GIỚITHIỆU
Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com
VictorHugo(26tháng2,1802tạiBesançon-22tháng5,1885tạiParis)
làmộtnhàvăn, nhà thơ, nhà viết kịch danh tiếng nhất của nước Pháp,
nhânvậtdẫnđầuphongtràolãngmạn(TheRomanticMovement)củanền
vănchươngPháp.VictorHugolàconútcủaôngJosephLéopoldSigisbert
Hugo(1773-182vàbàSophieTrébuchet(1772-1821).Ôngsinhnăm1802
tạiBesançon(thuộcvùngFrancheComté)vàôngđãsinhsốngtạiPhápgần
hếtcuộcđời.Tuynhiên,ôngđã chọncuộcsống thahươngdưới thờivua
NapoléonIIIcủaPháp,ôngđãsốngởBỉ(1851),ởđảoJersey(1852-1855)
vàởđảoGuernsey(1855-1870và1872-1873).
Cáctácphẩmcủaônggồm45cuốnvớihaicuốntiểuthuyếtđượctoàn
thếgiớibiếtđến,làcuốn"NhàThờĐứcBàParis"(NotreDamedeParis,
1831)vàcuốn«NhữngNgườiKhốnKhổ»(LesMisérables,1862),vớihai
nhânvậttrongchuyệnlàanhgùQuasidomotrongcuốntiểuthuyếttrước
JeanValjeantrongcuốnsau.
KhảnăngsángtạocủaVictorHugorấtlớnlao,mỗingàyôngcóthểlàm
100câuthơhayviết20trangtiểuthuyếtvàquacáctácphẩmcủaông,đã
phảnánhcácphongtràochínhtrịvàvănchươngcủathờiđại,đãbộclộ
niềmtincủaôngnơiKhoaHọc,nềnDânChủvàTựDo.VictorHugođã
chàođờivàonăm1802vàquađờim1885,vàdocáctácphẩmđồsộ,thế
kỷ19vớinềnvănchươngđặcsắccủanướcPhápđãđượcgọilà"Thếkỷcủa
VictorHugo".
•Cácnămthiếuthời(1802-1830)
Victor Hugo chào đời vào ngày 26 tháng 2 năm 1802 trong tỉnh
Besancon,nướcPháp,làcontraithứbacủaôngJosephLéopoldSigisbert
Hugo, vốn là con của một người thợ mộc, nhưng ông Joseph đã phục vụ
quânđộiPháptrongthờikỳCáchMạngvàlêntớicấpbậcthiếutá,rồivềsau
dolòngdũngcảmvàcôngtrạngchiếntrường,trởthànhmộtvịtướngtrong
độiquâncủaNapoléon.ÔngJosephđãtrungthànhvớichếđộmới,từHội
NghịQuốcƯớctớiĐếChếThứNhất,đãphụcvụchoJosephBonaparte
quânvụđãkhiếnchoTướngHugonàyphảiđilàmviệctạinhiềunơi.
VictorHugođãđithămchatạinướcÝvàotuổilên5vàtheohọctrường
tiểuhọctạiMadrid,nướcTâyBanNha,vàotuổilên9.Kýứcvềtuổitrẻxa
xứđãđượcVictorHugoghilạisaunàyquacáctậpthơvàcácvởkịch.Trái
ngượcvớingườichatheoCáchMạngPháp,bàmẹcủaVictorHugolại
mộtphụnữcótínhđộclập,cươngquyết,theopheBảoHoàngvàkhôngưa
cuộcđờinayđâymaiđócủavợmộtquânnhân,vìthếvàonăm1812,
JosephHugođãđịnhcưtạithànhphốParisvàtừnay,bangườicontraicủa
bàtheođuổimộtnềngiáodụccănbản.Sựkhácbiệtvìtưtưởngchínhtrị,
tínhtìnhtươngphảngiữahaiôngbàHugođãdẫnđếnviệclydịchínhthức
vào năm 1818. VictorHugo sống vớimẹ, nên vào thờigian đầu, đã theo
khuynhhướngBảoHoàng.
VictorHugolàcontrainhỏnhất,đãtheohọctạitrườngtrunghọcLouis
LeGrand(1816-1818).CậuVictornàytừnhỏđãcóthiênkhiếuvềvănthơ,
vàotuổi15đãyêuthươngcôbạngáihàngxómtênlàAdèleFouchervàđã
dựtínhsaunàytheongànhvăn họcđểcóthểkếthônvớingườiyêu. Tại
trườngtrunghọc,VictorHugolàmộthọcsinhxuấtsắcvềToánHọcvàVăn
Chương. Năm 1817, Victor Hugo lãnh được bằng khen danh dự của Hàn
LâmViệnPhápvềmộtbàithơdựthirồitớinăm1818,đãđoạtgiảinhất
trongmộtkỳthithơphútoànquốc.Năm1819,VictorHugoghidanhvào
ĐạiHọcLuậtKhoaParisnhưngviệctheohọcnàyđãkhôngđềuvàkhông
cóchủđích.Cáckỷniệmvềthờisinhviênnghèonàyđãđượcphảnánhqua
nhânvậtMariustrongcuốntruyện«NhữngNgườiKhốnKhổ».
LuậtKhoa không phải là tham vọngcủaVictorHugo bởi vì trong các
cuốnsổcủaôngđãghiđầycácbàidịchnhiềuvởkịch,cácbàithơ,đặcbiệt
làcácthiphẩmcủaVirgil.Dosựkhuyếnkhíchcủabàmẹ,VictorHugođã
lậpratạpchívănhọc"LeConservateurLittéraire"(NgườiBảoQuảnVăn
Chương,1819-1821)quađó,cácbàicủaôngviếtvềhainhàthơAlphonse
DeLamartinevàAndréDeChénier,đãđượcnhiềungườichúý.Trongmột
cuốnsổghi,VictorHugođãviết:“TôisẽtrởnênmộtChateaubriandhoặc
chẳngragì".-ChateaubriandlànhàvănhàngđầucủanướcPhápvàođầu
thếkỷ19.
Khibàmẹquađờivàonăm1821,VictorHugođãtừchốinhậntrợcấp
củachavàchịuđựngcuộcsốngthiếuthốn.Cũngvàonămnày,ôngchoxuất
bảnthiphẩmđầutiêncótênlà"OdesEtPoesiesDiverses"(Cácbàithơngắn
vàthơnhiềuloại)quađócáccảmtìnhBảoHoàngđãkhiếnchoôngnhận
đượcmóntiềntrợcấp1.000quanmộtnămcủaVuaLouis18rồinhờsốtiền
này,VictorHugođãkếthônvớingườiyêuAdèleFouchervàhọđãcóvới
nhau4ngườicon.
Năm1823,VictorHugophổbiếncuốntruyệntiểuthuyếtđầutiêntên
Hand'Islande(ĐạiHãnCủaIreland),môtảsựmanrợcủamộtbộlạcchặt
đầungười bằngbúađá vàuốngmáu kẻđịch.Cuốn truyệnnàyđược dịch
sangtiếngAnhvàonăm1825vàđượcnhàbáoCharlesNodiercholàcógiá
trịnên ôngnàyđã mờiVictorHugo thamgia vàonhómcác nhàviếtvăn
thuộctrườngpháiLãngMạn(Romanticism).Nhómvănhữunàymangdanh
hiệulàCénaclevàcũngdomốiliênlạcnàymàVictorHugoquenbiếtSaint
Beuve,mộtnhàphêbìnhvănchươngPhápđộcđáocủathếkỷ19.Nhómvăn
hữuCénaclehọpmặtthườngxuyêntạithưviệnArsenal,họđãđềcaotựdo
làcácnguyêntắccủanghệthuậtvàđờisống.Vàothờikỳnày,VictorHugo
đãphổbiếnmộtloạibáovănhọccókhuynhhướngônhòavớitênlàMuse
Francaise(ThiThầnNướcPháp,1823-1824).Năm1824,VictorHugocho
xuấtbảntậpthơngắnNouvellesOdes(Cácbàithơngắnmới)rồi2nămsau,
xuấthiệncuốntiểuthuyếtBugJargal(bảndịchtiếngAnhlàTheSlaveKing
-NhàVuaNôLệ).TậpthơOdesEtBallades(Thơngắnvàthơbatiếtbalát)
làmộtấnbảnnăm1826,baogồmnhiềubàithơVictorHugođãlàmratrước
kia và các bài thơ sau này mang tính lãng mạn, sau đó là tập thơ Les
Orientales(ĐôngPhương,1829)gợilêncácphongvịlãngmạnvàmàusắc
củaPhươngĐông.Bằngcáctậpthơngắnnàyvàquacáchdùngcácnhịp
thơ,cáchìnhảnhrựcrỡ,VictorHugodầndầntrởnênmộtnhàthơlãngmạn.
ThiêntàicủaVictorHugođãthểhiệnquatrườngpháiLãngMạnnhư
mộtnhàvăn,nhàthơ,nhàviếtkịchquakịchbản"Cromwell"xuấtbảnnăm
1827.Kịchbảnnàynổitiếngvìlờitựadài,soạncôngphu,quađóVictor
HugođãđềcậptớichủthuyếtcủatrườngpháiLãngMạn(ADoctrineOf
Romanticism)trongmộtkỳthithơphútoànquốc.VictorHugochorằngcác
tương phản của đờingười, thiện hay ác, đẹp hay xấu,vui hay buồn, phải
đượctựdothểhiệntrongcáccáchdiễntảvàbàitựacủavởkịch"Cromwell"
củaôngđãphávỡcácluậtlệcổđiểnchiphốicáchviếtkịchtừcácthờikỳ
trước. Victor Hugo đã cổ vũ cho việc chấp nhận Shakespeare là một nhà
soạnkịchkiểumẫu,ôngủnghộlậptrườngtựdotrongbanguyêntắcviết
kịchvềthờigian,nơichốnvàhànhđộng,vàchủtrươngrằngtrongvởkịch
phảicócảcácsựviệcbihài,cócảsựtầmthườnglẫnsựcaocảvànhưvậy,
trườngpháiLãngMạnđãlấnsangđiạhạtsânkhấu.
•Giaiđoạnthànhcông(1830-1852)
Vàokhoảngnăm1831,VictorHugođãưachuộng,tônsùngNapoléon,
ôngđãchoxuấthiệntậpthơ"ÀLaColonne"(XếpHàng)và"Lui"(Người),
nhưngviệcgiớihạntựdobáochícủaVuaCharlesXvàcáccáchkiểmduyệt
củachínhquyềnthờiđólạikhiếnchoVictorHugohướngvềlýtưởngtựdo,
sựkiệnnàyđãkhiếnônggặpgỡcácnhàvăncấptiếncủatờbáoLeGlobe
(ĐịaCầu).Vởkịch"MarionDeLorme"(1829)củaôngđãbịcấmtrìnhdiễn
trênsânkhấuvìhìnhảnhcủanhàvuađãkhôngđượctrìnhbàythuậnlợi.
VictorHugođãphảnđốicáccấmđoán,cácgiớihạnbằngvởkịchlịchsử
"TrậnChiếnHernani",lầnđầutiêntrìnhdiễnvàongày25-2-1830.Ôngviết
vởkịchHernaninày,dùngtớimiềnđấtTâyBanNhalàmđịabànvớicác
đặctínhtrungcổ,bíẩnvàđộcđáo.Vởkịch"Hernani"hầunhưđãviphạm
tấtcảcácquyluậtcổđiểncủaRacinevàCorneille.Ngaytừđầu,vởkịch
"Hernani"đãbịnhữngngườitheotrườngpháiCổĐiểnlaó,phảnđối,
ThéophileGautierlàmộtnhàvănnổidanhthờiđóđãphảighinhậnrằngcả
haitrườngpháiđãđốinghịchnhautrongcáccuộctranhluậnvănchương.
Vởkịch"Hernani"đãđượctrìnhdiễn45lần,mộtthànhcôngđángkểđối
vớithờibấygiờvàcuốicùng,cácnhàvăncổđiểnđãphảichịuthua.Victor
Hugođượccangợilàngườiđãgiếtchết“conrồngcổđiển"vàtrườngphái
LãngMạnđãtoànthắngvềmọimặt.VictorHugotrởthànhnhàlãnhđạocủa
phongtràoVănChươngLãngMạncủanướcPháp.Vởkịch"Hernani"về
sauđượcGiuseppeVerdi,nhàsoạnnhạcngườiÝ,dựatheođómàsángtác
ranhạckịchErnanivàonăm1844.
GiaiđoạnsángtácphongphúnhấtcủaVictorHugolàcácnămtừ1829
tới1843.Năm1831,cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"(NotreDamede
Paris,dịchsangtiếngAnhlàTheHunchbackofNotreDame,ThằngGùNhà
ThờĐứcBà)làmộttiểuthuyếtlịchsử,đềcậptớiđờisốngdướithờiVua
LouisXI.Cuốntruyệnđãlênánxãhội,đãchồngchấtcácđaukhổlênđầu
các nạn nhân như anh gù Quasidomo và người con gái "gypsy" tên
Esmeralda.Cuốntiểuthuyếtnàyđãlàmxúcđộnglươngtâmcủaquầnchúng
hơnlàcuốntruyệnđãđượcxuấtbảnkhitrước,vớitênlà"NgàyCuốiCùng
Của Một Tử Tội" (Le Dernier Jour d'un condamné, 1829) qua đó Victor
Hugođãphảnkhángántửhình.
Cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"đãđượcdịchsangnhiềungônngữ
khác.Quatácphẩmnày,VictorHugođãmôtảcuộcsốngbihàicủaanh
kéochuôngcũngnhưvẻrựcrỡcủangôigiáođườngvàthànhphốParisthời
trước.VictorHugocũngxácđịnhrằngmộttácphẩmvănhọcphảilàmột
côngtrìnhcủatrítưởngtượng,củacácbiếnđổivànhữngđiềudịthường.
Tácphẩmvănchương"NhàThờĐứcBàParis"đãxácnhậnVictorHugo
nhàvănhàngđầucủanướcPháp.
Trong thời gian cuốn truyện "Nhà Thờ Đức Bà Paris"đang được viết,
VuaLouisPhilippeđãtrởthànhvịvuacủathểchếQuânChủLậpHiếnsau
cuộcCáchMạngTháng7(TheJulyRevolution).Nhândịpnày,VictorHugo
đã làm một tập thơ đề cao sự kiện kể trên với tên là "Dicté après Juillet
1830"(LờithơsauCuộcCáchMạngTháng7-1830)vàđâylàtậpthơđi
trướccủaloạithơmangtínhchấtchínhtrịcủaông.
CũngvàothờiđạiQuânChủTháng7này,VictorHugocònchoxuấthiện
tậpthơ"LáThu"(LeFeuillesD'automne,1831)vớicáccảmhứngcánhân
vàthânthương,"CácBàiCaHoàngHôn"(LesChantsduCrépuscule,1835)
mangtínhchínhtrị,"CácLờiNộiTâm"(LesVoixintérieures,1837)chứa
đựngcácýtưởngcánhânvàtriếthọc,"TiaSángVàBóngTối"(LesRayons
etlesOmbres,1840)quađótácgiảdùngtớinhiềuchitiết,màusắcvàhình
ảnh.VictorHugokhôngchỉbiểulộcáccảmtưởngcánhân,cáccâuthơcủa
ông còn là tiếng nói đề cập tới các vấn đề Chính Trị và Trết Học, mang
nhiềubănkhoăncủathờiđại.CácbàithơcủaVictorHugogợilênnỗinghèo
khó của người công nhân cùng các vấn đề của thế kỷ. Victor Hugo cũng
dùngthơ phúđểca ngợisựrựcrỡcủa Napoléonvàhô hàotrởlạicác
tưởngCộngHòa.Ôngđãnóirabằngcáclờilẽhùnghồn,làmxaođộngtâm
hồncủamọingười.
KhảnăngsángtạocủaVictorHugorấtlớnlaovàđãthểhiệnquacácvở
kịch.Cóhaiđộnglựcthúcđẩyôngviếtkịch:Ôngcầnmộtdiễnđànđểtrình
bàycáctưtưởngchínhtrịvàxãhội,vàlýdonữalàvìcôJulietteDrouet,
mộtdiễnviêntrẻđẹp,màôngđãquentừnăm1833.Juliettethựcrakhông
cótàinăngdiễnxuấtnênkhônglâuđãtừbỏsânkhấuvàtrởthànhngười
tìnhtrungthànhvàkínmiệng,mộtthưkývàmộtngườibạndulịchvớinhà
văn,chotớinăm1883khicôtaquađời.
VởkịchđầutiêncủaVictorHugolàmộtkịchthơcótênlà"LeRois'
amuse"(NhàVuaTiêuKhiển-1832)môtảcáctìnhyêunôngnổicủaVua
FrancisIvàothờikỳPhụcHưngPháp.Cũnggiốngnhưcuốntruyện"Nhà
ThờĐứcBàParis",kịchthơkểtrênđãchỉtríchcácbấtcôngchínhtrịvà
hội tại nước Pháp. Đầu tiên vở kịch "Nhà Vua Tiêu Khiển" đã bị chính
quyềncấmđoánnhưngvềsauđược phéptrìnhdiễnvàlạiđượcnhà soạn
nhạcGiuseppeVerdidùnglàmlờichonhạckịchRigoletto.Bốnvởkịchthơ
kế tiếp của Victor Hugo là "Lucrèce Borgia" và “Marie Tudor" (1833),
"Angelo, Bạo Chúa Của Thành Padoue" (Angelo, tyran de Padoue,1835),
"RuyBlas"(1837)và"LesBurgraves"(1843, đượcdịchquatiếngAnh
TheGovernors-CácThốngĐốc)vàvởkịchsaucùngnàyđãkhôngthành
công.
Tháng9năm1843,ngườicongáicủaVictorHugotênlàLéopoldinemới
kếthôn,đãbịchếtđuốicùngngườichồngtrongmộttainạn,sựviệcnàyđã
khiếnchoVictorHugorấtđaubuồn.Ôngđãngưngsángtáctrongvàinăm,
mộtphầncũngvìcácxáotrộnchínhtrịvàxãhộicủathờicuộc.Xãhộicủa
nướcPhápvàogiaiđoạnnàygặpnhiềubấtổnchínhtrịvàthayđổi.Cácnhà
vănlãngmạnthấyrằngnhiệmvụcủahọkhôngphảilàchỉviếtracáctác
phẩmcangợivẻđẹp,điềuhay,màtàinăngcủahọcònphảiđượcdùngvào
việcnóilêncácđiềubấtcôngtrongxãhộivàviệcgiúpđỡcácngườinghèo,
cácngườibịápbức.Nhậnđịnhnàyđãchấmdứtthờikỳvănchươnglãng
mạnvàbắtđầuthờikỳhiệnthựcvàtựnhiên(RealisticNaturalisticperiod).
TrongkhichínhtrịvàxãhộicủanướcPhápthayđổi,thìlậptrườngchính
trị của Victor Hugo cũng biến đổi theo thời gian. Từ khuynh hướng Bảo
Hoàngcủangườimẹ,VictorHugodầndầnmởrộngquanđiểmchínhtrị,dàn
hòavớingườichavàonăm1822đểrồitrởnênmộtngườiCộngHòaônhòa.
Sau cuộc Cách Mạng năm 1848, Victor Hugo đượcbầu làm đạibiểu của
thànhphốParisvàoHộiNghịLậpHiếnrồivềsaulàHộiNghịLậpPháp.
ÔngđãủnghộônghoàngLouisNapoléonlúcđầu,nhưngvàotháng2năm
1851đã xẩyramột cuộcđảochính vàLouisNapoléonđãhủybỏchếđộ
CộngHòa,thànhlậpĐếChếThứHai(theSecondEmpire)vàtrởnênVua
NapoléonIII.Dothấtbạitrongcuộctậphợpcáccôngnhâncủathànhphố
Parisbiểutìnhchốnglạinhàvuamới,VictorHugophảicảitrangthànhmột
côngnhânvàtrốnquađấtBỉ.
•Giaiđoạnlưuvong(1851-1870)
Ngày17 tháng7năm1851, VictorHugođã trìnhbàytrước QuốcHội
PhápmộtbàiđảkíchônghoàngLouisNapoléon.Ôngđãgiậndữtuyênbố
rằng "Chúng ta đã có Napoléon Đại Đế, phải chăng chúng ta cần
NapoléonBéNhỏ"(NapoléonlePetit).Lờinói"NapoléonBéNhỏ"đã
mộtcâuhôhàochốnglạiVuaNapoléonIIItrong19năm.Saukhinhàvua
nàyđãdẹptanđượcmọichốngđối,lệnhtruynãVictorHugođượckývào
ngày 3 tháng 12-1851 khiến cho ông phải chạy qua nước Bỉ rồi các hoạt
độngchínhtrịcủaôngđãkhiếnchochínhquyềnBỉđãphảiyêucầuôngra
đi.VictorHugochạyquanướcAnh,đầutiêncưngụtrênđảoJerseythuộc
vùngbiểnChanneltừnăm1852tớinăm1855.VictorHugođãdùngcácbài
viết đầu tiên của thời kỳ lưu vong vào việc châm biếm và kết tội Vua
NapoléonBéNhỏ,môtảnhàvuanàylàkẻcắp,kẻhènnhátvàbạochúa.
KhinướcAnhvànướcPháptrởnênđồngminhchốnglạinướcNgatrong
trận chiến tranh Crimea, các chỉ trích của Victor Hugo đã làm cho chính
quyềnAnhbốirốivàôngbịtrụcxuấtkhỏiđảoJersey.Ôngdờisanghònđảo
Guernsey,lànơicóthểnhìnthấybờbiểncủanướcPháp.
Thờigiangần20nămsốnglưuvongnàylàthờikỳsángtácphongphú
nhấtcủaVictorHugo.Ôngđãlàmcáclờithơchâmbiếmtrongcáctậpthơ
"Napoléon Bé Nhỏ" (Napoléon le petit, 1852), "Trừng Phạt" (Les
Chatiments,1853)vàđâylàmộttrongcáctậpthơchỉtríchmạnhmẽnhất
của ngôn ngữ Pháp. Trong thời gian sống lưu vong trên đảo Guernsey,
VictorHugođãdùngvănchươngmôtảcácsựthậtsâuxanhấtmàôngđã
trảiqua.Tậpthơ"SuyTưởng"(LesComtemplations,1856)làtậpthơđược
chia làm hai phần, là "Ngày Trước" (Autrefois) và "Ngày Nay"
(Aujourd'hui) ngăn cách bằng ngày qua đời của cô con gái Leopoldine.
VictorHugođãđềcậptớithiênnhiên,tìnhyêuvàsựchết.Bằngtậpthơanh
hùngca"TruyềnthuyếtCủa CácThếKỷ"(LaLégenddesSiècles,1859),
VictorHugođãnóivềcáctiếnbộcủanhânloạiquacácthếkỷ.Ôngđãbàn
luậntớisựtranhđấucủaconngườigiữađiềutốtvàđiềuxấu,conngườigiải
phóngchínhmìnhrakhỏimọitôngiáođểđitớisựthậttoàndiệnvàông
cũngtiênliệusựtiếnbộcủaKhoaHọcvàcủaKiếnThức.
Khi Vua Napoléon III công bố lệnh ân xá cho mọi người lưu vong
chốngđối,VictorHugođãviếtrằng:"Camkếtvớilươngtâmcủatôi,tôi
chiaxẻcuộcsốngluuvongvớiTựDo.KhinàoTựDotrởvề,tôisẽtrởvề".
Trongthờigiansốnglưuvong,VictorHugotrởnênbiểutượngcủaTựDo
đốivớinhândânPháp.Ôngđãviếtratrongthờigiannàycácthiphẩmanh
hùngcabấthủđồngthờihoànthànhcuốntiểuthuyếtdàinhấtvàdanhtiếng
nhất:«NhữngNgườiKhốnKhổ»(LesMisérables,1862),mộtcuốntruyệnmô
tảrõràngvàkếtánsựbấtcôngcủaxãhộitrongthếkỷ19.
Vào năm 1848 trước khi tham gia vào các hoạt động chính trị, Victor
Hugođãphácthảocuốntruyện"NhữngĐauKhổ"(LesMisères)nhưngtới
khiphảisốnglưuvongvàonăm1960,ôngtrởlạivớibảnthảocũ.Victor
Hugođãviết:"Danteđãtạoramộtđịangụctừthơphú,tôithửtạoramột
thứđịangụckháctừthựctế".Cuốntruyện«NhữngNgườiKhốnKhổ»với
hơn1.200trang,ngaytừđầuđãđượcmọingườicôngnhậnlàtiểuthuyếtcủa
thếkỷvàđượcdịchsangnhiềungônngữ.Cuốntruyệnnàyđãlênáncácloại
địangụcnhântạotrênmặtđấtvớibavấnđềcủathờiđại,đólàsựhạgiá
nhânphẩmdonghèokhó,sựsuytàncủaphụnữvìđóikhổvàsựthuhẹp
thờiniênthiếucủatrẻemcảvềtinhthầnlẫnvậtchất.Xãhộicủaconngười
cònngộtngạtkhimàsựngudốtvànghèokhócòntồntạitrênmặtđất.
Ngoàitácphẩmlừngdanh«NhữngNgườiKhốnKhổ»,VictorHugocòn
viếtviếttácphẩmkhảoluậncótênlà"WilliamShakepeare"(1864)quađó
bộc lộ các tư tưởng của ông và hai tiểu thuyết khác với tên là "Les
TravailleursdelaMer"(NhữngNgườiLaoĐộngTrênBiển,1866)viếtrađể
tặngchohònđảoGuernseyvàcácthủythủcủanơinày,và"L'hommequi
rit"(NgườiCười,1869),mộtcuốntiểuthuyếtvềngườidânnướcAnhchống
lạichếđộphongkiếncủathếkỷ17.CuốntiểuthuyếtcuốicùngcủaVictor
Hugo là cuốn "Chín Mươi Ba" (Quatrevingt Treize, 1874), tập trung vào
năm1793đầychínhbiếntạinướcPháp,đềcậptớisựcôngbằngvàbácái
chốnglạihậutrườngcủacuộcCáchMạngPháp.
•TrởvềnướcPháp
Trong19năm,VictorHugođãbáotrướcsựsụpđổcủachếđộđộctàicủa
VuaNapoléonIIIvàcảnhcáovềnhữngtaihọatheosau.Năm1870,Vua
NapoléonIIIđầuhàng tại Sédan vì nước Phápthuatrậntrongcuộcchiến
tranhPháp-Phổvàtừnaytớilượt"VuaNapoléonBéNhỏ"bịđưađilưu
vong.VictorHugotrởvềthànhphốParistrongtiếngchàomừngtrênđường
phố,trước kháchsạnmọi ngườiđềuhô tocâu"VictorHugomuônnăm".
NhưngVănHàoHugođãkhônganhưởngđượchòabình.ThànhphốParis
cònbịquânđộiPhổvâyhãmvàVictorHugođãkêugọingườiĐứcnênthiết
lậplạihòabìnhgiữahainướcPhápvàĐứcbởivìĐếChếThứHaiđãsụp
đổ.Ôngviết:"Hãyxóabiêngiới.GiòngsôngRhinenênđượcdùngchomọi
người.Chúngtahãyởtrongmộtliênbang,liênbangcủachâuÂu...Hãyduy
trì hòa bình quốc tế. Bây giờ hãy bắt tay với nhau và hãy giúp đỡ lẫn
nhau…".Nhưngmặcdùcáclờikêugọithốngthiếtcủavănhào,vẫncòncác
hậnthùgiữangườiPhápvàngườiĐức,vẫncònsựchiarẽgiữapháitả
pháihữutạinướcPháp,mộtchínhquyềnổnđịnhchỉlàmộtảotưởng.Văn
hàoVictorHugođượcbầulàmđạibiểucủaQuốcHộiPhápvàonăm1871
nhưngsaumộttháng,ôngđãtừchức.VictorHugođãtìnhnguyệnrờikhỏi
nướcPhápmộtcáchcayđắngvàtrởvềđảoGuernseyvàonăm1872vàtừ
đây,ôngđãtrảiquanhiềunămhướngnhìnvềTổQuốc.
Năm1873,VictorHugotrởlạithànhphốParisvàđượcbầuvàoThượng
Viện(TheSenate).Ôngluônluônchốnglạicáchìnhthứcđộctàimới,chẳng
hạn như ngăn trở các tham vọng của Thống Chế Mac Mahon. Vào năm
1868,bàvợAdèlecủavănhàoHugoquađời,đểlạichoôngnỗibuồn
hạn,rồisauđólàhaicáitangcủahaingườicontrai,chếtvàonăm1871
1873.Năm1882tớilượtcôJulietteDrouetquađời,côlàthưkývàcũng
ngườitình,ngườibạnđồnghànhtrungthànhcủavănhàoHugo.Cùngvào
năm1882,lễthượngthọ80củavănhàođượcnướcPháptổchứclongtrọng
vớiĐạiLộd'EylauđượcđổithànhĐạiLộVictorHugovàvănhàođượcca
ngợinhưmộtvịanhhùngquốcgia.
SứckhỏecủaVictorHugosuyyếudần.Vàomùahènăm1883,vănhào
đãđểlạinhữngđiềudặndò,đượccoinhưlờidichúc:“Tôichonhữngkẻ
nghèo50.000quan.Tôiướcmongđượcmangtớinghĩatrangtrongquantài
củangườinghèokhó.Tôitừchốicáclờicầunguyệncủatấtcảnhàthờ.Tôi
tintưởngnơiThượngĐế".
VictorHugotừtrầnvàongày22tháng5năm1885.Mặcdùướcvọngcủa
ônglàđượcchôncấttronghoàncảnhcủakẻnghèo,chiếcquantàicủaông
đượcđặttạiKhảiHoànMôn(ArcDeTriomph)với12nhàthơlớnđứngkế
bên,cónhiềukỵbinhcầmđuốcxếphàngchungquanhvàtanglễđượccử
hànhlongtrọngnhưmộtquốclễđểtônkínhnhàvănvĩđạinhấtcủanước
Pháp.Vàongàytanglễ,dânchúngđứngxếphàngdàitừKhảiHoànMôntới
Quảng Trường Concorde. Văn hào Victor Hugo được chôn trong Điện
Panthéon,nơiannghỉcủacácvĩnhâncủanướcPháp.
Victor Hugo là nhà văn, nhà thơ vĩ đại nhất của nước Pháp. Sự rộng
lượngtrongcáctưtưởngcủaông,sựâncầntrongcáchdiễntảđãlàmrung
độngtâmhồnngườiđọcbởivìônglànhàthơcủangườibìnhdân,đãviếtra
văn,làmrathơvớiđặctínhgiảndịnhưngbaohàmbêntrongsứcmạnh,đề
cậpcảvềniềmvuilẫnnỗibuồncủanhiềungười.Khiđượchỏiailànhàthơ
lớn nhất của nước Pháp, văn hào André Gide đã trả lời: "Vẫn là Victor
Hugo".VictorHugocóthểbịchỉtríchvềsựnôngcạncủatâmhồntácgiảvà
sựtầmthườngcủacácnhânvậttrongchuyện,nhưngtầmvóctàinăngcủa
ôngvềvănchương,baogồmcảkịchnghệvàthơphú,thậtlàbaola,không
cóaisánhkịptronglịchsửvănhọckểtừthờiShakespearevàGoethe.Mặc
dùkhông phải là nhà tư tưởng sâu sắc, Victor Hugo vẫn là nhà vănchân
thành,hiếnmìnhcho"Chân,Thiện,Mỹ"vàônglàvănhàođượcdânchúng
Phápyêuchuộngnhất.
Về Kịch Nghệ, Victor Hugo là người phát ngôn của trường phái Lãng
Mạn,ôngđãlênánsựcứngrắnvềngônngữvàhìnhthứccủatrườngphái
CổĐiển,chỉquendùngđềtàilàcácvuachúaHyLạphaycácanhhùngLa
Mã.VictorHugođềnghịdùnglịchsửcậnđạivớinhânvậttrongcácvởkịch
cóthểlàmộtngườitưsản,mộttêncướp…nhưngvẫnmangvẻcaothượng
trênkịchtrườngvànhưvậyđãchuyểnhướngKịchNghệvềđườnglốiHiện
Thực.
Vềphươngdiệntiểuthuyết,VictorHugođãđềcậptớicácvấnđềluân
vớicácnhânvậttrongtruyệnlàmcáchànhđộngđơngiảnnhưngkhôngthể
quênđược.Cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"làmộttiểuthuyếtlịchsử,
vớithờiđiểmlàcácnăm1400tạithànhphốParis.Cuốntiểuthuyết"Chín
MươiBa"nóivềcácbiếncốcủacuộcCáchMạngPháp,còncuốn«Những
NgườiKhốnKhổ»đượcđặtvàotrongkhungcảnhcủanướcPhápcùngthời
đạivớinhàvăn,vớinhânvậtJeanValjeanphấnđấuđểcóthểthựchiệnmột
đờisốnghữuíchmặcdùcácthànhkiếncủamộtxãhộitànác.Nhưvậycuốn
truyệnđãphảnảnhniềmtincủatácgiảvàokhảnăngtựquyếtcủacánhân
đốivớicácthóiđời.Cuốntruyệnđãmôtảbảnchấtcủaxãhộivàbảnchất
củaconngười.VictorHugochorằngcácđiềukiệnxãhộiphảithayđổiđể
chocáctrẻemđượcnuôidưỡngđầyđủ,đànôngcócôngviệclàmăn,đànbà
đượcchechở,nềngiáodụcnêndànhchomọingười,cơhộiphảicôngbằng
vàgiữaconngườivớinhauphảicótìnhhuynhđệ.Cuốntiểuthuyết«Những
NgườiKhốnKhổ»đãđặtranhiềuvấnđềliênquantớichínhtrị,xãhội,văn
chương,lý tưởngnhânđạo vàhướngthiện.Ngoàira,nhiều tácphẩmcủa
VictorHugocònđượccoilàxuấtsắcvìcáchcanhtânvềngônngữvàhình
thứcvănchương,vìcáchvậndụngchủđềtheotrừutượng.ĐạiVănHào
VictorHugoxứngđángđượckểlànhàvănđạidiệnlớnnhấtchoTinhThần
củanướcPhápvàChâuÂuvàoThếKỷ19.
Cáctácphẩm của ông rất đa dạng như: Tiểuthuyết,thơ,kịch,cácbài
diễnvăn chínhtrị,...Tiêu biểuchocáctácphẩm củaônglà haitácphẩm
mangđậmtínhnhân bản: «NhữngNgườiKhốnKhổ» (Les Misérables)
NhàThờĐứcBàParis(NotreDameDeParis).
•Tácphẩm
—Kịch:Cromwell(1827),Hernani(1830),MarionDelorme(1831),Le
Roi s'amuse (1832), Lucrèce Borgia (1833), Marie Tudor (1833), Angelo,
tyran de Padoue (1835), Ruy Blas (1838), Les Burgraves (1843),
Torquemada(1882),Théâtreenliberté(1886).
—Tiểuthuyết
Bug-Jargal(1820),Hand'Islande(1823),LeDernierJourd'uncondamné
(1829),NhàThờĐứcBàParis(NotreDamedeParis,1831),ClaudeGueux
(1834),NhữngNgườiKhốnKhổ(LesMisérables)(1862),LesTravailleurs
de la mer (1866), Người Cười (L'Homme qui rit, 1869), Chín Mươi Ba
(Quatre-vingt-treize,1874).
—Thơ
Odesetpoésiesdiverses(1822),NouvellesOdes(1824),OdesetBallades
(1826),LesOrientales(1829),LesFeuillesd’automne(1831),LesChantsdu
crépuscule (1835), Les Voix intérieures (1837), LesRayons et les ombres
(1840),LesChâtiments(1853),LesContemplations(1856),Premièresérie
delaLégendedesSiècles(1859),LesChansonsdesruesetdesbois(1865),
L'Annéeterrible(1872),L'Artd'êtregrand-père(1877),Nouvellesériedela
LégendedesSiècles(1877),Religionsetreligion(1880),LesQuatreVents
del'esprit(1881),SériecomplémentairedelaLégendedesSiècles(1883),
LaFindeSatan(1886),ToutelaLyre(1888),Dieu(1891),ToutelaLyre-
nouvellesérie(1893),LesAnnéesfunestes(1890),DernièreGerbe(1902),
OcéanTasdepierres(1942).
•Tácphẩmkhác
Mặt Trời Lặn (1853-1855), Bạch Tuộc Và Những Cái Xúc Tu (1866),
Étude sur Mirabeau (1834), Littérature et philosophie mêlées (1834), Le
Rhin(1842),NapoléonlePetit(pamphlet,1852),LettresàLouisBonaparte
(1855),WilliamShakespeare(1864),Paris-Guide(1867),MesFils(1874),
Actes et paroles - Avant l'exil (1875), Actes et paroles - Pendant l'exil
(1875), Actes et paroles - Depuis l'exil (1876), Histoire d'un crime - 1re
partie(1877),Histoired'uncrime-2epartie(1878),LePape(1879),L'Âne
(1880),L'ArchipeldelaManche(1883),ŒuvresposthumesChosesvues-
1re série (1887), Alpes et Pyrénées (1890), France et Belgique (1892),
Correspondances - Tome I (1896), Correspondances - Tome II (1899),
Chosesvues-2esérie(1900),Post-scriptumdemavie(1901),MilleFrancs
derécompense(1934),Pierres(1951).
LỜINHÀXUẤTBẢN
VictorHugolànhàvănlãngmạnlớnnhấtcủanướcPháp,thếkỷXIX.
Cuộcđờichiếnđấukhôngngừngcủaông,nhữngtácphẩmvănchươngcủa
ôngphảnánhtrungthànhnhữngbiếncốlịchsửlớnlao,nhữngcuộcCách
MạngcủanhândânPhápsuốtthếkỷXIX.Tácphẩmcủaôngtiêubiểuchoý
chítựdo,lòngthathiếtyêuhòabình,lòngtintưởngcaocảvàoconngười
lao động. Bởi vậy, ngày nay ở mọi nước, người ta đều công nhận Victor
HugolàmộtnhàvăntiếnbộkhôngnhữngcủanướcPhápmàcònlàcủatoàn
thểnhânloại.
Năm1952,nhândânkhắpthếgiớiđãtổchứclongtrọnglễkỷniệmngày
sinhnhậtlầnthứ150củaHugotạiVienne,thủđônướcÁo.Tácphẩmcủa
ôngđãđượcdịchrarấtnhiềuthứtiếngtrênthếgiới.
VictorMarieHugosinhngày26tháng2năm1802ởBesançon,mộttỉnh
nhỏ ở miền Đông nước Pháp. Bố ông là một sĩ quan cao cấp thời kỳ
NapoléonĐệNhất.MẹôngthuộcmộtgiađìnhtheoChủNghĩaQuânChủ
vàngoanđạo.Lúccònnhỏ,Hugosốngvớimẹ,chịuảnhhưởngtưtưởngcủa
mẹ.Nhưngtừthờithơấu,ôngđãởParis“quêhương”củaông,quêhương
củaCáchMạngPháp,nênôngsớmhấpthụnhữngtưtưởngCáchMạng,tinh
thầndânchủ.Nhữngnămcònnhỏtuổi,HugotheobốmẹsangÝrồisang
TâyBanNha.Cảnhvậtchóilọiởnhữngnướcnàysẽđểlạitrongthơvăn
của ông những hình ảnh tươi sáng, những kỷ niệm sâu sắc. Từ năm lên
mười, Hugo ở hẳn Paris, học tại trường trung học Louis Le Grand. Năm
mườibốntuổi,Hugobắtđầulàmnhiềuthơ,nămmườilămtuốiđượcgiải
thưởng thơ của ViệnHàn Lâm Pháp. Nămmười bảy tuổi, ông bỏ học để
chuyênsángtác.
NhữngtácphẩmđầutiêncủaônggợilạithờikỳTrungCổphongkiến,
biểuhiệntưtưởngQuânChủrõnét,nhữngđồngthờicũngđãcómầmmống
củatưtưởngnhânđạo,chốngđốilạichếđộnôlệlúcbấygiờ.
Từ1820đến1830,Hugoliênlạcvớinhómnhàvănlãngmạnvàtrởnên
lãnhtụcủanhómnày.Ôngmanghếtthiêntàilỗilạcvàtráitimnồngnhiệt
đấutranhchomộtnềnvănhọcmới,tựdo,chốngđốilạithứnghệthuật
bó,giảtạocủaChủNghĩaCổĐiểnlúcấyđãlỗithời.Năm1827,ôngviếtvở
kịchCromwell,bàitựacủavởnàyđượccoinhưbảntuyênngôncủaPhái
LãngMạn.Hugochủtrươngphábỏtấtcảnhữngluậtlệcổđiển,khắtkhe
đòihỏiphảitôntrọnghiệnthực,đòihỏitựdotưởngtượng.VởkịchHernani,
diễnnăm1830,gâyranhữngcuộcchiếnđấuvànhữngcuộctranhluậnkịch
liệtgiữapháicũvàpháimới.Nghệthuậtlãngmạnhoàntoànthắnglợi.Trên
nhữngnguyêntắchoàntoànmớivềkịch,Hugoviếtmộtloạtnhữngvởkịch
lãng mạn: Marion Delorme (1829), Lucrèce Borgia (1833), Marie Tudor
(1833)vàđặcbiệtRuyBlas(1838).Ôngđưalênsânkhấunhữnghoàncảnh
vĩ đại, những con người đầy nhiệt huyết, những mâu thuẫn gay gắt nóng
bỏng,nhữngtráitimnồngcháy.NgườitachúýnhấtđếnvởRuyBlas,trình
bàynhânvậtchínhlàmộtngườiđầytớcótâmhồncaothượngvàyêutha
thiếtHoàngHậuTâyBanNha.ĐólàcảmộtcuộcCáchMạngvềquanniệm
kịchcủaHugo,tráihẳnlạivớiquanniệmkịchcổđiển.
Từsau1830,bắtđầumộtgiaiđoạnmớitrongcuộcđời,cũngnhưtrong
sángtáccủaHugo.PhongtràoCáchMạngPhápcàngngàycàngmạnhmẽ.
Từ1830đến1832tạimộtsốthànhphốlớnởPháp,nhấtlàParisvàLyon,
nhândânlaođộngnổidậychốngchínhquyềntưsảnphảnđộng,Hugo
cảmtìnhđặcbiệtvớiphongtràoCáchMạng.TrongbàitựacuốnLucrèce
Borgia(1833),ôngtuyênbốnhàvănphải“sángtácđồngthờivớiđấutranh
chínhtrị”.Từ1830,Hugokhôngngừngsángtácvàkhôngngừngtíchcực
thamgiađấutranhchínhtrị.Pháilãngmạnthànhhìnhtừ1810,đãcósựchia
rẽ: Một bên chủ trương nghệ thuật vì nghệ thuật, đứng đầu là Théophile
Gautier;mộtbênchủtrươngnghệthuậtphụcvụdânsinh;VictorHugo
ngườisánglậpradòngsaunày.Đếnnăm1859,ôngviếtchothisĩCharles
Baudelaire:“Khôngbaogiờtôichủtrươngnghệthuậtvìnghệthuật;baogiờ
tôicũngnói:Nghệthuậtphảiphụcvụchotiếnbộ”.Hugoviếtđểphụcvụ
đấutranh,phụcvụquầnchúng.Trongtưtưởngcủaông,đãcómộtchuyển
hướng quyết định. Chế độ phản động của Louis XVIII, cuộc Cách Mạng
1830,1832lànhữngnguyênnhânsâusắccủasựchuyểnbiếntrongtưtưởng
củanhàvăn.
Năm1831,ôngviếtcuốntiểuthuyếtlịchsửvĩđạiNhàThờĐứcBàParis,
mộtcuốntiểuthuyếtlãngmạntíchcựcđiểnhình.Ôngđảkíchkịchliệtbọn
quýtộc,đềcaotấmlòngcaothượng,trongsángcủangườibìnhdân.Cũng
năm1831,ôngxuấtbảntậpthơLáThu,trongđóôngviết:“Tayêutựdo
hoatráicủatựdo”.Từ1830đến1840,cáctậpthơcủaôngđềuthấmnhuần
lòngxótthươngthấmthíanhữngkẻkhốncùng,lòngtintưởngvàosứcmạnh
củanhândân,lònghyvọngvàotươnglailoàingười.TrongtậpNgàyCuối
Cùng Của Người Tội Nhân (1829) và trong truyện ngắn Claude, Thằng
Cười,Hugophảnđốithốngthiếttộitửhìnhtrongluậtpháplúcbấygiờ.
Vàokhoảng1840,Hugobỗngnhiênngảvềpháihữu.Ôngbênhvựcchế
độQuânChủChuyênChế,bênvựctêntrùmtưsảnLouisPhilippe,chốnglại
tưtưởngdânchủ.Năm1841,ôngđượcbầuvàoHànLâmViệnPhápvànăm
1845đượcphongBáTước.
Nhưngsau1848,trướcsựphảnbộicủabọnquýtộcvàbọnđạitưsản,
Hugotrởnênchiếnsĩsốmộtcủatựdo,dânchủ,củachếđộCộngHòaPháp,
chođếnngàycuốicùng.Từcuộcđảochínhngày2ThángChạp1851,lậtđổ
chếđộCộngHòa,Hugophảiđàyranướcngoài,thoạttiênởBỉ,rồirađảo
JerseyvàGuerneseysuốtthờigianmườitámnămtrờidướichếđộĐếChế
ThứII.ÔngcựclựcchốnglạiNapoléonIII.Thờikỳnàyôngsángtácnhững
tậpthơvànhữngbộtiểuthuyếtcógiátrịnhất.1852,ôngviếtNapoléonTiểu
ĐếvàxuấtbảntậpthơTrừngPhạtnăm1953;ônglênángaygắtsựphản
bội,sựápbứccủatriềuđìnhNapoléonIII.“NgườitabiếtHugorờibỏnước
PhápvàtừnhữnghònđảocủaAnhtrongbiểnMancheôngđãnhómngọn
lửađấutranhchốngNapoléontiểuđế”.
[1]
Hugothựcsựđãtrởthànhmộtmột
chiếnsĩCáchMạng,mangcảcuộcđờimình,thiêntàicủamìnhđểphụcvụ
CáchMạng.Nhữngtậpthơtrênmởđầuchogiaiđoạnthứbatrongsựnghiệp
sángtáccủaông.
TrongthờikỳởđảoJerseyvàGuernesey,Hugoviếtmấybộtiểuthuyết
lớn:«NhữngNgườiKhốnKhổ»(viết xong năm 1861), Những Người Lao
ĐộngỞBiển(1866) và đoạn đầu tập thơThiênAnhHùng Ca Của Nhân
Loại(1857-1883).
«NhữngNgườiKhốnKhổ»làmộtcuốntiểuthuyếtxãhộihiệnđại,một
thiênanhhùngcabằngvănxuôi.Hugodiễntảcuộcđờitrămngànkhổcực
vàtâmhồnvôcũngcaothượngcủamộtngườitùkhổsailàJeanValjean,
củamộtthiếuphụbịxãhộitưbảntànbạochàđạplàFantine,củamộttrẻ
thơanhdũnglàGavroche.Trongcuốntiểuthuyếtvĩđạinày,Hugođứnghẳn
vềphíaquầnchúng,khimôtảcuộcchiếnđấuhùngtrángcủanhândâncần
laoParisnổidậynăm1832chốnglạichínhquyềnphảnđộnglúcbấygiờ.
TrongbộtiểuthuyếtNhữngNgườiLaoĐộngỞBiển,Hugomôtảcuộc
đấutranhcủachàngđánhcáGilliattvớibiểncảvàsựhysinhcaoquýcủa
chàngchohạnhphúccủangườichàngyêuthathiết,Déruchette.
ThiênAnhHùngCaCủaNhânLoạigồmnhữngbàithơhàohùngcangợi
sựtiếnbộcủaloàingườitừbóngtốinguyênthủytiếnlênmộttươnglairực
rỡ.
Năm1859,NapoléonIIIânxáchoHugo,nhưngHugokhôngchịutrởvề
nướcPháp.Ôngnói:“Giữtrònlờithềvớilươngtâm,tôichịuđếncũngsố
phậncủatựdo.TựdođãbịtrụcxuấtkhỏiđấtPháp,khinàotựdotrởvềđất
nước,tôisẽtrởvềcũngvớitựdo”.
Năm1870,ĐếChếThứIIIsụpđổ,HugotrởvềParis.Tuyđứngvề
tưởngxãhội,ôngkhôngtánthànhCôngXãParis,nhưngôngthôngcảmsâu
sắcvớigiaicấpcôngnhânnổidậylàmCáchMạngvàkhâmphụchọ.Sau
khiphongtràobịdậptắt,ôngđứngdậyphảnkhángnhữngsựtrảthù,khủng
bốtrắngtrợncủabọnthốngtrịphảnđộng.Ôngđòiânxáchotấtcảnhững
ngườithamgiaCôngXãvàchomộtsốngườitrốnởnhàôngtạiBỉ.Cuộc
CáchMạngvĩđạinàylànguồncảmhứngchomộttậpthơcógiátrịlớncủa
ônglàtậpNămKhủngKhiếp(1870-1871).Ởđây,thihàocangợiconngười
vôsảnđứnglênlàmCáchMạngvàkếtánnhữngkẻnhúngtayvàobiểnmáu
để trả thù những người yêu nước. Năm 1874, ông hoàn thành cuốn tiểu
thuyếtChínMươiBa,bắtđầuviếttừnhữngnămcònởngoàiđảo.Ôngmôt
lạicuộcCáchMạng1789-1794,coiđónhưmộtsựkiệnlớnnhấttronglịch
sửthếgiớihiệnđại.
Nhữngnămcuốicùng,ôngviếtNghệThuậtLàmÔng,đầytìnhthương
yêutrẻconvàhoànthànhtậpthơThiênAnhHùngCaCủaNhânLoại.
Victor Hugo mất ngày 22 tháng 5 năm 1885, được toàn thể nhân dân
Phápthươngtiếc.Ngàyđưatangôngđượccoinhưngàyquốctang.Những
cựuchiếnsĩCáchMạngCôngXãPariskêugọimọingườitưởngnhớđến
nhàđạivănhàođãhếtlòngủnghộnhữngngườilaođộngthamgiaCôngXã.
CuộcđờicủaHugonằmsuốtcảtrongthờikỳbãotápcủaCáchMạng
PhápvàcủaChâuÂu,thếkỷXIX.ÔngsinhtrướcngàyĐếChếthànhlậpvà
chếtsauKarlMarxhainăm.“Tácphẩmcủaôngrađờitrênđốnggạchđổnát
củangụcBastillesvàchấmdứtkhinhữngnghiệpđoànthợthuyềnsắpsửa
tuyênbốrằngmùaxuânsẽthuộcvềhọngày1tháng5tạiChicago.Victor
HugolàtấmgươngphảnchiếuCáchMạngPháp”.
[2]
QuảvậyHugođãtiếntừxuhướngQuânChủđếntưtưởngDânChủ
Hội,từnghệthuậtlãngmạnđếnxuhướnghiệnthực.Cuộcđờivàtácphẩm
củaôngtiêubiểuchocuộcphấnđấukhôngngừngchocáchmạnh,chotựdo
dânchủ,chohòabìnhhữunghịcácdântộc.
Năm1849,ởĐạiHộiQuốcTếlầnthứnhất,nhữngngườibạncủahòa
bìnhhọptạiParis,Hugocónói:“Tưtưởnghòabìnhlàởkhắpthếgiới,làtài
sảncủatấtcảcácdântộc,mọingườiđòihỏihòabìnhvìhòabìnhlàhạnh
phúctốicaocủahọ”.HugođãhếtsứcbênhvựcchoJohnBrown,ngườilãnh
tụphongtràođòihỏitựdochongườidađenởMỹ,bịChínhPhủMỹkếtán
tử hình. Hugo ủng hộ cuộc Cách Mạng ở Ireland, ủng hộ nhân dân đảo
CypruskhởinghĩachốngbọnthốngtrịThổNhĩKỳ,ủnghộcuộckhởinghĩa
củanhândânCubachốngbọnthựcdânTâyBanNha.
Làlãnhtụcủapháilãngmạn,ôngluôntrungthànhvớinhữngtưtưởng
lãngmạntíchcực,chốngđốilạixuhướnglãngmạntiêucự,thoátly.Ông
chế giễu bọn nhà văn hô hào nghệ thuật thuần túy và đòi cho được nghệ
thuậtphảiphụcvụchânlý,phảnánhthựctế.Hugođềranhiệmvụcủanghệ
thuậtlàphảiphụcvụlợiíchcủanhândân;sứcmạnhcủavănchươnglà
mốiliênhệchặtchẽvớinhândân.
ChủnghĩalãngmạncủaHugothấmnhuầntinhthầnnhânđạochủnghĩa.
Nórấtgầnchủnghĩahiệnthực,LouisAragongọiHugolà“Nhàthơhiện
thực”.TácphẩmcủaHugophảnánhđờisốngcùngcựccủanhândândưới
chếđộtưbản,phảnánhtâmđịaxấuxabỉổicủabọnquýtộc,bọntưsản
thốngtrịcủathờiđại.Tácphẩmcủaôngcũngmôtảđượcnhữngconngười
laođộngvùngdậylàmCáchMạng.
Tuyvậy,cũngphảithấyngayrằngVictorHugochịuảnhhưởngnặngcủa
tôngiáovàmứctưtưởngcaonhấtcủaônglàmộtthứChủNghĩaXãHội
khôngtưởngkiểucủaSaintSimon,FourierhồiđầuthếkỷXIX.
[3]
Thếgiới
quancủaông,bởithế,bịhạnchếrấtnhiều.Ôngkhôngnhậnđịnhđượcquy
luậtpháttriểncủaxãhội.Ôngtintưởngrằngchỉcótưtưởngmớicóthểgiải
phóng được loàingười. Bởi vậy những nhân vậtông xây dựng thường
nhữngnhânvậtcótâmhồncaothượng,đầylònghysinhnhưngítchiếnđấu
tính.Tiểuthuyếtcủaôngthườngcónhữngđoạnlýthuyếtvềluânlý,đạo
đức,tôngiáo.ÔngrấtsợnhữngcuộcCáchMạngđổmáu.
Cuộc đời Victor Hugo là cuộc đời đấu tranh không ngừng cho chính
nghĩa,chotựdo,hòabình,dânchủ.Tácphẩmcủaôngthấmnhuầntưtưởng
nhânvănchânchính.Ngàynay,nhândâncácnướcrấthamđọctácphẩm
củaVictorHugo.ỞPháp,cáchđâyítlâu,báoNhânĐạođãđănglạibộtiểu
thuyết«NhữngNgườiKhốnKhổ»cóminhhọa.TrongthờigianphátxítĐức
chiếmđóngnướcPháp,mộtđộidukíchPhápđãlấytênGavrochelàmtên
đội.ỞViệtNamtrướckiađãcónhiềungườidịchthơcủaHugovàNguyễn
Văn Vĩnh đã dịch bộ «Những Người Khốn Khổ» với nhan đề bản dịch
“NhữngKẻKhốnNạn”.
«NhữngNgườiKhốnKhổ»làmộtbộtruyệnlớnnhấtmàcũnglàmộttác
phẩmcógiátrịnhấttrongsựnghiệpvănchươngcủaVictorHugo.Ôngsuy
nghĩvềtácphẩmnàyvàviếtnótrongngótbamươinămvàhoànthànhnăm
1861.Ngaytừnăm1829,Hugođãcóýđịnhviếtmộtcuốntiểuthuyếtvề
ngườitùkhổsai.Sau1830,Hugođặcbiệtchúýđếnnhữngvấnđềxãhội,
nhậnxétnhữngbấtcôngtrongxãhội.Ôngnhậnthấynhữngkẻtộiphạm,
nhữngconngườitưbảntànác.Ôngtintưởngrằngnhữngconngườiấy
thểcảitạođượcbằngđườnglốigiáodụcnhânđạo.Ôngnhậnthứcđược
ràngnhiệmvụcaoquýcủanhàvănlàphảigópphầncảitạoxãhội,đấutranh
chotựdo,hạnhphúccủaloàingười.
Cũng vào những năm 1830, trước phong trào đấu tranh mạnh mẽ của
nhândânlaođộng,mộtphongtràoviếttiểuthuyếtxãhộidângcaoởPháp,
GeorgeSandchorađờicuốnLélia,năm1832;năm1842,EugèneSueđăng
tậptruyệnBíMậtThànhParis.
VictorHugobắttayvàocôngviệcsưutầmtàiliệuvàbắtđầuviếtbộtiểu
thuyếtnày, thoạtđầugọi làNhữngCảnh CùngKhổ,vàonăm 1840.Năm
1854,NhữngCảnhCùngKhổđổithành«NhữngNgườiKhốnKhổ».Saumột
thờigiangiánđoạn,Hugohoànthànhbộtruyệnnăm1861.Đếnnăm1862
thìbộtruyệnxuấtbảnđồngthờiởBrussel(Bỉ)vàởParis.Trongbốntiếng
đồnghồđầutiênngàypháthànhtậpI,đãbántới3.500cuốn.
«NhữngNgườiKhốnKhổ»làbứctranhcủamộtxãhội.Nóđềcậpđến
nhữngvấnđềlớnlaotrongxãhộiPhápđầuthếkỷXIX,màcũnglàcủatất
cảcácxãhộitưsản.Đólàmộtbảnhùngcacủathờiđại.VictorHugosau
khihoànthànhbộtiểuthuyếtnàyđãnói:“Quyểntruyệnnàylàmộttráinúi”.
Quảthế,“mộttráinúi”,khôngnhữngvìsốtrangcủanó,vìnhữngvấnđềto
lớnnóbàntới,màchínhlàvìnóthấmnhuầnnhữngtưtưởngnhânđạo,vìnó
cangợiđạođứccaocảcủanhândânlaođộng,cangợitựdo,dânchủ,chống
lại cường quyền áp bức, bóc lột. Đó là lòng thương cảm sâu xa đối với
nhữngconngườibịxãhộichàđạp,lòngtinvàotâmhồncaothượngcủahọ.
JeanValjeanbịxãhộitưsảnbópnghẹt,chănglướibaovây,lùngbắtcho
đếnchết, vẫnsốngmột cuộcsốnghy sinhcaoquývìnhững kẻbịxã hội
ruồngbỏ.Fantinebịxãhộiđạpxuống,vẫnlàmộttâmhồnthanhcao,làmột
tấm gương sáng của tình mẹ con. Gavroche là một đứa trẻ bị vứt bên lề
đườngParis,vẫnlàmộttâmhồnthơngây,yêuđời,dũngcảm,nghĩahiệp.
«NhữngNgườiKhốnKhổ»cònlàmộtbàicaphảnkhángđốivớicáitrậttự
củaxãhộitưsản,nóđèbẹpnhữngngườinghèokhổnhưlàmộtthứ“định
mệnhnhântạo”vàbiếnnhữngngườivìmiếngcơmmanháolàmtênlính
bảovệnó,thànhnhữngcáimáymùquáng,tànnhẫn.«NhữngNgườiKhốn
Khổ»làmộttácphẩmchanchứatinhthầnlãngmạnCáchMạng.Hugo
mộtnhàvănlãngmạn.Ôngthườngdùngphươngphápxâydựngnhữnghình
tượngtolớnđểmôtảnhữngtâmhồnsiêuviệt,nhữngđộtbiếncaocảtrong
lòngngười, gây những ấn tượnghùngvĩ cho người đọc. Những nhânvật
chínhdiệnđềusángngờiđứchàohiệp,hysinh.
«NhữngNgườiKhốnKhổ»cònghilạinhữngnéthiệnthựcvềxãhộiPháp
vàokhoảng1830.Cáixãhộitưsảntànbạođượcphảnánhtrongnhữngnhân
vậtphảndiệnnhưJavert,Thénardier.Tìnhtrạngcùngkhổcủangườidânlao
độngcũngđượcmôtảbằngnhữngcảnhthươngtâmcủamộtngườicốnông
sautrởthànhtùphạm,mộtngườimẹ,mộtđứatrẻsốngtrongcảnhkhủng
khiếpcủacuộcđờitốităm,ngạtthở.DướingòibútcủaHugo,Parisngày
CáchMạng1832đãsốngdậy,tưngbừng,anhdũng,mộtParisnghèokhổ
nhưngthiếtthayêutựdo.
ƯuđiểmlớnnhấtcủaHugolàkhidiễntảxãhộitưsản,ôngkhôngchỉ
diễntảmộtsốnhânvậtđộcác,tànnhẫn,vôlươngtâmmàôngtrìnhbàychế
độ như một thựcthể nhất trí trong việcáp bức, bóc lột,ruồng rẫy những
ngườicùngkhổ,đèlênngườihọnhưmộtthứđịnhmệnhkhốcliệtvớicác
thứcôngcụghêtởmnhưtòaán,tổchứccảnhbinh,quânđội,nhàtù,vớibáo
chí,dưluận,thànhkiến,tậpquán.
TrongLờinóiđầucủa«NhữngNgườiKhốnKhổ»,Hugođãtríchdẫncâu
nóicủaHautevilleHouseđểnhấnmạnhýnghĩasâuxacủatácphẩm.Ông
nóirằngtrongcáixãhộivănminhngàynaymàcònnhữngđịangụcđàyđọa
conngườithì“nhữngquyểnsáchnhưloạinàycòncóthểcóích”.Vớiquan
niệmnghệthuậtphụcvụđờisốngnhưvậy,Hugođãsángtạocóýthứcmột
tácphẩmcóảnhhưởnglớntrongcôngcuộcđấutranhchungcủaloàingười
chống áp bức và bóc lột. Nhưng cũng như tất cả những người chưa nắm
được Chủ Nghĩa Xã Hội Khoa Học, con đường thoát của xã hội mà ông
tưởngtượngrarấtlàduytâm,khôngtưởng.Lýtưởngcủaônglàlàmsaocho
conngườiđượcnhưGiámMụcMyrielquênmìnhnhưkẻnghèokhổ,như
ông Madeleine (Jean Valjean) kinh doanhcôngnghiệp để cho thợ cóchỗ
làmăn,tiềnlờidùngmộtphầnquantrọngvàoviệccảithiệnđờisốngcho
thợ,tổchứcytế,cứutếtrongxưởng,đềcaothuầnphongmỹtục.Làmsao
choconngườitrởnêntốtnhư thế?ÔngMyrieltoànthiệnlànhờđứctin,
JeanValjeantrởnêntốtcũnglànhờsựcảmhóacủaChúa,giántiếpquaông
Myriel.JeanValjeanlàmộtđiểnhìnhnạnnhâncủaxãhộikhianhnghèo
đói,khianhbịtùtội,cũngnhưkhianhbịsănđuổi,tấmlòngnhânái,hào
hiệpvôbiêncủaJeanValjeanlàmộtbiểutượngđẹpđẽcủatưtưởngnhân
đạocủaconngười.Nhưngconđườngcảitạomàtácgiảnghĩrachoanhthì
lạiquácábiệt,gầnnhưvôlý.Làmsaogiảithíchđượcchỉmộtcửchỉnhân
đạocủaGiámMụcMyrielđãdẫndắtconngườitốitămấyrangaychỗánh
sángrựcrỡ,trongchốclátbiếnmộtanhtrộmcướpquentaynênmộtngười
lươngthiện,thayđổimộtconngườivìmườichínnămlaolýmàhóarathù
hằnxãhộithànhramộtconngườiyêuđời,bácái,làmsaogiảithíchđượcsự
biếnchuyểnđộtngộtvàtriệtđểấynếukhôngviệnlẽthầnbícủaChúa?
ĐốivớiHugo,Chúaởkhắpnơi.Tuycóthấymộtđôiđiềungớngẩn,giả
dối,ngudốttrongtuviệnvàócdanhlợi,tínhxahoacủađasốbọnGiám
Mục,GiáoChủ,Hugokhôngmộtphútnàonghingờtôngiáovàđặtcâuhỏi
vềChúa.Trong«NhữngNgườiKhốnKhổ»,khôngcódấuhiệunàochứngtỏ
rằng ông bắt đầuđoán thấy tôn giáo đã thành một công cụcủa thống trị,
trongkhiấyôngthấyvềcảnhbinh,tòaán,quânđộitưsảnkhárõ.Tráilại
ôngcho“đứctinlàlành”vàChúalàsựgiảiđápchotấtcả.Trongtruyện,
ngườiJacobinsgiàđãđảphácườngquyền,lênánchuyênchế,khinóiđến
ChúacũngnhấttrívớiviênGiámMụcvàchịuphépbanphúckhitừtrần,
HugocũngkhôngnhậnđịnhđượcrõbảnchấttưsảnphảnđộngcủaĐếChế
NapoléonĐệNhấtvàchếđộLouisPhilippe,nêntrongtácphẩmnhiềulúc
ôngcangợinhữngngườiđạidiệncủahaichếđộấy.Thuậtlờilẽvàýnghĩ
củanhânvật,tácgiảlồngvàonhiềuýkiếnvềnhânsinhquanvàvũtrụquan
củamình,trongấycónhiềuđiểmđộcđáo,tiếnbộ,nhưngcũngcómộtsố
điểmngườiđọcngàynaycầnlấylậptrườngkhoahọcmàxétlại.
CáchMạngởchỗchốngápbứcbóclột,đòitựdo,đòicônglý,Victor
Hugo vẫn là cải lương ở giải pháp. Với ông, làm Cách Mạng là để thay
người xấu bằng người tốt, ban bố các quyền tự do, cải cách xã hội, mở
trườnghọc,dựngmộtchínhquyềnlấytôngiáochânchínhlàmhướngđạo,
lấyyêunước,dânchủvànhânđạolàmchâmngôn.Vấnđềxóabỏtrậttựcũ,
thủtiêugiaicấpchưađượcbàntới.Ôngtintưởngnồngnhiệtvàoluậttiến
hóa xã hội, nhưng theo ông, yếu tố chủ yếu của tiến hóalà sự cảitạo
tưởngcủaconngười.Ngàynayaicũngbiếtlàlýtưởngxãhộitheonhưông
muốnkhôngthểthựchiệnđượcbằngcuộcCáchMạngnhưôngquanniệm.
Chỉcógiaicấpcôngnhândẫnđầunhândânlaođộngđứnglênlậtđổtưbản
đếquốc,kiếnthiếtXãHộiChủNghĩa,mớicóthểđemlạicôngănviệclàm,
tựdo,kiếnthứcđầyđủchotấtcảmọingười;vàcáimộngcảitạotưtưởng
conngườicủaôngcũngchỉthựchiệnđượckhichínhquyềnđãởtrongtay
giaicấpvôsản.
Mặcdùcómấynhượcđiểmấy,«NhữngNgườiKhốnKhổ»vẫnlàmộtbộ
tiểuthuyếtlớncủathếgiới,thấmnhuầnmộttinhthầnnhânđạocaocả,tiến
bộrõrệtvàcógiátrịlâudài.
PHẦNTHỨNHẤT
_FANTINE_
QUYỂNI
MỘTCHÍNHNHÂNQUÂNTỬ
I
ÔNGMYRIEL
[4]
Năm 1815, ông Charles François Bienvenu Myriel làm Giám Mục
Digne.Đólàmộtônglãochừngbảymươilămtuổi,đượccửvềđâytừnăm
1806.
Điềusauđâychẳngdínhdángtígìđếnnộidungcâuchuyệnchúngtôikể,
nhưngnêurađâynhữngtiếngđồn,nhữnglờibàntánvềônglúcôngđếnđịa
phận,cólẽcũngkhôngđếnnỗivôích,dùchỉlàđểchomọiviệcđượcchính
xác.Đúnghaysai,miệngthếthườngchiếmtrongcuộcđời,nhấtlàtrongvận
mệnhngườikhác,cũngnhiềuchỗbằngcôngviệchọlàm.ÔngMyriellàcon
mộtvịbồithẩmởTòaThượngThẩmAix,dòngquýtộcvănthần.Ngườita
kểrằng,ôngthânsinhđịnhdànhchoôngthừakếchứcvụcủamình,nênđã
kiếmvợchoôngrấtsớm,từlúcôngcònmườitámđôimươigìđấy,theo
mộtthóitụckháphổbiếntrongcácgiađìnhtưpháp.CharlesMyrielđã
vợrồiđấy,nhưngtheodưluận,vẫnlàmchongườitanóivềmìnhkhánhiều.
Ôngtatầmvóchơithấpbé,nhưngdángngườicânđốilạiphongnhã,duyên
dáng,hómhỉnh;cảquãngđờithanhniênchỉdànhchoviệcgiaoduvàtrò
ongbướm.CáchMạngxảyđến,sựbiếndồndập,cácgiađìnhtưphápbịtổn
vong,xuađuổi,truylùng,tảnmátmọinơi.NgaytừnhữngngàyđầuCách
Mạng,CharlesMyrielđãdicưsangÝ.Vợôngtachếtbênấyvìmộtbệnh
phổimắcsẵntừrấtlâu.Haivợchồngkhôngcócon.Sauđócáigìxảyra
trongthânthếMyriel?Sựsụpđổcủaxãhộicũ,sựsasútcủachínhgiađình
mình,nhữngcảnhtượngbithảmNăm93,
[5]
cólẽcònghêsợhơnđốivới
nhữngkẻdicư,vìđãhoảnghốtmàởxathìnhìncáigìcũngthànhphóng
đại,tấtcảnhữngcáiđóphảichăngđãgieovàotríôngtanhữngýnghĩtừbỏ
côngdanh,mếnđờiẩndật?Cóphải,giữanhữngcuộcvuichơivànhữngtình
cảm choán hết cuộc đời, bỗng dưng ông bị giáng một đòn thần bí, kinh
khủng,ngónđòncókhichỉvìđánhtrúngtimnênquậtđổconngườimàlâu
nay các tai họa công cộng đánh vào cuộc sống và tài sản không sao lay
chuyểnnổi?Khôngmộtaicóthểtrảlờiđược.ChỉbiếtmộtđiềulàkhitừÝ
trởvề,ôngtađãlàmộtcốđạo.
Năm1804,ôngMyriellàmchaxứởBrignolles.Ôngđãgiàvàsốngcuộc
đờiẩndật.Vàokhoảnglễđăngquang,ôngphảilênParisvìcóchútviệccủa
nhàxứ,việcgìthìkhôngainhớnữa.Trongsốnhữngnhàquyềnthếmàông
đếnnhờvảchoconchiêncủaông,cóĐứcGiáoChủFesch.MộthômHoàng
Đếđếnthămcậu,ôngLinhMụcđứcđộấyđangđợiởphòngkháchnêngặp
ngàilúcngàiđiqua.Ngàithấyôngnhìnmìnhcóvẻtòmò,liềnquaylạiđột
ngộthỏi:
—Lãonhânlàaimànhìntakỹthế?
ÔngMyrielđáp:
—Tâubệhạ,bệhạnhìnmộtlãonhân,cònhạthầnthìnhìnmộtvĩnhân,
bênnàocũngđượclợicả.
NgaytốihômấyHoàngĐếhỏiGiáoChủtênvịchaxứvàsauđóítlâu,
ôngMyrielrấtngạcnhiênđượctinmìnhthăngchứcGiámMụcthànhDigne.
Chẳngaibiếtthựchưtrongnhữngcâuchuyệnngườitakháonhauvềđoạn
đầucủacuộcđờiông.CómấynhàquenthuộcgiađìnhônghồitrướcCách
Mạngđâu!Thànhraôngcũngphảichịucáisốphậnchungcủanhữngngười
xalạmớiđếnởmộtthànhphốnhỏcólắmkẻrỗimồmmàítngườichịukhó
suynghĩ.ÔngđànhchịuvậymặcdùônglàmGiámMụcvàchínhvìônglàm
GiámMục.Thậtra,nhữngchuyệnxìxàovềôngchỉlànhữngchuyệnxìxào,
những tiếng đồn đại, những lời nói vào nói ra thôi, nghĩa là toàn những
chuyệnbalápcả,nhưcáchnóimạnhmẽcủaMiềnNam.
[6]
Dùsao,chínnăm
trờiônglàmGiámMụcởDigne,nhữngchuyệnthócmáchngườitỉnhnhỏưa
đemrabàntánbuổiđầuấydầndầnrồicũngbẵngđihết.Chẳngmộtaidám
nói,màcũngchẳngmộtaidámnhớđếnnữa.
Đếnnhậm chứcôngcó đemtheomột ngườiemgái, côBaptistine.
kémônganhmườituổi,ởvậykhônglấychồng.Trongnhàđộcmộtngườiở,
trạctuổicôem,gọilàbàMagloire.Trướckiabàlàvúgiàcủachaxứ,nhưng
naybàlạikiêmhaichức,vừalàhầuphòngcủacôem,vừalàquảngiacủa
ĐứcGiámMục.CôBaptistinengườicaolạilép,nướcdaxanhtái,nétmặt
hiềnhậu.Côthựclàmộtngườiđángtrọng,vìhìnhnhưđànbàcólàmmẹ
mớigọilàđángkínhđược.Côkhôngphảilàngườicónhansắc,nhưngmột
đờitậntụylàmviệcthiệnđãlàmchocôcómộtvẻgìtrongtrắngvàlúcvề
giàđượcthêmcáivẻnhânhậu.Dángngườimảnhdẻcủathờicongáinayđã
nhuốmvẻthanhcaotrongsángcủabậcthiênthần.Côkhôngphảichỉlàmột
trinhnữ,cơhồcôlàmộtlinhhồn.Ngườicônhưmộtcáibóng.Chỉmộtchút
thểxácđểbiếtlàphụnữthôi;mộtchútthểchấtrạngchóihàoquang.Hai
conmắttolúcnàocũngnhìnxuống;mộtcáicớcholinhhồnnánlạichốn
trầntục.BàMagloirelàmộtbàgiàthấpbé,datrắng,béotròn,lúcnàocũng
tấttả,cũngthởhổnhển,mộtphầnvìhoạtđộng,mộtphầnvìchứnghen.
KhiôngMyrielđếnnhậmchức,ngườitađãđónrướcôngvềDinhGiám
Mụcvớimọinghilễlongtrọngđúngquychếnhàvuabanhành.Quychế
nàyxếpôngliềnngaysauchứcthiếutướng.ÔngThịTrưởngvàôngChánh
Ánđếnthămôngđầutiên;phầnông,trướchếtôngcũngđếnthămôngthiếu
tướngvàôngTỉnhTrưởng.
Xếpđặtxongxuôi,ainấychờxemôngGiámMụctỉnhnhàbắttayvào
việc.
II
ÔNGMYRIELTHÀNHĐỨCCHABIENVENU
[7]
DinhGiámMụcthànhDigneởsátngayNhàThương.Đólàmộttòabiệt
thựtolớnvàlịchsự,xâytoànbằngđátừđầuthếkỷtrước.Ngườixâydựng
nó là Đức Cha Henri Puget, tiến sĩ thần học trường Đại Học Paris, Viện
TrưởngtuviệnSimore,từnăm1712làmGiámMụcthànhDigne.Tòabiệt
thựnàyquảlàmộtlâuđàilãnhchúa.Chỗnàocũnguynghi,nhàriêngcủa
GiámMục,phòngkhách,phòngngủ,sânchơirộngrãivớinhữnglốidạo
vòmcuốn,theokiểuFlorencethờixưa,vườnthênhthangđầynhữngcổthụ.
Phòngăncaorộng,đẹpđẽ,ởngaytầngdưới,trôngravườn.Ởđấyngày29
tháng7năm1714,ĐứcChaHenriPugetđãthếttiệctrọngthểcácĐứcCha
Charles Brûlart De Genlis, Tổng Giám Mục - Hoàng Thân ở Embrun,
Antoine De Mesgrigny, tu sĩ dòng thánh France, Giám Mục ở Grasse,
Philippe De Vendôme, Pháp quốc lễ thần, Viện Trưởng tu viện Thánh
HonoréDeLérins,FrançoisDeBertonDeGrillon,GiámMục-NamTướcở
Vence, César De Sabran De Forcalquier, Giám Mục - Thống Đốc
GlandèvevàJeanSoanen,LinhMụcgiảngviện,giảngsưbìnhthờicủanhà
vua,GiámMục-ThốngĐốcởSenez.Gianphòngbàychândungbảynhân
vậtcaoquíấy,còncáingàyđángghinhớ,ngày29tháng7năm1714,thì
đượckhắcbằngchữvàngtrênmộtcáibàncẩmthạchtrắng.
NhàThươnglàmộtngôinhàthấp,chậthẹpcóđộcmộttầnggácvớimột
mảnhvườnnhỏ.VừađếnDigneđượcbahôm,ĐứcGiámMụcsangthăm
NhàThương.Thămxong,ôngchomờiviêngiámđốcđếnnhàriêng.
—ÔnggiámđốcNhàThương,lúcnàyôngcóbaonhiêubệnhnhân?
—Bẩmcóhaimươisáungười.
—Đúng,tôicũngđãđếm.
—Giườnghọnằmkêsátnhauquá,-viêngiámđốcnóitiếp.
—Tôicũngđãnhậnthấyvậy.
—Phòngdưỡngbệnhchỉlànhữngbuồngcon,khôngkhítùhãm.
—Tôicũngthấyhìnhnhưthế.
—Lại còncáivườn nhỏquá,không đủchỗcho nhữngngườimớihồi
phụcrachơikhitrờinắngấm.
—Tôicũngnghĩvậy.
—Vàohồicódịch,nhưnămnayvừacódịchthươnghàn,nămkia
dịchsốtphátban,ngườiđếnchữacólúchàngtrăm,chúngtôichẳngcònbiết
xoayxởrasao.
—Tôicũngđãlocóđiềunhưvậy.
—BẩmĐứcCha,cũngđànhthôi,chứbiếtlàmthếnào-viêngiámđốc
nói.
Haingườinóichuyệnởngaychỗphòngănrộnglớndướinhà.ÔngGiám
Mụctrầmngâmmộtlúcrồiquayphắtlạihỏiviêngiámđốc.
—Này,ôngthửtínhxemriêngphòngnàykêđượcbaonhiêugiường.
Viêngiámđốcsửngsốtkêulên:
—PhòngăncủaĐứcCha!
Ông Giám Mục nhìn quanh nhà, như ước lượng, rồi lẩm bẩm: “Dễ
đượcđếnvàichụcgiường".Rồiôngtanóito:
—Này,ônggiámđốc,tôinóiđiềunày,theotôithìcólẽcósựnhầmlẫn
gìđây.Cácôngđếnhămsáungười,màxếpvàonămsáucănbuồngcon.
Cònchúngtôiởđâycóbangườimàchiếmcảmộtngôinhàcóthểchứasáu
chục.Đúnglàngườitanhầm.Cácôngđãchiếmnhàtôicòntôithìlạiởnhà
cácông.Xinôngtrảlạinhàchotôi.Nhàcủacácônglàởbênnàyđây.
Ngayhômsau,haimươisáubệnhnhânnghèođượcsangởDinhGiám
MụcvàôngGiámMụcdọnđếnởbênNhàThương.
ÔngMyrielchẳngcócủacảigì.Chamẹôngđãbịphásảntrongthờikỳ
CáchMạng.Bàemcómónthựclợichungthânmỗinămhưởngnămtrăm
francs tiền lời đủ cho bà chi dùng riêng về phần mình. Lương đồng niên
Giám Mục được mười lăm nghìn francs. Ngay hôm dọn sang ở bên Nhà
Thương,ôngquyđịnhmộtcáchcốđịnhviệcchidùngsốtiềnấy.
Chúngtôichéplạidướiđâysổchitiêuđó,dochínhtayôngviếtlấy:
«Bảnghinhữngkhoảnchitiêutrongnhà:
—CấpchoChủngViện1.500francs
—HộiGiảngĐạo100francs
—CấpchonhàtudòngLazaristesởMontdidier100francs
—TrườngtusĩhộiTruyềnGiáoNướcNgoàiởParis200francs
—HộiĐứcThánhThần150francs
—CơsởgiáohộiởĐấtThánh100francs
—NhàDụcAnh300francs
—CấpriêngchoNhàDụcAnhởArthurs50francs
—Côngcuộccảithiệnnhàlao400francs
—Côngcuộcủylạovàphóngthíchtùnhân500francs
—Đểphóngthíchnhữnggiatrưởngbịtùvìnợ1.000francs
—Phụcấpcácthầygiáoítlươngtrongđịaphận2.000francs
—CấpchokholúanghĩathươngvùngThượngAlpes100francs
—CấpchocáctrườngcongáinghèocủaHộiTừThiệnởDigne,
ManosquevàSisteron1.500francs
—Cấpchokẻkhó6.000francs
—Khoảnchitiêuchoriêngmình1.000francs
Tổngcộng:15.000francs»
SuốtthờigianởDigneôngkhônghềthayđổimộtkhoảnnàotrongbản
dựtoánđó.Thếmàôngbảolàđãdựtoáncáckhoảnchitiêutrongnhàrồi
đấy.Cáchsửdụngđồngtiềnnhưvậyđượccôemtuyệtđốituântheo.Đối
vớingườiđànbàđứchạnh,ôngGiámMụcvừalàbậcanh,vừalàĐứcCha.
Tronggiađìnhônglàngườibạn,theophépnhàthờônglàbậcbềtrên.Ông
nóithìcôcúiđầunghe.Ônglàmthìcôemhưởngứng.Chỉcóngườiđầytớ
già,bàMagloire,làcókêucachútít.Vì,nhưtađãthấy,ôngGiámMụcchỉ
giữlạichomìnhcómộtnghìnfrancs,cộngvớisốtiềndưỡnglãocủabà
Baptistine,vịchilàmộtnghìnrườifrancsmộtnăm,màcảbangườiăntiêu
đềuphảitrôngvàođấycả.Thếmàlầnnàocómộtchaxứởdướilànglên,
ôngGiámMụccũngcứgiữlạithếtcơm.Đượcnhưthếlànhờởtínhtiết
kiệm nghiêm khắc của bà Magloire và cách quản lý khéo léo của
Baptistine.
Mộthôm, bấygiờông đãlàmGiám MụcởDigne đượcbatháng, ông
bảo:
—Nhưthếnàythìtacũngtúnglắmnhỉ!
BàMagloirekêulên:
—Làmgìmàkhôngtúng!ĐứcChaquêncảkhôngxinlĩnhmóntiềnNhà
NướccấpchoTòaGiámMụclàmtiềnxetrongthànhphốvàtiềnlộphíkinh
lýtronghạt.ĐólàlệcủacácGiámMụcngàytrước.
—Thếà!Bànóiphảiđấy.
Vàônglàmgiấyđòikhoảntiềnđó.Ítlâusau,HộiĐồngHàngTỉnhlưuý
đếnđơncủaTòaGiámMục,bỏphiếuchuẩncấpchoôngmóntiềnhàngnăm
bangànfrancstheokhoản:ChichoĐứcGiámMụcvềtiềnxengựavàtrạm
phí,lộphíkinhlýtronghạt.Việcnàylàmchobọntưsảntrongtỉnhkêuầm
cảlên.CácvịNguyênLãoNghịViệntrướckiacóchânởViệnNgũBách
[8]
vàtánthànhcuộcđảochínhNgày18ThángSaMù,lạiđượchưởngmộtthái
ấplớnởvùngDigne,viếtchoThượngThưBộLễ,ôngBigotDePréameneu,
mộtbứcthưmậtgiọngbựctức.
Xintríchnguyênvănmộtđoạn:
«“…Tiềnxe?Làmgìphảicầnđếntiềnxeởmộttỉnhchưađếnbốnnghìn
dân?Lạitiềntrạmphívàlộphíkinhlýnữa?Đikinhlýlàmgìđãchứ?
đixetrạmthếnàođượctrongxứnúinonnày?Đườngxálàmgìcó.Chỉ
đingựathôi.ĐếnnhưcáicầutrênsôngDuranceởChâteauArnouxcũng
cònkhókhănmớichonổichiếcxebòđiqua.Cáibọnchacốđềunhưthếcả.
Thamlamvàkeobẩn.Lãonàylúcmớiđếncũnglàmravẻchântulắm,nay
thìcũngynhưbọnkhác.Cũngđòixevớikiệu!Cũngđòixahoanhưcác
Giám Mục thời trước. Gớm cho bọn tu hú này! Thưa Bá Tước, bao giờ
HoàngĐếtrừxongchodântacáinạnbọn“áodàiđen"nàythìmọisựmới
đượcổnthỏa.ĐảđảoGiáoHoàng!
[9]
Vềphần tôi, tôi chỉbiếtcó Hoàng
Đế…”»
Việc ấy trái lại, làm bà Magloire mừng rơn. Bà ta thì thào với
Baptistine:“Cóthếchứ!ĐứcChachỉquennghĩđếnngườikhác,nhưngrồi
cũngphảinhớđếnmìnhchứ.Cáckhoảnlàmphúcđãcóđủcảrồi.Banghìn
francsnàylàbanghìncủachúngtađây”.
Ngaytốihômấy,ôngGiámMụcđưachobàemtờkêsauđây:
«Chitiêuvềxengựavàlộphíkinhlýtronghạt:
—CấpchoNhàThươngđểnấuxúpthịtchobệnhnhân1.500
francs
—CấpchoHộiDụcAnhởAix250francs
—HộiDụcAnhDraguignan250francs
—Nhànuôitrẻbỏrơi500francs
—Nhànuôitrẻmồcôi500francs
Tổngcộng3.000francs»
ĐólàngânsáchcủaôngMyriel.Cònnhữngkhoảnthubấtthườngcủa
TòaGiámMụcnhưhủyđăngkýkếthôn,miễntrừ,rửatộitạm,giảngkinh,
côngnhậnnhàthờ,nhànguyện,cướixin…thìcầnlàmphúcchokẻnghèo
baonhiêuôngráoriếtthucủangườigiàubấynhiêu.
Saumộtthờigianngắn,tiềnquyêncúngđemđếnrấtnhiều.Ngườicó,kẻ
túngđềuđếngõcửanhàông:Ngườinàyđếnxintiềnmàkẻkiavừađemlễ.
Thànhrachưađầymộtnăm,ôngGiámMụchóarangườithủquỹchungcủa
cácnhàhảotâmvàphátngânviêncủanhữngngườicùngkhốn.Tínhnhững
móntiềnquatayôngthậtlànhiều.Vậymàcáchsốngcủaôngvẫnkhônghề
thayđổi,khônghềcóthêmmộtkhoảngìngoàinhữngtốicầnthiết.Hơnthế
nữa,cũngvìtrongxãhội,ởdướicónhiềucảnhkhốncùngmàởtrênthìítcó
lòngbácái,nêncóthểnóithườngtiềncúngchưakịpvàođãphảiphátra,
nhưgióvàonhàtrống,tiềnôngcóthuvàomàchẳngbaogiờcònsótmột
đồngdínhtay.Thànhthửôngphảidốctúira.
Theotụclệ,trêngiấymá,thưtừ,cácvịGiámMụcthườngnêutênthánh
của mình. Nhân đó, những đám dân nghèo trong xứ, vì lòng kính mộ tự
nhiên,đãchọntrongcáctênvàhọcủaông,mộttêntheohọlàcóýnghĩa
chỉgọiônglàĐứcChaBienvenu.Chúngtôibắtchướchọgọiôngnhưthế
khicần.Thựcracáchxưnghôấylàmôngvừaý.“Tôithíchcáitênấy",ông
nói.ChữBienvenulàmchochữĐứcChabớtcáchbiệt.
Chúngtôikhôngdámchobứcchândungmôtảđâylàthực,chúngtôichỉ
xinnóilànógiống.
III
GIÁMMỤCGIỎITHÌĐỊAPHẬNKHÓ
ÔngGiámMụckhôngphảivìđãđemtiềnxecộralàmphúccảmàítđi
kinhlý.CáixứDignenàyquảlàmộtđịaphậnvấtvả.Đồngbằngthìít,núi
nonthìnhiều,đườngsắthầunhưkhôngcó,trênkiađãthấyrồi;lạiđếnba
mươihaixứ,bốnmươimốthọvàhaitrămtámmươilămchi.Đithămhết
thẩybấynhiêulàcảmộtvấnđề.ÔngGiámMụcvượtquađượctấtcả.Gần
thìôngđibộ,đườngđồngbằngthìôngđixebò,leonúithìôngngồighếcho
lathồ.Haibàgiàtheoôngchocóbạn.Chuyếnđinàođốivớicácbàquákhó
nhọcthìôngđimộtmình.
Một hôm, ông đi lừa đến Senez, một thành phố xưa kia có Tòa Giám
Mục.Dạoấy,túitiềnhầunhưrỗngkhông,ôngkhôngthểđilạicáchnào
khác.ViênThịTrưởngrađónôngởcửaTòaGiámMụcvànhìnôngtừtrên
mìnhlừabướcxuống,ravẻkhóchịu.Cómấytênnhàgiàucườikhúckhích
chungquanh.Ôngnói:“ThưaôngThịTrưởngvàcảcácngàitưsảnnữa,tôi
hiểuvìsaocácôngbựcbộirồi.Cácôngcholàmộtthầytuquènphảihợm
mìnhlắmmớicưỡilừanhưđứcChúaJésusChristtrướckia!Thưathậtvới
cácông,tôikhônghềcóýkiêucăngmàchỉvìcầnthiếtquá”.
Trongcácchuyếnkinhlý,ôngtỏrarộnglượngvàhiềnhòa,chuyệntrò
nhiềuhơnlàthuyếtpháp.Ôngkhôngbaogiờđặtmộtđứctốtnàovàomột
chỗmàkhôngaivớitớiđược.Ôngcũngchẳngbaogiờphảitìmranhững
lẽvànhữnghìnhmẫucholờinóicủamình.Nóichuyệnvớidânxứnày,ông
nêugươngdânxứbêncạnh.Ởnhữngtổngmàngườitahẹplòngđốivớikẻ
túngbấn,ôngnói:“HãyxemngườiBriançon.Họchongườinghèo,đàn
góa,trẻmồcôiquyềnđượccắtcỏởcácđồngcỏcủahọtrướcmọingười
khácbangày.Nhàcửacóbịđổnátthìhọcấtgiùmlạicho,khônglấytiền.
Vìthế,xứấylàmộtxứđượcChúabanân.Suốtmộtthếkỷ,mộttrămnăm
nay,khônghềcólấymộtkẻgiếtngười”.Ởnhữnglàngchỉbiếtcóđồngtiền
vàhạtthóc,ôngnói:“HãyxemngườiEmbrun.Vàongàymùa,ngườinào
contraitạingũ,congáibậncôngviệcNhàNướcởtrêntỉnh,màlạiđauốm
hoặcgặpkhókhăn,thìchaxứđemranóivớiconchiênvàolúcgiảngkinh.
Thếlà,chủnhật,xemlễxong,hếtthảydânlàng,đànông,đànbà,trẻcon
kéođếnruộngconngườiđángthươngnọ,gặtháihộvàmangcảthóclẫn
rơmrạvềtậnnhà”.Gặpnhữnggiađìnhchiarẽvìchuyệntiềnbạcvàgiatài,
ông bảo: “Hãytrông dân vùng núi Devoluy, mộtvùng hoang dại đến nỗi
nămmươinămkhôngnghehọamihótmộtlần.Thếmà,bốchết,contrai
liềnđitứphươngtìmkếsinhnhai,còncủacảithìnhườnglạichocongáiđể
congáidễkiếmchồng”.Ởcáctổngưakiệntụng,cónhiềutáđiềnsuysụp
chạytheocácthứđơntừ,ôngnói:“HãyxemnôngdânthunglũngQueyras,
họrấtthuầnhậu.Họcóbanghìnngườiởđó.Trời!CứnhưmộtnướcCộng
Hòanhonhỏ.Họchẳnghềbiếtđếnthẩmphán,mõtòalàgì.Mọiviệc,
trưởnglàmtất.Ôngphânbổthuếkhóatừngnhàtheolươngtâmmình,giải
quyếtkhôngcácvụtranhchấp,chiahộgiatàikhônglấycông,xửánkhông
lấyánphívàmọingườinghetheovìôngtalàmộtngườicôngminhsống
giữanhữngconngườichấtphác”.Đếnnhữnglàngkhôngthấycóthầyhọc,
ông cũng kể đếndân vùng Queyras: “Bà con có biết họ làmnhư thế nào
không?Thường một xóm mươi lăm nóc nhàthìkhông nuôi nổi một thầy
học,chonênhọcónhữngthầygiáodocảxứđàithọ,cácthầygiáođóđihết
xómnàyđếnxómnọ,mộttuầnnơinày,mươingàynơikia,đếnđâudạyđó.
Cácônggiáohayđếncácphiênchợ,tôigặphọởđấy.Thấyhọdắtbútlông
ngỗngtrênbăngmũthìnhậnrangay.Aichỉdạyđọcthìmộtlông,aidạyđọc
dạytínhthìhailông,aidạyđọcdạytínhdạycảLaTinhnữathìbalông.
Nhữngvịđólànhữngnhàđạithôngthái.Còndốtnátthìxấuhổbiếtbao
nhiêu!BàcontanênlàmnhưngườiQueyras”.
Ôngnóichuyệnnhưvậy,nghiêmtúcvàchântình,thiếuvídụsốngthì
dùngngụngôn,đithẳngvàođích,ítlờimànhiềuhìnhảnh:Đólàlốihùng
biệncủaChúaJésusChrist,đầytintưởngvàsứcthuyếtphục.
IV
NÓISAOLÀMVẬY
Ôngnóichuyệnthânmậtvàvuivẻ.Sốngvớihaibàgiàsuốtđờiởcạnh
ông,ôngkhéochọnlốiănnóichovừatầmhọ.Khiôngcười,cáicườicủa
ônghồnnhiênnhưcủamộtcậuhọcsinh.BàMagloirethíchgọiônglàÔng
Lớn.Mộthômông đang ngồi trên ghế, đứng dậy ra chỗ ngăntủ tìmmột
quyểnsách.Sáchđểởtậnngăntrên.Ôngvốnthấpbénênkhôngvớitới.
ÔnggọibàMagloirebảo:“Bàmangchotôicáighế.Tôituy“lớn”nhưng
vẫnkhônglớntớitấmvánkia".
Ôngcómộtbàhọxa,bàBáTướcLô.Bànàykhôngbaogiờbỏlỡdịp
đem khoe khoang trước mặt ông những cái mà bà gọi là những “ngưỡng
vọng”củabacậucôngtửconbàta.Bàtacónhữngôngchúbàbácđãgià
lắm,lạivôtự,giatài,tướclộc,vềsauthểtấtvềtaybangườiconbà.Cậuút
rồisẽđượchưởngđếnmườivạnquanlợitứccủamộtbàcô;cậuthứhairồi
sẽđượcấmphongtướccôngcủaôngbác;cậucảrồisẽđượckếchânquốc
lãocủaôngnội.ÔngGiámMụcthườngvẫnngồilặngyênnghecâuchuyện
bàta,coiđólàmộtcáitậtvôhạicủacácbàhaykhoecon.Duycómộtlần,
trongkhibàtađangkểđikểlạitỉmỉnhữngchuyệnkếtựvànhững“ngưỡng
vọng”đó,thìôngGiámMụctrôngcóvẻthẫnthờhơnmọibận.Bàtahơi
bựcmình,ngừnglạihỏi:
—Kìaônganh.Ôngđangnghĩđiđâuthế?
—Tôiđangnghĩđếnmộtcâusáchcũnghơikỳ,hìnhnhưtrongsáchcủa
ThánhAugustins,nhưthếnày:“Hãyđặtngưỡngvọngcủatavàongườinào
màtakhôngthừakếgìcả”.
Mộtlầnkhác,ôngnhậnđượctờcáophócủamộtnhàquýtộctrongxứ,
trongđókêđặccảmộttranggiấynhữngchứctướccủangườiđãkhuất,lại
cònlaliệtnhữngphẩmhàmchứctướccủabọnconcháuhọhàngnữa.Ông
bảo:“Cáichếtthếmàkhỏelạ!Mangnhẹnhàngcảmộtmớnặngchứctước.
Kểngườiđờicũngtàithật,lợidụngđếncảcáithâymađểkhoekhoanghợm
hĩnh".Đôikhiôngcónhữnglờigiễucợtnhẹnhàngmàcóýnghĩasâusắc.
MùachaynămnọcóôngphóxứtrẻtuổilêntỉnhgiảngthuyếtởNhàThờ
Lớnvềlòngtừthiện.Ôngấygiảnggiảikháhùnghồn.Nộidungbàigiảng
lòng từ thiện. Ông tả cảnh địa ngục thật ghê rợn và tô điểm thiên đường
thànhcảnhêmđẹpaicũngthèmướcvàôngkhuyênngườigiàunênbốthí
chokẻnghèođểđượclênthiênđường,khỏiphảixuốngđịangục.Trongbọn
ngườinghecómột nhà phú thương tên là Géborand,đãnghỉkinhdoanh,
songvẫncònchovaylãinặng,trướcđâychỉchuyêndệtcácloạilen,dạ
kiếmđượcdămchụcvạn.Cảđờihắnchẳngbốthíchoaibaogiờ.Từhôm
nghegiảng,chủnhậtnàocũngthấyhắnnémmộtxuchomấybàlãoănmày
ởcửanhàthờ,mộtxumàđếnsáungườiphảichianhau.Mộthômthấylãota
đang làm phúc kiểu đó, ông mỉm cười bảo cô em: “Kìa cô xem, ông
Géborandđangmuamộtxuthiênđườngđấy!"
Trongcôngviệctừthiệnkhôngbaogiờôngnảnchí.Ngườitacókhăng
khăngtừchối,ôngcũngtìmđượclờihay,bắtngườitaphảisuynghĩ.Lầnnọ
ôngkhuyếnquyêntrongmộtphòngkháchởtỉnh.Mộttayquýtộcđãgià,
vừagiàulạivừakiệt,HầuTướcChamptercier,hômấycómặtởđấy.Hắnta
vàoloạinhânvậtkỳlạmàmộtthờingườitađãthấyxuấthiện,vừacóđầuóc
BảoHoànghơnvua,vừacótưtưởngphóngkhoánghơncảVoltaire.
[10]
Khi
đếngầnHầuTước,ôngGiámMụckéotayhắn:“HầuTướcạ,ngàiphảicho
tôicáigìmớiđược”.Hắnquaylại,trảlờinhạtnhẽo:“ThưaĐứcCha,tôiđã
cókẻnghèocủatôi”.ÔngGiámMụcnói:“Thìhãychotôinhữngkẻnghèo
đó!”
Mộthômởgiáođường,ônggiảngđạonhưsau:
“Cácgiáohữu,cácbạnthânmến!HiệnnayởnướcPhápcómộttriệuba
mươihaivạncáinhànôngdânchỉcóbacửa,mộttriệutámtrămmươibảy
ngànnhàcóhaicửa,mộtcửaravào,mộtcửasổvàcònbamươitưvạnsáu
ngàntúplềuchỉcómộtcửa là chỗ ra vào thôi. Cái đó là do một thứ
ngườitagọilàthuếcửa.Bắtnhữnggiađìnhnghèotừgiàđếntrẻphảichui
rúctrongnhữngngôinhàấythìtránhsaokhỏilàmmồichosốtrétvàbệnh
tật.Thanôi!ThượngĐếđãchongườitakhôngkhíđểthởthìluậtpháplại
bắthọphảimua.Tôikhôngkếtánluậtpháp,tôichỉtạơnChúa.
TronghạtIsère,hạtVar,tronghaixứThượng,HạAlpes,nôngdânkhông
cóđếncảcáixecútkít,họphảicõngphânraruộng.Họkhôngcónến,họ
phảithắpbằngnhững que nhựa và những khúc dây thừng nhúng vàođầu
nhựa.KhắpmiềnnúixứDauphinéđềuthếcả.Họphảilàmbánhăndựtrữ
sáutháng.Họđốtlòbánhbằngphânbòphơikhô.Mùađông,họdùngrìubổ
bánh,ngâmvàonướcmộtngàymộtđêmmớiănđược.Hỡicácgiáohữu!
Hãy mở lòng nhân! Hãy xem chung quanh các bạn ngườita khổ như thế
nào”.
VốnsinhởProvençal,ôngrấtdễlàmquenvớicácthổâmMiềnNam.
Khicầnôngcóthểnói:«Ehbé!Moussu,sèssagé?»nhưngườiLanguedoc
Hạ,«Ontéanaraspassa»nhưngườiHạAlpes,cũngnhư«Puerteunbouen
moutou embe un bouen froumage grase» như người ở Dauphiné Thượng.
Điềuđólàmdânchúngthíchvàgiúpônggầngũimọingườikhánhiều.Vào
nhàtranhváchđấthaylênchỗnúinon,ôngcũngtựnhiênthoảimáinhư
nhàmình.Nóinhữngđiềucaocảnhấtôngcũngnóiđượcbằngnhữnglờilẽ
thôngtụcnhất.Nóinăngnhưmọingườinêncũngđiđượcvàolòngtấtcả.
Tuyvậy,đốivớihạngthượnglưucũngnhưđốivớidânchúngôngvẫn
một.Ôngkhôngbaogiờbuộctộimộtcáchvộivãmàkhôngtínhđếnhoàn
cảnhxungquanh.Ôngnói:“Phảixétxemtộilỗiđãđitớibằngconđường
nào".Vìvuivẻtựchomìnhlànguyêntộinhân,ôngkhôngthểnghĩđếnmột
kiểudốccheoleonàocủachủnghĩakhắcnghiệtvàkhôngcaumàynhănmặt
nhưnhữngôngthiện,ôngác,ôngchỉlớntiếngtruyềnbámộthọcthuyết
thểtómtắtnhưsau:
“Conngườitacóthểxác,nóvừalàgánhnặngvừalànguồnquyếnrũ.
Conngườikéolêthểxácnhưngcũngchiềunểnó.Phảitrôngcoi,uốnnắn,
trấnáp,cùngkếlắmmớinghetheonó.Nghetheonhưvậycũngcòncóthể
cótội;nhưnglàmđượcnhưthếthìtộicũngnhẹ.Ngã,nhưnglàngãquỳthì
còncóthểchuyểnsangcầunguyện.
Thànhthánhthìngoạilệ;thànhngườichínhtrựclàquytắc.Lầmlạc,sa
ngã, phạm tội cũng được, nhưng phải là người chính trực. Càng ít tội lỗi
càngtốt,đólàluậtcủangười.Khôngtộilỗinàocả,đólàmơướccủathiên
thần.Đãthuộctráiđấtnàythìthoátsaokhỏitộilỗi.Tộilỗicũngnhưluật
hấpdẫn,chiphốimọingười.”
Cólúcôngthấymọingườigàothétdữtợnvàphẫnnộquánhanh:“Ồ!Ồ!
-Ôngvừacườivừanói-rõràngđấylàmộttộiáclớnmàmọingườiđều
mắcphải.Đóchínhlànhữngkẻđạođứcgiảbịkinhđộngnênvộivàngphản
khángđểchethân".Đốivớiđànbàvàdânnghèolànhữngkẻchịunhiềuáp
bứcxãhộinhất,ôngrấtđộlượng.Ôngbảo:“Tộilỗicủađànbà,củacontrẻ,
củakẻtôitớ,củangườiyếuhèn,củađámnghèokhổvàdốtnát,chínhlàtội
lỗicủanhữngbậclàmchồng,làmcha,làmchú,nhữngkẻquyềnthế,những
ngườigiàucóvàcóhọcthức”.
Ônglạinói:
“Phảicốgắngdạychongườikhôngbiết,càngnhiềuđiềucànghay.
hộimàkhôngthựchiệnđượcgiáodụckhôngmấttiềnlàxãhộicólỗi.
phảichịutráchnhiệmvềtìnhtrạngtămtốidonósảnsinh.Conngườitốităm
mới gây ra tội lỗi. Cho nênkẻ có tộikhông phải làngười đã lầm lỗi
chínhlàkẻđãgâynêntốităm”.
Ôngđãcómộtlốixétđoánsựviệctheocáchriêngcủamình,khálạnh
lùngnhưthếđấy.TôingờlàôngđãhọcởsáchPhúcÂm.
Mộthômôngđượcnghekểởphòngkháchmộttrườnghợpđãthẩmcứu
vàsắpđemxử.Cómộtngườiđànôngkhốnkhổ,vìthươngngườibạntình
củamìnhvàđứaconmàchịđãcóvớianhta,vàcũngquẫnquá,nênlàmbạc
giả. Thuở ấy luật pháp còn xử những người làm bạc giả vào tội tử hình.
Ngườiđànbàvừamangđitiêuthụđồngbạcgiảđầutiêndongườiyêulàm
rathìbịbắt.Tómchịnhưngcũngchỉcótangchứngđốivớichịmàthôi.Chỉ
khinàochịtaxưngthúthìngườiyêucủachịmớimắcvòngphápluật.Chị
chối.Ngườitragạn.Chịcũngmộtmựcchốicãi.Bấygiờviênbiệnlýnghĩra
đượcmộtkế.Hắnbàyđặtmộtcâuchuyệnphụtìnhvàkhéonhặtnhạnhchắp
nốimộtítmẩuthư từđưarakhiếnchongườiđànbàkhốnnạnkiatưởng
mìnhbịngườiyêudốilừathật.Nổicơnghencùngcực,chịtakhaihết,thú
hếtvớiđủmọichứngcứ.Vìthếmàngườiđànôngbịbắtvànaymaisẽbị
đemraxửởAixcùngvớiđồnglõa.Ngườitathuậtchuyệnvàtrầmtrồkhen
ngợiviênbiệnlýcótàivậndụnglòngghentuôngđểphụcvụcônglý.Ông
GiámMụcimlặngngồinghe,cuốicùngmớihỏi:
—Ngườitađemxửngườiđànôngvàngườiđànbàấyởđâu?
—ỞTòaĐạiHình.
Ônghỏithêm:
—Thếcònviênbiệnlýthìxửởđâu?
ỞDignexảyramộtviệcbithảm.Mộtngườibịxửtửhìnhvìcantộisát
nhân.Ngườibấthạnhấykhônghẳnlàngườicóhọcmàcũngkhônghẳndốt
nát,hắntatừnglàmtròởchợvàlàmthầykýviếtthuê.Vụánlàmthànhphố
khábậntâm.Trướcngàyhànhhình,chatuyênúynhàngụcbịốm.Cầnmột
chacốđểgiúpđỡtộinhântrongnhữngphútcuốicùng.Ngườitachạytìm
chaxứ.Ôngnàyhìnhnhưtừchối:“Việcđóliênquangìđếntôi.Tôicần
cáiviệckhổsaiđóvàcáitênxiếckhỉấy!Tôi,tôicũngốmđây.Vớilại,chỗ
tôikhôngphảiởđấy”.
NgườitađemcâutrảlờiấythuậtlạivớiôngGiámMục,ôngnói:“Ngài
chaxứnóiđúng.Khôngphảichỗcủangàiđâu,củatôiđấy”.Lậptứcôngtới
nhàngục,xuốngbuồnggiamcủa“tênxiếckhỉ”,ônggọitênngườiấy,cầm
tayhắnvànóichuyện.Cảngàylẫnđêmôngởcạnhhắn,quênănquênngủ,
chỉcầuxinChúacứuvớtlinhhồnchongườibịtộivàcầuxinngườibịtộitự
locứuvớtlấylinhhồnmình.Ôngnóihắnnghenhữngchânlýtốtđẹpnhất
màcũnglàgiảndịnhất.Nhưmộtngườicha,mộtngườianh,mộtngườibạn;
cònGiámMụclàchỉđểbanphúcmàthôi.Ôngdạyhắnđủđiều,đemlạicho
hắnvừalòngtinvừasựanủi.Trướchắnnghĩchếttuyệtvọng.Cáichếtđối
vớihắnnhưmộtvựcsâu;runrẩytrướccáibờuthẳmấy,hắnlùilạikinh
hoàng.Hắnkhôngtốitămquáđểđếnnỗituyệtđốidửngdưng.Bảnánlàm
chấnđộngsâuxa,chừngnhưđãxôvỡtừngchỗchungquanhhắncáibức
tườngngăncáchchúngtavớicõibímậtcủamọivậtmàchúngtagọilàcuộc
sống.Từnhữnglỗthủngtaihạiấy,hắnkhôngngớtnhìnrathếgiớinày
chỉthấytoànbóngtối.ÔngGiámMụcđãđemlạichohắnánhsáng.
Hômsau, lúcngườita đếntìmnạnnhân,ông GiámMụccó mặtvàđi
theo hắn. Quần chúng thấy ông mặc áo choàng tím, đeo thánh giá Giám
Mục,đibêncạnhngườikhốnkhổbịtrói.Ôngcùnghắnbướclênxebò,ông
cùnghắnbướcchânlênmáychém.Hômquahắnâusầurũrượihếtsức
hômnaythìmặtmày lạirạngrỡ.Hắncảmthấylinhhồnđượctrởvềvới
ChúavàhắnhyvọngởChúa.Ôngômhônhắnvàlúclưỡidaosắprơi,ông
bảo:“Kẻbịloàingườigiếtchết,ChúaTrờisẽchosốnglại;kẻbịanhemxua
đuổisẽgặplạiđượcCha.Cầunguyệnđi,tinđivàbướcvàocuộchằngsống!
ĐứcChúaChađangởđó”.Khiôngbướctừmáychémxuống,trongmắtông
cócáigìlàmchomọingườiphảitránhra,đứngngayngắnlại.Khôngbiết
cáigìđángkínhphụchơncả,damặttrắngbệchhayvẻngườitrongsáng!
Trởvềngôinhàtầmthườngmàônggọilàlâuđàicủamình,ôngnóivới
em:“Tôivừalàmlễmộtcáchlongtrọng”.
Việccaocảthườnglàviệcítđượcngườihiểu,chonêntrongthànhphốcó
kẻbìnhluậnhànhđộngcủaôngGiámMục,lạichorằngôngấyđóngkịch
thôi. Thực ra đó chỉ là câu chuyện phòng khách. Còn dân chúng thì vốn
khôngcóácýnghingờcáchànhvithiêngliêng,họlấylàmcảmkíchvàhết
sứckínhphục.VềphầnôngGiámMục,nhìnthấymáychémlàmôngxúc
cảmđộtngột,khiếnôngkhálâumớihồitỉnhđược.
Đúnglàcáimáychém,khinóđãởđó,dựnglênvàđứngsững,thìnó
cáigìámảnhngườitathật.Thườngngườitacóthểcóchútgìbàngquanvới
tửhình,chẳngcóýkiếngì,phảicũngđượcmàkhôngcũngđược,chừngnào
chưathấytậnmắtmộtcáimáychém.Nhưngnếuđãgặprồithìxúcđộngthật
làmãnhliệt,phảiquyếtđịnhdứtkhoátđứngvềphíanàyhayphíakia.Kẻthì
cangợinhưDeMaistre;ngườithìnguyềnrủanhưBeccaria.Máychémlàsự
kếttụcủaluậtpháp,làsựtrừngtrị;nókhôngtrunglậpvàkhôngchophépai
trunglập.Aithấynóđềulênmộtcơnrunbíẩnnhất.Mọivấnđềxãhộiđều
dựnglênbaonhiêudấuhỏichungquanhlưỡidaocủanó.Máychémlàmột
ảotưởng.Máychémkhôngphảilàmộtgiágỗ,máychémkhôngphảilàmột
cỗmáy,máychémkhôngphảilàmộtthứmáymóccứngđờbằnggỗ,sắt
dây.Hìnhnhưnólàloạisinhvậtcómộtcáigìnhưmộtsángkiếnđentối.
Hìnhnhưcáigiágỗấybiếtnhìn,cáicỗmáyấybiếtnghe,cáimáymócấy
biếthiểu,cácthứgỗ,sắt,dâyấyđềucóýchí.Trongcơnácmộngdosự
mặtcủanógieovàotâmhồnconngười,máychémhiệnradữtợn,tựnhúng
tayvàocôngviệcnólàm.Nólàđồnglõavớiđaophủ;nóănngười;nónuốt
thịtsống,nóuốngmáutươi.Máychémnhưmộtloàiquáivậtdothẩmphán
vàthợmộcdựnglên,mộtbóngmasốngmộtcáchđángsợbằngnhữngcái
chếtnótạora.
VìthếấntượngcủanóởtrongtâmtríôngGiámMụcthậtlàghêrợn
sâuxa.Hôm sau ngày hành hình và nhiều hôm sau đó nữa, ôngnhưthất
thần.Dángthanhtĩnhgầnnhưmãnhliệtcủaphútgiâybithảmđãbiếnmất;
bóngmacủacônglýxãhộiámảnhngườiông.Conngườimàthườngngày
đihànhđạovớivẻbằnglòngrạngrỡtrênmặt,lầnnàyhìnhnhưcóânhận.
Cólúc,ôngtựnóivớimìnhvàlúngtúngthìthầmtừngtràngđộcthoạiảo
não.Đâylàmộttrongnhữngđộcthoạiấybàemđãngheđượcmộtbuổitối
vàghilại:“Takhôngngờviệcấylạighêrợnđếnthế.Đểhếttâmtrívàoluật
lệcủaChúađếnmứckhôngcònnhìnthấyluậtlệcủangườiđờinữathìthật
là sai lầm. Cáichết chỉ thuộc quyềnChúa. Quyền gì mà loài người động
chạmđến cáiviệckhông mộtaiđượcbiếtấy?”Vớithờigian nhữngcảm
tưởngấymờdầnvàchắcrồiphaihẳn.Tuyvậy,ngườitavẫnđểýthấyông
GiámMục,từđó,tránhđiquachỗpháptrường.
NhàcóngườiốmvàngườihấphốithìlúcnàochomờiôngMyrielcũng
được.Ôngbiếtđólànhiệmvụvàcôngviệcquantrọngnhấtcủaông.Gia
đìnhnàovợgóaconcôithìkhôngcầnmời,ôngcũngđến.Ôngkhéongồiim
lặnghànggiờbênngườichồngmấtvợ,haybênngườimẹvừamớichếtcon.
Ôngkhéobiếtlúcnàonênimlặngvàcũngbiếtlúcnàocầnphảinói.Ôngan
ủingườitamớitàitìnhlàmsao!Ôngkhôngtìmcáchlàmchongườitaquên
đauthươngmàlàmchongườitahyvọng,vìhyvọngkhiếnchođauthương
trởnêncaocảvàđángkính.Ôngthườngnói:“Đốivớingườiquácố,khéo
chẳnglạithànhrabấtkính.Đừngcónghĩđếncáithểchấtđangthốinát
hãynhìntrựcthịtrờixanh,ởđấycóánhhàoquanglấplánhcủangườiđã
khuất”.Ôngbiếtrằngđứctinlàlành,nênôngthườngnêugươngnhẫnnạiđể
anủingườithấtvọngvàôngtìmcáchbiếnsựđaukhổtuyệtvọnghướngvề
mộđịa,thànhsựđaukhổtintưởngnhìnlêntrờicao.
V
ĐỨCCHABIENVENUDÙNGÁOLÂUQUÁ
ĐờitưcủaôngMyrielcũngcùngchungmộtsốnguyêntắcnhưđờicông.
VớikẻđượcxemgầnthìcáinghèotựnguyệntrongcuộcsốngcủaôngGiám
MụcthànhDignelàmộtcảnhtượngtrangtrọngvàđángyêu.Nhưngườigià
vàphầnlớnnhữngngườihaysuytưởng,ôngítngủ,nhưnglạingủsay.Buổi
sángôngtĩnhtọamộtgiờrồiđilàmlễ,hoặcởNhàThờLớnhoặcởphòng
nguyệntrongnhà.Lễxong,ôngănsángmộtcáibánhmìbằngbộttiểumạch
nhúngtrongsữabònhà.Sauđóôngbắtđầulàmviệc.
LàmGiámMụcbậnrộnthật.Thườngxuyênôngphảitiếpvịbíthưcủa
TòaGiámMục,thườnglàmộtchứcsắcvàhầunhưngàynàocũngphảigặp
cácchaxứ.Ôngcònphảikiểmtracôngviệccáchội,phânphátcácđặcân
nàynọ,xemxétcảmộtthưviệnnhàchung,nàosáchxemlễ,nàosáchbổn,
sáchkinh…rồithảocácthưtừhànhđạo,chuẩnycácbàithuyếtpháp,giải
hòacácvụxíchmíchgiữachaxứvàxãtrưởng,rồicònmộtmớthưtừgiao
dịchvềphầnđạo,vềphầnđời,mộtbênlàNhàNước,mộtbênlàTòaThánh,
thôithìtrămcôngnghìnviệc.Thìgiờcònlạingoàinhữngcôngviệcbềbộn
ấyvànhữngbuổilễ,nhữnggiờđọckinh,dànhchokẻkhó,ngườiốmđau,
sầumuộn,cònthừaôngdùngvàolaođộng.Khithìôngcuốcđấttrongvườn
nhà,khithìôngđọcvàviết.Haicôngviệcnhưngôngchỉdùngmộttêngọi:
Làmvườn.“Tríóccũnglàmộtcáivườn”,ôngnói.
Đếntrưa,ôngăncơm.Bữatrưacũnggiốngnhưbữasáng.Quãnghaigiờ
chiều,hômtrờitốt,ôngrakhỏinhà,dạoxemphongcảnhthôndãhoặcphố
phường,nhiều lúcghéthăm cáctúplều tranh.Ôngđi mộtmìnhsuy nghĩ
trầmngâm,mắtnhìnxuống,taychốnggậydài,trênmìnhchiếcáolụalót
bôngấm,màutím,dướichânđôigiàythôvớibíttấttímvàtrênđầuchiếc
mũdệtcóbagócđểthòngxuốngbaquảgăngvàngviềnhạtcườm.
Chỗnàoôngcómặtcũngvuinhưhội.Cóthểnóiôngđiquaởđâulàđem
theođómộtcáigìấmápvàsángsủa.Trẻcon,ngườigiàdắtnhauratậncửa
đónôngGiámMụccũngnhưđónánhmặttrời.Ôngbanphúcchomọingười
vàmọingườicầuphúcchoông.Bấtkỳaicócầnviệcgì,ngườitađềuchỉ
đếnnhàông.Chốcchốcôngdừngchân,hỏichuyệncácembé,mỉmcườivới
cácbàmẹ.Trongtúihễcòntiềnthìôngđếnthămkẻkhó;khôngcònđồng
nàothìôngđếnthămcácnhàgiàu.Mấycáiáothụngônggiữdùngrấtlâu
nhưnglạikhôngmuốnngườingoàitrôngthấyđiềuđó,nênraphốôngkhông
baogiờmặcgìkhácngoàicáiáolụalótbôngmàutím.Cáiđócũngcóchút
bấttiệnchoônglúcmùahè.
Buổitối,támgiờrưỡithìôngăncơmtốivớibàem,bàMagloiređứng
đằngsauphụcvụchocảhai.Bữaăncựckỳthanhđạm.Tuyvậy,nếuông
GiámMụcgiữmộtchaxứlạidùngcơmtốithìbàMagloirenhâncơhộiđó
dọnchoĐứcChamộtmóncásôngtuyệtvờihaymộtmónthịtrừngđặcbiệt.
Bấtkỳchaxứnàocũnglàmộtcớăntươm;ôngGiámMụcbiếtnhưngđể
mặc.Nhữngngoạilệấytrừra,bữacơmthườngchỉcóraucủvàcanhnấu
vớitímỡ.Dođóhàngphốngườitabảo:“KhiôngGiámMụckhôngăncơm
chaxứ,thìôngăncơmngườikhổtu".Ăntốixong,ôngchuyệntròvới
BaptistinevàbàMagloiređộnửatiếng,xongôngvềbuồngmìnhvàlạiviết,
khithìtrêngiấyrờikhithìởrìamộttrangsáchnàođó.Ônglàngườihay
chữvàítnhiềuthôngthái.Ôngcònđểlạinămsáubảnthảokhálạ,trongđó
cómộtthiênbiệnluậnvềđoạnSángThế:BansơtinhthầnChúabồngbềnh
trênmặtnước.Ôngđốichiếuvớibabảnkhác:BảntiếngẢRậpthìviết:Bốn
phươnggióChúathổi;bảnFlaviusJosèphethìchép:MộtngọngiótừChúa
đến,thổiquamặtnước.Trongmộtthiênbiệnluậnkhác,ôngnhậnxétvềcác
côngtrìnhthầnhọccủaHugo,GiámMụcởPtolémaïs,ôngchúcốcủakẻ
viếtsáchnàyvàôngchứngminhnhiềutiểuphẩmkhácnhauxuấtbảnthếkỷ
trước,dướibútdanhBarleycourt,làcủavịGiámMụcnàyviết.
Cókhiđangđọcsách,bấtcứlàsáchgì,bỗngdưngôngtrầmtưrồitỉnhlại
đểghivàidòngngayvàotrangsáchđó.Nhữngdòngnàythườngchẳngliên
quangìđếncuốnsách.Trướcmắtchúngtôicómộtđoạnghichépởrìacuốn
sáchnhanđề:“ThưtíncủangàiGiecmanhtraođổivớicáctướngClinton,
Cornwallis và các đô đốc của trạm Châu Mỹ". “Ở Versailles, hỏi ông
Poinçot,hàngsáchvàởParis,hỏiôngPissot,hàngsách,bếnAugustins".
Đoạnghichépđónhưsau:
«“ÔiĐấngđangtồntại:
Người của nhà thờ gọi Người là quyền lực vô thượng, người
MacchabéesxưngNgườilàtạohóa,LuậnthưchongườiÉphésiens
lạigọiNgườilàTựDo,BaruchgọiNgườilàVôBiên,ThánhCa
gọiNgườilàĐạoĐứcvàChânLý,ThánhJeangọiNgườilàÁnh
Sáng,cácVuagọiNgườilàChúaThượng,thiênDiCưxưngNgười
làCứu Thế, ngườiLévitiquexưng NgườilàThánhNhân, Esdras
xưngNgườilàChínhTrực,sựsángtạogọiNgườilàChúaTrời,
người đời gọi Người là Cha. Nhưng Salomon thì gọi Người
ThươngXótvàđólàtênđẹpnhấttrongmọitêncủaNgười”.»
Đếnchíngiờtốihaibàgiàcáoluivàlênbuồngriêngtrêngác,chỉcòn
mộtmìnhôngGiámMụcởdướinhà.
Đếnđâycầnchomọingườicómộtýniệmchínhxácvềchỗởcủaông
GiámMục.
VI
ÔNGMYRIELGIAONHÀCHOAIGIỮ
ChúngtôiđãgiớithiệunhàôngGiámMụcởcómộttầngdướivàmột
tầnggác.Nhàdướingănlàmba,trêngáccóbaphòngvàtrênnữalàgácxép.
Saunhàlàmộtmảnhvườnnhỏmấythước.Haingườiđànbàởtầngtrên.
Ôngởtầngdưới.Phòngngoàitrôngraphốlàbuồngăn;phòngthứnhì
buồngngủ;phòngthứbalàphòngnguyện.Ởphòngnguyệnmuốnrangoài
phải qua buồng ngủ và từ buồng ngủ muốn ra ngoài phải qua buồng ăn.
Trongphòngnguyệncómộtngănđóngkín,kêmộtchiếcgiườngphòngkhi
cókhách.Mỗilầncácchaxứởđịaphươngratỉnhcóviệc,ôngGiámMục
vẫnmờivàongủởđó.
Ngôinhàngangnhỏtronggócvườn,trướcdùnglàmkhothuốcchoNhà
Thương, nay sửa thành bếp và buồng chứa rượu. Lại còn có chuồng
nguyênlàbếpcủaNhàThươngtrướckia.ÔngGiámMụcnuôiđượchaicon
bòcái,mỗingàyvắtsữađượcíthaynhiều,ôngđềuxẻramộtnửađưasang
bênNhàThươngchobệnhnhân.Ôngbảo:“Đâylàphầntôcủatôinộp”.
Phòngngủcủaôngcóphầnquárộng,mùarétkhómàđốtlòsưởichođủ
ấm.ỞDignecủiđắtlắm,nênôngnghĩramộtcáchlàngănbớtchuồng
thànhmộtgiancóváchbằnggỗvánchekín.Hômnàolạnhquá,ôngxuống
ởđóvàgọiđólà“phòngkháchmùađông".Trong“phòngkhách”ấycũng
nhưtrongbuồngăn,đồđạcchỉcóchiếcbànvuônggỗtạpvàbốnchiếcghế
độnrơm.Buồngăncòncóthêmchiếctủbátđĩađãcũsơnmàuhồngnhạt.
Phòngnguyệncũngcócáitủnhưthếphủnhữngkhăntrắngvàdiềmdentelle
giả,tạmcoiđược,ôngdùnglàmánthờ.
Cácbànhàgiàuđếnxưngtộivàcácbàtừthiệntrongthànhphốđãnhiều
lần chung tiền nhau đưa Đức Cha sắm một bộ bàn thờ mới cho phòng
nguyện,nhưnglầnnàonhậntiềnôngcũngđemlàmphúcchokẻnghèotất
cả.Rồiôngbảo:“Cáibànthờđẹpnhấtlàlinhhồnkẻkhốnkhổđượccứu
giúpđangcảmtạChúa”.
Trongphòngnguyệncóhaicáighếnguyệnđộnrơmvàbênphòngngủ
cũngcócái ghế bành độn rơm.Nhỡkhiphải tiếp một lúcbảytámngười
khách,ông Tỉnh Trưởng hay tướng chỉhuykhu, hoặc ban tham mưu của
trungđoàntrúphònghaymộtsốhọcsinhtiểuchủngviệnthìlạiphảixuống
chuồngbòlấyghếở“phòngkháchmùađông”,vàophòngnguyệnlấyghế
nguyệnvàvàocảphòngngủlấychiếcghếbành.Làmthếcũngcóđượcđến
mườimộtghếchokháchngồi.Cóđiềumỗilầncókháchđếnthêmlạiphải
khuânrỗngmộtphòng.Cókhicảchủvàkháchđếnnhữngmườihaingười,
tìnhthếthựclàkhóxử.Đểkhỏilúngtúng,nếunhằmmùarétthìôngđến
đứngtrướclòsưởi,cònmùahèthìôngmờikháchravườndạomộtvòng.
Trong buồng ngăn dành để khách ngủ, cũng còn một chiếc ghế nữa đấy,
nhưngnóđãlòicảrơmvàchỉcòncóbachân,phảiđểtựavàotườngmới
ngồiđược.Cònchiếcghếtựalớnbằnggỗ,xưavốnthiếpvàngvàbọcvải
hoa,ởphòngcôBaptistine,thìvìcầuthanghẹpquákhôngđilọt,trướcphải
đưanólênquacửasổ,nênkhôngthểmỗilúccầnđếnlạikhuânlênkhuân
xuống.
CôBaptistinechỉmongướclàmthếnàosắmđượcchoônganhmộtbộ
bànghếtiếpkháchbằnggỗđàohoatâmcóbànhtựadángcổngỗngvàbọc
bằngnhungvànghoatròn,cóđủcảtràngkỷ.Nhưngbộđồnhưthếgiáít
nhấtcũngnămtrămfrancs,màsuốtnămnămtrờicôchỉdànhdụmđược
bốnmươihaifrancsmườixu,nêncuốicùngphảibỏquachuyệnđó.Thôi
cũngđànhvậy,vìởđờidễmấyaiđãđượcnhưnguyện?Buồngngủcủaông
GiámMụcthìkhôngcógìdễhìnhdunghơn!Mộtcáicửasổlớntrôngra
vườn.Ngaychỗcửasổlàgiườngngủ,mộtthứgiườngsắtcủaNhàThương,
trêncódiềmmànbằngvảixanh.Trongbóngtốichiếcgiường,saumộttấm
màn,cóvàithứđồdùngquenđểtrangđiểm,nhìnđếncònbiếtđượcnhững
thóiquenlàmdángcủaconngườithanhlịchtrướckia.Haicửathông,một
cáigầnlòsưởiđisangphòngnguyện,mộtcáigầntủsáchsangbuồngăn.Tủ
sáchlàmộtchiếctủkínhchứađầysách.Lòsưởibằng gỗsơngiảđáhoa
chẳngmấykhiđốtlửa,tronglòsưởimộtđôigiáđỡcủibằngsắttranghoàng
bằngđôilọviềnhoavàxoiconlươn,xưakiatừngdátbạc,theocáchlàm
sangcủacácTòaGiámMục;phíatrên,ởchỗthườngđặtgươngsoi,mộtcây
thánhgiábằngđồng,lớpbạcmạngoàiđãbonggầnhết,gắnvàomộtmiếng
nhungđenđãsờntrongmộtkhunggỗsơnmàuđãbạc.Gầncửasổlớnmột
chiếcbànrộngvớilọmực,cấtgiấymálộnxộnvànhiềucuốnsáchdàycộp.
Trướcbàn,chiếcghếbành độnrơm.Bêngiường,mộtchiếcghế cầukinh
mượncủaphòngnguyện.Haibứcchândungđóngkhungbầudụctreotrên
váchởhaibêngiường.Cứtheodòngchữvàngnhỏchuatrênnềnvảibên
cạnhhìnhvẽthìcácbứcchândungnàymộtlàcủaTuViệnTrưởngChaliot,
Giám Mục ở Saint Claude, còn cái kia là của Tu Viện Trưởng Tourteau,
GiámMụcdựkhuyếtởAgde,ViệnTrưởngởGrandChamp,dòngCîteauxở
địaphậnChartres.Ông Giám Mục tiếp thu buồngnàycủacácbệnhnhân
NhàThương,đãthấysẵncácbứcchândungấyởđâyvàcứđểnguyênchỗ
cũ.Họlànhàtuhành,chắccũnglànhữngânnhânđãtưtrợNhàThương,
vậythìcóhailýdođểônggiữnguyêncácbứcchândungấy.Tấtcảnhững
gìôngcóthểbiếtvềhainhânvậtấylàhọđềudonhàvuacửvềnhậmchức
vụ của mình vào cùng một ngày, ngày 27 tháng 4 năm 1785. Nhân
Magloirehạcácbứcvẽấyđểlaubụi,ôngGiámMụcmớiđọcđượccácchi
tiếtđặcbiệtấyghibằngmộtthứmựctrắngtrángtrênmộtvuônggiấycon
lâu ngày đã ngảmàu vàng, dán chặt bằngbốn mẩu xi saulưng bức chân
dungcủaViệnTrưởngGrandChamp.
Ởcửasổ,mộtbứcmànxưabằnglentosợilâunămđãthànhquácũnát,
nhưngđểđỡphảithaytấmmớitốntiền,bàMagloirebuộclòngphảikhâu
mấyđườngdàingaychínhgiữa.Đườngkhâulạihìnhchữthập.ÔngGiám
Mụchaychỉmọingườixem.“Cáinàyhayquá!",ôngnói.Từdướilêntrên,
buồngnàocũngquétvôitrắngnhưkiểuNhàThươngvàtrạilính.Tuyvậy,
nhữngnămgầnđây,bàMagloirelạitìmra,dướilớpgiấyquétvôi,những
bứctranhsơntrangtríchophòngcôBaptistine,-tìmranhưthếnàothìvề
sausẽ rõ.Nhànày vốnlàcâulạcbộ củabọntư sảntrướckhithànhNhà
Thương,dođómớicósựtrangtrínhưvậy.
Cácbuồnglátgạchđỏ,tuầnnàocũngcọrửa.Trướccácgiườngcónhững
thảmrơmbện.Nóichung,trongnhàthờcóhaitayngườiđànbànênchỗnào
cũngsạchnhưchùi.ChỉcómỗilốixahoaấylàôngGiámMụcchophép
thôi. Ông nói: “Như vậy khôngthiệt cho kẻnghèo đồng nào”. Tuy nhiên
cũngbiếtlàôngGiámMụccòngiữđượctrongsốcủacảixưamộtbộđồăn
sáu người bằng bạc và chiếc môi xúp lớn. Hàng ngày bà Magloire sung
sướngngắmbộđồbạcchoánglộntrênchiếckhănbànlớnbằngvảitrắng.
đâyđịnhtảônghệtnhưởngoài,nênphảithêmrằngđãnhiềulầnôngthú
thật:“Duycóthóiquendùngđồbạcmàănlàtakhóchừa”.Nóiđếnbộđồ
bạcấythìphảikểthêmđôicâyđènđúcđặcbằngbạclàcủathừatựcủamột
bàcôđểlại.Đôicâyđènấythườngxuyêncócắmhaicâynếnsápvàbày
trênlòsưởitrongphòngông.Hômnàocókháchăncơm,bàMagloirethắp
đôinếnvàmangbàyrabànăn.TrongphòngngủcủaôngGiámMục,ngay
chỗđầugiườngcómộtcáiôtườngnhỏ,mỗitốibàMagloiređembộđồăn
vàchiếcmôi cất vàođó.Ôtườngcó khóa, nhưng chẳng baogiờcấtchìa
khóađicả.
Mảnhvườnvìcónhữngngôinhànóitrêndựngkhôngđẹpmắtlắmnên
cũngmấtcảvẻmỹthuật.Vườncólốiđingangdọchìnhchữthập,giữacóbể
cạn.Chungquanhcólốiđivòngtheobứctườngvôi.Giữacáclốiđilàbốn
khoảnh đất vuông chung quanh trồng hàng giậu xanh. Ba khoảnh
Magloiretrồngrau,khoảnhthứtưôngGiámMụctrồnghoa.Đâyđólạicòn
cómộtvàicâyănquả.
CólầnbàMagloirebảoôngmộtcáchtinhnghịch:
— Thưa Đức Ông, cái gì Đức Ông cũng tính cho thật có lợi, thế
vuôngđấtnàythìphíquá!Thàđểkiếmmớraucònhơnlànhữngbóhoa.
Ôngtrảlời:
—BàMagloire,bàlầmrồi!Cáiđẹpcũngcóíchnhưcáicóíchkhác.-Im
mộtlát,ônglạithêm-Cólẽcòncóíchhơn.
Mảnhđấtgồmchừngbabốnluống,nhưngôngGiámMụccũngbậnrộn
vớinónhưvớisáchvởcủamình.Ôngsẵnsàngrađấymộtvàigiờ,hếtcắt
lạicàorồitừngquãnglạichọclỗ,trahạt.Ôngkhôngđủthùghétsâubọnhư
mộtngườilàmvườnmongmuốn.Nóichođúng,ôngchẳngcóthamvọng
vềkhoathựcvật.Ôngkhôngbiếtnhómnọ,thuyếtkia,ôngcũngkhônghề
nghĩ đến việc phải quyết định theo Tournefort hay theo phương pháp tự
nhiên.Ôngkhôngđứngvềphíanhữngthôngnangđểchốngphíanhữngtử
diệp, mà cũng không đứng về phe Jussieu để chống Linné. Ông chẳng
nghiêncứugìcâycỏ,ôngchỉthíchhoa.Ôngrấtkínhtrọngngườithôngthái,
ôngcònkínhtrọngkẻngudốtnhiềuhơnvàtrongkhiluônthủlễvớihaiđối
tượngấy,mỗichiềuhèônglạitướicácluốngcâycủamìnhvớicáithùng
tướisắttâysơnmàuxanh.
Trongnhà ôngkhônghềcócáicửa nàocókhóa. Cửaphòngănthông
ngayratrướcnhàthờ,ngàyxưavẫnchằngchịtthensắt,khóasắtnhưcửa
nhàtù.ÔngGiámMụcsaitháohếtnhữngthenkhóasắtấyđi.Từđó,ngày
đêmchỉcàibằngchiếccựagà.Aiquađườngbấtcứvàogiờnào,muốnvào,
cứđẩycửaralàđược.Lúcmớiđếnở,haingườiđànbàcứlongayngáyvề
cáicửalúcnàocũng bỏngỏ ấy.NhưngôngGiámMụcbảo:“Nếucác
thíchvậythìcứđặtlấythensắtvàocửabuồngcủacácbà”.Haibàđànhphải
tintưởngnhưông,hayítracũnglàmravẻtintưởngnhưông.Duycó
Magloiređôikhicònhốthoảng.VềphầnôngGiámMụcthìýnghĩcủaông
đãdiễntảhayítnhấtcũngghirõtrongbadòngchữchínhtayôngviếtbên
rìamộttrangThánhKinh:“Chỉkhácnhautínàythôi;cửanhàthầythuốcthì
khôngbaogiờđượcđóng,cònởcửanhàtuhànhthìbaogiờcũngphảiđể
ngỏ”.TrongmộtcuốnsáchkhácnhauđềlàTriếtLýYHọc,ôngcóghi:“Ta
chẳngphảilàngườithầythuốcnhưhọsao?Tacũngcónhữngngườikhách
bệnhđấychứ.Trướchếtlàkháchcủahọmàhọgọilànhữngngườiốmđau;
saunữalàkháchriêngcủatamàtagọilà“NhữngNgườiKhốnKhổ”.Ởchỗ
khácônglạicònviết:“Đừngnênhỏitênhọkẻđếnxinngủnhờnhàta,phần
nhiềukẻlúngtúngvềcáitêncủamìnhmớicầncóchỗtrọ”.
Mộthômcómộtchaxứđángkính,khôngnhớrõlàchaởCouloubroux
haychaởPompierry,chắclàdobàMagloirexui,đánhbạohỏiôngGiám
Mụcrằngđểnhàcửabỏngỏchongàyđêmaimuốnvàothìvàonhưthế,
ĐứcChacóchắclàkhôngphầnnàobấtcẩnkhôngvàĐứcChakhôngsợnhà
cửatoangtoàngnhưvậycóthểxảyrasựkhôngmaysao?ÔngGiámMụcđể
taylênvaicủachaxứrồinghiêmtrangvàkhoantừmànói:“NhàmàChúa
chẳnggiữchomình,thìmìnhcómuốngiữkínbaonhiêucũnghoàicông”.
[11]
Xongôngnóisangchuyệnkhác.
Ôngnóimộtcáchkháthíchthú:“Cósựdũngcảmcủanhàtuhànhcũng
nhưcósựdũngcảmcủangườichỉhuykỵbinh”.Cóđiều,ôngnóithêm,“sự
dũngcảmcủataphảilặnglẽ”.
VII
CRAVATTE
Tớiđâytựnhiênphảidànhchỗchomộtsựviệckhôngthểnàobỏqua
đượcvìđólàmộttrongcácsựviệctốtnhấtđểhiểuôngGiámMụclàngười
nhưthếnào.
Bọn cướp của Gaspard Bès trước đây thường quấy nhiễu các hẻm núi
rừng Ollioules. Sau khi chúng bị tiêu diệt, một trong các tay đầu mục,
Cravatte,lẩntránhvàonúi.Ycùngmộtsốlâula,dưđảngcủaGaspardBès,
ẩnnáumộtthờigiantạiquậnNice,rồitrànsangvùngPiémontvàđộtnhiên
lạixuấthiệnởđịaphậnnướcPháp,phíaBarcelonnette.Ngườitathấyy
JauziersrồiởTuiles.YẩnnấptronghanghốctrênnúiJougDel’Aiglevàtừ
đómòxuốngxómlàngtheocácvựcUbayevàUbayette.Cólầndámtiếntận
Embrunvàđangđêmxôngvàonhàthờvơsạchđồlễ.Cảvùngtànhại
những mẻ trộm cướp của y. Cảnh binh được giao trách nhiệm lùng bắt,
nhưngvôhiệu.Lầnnàoycũngtrốnthoát,cũngcólúcychốngcựmãnhliệt.
Rõlàmộttênkhốnkiếptáotợn.ĐươngcơnkinhhoàngđóthìôngGiám
Mụctới.Ôngđihànhhạt.ĐếnChastelar,ôngxãtrưởngtớitìmôngvàđề
nghịôngtrởlui.LýdolàCravatteđangchiếmcứvùngnúiđếntậnArche
quánữa.Đisẽnguyhiểmchodùcóhộtống.Vìnhưthếcóthểphảihysinh
mộtcáchvôíchbabốnngườisenđầmbấthạnh.
—Dođó-ôngGiámMụcnói-tôiđịnhkhônglấyngườihộtống.
—ĐứcChalạinghĩthếà?-Ôngxãtrưởngkêulên.
—Tôinghĩthếlắm,chonêntôinhấtđịnhkhônglấysenđầmvàmộtgiờ
nữathìtôiđi.
—Đi?
—Đi.
—Mộtmình?
—Mộtmình.
—ThưaĐứcCha,ĐứcChađừnglàmnhưvậy.
—Trênnúi-ôngGiámMụctiếplời-cómộtxómnhỏchỉbấynhiêu,
đãbanămtôichưađếnthăm.Nhữngngườichăndêhiềnlànhvàlươngthiện
ấy,họlànhữngngườibạntốtcủatôi.Cứbamươicondêhọchănthìhọchỉ
cómột.Họtếtnhữngchiếcthừngbằnglenđủmàutrôngrấtxinh,họvéo
vonnhiềuđiệudâncamiềnnúivớinhữngốngsáolỗnhỏxíu.Thỉnhthoảng
họcũngcầnnghenóitớiChúa.VậymàmộtôngGiámMụcyếubóngvíathì
họsẽcholàthếnào?Tôimàkhôngđithìhọcòncoiragì?
—Nhưngmà,thưaĐứcCha,cócướp!SợĐứcChagặpcướp.
—Ànày-ôngnói-tôivừanghĩđếnđấy.Ôngnóicólý.Tôicóthểgặp
họlắm.Họnữa,họnhấtđịnhcũngcầnnghenóitớiChúa.
—ThưaĐứcCha,nhưngmàchúnglàmộtlũcướp!Mộtbầychósói!
—Ôngxãtrưởngạ,cólẽchínhvìbầythúấymàChúaJésusChristcho
tôiđilàmkẻchăn.AibiếtđâuđườngnẻocủaĐấngCứuThế?
—ThưaĐứcCha,chúngsẽcướphếtđồđạccủaĐứcCha.
—Tôichẳngcógì.
—ChúnggiếtĐứcChamất.
—Giếtmộtôngchacốvừađivừaniệmkinh?Chàchà!Đểlàmgìmới
đượcchứ?
—LạyChúa!RủiĐứcChagặpchúngthật!
—Tôisẽxinhọlàmphúcchokẻkhócủatôi.
—ĐứcChađừngđi,xinĐứcCha,nguyđếntínhmệnhmất.
—Thưaôngxãtrưởng,dứtkhoátchỉcóthếthôià!Tôicómặttrênthế
giannàykhôngphảiđểgìngiữtínhmệnhmìnhmàđểchăngiữcáclinhhồn.
Đànhphảiđểmặcông.Ôngrađi,chỉcómộtembétìnhnguyệnđitheo
dẫnđường.Cáiviệcôngkhưkhưđòiđiấyđồnđạikhắpxứlàmngườita
cùnghoảngsợ.Ôngkhôngmuốnchobànàotheocả,bàemcũngkhông,
Magloirecũngkhông.Ôngcưỡiconlađisuốtquanúikhônggặpmộtai
đếnvớinhữngngườichăndê“bạntốt”củaôngmộtcáchbìnhan.Ôngởlại
vớihọnửatháng,giảngđạo,xứcdầuthánhchongườihấphối,dạychữ,nói
chuyệnđạolý.
Hômôngsắptừbiệtxứnày,ôngquyếtđịnhtổchứcmộtbuổilễNgợi
ChúavớinghithứcGiámMụcchủlễ.Ôngngỏývớicụxứ.Nhưnglàmthế
nào?ChẳngcóđồlễcủaTòaGiám.Chỉcóthểđemchoôngdùngmộtbộđồ
lễmàxứnghèonàncóvớimấychiếcáochoànglụađãsờnđínhtuavàng
giả.“Khôngsao!-Ôngnói-Cụxứạ!Đếngiờgiảngchúngtacứbáotinvề
buổilễđi.Mọiviệcrồisẽđâuvàođấy".
Ngườitalùngởcácnhàthờxungquanhvùng.Tấtcảcácthứsangtrọng
ởxứđạonghèo này nhập lại cũng không lọc ra được một bộ lễ phục coi
đượcchomộtthầyhátthánhcaởNhàThờLớn,đừngnóichomộtvịGiám
Mục.Đươnglúngtúngnhưvậythìhaingườiđingựalạmặtmangđếncho
ôngGiámMụcmộthòmto,đặtởnhàchaxứrồiđingay.Mởhòmrathìthấy
trongđựngmộtáochoàngbằngdạvàng,mộtchiếcmũlễnạmkimcương,
mộtthánhgiáTổngGiámMục,mộtchiếcgậythánhtuyệtđẹp,tấtcảphẩm
phụcmấttrộmmộtthángtrướcởkhonhàthờĐứcBàEmbrun.Tronghòm
cómộtmảnhgiấyđềmấychữ:“CravattegửiĐứcChaBienvenu".
—Tôiđãnóilàmọiviệcsẽđâuvàođấymà!-Ôngnhắc.Xonglạithêm-
ngườibằnglòngcáiáochẽncụxứthìChúalạigửiđếncáiáochoàngTổng
GiámMục.
—ThưaĐứcCha-cụxứlắcđầu,mỉmcườinóinhỏ-Chúa,hayquỷsứ.
ÔngGiámMụcnhìnthẳngvàochaxứ,nóilạigiọngnghiêmnghị:
—Chúa!
KhiôngtrởvềChastelarcũngnhưsuốtdọcđườngngườitanghenóiđến
điềukỳlạ,đổraxem.Đếnnhàchaxứ,ônggặpcôBaptistinevàbàMagloire
đangchờởđấy.Ôngbảocôem:
—Nàotôinóicóđúngkhông?Ngườithầytunghèođếnvớidânnghèo
miềnnúi,lúcđitaykhông,lúcvềđầytúi.Tôirađiđemtheochỉcólòngtin
ởChúa,lúcravềtôimangcảkhocủachomộtnhàthờ.
Buổitốitrướckhiđingủ,ôngcònnói:
—Khôngnênsợkẻtrộmcướp,kẻgiếtngườibaogiờ.Cónguyhiểmthì
đó là cái nguy hiểm bên ngoài, nhỏ nhặt. Chúng ta phải biết tự mình sợ
mình.Thànhkiếnlàtrộmcướpđó,tậtxấulàgiếtngườiđó.Nhữngmốinguy
lớnđềuởtrongta.Ságìcáiđedọatínhmệnhtàisảnta!Chỉnênnghĩđếncái
uyhiếplinhhồntamàthôi.
Sauđóôngquaysangphíabàem:
—Côạ,đãlàngườituhànhthìkhôngbaogiờcònđềphòngđốivớiđồng
loại.ĐồngloạilàmgìlàcóChúachophép.ChỉnênbiếtcầuChúakhinghĩ
rằngcótaibiếnđangđếnvớita.HãycầuChúa,khôngphảichota,màcho
đồngloạikhỏimắctộinhântrườnghợpta.
Nóichođúng,nhữngsựbiếncoinhưrấthiếmtrongcuộcđờiôngGiám
Mục.Chúngtôichỉkểnhữngcáimìnhbiếtđược,cònbìnhthườngthìông
sốngtheonề nếp là giờ nào việc ấy. Một giờ trong ngày cũng giốngmột
thángtrongnăm,chẳngkhácgì.
Riêng“khocủa”củanhàthờEmbrunvềsaurasao,nếucóaihỏi,chúng
tôisẽlúngtúnghếtsức.Baonhiêulàcủađẹp,kháhấpdẫn“cuốnđi”cho
ngườikhốnkhổthìrấttốt.Vànócũngđãbị“cuốnđi”rồikiamà.Sựtìnhkể
cũngđãxongmộtnửa;chỉcònđổihướng“đi”vàchonóđinốt,mấybước
nữavềphíakẻnghèo.Tuynhiên,sựviệcrasao,chúngtôichẳngdámnói
chắc.ChỉcóđiềulàtronggiấymácủaôngGiámMụcthấycóghimấychữ
hơikhóhiểu,cólẽcóliênquanđếnviệcnày,xemchữnghĩathìnhưsau:
“VấnđềlàphảixemcáiđónênđưavềnhàthờhayvềNhàThương".
VIII
TRIẾTLÝSAUBỮAĂN
ÔngThượngNghịSĩnóiđếntrênkialàmộtngườithôngminh,linhlợi.
Ôngđãbướcđitrênđườngđờivớimộtnguyêntắccứngrắnlàkhôngthèm
đểýđếnnhữngtrởlựccókhivấpphảimàngườitagọilàlươngtâm,công
lý,bổnphận,lờithềdanhdự.Ôngđãđithẳngđếnđích,khôngmộtlầnnào
chệchkhỏiconđườngthăngquan,tiếnlộc.Ôngtanguyênlàmộtbiệnlý,
saysưavớisựhanhthông,tínhtìnhcũngkhôngđếnnỗinào,đượcthìgiúp
íchchútđỉnhchocon,chorể,chobàcon,cảchobạnbènữa.Quảlàôngđã
khéochọnphíatốtcủacuộcđời,cácdịpmay,cácdịphiếmcó.Cònlạiông
coinhưlàngungốccả.Tínhôngtahóm,hiểubiếtsáchvởđủđểtinmình
đồđệcủaÉpicure,kỳthậtchỉlàmộtsảnphẩmcủaPigaultLebrun.Ôngsẵn
sàngchếgiễumộtcáchývịnhữngcáigìvôbiên,vĩnhviễn,những“chuyện
hãohuyềncủaôngcụgiàGiámMục”.Cólúc,ôngđemracườicợtvớimột
vẻtintưởngdễthương,trướcmặtchínhôngMyrielđểôngnàynghe.
Trongmộtdịplễnửacông,nửatưgìđó,BáTước…(ôngThượngNghị
Sĩ) và ông Myriel phải dùng cơm ở nhà ông Tỉnh Trưởng. Đến lúc tráng
miệng,ôngThượngNghịSĩvuimiệng,mặcdùvẫngiữđúngtưthế,nóito:
—Hayquá,ôngGiámMụcà,tanóichuyệnđi.ThượngNghịSĩvàGiám
Mụcnhìnnhaukhómàkhôngchớpmắt.Ôngvớitôinhưhaithầybói.Tôicó
mộtđiềumuốnthúthậtvớiông.Tôicótriếtlýriêngcủatôi.
—Ôngnóiđúng-ôngGiámMụcđáplại.-Ngườitavừanằmvừatriết
lý.Ôngđangnằmtrênđệmtíađó,thưaôngThượngNghịSĩ.
Đượckhuyếnkhích,ôngThượngNghịSĩtiếp:
—Xinnóichuyệnthậttình.
—Thậtbụngnữa-ôngGiámMụcnói.
—Tôixinnóivớiông-ôngThượngNghịSĩnóilại-rằngHầuTước
Argens, Pyrrhon, Hobbes và Naigeon không phải là những thứ tầm phơ.
Trongtủsáchnhàtôicóđủcáctriếtgiatôithích,đềugáymạvàngcả.
—Cũngnhưôngvậy,ôngBáTướcạ-ôngGiámMụcngắtlời.
ÔngThượngNghịSĩnóitiếp:
—TôighétDiderot,ôngtalàmộtnhàduyý,mộttaycaođàm,mộtngười
CáchMạng,xétkỹlàcótinChúavàsùngđạohơnVoltaire.Voltairethìchế
nhạoNeedhamvànhưthếlàsailầm,vìnhữngconlươncủaNeedhamchứng
minhrằngChúachẳngcóíchlợigìhết.Mộtgiọtdấmđổvàomộtthìabột,
tứclàSángThếrồichứgìnữa.Giảdụcáigiọttohơnvàcáithìalớnhơn,thì
chúngtacóthếgian.Conngười,chỉlàconlươn.ThếthìcầngìcóChúavĩnh
viễn?ThưaôngGiámMục,giảthuyếtJéhovahchánlắm.Chẳngquanóchỉ
tạorađượcnhữngbộxươngrỗngtuếch.Đảđảocáitấtcảcaosiêu,nóchỉ
làmrầyngườita!Muônnămcáisốkhôngvìnóđểchongườitađượcyên
tĩnh!Từôngđếntôivàđểnóithậthết,vớilạiđểđượcxưngtộivớivịcha
linhhồnnhưlẽthường,tôithúthậtvớiônglàtôicólươngtri.Tôikhông
cái ông Jésus Christ nhà ông lúc nào cũng khuyên khổ hạnh và hy sinh.
Đúnglàkhuyênthằngkhốráchphảihàtiện.Khổhạnh!Tạisaolạiphảikhổ
hạnh?Hysinh!Hysinhchocáigì?Tôichưahềthấyconchósóinàochịuhy
sinh cho hạnh phúc của con sói khác. Hãy sống theo luật tự nhiên vậy.
Chúngtalàvậtthượngđẳng,chúngtacónềntriếtlýthượngđẳng.Ởtrên
caomàlàmgì,nếukhôngnhìnđượcxahơnsốngmũikẻkhác?Chúngtanên
sốngvuivẻ.Sốnglàtấtcả.Còncáichuyệnngườitacómộttươnglaikhác,ở
chỗkhác,ởtrêncaokia,hayởdướiấy,đâuđấy,tôicóctintínào.Ốidào!
Ngườitacăndặntôihysinhvàkhổhạnh,tôiphảichúýmọiviệctôilàm,tôi
phảinátócvìcáithiệncáiác,vìcáiđúngcáisai,cáinêncáikhôngnên.
sao?Bởivìtôiphảitrảlờivềhànhvicủatôi.Lúcnào?Saukhitôichết.Thật
làhãohuyền!Tôichếtrồi,cóthánhmàchộpđượctôi.Thửbảomộtbóng
bàntayvốclấymộtvốctroxem.Nóihẳncáicóthật,chúngtôilànhữngkẻ
hiểuđời,chúngtôiđãtừngbiếtchuyệnđời,khôngcógìlàthiệnlàáccả;chỉ
cósựsống.Chúngtaphảitìmcáicóthật.Phảiđàosâu,tìmđếncùngchứ!
Phảibiếtđánhhơichânlý,bớiđấtlênvàchộplấy.Cóthếmớithậtlàvui
thích. Và bấy giờ tha hồ mà khoe tài, đắc chí. Tôi vốn là một người dứt
khoát. Thưa ông Giám Mục, vấn đề bất tử của con người là một chuyện
phỉnhtrẻcon.Ôichao!Lờihứahấpdẫnlàmsao!Anhcứtintưởng.Sốông
Adamthậtlàmay!Bâygiờlàlinhhồn,maikialàthiênthần,cócánhmàu
xanhởxươngvai.Nào,ônggiúptôivới,cóphảiTertulliennóirằngnhững
kẻ hưởng phúc đời đời sẽ chu du từ hành tinh này sang hành tinh khác
không?Vâng,cứcoilàthế.Ngườitasẽtrởthànhchâuchấugiữacácvìsao.
Và,ngườitagặpChúaTrời.Chàchàchà!Tấtcảcácthứthiênđườngấyđều
nhảmnhítuốt.ChúaTrờilàmộttròđùakhổnglồ.Nhấtđịnhlàtôikhôngnói
cáiđótrêntờNgườiHuấnLuyệnđâu,nhưngtrongbạnbèthìchúngtôicứrỉ
tai nhau. Inter Pocula hy sinh cuộc sống trần tục để cầu thiên đường thì
chẳng khác nào thả mồi bắt bóng. Để cho vô biên lừa phỉnh, dại gì! Tôi
khônggìcả.TêntôilàBáTướcHưVô,ThượngNghịSĩ.Trướckhitôisinh,
cótôikhông?Không.Saukhitôichếtđi,còntôikhông?Không.Tôilàgì?
Mộtnhúmbụidínhnhautrongmộtcơthể.Tôilàmgìtrêntráiđấtnày?Tùy
tôichọn.Chịuđaukhổhoặchưởngthụ.Chịukhổsẽđưatôiđếnđâu?Đến
hưvô.Nhưngtôiđãchịukhổ.Cònhưởngthụthìsẽđưađếnđâu?Cũngđến
hưvô.Nhưngtôiđãđượchưởngthụ.Tôiđãchọnrồiđấy.Ởđờihoặcphải
ănhoặcphảibịăn.Tôithìtôiăn.Làmtrâutốthơnlàmcỏ.Cáiđạođứccủa
tôi là thế. Còn sau nữa nước chảy thuyền trôi, cửa mồ rộng mở, điện
Panthéon
[12]
chotấtcảchúngta.Tấtcảđềurơitõmxuốngcáihốhuyệtlớn.
Thếlàchấmdứt.Finis.Thanhtoánhoàntoàn.Đâylàbắtđầuchỗtiêutan.
Chếtlàhết,tôinóiđúngnhưthế.Ởchỗnàymàcókẻcònmuốnnóivớitôi
mộtđiềugì,chỉnghĩđếnđiềuđóthôitôiđãthấybuồncười.Chuyệnbịacủa
vúem.Ngáoộpchotrẻcon, Jéhovahchongườilớn.Không,maisaucủa
chúngtathuộcvềđêmtối.Đằngsaungôimộchỉcòncónhữnghưvôngang
nhau.AnhđãlàSardanapale,anhđãlàVincentDePaul,cáiđócũngthành
consốkhôngnhưnhau.
[13]
Đólàcáicóthật.Vậythìhãysống,sốngtrênhết.
Hãydùnglấycáitôikhinócòntrongtayanh.Nóithật,tôixinthưavớiông,
ôngGiámMụcạ,rằngtôicótriếtlýcủatôivàtriếtgiacủatôi.Tôikhôngbị
mêhoặcbởinhữnglờinóinhảmnhí.Cốnhiên,rồicũngphảicógìchokẻ
dưới, những người chân đất, những người mài dao, những kẻ khốn khổ.
Ngườitatọngchohọnuốtnhữngthầnthoại,nhữngảotưởng,nàolinhhồn
bấttử,nàothiênđường,cácvìsao.Họcứmànhaicácthứấy,cứmàphếtlên
mẩubánhkhông.KẻkhôngcógìcảthìđãcóChúaTrời.Đúngđólàphầnít
ỏinhất.Tôikhôngngăntrởđiềuđó,nhưngtôigiữchoôngNaigeon.Chúa
Trờilàcáirấttốtchodânchúng.
ÔngGiámMụcvỗtay:
—Nóinhưthếmớilànói!-Ôngreolên-Quýhóabiếtbao,thậtlàtuyệt
diệucáiduyvậtấy!Chảphảiaimuốnlàcóđượcđâu.À!Cónóthìkhông
baogiờcònbịlừanữa,khôngcònkhờdạimàđểbịđàybiệtxứnhưCaton,
bịnémđánhưÉtienne,càngkhôngđểbịthiêusốngnhưJeanneD'Arc.Kẻ
nào tạo được cho mình cái duy vật quý hóa ấy sẽ lấy làm vui thấy mình
chẳngchịutráchnhiệmvềcáigìcả.Mìnhcóthểnuốttươitấtthảykhông
chútbănkhoăn,nhữngchứcvụ,nhữngnghềănkhôngngồirồi,nhữngtước
vị,nhữngquyềnhànhtómđượcchínhđánghaykhôngchínhđáng,những
cáchnóilờirồilạiănlờiđểhốtbạc,nhữngsựphảnbộibổích,nhữngsựđầu
hàngývịcủalươngtâm.Vàcuốicùngthìbướcxuốngmồsaukhidạdàyđã
tiêusạchmọithứ.Thậtlàthúvị!Nhữngđiềuđó,khôngphảilàtôinóiông
đâu,ôngThượngNghịSĩạ.Tuynhiên,tôikhôngthểnàomàkhôngkhen
ngợiông.Cácngàiquyềncaochứccả,chínhmiệngcácngàinóira,cácngài
cótriếtlýriêngcủamìnhvàchomình,mộtthứtriếtlýhayho,tếnhị,chỉ
riêngngườigiàusangmớihiểunổivàdùngđểnấumóngìcũngđược,nhất
làđểnêmtiêumuốichocáckhoáilạcởđờithìcàngtuyệt.Cáitriếtlýấylấy
từđáysâuvàcónhữngnhàthámhiểmđặcbiệtmoimóclên.Nhưngcácngài
cũngcólòngtừthiện,cácngàikhôngđếnnỗicholàxấucáiviệcdânchúng
lấyviệctinvàoChúalàmtriếtlýcủamình,giônggiốngnhưmónngỗnghầm
hạtdẻlàmóngànhồinấmcủangườinghèo.
IX
CÔEMTẢÔNGANH
ĐểmọingườicómộtýniệmvềcuộcsốnggiađìnhcủaôngGiámMụcvà
cáchhaibàphụnữđemmọihànhđộng,mọiýnghĩ,cảmọibảnnăngphụnữ
rấthaygiậtthótcủamình,phụctùngnhữngthóiquenvànhữngýđịnhcủa
ôngGiámMục,màkhôngcầnôngphảimấtcôngnóiralời,chúngtôithấy
khônggìtốthơnlàsaolạiđâybứcthưcủacôBaptistinegửichobàTửTước
Boischevron,ngườibạntừthờithơấucủamình.Bứcthưấyhiệnchúngtôi
đanggiữ.
«“Digne,16tháng12năm18…
Bàchịkínhmến,khôngngàynàochúngtôikhôngnhắcđến
chị.Cáiđókểrađãthànhthóiquen,nhưngcũngcómộtlýdonữa.
BàchịcứtưởngtượngdùmcholàbàMagloiretrongkhichùirửa,
quétbụitrầnnhàvàcáibứcvách,lạicónhữngpháthiệnđấy.Hai
buồngchúngtôiđềuphấtgiấycũquétvôitrắng,giánhưởtrong
mộtlâuđàinhưcủabàchịchắccũngkhôngđếnnỗilàmcho
xấuđi.BàMagloiređãxétấtcảchỗgiấy.Bêndướicónhiềuthứ.
Cácphòng khách của tôi, ở đấychẳng có bàn ghế gì, chúngtôi
dùngđểphơiquầnáovừangâmxong,caonămthướcvàrộngtrên
nămthước,cótrầnxưakiaquétsơn,dátvàngvớinhiềuxàngang
nhưởnhàbàchị.HồinhànàycònlàNhàThương,chungquanh
phòngđềulótvải.Cócảnhữngbứcchạmgỗthờibàcụnộichúng
ta.Nhưngchínhlàphảixembuồngcủatôikia.BàMagloiređãtìm
thấy dễ thường dưới mười lớp giấy dán chồng nhau, nhiều bức
tranhsơn,khôngđẹplắmnhưngcoi được.CóbứchìnhMinerve
phong kỵ sĩ cho Télémaque, có bức cũng hình Télémaque trong
vườncây.Tôiquênmấttên.CáinơicácbàngườiLaMãcũngđến
trongmộtđêm.Tôinóigìvớibàchịnữanhỉ?Tôicóđủnhữngđàn
ông,đànbàLaMã(chỗnàycómộtchữkhôngđọcđược)vàmột
đámtùytùng.BàMagloiređãlaurửasạchsẽcácthứấyvàmùahè
nàybàấysẽchữalạiđôichỗhưhỏngtíchút,rồisơnlạimộtloạt,
thếlàcáibuồngcủatôitrởthànhmộtnhàbảotàngthậtsự.Bàấy
cũng tìm được trong một xó kho thóc haicái bàn chân quỳ kiểu
xưa.Thợhọđòihaiécusáufrancsmớisơnlại,nhưngtốthơnlàđể
tiềnấychokẻnghèo;vớilạicáibànấytrôngcũngxấuxí,tôithích
mộtcáibàntrònbằnggỗđàohoatâmhơn.
Tôithấymìnhluônđượcsungsướng.Ônganhtôitốtquá.Ông
đemtấtcảchokẻkhóvàngườiốmđau.Vìthếchúngtôikhálúng
túng.Xứnàymùađônglạigaygắtmàcũngphảilàmmộtcái
chonhữngkẻthiếuthốn.Chúngtôichỉcònvừađủtiềncủisưởi
dầuđèn.Bàchịthấykhông?Nhưthếcũngrấtdễchịu!
Ônganhtôilạicócáithóiquenriêng.Lúcchuyệntrò,ôngnói
rằngmộtôngGiámMụcphảinhưthếmớiđược.Bàchịcứhình
dungcholànhàchẳngbaogiờđóngcửa.Muốnvàothìcứvào
mộtbướclàởngaytrongbuồngôngấy.Ôngchảsợgìcả.Banđêm
cũngvậy.Ôngchođólàdũngcảmriêngcủaông.Ôngkhôngmuốn
tôisợgiùmchoông,màcũngkhôngmuốnchobàMagloirephải
sợ.Ôngxôngphamọithứnguyhiểmnhưnglạikhôngmuốnchúng
tôicóvẻđểýđến.Cũngphảibiếtcáilốicủaôngấylàthế.
Trờimưaôngcũngđi,gặpnướcông cũng lội, mùa đông ông
vẫnđixa.Ôngchẳngsợgìđêmtối,đườngxákhôngantoànông
cũngmặc;ôngcũngchẳngngạigìđụngđầuvớinhữngtênvôlại.
Năm ngoái, ông đi một mình đến một vùng trộm cướp. Ông
khôngmuốnđemchúngtôitheo.Ôngvắngbiệtnhữngnửatháng.
Lúc ông trở về, hóa ra chẳng có chuyện gì xảy ra cả, người ta
tưởngôngchếtthìônglạirấtkhỏemạnh.Ôngnói:“Ngườitađã
cướpbóctôinhưthếnàyđây!”Vàôngmởchiếchòmđựngđầycác
bảovậtcủanhàthờEmbrun,màbọncướpđãtặngông.Lầnấy,
trênđườngvề,chẳnglàtôicùngmộtsốbạnbècủaôngđãđihai
dặmđểđónông,tôikhôngkìmmìnhđượcnêncócằnnhằnôngmột
chút,nhưngđãchúýchỉnóilúcchiếcxekêulạchcạchđểkhông
mộtainghethấy.
Thờigianđầutôitựbảo:“Khôngcónguyhiểmgìlàmôngchùn
bước, ông này tợn thật”. Bây giờ thì rồi tôi cũng quen đi.
Magloirecóđịnhcảntrởôngthìtôirahiệubảobàấydừng.Mặc
ôngmuốnxôngphanguyhiểmthìôngcứlàm.Phầntôi,tôikéo
Magloiređi,rồitôivềbuồngmình,tôicầunguyệnchoôngvàtôi
thiếpđi.Tôivẫnyêntâm,vìtôibiếtrằngnếucótaibiếngìxảyra
choôngthìđờitôicũngchấmdứt.TôisẽđivềvớiChúacùngông
anhvàĐứcGiámMụccủatôi.BàMagloirethìcóvấtvảhơnmới
làmquenđượcvớicáimàbàgọilàsựbấtcẩncủaông.Nhưngbây
giờthìđãthànhnếprồi.Haichúngtôicùngcầukinh,cùngsợvới
nhauvàcùngnhaungủthiếpđi.Quỷcóvàonhàthìcũngmặcxác
nómuốnlàmgìthìlàm.Nóichocùng,chúngtôicònsợcáigìtrong
nhànày?Luônluônchúngtôiđãcómộtngườinàođóbêncạnh
ngườiđólạilàngườicóquyềnlựcnhất.Quỷcóthểtạtqua,cònkẻ
ởthườngtrựclạilàChúa.Nhưvậyđốivớitôilàđủ.Bâygiờông
anhtôicũngchẳngcầnnóivớitôimộttiếngnào.Ôngkhôngnóitôi
cũnghiểuvàchúngtôiphómìnhchoThượngĐế.Đólàcáchcưxử
củamộtconngườicócáivĩđạitrongđầuóc.
Bàchịạ,tôiđãhỏiônganhtôiđểtìmhiểuvềdònghọFaux
bàchịcónhờtôi.Rõlàcáigìôngcũngbiếtvàôngcũngnhớnhiều
kỷniệmlắm,vìôngluônvẫntrungthànhvớinềnQuânChủ.Đúng
đólàmộtthếgiaNormanderấtxưatrongquậnCaen.Cáchđây
nămtrămnămtronggiađìnhấyđãcómộtvịlàRaoulDeFaux,
mộtvịlàJeanDeFauxvàmộtvịlàThomasDeFaux,cảbađều
quýtộc,trongđócómộtlàlãnhchúaởRochefort.Ngườicuốicùng
tronghọlàGuyÉtienneAlexandre,chỉhuytrungđoànvàcũnggiữ
chức vụ gì đó trong kỵ binh của Bretagne. Con gái ông này
MarieLouiselấyAdrienCharlesDeGramont,contraiCôngTước
LouisDeGramont,đạitávệbinhvàchuẩntướngtrongquânđội.
TênhọnàycóthểviếtnhiềucáchkhácnhaunhưngcũnglàFaux
cả.
Bàchịquýmếnơi,mongbàchịtrìnhvớiĐứcKhâmMạngtrong
hàngthânthíchtônkínhcủabàchị,nhớgiùmtênchúngtôitrong
lờicầukinhcủangài.CòncôSylvanieyêuquýcủabàchị,côấyđã
làmmộtviệcmàkhôngdùngnhữngphútngắnngủicôấyđượcgần
bàchịmàviếtthưchotôi.Côấysứckhỏe,họchànhvừaýbàchị
vàvẫnyêutôiluônluôn.Đólàtấtcảnhữngđiềutôimongmuốn.
Nhờbàchịmàtôinhớđếncôấy.Tôilấylàmsungsướngdạonày
sứckhỏetôikhôngđếnnỗitồilắm,nhưngcứngàycànggầythêm.
Đếnđây,bútcùnmựccạn,xintừbiệtbàchị.Kínhchúcbàchịmọi
sựtốtđẹp.Kínhchào.
Baptistine
T.B.-Côemdâucủabàchịvẫnởđâyvớigiađìnhmình.Cậu
cháutraicủabàchịkháulắm.Bàchịchắckhôngngờlàcậutasắp
lênnămnhỉ!Hômquacậutathấymộtconngựađingangqua,đầu
gốiquấnbaovải,cậutanói:“Conngựacócáigìởđầugốithế
nhỉ?" Cậu bé ngoan quá! Em trai cậu kéo lê một cái chổi cùn
quanhphòngnhưkéoxevànói:“Nào!Nào!”»
Cứcáithưnàythìthấyrõhaingườiđànbàđãbiếtkhuônmìnhtheocách
ănởcủaôngGiámMụcvớicáibiệttàicủaphụnữ,nógiúphọhiểungười
đànônghơncảngườiđànông.ÔngGiámMụccócáivẻngườihiềnlành,
hồnnhiên,khôngbaogiờthayđổi,nhưngcólúclạicónhữnghànhđộnglớn
laotáobạovàhếtsứcđẹpđẽmàhìnhnhưchínhôngcũngkhôngngờđến.
Haibàrunsợnhưngcứđểtựnhiên.CũngcókhibàMagloirethửcóđôilời
tráchmóctrướckhiônglàm,nhưngkhiôngđanglàmvàlàmxongthìkhông
baogiờbàcólờinào.Tuyệtnhiênkhôngailàmrầyông,khiviệcđãbắtđầu,
dùchỉbằngmộtdấuhiệu.Mộtđôilúc,ôngchẳngcầnnói,cólẽôngcũng
khôngcóýthứcrõrệt,vìđứcgiảndịcủaôngquáhoàntoàn,haibàcảmthấy
mộtcáchmơhồrằngôngđanghànhđộngnhưmộtGiámMụcchântu;
nhưthếhaibàchỉcònnhưhaicáibóngđilạitrongnhà.Haibàphụcvụông
mộtcáchngoanngoãnvànếuphụctònglàgiấumặtthìhaibàluônluôngiấu
mặt.Nhờcómộtnăngkhiếutinhtếrấtđángphục,haibàbiếtrằngcónhững
sựsănsócnàođólạilàmchongườitakhóchịu.Vìvậymàngaylúccảm
thấyôngđanglâmnguy,haibàhiểurấtrõ,khôngphảichỉýnghĩmàbản
chấtcủaông,nênkhôngcòngiữgìnchoôngnữamàphóthácchoChúa.
VớilạicôBaptistinecũngtừngnói,nhưtrênđâyđãthấy,hễônganh
cómệnhhệnàothìbàcũngkhôngsốngnữa.BàMagloirethìkhôngnóira,
nhưngbàcũnghiểunhưvậy.
X
ÔNGGIÁMMỤCĐỨNGTRƯỚCMỘTÁNHSÁNG
KHÁCLẠ
Saubứcthưnóitrênkiađượcítlâu,ôngGiámMụclàmmộtviệc,theodư
luậnthànhphố,cònliềulĩnhhơnviệcđiquavùngnúinoncủabọnlụclâm
nữa.
Ở vùng nông thôn kế cận thành Digne, có một ông già sống đơn độc.
Ngườiấy,xinnóingaycáitiếngghêgớm,nguyênlàmộttaycóchântrong
ViệnQuốcƯớc.
[14]
TênôngtalàG.XãhộinhỏbéthànhDignenóiđếnG.
mộtcáchghêtởm.MộttayCáchMạng,cácngàitưởngtượngđượcchăng?
Ngữấysốngởcáithờingườitamàytớvớinhauvàgọinhaulàcôngdân
kia,côngdânnọ.Cóthểnóihắnlàmộtconquái.Chínhtayhắnkhôngbỏ
phiếugiếtvua,nhưngcũnggầnnhưthế.Hắnlàmộtconngườighêgớm.Tại
sao,lúccácvịHoàngThânchínhthốngvềnước,ngườitalạikhônglôinóra
tòaánđặcbiệtmàxử?Đãđànhlàkhôngxửtử,vìcóchínhsáchkhoanhồng,
nhưngaicấmgiángchonómộtcáiánchungthânphátvãng!Cũngphảilàm
mộtcái gìđểrăn ngườichứ!…Vảlại,hắn làmộttên vôthầnchủnghĩa,
cũngnhưcảbèlũchúng-Bầyngỗngbàntánvềconkênkên.
NhưngG.cóphảilàconkênkênkhông?Đúnglàmộtconkênkên,nếu
nhưngườitanhìnđếncảnhcôđộccụccằncủahắn.Hắnkhôngbiểuquyết
xửtửvuanênkhôngbịđàybiệtxứ.HắnđượcởlạinướcPháp.Hắnởcách
thànhphốđộbốnmươilămphút,xalàngmạc,xađườngcái,trongmộtnếp
thunglũnghẻolánh,hoangvu.Ngườitabảolàởđấycómộtmảnhđồng,
giốngnhưmộtcáiổ,mộtthứsàohuyệt.Khôngcólánggiềng,cũngchẳng
baogiờcókháchtạtqua.Từkhihắnđếnởđóthìconđườngmònqualại
cũngbịcỏchelấp.Ngườitaghêrợnnóiđếnchỗấycũngnhưnóiđếncái
nhàcủamộttênđaophủ.
NhưngôngGiámMụcnghĩđếnhắnvàthỉnhthoảngnhìnvềphíalùmcây
ởchântrờilàchỗthunglũnghắnở,ôngnói:“Ởnơikiacómộtlinhhồnhiu
quạnh”.Vàtrongthâmtâmôngnghĩ:“Tacầnphảiđithămhắn”.Phảinhận
thấyrằngcáiýấylúcđầucóvẻrấttựnhiên,nhưnglâudầncàngsuynghĩ
ôngcàngthấykỳquặc,philý,cóphầnghêtởmnữa.Bởivì,nóichođúng,
ôngkhôngthoátkhỏicảmtưởngchungcủamọingười.ĐốivớiNgườiCách
Mạngấyôngmuốnxalánh,nghĩalàônggầnnhưthùhằnhắnta,nhưngđiều
nàytựông không thấy rõ lắm.Ghẻcủacon chiên có làmchongườimục
đồngxalánhnókhông?Nhưngconchiênnàynóthếnàoấy!ÔngGiámMục
bănkhoănlắm.Mộtđôikhi,ôngdờibướcđivềphíaấy,rồithìnhlìnhông
quaygót.
Thếrồimộthôm,ngườitaxìxàolàchúbémụcđồnggiúpviệcchotên
sátnhângiàkiaraphốmờithầythuốc,làhắnbịbệnhbạiliệtsắpchết,cólẽ
khôngquađượcđêmnay.Mộtđôingườithêm:Maymắnlàmsao!
ÔngGiámMụclấygậy,khoácáodạngoàivìchiếcáothâmcủaôngquá
sờncũvàgióđêmsắpthổilạnh,rồiôngrađi.Trờiđãngãvềchiều,mặttrời
sắplặn,ôngGiámMụcmớiđếnnơibịloạibỏ.Khinhậnralàđãđếngần
miệngổ,ôngkhôngthểgiữchotrốngngựckhỏiđánh.Ôngbướcquamột
cái hào, đi hết một hàng giậu, nâng một dàn nho lên vào một khu vườn
hoangtàn,mạnhdạnbướcmấybướcvàởcuốivườn,saumộtbụicâyrậm,
cáihangổhiệnrađộtngột.
Đólàmộttúplềuthấp,nghèonàn,bénhỏmàsạchsẽ,mặttrướccómột
giànnho.Trướccửa,trongchiếcghếxecũkỹ,loạighếnôngdân,mộtông
giàtócbạcđangngồimỉmcườivớimặttrời.Bêncạnhônggiàcómộtchú
mụcđồng.Nóđưachoôngmộtbátsữa.
TronglúcôngGiámMụclặnglẽnhìn,ônggiànóivớichúbé:
—Cảmơnchú,takhôngcầngìnữahết.
Ôngkhôngcườivớimặttrờinữa,quaysangmỉmcườivớichúbé.Ông
GiámMụcbước tới. Nghetiếngđộng,ônggià quay lại vàmặtôngtỏvẻ
ngạcnhiên,vớicáilượngngạcnhiêncònlạisaumộtcuộcđờidằngdặc.Ông
nói:
—Từkhitôivềđâyđếnnay,lầnnàylàlầnđầutiêncóngườiđếnnhàtôi.
Thưaông,ônglàai?
ÔngGiámMụcđáp:
—TôilàBienvenuMyriel.
—BienvenuMyriel!Tôiđãnghenóiđếntênấy.Ôngcóphảilàngười
màdânchúnggọilàĐứcChaBienvenuđóchăng?
—Chínhtôi.
Ônggiàcườinụ:
—ThếthìônglàGiámMụccủatôi?
—Hìnhnhưthế.
—Mờiôngvào.
Người Cách Mạng đưa tay, nhưng ông Giám Mục không bắt. Ông chỉ
nói:
—Tôilấylàmsungsướngnhậnthấyrằngngườitađãdốitôi.Ôngkhông
ốmđaugìthìphải.
—Tôisắpkhỏirồi.-Ônggiànghĩmộttírồinóitiếp-Batiếngđồnghồ
nữathìtôichết.
Ônglạinói:
—Tôicũnghơibiếtnghềlàmthuốcítnhiều.Tôibiếtngườithếnào
sắpchết.Hômquatôichỉthấylạnhởhaibànchân;sángnaylạnhlênđến
gối;bâygiờtôicảmthấynólênđếnthắtlưngrồi;khinólênđếntimthìtôi
ngừngsống. Mặttrờiđẹp quáphảikhông ông?Tôibảo đẩytôirađâyđể
nhìnvạnvậtmộtlầncuối.Ôngcứnóichuyệnđi,nghechuyệnkhônglàm
chotôimệtđâu.Ôngđếnxemmộtconngườisắpchếtlàtốtđấy.Lúcchết
màcómộtngườilàmchứngchomìnhthìcũnghay!Aicũngcónhữngtật
riêng.Tôi,thìtôimuốngắngđếnsánghãyđi,nhưngxemrachỉcònđược
sốngbatiếngnữalàcùng.Tôisẽnhắmmắtvàolúcđêmtối.Nhưngcầnquái
gì! Chết là một chuyệnđơn giản, cần gìphải có ánh bìnhminh mới chết
được!Đànhthế.Tôisẽnhắmmắtdướiánhsao.
Ônggiàquayvềphíachúmụcđồng:
—Conđingủđicon.Conđãthứcđêmhômqua,hômnayconphảimệt.
Chúbébướcvàotronglều.
Ônggiànhìntheonó,nóimộtmình:
—Khinóngủthìtôichết.Cũnglàgiấcngủcả,cóthểởbêncạnhnhau
lắmchứ!
ÔngGiámMụckhôngcảmđộngnhưởmọitrườnghợpkhác.Ôngcảm
thấykhôngcóChúatrongcáilốichếtnày.Vảlạicũngcầnphảinóihết,nói
cảnhữngmâuthuẫnvụnvặttrongnhữngtâmhồnvĩđại!ÔngGiámMụchơi
phậtývìkhôngđượcgọilàĐứcCha,tuycũngcókhiôngđemtiếngÔng
Lớn ra cười cợt. Ông toan gọi người Cách Mạng già là: Công dân. Ông
thoángcóýmuốnsỗsàngcộclốc,nhưnhiềuthầythuốcvàcốđạo,tuyông
khôngquen cái lối ấy. Chung quy, con ngườiấy,tayCáchMạng ấy, dân
biểuấy,đãmộtthờilẫylừngquyềnthế;chonên,cólẽđầutiêntrongđời,
ôngGiámMụcmuốncótháiđộnghiêmkhắc.
NgườiCáchMạngthìđốivớiôngchântìnhvàkhiêmnhượng;trongthái
độcủaông,ngườitacảmthấyvẻkhiêmtốncủamộtngườibiếtmìnhsắptrở
thànhcátbụi.ÔngGiámMụcthườngtránhtọcmạchvìôngchotọcmạch
cũnggầnnhưxúcphạmngườita.Nhưngôngkhôngthểkhôngchúýquan
sátNgườiCáchMạng.Ôngchúýnhưngkhôngphảivìcócảmtìnhchonên
đốivớimộtngườinàokhácmàôngchúýnhưthếtấtlươngtâmôngsẽcắn
rứt.NhưngmộttênCáchMạngtheoôngthìcònluậtlệnàochechởcho,cả
đếnluậtnhânáinữa.
ÔngG.bìnhtĩnh,nửathântrên vươnthẳng,giọngnóisangsảng.Ông
thuộcvềcáihạngônggiàtámmươicứngcáplàmcácnhàsinhlýhọckinh
ngạc.CáchMạngđãcónhiềungườinhưthế,nhữngngườicũngtolớnnhư
thờiđại.Nhìnông,ngườitacảmthấyđólàmộtconngườiđãquatrămrèn
nghìnluyện.Cửchỉdángđiệucủaônglàcủaconngườikhỏemạnh,tuyông
sắpchếttronggiâylát.Tiamắttrongsáng,giọngnóichắcnịch,cáinhúnvai
hùngmạnhcủaônglàmchothầnchếtthấtvọng,làmchoquỷsứbắtvong
phảiquaytrởvềvìngỡmìnhlầmcửa.ÔngG.chếthìnhnhưlàvìôngvui
lòngmuốnchếtthôi.Trongcáchhấphốicủaông,cósựchủđộng.Chỉ
chânônglàcứngđờ:Uminhnắmôngởđôichânấy.Haibànchânchếtlạnh
nhưngđầuvẫnsốngmộtcáchmãnhliệt,chóingờiánhsáng.Tronggiờphút
nghiêm trọng ấy, ông G. giống như ông vua trong chuyện cổ tích Đông
Phươngnọ,phầntrênngườilàxươngthịt,phầndướilàđáhoa.
ÔngGiámMụcngồilênphiếnđábêncạnh.Đoạnkhaiđềkháđộtngột,
[15]
ôngkhenmàgiọngnhưlàkhiểntrách:
— Tôi mừng cho ông. Dẫu sao, ông đã không bỏ phiếu xử tử Hoàng
Thượng.
NhàCáchMạngcóvẻnhưkhôngđểýđếnnhữnggìchuachátẩnđằng
sauhaitiếng“dẫusao”.Ôngkhôngcườinụnữa.Ôngtrảlời:
—Ôngchớnênquákhentôi.Tôiđãbỏphiếukếtliễubạochúa.
Giọngnghiêmlạnhđốivớigiọngnghiêmkhắc.
—Ýôngđịnhnóigì?-ÔngGiámMụchỏi.
—Tôimuốnnóirằngconngườicómộtbạochúa:Đólàsựngudốt.Tôi
đãbỏphiếukếtliễutênbạochúađó.TênbạochúađóđãđẻrachếđộQuân
Chủ;QuânChủlàuythếxâydựngtrênsaitrái,tríthứclàuythếxâydựng
trêncáiđúng,cáichân.Chỉcótríthứcmớixứngđángđiềukhiểnconngười.
—Vàlươngtâm-ôngGiámMụcthêm.
—Cũnglàmột.Lươngtâmlàcáilượngtrithứcbẩmsinhởmỗichúngta.
ÔngGiámMụcngheluậnđiệuquámớimẻnàythìhơingạcnhiên.
NhàCáchMạngnóitiếp:
—CònviệcgiếtLouisthứXVIthìtôibỏphiếuchống.Tôinghĩrằngtôi
khôngcóquyềngiếtngười.Nhưngtôicónhiệmvụtiêudiệtcáixấu.Tôibỏ
phiếuthủtiêubạochúa,nghĩalàthủtiêuchếđộmãidâmđốivớiđànbà,thủ
tiêuchếđộnôlệđốivớiđànông,thủtiêuđêmtốiđốivớicontrẻ.Biểuquyết
chochínhthểCộngHòa,tôiđãbiểuquyếtcáiđó.Tôibiểuquyếtchobácái,
chođồngtâm,chobìnhminh!Tôigópsứcđánhđổcácthànhkiếnvàsai
lầm.Thànhkiếnvàsailầmđổxuốngthìhàoquanghiệnlên.Chúngtôiđây
lànhữngngườilậtđổthếgiớicũlàmộthũchứađaukhổ,cáihũấyđổúplên
nhânloạithìthànhmộtbìnhchứaniềmvuitronglành.
—Tronglẫnđục.
—Ôngnêngọilàniềmvuibịvẩnđụcvàngàynaysaucáinăm1814
[16]
màngườita gọi làsựhồiphụctai ngược củadĩvãng,niềm vui tanbiến.
Thanôi!Côngtrìnhdangdở!Thậtvậy,chúngtôiđảpháchếđộcũtrong
việclàmnhưngchúngtôikhôngtiêudiệtđượcnóhoàntoàntrongtưtưởng.
Tiêu diệt các tệ hại chưađủ, phải thay đổi cảphongtục. Cái cối xay gió
khôngcòn,nhưnggióvẫntồntại.
—Cácôngđãhủyphátấtcả.Hủyphácóthểcóích,nhưngtôikhôngtin
sựpháhủytronggiậndữ.
—ThưaôngGiámMục,cônglýcólúcphảiphẫnnộvàsựphẫnnộcủa
công lý là yếu tố của tiến hóa. Người ta muốn nói gì thì nói, mặc, Cách
Mạng Pháp vẫn là bước tiến vĩ đại nhất của nhân loại từ khi Chúa Jésus
Christrađời.Dangdở, đúng,nhưng màtuyệtvời.Nóđãpháthiệntấtcả
nhữngbàitoánxãhội.Nóđãlàmchotrínãoconngườidịuđi:Nóvỗvề,
trấntĩnh,soisáng;nódộilênmặtđấttừngdòngsuốivănminh.Nólàmột
điềuhay.CáchMạngPháplàlễtứcvịcủanhânloại.
ÔngGiámMụckhôngthểkhônglẩmbẩm:
—Thậtvậyư?CònNăm93!
[17]
NhàCáchMạngngồithẳngngườilênvớimộtvẻnghiêmtranghầunhư
ảmđạm.Ônglấyhếthơisứccủamộtngườisắpchết,thétlên:
—Ồ!Tôibiếtmà!Năm93!Phảiđấy,tôiđợiôngnóilêncáitiếngấy.
Mộtđámmâymùvầnvũđằngđẵngmộtnghìnnămtrămnăm.Thếrồisau
mườilămthếkỷnóbịđánhtan.Ông,ôngmuốnlênántiếngsétđánhtan
mâymù.
ÔngGiámMụccảmthấymìnhcómộtchỗyếunàođóđãbịđánhtrúng.
Cốđểkhôngnaonúng,ôngđáp:
—Quantòanhândanhcônglýmànói,cốđạovìnhânáimànói;nhânái
khônggìkháclàhìnhtháicônglýtốicao.Sấmsétkhôngnênđánhlầm.
ÔngnhìnđămđămvàomặtnhàCáchMạng,hỏitiếp:
—ThếLouisXVII?
[18]
—LouisXVII?Xemnào!Ôngthươngkhócai?Thươngkhócembé
tộià?Thếthìđược.Tôicũngthươngkhócvớiông.Haylàôngthươngkhóc
hoàng tử Louis? Hãy để cho tôi xem lại. Đối với tôi, đứa bé em thằng
Cartouche,
[19]
mộtthằngbévôtộibịbuộcquanáchtreolênởpháptrường
chođếnchết,chỉvìcáitộilàemCartouche,đứabéấycũngđángthươngxót
nhưđứacháuvuaLouisXVlàmộtthằngbévôtộibịhànhhạtrongngục
Temple,vìcáitộiácduynhấtlàcháunộiLouisXV.
—Thưaông,tôikhôngthíchngườitasosánhnhưthế.
—Cartouche? LouisXV?Ôngkêu thiệtthòicho CartouchehayLouis
đấy?
Yênlặngtronggiâylát.ÔngGiámMụcgầnnhưhốitiếclàmìnhđãtrót
đếnđây,tuynhiênônglờmờcảmthấymìnhnaonúng,naonúngmộtcách
khácthường.
NhàCáchMạnglạinói:
—Ồ!Ôngcốđạokhôngưanghenóitrắngsựthật.NhưngChúaJésus
Christngàytrướclạiưa.Chúacầmmộtcáiroiđậpbụichođiệnthờ.Câyroi
chớphàoquangcủaChúanóisựthậtlênkhôngvịnể.KhiChúakêu:Đểtrẻ
đếnvớita.
[20]
Chúakhôngphânbiệtnhữngđứatrẻcon.Chúakhôngngần
ngại ghép con của Barabbas với con của Hérode.
[21]
Thưa ông, sự trong
trắngtựnóđãlàmộtchiếcmũbìnhthiên,sựtrongtrắngkhôngcầnđếncái
tướcĐiệnHạ.Sựtrongtrắngráchrướicũngtuyệtvờicaoquýnhưsựtrong
trắngkhoáclongbào.
ÔngGiámMụcnóikhẽ:
—Đúngthế!
—Tôinhấnthêmnữa.ÔngnhắcđếnLouisXVII.Chúngtahãythống
nhấtvớinhau.Chúngtacókhóctấtcảnhữngngườivôtội,nhữngkẻtửnạn,
tấtcảnhữngtrẻem,bấtkỳlàthườngdânhayquýtộckhông?Khócthếthì
tôithamdự.NhưngnhưthếthìphảiđingượcdònglịchsửtậntrướcNăm93,
trướcLouisXVIIđểbắtđầuthươngxót.Tôikhócconvuachúavớiôngnếu
nhưôngchịukhóccondânnghèovớitôi.
—Tôikhóctấtcảnhữngđứabéấy.
ÔngG.lalớn:
—Đồngđềunhư nhau! Mà nếu cán câncầnphảinghiêngvề một bên
nào,tôimongrằngnósẽnghiêngvềbêndânchúng.Dânchúngđãchịukhổ
lâuhơn.
Lạiyênlặng.RồiNgườiCáchMạngcấttiếngtrước.Ôngchốngkhủytay,
nhỏmngườilên,beomộtchútthịtbênmánhưngườitathườnglàmmộtcách
vôtìnhkhingườitahỏicunghaylàkếtán.Cặpmắttậptrungtànlực,ông
chấtvấnôngGiámMục.Cuộcchấtvấnthậtlànảylửa:
—Thậtthế,thưaông,dânchúngđaukhổđãlâuđờilắmrồi.Nhưngthôi,
đókhôngphảilàvấnđề.Tôimuốnhỏiông,ôngđếnđâychấtvấntôivànói
chuyệnLouisXVIIđểlàmgì?Tôikhôngquenbiếtông.Từkhiđếnxứnày
tôiluônởtrongkhuvườnnhỏnày,chỉmộtmình,khôngbướcchânrangoài,
chẳngtrôngthấyaingoàichúbégiúpviệcchotôiđó.Têntuổiông,tôi
phongphanhngheđếnthậtvàtôicôngnhậnrằngnhữngtiếngđồnvềông
khôngđếnnỗixấu.Nhưngcáiấycũngvịtấtcónghĩalýgì.Nhữngngười
khônkhéocóbaonhiêucáchlấylònganhdânđenngaythật!Nóiđếnđây
mớinhớrằngtôikhôngnghetiếngxecủaôngđến,cólẽôngđểxeởngoài
khurừng,ởchỗrẽchăng?Tôinhắclạilàtôikhôngbiếtông.Ôngnóiông
GiámMục,nhưngcáiấycũngkhônglàmchotôibiếtgìhơnvềnhânphẩm
củaông.Tómlại,tôinhắclạicâuhỏicủatôi:Ônglàai?ÔnglàmộtvịGiám
Mục,tứclàmộtbậcvươngtướctrongGiáoHội,mộtkháchlầusongáctía,
cógiahuy,cólợitức,cóbổnglộcrấthậu.TướcGiámMụcthànhDignelĩnh
mườilămnghìnfrancslươngchính,mườinghìnfrancslộc,tổngcộnghai
vạnrưỡi.Ôngcóbồibếpphụcdịch,cóquânhầuáonâu,trênbànăntoàn
caolươngmỹvị,thứsáuthìxơichimcuốc,cáihạngmũáonghênhngang,đi
xengàyhội,cókẻhầungựanhândanhChúaJésusChristđichânđất!Ông
là một vị trọng chức trong giáo hội. Bổng lộc, dinh thự, ngựa xe, kẻ hầu
ngườihạ,mỹvịcaolương,tấtcảnhữngthứkhoáilạccủacuộcsống,ông
đềucónhưnhữngvịtrọngchứckhácvàôngcũnghưởngthụnhưhọ.Tốt
lắm,nhưngcáccáiấynóinhiềuhoặcchưanóiđủ.Nókhônggiúptôithấy
sángcáigiátrịchính,cáigiátrịthựcchấtcủaông,làngườicólẽcótham
vọngđếnđâyđểdạykhônchotôi.Tôiđươngnóichuyệnvớingườinàođây?
Ônglàaivậy?
ÔngGiámMụccúiđầu,đáp:
—Mộtcongiunđất.
[22]
NhàCáchMạnglầmbầm:
—Hừ,giunđấtđixetứmã!
BâygiờđếnlượtNhàCáchMạngkiêuhãnh,màôngGiámMụcthìnhún
nhường.
ÔngGiámMụcdịudàngnóiluôn:
—Cũngđược.Nhưngxinônggiảithíchchotôiđiềunày:Xecủatôiđỗ
đằngsaulùmcâyvàibước,bànăncủatôicócaolươngmỹvị,cóchimcuốc
ngàyThứSáu,bổnglộccủatôiđếnhaimươilămnghìnfrancs,tôicódinh
thự, có kẻ hầu người hạ, tại sao những thứ ấy lại chứng minh rằng lòng
thươngngườikhôngphảilàmộtđứctốt,lượngbaodungkhôngphảilàmột
nghĩavụvàNăm93khôngphảilàđãquátànnhẫn?
NhàCáchMạngđưatayquatránnhưđểxuađimộtđámmâymù:
—Trướckhitrảlờiông,tôithathiếtxinôngthứlỗichotôi.Tôivừa
lỗi.Ôngvàonhàtôi,ônglàkhách.Tôicóbổnphậnphảiđốixửlịchsựvới
ông.Ôngkhôngthừanhậnýkiếntôi,lẽratôichỉcầnbácbỏcácluậnđiểm
củaôngmàthôi.Sựgiàusang,hưởngthụcủaônglànhữngưuthếchotôi
trongcuộctranhluậnnhưngkhôngdùngđếncáiưuthếấymớilàlịchsự.
Tôihứasẽkhôngdùngđếnnữa.
—Xincảmơnông.
ÔngG.lạinói:
—Bâygiờthìchúngtahãy trởlạicáiviệcôngyêucầu tôigiảithích.
Chúngtađãdừnglạiởchỗnàonhỉ?Ôngđãnóithếnào?RằngNăm93quá
tànnhẫnphảikhông?
—Tànnhẫn,đúng.ViệcMarat
[23]
vỗtayhoannghênhcáimáychém,ông
nghĩthếnào?
—ÔngnghĩthếnàođốivớiviệcBossuet
[24]
hátbàiTụngChúa
[25]
cho
bọnlínhđầurồngchémchếttínđồđạoCảiCách?
Câutrảlờithậtlàđộcđịa,nóxỉangayvàođíchnhưmộtmũikiếmthép.
ÔngGiámMụcrùngmình.Ôngkhôngbiếtđánhtrảthếnào,nhưngôngthấy
phậtývìcáicáchnóivềBossuet.Nhữngngườisángsuốtnhấtvẫncónhững
thầntượngcủahọvàkhiluậnlýcủangườikhácxúcphạmđếnnhữngngười
họsùngbáithìhọcảmthấynhưđau.
NhàCáchMạngbắtđầuthởdốc.Đàmsuyễncủangườihấphốichenlấn
vàonhữnghơithởcuốicùnglàmcholờinóibịđứtquãng.Nhưngnhìnvào
cặpmắtngườitathấytinhthầncủaônghoàntoànminhmẫn.Ôngnóitiếp:
—Tôicònmuốnnóimộtđôicâuđâyđónữa.NóichungCáchMạng
mộtsựtựkhẳngđịnhvĩđạicủanhânloại;thanôi!93làmộtđòntrảmiếng.
Ôngthấy93tànnhẫn,nhưngcòntấtcảthờikỳQuânChủthìthếnào,thưa
ông? Carrier là một tên tướng cướp, còn Montrevel thì ông gọi là gì?
[26]
FouquierTinvillelàmộtthằngkhốn,nhưngđốivớiLamoignonBâville,ông
nghĩthếnào?Maillardxấuxa,nhưngcònSceauxTavannes?LãoDuchêne
hungtợn,thếthìôngđịnhdùngtiếnggìđểgọilãoLetellier?Jourdan“chặt
đầungười"là một conquáivật,tuy thế hắn cònítquáihơn là Hầu Tước
Louvois.Ôngơi,tôithươnghạiMarieAntoinetteĐạiCôngTướcvàHoàng
Hậu,nhưngtôicũngthươngngườiđànbàkhốnnạntheođạoCảiCáchdưới
triềuvuaLouisXIVkia.Năm1685ngườiđànbàcóconđươngbúấybịlột
trầnđếnrốn,tróivàomộtcâytrụ,conchịbịgiữlạicáchxaởtrướcmặtchị;
vúchịứđầysữa,timchịứđầyđauthương.Đứahàinhixanhxaođóikhát
càngthấyvúcàngkêulagiẫychết.Tênđaophủbảovớingườiđànbà,người
mẹ,ngườivúsữaấy:“Bỏđạocủamàyđi!”Nhưthếlànóbắtchịhoặcbỏ
conchết,hoặcbỏtínngưỡng.DùngcáikhổhìnhcủaTantale
[27]
đốivớimột
ngườimẹnhưthế,theoýông,làthếnào?Thưaông,ôngnênnhớrằngCách
MạngPhápcónhữnglýlẽcủanó.Đờisausẽthathứchocơnphẫnnộcủa
nó.Kếtquảđemlạilàmộtthếgiớitốtđẹphơn.Nósátphạtghêgớmnhưng
kếtquảlànhânloạiđượcvỗvềanủi.Tôinóivắntắtthôi.Tôixindừng,bởi
vìchânlýởvềphíatôirõrệtquá.Vảlạitôithấyngườitôisắpchếtrồi.
ÔngkhôngnhìnôngGiámMụcnữa;ôngkếtthúcýkiếnbằngmấylời
bìnhtĩnhsauđây:
—NhữngvùngvẫythôbạocủatiếnhóalànhữngcuộcCáchMạng.Qua
rồi,ngườitanhìnthấyđiềunày:Lànhânloạibịgiàyvònhưngnhânloạiđã
tiếnlên.
NhàCáchMạngkhôngngờrằngmìnhvừalầnlượthạhếtcácđồnlũy
trongtưtưởngôngGiámMục.Tuythế,ĐứcChaBienvenucũngcònmộtvị
trícốthủcuốicùngvàtừvịtríấyôngphóngramộtcâucũngnghiệtngãnhư
lúcbanđầu:
— Tiến hóa phải tin ở Chúa. Không thể làm điều lành mà không tín
Chúa.Mộtngườihướngđạocủanhânloạimàtheochủnghĩavôthầnlàmột
ngườihướngđạohỏng.
Vịdânbiểugiàkhôngtrảlời.Ôngrunrun.Ôngnhìnlêntrờivàmộtgiọt
lệtụdầntrongkhóemắt.Khigiọtlệđãđầymắt,nóchảyxuốngcáimátrắng
nhợt;ôngnóikhekhẽ,nóimộtmình,gầnnhưbậpbẹ,mắtđămđămvàocõi
sâuthẳmxaxôi:
—Lýtưởngơi!Chỉcómàylàcóthật!
ÔngGiámMụcthấytrongngườirungđộngmộtcáchkhónói.
Saugiâylátimlặng,ônggiàchỉmộtngóntaylêntrời,nói:
—Cóvôbiên.Vôbiênởđấy.Nếuvôbiênkhôngcóbảnngã,thìbảnngã
đãlàgiớihạncủavôbiên.Nhưngvôbiêntồntại.Nhưthếlànócóbảnngã.
BảnngãcủavôbiênlàChúa.
Ônggiàhấphốinóimấycâurấttotiếng,giọngrunglênvìngâyngấtsay
mê,ynhưthấymộtngườinào hiểnhiện.Ôngnóixongthìnhắmmắtlại.
Ôngđãgắngquánênkiệtsức.Rõrànglàtronggiâyphútấy,ôngđãsốnghết
cảmấygiờcònlạicủasốmệnhông.Nhữnglờiôngvừanóikéoônglạigần
vớiĐấngởthếgiớibênkia.Giờphúttốihậuđãđến.
ÔngGiámMụcbiếtthế.Thờigiờrấtlàkhẩntrươngmàông,ôngđếnvới
tưcáchlàmộtcốđạo.Từchỗcựckỳlãnhđạmlúcbanđầu,ôngđãdầndần
hóaracựckỳxúcđộng.Ôngnhìncặpmắtnhắm,ôngnắmbàntaygià,nhăn
nheolạnhbuốt,ôngnghiêngđầuxuốngmặtngườihấphối:
—GiờphútnàylàgiờphútcủaChúa.Ôngcóthấyrằngchúngtagặp
nhaumàkhôngđượcviệcgìthìrấtđángtiếchaykhông?
NhàCáchMạngmởmắt.Mặtôngvừanghiêmtrangvừacóvẻsầmtối.
Ôngnóichậmrãi,chậmrãivìphẩmcáchtâmhồnhơnlàvìkiệtsức:
— Thưa ông Giám Mục, tôi đã trọn đời suy nghĩ, học hành, chiêm
nghiệm.KhitôisáumươithìTổQuốcgọitôivàralệnhchotôithamgia
việc nước. Tôi đã tuân lệnh. Đời có tệ hại, tôi đánh đổ tệ hại; có cường
quyền,tôitiêudiệtcườngquyền;cócônglývàchínhnghĩa,tôituyêndương
vàtruyềngiảngcônglývàchínhnghĩa.LãnhthổTổQuốcbịxâmlấn,tôi
chiếnđấubảovệlãnhthổ;nướcPhápbịuyhiếp,tôiđemngựctôihiếncho
nướcPháp.Trướckiatôikhônggiàu,bâygiờtôinghèo.Tôiđãlàmộttrong
nhữngngườicầmđầuNhàNước;khotàngcôngkhốlúcấyđầyứtiền,đến
nỗiphảimanggỗchốngđỡcácbứctườngchỉchựcvỡtungvìtrọnglượng
vàngbạc;nhưngtôivẫnăncơmởphốCâyKhômỗibữahămhaixu.Tôi
cứungườibịápbức,tôivỗvềngườiđaukhổ.Tôiđãxékhănphủbànthờ
Chúa,đúngthế,nhưnglàđểbăngbónhữngvếtthươngcủaTổQuốc.Tôi
luônủnghộnhânloạitiếnlênánhsángvàmộtđôikhitôiđãchốngnhững
bướctiếnchàđạplênnhântính.Cũngcókhitôibênhvựcchochínhkẻthù
củatôi,làcácôngđấy.ỞFlandre,nơivuachúaMérovingiensdựnglầunghỉ
mát,cómộttuviện;tôiđãbảotoànchotuviệnấynăm1793.Tôiđemhết
sứctôiđểlàmnhiệmvụvàlàmviệcphải.Sauđótôibịđuổiđi,bịtruy,bị
lùng,bịkhủngbố,bịbôinhọ,bịchếgiễu,bịphỉnhổ,bịnguyềnrủa,bịkhai
trừ ra ngoài vòng pháp luật. Đã bao năm rồi tôi cảm thấy có khối người
tưởnglàcóquyềnkhinhbỉtôi,mặcdùđầuóctôibạcphơ.Quầnchúngtối
tămnhìnmặttôinhưnhìnmặtmộttộinhândướiđịangục.Tôikhôngthù
hằnai,tôicamnhậncảnhcôđộcngườitađãtạorachotôivìthùghét.Ngày
naytôiđãtámmươisáutuổi;tôisắpchết.Thếthìôngđếnđâyđểyêucầutôi
cáigì?
—Đượcbanphúcchoông-ôngGiámMụcnói.
Rồiôngquỳxuống.KhiôngngẩngđầulênthìvẻmặtNhàCáchMạng
trôngrấtoainghiêm.Ôngđãquađời.
Vềnhà,ôngGiámMụcđămchiêusuynghĩ.Suốtđêmôngcầunguyện,
sánghômsaumộtđôingườitòmòđánhbạohỏichuyệnôngvềnhàCách
MạngG.,ôngGiámMụckhôngnói,chỉđưataychỉlêntrời.Từđộấyông
càngyêuthươngsănsócngườidâncùngvànhữngkẻđaukhổ.Ainóixanói
gầnđến“tênvôlạiG.”cũnglàmchoôngbănkhoănmộtcáchkỳdị.Không
aicóthểnóiđượcsựgặpgỡgiữabộócấyvàbộócông,giữatráitimlớnấy
vàtráitimôngcógiúpphầnnàochoôngđiđếncáiđạođứchoànhảongày
hômnaykhông.
Việcđithămtấtnhiênlàmộtđầuđềchocáccuộchọpngồilêđôimách
địaphương.Họbảovớinhau:
— Một con người như thế chết, có đáng cho một Giám Mục đến bên
giườngđểanủikhông?QuânấytấtnhiêncònbiếtcảmhóatheoChúalàcái
gìmàmong!CảcáilũCáchMạngấylàđồtàđạo.Thếthìcònkểđếnlàm
gì?Ôngđếnđểxemcáigìởđấy?PhảicôngnhậnrằngôngGiámMụcquả
thậtlàtòmò,ôngmuốnbiếtcáicáchquỷsứbắtlinhhồnnhưthếnào.
Mộthôm,mộtbàquảphụquýtộc,thuộccáiloạihỗnxượcmàtưởng
mìnhhómhỉnh,nóivớiôngcâumỉamainày:
—BẩmĐứcCha,ngườitamuốnbiếtbaogiờthìĐứcChađộimũchụp
đỏ.
—Ồ!Ồ!Đólàmộtmàusắctolớn-ôngGiámMụcđáp-Cũngmay
nhữngkẻkhinhbỉcáimàuđỏtrênmũchụplạisùngthượngcáimàuđỏtrên
mũcóvành.
[28]
XI
MỘTĐIỂMGIỚIHẠN
Từđó,nếukếtluậnrằngĐứcChaBienvenulà“MộtôngGiámMụctriết
gia”haylà“Mộtcụxứyêunước”thìcónguycơsailầm.Cuộcgặpmặt,hay
hầunhưcóthểnóiviệcgiaotiếpgiữaôngvớiNhàCáchMạngG.,đãđểlại
choông một sự ngạc nhiên khiến ông cànghiềnlànhhơn.Thế thôi. Ông
GiámMụcchẳnghềlàmộtchínhkhách.Nhưngởđâycólẽcũngnênnói
quaítlờivềtháiđộcủaôngtrongcácbiếncốhồibấygiờ,cứgiảđịnhrằng
cólúcôngnghĩphảinêncómộttháiđộ.
Hãylùilạimấynămvềtrước.
MộtthờigiansaukhiôngMyrielđượcnhắclênchứcGiámMục,Hoàng
ĐếphongchoôngtướcNamcủaĐếChế,mộtlầncùngvớinhiềuGiámMục
khác.Mọingườibiết,GiáoHoàngbịbắtgiamtốingày5rạngngày6tháng
7năm1809;nhândịpấyôngMyrielđượcNapoléonmờidựhộinghịcác
GiámMụchainướcPhápvàÝtriệutậpởParis.Hộinghịmởtạinhàthờ
ĐứcBàvàhọplầnđầutiênngày15tháng6năm1811dướiquyềnchủtọa
của Đức Giáo Chủ Fesch. Ông Myriel là một trong chín mươi lăm Giám
Mụcđãđếndự.Nhưngôngchỉdựmộtphiênhọptoànthểvàbabốncuộc
họpchuyênđề.VốnlàGiámMụcmộtđịaphậnnúinon,gầngũithiênnhiên,
quen sống quê mùa và nghèo khó, hình như ông đã đem đến giữa những
nhânvậtthươnglưu kia nhiều ý nghĩ làm thay đổi thời tiết của hội nghị.
KhôngmấyngàysauôngđãtrởvềDigne.Cóngườihỏivìsaoôngvềsớm
thế,ôngđáp:
—Cótôiphiềnchocácngàiấy.Khôngkhíbênngoàitheotôivàđếnvới
cácngài.Tôicóvẻnhưmộtcáicửamới.
Mộtlầnkhácôngnói:
—Tôichịuthôi,cácônglớnấylànhữngônghoàng,còntôi,tôichỉ
mộtanhGiámMụcnôngdânhènhạ.
Sựthậtlàngườitakhôngthíchông.Ngoàinhữngchuyệnkỳdịkhác,hình
nhưcómộttốiởnhàmộtđồngnghiệptiếngtăm,ôngđãbuộtmồmkêulên:
—Đồnghồđẹpquá!Thảmlótđẹpquá!Kẻhầungườihạđồngphụcđẹp
quá!Saomà chói mắt thế!Chaoôi!Ước gì những thứ thừathãikiakhỏi
nheonhéomãibêntai:Còncóbaonhiêungườichịuđói!Còncóbaonhiêu
ngườichịurét!Cònbiếtbaokẻkhó!Biếtbaokẻkhó!
Xinnóiqualàthùghétsangtrọngkhôngphảilàmộtsựthùghétthông
minh.Vìthùghétnhưthếhàmýlàthùghétnghệthuật.Tuynhiên,đốivới
kẻtuhành,ngoàisựtiếpkháchvàcáclễlạc,thìsahoalàsailầm.Dường
nhưnóphơibàyranhữngthóiquenítthậtsựthươngngười.Làcốđạo
giàusangthìngượcđời.Nhàtuhànhphảiởbêncạnhkẻkhó.Cóthểnàogần
gũimãicảngàylẫnđêm,tấtcảmọinguykhốn,mọibấthạnh,mọisựnghèo
hèn,màkhôngdínhtrênmìnhmộttígìcủacáikhốnkhổthiêngliêngkia
nhưbụiđấtcủalaođộngđượcchăng?Cóaihìnhdungđượcmộtngườiđứng
cạnhbếplửamàkhôngthấynóng?Cóaihìnhdungđượcmộtngườithợluôn
luônlàmviệcbênlòthan,màkhônghềcólấymộtsợitócsém,mộtmóng
taydínhbụi,mộtgiọtmồhôi,títrotrênmặt?Mộtcốđạo,nhấtlàmộtông
GiámMụcmàthươngngườithìbằngchứngthứnhấtlàôngtanghèo.Đó
lẽlàcáchsuynghĩcủaôngGiámMục.
Xinđừngnghĩrằngôngtatánthànhởmộtsốkhíacạnhtinhvi,cái
chúngtagọilà“tưtưởngcủathờiđại”.Ôngítxenvàocáccuộctranhcãivề
giáolýthờibấygiờvàkhôngphátbiểuýkiếngìvềcácvấnđềmàNhàThờ
vàNhàNướcđangdínhvào;nhưnggiáthúcéplắmthìlạihìnhnhưsẽthấy
ônglàngườitheoGiáoHộiLaMãhơnlàngườitheoGiáoHộiPháp.Chúng
tôiđangmôtảngườiôngvàkhôngmuốngiấumộtcáigìcả,nênchúngtôi
đànhnóithêmrằng,đốivớiNapoléonlúcsuy,ôngtỏralãnhđạm.Bắtđầu
từ 1813, ông tham gia hoặc tán thành tất cả các biểu hiện phản đối. Lúc
HoàngĐếtừđảoElbetrởvề,ôngtừchốikhôngrabệkiếnkhingườitađi
ngangquavùngvàtrongthờikỳ“BáchNhật”,ôngkhôngralệnhcầukinh
choHoàngĐếtrongđịaphậnmình.
[29]
NgoàicôBaptistine là em gáira,ôngcònhaingười em nữa: Mộtlàm
tướng,mộtlàTỉnhTrưởng.Ôngthườnghayviếtthưchocảhai.Vớingười
thứnhất:Mộtđộôngtỏranghiêmkhắc.Lýdolàvìôngemnàynhân
nắmquyềnchỉhuyởProvencevàolúcNapoléonđổbộlênCannes,đãdẫn
mộtđạoquânmộtnghìnhaitrămngườiđuổitheoHoàngĐếtheolốiđuổiđể
chongườitathoát.Trongthưtừgửichoôngemkia,ôngtỏrathânyêuhơn,
ôngnàytrướckialàmTỉnhTrưởng,naythìlàmộtngườitốt,đứngđắn,ởẩn
ởParis,phốCassette.
BảnthânĐứcChaBienvenunhưvậylàcũngcólúcthiênvị,cólúcbuồn
nản,tâmhồnnhưcómâyche.Bóngtốicủanhữnghammêtừnglúclướtqua
đầuóchiềnlànhvàvĩđại,thườngxuyênchămlonhữngvấnđềcủavĩnh
viễn.Lẽramộtngườinhưthếđúnglàkhôngnêncóchínhkiến.Xinđừng
hiểulầmvềýnày,chúngtôikhônglẫnlộncáigọilà“chínhkiến”vớihoài
bãosâuxavềtiếnbộ,vớilòngtintưởngcaoquýTổQuốc,dânchủvànhân
đạo,nhữngcáimàngàynayphảilàmcơsởchomọitấmlòngbácái.Không
đisâuvàonhữngvấnđềkhôngliênquantrựctiếpđếnchủđềcủasáchnày,
chúngtôi chỉnóiđơn giảnnhưsau: Tốtđẹphơn, nếuĐứcCha Bienvenu
khôngphảilàngườiBảoHoàngvàmắtôngđừngmộtphútnàorờibỏsự
chiêmngưỡngthanhtĩnh;ởđó,vượtquanhữngbóngmâygiôngtốlớplớp
lạiquacủacuộcđờitrầntục,vẫnsángtỏnhưbanngàybaánhsángtinhthần
làChânLý,ChínhTrựcvàNhânĐạo.
DùcôngnhậnChúakhôngsinhGiámMụcBienvenurađểlàmchínhtrị,
chúngtavẫncóthểhiểuôngvàkhâmphụcông,giánhưôngphảnkháng
chốngđốiNapoléonthuởhùngcường,phảnkhángvàtựdovàchínhnghĩa,
cũngnhưchốngđốimộtcáchkiêuhãnhvàchínhđángnhưngnguyhiểm.
Nhưngđiều tathíchkhiđiềuđó đượcápdụng đốivớikẻ đanglên,ta lại
khôngthíchnếuápdụngđốivớingườirơixuống.Chúngtachỉthíchđấu
tranhchừngnàođấutranhcònnguyhiểm.Vàbaogiờcũngvậy,chỉriêng
nhữngchiến sĩbuổiđầu mớicóquyền làmngườithanh toángiờchót. Ai
chưatừnglàkẻbuộctộigaygắtđốiphươngtrongthờithịnhvượngcủanó,
thìkhinósụpđổ,nênlàmthinh.Chỉcókẻtốcáosựthànhcôngmớixứng
đánglàmngườiphánxửhợpphápsựsụpđổ?Vềphầnchúngtôi,khiĐấng
CứuThếcanthiệpvàtrừngphạtthìchúngtôicứimlặngđểchoNgườilàm.
Cứchứngkiếnnăm1812làchúngtôithấykhôngmuốnđánhngườitanữa
rồi.
[30]
Đếnnăm1813,cơquanLậpPhápxưanayítnóibỗngnhiênlêntiếng
mộtcáchhènnhátvìđãđượcnhữngtaihọacủaĐếChếkhuyếnkhích.Đólà
mộtviệcchỉđángkhinhbỉ,chonênvỗtayhoanhôlàsai.Năm1814,trước
lũThốngChếphảnbội,trướccáiThượngNghịViệnngãtừcáiđốngbùn
nhơnàysangđốngbùnnhơkia,tônthờđórồichửibớiđó,trướcsựsùngbái
vừarútluivừaphỉnhổlênthầntượng,bấygiờbổnphậntalàphảilàmngơ.
Năm1815,trongkhinhữngđổvỡcuốicùngnhưđangtreotrênđầu,cảnước
Pháprùngmìnhcảmthấynóđangđếngầnmộtcáchdễsợ,trongkhicóthể
lờmờnhìnthấyWaterloođangmởchờNapoléon,thìquânđộivànhândân
màcóhoanhômộtcáchđauxótconngườiđãbịsốmệnhlênán,cáiđócũng
chẳngcógìđángcười.Và,saukhiđãcóýkiếnvềkẻđộctài,ngườicótrái
timnhưôngGiámMụcthànhDignekhôngthểnàokhôngbiếtrằng,ngay
trênbờvựcthẳm,màmộtconngườivĩđạivàmộtquốcgiavĩđạicònôm
chặtnhaunhưthếthìcáiđóphảinóilàcaocảvàcảmđộng.
Trừcáiđóra,ôngvốnlàthếvàlúcnàocũngthế;trongbấtcứviệc
cũngcôngbằng,chânthật,phảichăng,thôngminh,khiêmtốnvàđứngđắn;
haylàmđiềulànhvàđộlượng,màđộlượngcũnglàmộtkiểulàmđiềulành.
Đúnglàmộtnhàtuhành,mộtnhàhiềntriết,mộtconngười.Cũngcầnphải
nói,ngaytrongcáichínhkiếnmàchúngtôivừachêtráchvàsẵnsàngphê
phánmộtcáchnghiêmkhắc,ôngcũngrộnglượngvàdễdãi,cólẽcònhơn
chúngtôi,ngườiđangkểchuyệnđây.-NgườigáccổngNhàHộiHương
mộtngườiđượcHoàngĐếbổdụng.Ôngtalàmộthạsĩquangiàtrongđoàn
cựu vệ binh, một lính xung kích ở Austerlitz, trung thành với Bonaparte
cũngnhưconphượnghoàngtrêncáncờĐếChế.Gặpdịp,ônggiàkhốnkhổ
nàybậtranhiềucâunóithiếusuynghĩmàluậtpháphồiđógọilàngônngữ
phiếnloạn.TừcáihìnhnghiêngcủaHoàngĐếvắngbóngtrênhuânchương
BắcĐẩuBộiTinh,ôngtakhôngbaogiờchịumặclễphụcnhưôngnói,để
khỏiphảiđeochiếchuânchươngcủamình.Ôngtađãthànhkínhtựtaymình
cạyđihìnhảnhấytrênchiếchuânchươngmàNapoléonđãtraochomình,
khiếnchochiếchuânchươngbịthủngmộtlỗ,nhưngôngkhôngmuốnthay
vàođómộtcáigìcả.“Thàtachết-ôngnói-chứnhấtđịnhkhôngmangtrên
tráitimtabaconcóc".
[31]
Ôngsẵnsàngchếgiễucông khaiLouisXVIII.
“ThằnggiàthấpkhớpđiủngAnh!-Ôngtanói-chonóchuồnsangPhổvới
móncủacảicủanóđi!".Ôngtalấylàmsungsướngđượctómthucảhaicái
màôngghétnhất,nướcPhổvànướcAnhtrongcùngmộtlờichửi.Ôngta
hăngquáđếnnỗimấtviệclàm.Thếlàbịvứtravỉahèvớicảvợlẫncon,
khôngkếsinhnhai.ÔngGiámMụcgọiđến,quởtráchnhẹnhàngvàxếpông
tavàochângáccổngNhàThờLớn.
ÔngMyrielđúnglàngườichănchiên,ngườibạncủatấtcả mọingười
trongđịaphậnmình.Trongvòngchínnăm,nhờnhữngviệclàmphúcđức,
cáchcưxửhiềnhòacủaĐứcChaBienvenuchonênđốivớiĐứcCha,trong
thànhphốnhưtrànđầymộtniềmtônkínhdịudàngcủaconcháuđốivớiông
cha.TháiđộcủaôngđốivớiNapoléoncũngđượccôngnhậnvànhândân
mặcnhiênthểtìnhchoôngvềkhoảnđó,vìvốnlàmộtđàncừuyếuđuối,họ
tônthờHoàngĐếnhưngcũngkínhyêuĐứcChacủahọ.
XII
SỰCÔQUẠNHCỦAĐỨCCHABIENVENU
ChungquanhmộtôngGiámMụchầunhưbaogiờcũngcómộtđámtu
mớivàonghề,cũngnhưchungquanhmộttướnglĩnhbaogiờcũngcómột
đoànsĩquantrẻ.ChínhhọlànhữngngườimàthánhFrançoisDeSalesđáng
yêuđãgọiởmộtchỗ nào đó là “những nhà tu hành mới gạy mở”. Nghề
nghiệpnàocũngcónhữngkẻtậpsựkéotừngđoàntheosaunhữngngười
thànhđạt.Chảmộtthếlựcnàomàchẳngcóngườichầuhầu.Baonhiêukẻ
tìmkiếmtươnglaiquaycuồngchungquanhcáihiệntạihuyhoàng.Bấtcứ
đôthànhnàocũngcóbộthammưu.BấtkỳôngGiámMụccóthếlựcnào
cũngcóbêncạnhmìnhđoàntrẻthơcủachủngviện.Bọnnàytuầntravàgiữ
gìntrậttựtronglâuđàiGiámMục,cũngnhưcanhhầuchungquanhnụcười
củaĐứcCha.ĐượclòngĐứcGiámMụclàbànđạpdanhvọngchomộtthầy
tutrẻ.Ởđờicũngphảibiếtcáchtiếnthân;truyềnđạomàthêmnhiềubổng
lộccàngtốt.
Ngoàiđờicónhữngngườiáodàithìtrongđạocũngcónhữngkẻmũcao.
ĐólànhữngGiámMụcđắcsủng,giàucó,nhiềulợitức,khônkhéovàđược
xãhộiquyềnquýchấpnhận.Họbiếtcầukinh,hẳnthế,nhưngcũngbiếtcầu
cạnhvàchẳngngạingùnggìtrongviệcbắtcảmộtđịaphậnphảichầuchực
mớigặpđượcmình.Họlàdấunốigiữanhàthờvàngoạigiao,tusĩhơn
giáosĩ, chứcsắcTòa Thánhhơnlà GiámMục.Hạnhphúcthaynhững ai
đượcđếngầnhọ!Lànhữngngườiđượctínnhiệmvàcóquyềnthế,họvung
taybanpháttứtungchomọikẻxunxoe,cầucạnh,mọikẻđượcsủngái,cho
tấtcảđámngườitrẻtrungbiếtmualònghọ,nhữngxứbéobở,nhữngchứcvị
cóbổnglộc,cóquyềnxétxử,nhữngchứctuyênúy,nhữngchứcphụcdịch
nhàthờ,trongkhichờđợicácchứcvịởTòaGiámMục.Họvừatiếnlênlại
vừakéomọikẻxoayquanhmìnhcũngtiếnlên,ynhưmộtTháiDươngHệ
đangvậnchuyển.Ánhsángrựcrỡtừngườihọnhuốmđỏcảđoàntùytùng.
Giàusangcủahọchiathànhmiếngnhỏchobaonhiêukẻtronghậutrường,
mỗingườiđượcthăngquantiếnchứctíchút.Chủ,địaphậntohơn,thìtớ
yêu,xứ cũnglớnhơn. VàLaMã cũnggầnthôi. MộtôngGiámMụcbiết
cáchđểlênGiáoChủ,họsẽlôingàiđidựđạihộituyểncửGiáoHoàng
ngàibướcvàoThẩmViện,ngàicódảiquàngtrắng,ngàicóghếdựthính,
ngàithànhĐạiChứcSắcTòaThánhhầucậnGiáoHoàng,ngàithànhĐại
ChứcSắcTòaThánhvàtừGiámMụclênGiáoChủchỉcómộtbướcvàtừ
GiáoChủlênGiáoHoàngcũngchỉnhoángquamộtcuộcbỏphiếu.Bấtkỳ
GiámMụcnàocũngcóthểmơướclàmGiáoHoàng.Vàngàynay,ngườicố
đạolàngườiđộcnhấtcókhảnănglênlàmvuamộtcáchhợpthức.Màlại
vuatốicao.Dođó,cònvườnươmkhátvọngnàotốthơnmộtchủngviện!
Baochúbéphụlễcònhổthẹntrướcmọingười,baotusĩcòntrẻmăng,
đãcótrênđầumộtlọsữacủaPerrette!
[32]
Vìthamvọngdễdàngđộilốtcủa
thiênhướngchonênaimàbiếtđược?Cókhilàthựctâmvàmìnhtựlừadối
mình,vìvốnlàngoanđạokiamà.
ĐứcChaBienvenu,khiêmtốn,nghèonàn,biệtlập,nênkhôngđượcdự
vàohàngnhữngvịmũcao.Điềuđórấtrõvìchungquanhôngkhônghềthấy
bóngmộtnhàtuhànhtrẻtrungnàocả.NgườitađãtừngthấyhồilênParis
“ôngkhôngchịucắncâu”.Vìthếkhôngmộtaimuốncótươnglailạiđến
ghépmìnhvớimộtônggiàcôđộc.Khôngmộtmầmthamvọngnàolạidại
dộtmuốnmọcxanhtươidướibóngcớmcủaông.CácchứcsắcTòaGiám
MụccũngnhưcácLinhMụcquantrọngcủaôngđềulànhữngcụgiàhiền
hậu,ítnhiềubìnhdânnhưông,đóngkhungmìnhtrongcácđịaphận,không
cóđườnglênhàngGiáoChủ,họcũnggiốngôngGiámMụccủahọ,chỉkhác
mộtđiềulàhọthìyênphận,cònôngthìyênvui.Ngườitađềuthấyrõkhông
tàinàocóthểlớnlênđượcbêncạnhông,đếnnỗi,vừachânướt,chânráora
khỏichủngviện,cácthanhniênđượcôngphongchức,đềuchạychọtnhờ
ngườigiớithiệuvớicácĐạiGiámMụcởAixhayởAuch,rồivộivãlánhđi.
Bởivì,xinlặplạiđiềunày,ngườitađềumuốnđượcdấylên.Mộtôngthánh
ưasốngtrongcảnhhysinhkhắckhổ,thìởgầnônglànguyhiểm;ôngta
thểsanchomìnhtheocáchtruyềnnhiễmcáibệnhnghèokhókhôngchữa
được,làm têdạicáckhớpxương cầnthiếtđể bướctới,tómlạinó truyền
nhiễmnhiềuthứtừbỏhơnmìnhmuốn.Chonênngườitađềulánhxathứ
đạo đức hay lây như vậy. Do đó mới có cảnh cô quạnh của Đức Cha
Bienvenu.Chúngtađangsốngtrongmộtxãhộiđentối.Đạtđượcmụcđích,
đólàbàihọcrơixuốngtừnggiọttừsựthốinátsừngsữngnhưnúi.
Cũngnóiquamộtlờirằngthànhđạtlàmộtđiềukháxấuxa.Bênngoài,
kẻthànhđạtcóvẻgiốngngườicótàinăng,nênngườitadễlầmlẫn.Đốivới
quầnchúng,thànhcôngnhìnnghiêngcũngcódángnhưlỗilạc.Thànhđạt,
mặtmàytươngtựnhưtàibavàcómộtkẻbịnólừadối:Đólàlịchsử.Chỉ
JuvénalvàTacitelàkêucaphảnkháng.Nhưngtrongthờiđạichúngta,một
thứtriếthọcgầnnhưchínhthứcđãvàolàmgiathầnchonó,mặcđồngphục
củanhànóvàlàmkẻthườngtrựcởphòngchờ.Hãyđạtchođượcmụcđích:
Đólàtấtcảcáchọcthuyết.Thịnhđạtcónghĩalàkhảnăng.Anhtrúngsốtức
anhlàngườikhônkhéo.Kẻnàochiếnthắng,kẻấyđượctrọngvọng.Anhcứ
sinhrađủmũmão,tấtcảlàởchỗđó.Cósốđỏlàrồicótất;anhmàsung
sướngthìngườitasẽcholàanhcaothượng.Chỉtrừnămhaysáungoạilệ
đạimàánhsángchóirựccảthếkỷ,cònthìsựkhâmphụccủathờiđạichẳng
qualàcậnthị.Núcnácthìthànhvàngtâm.Vôdanhtiểutốtcũngkhôngsao,
miễnlàthànhdanh.KẻtầmthườnglàmộtanhNarcissegiàtựkhenmình
tán thưởng cái tầm thường. Cái khả năng vĩ đại làm nên Moïse, Eschyle,
Dante,MichelAngehoặcNapoléon,rấtđôngngườiđemnótặngmộtcách
đươngnhiênvàcònhoanhôthêmnhữngaiđạtđếnđíchtrongbấtkìcông
việcgì.Hãyxem:MộtchưởngkhếđổidạngthànhNghịViên;mộtanhgiả
CorneilleviếtraTiridate;mộthoạnquanđiđếnchỗchiếmđoạthậucung;
mộtviêntướngtầmthườngngẫunhiênthắngđượctrậnquyếtđịnhcủamột
thời; một anh bào chế dược liệu làm được đế giày carton cho quân đoàn
SambrevàMeusevàdochỗbánmạocartonlàmdaấy,tạorachomìnhmột
khoảnlợitứcbốnmươivạnfrancs;mộttênbuônchạylấynghềchovaycắt
cổmàđẻrađượcbảytámtriệu;mộtthầygiảngtrởthànhGiámMụcnhờ
giọngnóingạtmũi;mộttayquảngiavừathôiviệcthìgiàuđếnnỗiđượccử
làmBộTrưởngTàiChính.NgườiđờigọithếlàThiênTài,cũngnhưhọgọi
khuônmặtcủaMousquetonlàThầnĐẹpvàcáicổcủaClaudelàChíTôn.
Quảlàlẫnlộntinhtúthămthẳmtrêntrờivớihìnhsaodochânvịtintrênđất
bùnlầylội.
XIII
ÔNGTINGÌ?
Vềphươngdiệntintưởngchínhthống,chúngtôikhôngphảithămdòông
GiámMụcthànhDigne.Trướcmộttâmhồnnhưvậy,chúngtôicảmthấychỉ
cómộtxuhướnglàtônkính.Nóiđếnlươngtâmmộtbậcchínhtrựclàta
phảitin.Vảlại,đốivớimộtsốbảnchấtnhấtđịnh,chúngtôicôngnhậnrằng
tấtcảnhữngvẻđẹpcủađạođứcconngườiđềucókhảnăngpháttriểnđược
trongmộtlòngtinkhácvớilòngtincủachúngtôi.
ÔngGiámMụcnghĩgìvềtínđiềunàyhayvềbíẩnnọ?Nhữngđiều
mậttrongthâmtâmấychỉcóthểbiếtđượcởtrongmồvìkhibướcxuống
mồ mọi linh hồn đều trần trụi. Điều mà chúng tôi chắc chắn là, với ông,
khôngbaogiờnhữngmắcmứuvềđứctinlạibiếnthànhmộttháiđộgiảdối.
Đãlàkimcươngthìkhôngcòncóthểnóiđếnthốinátđược.Ôngtinđược
chừngnàothìôngcốgắngtinchừngấy.HãytinởChúaCha
[33]
làcâuông
thườngnóiởcửamiệng.Bởivìôngđãtìmthấytrongnhữngviệclàmphúc
đứccủamìnhmộtsựthỏamãnđầyđủchotâmhồn,nóluônthìthầmbêntai
ông:ChúaTrờiởbêncạnhngười.
Điềuchúngtôithấycầnghilà,ôngGiámMụccómộtlòngyêuthương
quámức,cóthểnóingoàiđứctinvàxahơnđứctin.Chínhtừchỗông“đã
yêunhiều”
[34]
đómàcác“bậcđứngđắn”,các“bậctrangnghiêm”,các“vị
biếtđiều”đềuđánhgiáônglàcónhượcđiểm.Nhữngdanhtừtrênlàcách
nóiưachuộngtrongcáixãhộiđángbuồncủachúngta,ởđólòngvịkỷlại
nóicáigiọngcủakẻlênmặthiểubiết.Thươngyêuquámứcởđâylàcáigì?
Đólàmộtsựâncầntrongsáng,trànquagiớihạnloàingười,nhưchúngtôi
đãcólúcnóiquavàgặpdịpthìtrùmlêncảsựvật.Ôngsốngdễdãi.Cáigìlà
sángtạocủaChúa,ôngđềukhoandung.Trongconngườidùlàconngười
rấttốtđinữa,cũngcómộtchútkhắcnghiệtkhôngtựgiácdànhcholoàivật.
Cácnhàtuhànhđặcbiệtcóthứkhắcnghiệt,nhưngôngGiámMụcthành
Dignelạikhônghềcó.ÔngkhôngđếnnỗinhưthầytuBàLaMôn,nhưng
hìnhnhưôngcónghiềnngẫmlờinàytrongsáchkinh:“Aibiếtlinhhồnthú
vậtsẽđivềđâu?”Dánghìnhxấuxí,bảnnăngkỳdị,khônglàmôngbậntâm,
cũngkhônglàmôngphậtý.Nhìnthấythếôngcảmđộng,gầnnhưmủilòng.
Cóvẻnhưôngtrầmtưsuynghĩ,bỏquacáibềngoàiđểtìmđếncáinguyên
nhân,cáchgiảithíchhoặclờithanhminh.Cólúcdườngnhư ôngcầuxin
Chúamộtsốđổithay.Vớiconmắtcủanhàngônngữlầnmòtừngnétbản
thảotrêndathúthờixưa,ôngbìnhtĩnhxemxétbaonhiêucáihỗnđộnhiện
còn trong tạo vật. Cách suy tưởng mơ màng ấynhiều lúc làm ông bật ra
nhữnglờikỳlạ.Mộtbuổisángôngđangởngoàivườn;ôngtưởngchỉ
mộtmình,khôngngờcócôemđisaumàôngkhôngbiết;độtnhiên,ông
đứnglạivànhìnxuốngđất;mộtconnhệntotướng,đenthui,lôngláxồm
xoàmghêtởmđangnằmtrênmặtđất.Côemngherõôngnói:“Ồ,convật
đángthương!Khôngphảilỗicủanó".Nhữngcửchỉtừbicóvẻlàtròtrẻcon
màgầnnhưthiêngliêngấy,tạisaolạikhôngnóiđến?Trẻcon,vâng:Nhưng
thứ trẻ con cao cả ấy chính là của Thánh François Assise và của Marc
Aurèle.Mộthômôngbịsaikhớpchânvìkhôngnỡgiẫmlênmộtconkiến.
Conngườichínhnhânquântửấysốngcuộcđờinhưthếđó.Thỉnhthoảng
ônglạingủngayngoàivườnvànhữnglúcấytrôngôngkhôngcòngìđáng
tônkínhhơn.Cónhữnglờingười takểvềthờiniênthiếu,cả vềthờitrai
trángcủaôngthìĐứcChaBienvenuđãtừnglàmộtconngườisayđắm,
thểlàdữdộinữa.Lòngthương mênhmôngởôngchẳngphảilàmộtbản
năngtựnhiênmàlàkếtquảcủamộtlòngtinvữngchắc,caocả,lọcquacuộc
đờivàtừngýnghĩ,đọnglạitrongtráitimông.Bởivì,trongtínhcáchmột
conngườicũngnhưtrongmộttảngđá,cũngcóthểcónhữnglỗsâudonước
giọtmãimàtáchra.Thứhanghốcnhưthếkhôngbaogiờmất;cáchhình
thànhnhưvậykhônggìtiêuhủyđược.
Năm1815,tưởngnhưchúngtôiđãnóiđiềunàyrồi,ôngđãbảymươilăm
tuổi,nhưngtrôngôngkhôngquásáumươi.Ngườiôngkhôngto,cóhơiphát
phìmộttívàđểchốnglạiôngthườnghayđibộxa;bướcchânhãycònchắc
vàlưngchẳnggùmấytí;điềunàychúngtôichẳngdámkếtluậnlàgìcả,
GrégoirethứXVI,támmươimàngườivẫnđứngthẳng,mặtmàyvẫntươi
cười,nhưngcáiđóchẳngcấmôngtalàmộtGiámMụctồi.Dânchúngcholà
ĐứcChaBienvenucó“cáiđầuquí”,nhưngvìnódễyêuquánênngườita
quênrằngnóđẹp.
Lúcnóichuyện,tínhôngvuinhưtrẻcon,đólàmộtnétđángyêuởông
màchúngtôiđãnóiđến.Vànhữnglúcnhưvậyngườiởgầnôngđềuthấydễ
chịu,vìtừcảngườiôngnhưtoátramộtniềmvui.Mặtmàyhồnghàovàtươi
tắn,miệngcườiđểlộhàmrăngcònnguyênvàtrắngtrẻo,làmchoôngcóvẻ
cởimởvàdễgần.Cáivẻnhưthếmộtngườiđứngtuổithìngườitabảo:Thật
làmộtngườidễthương,cònởmộtngườigiàthìngườitalạibảo:Thật
mộtcụgiàphúchậu.Mọingườicònnhớ,Napoléonlúcgặpôngđãcócảm
tưởngấy.Mớigặpvàtiếpxúclầnđầu,ngườitacũngchỉthấyônglàmộtcụ
giàphúchậumàthôi.Vậymàngồibênôngchừngíttiếngđồnghồvàchỉ
cầnthấyôngsuytưởng,thìôngcụgiàphúchậubiếnđổidầndầnvàcómột
cáigìhùngvĩ.Vừngtránrộngvànghiêm,cómớtócbạclàmthêmvẻcaocả,
càngtrởnêncaocảvìsựtrầmtư.Vẻuynghitoátratừsựphúchậu,màsự
phúchậucũngkhôngngừng ngời sáng. Người ta cảmthấyxúcđộngnhư
đứngtrước một thiên thần tươi cười, vừa thong thả dangtođôicánhvừa
khôngngớtmỉmcười.Mộtniềmkínhmếnkhótả,từngbướcnhưthấmvào
ngườichúngta,dânglêntráitimvàchúngtacảmthấyđứngtrướcmộttâm
hồnmãnhliệt,từngtrảivàbaodung,trongđótưtưởngvĩđạiđếnmứcchỉ
còncóthểlàhiềntừ.
Nhưmọingườiđãthấy,cầukinh,hànhlễ,làmphúc,anủikẻđaubuồn,
trồngtrọtmộtmảnhvườn,lòngbácái,tínhthanhđạm,mếnkhách,từchối
xahoa,lòngtintưởng,họchỏi,làmviệc,tấtcảnhữngcáiđólàmchongày
nàotrongđờiôngcũngđầyắpcôngviệc.Đầyắp,nóinhưthếmớiđúng,bởi
vìquảnhiên,ngàyđótrànđầynhữngýnghĩtốtđẹp,nhữnglờinóitốtđẹp,
nhữnghànhđộngtốtđẹp.Tuynhiên,nhưvậycũngchưalàtrọnvẹnnếu
thờitiếtlạnhhaytrờimưamàtốiđếnôngkhôngradạovườnmộthoặchai
giờtrướckhiđingủvàsaukhihaibàphụnữđãvềbuồngmình.Suytưởng
trầmngâmtrướcnhữngcảnhtượnghùngvĩcủabầutrờibanđêmrồimới
ngủyên,việcđóhìnhnhưđãthànhmộtnghilễđốivớiông.Đôikhi,vàolúc
trời đã về khuya, haibà mà không ngủđược, thì lại nghebước chân ông
chậmrãitrêncáclốiđi.Ôngởđómộtmìnhvớibóng,tĩnhtâm,thanthản,
thànhkính,đemsovớicáithanhtĩnhcủalòngmìnhvớicáithanhtĩnhcủa
khôngtrung,xúcđộngtrongbóngtốitrướcmọihuyhoàngtrôngthấyđược
củatinhtúvàmọihuyhoàngkhôngtrôngthấyđượccủaChúaTrời,tâmhồn
rộngmởchomọitưtưởngrơixuốngtừcõikhôngtên.Trongnhữnglúcấy,
đemdângtráitimmìnhvàogiờphútcáchoađêmtỏahươngthơm,sángngời
nhưngọnđèngiữađêmsao,hòa mìnhsaysưagiữacảnhchóisángmênh
môngcủatạovật,chínhôngcũngkhólòngnóiđượccáiđangxảyratrong
tâmtrímình.Ôngcócảmtưởngnhưcógìbaykhỏingườimìnhvàcũng
gìgiánghạvàođó.Đúnglànhữngsựtraođổithầnbígiữnhữnghốsâucủa
tâmhồnvớinhữnghốsâucủavũtrụ.
ÔngnghĩđếnsựvĩđạivàcómặtcủaChúa;đếncáivĩnhviễnsắpđến,
mậtkỳlạ;đếncáivĩnhviễnđãqua,bímậtcònkỳlạhơn;đếntấtcảnhững
cáivôbiênđangchìmsâutrướcmắtôngtrênkhắphướngvà,khôngtìmhiểu
cáikhônghiểuđược, ông chỉ đưa mắt nhìn. ÔngkhôngnghiêncứuChúa
Trời,ôngtựđểchomìnhlóamắtnhìnChúa.Ôngchiêmngưỡngnhữngsự
kếthợprựcrỡcủacácnguyêntử,nóđemlạisắchìnhchovậtchất,nóphát
hiệnracác lực lượng,nótạora các cá tínhtrongsựthống nhất, cáckích
thướctrongkhônggian,cáivôsốtrongvôhạnvàdoánhsángmàlàmravẻ
đẹp.Nhữngsựkếthợpnàyhợpvớitanliêntục;từđósinhrasựsốngvàcái
chết.
Ôngngồitrênmộtchiếcghếgỗkêápvàocáigiànđãmục,đểnhìntrời
saoquahìnhbóngkhẳngkhiu,cằncỗicủacáicâyănquả.Mấythướcđất
trồngtrọtquásơsài,lổnnhổnnhữnglềulán,rấtthânthiếtđốivớiông
ônglấythếlàmđủ.Còncógìcầnthêmchoônggiàấynữa,khiôngđemthì
giờrỗirãitrongcuộcđời,đãrấtítrỗirãicủaông,rachiachoviệclàmvườn
banngàyvàviệcchiêmngưỡngbanđêm?Khoảngvườnràokín,chậthẹp
này,cótrờixanhlàmtrầntrênđầu,hákhôngđủđểcangợiChúalầnlượt
trongnhữngcôngtrìnhđẹpđẽnhấtvànhữngcôngtrìnhcaocảnhấtchăng?
Nhưthếchưaphảilàtấtcảhaysao?Cònđòigìhơnnữa?Mộtmảnhvườn
conđểdạochơivàcõibaolađểmộngtưởng.Ởdướichânlànhữngcái
thểtrồngtrọtvàthuhoạch;trênđầulànhữngcáicóthểnghiêncứuvàsuy
tưởng;mộtíthoadướiđấtvàtấtcảsaotrênbầutrời.
XIV
ÔNGNGHĨGÌ?
Mộtlờicuốicùng.
Loạichitiếtnóitrên,đặcbiệttrongthờigianchúngtađangsốngđây,
thểđemđếnchoôngGiámMụcthànhDignemộtdángdấp,“phiếnthần”,
theocáchnóihiệnnayđangthịnhhành.Điềuđókhiếnngườitahoặcchê
hoặckhen,nhưngđềunghĩrằngôngcómộttrongnhữngthứtriếthọc,riêng
chỉthờiđạichúngtamớicóvàthỉnhthoảngthấynảymầmtrongnhữngbộ
óccôđộc,bámrễvàođóvàlớnlêndầnđếnmứcthaythếchocáctôngiáo.
Chúngtôiđềunhấnmạnhđiềunàylàkhôngmộtaitrongsốnhữngngười
biếtĐứcChaBienvenulạidámchorằngmìnhcóthẩmquyềnđểnghĩnhư
vậy.Ngọnlửasoisángconngườinàylàtráitim.Tráitimđãtuônraánh
sángđểlàmnênđứcđộcủaông.
Chẳngcóhọcthuyếtnàocả,chỉcónhiềuhànhđộng.Nhữngthuyếtlýcao
xa,khóhiểulàmchongườitachoángváng;chẳngcódấuhiệugìlàôngđem
tríócdấnvàonhữngthứviễntưởngmùmờ.Ngườitôngđồcóthểbạophổi,
nhưngôngGiámMụccầnphảidèdặt.Chắcchắnlàôngđãtựbảomìnhphải
thậntrọngđừngđiquásâuvàomộtsốvấnđềcólẽchỉdànhchonhữngđầu
óc lớn và táo tợn. Dưới cổng tò vò của bí điều có sự ghê sợ linh thông;
nhữngcửangõtốiomấymởtoanghoácđấy,nhưngcógìnhưnóivớita,
nhữngkẻbộhànhtrênđời,rằngkhôngnênvàođó.Aivàođósẽgặptaihọa.
Trongchỗ cao sâu khôn tả của trừu tượngvàthuyếtlýđơn thuần, những
thiêntài,cóthểnóilàđứngtrêncácgiáođiều,đềnghịýmìnhlênChúa.Lời
cầuChúacủahọđồngthờilàmộtlờiđềnghịtáobạoxintranhluận.Sựtôn
sùngcủahọcũnglàcáchchấtvấn.Đólàtínngưỡngtrựctiếp,đầyloâu
tráchnhiệmcủanhữngaimuốnthửtrèonhữngđỉnhcaochênhvênhcủatôn
giáo.
Sựsuynghĩtrầmtưcủaconngườikhôngcógiớihạnnào.Hoàntoànchịu
tráchnhiệmvềcôngviệccủamình,nóphântíchvàđisâuvàosựbừngsáng
củachínhmình.Cóthểnóirằng,domộtthứphảnlựctốtđẹp,nólàmchocả
tạovậtcũngchóilòa;thếgiớibíẩnchungquanhtahễnhậncáigìlàcótrả
lại,chonêncóphầnchắclànhữngngườichiêmngưỡnglạiđượcngườita
chiêmngưỡng.Dùsao,trênđờicũngcónhữngconngười-phảichăngđó
nhữngconngười?-Nhìnthấyrấtrõởchântrờisâuthẳmcủasựmơmàng
nhữngđỉnhcaocủatuyệtđốivàcómộthìnhảnhdữdộivềquảnúivôbiên.
ĐứcChaBienvenuchẳngphảilàngườinhưthế,ôngkhôngphảilàmộtthiên
tài.Chừngnhưôngesợcáithứcaosiêuvìtừđómộtđôingười,cókhi
nhữngngườivĩđại,nhưSwedenborgvàPascal,đãrơivàođiênloạn.Nói
chođúng,nhữngsựsuytưởngmãnhliệtấycógiátrịđạođứcvàbằngnhững
conđườnggaygonhưthế,ngườitacũngđếngầnsựtoànthiệnlýtưởng.Về
phầnĐứcChaBienvenu,ôngđitheoconđườngnhỏgầnhơn:KinhThánh.
Ôngkhôngmuốnchoáolễcủamìnhmangnhữngnếpgấptrênáokhoác
củaÉlie,ôngkhôngchiếumộttiasángtươnglainàolêncảnhnhấpnhôtối
tămcủamọibiếncố,ôngcũngkhôngtìmcáchtậptrunglửatrờicủasựvật
thànhđuốcsáng,ôngchẳngcótígìcủanhàtiêntrivàcủanhàhướngđạo.
Tâm hồn giản dị ấyyêu thương, thế thôi. Cho làông có mở rộng sựcầu
nguyệnđếnmộtkhátvọngsiêuphàm,điềuấycólẽ;nhưngngườitakhông
thểcầunguyệnnhiềuquácũngnhưkhôngthểyêuthươngnhiềuquá.Vànếu
cầunguyệnquálờikinhlàtàtínthìNữThánhThérèsevàThánhJérômeđã
lànhữngngườitàđạorồi.
Ôngnghiêngmìnhxuốngnhữngairênrỉvànhữngaiđangchuộctội.Thế
gianhiệnratrướcmặtôngnhưmộtcõibệnhtậtbaola.Ởđâucũngcảmthấy
cócảmsốt,ởđâuôngcũngchẩnđoánrasựđauđớnvàkhôngtìmcáchđoán
biếtbíẩn,ôngcốgắngbăngbóvếtthương.Cảnhtượngđángsợcủamọivật
trờisinhlàmcholòngtrìumếncủaôngcàngpháttriển.Chỉmộtđiềulàm
ôngbậnlàcốtìmchomìnhvàgợiýchongườikháccáchtốtnhấtđểthương
xótvàđỡđần.Mọicáitồntạitrênđời,đốivớinhàtuhànhhiềntừvàhiếm
cónày,làmộtduyêncớthườngxuyênđểôngbuồnvàtìmcáchanủi.
nhữngngườicàycựckhaithácvàng;ôngthìôngchuyênchúkhaitháclòng
thương.Nỗikhốnkhổbaolacủathếgianlàhầmmỏcủaông.Bấtkỳởđâu,
đaukhổcũngchỉlàcơhộichotừtâm.“Cácngườihãythươngyêunhau",
ôngcholờinóiấylàđầyđủ,cũngkhôngmongướcgìhơn;vàđólàtấtcả
họcthuyếtcủaông.Mộthôm,cáingườitựchomìnhlà“triếtgia”,cáiông
ThượngNghịSĩấy,màtrênkiađãnhắcđến,nóivớiôngGiámMục:
—Nhưngxinôngnhìnthửcảnhtượngcủathếgian;aicũngđánhnhau
giếtnhau;kẻmạnhnhấtthìlàkẻtàitrínhất.Cái“cácngườihãythươngyêu
nhau”củaônglàmộtsựnhảmnhí.
—Thếthì-ĐứcChaBienvenuđáplạimộtcáchôntồn-nếuđólàsự
nhảmnhí,thìlinhhồncầnnáumìnhtrongđónhưhạtngọctrongcontrai
vậy.
Ôngẩnmìnhtrongđó,sốngtrongđóvàlấylàmthỏamãnhoàntoàn.
ôngđãcẩnthậngạtquamộtbênnhữngvấnđềtolớnvừahấpdẫnvừalàm
chongườitahoảnghốt,nhữngchiềuxakhôngtớinổicủatrừutượng,những
vực sâu của siêu hình học, tất cả những vấn đề thăm thẳm quy vào một
hướngvàdẫnkẻtôngđồđếnChúaTrờicũngnhưdẫnkẻvôthầnđếnhưvô.
ĐólàVậnmệnhconngười,thiệnvàác,sinhvậtxâuxénhau,lươngtâmcon
người,bảnnăngtrầmtưởthúvật;vấnđềchếtrồiđiđâu,nằmdướimồthì
ônlạikiếpsốngrasao,baonhiêumốitìnhnốitiếpnhautháoghépmộtcách
khóhiểubêncáitôicốđịnh;vấnđềcáitinhhoavàcáithểchất,sôngNil
sôngAisnes,linhhồnvàtạovật,tựdovàtấtyếu.Toànnhữngvấnđềchót
vót,nhữngtầngtầngđángsợ;baonhiêuthiêntàivĩđạicủatrítuệ,conngười
đãvùi đầu vào đó. Toànnhữngvực sâu kinh khủng mà Lucrèce,Manou,
ThánhPaulvàDantetừngngắmvớiconmắtnảylửa;nhìnđămđămvàocõi
vôbiênthìhìnhnhưlạilàmnởraởđónhữngvìsaosáng.
ĐứcChaBienvenuchỉđơngiảnlàmộtconngườinhìncácvấnđềbíẩn
từbênngoàichứkhôngsoimói,khônglayđộngtới,cũngkhôngđểchotâm
trímìnhrốiloạn,mộtconngườithâmtâmbiếtkínhtrọngbóngtốimộtcách
tônnghiêm.
QUYỂNII
SANGÃ
I
SAUMỘTNGÀYĐƯỜNG
Vàothượngtuầntháng10năm1815,mộtgiờtrướclúcmặttrờilặn,
mộtngườikháchđibộvàothànhphốDignenhỏbé.Dămbangườihàngphố
khiấycònđứngngoàicửasổ,hoặcởngưỡngcửa,đưamắtnhìnngườibộ
hành,vẻnghingại.Khómàthấymộtngườiđiđườngtồitànhơnthế.Hắnta
khoảngtrênbốnmươilămtuổi,ngườitầmthước,tongangvàvạmvỡtrông
đươngsungsức.Chiếcmũcasquettecólưỡitraibằngdasụpxuốngtránche
khuất một phần khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi. Chiếc chemise vải thô màu
vàng,cổcàimỏneobạc,đểlòiramộtcáingựcđầylông.Chiếccravatevặn
lạinhưmẩuthừng.Cáiquầnbằngvảitomàuxanhđãcũnát,mộtbêngối
bạcphếchvàmộtbênbịthủng.Cáiáokhoáccũmàuxám,ráchmướpmột
bên khuỷu tay và một miếng da xanh khâu bằng dây gai. Trên lưng một
chiếcbalôquân đội còn mới nguyên đầy ắp và buộc kỹ lưỡng. Taycầm
chiếcgậygộccóđốt,chânkhôngtấtđimộtđôigiàyđinh.Đầuhúitrọc,râu
đểdài.
Conngườiđãtồitànnhưthếlạicuốcbộngoàinắngmồhôimồkêướt
đẫm,bụibặmđầymình,nêncàngthêmvẻghêtởm.Đầuthìhúitrọc,nhưng
tóclổmchổmvìmớimọcmàhìnhnhưgầnđâykhôngđượchúi.
Chẳngaibiếtrõhắnta.Cốnhiênhắnchỉlàmộtkẻquađường.Nhưng
hắnởđâutới?TừMiềnNam.Cólẽlàtừmiềnbể.Vìhắnvàothànhphố
DignecũngbằngconđườngmàbảythángtrướcđâyHoàngĐếNapoléonđã
điquakhitừCannesđếnParis.Chắchắnđãcuốcbộsuốtngàynêncoivẻ
mệtmỏilắm.MấyngườiđànbàởphốcũphíaNamđãthấy hắnnghỉlại
dướirặngcâyởđườngGassendivàvụcnướcmáyởđầuđườngmàuống.
Hẳnlàhắnkhátlắm,vìlũtrẻconđitheothấyhắndừnglạicáchđấyhaitrăm
bước,ởmáynướcsânchợvàuốngnữa.ĐếngócphốPoicheverthắnrẽsang
trái và tiến về phía Thị Sảnh. Hắn vào và mười lăm phút sau lại ra. Một
ngườilínhsenđầmngồitrêntấmghếđểcạnhcửaravào,chiếcghếmàhôm
mùngbốnthángbatướngDrouotđãtrèolênvàđọcchoquầnchúngnhân
dânthànhDigneđangkinhhoàngtờtuyênngôncủaNapoléonlàmởvịnh
Juan.Hắnbỏmũkhúmnúmcúichào.Ngườilínhkhôngchàolại,chămchú
nhìnhắn,trôngtheohắnmộtlúcrồibỏđivàotrongcôngquán.
NgàyấyởDignecómộthàngcơmlịchsựlàhiệuCroixDeColbas.Chủ
quán,JacquinLabarrecũnglàmộttayđượcvịnểtrongthànhphốvìycóhọ
với một anh Labarre khác, anh này là chủ hàng cơm Trois Dauphins
Grenoblevàđãtừngphụcvụtrongđộiquânhướngđạo.DạoHoàngĐếđổ
bộ lên đất liền, trong xứ người ta đồn nhiều điều về hàng cơm Trois
Dauphinsnàylắm.CóngườikểrằngtướngBertrand,
[35]
cảitranglàmphu
xebò,vàothánggiêngnămấy,thườnghayđilạitrongvùngvàphânphát
nhiềuhuânchươngcholínhtrángvàtừngvốcbạcchobọnthịdân.Sựthậtlà
khiNapoléonvàoGrenoble,ngàiđãtừchốikhôngđếnngựởThịSảnh.Ngài
cảm ơn ông Thị Trưởng và nói: “Tôi đến nhà một người tốt mà tôi quen
biết”,rồiđiđếnquáncơmTroisDauphins.CáivinhdựcủaanhLabarre
hàng cơm Trois Dauphins chiếu xa ngoài hai mươi dặm đến tận cái anh
Labarreở quáncơmCroix DeColbas.Hàng phốngườita thườngchỉtrỏ:
“Ấy,ôngnàylàemhọcủaôngLabarreởGrenobleđó”.
Anhchàng đivềphía hàngcơmấy lànơichứatrọtốt nhấtmiền.Hắn
bướcthẳngvàobếpngaycạnhđường.Tấtcảcáchỏalòđangđỏrừngrực;
tronglòsưởicủicháyngùnngụt.Chủquánvừalàđầubếp,hếtthổilửalại
xemcácxoongchảo,đangtíutítsửasoạnbữacơmngonchobọnphuxetải
hàng đang cười nói ầmĩở buồng bên. Aiđãtừng đi nhiều đềubiếtrằng
chẳngcókháchhàngnàoháuănngonbằngđámphuxetải.Mộtchiếcxiên
dàicóconculibéo,haibênkèmmộtdâygàgôvàgàrừng,đangquaytrên
lòlửa.TrongnồihaiconchéplớnhồLauzetvàmộtconcáquảhồAlloz
đangâmỉ.
Nghecửamởvàcókháchmớivào,chủquánmắtkhôngrờibếp,hỏi:
—Ôngcầngì?
—Ôngchoăncơmvàngủlại.
—Vâng,dễthôi-Bấygiờchủquánmớiquayra,nhìnngườikháchtừ
đầuđếnchânmộtlượtrồithêm-Chỉcầntrảtiền.
Kháchthòtayvàotúiáokhoáclấyramộtchiếcvídato:
—Tiềnđây.
—Thếthìxincó.
Kháchbỏvídavàotúi,bỏchiếcbalôra,đặtxuốngđấtgầnbêncửarồi
xáchgậyđếnngồitrênchiếcghếđẩugầnlòsưởi.ThànhphốDigneởmiền
núi,đêmthángmườithườnglạnh.
Trongkhiấy,chủquánvừađiđilạilạivừangắmkỹkhách.
—Đãsắpcócơmchưa?-Kháchhỏi.
—Látnữa.
Trongkhikháchngồisưởi,quaylưnglạithìviênchủquánLabarremóc
túilấycâybútchì,xémộttờbáocũtrênchiếcbànconcạnhcửasổ,viếtmột
vàidònggìđóvàochỗméptrắngrồigấplạiđưachomộtchúbé,chừngvừa
làphụbếpvừalàngườiđánhxe.Chúquánghévàotaithằngbénóithầm
mộtcâu,thằngbéliềncắmđầuchạyvềphíaThịSảnh.
Kháchkhônghaybiếtgìcả,lạihỏi:
—Đãgầncócơmchưa?
—Mộtlátnữa.
Thằngbécầmmảnhgiấytrởvề.Chủquánđangnóngchờcâutrảlời,vội
vàngmởraxem.Hắnravẻchămchúđọc,rồilắcđầusuynghĩmộtlúc.Rồi
hắnbướclạigầnngườikháchđangtrầmngâm,radánglolắng,âusầu:
—Nàyông,tôikhôngtiếpôngđược.
Kháchgiậtmìnhnhổmlên:
—Saovậy?Anhsợtôikhôngcótiềntrảà?Haylàtôiđưatrướcchoanh
nhé?Tôiđãnóitôicótiềnmà.
—Khôngphảithế.
—Thếthìtạilàmsao?
—Ôngcótiền…
—Phải.
—Nhưngtôithìtôikhôngcóphòng.
Kháchôntồnbảo:
—Chotôixuốngchuồngngựavậy.
—Khôngđược.
—Saothế?
—Chuồngngựađầyngựarồi.
—Thôithìmộtxótrêngácxépcũngđược.Mộtổrơmlàđủmà.Ănxong
rồitasẽhay.
—Tôikhôngthểdọncơmchoôngănđược.
Câutrảlờikhoanthai,nhưngcứngcỏi,làmchokháchbiếtcógìnghiêm
trọngđây.Kháchđứngdậy:
—Thếà!Nhưngtôiđóilảrồiđâynày.Cuốcbộnhữngmườihaidặmtừ
sángsớmđếngiờ.Tôicóquịtđâu,tôicầnănmà.
—Trongnhàchảcònthứcgìcả!
Kháchphìcười,quaysangphíalòsưởivàchỗbếp:
—Khôngcòngì!Thếnhữngcáikia?
—Đấylàcủangườitađặttrước.
—Aiđặt?
—Cácôngphuxetảihàngđây.
—Họcóbaonhiêungười?
—Mườihai.
—Đếnhaimươiăncũngđủnữalà.
—Nhưnghọđãgiữhếtvàtrảtiềntrướccảrồi.
Kháchlạingồixuống,ôntồn:
—Đâylàhàngcơm,tôiđói,tôicứởlại.
Chủquánbènghévàotaikhách,nóibằngmộtgiọnglàmchokháchphải
giậtmình:
—Đingayđi.
Lúcấykháchđangcúixuống,lấyđầugậybịtsắtvunmấycụcthanhồng
tronglòlửa,bỗngquayngoắtlại.Kháchvừamởmiệngđịnhtrảlờithìchủ
quánnhìnchằmchằmvàomặt,vẫnthấpgiọngnóitiếp:
—Này,đừngnhiềulờinữa.Anhcómuốntôinóitênanhrakhông?Anh
làJeanValjean.Anhcònmuốntôilôilýlịchanhraư?Lúcanhthoạtvào,tôi
đãhơingờngờ,tôisaingườirahỏingoàiThịSảnh,thìngườitađãtrảlờirồi
đấy.Anhcóđọcđượckhông?
Chủquánvừanóivừađưachokháchxemmảnhgiấymởsẵnvừamớitừ
hàngcơmđưaraThịSảnhvàtừThịSảnhtrởvềhàngcơm.Kháchđưamắt
nhìnqua.Chủquánđứnglặngmộtlátrồibảo:
—Tôiđâyvẫnquenđốixửnhãnhặnvớimọingười.Mờianhđicho.
Kháchcúiđầu,nhặtchiếcbalôđểdướiđấtrồibướcra.Hắncứdọctheo
đườngphố lớnđithẳng mộtmạchvề phíatrước,chẳng biếtmìnhđịnhđi
đâu,mensáttheocáctườngnhà,nhưngườibịsỉnhụcvàbuồnrầu.Ởcửa
hàngcơm,anhchủquán,cóbọnkháchtrọvàngườiquađườngvâyquanh,
đangđứngtrôngtheovàchỉtrỏ,nóinănghuyênthuyên.Ngườikiakhônghề
ngoáicổ.Giáhắnngoáicổtrônglạithìcứvẻmặtnghingờvàkinhhãicủa
cảđámngườiấy,cólẽhắnđoánbiếtrồiđâychảmấychốccảthànhphốsẽ
nhốnnháolênvìhắn.Hắnkhôngnhìnthấygìvềcảnhấycả.Ngườiđang
đaukhổcóquaynhìnlạisaulưngbaogiờ!Họbiếtthừavậnđenvẫntheo
đuổihọ.
Hắncắmđầuđinhưthếtronghồilâu,langthanghếtphốnàysangphố
khác, chẳng biết đâu là đâu, quên cả mệt nhọc, như một người đang cơn
buồnbực.Bỗngnhiênhắnthấybụngđóicồncào.Trờilạisắptối.Hắnđưa
mắtnhìnquanhxemmaychăngcónơinàotrọđược.Hàngquánlịchsựthì
đãcấmcửahắnrồi;hắnđịnhtìmmộtquánrượunàothậttồitàn,thậtxơxác.
Vừalúcấy,mộtánhlửalóelênởđầuphố;mộtcànhthôngtreolủnglẳng
trêncáicầnsắt(đólàdấuhiệumộtquántrọ)inrõtrênnềntrờihoànghôn
màutrăngtrắng.Hắnnhắmhướngđóđitới.Thìralàmộtquánrượu,quán
rượuphốChaffaut.Hắndừnglạimộtlúc,đưamắtnhìnvàobêntrongqua
cửakính.Cănphòngthấpcủangôihàngđangcóchiếcđèncontrênbàn
lửacháyrầnrậttronglòsưởichiếusáng.Vàibangườiđanguốngrượu.Chủ
quánngồisưởi.Mộtchiếcnồisắttreotrênlòlửasôisùngsục.Quánrượu
nàyđồngthờilàquáncơm.Vàoracóhaicửa,mộtcửatrôngrađườngcái,
mộtcửathôngracáisânconđầyắpphântro.
Hắnkhôngdámvàocửatrước.Hắnlẻnvàotrongsân,tầnngầnmộtlúc
rồikhekhẽnângthenlên,đẩycánhcửa.Chủquánhỏi:
—Aiđấy?
—Mộtngườimuốnăncơmvànghỉtrọ.
—Được.Ởđâycóchỗănvàchỗngủ.
Hắnbướcvào.Bọnkháchđangđánhchénquaycảlại.Hắnđứnggiữa,
mộtbêncóánhđènchiếusáng,mộtbêncóánhlửa.Trongkhihắnloayhoay
bỏchiếcbalôtrênvaixuốngthìmọingườiđềunhìnhắnchămchú.
Chủquánbảo:
—Lòsưởiđây,bữatốitrongnồikia.Anhbạnlạimàsưởichoấm.
Hắnđếnngồisátbênlòsưởi,duỗithẳngđôichânđibộđaudừratrước
đốnglửa.Trongnồimùithứcănbayrathơmphức.Trênkhuônmặtkhuất
sauchiếcmũlưỡitraiđộithụpxuống,phảngphấtmộtvẻgìkhoankhoáilẫn
trongcáidángđauthươngcủaconngườitừngquenkhổnhục.Thựcra,nhìn
mộtbên,nétmặthắnrắnrỏi,cươngquyếtvàrầurầu.Kểracũngphứctạp:
Thoạttrôngthìhìnhnhưkhúmnúm,nhìnkỹlạinhưnghiêmnghị.Haicon
mắtsángquắcdướibộlôngmày,trôngchẳngkhácgìánhlửadướibụirậm.
Trongbọnkháchđangngồiởquáncómộtanhhàngcá,trướckhiđến
quánnàyđã qua nhà hàng Labarre để gửi ngựa. Tình cờ xui khiến ygặp
ngườilạ mặtkhảnghi nàylúcbansángđangthấtthểuở quãngđườngtừ
Bras Dasse đến… (tôi quên mất tên chỗ này, hình như là Escoublon thì
phải).Chảlàkhigặpy,ngườibộhànhđãcóvẻmệtnhọclắmrồi,cóxiny
chongồinhờsauyênngựa,ychẳngnóichẳngrằngcứraroithúcngựa.Nửa
giờtrướcđây,ylạicómặttrongđámđông,vâyquanhJacquinLabarre
chínhmiệngyđãthuậtlạiviệcgặpgỡbựcmìnhbansángchomọingười
cửahàngCroixDeColbasnghe.Yngồiyêntạichỗ,rahiệungầmchochủ
quán.Chủquánghélạigần,haingườithìthầmvớinhaumộtvàilời.
Ngườikháchlạđangthừngườiranghĩngợi.Chủquántrởlạichỗlòsưởi,
độtngộtđặtbàntaylênvaihắn,bảo:
—Màyđingayrakhỏinhànày.
Hắnquaylạinhẹnhàngđáp:
—À!Hóaraanhcũngbiếtư?
—Phải.
—Bênnhàhàngkiakhôngtiếptôi.
—Vànhàhàngnàythìđuổimàyđi.
—Ôngbảotôiđiđâubâygiờ?
—Đichỗkhác.
Ngườilạmặtcúinhặtchiếcgậyvàxáchbalôđi.Mấyđứatrẻconđitheo
hắntừnhàhàngCroixDeColbasvẫnđứngchờởngoài,thấyhắnbướcrathì
nhặtđánémtheo.Hắnnổigiậnquaytrởlại,giơchiếcgậyradọa,lũtrẻmới
chịuchạytảnranhưmộtbầychim.Hắnđiquanhàlao.Cổngnhàlaocótreo
mộtsợixíchbuộcvàomộtcáichuông.Hắnnắmdâygiật.Mộtcửaconmở
ra.Hắnbỏmũkínhcẩn:
—Ônggácơi!Ônglàmơnmởcửachotôivàchotôitrọđỡđêmnay.
Cótiếngtrảlời:
—Nhàphakhôngphảilàquántrọ.Anhcứlàmchongườitabắtgiam
anhđi.Tôisẽmởcửacho.
Cửaconđónglại.Hắnrẽsangmộtphốnhỏcónhiềukhuvườn.Cónơi
bênngoàichỉcóhàngràocâytrôngcũngvuimắt.Giữaquãngvườntược,
ràogiậuấy,hắnnhìnthấymộtngôinhànhỏmộttầng,gáccóánhsángchiếu
lọtquacửasổ.Hắnlạidòmquacửakínhnhưlúcđứngtrướcquánrượuban
nãy.Bêntronglàmộtcănphòngrộngquétvôitrắng,mộtchiếcgiường
trảinệmbọcvảihoa,mộtchiếcnôitrẻconởgócnhà,mấycáighếgỗ
khẩusúngsănhainòngtreotrêntường.Giữaphòng,bànănđãbàysẵn.Ánh
sángcâyđènđồngtỏalêntấmkhănbànvảithômàutrắng,chiếulêncáibình
thiếclấploángnhưbạcđựngđầyrượuvàliễnxúpmàunâukhóilênnghi
ngút.Bênbàn,mộtngườiđànôngtrạcđộbốnmươi,nétmặttươivui,đang
đùavớiđứaconnhỏnhúnnhảytrênđùimình.Bêncạnhngườivợtrẻmăng
vạcháochomộtđứatrẻkhácbú.Anhchồngcười,đứaconcười,chịvợmỉm
cười.
Ngườilạmặtmơmàngngắmcảnhgiađìnhđầmấmấymộtlúclâu.Hắn
đangnghĩngợigìvậy?Riêngchỉcóhắnbiếtđượcmàthôi.Cólẽhắncho
rằnggiađìnhvuivẻnàyhẳnlàhiếukháchvàởmộtnơitrànđầyhạnhphúc
nhưthếhắnsẽtìmđượcmộtchúttìnhthươngchăng.Hắngõkhẽvàocửa
kính.Khôngainghetiếng.Hắngõlầnnữa.
Cótiếngngườivợbảochồng:
—Nàymình,hìnhnhưcóaigọicửa.
Chồngđáp:
—Đâucó.
Hắnlạigõlầnthứba.Ngườichồngđứngdậy,cầmđènramởcửa.
Chủnhàngườicaolớn,nửaravẻnôngdân,nửaravẻthợthủcông.Anh
khoácmộtchiếctạpdềrộngbằngda,bêntráichelênđếnngangvai.Phần
trêntạpdềbỏđồđạccộmlênnhưmộtcáitúi,cóchiếcnịtdaởlưnggiữlại:
Mộtcáibúa,mộtchiếckhăntayđỏ,mộtbaothuốcsúngvàđủthứlinhtinh
nằmtrongđó.Anhnghiêngđầuraphíasau,chiếcchemisecổrộngtrễxuống
đểlộracáicổtrần,lựclưỡngvàtrắngnõn.Anhcóđôilôngmàyrậm,bộrâu
quainónđennhánh,cặpmắtlồi,cáicằmnhọn,vẩuvàtrêntấtcảcáidáng
thoảimáicủaconngườiđangởnhàmình,mộtdángđiệurấtkhótả.
—Thưaông,xinlỗiông.Ôngcóthểchotôimộtđĩaxúpnhỏvàmột
trongnhàxeởngoàivườnkiađểngủquađêmnaykhông?Tôixingửitiền
hầuông.Thưaông,cóđượckhông?Tôixintrảtiềnông.
Chủnhàhỏi:
—Anhlàai.
—TôiởPuyMoissonđếnđây.Tôiđibộsuốttừsángđếngiờ,kéobộ
hàngmườihaidặmđường.Thưaông,cóđượckhông?Tôixintrảtiềnmà.
—Ngườilươngthiệnxintrọmàlạitrảtiềnkháthìviệcgìmàtừchối?-
ngườinôngdânđáp-Nhưngsaoanhlạikhôngvàonhàhàng?
—Nhàhàngkhôngcònchỗ.
—Khôngcònchỗ?Cólýnào.Hômnaycóphiênchợchínhhayphiên
chợxépgìđâu.ThếanhđãvàoLabarrechưa?
—Đã.
—Thếsao...?
Ngườilạmặtlúngtúng:
—Khôngbiếttạisao,họkhôngchịutiếptôi.
—AnhđãlạinhàhànganhgìởphốChaffautchưa?
Ngườilạmặtlạicàngthêmlúngtúng.Hắnngậpngừng:
—Ởđấyhọcũngkhôngtiếp.
Chủnhàsinhnghi,nhìnngườilạmặttừđầuđếnchân,rồibấtthầnkêu
lên,giọngnhưríu:
—Dễthườnganhlàcáingườimà…
Anhđưamắtnhìnngườilạmặtlầnnữa,rồilùilạibabước,đặtcâyđèn
xuống bàn, với tay lấy khẩu súngtrêntường. Nghe tiếng chồng kêu: “Dễ
thườnganhlàcáingườimà…”chịvợvộiđứngdậy,ômlấyhaiconchạy
đếnnấpsaulưngchồng,khôngkịpkéoáochengực,cặpmắthốthoảng,nhìn
vềphíangườilạmặt,miệnglẩmbẩm:
—Quâncướpđạo.
Bấynhiêuviệchìnhdungrathìdàisongchỉxảyratrongchốclát.Chủ
nhàdòxétngườilạmặtmộtlúcnhưngườitaquansátmộtconrắnlục,rồi
trỏraphíacửabảo:
—Cútđi.
—Vanông,xinmộtcốcnước.
—Cóhọamộtphátsúng!
Nóixong,anhđóngsậpcửalại.Ngườilạmặtngherõanhtakéocảhai
cáithenlớncàicửa.Mộtlátsau,cửasổcũngđóngnốtvàcótiếnggióngsắt
chặncửavangrangoài.
Trờimỗilúcmộtthêmtối.Giónúithổivềlạnhbuốt.Trongánhsánglờ
mờcủangàytàn,ngườilạmặtthấytrongmộtkhuvườnởgầnđườngcócái
gìgiốngmộtcáilềuđắpbằngđấtcỏ.Hắnquảquyếttrèoquahàngràogỗđi
vàotrongvườn.Đếngầnthìthấylềuchỉcómộtlỗnhỏravàoởsátđất,trông
giốngtúplềucủaphulụclộthườngdựngdọcđườngcái.Thôiđíchlàcáilều
củaphulụclộ,cólẽhắnnghĩthế.Bấygiờhắnvừađóilạivừarét;đóithì
hắnđànhômbụngchịuvậy,nhưngrétthìítnhấtcũngtạmẩnvàođâyđược,
vìlềucủaphulụclộthìbanđêmthườngbỏkhông.Hắnbènnằmsấpxuống
chuivào.Tronglềuấmlắm,lạicócảổrơmkháêm.Hắnnằmduỗidàitrên
ổ, mệt quá không cựa quậy nổi. Một chốc sau thấy cái ba lô ở sau lưng
vướngvíukhóchịu,hắnnghĩnếuđemkêlàmgốithìhayquánênvớitaycởi
dâyđeo.Bỗngcótiếnggầmgừdữtợnvanglên.Hắnnhìnrathìthấyđầu
mộtconchókếchxùhiệnratrongbóngtốingaychỗlỗravào.
Thìrađólàcáiổchó.Hắnvốnlựclưỡngvàlàmộttaykhôngvừa.Hắn
vớlấycâygậy,giơbalôlênlàmcáikhiên,rồicốláchrakhỏichuồng,mặc
choquầnáobịtươmnátthêm.Hắncũngluồnrakhỏivườn,nhưngvừalùi
vừahoagậytheothếvõmàbọnnhànghềmệnhdanhlàthếchehoađểdọa
conchó.Khichậtvậtlắmmớivượtđượchàngràogỗrangoàiđếnđường
cái,hắnlạicàngthấymìnhchơvơkhôngnhà,khôngcửa,khôngnơinương
tựa,thậmchíchuivàocáiổchókhốnnạnnằmlênrơmcủachó,màcũngbị
chóđuổira.Hắnngồiphịchxuốngmộthònđá.Hìnhnhưlúcấycóngườiđi
quanghethấyhắnthanthở:
—Thântathậtkhôngbằngmộtconchó!
Mộtlátsauhắnlạiđứngdậybướcđi.Hắnđirakhỏithànhphố,hyvọng
tìmđượcgốccâyhayđốngrạngoàiđồngtrútạm.Hắncắmđầuđimộtlúc
lâu.Khiđãthấyxanơinhàcửacóngườiở rồi, hắn mới ngước mắt nhìn
quanhmộtlượt.Thìrahắnđangởgiữacánhđồng.Trướcmắtlàmộtquảđồi
thấpgặtxong,còntrơgốcrạtrôngnhưcáiđầuhúitrọc.
Chântrờitốimịt.Đêmđãđến.Lạithêmnhữngđámmâyrấtthấp,trông
như tựa trên đỉnh đồi và đang lan ra, tỏa dần khắp trời. Trăng sắp mọc,
ngangtrờicũngcònmơhồchútánhsángthừacủahoànghôn,nêntừcác
vòmmây,ánhsángheohắtấylạitỏaxuốngcánhđồng.Mặtđấtthànhra
trôngrõhơnnềntrờivàcáiđógâyramộtcảnhtượngghêrợn.Quảđồitrơ
trọimảnhmaiinhìnhmờnhạtlênchântrờitốisầmtrướcmặt.Dướiruộng,
trênđồikhôngcòncáigìkhácngoàimộtthâncâyhìnhdángkỳdịđangquằn
quạirunrẩyởngaygầnngườirảobước.
Cốnhiênhắnkhôngphảilàmộtconngườithôngminh,tếnhị,quencảm
xúctrướcnhữngvẻbíẩncủatạovật,nhưngtrongcảnhtrời,cảnhđồi,cảnh
đồngruộng,cảhìnhdánggốccâyấylúcbấygiờđềunhưcócáigìtiêuđiều
vôhạn,khiếnhắnphảilặngngườiđi,mơmàngmộtlúcrồibỗngquaygót
trởlại.Lắmkhithiênnhiêncũngcóvẻthùghétconngườilàthế.Hắnquay
lùivềđường cũ. Bấy giờ cổng thànhđãđóng.Dignetrước kia, hồi chiến
tranhtôngiáođếnnhiềulầnđươngđầuvớinhiềucuộcbaovây,nênđếnnăm
1815hãycòngiữnhữngtườnglũycũ,vớicáclôcốtvuôngđãbịphátừdạo
ấy.Hắntrèoquachỗtườngđổtrởvàotrongphố.
Lúcấyvàokhoảngtámgiờtối.Đườngsákhôngthuộcnênhắnlạivẫn
langthangnhưtrước.ĐimãiđếndinhTỉnhTrưởngrồiđếnchủngviện.Khi
quaquảngtrườngNhàThờLớn,hắnhằnhọcgiơquảđấmlênnhàthờ.
gócquảngtrườngcómộtnhàin.Đâylànơiinđầutiêncácbảntuyêncáo
củaHoàngĐếvàcủaquânngựlâmgửichoquânđội.Cácbảntuyêncáonày
từđảo Elbemangvề dođíchthân Napoléonđọccho ngườitachép. Cuối
cùngthấytrongngườirãrời,lạihếtphươngmongmỏi,hắnđếnnằmlăntrên
chiếcghếđátrướccửanhàin.
Mộtbàgiàtừtrongnhàthờđira,thấyhắnnằmtrongbóngtối,cấttiếng
hỏi:
—Ôngbạnkialàmgìởđây?
Hắnnổixunggắt:
—Phúcđứcchưa!Bàkhôngthấyà?Nằmngủchứcònlàmgìnữa.
BàgiàlàHầuTướcPhuNhânR.,vốnlàngườiphúcđứcthật.Bàtiếp:
—Nằmtrênghếđánàyà?
—Mườichínnămnằmđệmgỗ,naynằmnệmđácũngđượcchứsao?
—Trướcanhđilínhà?
—Phải,đilính.
—Saolạikhôngvàoquántrọ?
—Tôikhôngcótiền.
—Rủiquá-bàR.nói-tôichỉcònbốnxutrongví.
—Khônghềgì,cứchotôi.
Hắncầmtiền.BàR.lạibảo:
—Bấynhiêucũngkhôngđủtrảtiềntrọđâu.Nhưnganhđãhỏithửchỗ
nàochưa?Chứnằmcảđêmtrênghếnàythếnàođược.Chắcanhđangđóivà
rét.Ngườitacũngcóthểlàmphúcchoanhngủnhờchứ?
—Tôiđãgõhếtcửamọinhàrồi.
—Thếsao?
—Đâuhọcũngđuổi.
Bàgiàphúcđức,chạmtayngườilạmặt,chỉchohắnngôinhàthấpnhỏ
bênkiaquảngtrường,cạnhDinhGiámMục:
—Anhbảoanhgõcửakhắpcácnhàrồiphảikhông?
—Phải.
—Vậyanhđãgõcửanhàkiachưa?
—Chưa.
—Đếngõđấyxem.
II
KHUYÊNNGƯỜIHIỀNPHẢIĐỀPHÒNG
Tốihômấy,ôngGiámMụcthànhDigneđidạophốvềlạingồilàmviệc
trongphòngmãi.ÔnglosoạnmộtbộsáchvềNhữngBổnPhận.Côngviệc
cònđangdởdang.
Ôngnghiêncứukỹlưỡngtấtcảnhữnggìmàcácchacốvàcácnhàthông
tháiđãnóivềvấnđềtrọngđạinày.Cuốnsáchgồmhaiphần:Phầnthứnhất
nóivềbổnphậnmọingười,phầnthứhaivềbổnphậncánhân,tùytheohoàn
cảnhtừngtầnglớp.Bổnphậnmọingườilàquantrọngnhất.Cóbốncái
ThánhMatthieuđãchỉrõ:BổnphậnđốivớiChúa(Matth,VI),bổnphậnđối
vớibảnthân(Matth,V,29,30),bổnphậnđốivớiđồngloại(Matth,VII,12),
bổnphậnđốivớisinhlinh(Matth,VI,20,25).Vềcácbổnphậnkhác,ông
cũngđãthấyrõcónơivạchravàkhuyênlàm:Cácnhàvuavàcácbềtôithì
trongkhuyếnthưchongườiLaMã;cácquantòa,củakẻlàmvợ,làmmẹ,
củathanhniênthìtronglờiThánhPierre;củangườilàmchồng,làmcha,làm
con,làmgianhânchokẻkhácthìtrongKhuyếnThưchodânÉphésiens;của
người đi đạo thì trong Khuyến Thư cho người Épître; của trinh nữ, trong
KhuyếnThưchodânCorinthe.Ôngcẩnthậnđemtấtcảnhữnglờikhuyên
kia sắp xếp thành một bài luân lý cân đối hài hòa để trình bày cho mọi
người.
Támgiờrồiôngvẫncònngồilomkhomviếtvàonhữngmẩugiấyvuông
nhỏ,trênđùiđặtmộtcuốnsáchto.Nhưthườnglệ,mụMagloirebướcvào
lấybộđồbạctrongôtủgầnđầugiường.Mộtlúcsau,đoánchừngbữaănđã
dọnxongvàcôemcólẽđangđợi,ônggấpsáchđứnglênbướcsangphòng
ăn.Phòngănlàmộtcănbuồnghìnhbầudụccólòsưởi,cửachínhquayra
đường(nhưtrênđãtả)vàcửasổtrôngravườn.Bữaănvừadọnxong,
Magloire vừa bày bàn vừa nói chuyện với cô Baptistine. Cây đèn để trên
bàn;bànlạikêbênlòsưởi.Tronglòcủicháykháđượm.
Ngườitacóthểdễdànghìnhdungđượchaibàphụnữ,bànàotuổicũng
ngoạisáumươi.BàMagloirethìthấpngười,đẫyđà,lanhlẹ;côBaptistine
thìdịudàng,dánggầyvàlêukhêu,sovớiônganhcócaohơnmộttí;cáiáo
lụabàmặcmàunâuthẫm,bàgiữmãiđếnbâygiờlàsắmởParistừhồi1806,
lúcấymàuđórấtđượcmọingườihâmchuộng.Nếumượncáchnóithông
tục,nócócáihaylàmộtchữcóthểdiễnđạtđượcmộtýmàcókhicảmột
trangvănchươngcũngchưachắcđãnóiđầyđủbằng,thìbàMagloirecóvẻ
làmộtbànhàquê,còncôBaptistinethìradángmộtphunhân.BàMagloire
thìtrênđầuđộicáimũvảitrắng,chungquanhcuộntrònthànhống,cổđeo
mộtcâythánhgiánhỏbằngvàng,thứnữtrangduynhấttrongnhà.Cáikhăn
quàngcủabàthậttrắnglòirangoàicáiáodàiđen,tayngắnvàrộng,bằng
lenthô.Cáitạpdềbằngvảikẻôxanhđỏ,buộcnganghôngbằngcácdải
màulục.Trướcbụngthêmmiếngvảigấpngượclênthànhtúicàihaikim
băngởhaigóctrên.ChânđigiàyrộngvớibíttấtvàngnhưphụnữMarseille.
Chiếcáodài của cô Baptistinecắttheomẫu1806, cỡ ngắn, thân hẹp,tay
bồng,códảibuộcvàđínhcúc.Mớtóclốmđốmbạc,bàthuvàotrongmộtbộ
tócgiảuốntheokiểuthiếuniên.BàMagloirecóvẻthôngminh,lanhlợi,tốt
bụng;haikhóemiệngkhôngcânnhau,môitrêndàyhơnmôidưới,trông
bàcócáigìcộccằnvàđộcđoán.ÔngGiámMụcmàcònlàmthinhthì
nóinăngmạnhdạnvớitháiđộvừakínhnểvàtựdo;nhưnghễĐứcChalên
tiếng,thì,điềunàymọingườiđãbiết,bàphụctòngngoanngoãncũngnhư
côBaptistinevậy.Cônàythìlạinhưkhôngnóinănggì.Côchỉvânglời
làmtheochoônganhvuilòng.Ngayhồicòntrẻ,ngườicôcũngkhôngxinh,
đôimắttoxanh,hơilồi,sốngmũidàivàgù;cóđiềukhuônmặtcũngnhưcả
conngười,nhưchúngtôiđãnóiởđầusáchnày,đềutoátlênmộtvẻhiềntừ
vôhạn.Côvốnsinhrađểlàmconngườihiềnđức;nhưngđứctin,tìnhbác
ái,lònghyvọng,bađứcấylạinhẹnhàngsưởiấmtâmhồnlàmchotráitim
hiềnđứckialạidầndầnnânglênthànhthánhđức.Tạovậtchỉđúccôlàm
mộtconcừu,tôngiáođãbiếncôthànhmộtthiênthần.Tộinghiệpngườicon
gáithánhđức!Mộthìnhảnhêmdịuđãmất!
KhôngbiếtbaonhiêulầncôBaptistineđãkểlạiviệcxảyratrongdinh
GiámMụcbuổitốihômấy,chonênnhiềungườihiệnnaycònsốnghãycòn
nhớrõcácchitiết.
KhiôngGiámMụcbướcvào,bàMagloiređangchuyệntròcóvẻhăng
lắm.BànóivớicôBaptistinecâuchuyệnbàđãthuộclòngvàôngGiámMục
nghecũngđãquentai,câuchuyệncáithenchỗcửaravào.Ngheđâulúc
chiềuđimuathứcăn,bàđãnghethấychỗnàocũngxìxàonhiềuchuyện
lắm.Nàochuyệncómộttêntrộmhìnhdạngkỳdị,mộttênduđãngkhảnghi
vừaxuấthiện,đangcònlẩnlúttrongcácphố,đêmnayaimàvềkhuyachắc
sẽgặpnhữngchuyệnchẳnglành.Nàochuyệntuầnphòngbịbỏbê,lơlà
ôngTỉnhTrưởngvàôngThịTrưởngkhôngưanhau,cốtìmcáchlàmxảyra
việcnọviệckiađểhạinhau.Aikhônhồnthìtựliệumàgiữlấythân,giữlấy
của,nhàcửaphảiliệumàràotrướcchặnsau,đóngthencàichốtchothậtkỹ.
Bà cố ý nhấn mạnh mấy tiếng sau cùng. Song ông Giám Mục vừa
phòngbênsang,đangrét,nênđếnthẳngchỗlòsưởingồisưởirồinghĩ
vẩnđếnchuyệnkhác.Ôngkhôngcóhưởngứnggìvềcâunóibónggiócủa
bà,khiếnbàtaphảilặplại.CôBaptistinemuốnchiềuýbàmàkhônglàm
phiềnônganh,nênđánhbạohỏikhẽ:
—Thưaanh,anhcónghebàMagloirevừanóigìđókhông?
ÔngGiámMụcđáp:
—Có,tôicóngheloángthoáng.
Ôngquayghếlại,đểhaitaylênđầugối,ngẩngnhìnbàởgià.Ánhlửatừ
dướichiếulênkhuônmặtdịudàngvàvuivẻ:
—Nào,cóchuyệngìthế?Đangcóchuyệngìnguyhiểmlắmphảikhông?
BàMagloirelạikểlạiđầuđuôicâuchuyệnvàvôtìnhthêmthắtítnhiều.
Nàolàcómộttêncầubơcầubất,mộtthằngkhốdây,mộttênănxinnguy
hiểm,nóđãlọtvàotrongtỉnh.NàonóđếnxintrọởnhàhàngLabarrenhưng
người ta không chứa. Nào lúc nhá nhem tối người còn thấy nó ở đại lộ
Gassendiđangrìnhmòtrongcácphố.Mộttênđầutrộmđuôicướpmặtmày
dễsợlắm.
ÔngGiámMụcnói:
—Thậtư?
ThấyôngGiámMụcđãchịukhóhỏihan,bàphấnkhởiđoánchừngcâu
chuyệnđãlàmônghơilo,nênđắcthắngnóitiếp:
—Vâng,thưaĐứcCha,đúngthế.Đêmnaytrongtỉnhthếnàocũng
chuyệnchẳnglành.Aicũngbảothếcả.Đãvậy,việctuầnphònglạilơlàthế
nàoấy(câunhắccầnthiết)!Ailạiởxứrừngnúithếnàymàđêmhômphốxá
chẳngcóđènđómgìcả.Bướcrakhỏinhàthìcứnhưlàchuivàohũnút.
ThưaĐứcCha,cócôBaptistineđấy,côcũngđồngývớiconlà…
Cônàyvộingắtlời:
—Không,tôicónóigìđâu.Anhtôilàmthếnàocũngphảicả.
BàMagloirelàmnhưkhôngcólờichốicãiấy,cứtiếp:
—Chúngtôibànvớinhaulàcáinhànàycửangõkhôngchắcchắngìcả.
ĐứcChachophépthìconđếnlãothợkhóaPaulinMuseboisbảolãotađến
trangaybộthencũvàocửa;hãycònđủcảđấy,chỉmộtchốclàxong.Thưa
ĐứcCha,thếnàocũngphảicóthen,dùlàchỉmộtđêmnaythôi.Chứcửa
màlạiởbênngoài kéocáicựagàlàmởngay,aimuốnmởlúcnàocũng
được,đếnlàkhiếp.ĐãthếĐứcChalạiquentínhhễnghegõcửalàbảocứ
vào,nửađêmgàgáycũngchẳngcầnxinphépxintắcgìcả,thựcchẳngcòn
trờiđấtnàonữa…
Giữalúcấycómộttiếngđậpcửakhámạnh.ÔngGiámMụcbảo:
—Cứvào.
III
DŨNGCẢMNHẮMMẮTVÂNGLỜI
Cửamởra.Cửamởtoangthậtmạnhnhưcóngườiđẩythốcvàomộtcách
quảquyết.
Mộtngườibướcvào.Ngườiấy,chúngtabiếtlàairồi.Chínhlàngười
kháchbộhànhlangthangtìmchỗtrọbannãy.Hắnbướcvàomộtbướcrồi
dừnglại,cứđểcửamởtoangởđằngsau.Hắnđeobalôtrênvai,taycầmgậy
mắtđầyvẻthôlỗ,táotợn,mệtnhọcvàphũphàng.Ánhlửatronglòsưởirọi
vàohắn.Trônghắnthậtgớmchết.Chẳngkhácgìmaquỷhiệnhình.
BàMagloiregiậtnảymình,sợhếtvía,bủnrủncảngười,chỉđứngháhốc
mồmkhôngkêunổitiếngnào.CôBaptistinequayrathấyngườilạmặtvào
thìhoảnghốtnhổmngườilên,nhưngdầndầnngoảnhmặtvềphíalòsưởi,
nhìnkỹônganh,nétmặtcôtrởlạibìnhtĩnhvàtrongsáng.
ÔngGiámMụcbìnhtĩnhnhìnkhách.Ôngvừađịnhcấttiếnghỏikhách
muốngìthìngườilạmặtchốngcảhaitaylênđầugậy,đưamắtnhìnhếtông
giàđếnhaingườiđànbàvàkhôngchờônghỏi,lớntiếngnói:
—Thếnàynày,tôitênlàJeanValjean,tùkhổsai.Tôiđãởmườichín
nămtrongnhàlao.Tôiđượcthảbốnhômnayvàbâygiờtôiđươngđivề
Pontarlier.BốnngàynaytôiđibộtừToulonvềđây.Ngàyhômnayđinhững
mườihaidặm.Lúcchậptốiđếnđây,tôivàomộthàngcơm,họđãđuổitôi
tấmthônghànhmàuvàngtôiđưatrìnhởthịxã.Khôngđưatrìnhsaođược!
Tôilạiđếnmộtquánkhác,chỗnàohọcũngbảo:“Cútđi”.Chẳngaimuốn
chứatôicả.Tôiđếnđằngchỗnhàgiamngườigáckhôngchịumởcửa.Tôi
chuivào một cái ổ chó,chócũng cắn tôi và đuổi tôiynhư người vậy, ý
chừngnócũngbiếttôilàngườinhưthếnào.Tôibỏrangoàiđồngđịnhtìm
chỗngủdướiánhsaotrời.Trờilạitốiđen,khôngcósao.Tôisợmưa.
ĐứcChúanàotốtđểngănkhỏimưađâu,nêntôilạitrởvàotỉnhtìmmột
cửa.Đếnquảngtrường,tôiđãđịnhngủtrênghếđáthìcómộtbàgiàphúc
đứctrỏnhàôngvàbảo:“Cứgõcửamàvào”.Thếlàtôigõcửa.Đâylàđâu?
Cóphảilàmộtquántrọkhông?Tôicótiền.Tiềnlưucôngđấy.Mộttrăm
linhchínfrancsmườilămxutiềncôngcủatôilàmtrongmườichínnăm
tù.Tôisẽtrảtiền.Cóhềgìđâu!Tôicótiềnmà.Cuốcbộnhữngmườihai
dặm,bâygiờtôimệtquárồivàđóilắm.Ôngcóchotôiởlạiđâykhông?
—BàMagloire,dọnthêmmộtngườiănnữa.
Ngườilạmặtbướctớigầncâyđènđểtrênbàn.Hìnhnhưhắnchưahiểu
rasaocảnênnóitiếp:
—Này,khôngphảithế.Ôngđãngherõchưa?Tôilàmộtthằngtùkhổ
sai,mộtthằngtrọngphạmvừađiđàyvề.
Hắnrúttrongtúimộttờgiấyvàngrộngkhổ,mởra:
—Đây,giấythônghànhcủatôiđây,ôngxem,màuvàngđấy.Cũngvìnó
màởđâungườitacũngxuađuổitôi.Ôngcómuốnđọckhông?Tôicũngbiết
đọcđấy.Họcởtrongtùmà.Họcómởlớpchoaimuốnhọcthìhọc.Đây
này,ngườitaghivàogiấythônghànhnhưthếnày:“JeanValjean,tùkhổsai
đượcmãnhạn,sinhtại…cáinàyôngchẳngcầnbiếtlàmgì…điđàymười
chínnăm.Nămnămvìtộiăntrộmcótrèotườngbẻkhóa.Mườibốnnăm
tộitoanvượtngụcbốnlần.Tênnàyrấtnguyhiểm”.Đấy,aicũngtốngcổtôi
rangoài.Cònông,ôngcóchịuchứakhông?Đâycóphảilàquántrọkhông?
Ôngcóchotôiănvàngủlạikhông?Cócáichuồngngựanàokhông?
ÔngGiámMụclạigọi:
—BàMagloire,lấytấmkhăntrắngtrảilêngiườngkhách.
BàMagloirevânglờibướcra.Cáchhaibàgiàtrongnhànàyvânglờiông
GiámMụcnhưthếnào,chúngtôiđãtrìnhbàyrồi.ÔngGiámMụclạiquay
sangphíakhách:
—Kìaông,ngồixuốngđâymàsưởichoấm.Mộtlátnữachúngtasẽăn
cơm.Trongkhiănsẽcóngườidọngiườngđểôngnghỉ.
Đếnđâykháchmớithậthiểu.Nétmặthắntừnãyđếngiờtốisầmvàkhắc
khổbỗnglộvẻkinhngạc,vuisướng,nghingạivàtrởnênkỳlạ.Hắnlắpbắp
nhưmộtngườiđiên:
—Thậtthếư?Ôngchứatôià?À,ôngkhôngđuổitôi,mộttêntùkhổsai!
Màônglạigọitôibằngôngchứkhônggọithằngnọthằngkia.Chảbùvới
thiênhạ,họchỉquát:“Đồchó,xéongay!”Bannãytôicũngtưởngrồiôngsẽ
đuổitôinêntôiphảinóingaytôilàaichoôngbiết.Chaoôi!Maylàmsao
màlạigặpcáibàquýhóa,bàchỉchotôivàođây!Tôicócơmăn!Lại
giườngnằm!Cả chăn đệm nữa! Như tất cảmọingười!Nhưngmườichín
nămnay,tôicóhềđượcnằmgiườngbaogiờđâu.Hóarathậttìnhôngbằng
lòngchotôiởlạiđây.Cácôngbàphúcđứcquá.Vảlại,tôicótiềncơmà.
Tôixintrảsòngphẳngcả.Ôngbỏlỗicho,tênônglàgìnhỉ,ôngchủquán?
Ôngtínhbaonhiêutôicũngtrả.Ôngtửtếlắmmà.Ônglàchủquáncóphải
không?
ÔngGiámMụcnói:
—Tôilàmộtnhàtuhành,nhàởđây.
—Mộtnhàtuhành!Ồ,mộtnhàtuhànhphúcđức.Thếthìôngkhôngbắt
tôitrảtiềnà?Téraônglàchaxứphảikhông?Chaxứởcáinhàthờtolớn
này?Ừmàthật,ngốcquá,tôilạikhôngtrôngthấycáimũnicủaôngchứ!
Vừa nói hắn vừa xách ba lô và cây gậy để vào một góc nhà, cất giấy
thônghànhvàotúi,rồilạighếngồi.CôBaptistinehiềntừnhìnhắn.Hắnnói
tiếp:
—Cụxứạ,cụnhânđứcthật.Cụkhôngkhinhngười.Mộtnhàtuhành
nhânđứckểcũngquýthật.Thếthìcụkhôngcầntôitrảtiềnà?
—Không,ôngcứgiữlấy.Ôngcóbaonhiêunhỉ?Lúcnãyôngbảo
mộttrămlinhchínfrancsphảikhông?
—Vớimườilămxunữa.
—Mộttrămlinhchínfrancsmườilămxu.Thếônglàmlụngbaolâumới
kiếmđượcsốtiềnấy?
—Mườichínnăm.
—Mườichínnăm?
ÔngGiámMụcthởdàinãonuột.Kháchlạinói:
—Sốbạcấytôivẫngiữnguyênchưađụngtới.Bốnhômnaytôimớitiêu
hếtcóhaimươilămxu,lạilàtiềncôngtôidỡhộmấyxehàngởGrasse.Cụ
lànhàtuhànhthìtôicũngxinnóilàởtrongtùchúngtôicũngcómộtcha
TuyênÚy.MộtbậntôicònđượctrôngthấymộtôngGiámMụcnữa.Ainấy
đềugọilàĐứcCha.ÔngGiámMụcấyởnhàthờMajoreởMarseille.Chừng
ôngtalàcụxứởtrêntấtcảcáccụxứthìphải.Cụbỏlỗicho,tôikhôngbiết
nóithếnàochorõ,nhưngđốivớitôi,ôngấyxaxôiquá!Bậnấyôngtađến
làmlễởgiữatrạigiam…ôngtađộimộtcáigìhìnhnhọnbằngvàng.Ban
trưa trời nắng, trông nó nhấp nha nhấp nhánh. Chúng tôi xếp thành hàng
đứngraba bên. Một lô súng thần công, mồi đốt sẵn, chĩa vàotrước mặt.
Chúngtôichẳngnhìnrõ.Ôngtacónóichuyện,nhưnglạiđứngtíttậntrong
cùng,chẳngnghethấygìcả.Đấy,ôngGiámMụcnhưthếđấy.
Trongkhikháchnói,ôngGiámMụcrakhépcửatừnãyvẫnmởtoang.Bà
Magloirevào,mangtheomộtbộthìanĩabàyrabàn.
ÔngGiámMụcdặn:
—Bàxếpchoôngkháchngồigầnlòsưởinhé,cànggầncàngtốt.
Ôngquaysangphíakhách:
—ỞvùngnúiAlpesnày,banđêm,gióbuốttợn.Ônghẳnlàrétlắmnhỉ?
MỗilầnôngGiámMụcgọiđếntiếngông,giọngnóiôntồn,trangtrọng
vàrõ làthânmật, gươngmặtkháchlạirạng rỡhẳnlên. Mộtthằngtù
đượcgọibằngông,khácnàongườiđắmtàusắpchếtkháttrêncáibèlênh
đênhgiữabiểnđượcngườitachouốngnướcngọt?Kẻbịônhụcthườngkhát
khaođượctrântrọnglàthế.
ÔngGiámMụcnói:
—Cáiđènnàykhôngđượcsánglắm.
BàMagloirehiểuý.BàsangbuồngngủôngGiámMục,lấyđôicâyđèn
bằngbạcởtrênlòsưởithắplênvàđemđặtlênbàn.
Kháchnói:
—Thưacụxứ,cụtốtquá.Cụkhôngkhinhtôi.Cụlạitiếpđóntôinhư
khách.Cụlạisaiđốtbạchlạpchotôiđượcsáng.Mặcdầutôiđãnóithậtvới
cụtôiởđâuđếnvàtôilàmộtkẻkhốncùngnhưthếnào.
ÔngGiámMụcngồibênsesẽchạmtaykhách:
—Bannãy,ôngkhôngcầnxưngdanhchotôibiếtônglàaicũngđược.
Đâykhôngphảinhàcủatôi,màlànhàcủaChúaJésusChrist.Cửanhànày
khônghỏikháchvàonhàcótênkhông,màchỉhỏicónỗiđaukhổgìkhông.
Ônglàngườiđangđaukhổ;ônglạiđangđóikhát;thìmờiôngcứvào.Xin
đừngnóiđếnơnvớihuệ,đừngnóirằngtôitiếpôngởnhàtôi.Chẳngai
quyềncoinơinàylànhàriêngcủamình,trừnhữngngườiđangcầnchỗtrú.
Ôngkháchquađường,tôinóirõnhưvậy,nhànàylàcủaônghơnlàcủatôi.
Tấtcảcáigìtrongnhànàybâygiờlàcủaôngcả.Nhưthế,cócầngìtôiphải
biếthọtênông?Vảlại,trướckhiôngxưngdanh,tôiđãbiếttênôngsẵnrồi.
Kháchgiươngmắtnhìn,ngạcnhiên:
—Thậtà?Cụbiếttêntôilàgìtrướcrồiư?
—Vâng,ôngtênlàngườianhemcủatôi.
Hắnkêulên:
—Này,cụxứ!Lạquá,lúcmớivàothìtôiđóithế,màthấycụtốtquá,bây
giờtôikhôngbiếttôiralàmsaonữa,hếtcảđói,cụạ.
ÔngGiámMụcnhìnkhách,hỏi:
—Ôngđãtừngchịuđaukhổnhiềuphảikhông?
—Chaoôi!Áotùnhânmàuđỏ,đeotạởchân,mộttấmvánlàmgiường,
rồinóngbức,rétmướt,laocôngkhổdịch,roivọt.Hơimộttílàxíchcảhai
chân.Lỡmộttiếnglàngụctối.Ốmliệtgiườngcũngxíchcùngcùm.Nghĩ
kiếpconchó,conchócònsướnghơn.Mườichínnămtrời!Bốnmươisáu
tuổirồi.Đếngiờlạiphảiđeocáigiấythônghànhvàng.Cáikiếpcủatôi
thếđấy.
—Vâng.Ôngvừaởmộtchốnsầukhổra.Tôinóiôngnghe.Trêntrờisẽ
dànhchogươngmặtđẫmlệcủamộtngườihốilỗinhiềuhạnhphúchơncho
chiếcáotrắngtinhcủahàngtrămngườichínhtrựcđóôngạ.Nếuôngtừnơi
đaukhổấybướcravớinhữngtưtưởnghằnthùvàcămgiậnđốivớingười
đời,ônglàmộtngườiđángthương;nhưngnếuôngtừđóravớinhững
tưởngđộlượngvàhiềnhòa,thìchúngtôikhôngaibằngôngđược.
Lúcấy,bàMagloirebưngthứcănlên.Mộtmónxúpnấuvớidầu,bánh
mìvàmuối,mấylátmỡ,mộtmiếngthịtcừu,mấyquảvả,mộtmiếngpho
máttươivàmộtcáibánhmìlớn.Bàcòntựýthêmvàobữaănthườngnhật
ấymộtchairượuvangcũxứMauves.NétmặtôngGiámMụcbỗngdưng
tươivuihẳnlên,cáitươivuiriêngcủanhữngngườihiếukhách.Ôngnóito:
—Nào,taănđi!
Theothườnglệ,nhữngkhinhàcókháchăncơm,ôngmờikháchngồi
phíabênphảimình.CôBaptistineđiềmtĩnhvàtựnhiên,ngồisangphíabên
trái.Ôngđọckinh,rồivẫnnhưmọingày,đíchthânmúcxúpra.Kháchbắt
đầuănngốnngấu.
BỗngôngGiámMụcbảo:
—Chừngnhưtrênbànnàycònthiếumộtthứgì.
ThìrabàMagloirechỉbàycóbabộthìanĩabạcvừađủ chobangười
thôi.Songlệnhàxưanàyhễcómờikhách,thìphảibàycảsáubộ,kểcũnglà
mộtcáchphôtrươngvôtội.Trongcáigiađìnhêmảvànghiêmnghịmàmọi
ngườicoisựthanhbạchnhưlàdanhgiánày,chútphùhoaấyvẫncógìngây
thơ,đángmếnthật.
BàMagloirehiểungaycâutráchấy,lẳnglặngquayravàmấyphútsau
thìbabộthìanĩacònlại,màôngGiámMụchỏi,đãđượcbàysángtrưngtrên
bàn,đốidiệnvớibangườingồiăn.
IV
CHITIẾTVỀNHỮNGXƯỞNGPHOMÁTỞ
PONTARLIER
ĐếnđâychúngtôixinsaolụcmộtđoạntrongbứcthưcủacôBaptistine
gửichomộtbàbạnkểlạitỉmỉmàhơingâyngôcâuchuyệngiữaôngGiám
Mụcvàngườitùkhổsai,đểhìnhdungquangcảnhbữaăntốihômấy:
“…Ngườiấykhôngchúýđếnaicả.Anhtaănngốnngấunhưngườisắp
chếtđói.Tuythếdùngxongmónxúp,anhtanói:
—CụxứcủaĐứcChúalànhạ,cácmónănnàyđốivớitôiđãlàquá
ngon,nhưngthậttình thì cáibọnphuxetải ban nãy khôngmuốnchotôi
cùngăn,bọnấyhọcònănsướnghơncụnhiều.
Chỗchịemtôinóiriêngvớibàlàcâunóiđó,tôithấycóhơitráitai.Anh
tôitrảlời:
—Họlàmănvấtvảhơntôi.
Kháchđáp:
—Họcónhiềutiềnhơn.Cụ thìnghèo,tôithấyrõ.Cólẽcụchưađến
chứcchaxứ.Cụđãđượcđếnchứcchaxứchưa?Ồ,saolạivôlýthếnhỉ!
Chúamàcôngminhthìcụphảilênchaxứrồimớiphải.
Anhtôiđáp:
—Chúacònhơnlàcôngminhđấy,ôngạ.
Mộtlúcsau,anhtôilạithêm:
—ÔngJeanValjean,ôngđiPontarlierphảikhông?
—Vâng,hànhtrình,họlạiđịnhtrướcchonữađấy.
Tôinhớhìnhnhưanhtanóithế.Rồianhtalạitiếp:
—Mai,tangtảngsángtôilạiphảiđingay.Điđườnglúcnàyvấtvảlắm.
Đêmlạnhmàngàythìnóngbức.
Anhtôinói:
—Vùngôngđivềlàmộtvùngdễsốngđấy.HồiCáchMạng,giađìnhtôi
sasút,lúcđầutôicólánhsangFrancheContévàsốngbằnglaođộngchân
tayởđấyítlâu.Tôicóchí.Tôitìmđượcviệclàm.Kểrathìthahồmàchọn.
Ởđấy,nàolànhàmáygiấy,nhàmáythuộcda,nhàmáyrượu,nhàmáydầu,
xưởngchếtạođồnghồhàngloạt,xưởngnấuthép,đúcđồng,ítnhấtlàhai
mươinhàmáyluyệnsắtvàbốnnhàởLods,Châtillon,AudincourtvàBeure
thìthậtlàđồsộ…
Cólẽtôikhôngnhớsaiđâu,anhtôiđãkểđếntêntấtcảcácxứđórồi
ngừnglạihỏitôi:
—Nàycô,tacóailàbàconxứấykhôngnhỉ?
Tôiđáp:
—Trướckiacóđấy,nhưôngLucenetchỉhuyđạoquânphòngthành
Pontarlierhồichếđộcũ.
Anhtôinói:
—Phải,nhưnghồiNăm93thìchẳngcònthânthíchnàonữa,mìnhchỉ
còncậyvàosứcmình.Tôiđãrasứclàmviệc.ÔngJeanValjeannày,ởxứ
Pontarliermàôngsắpđến,cómộtnghềgiatruyềnthậtlàdễưa,cônhỉ!Cái
nghềlàmphomátấymà-Anhtôivừatiếpcơmkhách,vừacắtnghĩacho
nghetỉmỉvềnhữngxưởnglàmphomátởPontarlier.-Cónhữnghailoại,
nhữnghailoại:Nhữngxưởngtocủanhàgiàu,nuôiđếnbốnnămmươi
sữa,sảnxuấtramỗivụhètừbảyđếntámnghìnbánhphomát;nhữngxưởng
hợptácthìthuộcngườinghèo.Nôngdânnghèoởlưngchừngnúiđem
nuôichungrồichianhausảnphẩm.Họchungnhauthuêmộtngườilàmthợ
phomát.Ngườinàythusữacủacácxãviênmộtngàybalầnvàđánhdấusố
lượngtrênmộtmiếnggỗ,vàocuốithángtưthìcácxưởnglàmphomátbắt
đầuhoạtđộng,đếngiữathángsáuthìnhữngngườithợphomátlạiđánh
lênnúi.
Ăn vào, nét mặt khách dần dần tươi tỉnh lại. Anh tôi cứ rót rượu mời
khách,thứrượuvangcũxứMauvesấy,chứriêngmìnhthìkhôngnếmđến,
cholàthứrượuđắttiền.Anhtôinóichuyệnvuivẻ,lưuloátnhưbàđãtừng
biết,đemkểmọichitiếtchokháchnghe,thỉnhthoảnglạiquaynhìntôimột
cáchthânmến.Anhtôinhắcđinhắclạichuyệnlàmphomátnhưcóýmong
đểkháchhiểu,chứkhônglấylờitrựctiếpvàcứngcỏikhuyênanhtarằngđó
lànơicóthểdungthânđược.Cómộtđiềulàmtôingạcnhiên.Ngườikhách
ấylàngườithếnàothìtôiđãnóivớibàrồi.Thếmàtrongsuốtbữacơmsuốt
cảbuổitối,ngoàimấycâuvềChúaJésusChristlúckháchmớivào,anhtôi
khônghềcómộtlờinhắckháchnhớlạikháchlàngườinhưthếnàovànóirõ
chokháchnhớlạikháchbiết,anhtôilàai.Bàtính,rõràngđólàcơhộiđể
giảngmộtchútvềđạolývàlấyđứcđộôngGiámMụcấnmạnhlêntâmhồn
anhtùđểanhtaghinhớmãibuổigặpgỡnày.Mộtngườikhácgặpđượckẻ
khốnkhổnhưthế,tấtđãvừachophầnxácănuốngnonêlạivừachophần
hồn được nghe những lời phê bình, có mùi vị khuyên bảo, răn dạy, hoặc
nhữnglờithôngcảmthươnghạikèmtheomấycâukhuyếnkhíchngườita
sửachữavềsau.Anhtôithìkhônghềhỏimộtcâuvềquêquán,lailịchcủa
khách.Vìtronglailịchấytấtnhiêncótộilỗiđãqua,chonênhìnhnhưanh
tôi có ý tránh không muốn nhắc cho khách nhớ đến. Thậm chí, khi nói
chuyệnvềngườimiềnnúiPontarlierhọlàmănthoảimáiởnhữngvùngcao
gầntrờivàhọrấtsungsướngvìtâmhồnhọtrongtrắng,anhtôibỗngngừng
bặt,sợcâunóilỡlờiđócóđiềugìlàmphậtlòngkháchchăng.Nghĩkỹra,
tôimớiđoánđượcbụnganhtôi.Ýhẳnanhtôithấyrằngconngườiấy-anh
tatênJeanValjean-tâmtrílúcnàocũngnghĩngợiđếnnỗikhốnkhổcủa
mìnhrồi,tốthơnhếtlàlàmchongườitakhuâykhỏavàlàmchongườitatin
tưởng,dùchỉtrongchốclát,rằngngườitacũnglàmộtconngườinhưmọi
ngườikhácvìthấymìnhđốixửvớingườitacũngtựnhiênnhưđốivớimọi
người.Cóphảinhưthếlàhiểuđúngnghĩachữthươngngườikhôngnhỉ?
phải cách anh tôi giữ gìný tứ tuyệt nhiên không nói gì đến đạo lý, nhân
nghĩa,khôngnóigìxaxôibónggiócả,cáchấycócáigìthậtlàtếnhị,thậtlà
từ bi không bà chị? Có phảicách thương người thắmthiết nhất khi đứng
trước một người đau khổ là đừng đả động gì đến điều đau khổ ấy phải
không?Theotôi,hìnhnhưthâmýcủaanhtôihômấylàthế.Dùsao,tôichỉ
thấymộtđiềurấtrõlàdùanhtôicónghĩnhưvậyđichăngnữa,anhtôicũng
chẳnghềtỏrachoaibiếtcả,vớitôicũngthế.Suốtbuổitốihômấyanhtôi
vẫnmộttháiđộnhưthườngngày,ngồiănvớicáianhJeanValjeanấyvẫn
niềmnở,thậntrọngnhưngồiănvớiôngLePrévosthaycụxứbảnhạtvậy.
Lúcgầnxongbữa,ănđếnmónvảthìcóngườigõcửa.MụGerbaudẵm
đứaconnhỏvào.Anhtôihônvàotránđứabé,hỏivaytôimườilămxuđưa
chomụ.Lúcấy,kháchkhônghềđểýgìhết,chẳngnóichẳngrằng,radáng
mệtmỏilắm.MụGerbaudrarồi,anhtôiđọckinhcầunguyệnrồiquaybảo
khách:“Chắcôngcầnnghỉlắmrồi!”BàMagloirethudọnbànthậtnhanh.
TôihiểulàphảicáoluiđểkháchđinghỉnênbàMagloirevàtôiđềulêngác
ngay.Sauđó,tôisaibàMagloiređemxuốngchokháchmộttấmchănda
hươuvẫnđểtrongphòngtôi,vìthángấyđêmlạnhlắm.Đắpnómớiđủấm.
Chỉhơiphiềnmộttílàcáichănđãcũ,sờnhếtcảlông.Anhtôimuatừhồi
cònởTottlingen,gầnnguồn sôngDanube,bênnướcĐứcấy,mộtlầnvới
condaocánngàtôivẫnthườngdùng.
BàMagloirexuốngmộtchốcrồitrởlênngay;chúngtôicùngcầunguyện
ởchỗcănphòngthườngphơiquầnáo,rồiaivềphòngnấykhôngtròchuyện
gìvớinhaucả”.
V
TĨNHMỊCH
ÔngMyrielchúccôemngongiấcxong,cầmmộtcâyđènbạctrênbàn
lên,đưacâykiachokháchvànói:
—Nào,tôixinđưaôngvềphòng.
Kháchbướctheo.
Như đã nói ở đoạntrên, ta biết rằng theocáchbố trí trong nhà ấy,hễ
muốnđivàophòngnguyệntrongđócóngănkêgiườngkháchhaymuốntừ
đórangoàilàphảiquabuồngngủôngGiámMục.Giữalúchaingườiđiqua
chỗ phòng ngủ ấy, bà Magloire đang xếp cất bộ đồ bạc vào ô ở chỗ đầu
giường.Bữanào,trướckhiđingủ,bàcũngnhớlàmcôngviệcthudọncuối
cùngấy.ÔngGiámMụcđưakháchvàotậnchỗngủ.Ởđâygiườngđãtrải
khăntrắng tinh.Kháchđặt câyđènxuống chiếcbàncon. ÔngGiámMục
bảo:
—Thôi,chúcôngngủchongongiấc.Sángmai,trướckhilênđường,mời
ôngxơimộtcốcsữathậtnóng,bònhànuôi.
—Cảmơncha.
Vừanóixongcâunóihòabìnhấy,độtnhiênhắnthayđổimộtcáchlạ
lùng,khôngngờđược.Giábâygiờcóhaibàgiàhiềnlànhởđấythìhai
hẳnđếnchếtkhiếp.Chođếnnaychúngtôikhómàhiểucáigìđãkhiếnhắn
nhưthế.Hắnmuốnbáotrướchaylàmuốnđedọa?Haylàhắnchỉnghetheo
mộtsứcmạnh gì của bản năng màchínhhắncũngkhông sao hiểu được?
Hắnquayphắtvềphíaônggià,khoanhtaylại,giươngđôimắtdữtợnnhìn
trừngtrừngvàomặtôngtavàcấtgiọngkhànkhàn:
—Ồ,nhưthếnàythậtà?Đểtôingủtrongnhàởngaycạnhôngthếnày
à?
Hắnngừnglại,cườimộtcáchghêtợn,rồitiếp:
—Ôngđãnghĩkỹchưa?Aibảoôngrằngtôikhôngphảilàkẻsátnhân?
ÔngGiámMụcngướcmắtlêntrầnnhà,đáp:
—ĐiềuấyđãcóChúalo.
Nóiđoạn,ôngnghiêmtranggiơhaingóntaybênphảilênlàmphépban
phúcchokhách,miệnglẩmbẩmnhưngườicầukinhhaytựnóivớimình.
Nhưngkháchvẫnđứngyênkhôngcúiđầu.Xong,ôngtrởvềphòngmình,
khônghềquayđầunhìnlại.
Mỗikhinhàcháicókháchnghỉ,mộttấmmànvảirộngngănđôiphòng
nguyệnchekínbànthờ.Quatrướctấmmàn,ôngGiámMụcquỳxuống,đọc
mộtđoạnkinhngắn.Mộtlúcsau,ôngravườnđiđilạilại,vừanghĩvơvẩn,
vừangắmcảnh,tâmtríđểcảvàobaonhiêuvẻlớnlaohuyềndiệucủatrời
đấtbàyradướiđất,bàyradướimắtngườithaothứclúcđêmkhuya.
Cònkháchthìmỏimệtquáđếnnỗichẳngnghĩgìđếnchănđệmsạchsẽ,
ấmápnữa.Hắnphồngmũithổiđèntheothóiquencủatùkhổsairồicứđể
nguyênquầnáolănvàogiườngngủnhưchết.
ÔngGiámMụcởngoàivườnbướcvềphòngmìnhthìđồnghồgõmười
haitiếng.Ítphútsau,trongnhàngủimcả.
VI
JEANVALJEAN
Vàokhoảngnửađêm,JeanValjeanthứcgiấcdậy.
JeanValjeansinhraởmộtgiađìnhnôngdânnghèoxứBrie.Lúcnhỏ,
anhtachẳngđượchọchànhgì.LớnlênanhlàmnghềxéncâyởFaverolles.
MẹanhlàbàJeanneMathieu,chalàôngJeanValjeanhoặclàVoilàJean,
lẽdochungquanhgọiđùalàVoilàJeanmàthànhtênấy.
[36]
JeanValjeantínhhaytưlựmàkhôngbuồn:Chỉnhữngngườigiàutình
cảmmớinhưthế.Nóiđúngra,nhìnbềngoàithìthấyanhtacũnglừđừ
chẳngcógìxuấtsắc.Chamẹanhmấttừhồianhcònnhỏdại.Mẹanhchếtvì
mộtcơnsốtxuốngsữamàkhôngbiếtcáchthuốcthang.Chaanhtrướccũng
làmnghềxéncây,sẩychânnênthiệtmạng.Valjeanchỉcònmộtngườichị
góachồng,trêntaybảyđứacondại,vừatraivừagái.
BàchịấyđãnuôiJeanvàlúcsinhthờiônganhrể,Jeanvẫnănởtrong
nhàchị.Lúcanhrểchết.Lũcon,đứalớnnhấtmớilêntám,đứaútmớiđầy
năm.Jeannămấyvừađúnghaimươilămtuổi.ThếlàJeanthayanhrểđi
làmgiúpchịnuôicáccháu.Rấtlàgiảndị:Anhcoiđólàmộtbổnphậnphải
làm,nhưngvẫncàunhàuvìbảntính.Cảthờitraitrẻ,anhlàmquầnquậtsuốt
ngàymớitìmnổicáiănnênchẳngnghenóianhtacónhântìnhnhânngãigì,
vìthờigiờđâumànghĩđếnchuyệnyêuđương.Tốiđếnđilàmvềmệtnhoài,
anhlẳnglặngngồiănxúp.Bàchịthỉnhthoảnglạichọnnhữngmiếngngon
trongđĩaanh,miếngthịt,látmỡ,cáinõncải,lấyđútchocon.Cònanh,anh
đểtócxõacảraquanhđĩa,chekíncảmặt,cứcắmđầungồiăn,mặckệ,làm
nhưkhôngthấygì.
ỞFaverolles,gầnnhàValjean,phíabênkiađườngđi,cónhàchịtáđiền
MarieClaude.LũtrẻnhàValjeanngàynàocũngănđói.Đôikhichúngchạy
sangnhàchịta,nóidốilàmẹsaisangvayítsữarồiđemnhaulạichỗsau
hàngràohoặcởđầungõ,tranhgiằngnhauhúpvộihúpvànglàmsữađổcả
raquầnáo.BàValjeanmàbiếtđượcthóivụngtrộmấythìmỗiđứacũng
đượctrậnđòn.Jeancónóngnảy,caucó,nhưnglạigiấuchị,đếntrảchỗtiền
sữachochịMarieClaudevànhưthếlàcáccháukhỏiphảiđòn.
Vềmùaxéncây,anhkiếmđượcmỗingàyhaimươibốnxu.Hếtmùaanh
quayrađigiặtthuêlàmmướn,chănbò,khuânvác,gặpviệcgìlàmđượcthì
làm.Phầnbàchịcũngcốgắnglàmlụng,nhưngmộtnáchbảyđứacondạit
làmđượcmấynỗi?Cảnhnhàthậtthiểunão,quanhnămtúngthiếuvàmỗi
ngàymộtnghèongặtthêm.Mộtnăm,trờilàmrétquá,Jeankhôngcóviệc
làm.Trongnhàkhôngcólấymộtmẩubánh.Đúngynhưthế.Khôngmột
mẩubánhmànhữngbảyđứatrẻthơ.
Mộtbuổitốichủnhật,trongnhàlãoMaubertIsabeauchủhàngbánh
trướcnhàthờFaverollesđãdọndẹpsắpđingủ.Chợtthấycótiếngđậpmạnh
ởchỗmặtngoàicửahàngcóchănglướithépvàlắpkính.Lãochạyravàkịp
thấymộtcánh tay thòquachỗkínhvỡ và dâythépđứt,đangvơ lấy một
chiếcbánhvàlôirangoài.Lãovộichạyra:Tênăntrộmsảichânchạytrốn;
lãođuổitheovàtómđược.Têntrộmđãvứtbánhđinhưngcánhtaycómáu
međầmđìa.ThìrachínhlàJeanValjean.
Việcấyxảyranăm1795.Jeanbịđưaratòatruytốvềtội“ăntrộmban
đêmcóphácửatrongmộtnhàcóngườiở”.Anhlạicómộtkhẩusúngsăn
bắnrấtgiỏi,thỉnhthoảngvẫnđibắntrộmchimchóctrongrừng.Điềuấylàm
hạianhthêm.Đốivớikẻđisăntrộmchimmuông,ngườitavẫncóthành
kiếnlàđúng,vìkẻđisăntrộmcũngnhưngườibuônlậuthìkhôngxabọnkẻ
cướplàmấy.Cóđiềunhântiệncũngnênnóirằnggiữahạngngườinày
bọngiếtngườicướpcủađángghêtởmởthànhthịvẫnkhácnhaumộttrời
mộtvực.Kẻsăntrộmchimsốngtrongrừng,taybuônhànglậusốngởtrên
núihoặcdướibiển.Thànhthịlàmchoconngườithốitha,dođótrởnênđộc
ác.Cònnúirừng,biểncảthìcótạoranhữngconngườimanrợ,cópháttriển
phầnhung dữ, nhưng không thủ tiêuphần nhântínhhọ.Tòaán tuyên bố
Jean Valjean có tội. Luật lệ đã rành rành ra đấy, không có cách gì khác.
Trongxãhộivănminhcủachúngtacónhữnggiờphútđángsợ,lànhữnglúc
luậtpháptuyênánđẩyngườitavàomộtcuộctrầmluân.Còngìthêthảm
bằngcáiphútgiâymàxãhộilánhxavàdứtkhoátvứtbỏmộtconngườibiết
suynghĩ!JeanValjeanbịkếtánnămnămkhổsai.
Ngày22tháng4năm1796ngườitaloanbáokhắpParistinchiếnthắng
MontenottecủađạoquânđánhởÝ.ThôngđiệpcủaHộiĐồngĐốcChính
gửi cho Viện Ngũ Bách ngày 2 tháng hoa nở năm Cộng Hòa thứ tư, gọi
ngườitổngchỉhuyđạoquânấylàBuonaparte(BấygiờViệnNgũBách-
500đạibiểulàViệnLậpPhápHộiĐồngĐốcChính-5ĐốcChính,là
quanHànhPháptốicao;Tứctháng5,theolịchmớicủachếđộCộngHòa).
Cùngngàyấy,ởnhàngụcBicêtrengườitađãxíchtrongmộtdâyxích
thậtlớn,JeanValjeanbịkhóavàodâyxíchđó.Mộtngườilínhcanhngụccũ,
nămnayđãgầnchínmươituổi,cònnhớnhưinconngườiđángthươngấybị
cùmvàocuốidâyngườithứtưởgócphíaBắcsânnhàngục.Anhtangồibệt
xuốngđấtnhưmọingườikhác.Chừngnhưanhtacũngkhônghiểutìnhcảnh
mìnhralàmsaonữa,chỉbiếtlàkinhkhủngquá.Trongýnghĩlờmờcủacon
ngườiùùcạccạcvớitấtcảmọiviệcnhưanh,cólẽanhcũngmangmáng
thấyrằngtrongviệcđócócáigìquáđáng.
Trongkhingườitaquaimạnhbúađểtánchiếcđinhtrêncáigôngcổphía
saugáy,anhkhóclên,nghẹnngàokhôngnóinênlời,chốcchốcmớithốt
đượcmộtcâu:“TôilàmnghềxéncâyởFaverolles”.Rồianhvừanứcnở
giơtaylên,hạxuốngbảylần,mỗilầnmỗihạthấphơn,trôngnhưanhđang
lầnlượtsờđầubảyđứatrẻlớnnhỏkhácnhau.Trôngcửchỉấyngườitađoán
biếtanhđãlàmđiềuphiphápgìđócũnglàvìmiếngcơmmanháocủabảy
đứabécon.
AnhbịgiảiđiToulon.Haimươibảyngàyròngrãtrênmộtchiếcxebò,
xiềngxíchluônmangtrêncổ.ĐếnToulon,anhthayáotùkhổsai.Cảquãng
đờicủaanhtrướcđâyđềubịxóamờ,xóamờcảtêntuổi;anhkhôngcòn
JeanValjeannữa,anhlàconsố24.601.Cònbàchịanhrồirasao?Bảyđứa
bérồirasao?Ailàngườichămlochocáigiađìnhấy?Cáicâynonđãcưa
mấtgốc,nắmlásẽthếnào?
Thìrachuyệnđờivẫncứthế.Nhữngconngườiđángthươngấy,những
sinhlinhcủaChúaấy,từđâykhôngnơinươngtựa,khôngkẻdìudắt,không
chỗtrúchânlangthangtrôigiạt,rồibiếtđâusẽkhôngmỗingườimỗingả,
dầndầnvàocáiđámsươngmùlạnhlẽođãchìmđắmbaonhiêukiếpngười
côđơn,cáicõitốitămthêlươngđãlàmmấtbóngbaonhiêucuộcđờibất
hạnh trong bước đường âm u của nhân loại! Họ bỏ làng ra đi. Cái gác
chuôngởnơigọilàlàngquêcũquênhọđi.Cáibờruộngởnơigọilàcánh
đồnglàngquênhọđi.Sauvàibanămtrongtù,ngaycảJeanValjeancũng
quênnốthọđi.Vếtthươngtronglònganhđãthànhsẹo.Thếlàhết.Trongcả
thờigianởToulon,chỉcómỗimộtlầnanhđượcnghetintứcbàchị.Hình
nhưlàvàokhoảngcuốinămthứtưsaukhianhvàotù.Cũngkhôngrõtintức
ấyđãđưađếnbằngcáchnào.Chỉbiếtcóngườitrướckiacóquenanhởquê
nhàmộtlầncógặpbàchị.BàởParis,trongmộtxómnghèogầnnhàthờ
SaintSulpice,phốGeindre.Bàchỉcònđemtheocómỗimộtđứacon,thằng
contraiút.Cònsáuđứakiahìnhnhưchínhbàcũngkhôngbiếtchúngởđâu
nữa.SángsángbàđếnmộtxưởnginởphốSabot,nhàsố3,làmviệcgấp
giấyvàđóngsách.Mùađôngtrờichưasáng,sáugiờđãphảicómặt.Trong
xưởngcómộttrườnghọc.Đứabélênbảy,bàđemtheogửihọcởđấy.
điều,sáugiờbàđãvàoxưởngmàđếnbảygiờtrườngmớimởcửa,nênthằng
béphảichờngoàisânngótgiờđồnghồ,phải,ngótgiờđồnghồngoàitrời
mùađôngtronglúccòntốimịt.Ngườitakhôngmuốnchonóvàoxưởng,
bảolàlàmvướngbậncôngviệc.Thợthuyềnsángsớmquađó,thấythằng
ngồixổmngoàihè,ngủgàngủgật,cókhithiếpđitrongxótối,gậpngười
trênchiếcgiỏmây.Gặphômtrờimưa,bàcụgáccổngthươnghại,nhặt
vàotrongtúplềucủabà.Tronglềuđộccómộtcáiphản,cáiguồngquaysợi
vàhaicáighếgỗ.Thằngbéngủlănraởmộtxónhà,tayômconmèochođỡ
rét.Đếnbảygiờtrườngmởcửa,nómớivàohọc.
Ngườitanóivớianhcóbấynhiêu.Nhưnglúcanhnghemấylờiấy,thì
dườngnhưtrongphútgiây,trongchớpmắt,cócánhcửasổnàobỗngdưng
đãmởtoangchoanhnhìnthoángthấycuộcđờicủamấyngườithânyêu,rồi
sauđólạikhéplại,tốitămmùmịt.Từđóanhchẳngcònnghetintứcgìvề
nhữngngườithânyêuấynữa.Màcũngchẳngbaogiờanhthấylạihọ,chẳng
baogiờanhcòngặphọ.Ởnhữngđoạntiếptheocủacâuchuyệnthươngtâm
nàytacũngkhôngcòntìmthấyhọnữa.
VàokhoảngcuốicáinămthứtưấythìđếnlượtJeanValjeanvượtngục.
Ởchốnlaotùsầuthảmnày,bọnđồngcảnhvẫnthườnggiúpđỡnhauviệc
đó.Anhtrốnrađượcvàlangthanghaingàyngoàicánhđồng.Nếutựdo
nghĩalàsaulưngcóngườitruynã,lúcnàocũngphảingoáicổnhìnlại,hơi
cótiếngđộnglàgiậtmìnhthonthót,thấycáigìcũngsợ,từmáinhàtỏakhói,
ngườiđiquađường,tiếngchósủa,tiếngngựaphi,tiếngchuôngđồnghồ,
đếnbanngàyvìbanngàyngườitanomrõ,banđêmvìbanđêmkhôngtrông
thấygì,đếnconđườnglớn,cáilốimòn,đếnbụicây,giấcngủ,cũngđềusợ
tuốtthìhaingàyấyanhtađượctựdo.Đếntốingàythứhaithìanhtabịbắt
lại,saubamươisáutiếngđồnghồchẳngănchẳngngủgì.Sauđó,tòaán
thủyquânphạtthêmbanămkhổsai.Nămthứsáulạiđếnlượtanhđượcvượt
ngục;anhnắmngaycơhộinhưngtrốnkhôngtrótlọt.Điểmdanhthấythiếu,
ngườitabắnphátsúngđạibácbáohiệuvàđếnđêmthìlínhtuầntìmđược
anhtrốndướichiếcvỏtàuđangđóngdở.Lúcbịbắtanhchốngcựlạivới
línhcoingục.Thếlàcáitộivừavượtngụcvừakhángcựkẻthừahànhấy,
theohìnhluậtđặcbiệt,phảixửgiamthêmnămnămnữatrongđócóhainăm
phảiđeoxiềngđôi.Cộnglàmườibanăm.Đếnnămthứmườilạiđếnlượt
anhtrốnnữavàanhcũngkhôngbỏlỡcơhội.Nhưnglầnnàycũngkhông
maygìhơn.Lạibanămnữa,thànhmườisáunăm.Saucùnghìnhnhưđến
nămthứmườiba,anhlạithửmộtlầnchótnữanhưngchỉrangoàiđượcbốn
tiếngđồnghồthìbịbắtlại.Banămnữavớibốntiếngđồnghồấy.Cảthảy
mườichínnăm.Anhvàotùtừnăm1796màmãiđếnthángmườinăm1815,
anhmớiđượcthảra.Nhưthếchỉvìanhđậpmộtmiếngkínhvàlấymộtcái
bánhmì.
Đếnđâycầnmởmộtdấungoặc.Trongkhixétvềhìnhluậtvàviệcluật
phápđàyđọaconngười,lầnthứhaitácgiảlạigặpmộtvụtrộmbánhmìxuất
phát điểm của một kiếp trầm luân. Claude Gueux đã lấy trộm một chiếc
bánh.JeanValjeancũnglấytrộmmộtchiếcbánh.MộtthốngkêtạiAnhcho
biếttrongnămvụtrộm,cóbốnvụtrựctiếpdođóimàra.
Lúcvào tùJeanValjeanrunsợ,khóc lóc,đếnkhi ra,anhthành người
thảnnhiên,trơnhưđá.Lúcvàolònganhtuyệtvọng,nayra,lònganhđen
tối.Cáigìđãxảyratrongtâmhồnanh?
VII
BÊNTRONGTUYỆTVỌNGTATHỬPHÂNTÍCH
XEM
Xãhộicónhiệmvụphảithấyrõnhữngđiềuđóvìchínhxãhộiđãgâyra.
Nhưchúngtađãbiết,JeanValjeanlàmộtkẻvôhọc,nhưngkhôngphải
ngườingungốc.Trongconngườianhvẫncóthứánhsángcủathiênbẩm.
Đaukhổcũngcócáiánhsángcủanó,làmchotâmtrícònmơhồcủaanh
đượcsángsủathêmlên.Trongcuộcđờiđàyải,khiroivọt,xiềngxích,lúc
nằmngục,laodịch,khiởngoàinắngthiêuđốt,lúcnằmtrêntấmphảncủa
nhàtùkhổsai,anhthườngtựhỏilươngtâmvàsuynghĩ.
Anhtựcoimìnhnhưquantòa.Vàanhbắtđầutựxétxử.Anhcôngnhận
rằnganhkhôngphảilàmộtkẻvôtộibịxửoan.Anhtựthúnhậnđãtrótlàm
mộtviệccùngquẫnđángchêtrách.Anhmàngửatayxinchiếcbánhkiathì
chưahẳnngườitakhôngcho.Dùsaođinữa,tốthơnlàphảidằnlòngmàchờ
chobánh,hoặcdolaođộngmàcó,hoặcconngườitathươnghạimàcho,
cònnói:“Đóiănvụngtúnglàmcàn”thìkhôngphảilàmộtlýsựcứngđến
khôngbẻlạiđược.Bởivìtrướchếtthựcsựvìđóilàmchếtthìcũnghiếmcó;
saunữa,vềbảnchấtconngườitalạicóthểchịuđựngrấtlâuvàrấtnhiều
mọithứđaukhổvềtinhthầnvàthểchấtmàkhôngchết,cáiấykhôngbiết
mộtcáimayhaylàmộtcáirủi.Chonênphảibiếtnhẫnnại.Nhẫnnạithìtốt
hơn,tốtchocảlũtrẻthơkianữa.Chứdámđemsứcvócyếuớtcủamình
hùnghổtómlấycổcảmộtxãhộivàtưởngrằngcóthểthoátkhỏicảnhđói
rétbằngtrộmcắp,thìthậtlàmộthànhđộngđiêncuồng.Nóigìthìnóichứ
cáicửađểrakhỏiđóirétmàcũngdẫnvàoônhụcthìrõlàcáicửatồi.Tóm
lại,anhcósailầmthật.
Rồianhtựhỏi:Phảichăngchỉcómìnhgâyrachomìnhkiếpsốngoan
nghiệtnày?Trướchết,mộtngườilaođộngnhưanhmàphảithấtnghiệp,một
ngườisiêngnăngnhưanhmàphảiđóikhátthìphảiđólàmộthiệntượng
nghiêmtrọngkhông?Saunữa,đãmắclỗilầmmàbiếtthúnhận,thìtrừngtrị
nhưthếcóđộcácvàquáđángkhông?Cóphảinhưthếlàtrongviệctrừng
phạt,luậtphápcóđiquátrớnhơnlàkẻphạmtộiquátrớnkhilầmlỗikhông?
Cóphảicáncâncônglýđãquánghiêngvềphíabắtđềntộikhông?Xửphạt
nặngnhưthếcóphảilàđểkẻphạmtộichuộctộikhông?Haylàlạiđưađến
kếtquảđảongượcvaitrò,biếncáisailầmcủakẻphạmtộiracáisailầmcủa
conngườitrấnáp,biếnthủphạmthànhnạnnhân,biếnconnợthànhchủnợ
vàcuối cùngđemcông lýđặtvềbênkẻđãxâmphạm vàocônglý? Phải
chănghìnhphạtấy,cáihìnhphạtliêntiếpgianặngthêmvìcáclầntoanvượt
ngục,cuốicùngchỉlàmộtthứứchiếpcủakẻmạnhđốivớikẻyếu,mộttội
áccủaxãhộiđốivớicánhân,mộttộiáchàngngàytáidiễnvàkéodàiđến
mườichínnămtrời?
Anhtựhỏixãhộisaolạicóquyềnbắtconngườiphảichịuđựng,mộtmặt
làcáithóikhôngphòngxaphilý,mộtmặtlàcáilốiđềphòngquátànnhẫn
củanó?Saolạicóquyềnépmộtngườixấusốvàocáithếhiểm,giữamộtcái
thiếuvàmộtcáithừa,thiếuviệclàmvàthừahìnhphạt?Đốivớinhữngphần
tửvìrủiromàchịuthiệtthòinhấttrongsựphânphốicủacải,đánglẽhọ
phải được chiếu cố nhất, lại đối xử với họ như thế có phải là quá đáng
không?
Cáccâuhỏiấyđặtravàgiảiquyếtxong,anhxétxửvàlênánxãhội.
hộitrởthànhmốicămthùcủaanh.Anhchoxãhộiphảichịutráchnhiệmvề
sốphậnanhđangchịuvàđịnhbụngmộtngàykiasẽhỏitộinó.Anhnhận
địnhviệcanhlàmthiệthạichongườitachẳngbắcđồngcânđượcvớicái
việcngườitalàmthiệthạichoanh.Vàanhkếtluậnrằng,cáiáncủaanh,thật
rakhôngphảilàoanuổngnhưngrõrànglàbấtcông.
Giậndữthìcóthểmấttrívàvôlý.Ngườitacóthểnổinóngsai.Nhưng
khingườitacămphẫnthìxétchocùngngườitađãnắmlẽphảiởchỗnào
đấy.JeanValjeancảmthấycămphẫn.Vảlại,xãhộichỉlàmhại.Luônluôn
anhthấyxãhộichỉcómộtbộmặtgiậndữlàhìnhán.Bộmặtấynóluôn
luôn giương ra cho những kẻ nó đem ra trừng trị! Còn mọi người chung
quanhthìhọđộngđếnanhlàchỉđểgiàyvò.Mỗilầntiếpxúcvớihọlàmột
vốđauđớn.Từnhỏđếngiờ,anhchưatừngbiếtmộtlờinóithânmật,mộtcái
nhìnthươngmến,kểcảđếncủamẹvàchịtrongnhàcũngthế.Hếtđaukhổ
này đến đau khổ khác,dần dần anh tin quyết rằng đời là một cuộc chiến
tranhvàtrongcuộcchiếntranhấy,anhlàkẻchiếnbại.Anhchỉcònmộtthứ
vũkhílàlòngcămthù.Anhquyếtchímàigiũanóthậtsắctrongtùđểkhira
thìđemtheo.
ỞnhàtùTouloncómộtlớphọcdomộtsốtusĩmởđểdạynhữngđiều
thườngthứcchotrongtùaicóchíthìhọc.Anhcũngởtrongsốngườicóchí
ấy.Bốnmươituổianhmớivỡlòngđihọc,họcđọc,họcviết,họctính.Anh
nghiệmrằnghọcđểmởmangtrínãotứclàrènluyệnthêmcholòngcămhờn
củamình.Cónhữngtrườnghợp,họcthứcvàánhsánglạinốigiáochocái
ác.
Nóirathậtlàbuồn!Saukhilênáncáixãhộiđãlàmanhđaukhổ,anhxét
xửđếntrờivìtrờiđãsinhracáixãhộikia.Vàanhcũnglênántrờinốt.Ấy,
mười chín năm giam cầm và đày đọa, linh hồn anh vừa cao lên vừa rơi
xuốngthấplànhưthế!Ánhsánglọtvàođượcbênnàythìbóngtốicũnglấn
đến.
NhưtađãthấybảnchấtJeanValjeankhôngphảixấu.Khimớivàotù,
anhvẫncònlàconngườitốt.Lênánxongxãhội,anhthấymìnhtrởthành
độcácvàlênánđếncảtrờithìanhthấymìnhtrởthànhvôđạo.Đếnđâykhó
màkhôngsuynghĩmộtlát.Bảnchấtconngườicóthểthayđổitấtvàhẳn
nhưvậychăng?ConngườiChúasinhralươngthiệnthìxãhộilạicóthểlàm
chođộcácchăng?Cóthểnàotâmhồnlạibịsốphậnuốnnắnlạitừđầuchí
cuốivàtrởnênxấuxa,khigặpsốphậnxấuxa?Cóthểnàotráitimlạibiến
dạngxấuxívàmắcphảinhữngtậtnanydosứcépcủamộttaihọaquáto,
nhưcộtsốngbịgòdướimộtvòmnhàquáthấp?Cóchăngtrongtâmhồncủa
conngười,nóichung,trongtâmhồncủaJeanValjeannóiriêng,mộttialửa
đầutiên,mộtyếutốthiêngliêng,ởthếgiớinàythìkhôngsaohủyhoạiđược,
cònởthếgiớibênkiathìbấttử.Tialửaấy,yếutốấy,điềuthiệncóthểnuôi
lớnlên,thổiđượm,thắpsáng,đốtcháybùnglênvàlàmtỏaánhsángrựcrỡ
rachungquanhvàđiềudữkhôngđờinàocóthểhoàntoàndậptắtđược?
Thậtlànhữngvấnđềnghiêmtrọngvàbíhiểm.Riêngvấnđềcuốicùng,
thìbấtkỳnhàsinhlýhọcnàochắccũngphảitrảlờikhôngmàchẳngcần
ngậpngừnggìcả,nếuđãnhìnthấyởToulon,vàogiờnghỉ,đồngthờicũng
làgiờmơmàngcủaanh,chínhJeanValjeanngồitrêntayquaycủamộttời
đứngnàođó,tayvòngtrướcngực,mộtđầudâyxíchnhétvàotrongtúiđểnó
khỏikéolê.Nhữnglúcấy,anhtùkhổsaimặtmàyảmđạm,nghiêmnghị,
tínhyênlặngvàtưlựấy,conngườibịphápluậthấtrangoàixãhộiấy,nhìn
conngườivớicặpmắtgiậndữ,conngườibịđàyđọacủaxãhộivănminhấy
nhìntrờimộtcáchnghiêmkhắc.
Nóichođúngvàchúngtôicũngkhôngmuốngiấulàmgì,nhàsinhlýhọc
biết quan sát chắc cũng thấy ở đó một nỗi khốn khổ không còn cứu vãn
được,ôngtacũngcóthểthươngxótchoconbệnhmàphápluậtđãlàmnên
nôngnỗi,nhưngchắchẳnlàkhônghềthửnghĩđếnviệccứuchữa.Trong
tâmhồnnàycónhữngthươngtíchgìthìôngtacóhéthấycũnglàmlơ;
giốngnhưDanteđứngtrướccửađịangục,ôngtachắccũngxóakhỏicuộc
đờiấycáichữmàngóntayChúađãghitrêntránmọingười:Hyvọng!
TrạngtháiấycủatâmhồnJeanValjean,chúngtôiđãthửđemraphân
tích.Khôngbiếtnóđãrõvớianhchưa,nhưchúngtôiđãcốlàmchonó
vớiđộcgiảsáchnày?Tấtcảnhữngnhântốlàmnênnỗikhổtinhthầncủa
anh,khôngbiếtanhcóthấyrõkhinóđãhìnhthànhvàtrướcđóđãthấyrõnó
khinóđanghìnhthànhkhông?Conngườicụccằnvàvôhọcấycónhậnra
đượcrànhrọtcácýnghĩnốitiếpnhautrongtâmtrímìnhvàtừngbướcđưa
mìnhđến nhữngcảnhtượng thảmsâu,nó đãtrởthành, từbaonhiêu năm
nay,chântrờibêntrongcủatríóc?Anhcóbiếtchăngtấtcảnhữnggìxảyra
trongngườianhvàtấtcảnhữnggìđangxảyracựaquậytrongđó?Những
điềuấy,quảlàchúngtôikhôngdámnói,vàchínhlàchúngtôicũngkhông
tin.TrongJeanValjean,ngutốicònnhiềuquá,đếnnỗi,trảiquanhiềutai
ươnglàthế,màkhôngphảikhôngthậthiểuanhđangcảmthấyđiềugì.Anh
sốngtrongtốităm,anhđaukhổtrongtốităm,anhthùghéttrongtốităm,
thểnóilàanhthùghétcáigìởđằngtrướcanh.Anhquensốngtrongbóng
đêmấy,dòdẫmnhưmộtngườimùvànhưmộtkẻđangmơ.Tuynhiên,từng
lúc,dotừngoàiđếnhaytựbảnthângâyra,anhrùngmìnhgiậndữ,đaunhói
lênbộiphần.Mộtánhchớpmờnhạtthoángquathắpsángcảtâmhồnanh,
làmchonhữngvựcsâukỳquáivàhìnhdángtốiđencủasốphận,hiệnrađột
ngộtkhắpnơichungquanhanh,đằngtrướccũngnhưđằngsau,trongmột
ánhsángvôcùngthêthảm.
Ánhchớpbiếnđi,bóngtốilạiậpxuống,anhđangởđâuđây?Anhkhông
biếtnữa.Cáilốitrừngphạt,trongđónổibậtsựtànnhẫn,nghĩalàđiềulàm
chongườitađầnđộnđi,chỉđưađếnkếtquảtệhạilàbiếndầndầnconngười
thànhthúrừngcókhithànhthúdữ.BaonhiêulầnJeanValjeancốvượtngục
đivượtngụclại,đủchứngtỏcáitáchạilạlùngcủaphápluậtđốivớitâm
hồnconngười.Màcódịpanhsẽcònthựchiệnnữaviệcvượtngụcvôích
điêncuồngấy,chứcũngkhôngcầnnghĩđếncóthànhcônghaykhông,cũng
khôngcầnnhớđếncónhữngkinhnghiệmđauđớncủalầntrước.Nhưcon
chósóithấychuồngmở,anhlồnglộnchạyđi.Bảnnăngbảo:“Trốnđi!”.
Nếusuytínhthìlươngtriđãngăn:“Ởlại!”.Nhưng,trướcsựcámdỗquá
mạnh,lý tríđãbaymấtvà chỉcòncó bảnnăng.Chỉcóconthúdữtrong
ngườianhhànhđộng.Vàđếnkhibịbắtlại,cáchìnhphạtnghiêmkhắcmới
chỉlàmchonóthêmhungtợn.
Cómộtchitiếtkhôngbỏsótlàsứcanhrấtkhỏe,trongtùkhôngaibìkịp.
Lúc làm việc nặng, như ròng dây cáp, quay tời, anh làm khỏe bằng bốn
người.Cólúcanhkêvainhấcbổnghaylấylưngđỡnhữngvậtnặnghàng
mấytạvàkhicầnthìthaythếcảcáidụngcụgọilàcáikích,ngàyxưagọi
cáiorgueil,nhânđócóphốtênMontorgueilgầnchợlớnParis.Bạnbègọi
đùaanhlàthằngJeanKích.CólầnngườitađangchữacáibaolơnnhàThị
Sảnh Toulon thì cái cột trụ đá chạm kiểu Puget rời ra và suýt đổ. Jean
Valjeancómặtởđấyvộilấyvaiđỡchiếccột,nhờthếmàthợkịpđếnchống
lại.Anhkhỏeđãnhưthế,anhnhanhnhẹnmềmdẻolạicònhơn.Cónhững
ngườitùthườngxuyênnghĩđếnvượtngục,đãphốihợpsứcmạnhvớisự
nhanhnhẹnđếnmứcmộtkhoahọcthựcsự,khoahọcvềgâncốt.Nhữngcon
ngườimuônđờiướcmuốncócáicánhnhưconruồi,conchimấy,ngàyngày
họvẫn đemratập dượtcảmộtnghệthuật huyềnbívề leotrèo.Leotheo
chiềuthẳngđứng,chânbámvàonhữngnơichỉthấyhơigợnmộttí,thường
chỉlàtròchơiđốivớiJeanValjean.Chỉcómộtgóctườngmàlấygâmlưng
vàbắpchân,dùngkhuỷutay,gótchânbíuvàonhữngchỗvôiđáráprỗ,
anhtrèolênđếngácbanhưmộttròquỷthuật.Cókhianhcứleonhưthếlên
đếntậnnócngục.
Anhítnói,khôngcười.Cảnămhọachăngchỉmộthailầncócảmxúc
thậtmãnhliệtmớilàmanhbậtlêntiếngcười,cáighêrợnphảngphấtnhư
củamaquỷ.Trônganhlúcnàocũngcóvẻđangnhìnmộtcáigìghêrợn.
Đúnglàtâmtríanhđangbận.Quanhữngnhậnxétkhônglànhmạnhcủamột
bảnchấtdởdangkhôngpháttriểnvàcủamộtđầuóclẩnquẩn,anhcảmthấy
mơhồnhưcómộtvậtgìcổquáiđangđèlênngườimình.Anhđangbògiữa
vùngtranhtốitranhsángấyvàmỗibậnngoáicổlại,thửvươntầmmắtlên
cao,anhlạivừahoảngsợvừacămgiậnmàthấytầngtầnglớplớpđángsợ
nàolàsựvật,nàolàluậtpháp,thànhkiến,nàolàngườivàviệc,tấtcảđều
dựngsững,chồngchấtđếntậnmâyxanh,chỗlồichỗlõmmộtcáchghêrợn,
tấtcảđềumơhồkhôngrõđườngnét,nhữngkhốitonhưnúilàmanhhốt
hoảng.ThậtrađóchỉlàcáithápkỳdiệumàchúngtagọilàVănMinh.Đây
đótrongcáimớlúcnhúc,dịhìnhấy,lúcthìsátngaybêncạnh,lúcthìởtận
nơixakhôngvớitới,anhlạinhìnthấymộtnhóm,mộtchitiếtnàođósáng
bậtlên.Đólàtênlínhgácngụcvớichiếcdùicui,hoặctênsenđầmvớichiếc
kiếmdài,rồilạilàôngGiámMụcmũcaovàtậnchótvót,nhưtrongánhhào
quangchóilọi,HoàngĐếmũáochỉnhtề,rựcrỡ.Anhcócảmtưởnglàmọi
thứhuyhoàngxaxôikia,khôngnhữngkhôngxuatanđêmtốimàcònlàm
chonóthêlươngvàmùmịtthêm.Phápluật,thànhkiến,sựviệc,conngười,
đồvật,tấtcảnhữngthứđó,điđilạilạitrênđầuanh,theosựvậnđộngphức
tạpvàbíẩncủavănminhmàChúađiềukhiểnlấy;tấtcảbướcđivàchàđạp
lênngườianh,độcácmàbìnhthản,lạnhlùngmàácliệt,khôngsaotảnổi.
Nhưbịrơixuốngcảnhcùngcựcnhấttrênđời,nhưbịđàyxuốngtầngsâu
nhấtcủađịangụcđểkhôngcònmắtmànhìnnữa,nhữngkẻbịphápluậtđày
đọađềucảmthấyđènặnglênđầumìnhtấtcảsứcnặngcủacáixãhộiloài
người,nóquảthậtvôcùngtolớnđốivớiaiđứngngoàimànhìnvàđốivới
ngườibịnóđèlênthìlạivôcùngkinhkhủng.
JeanValjeansuytưởngtrongtìnhtrạngnhưthế.Sựsuytưởngcủaanh
thểcótínhchấtnhưthếnào?Giánhưhạtgạotrongcốixaymàbiếtsuynghĩ
thìchắcnósẽnghĩnhưanhđangnghĩ.
Tấtcảnhữngcáiđó,nhữnghiệnthựcđầybóngma,nhữngbóngmađầy
hiệnthựcấy,dầndầnđãtạonêntronganhmộttâmtrạngkhótả.Đôikhi,
đanglàmlaodịch,anhdừngtaysuynghĩ.Tâmtríanhvừagiàdặnvừarối
loạnhơnxưa,bỗngvùnglêntứctối.Tấtcảcáigìđãxảyrađếnchoanhđều
vônghĩa,tấtcảsựvậtchungquanhanhđềuphilý.Anhtựnhủ:Thậtchẳng
khácgìchiêmbao.Anhnhìntêngácngụccáchanhmấybước,trôngnónhư
mộtbóngma;độtnhiênbóngmanệnanhmộtdùicui.Đốivớianh,thiên
nhiêntrướcmắthìnhnhưkhôngcónữa.Khôngcómặttrời,khôngcóngày
hèđẹp,khôngcóbầutrờirựcrỡ,khôngcóbuổisớmmaithángtưmátdịu,
nóinhưthếtưởngcũngđúngvớianhthôi!Ởtronganhchỉnhờnhờ,mộtthứ
ánhsángxóbuồng.
Cuốicùngđểtómtắtnhữnggìcóthểtómtắtđượctrongtấtcảnhữngđiều
đãkểratrênkiavànêuthànhkếtluậncụthể,chúngtachỉcầnnhậnđịnh
rằng,saumườichínnăm“hunđúc”trongtù,JeanValjean,cáianhthợxén
câyhiềnlànhởFaverolles,saulàtêntrọngphạmđángsợởToulon,đãtrở
thànhkẻcóganlàmhaithứviệcxấuxa:Mộtlànhữngmanhđộngđộtnhiên,
mùquáng,khôngsuynghĩ,hoàntoàndobảnnăngsaikhiến,nhưlàđểtrả
thùchonhữngđaukhổđãđàyđọamình;hailàcónhữnghànhđộngxấuxa
nghiêmtrọng,cóđắnđocânnhắc,cótrùtính,dựavàonhữngýnghĩsailầm
màđaukhổvừaquađãgieovàođầuócmình.Nhữngviệctrùtínhcủaanh
thườngquabagiaiđoạnliêntiếp:Lýluận,quyếttâmvàkiêntrì,baviệc
chỉnhữngtaycantrườngmớilàmnổi.Sựbấtbìnhthườngxuyên,nỗichua
xóttronglòng,niềmuấtứcsâuxavìcácthứbấtcôngphảicamchịuvàsự
phảnứngđốivớicảnhữngngườitốt,ngườivôtộihayngườicôngminh,đều
làđộngcơcủaanh.Mỗilầnanhsuynghĩ,anhđềuxuấtpháttừlòngcămthù
luật pháp của loài người và cuối cùng rồi cũng lại quay về đích đó. Nếu
khôngcócáigìmaymắnngănlạithìrồicólúc,lòngcămthùấysẽbiếnra
lòngcămthùxãhội,cămthùloàingười,cămthùcảtạohóavàthểhiệnra
thànhcáiýmuốnmơhồ,daidẳngvàtànbạolàlàmhại,bấtluậnai,quýhồ
đólàmộtsinhvật.Xemđóthìbiết,khôngphảilàkhôngcăncứmàgiấy
thônghànhcủaJeanValjeanlạichoanhlàngườirấtnguyhiểm.
Năm này qua năm khác, tâm hồn ấy khô héo dần, chầm chậm nhưng
khônggìngănnổi.Timkhônênmắtcũngkhô.Lúcrakhỏinhàtù,tínhra
suốtmườichínnămtrời,anhchưahềrỏmộtgiọtnướcmắt.
VIII
BIỂNCẢVÀĐÊMTỐI
Cóngườirơixuốngbiển!Mặc!Tàukhôngdừnglại.Đangcógió,chiếc
tàuvôtìnhphảitiếptụchànhtrìnhđịnhsẵn.Nócứlướttới.Ngườikiamất
hút rồi hiện ra, chìm xuống lại ngoi lên, kêu cứu, rồi giơ tay vẫy, nhưng
chẳngmộtainghecả.Chiếctàurùngmìnhtrướccơnbão,mọingườiđangra
taykéolái.Thủythủvàhànhkháchkhôngaicònthấyngườiđangbịsóng
vùinữa:Cáiđầuanhtachỉlàmộtchấmnhỏtrênmặtbiểnsóngto.
Anhtakêulênmấytiếngtuyệtvọnggiữakhoảngbiểntrờithămthẳm.
Ôi!Cánhbuồmđangbỏđi,saomànhưmộtbóngma!Anhnhìnnó,nhìn
điênsay.Nólùira,mờđi,nhỏdần.Mớibannãyanhcònởtrênấy,anhcòn
đứngtronghàngthủythủ,anhđiđilạilạitrênboongvớimọingười,anh
phầnkhôngkhívàánhsángcủamình,anhđangsống.Bâygiờ,thìviệcgìđã
xảyra?Anhđãtrượtchân,ngãxuốngvàthếlàhết.
Chungquanhanhbâygiờchỉcólànnướcdữtợn.Dướichânanhchỉthấy
cáigìchảytrôivàsụpđổ.Nhữngngọngióxéráchbươm,ghêtởmbaovây
lấyanh,nhữngcuộnnướcxoáylôianhđi,mặtbiểntảtơivùngvẫyquanh
đầuanh,sóngnướcnhưmộtđámngườithôbỉđangnhổvàomặtanh,nhiều
ngõ ngách mập mờ như đang nuốt anh mất nửa người; mỗi lần anh dấn
xuốngsâu,anhlạihéthấynhữngvựcthẳmtốiom;baonhiêurongrêuxalạ
tómlấyanh,quấnchânanhvàlôianhvềvớinó;anhcócảmgiácnhưmình
cũnghóa thành vực sâu, cũng là bèo bọt;sóngbiểnchuyềnnhau dồi dập
anh,anhhớplấyđắngcay,đạidươnghènnhátrasứcdìmanh,mênhmông
đangđùavớicơnhấphốicủaanh.Hìnhnhưtấtthảysóngnướclàhằnthù!
Tuyvậy,anhvẫnvùngvẫy,cốthửtựvệ,cốthửđứngvững,cốhếtsứcđể
bơi.Nhưnganh,anhchỉlàmộtsứclựcđángthươngtrongchốclátđãkiệt
quệ,màlạidámđươngđầuvớicáibấttận.Chiếctàuởđâurồi?Đằngkia,
mờmờtrongbóngtốinhànnhạtởchântrời.
Từngcơngiótonổilên;tấtcảcácthứbọtbèođậpxuốngngườianh.Anh
ngướcmắtlênvàchỉthấymâymùảmđạm.Đanghấphối,anhlạichứng
kiếnbiểncảlêncơnđiêndại.Anhnhưbịcơnđiênkiaxửnhụchình.Văng
vẳng bên tai anh những tiếng động xa lạ đối với con người, những tiếng
độngnhưđếntừbênkiatráiđất,từmộtcõingoàinàođókinhkhủnglàm
sao.Trênmâycaocónhiềuchimcũngnhưthườngcóthiênthầntrênnhững
khốnkhócủaconngười,nhưngchimvàthầncóthểgiúpgìđượcchoanh?
Nhữngthứđóbay,lượnvàcahát,cònanh,anhrênrỉsắplìađời.Anhcảm
thấymìnhnhưbịliệmtrongcảhaithứvôbiên:Biểncảvàtrờicao;biển
mồ,trờilàvảiliệm.
Đêmđếndần.Anhbơikhôngbiếtbaonhiêugiờrồi,sứcanhđãcạn.Con
tàu,cáivậtxaxôitrênđócóngười,đãkhuấtbóng.Chỉcònmộtmìnhanh
tronghốsâuthămthẳmcủahoànghôn.Anhchìmxuống,anhlấygân,anh
quằnquại,anhnghedướichânnhữngđợtsóngcổquáicủavôhình;anhcất
tiếngkêu.Chẳngcònngười.VậyChúaởđâu?Anhkêu.Aicứutôi!Aicứu
tôivới!Anhkêumãi.Chântrờivẳnglặng.Trờicaovẳnglặng.Anhvanvỉ
quãngrộng,sóngnước,rongrêu,ghềnhđá:Tấtcảđềucâmđiếc.Anhvan
xinbãotố,nhưngbãotốvôtìnhchỉtuânlệnhvôbiên.Chungquanhanhchỉ
cònbóngtối,sươngmù,côquạnh;chỉcòntiếngsóngvôtìnhgàothétvàmặt
nướchungtànkhôngngớtnhănnheomãimãi.Trongngườianhchỉcònghê
rợnvàmệtmỏi.Dướichânanhchỉcònchìmđắm.Khôngcònchỗbámvíu
nữa.Anhnghĩđếnbướcphiêulưutămtốicủathâymatrongbóngđêm
hạn.Cáilạnhkhôngbờlàmanhtêdại.Haibàntayanhcoquắpnắmlại
chỉvơđượchưkhông.Gió,mây,bãotố,trăngsaovôdụng!Biếtlàmthế
nào?Ngườituyệtvọngđànhbuôngxuôi,kẻchánchườngđànhtìmcáichết,
anhmặcchosốphậnlôiđi,anhbuôngtayvàthếlàmãimãiđắmchìmtrong
nhữnghốsâuthảmđạm.
Ôi!Bướcđikhônggìcảnđượccủaxãhộiloàingười!Giữađườngcóbao
nhiêungười,baonhiêulinhhồnbịbỏrơi!Mộtđạidương,đểđónmọicáimà
luậtphápgạtra.Khôngcònmộtsựcứuvớtnào,đángsợlàmsao!Chaoôi!
Cáichếttinhthần!
Biển cả ở đây là đêm tối cay nghiệt của xã hội, nơi pháp luật vứt bỏ
nhữngnạnnhâncủamình.Biểncả,đólàsựkhốnkhổmênhmông.Linhhồn,
trôidạttrongvựcsâuấy,cóthểtrởnênmộtthâyma.Ailàkẻlàmcho
sốnglại?
IX
LẠIGẶPBẤTCÔNG
Mãnhạntù,khinghebêntaimấytiếnglạlùng:Màyđượctựdo!Thật
nhữngphútkhôngngờ,khótảđốivớiJeanValjean.Mộttiasángchóilòa,
thứánhsángthậtsựcủangườisốngđộtnhiênchiếuvàotâmhồnanh.Khốn
nỗi,chẳngbaolâutiasángấylạimờđi.BanđầuJeanValjeanquảthựcđã
quáng mắt khi nghĩ mình được tự do. Anh tin tưởng một cuộc đời mới.
Nhưnganhlạithấyngaygiátrịcủakẻmangtờgiấythônghànhvàng.
Ngaytừphútđầuấyđãcóbaonỗichuacay.Anhđãnhẩmtínhsốtiềnđể
dành suốt thời gian ở tù thế nào cũng phải đến một trăm bảy mươi mốt
francs.Phảinóichođúnglàtínhnhưthếanhkhôngkhấutrừnhữngngày
chủnhậtvàngàylễbắtbuộcphảinghỉ,mườichínnămtứcphảitrừmấtđi
ngóthaimươibốnquan.Dùsao,sốtiềnấyđãbịkhấuđinhiềukhoảnthu
linhtinh,chỉcònmộttrămlinhchínfrancsmườilămxu,lúcanhratùngười
tađemtínhtrảchoanh.Anhchẳnghiểutạisaolạichỉcòncóthếvàđinh
ninhlàmìnhbịngắtngọn,haynóitoạcra,bịđánhcắp.
Hômsaungàyđượctha,đếnGrasse,anhthấytrướccửaxưởngcấtnước
hoacam ngườitađang dỡnhữngbao hàngto,anh lạixinlàmgiúp.Việc
đang cần, người ta đồng ý ngay. Anh bắt tay vào việc. Anh thông minh,
ngườikhỏevàlanhlợi,lạilàmhếtsứcnênngườichủ radángbằnglòng.
Mộtngườilínhsenđầmđingangqua,thấyanhđanglàm,đểý,dừnglạihỏi
giấy.Xonglạitiếptụclàmviệc.Trướcđó,anhcóhỏithửđámphulàmnhư
thếtiềncôngmỗingàyđượcbaonhiêu,họchoanhbiếtlàbamươixu.Tối
đến,anhđếntìmngườichủxưởngđểxinlĩnhtiềncôngvìhômsauphảilên
đườngsớm.Hắnchẳngnóinănggì,xỉachoanhhaimươilămxu.Anhđòi
thêm,hắnbảo:“Màymàđượcbấynhiêulàtốtquárồi!"Anhnàinữa.Hắn
lườmvàbảo:“Liệukhônglạivàonhàđá".
Mộtlầnnữa,anhchomìnhđãbịđánhcắp.Xãhội,NhàNước,bớttiền
củaanhlàăncắpmẻto.Bâygiờđếnlượtcánhânăncắpcủaanhtừngmẻ
nhỏ. Phóng thích chưa phải là giải thoát và ra tù chứ không ra khỏi hình
phạt.
Đó,ởGrasse,anhđãgặpcâuchuyệnnhưthế.CònđếnDignengườita
đốixửvớianhnhưthếnào,chúngtađãbiết.
X
THỨCDẬY
Chuôngđồnghồnhàthờđánhhaigiờ,JeanValjeanthứcgiấcdậy.Cái
giườngêm quáđãlàm anhtỉnhdậy.Đãgầnhaimươinăm anhkhônghề
đượcnằmgiường,nên,tuykhôngthayquầnáo,cáicảmgiácquálạlàmanh
khôngngủyênđược.Anhđãngủquênđượchơnbốntiếngđồnghồ.Bao
nhiêumệtmỏinhưđãtrútsạch.Vả,anhcũngquenchẳngnghỉngơinhiều.
Anhmởmắt,nhìnmộtlúclâutrongbóngtốiquanhmìnhrồinhắmmắtngủ
lại.
Banngàycảmxúcmiênman,tâmtrínhiềuđiềulonghĩ, đếnđêmngủ
thiếpđithìdễdàng,chứđãthứcgiấcthìkhómàngủlạiđược.JeanValjean
đêmấycóthếthật.Anhkhôngsaonhắmmắttrởlạiđược,đâmranghĩ
vẩn. Đầu óc như mờ mịt, rối bời, ý nghĩ qua lại chằng chịt. Chuyện xa,
chuyệngầnđềunhưlềnhbềnhlộnxộn,giaonhau,lẫnlộnvớinhau,khithì
mờnhạtkhithìhiệnto,rồibỗngnhiênvụtbiếnđinhưchìmxuốngdướilàn
nướcbùnđangxáođộng.Nhiềuýnghĩhiệnra,nhưngchỉcómộtýthường
xuyênquấnquíttrongócanh,lấnáttấtcả:Anhnghĩvềbộđồănbằngbạc
vàchiếcmôitotướngcủabàMagloirebàytrênbànăn,nóđãlàmchoanhđể
ýlúcđầuhôm.Bộđồbạcấynhưámảnhanh.Nóởngaykiathôi,cách
mấybước.Lúctừbuồngbênsangđây,anhthấybàởgiàcấtnóvàochỗô
đầugiường.Anhđãchúýđếnchỗôtườngđó.Ngayphíabênphảichỗcửa
từbuồngănsang.Bộđồbạc,rõlàbằngbạcròng.Màlạilàbạccũ.Kểcả
chiếcmôi,cóthểbánítralàvàitrămfrancs.Gấpđôimóntiềnanhlàmtrong
mườichínnămtrời.ThậtrathìanhcóthểkiếmđượcnhiềuhơnthếnếuNhà
Nướckhôngăncắpcủaanh.
Anhnghĩtớinghĩlui,giằngcosuốtgiờ.Cũngcóchútítdodựvàtranh
đấubảnthân.Bỗngđồnghồđổbatiếng.Anhmởchoàngmắt,ngồinhổm
dậy,vớitaysờcáibalôquẳngtrongxó,rồithảhaichânxuốngđất,ngồi
nhổm lên giường lúc nào không biết. Anh ngồi yên như thế một lúc lâu,
trongtrísuynghĩvẩnvơ.Aithấyanhbấygiờmộtmìnhngồithứctrongđêm
tốikhicảnhàngủyên,chắcphảilấylàmghêrợn.Bỗnganhcúixuống,tháo
giầyđặtnhẹlêngiường,rồilạingồithừranghĩngợi.Việcxấuxaấylạibắt
anhsuynghĩmiênman.Baonhiêuýnghĩđãnóitrênkialạixáotrộncảtâm
trí,khiẩnkhihiện,nhưđắnđo,cânnhắc.Vàrồichẳngbiếtvìsao,hìnhảnh
thằngBrevet,mộtbạntùanhđãbiếtởnhàlaovớicáiquầncóđộcmộtdây
treođanbằngsợi,lạiđếnvớianh,lầnkhầnmộtcáchvôcớnhưlệthường
khingườitamơmàng.Hìnhảnhcácôvuôngtrêncáidâytreoquầnấycứ
lởnvởnmãitrongóc.
Khôngcóđồnghồgõmộttiếngbáokhắchaybáonửagiờgìđó,cólẽanh
sẽ ngồi mãi như thế cho đến sáng. Hình như tiếng chuông ấy thúc giục:
Cươngquyếtđi!Anhđứngdậy,ngầnngạimộtlátvànghengóng,trongnhà
imphăngphắc.Anhrónrénbướclạichỗcửasổanhthoángthấyhémở.Trời
khôngtốilắm.Từngđámmâylớnbaytheogiótrênkhông,lúcche,lúcđểlộ
vừngtrăngrằm.Cảnhvậtbênngoàilúcsánglúctối;còntrongnhàthìnhư
mộtthứhoànghôn.Ánhsánghoànghôn.Ánhsánghoànghônấykhôngđều
domâylúcẩnlúchiện,nhưngcũngđủđểnhậnđượclốiđi.Nógiốngnhư
thứánhsánglờmờởtrongmộtcáihầmmàtrướccửathônghơicóngười
qualại.Rađếncửasổ,JeanValjeanchúýnhậnxét.Cửakhôngchấnsong,
quayravườnvàtheothóiquenởđịaphương,chỉcàicáithennhỏ.Anhmở
ra,nhưngvìmộtluồngkhílạnhùavàotrongphòng,anhvộiđónglạingay.
Anhnhìnravườnbằngcặpmắtxemxéthơnlànhìnngó.Quanhvườn,một
bứctườngthấpquétvôitrắngtrèoquarấtdễ.Bênkiatường,trôngrõnhững
ngọncâycáchkhoảngđềunhau.Rõràngbênnàylàvườn,cònbênkia
đườngphốhoặcmộtngõconcótrồngcây.
Nhìnxong,anhquảquyếtbướclạichỗgiườngnằm,xáchbalôlên,mở
ra,móclấyramộtvậtgìđểlêngiường,nhétđôigiàyvàotúi,buộcbalôlại
đeolênvai,chụpcáimũlưỡitrailênđầuvàkéosụpxuốngtậnmắt.Anhlần
mòtìmcâygậyđemdựngởcạnhcửasổrồitrởlạichỗgiườngnằmnhặtlấy
cáivậtkia:Mộtcáigìgiốngnhưmộtthanhsắtngắn,mộtđầuvạtnhọnnhư
cáicọc.Trongtốikhônglàmsaonhậnđượcthanhsắtấyrènrađểlàmgì.
Mộtcáiđònbẩychăng?Haylàmộtcáidùicui?Rangoàisángthìcóthể
nhậnrõđóchỉlàcáichânđèncủaphumỏ.Thờiấy,thỉnhthoảngngườita
saitùphạmđilấyđátrêncácquảđồicaoquanhToulon,nênhọcũngthường
cótrongtaynhữngdụngcụphumỏ.Cáichânđènđúcbằngsắtđặc,đầudưới
nhọnđểcóthểđóngvàođáđược.
Tayphảicầmthanhsắt,anhnínthở,rónrénđiraphíacửaphòngngủông
GiámMụcbêncạnh.Cửamởhé,ôngGiámMụclúcđingủđãkhôngkhóa
cửa.
XI
HÀNHĐỘNG
JeanValjeannghengóng.Yênlặngnhưtờ.Anhlấyđầungóntayđẩykhẽ
cánhcửa,nhẹnhàng,lénlútvàngạingùngnhưconmèomuốntìmlốivào.
Cánhcửaêmáivàlặnglẽrộngthêmmộttí.
Chờmộtlát,anhlạiđẩythêmcáinữa,lầnnàymạnhtayhơn.Cửalạilặng
lẽmởrộngthêm,đủchoanhláchmìnhqua.Nhưnggầnđólạicócáibàncon
chìaralàmvướnglốiđi.JeanValjeanthấykhókhăn.Phảicốlàmchocửa
mởrộnghơnnữa.Anhquảquyết,đẩycánhcửalầnnữamạnhhơnhailần
trước.Chiếcbảnlềkhôdầutựnhiênkẹtlênmộttiếngdàitrongđêmtối.
JeanValjeangiậtnảymình.Tiếngkẹtcửavangvàotaianhngheto
ghêrợnnhưtiếngkènhiệulệnhngàyphánxétcuốicùng.Trongphútđầu
tiênấymọisựđềuphóngđạimộtcáchkỳquái;anhtưởngchừngnhưchiếc
bảnlềvừatỉnhdậyvàđộtnhiêndomộtsứcsốngđángsợ,đangsủalênnhư
chóđểbáocótrộmvào,đánhthứcmọingười.Anhđứngsữnglại,runrẩy,
hoảnghốt,bànchânđangnhónbỗngxịuxuốngđất.Mạchmáuhaibênthái
dươnggiậtnhưbúabổ,ngựcthởphìphònhưtiếnggiólùatronghangnúi.
Anhđinhninhthếnàotiếngrítghêgớmcủacáibảnlềgiậndữấycũngsẽ
làmrungchuyểncảnhàcửanhưmộttrậnđộngđất:Cánhcửabịđẩyđãkêu
lênđểbáođộng,ônggiàsắptrởdậy,haibàgiàsắphôhoánlên,xómgiềng
sẽđếntiếpcứu;chỉmươimườilămphútsau,cảthànhphốsẽnáođộng,cảnh
sátsẽđượchuyđộng.Tronggiâylát,anhthấymìnhnguyđếnnơi.
Anhđứngtrơranhưphotượng,khôngdámcửđộng.Mấyphúttrôiqua.
Cánhcửađãmởtoangrarồi.Anhliềunhìnvàotrongphòng.Vẫnyênlặng
cả.Anhlắngtainghe.Khôngcótiếngcựaquậy.Tiếngkẹtcửakhônglàmai
thứcgiấccả.Cơnnguyhiểmđầutiênđãqua,tronglònganhcònhồihộplạ
thường.Nhưnganhkhônglùi.Ngaynhữnglúcnguyngậpnhất,anhcóbao
giờchịulùiđâu.Anhchỉtínhlàmthếnàochochóngxong.Anhtiếnlênmột
bước,vàohẳntrongphòng.
Trongphòngimlặngnhưtờ.Chỉthấyrảirácchỗnàychỗkianhữnghình
lờmờkhôngrõ.Banngàythìrõđólàmớgiấybàylaliệttrênbàn,những
phosáchlớnmởrộng,nhữngchồngsáchdàyxếptrênchiếcghếđẩu,chiếc
ghếbànhchấtđầyquầnáo,chiếcghếnguyện,nhưnglúcnàychỉthấytoàn
nhữngkhoảngtôitốivànhữngchỗtrăngtrắng.JeanValjeanlầntừngbước
một,giữgìnđểkhỏiđụngvàođồđạc.Anhngherõhơithởđềuđặnvàbình
thảncủaôngGiámMụcđangngủởcuốiphòng.Bỗnganhdừnglại.Không
ngờanhđãđếnsátcạnhgiườngnhanhđếnthế.
Nhiềukhitạohóakhéođemnhữnghiệntượngvàcảnhtượngthiênnhiên
xenvào côngviệccủa ngườiđờirấtđúnglúc,nhưhiểubiết ýngườimột
cáchthâmtrầmvànhưcóýmuốnlàmchongườitaphảisuynghĩ.Đãnửa
giờ nay, một đám mây to che khắp trời. Vừa lúc Jean Valjean đến trước
giường,đámmâynhưcódụngýtrước,bỗnghéramộtquãngtrống.Ánh
trăngxuyênquacửasổ,độtnhiênchiếuthẳngvàokhuônmặttrắngcủaông
GiámMục.Ôngđangngủyêngiấc.Đêmởmiềnnúitrờilạnhnêncảngười
ônggầnnhưquấntrongchiếcáolenmàunâudàitay.Đầuôngngửatrêngối
vớimộtdángđiệunghỉngơithoảimái.Bàntaycóchiếcnhẫn,cáibàntay
phúcđứcấy,lạibỏthõngrangoài.Vẻmặtcócáigìkhoankhoái,tintưởng
vàvuiđạolàmchosánghẳnlên.Trôngvàothấycócáigìtươihơnmộtnụ
cười,gầnnhưlàmộtvẻvuithíchrạngrỡ.Vừngtránlạinhưphảnchiếumột
thứánhsángvôhìnhkhótả.Rõrànglàlinhhồnngườichínhtrựctronggiấc
ngủđượcchiêmngưỡngmộtcảnhtrờihuyềnbí.
MộttiasángcủacảnhtrờiấyhiệnraởnétmặtôngGiámMục.Tiasáng
ấyđồngthờicũnglàhàoquangtỏatừtrongngườiôngrachínhvìcảnhtrời
ấylàởlòngông,nólàlươngtâmcủaông.Lúcánhtrăngnhưhòahợpvới
thứánhsángbêntrongấy,toànthânôngGiámMụcđangngủyênvụthiện
ranhưtrongmộtvùnghàoquang.Khôngchóisángnhưngmờmờ,êmdịu
vôcùng.Vừngtrăngtrêncao,cảnhvậtimnghỉ,khuvườnkhôngmộtrung
động,ngôinhàyêntĩnh,lạivàogiờấy,lúcấy,sựtĩnhmịchấy,tấtcảđều
nhưthếmvàogiấcngủđángtônkínhcủavịhiềntriếtkiamộtcáigìtrang
nghiêmkhónóivàlàmchomớtócbạcphơ,đôimắtnhắmnghiền,khuôn
mặttrànđầyhyvọngvàtinyêu,cảcáiđầucủabậcgiànuađangngủgiấc
ngủyênlànhcủatrẻcon,nhưrựclêntrongmộtvòngánhsánguynghi
trongsuốt.Trongconngườiôngquảnhưcócáiuynghicủathầnlinh
chínhôngkhôngbiết.
JeanValjeanvẫnđứngtrongbóngtối,taycầmchiếcchânđènsứt,sững
sờ,bànghoàngtrướccảnhônggiàsángrỡấy.Chưabaogiờanhtrôngthấy
mộtconngườinhưthế.Nétmặttincậyấylàmanhkhiếpsợ.Vớitâmtrạng
bốirốivàlosợ,sắpsangãvàomộthànhđộngtộilỗi,anhlạichiêmngưỡng
giấcngủ củamộtbậc chínhnhân,tưởng trongthếgiới tinhthần,chưa
cảnhtượngnàolớnlaobằng!Giữanơithanhvắngvàbêncạnhmộtkẻnhư
anh,giấcngủấycócáigìcaocả,anhchưahiểurõđược,nhữngcảmthấy
mộtcáchmãnhliệt.
Khôngaibiếtđượctâmtrạnganhlúcđónhưthếnào.Cảanhcũngvậy.
Phảitưởngtượngmộtcáigìphũphàngnhấtđốivớimộtcáigìdịudàngnhất,
mớihìnhdungđượctâmtrạngấy.Nhìnvàonétmặtanhthìkhôngnhậnthấy
gìcóthểnóichắcđược.Mộtthứkinhngạclơláo.Anhđứngsữngmànhìn,
thếthôi.Nhưnganhđangnghĩgì?Khómàđoánrađược.Nhữngthứcảm
xúcấybảnchấtlàcảmxúcgì?MắtanhkhôngrờihìnhảnhôngGiámMục
già.Cửchỉvànétmặtđểlộrõmộtsựrụtrèlạlùng.Cóthểnóilàanhđang
lưỡnglựtrướchaivựcthẳm,mộtnơilàmngườitasangãvàmộtnơigiúp
ngườitathoátnạn.Hìnhnhưanhđươngsẵnsànghoặcđậpvỡsọônggià
hoặcômlấytaymàhôn.
Mộtlúcsau,anhtừtừgiơtaytráilênngangtránvàgiởmũra,rồilạibỏ
cánhtayxuống.Anhlạiđứngyên,taytráicầmmũ,tayphảicầmdùicui,tóc
lởmchởmdựng ngược trên cái đầu dữ tợn, mắtngắm sữngônggià.Ông
GiámMụcvẫncứngủthiêmthiếptrướccáinhìnđángsợấy.Ánhtrăngsoi
mờmờtrêncâythánhgiátrênlòsưởi.NgườitacócảmgiácnhưtượngChúa
đangdangtayđónlấycảhaingười,đểbanphúcchongườinàyvàxátộicho
kẻkia.
Bỗng Jean Valjean chụp mũ lên đầu, rảo bước lần theo cạnh giường,
khôngnhìnôngGiámMục,đếnthẳngchỗôtườngmờmờởđầukia;anhgiơ
cáichânđènsắtlênđểnạykhóa;chìakhóacắmngaytrongổ;anhmởra,
thấyngaycáigiỏđựngđồbạc;anhbêra,bướcvộiquaphòng,chẳngcầngiữ
gìn,khôngsợtiếngđộng,láchrakhỏicửa,bỏbộđồbạcvàobalô,vứtcái
giỏđi,chạyquavườn,vượtquatườngnhưcọp,rồicắmđầuchạy.
XII
ÔNGGIÁMMỤCLÀMVIỆC
Sánghômsau,mặttrờivừamọc,ôngGiámMụcđãrađibáchbộngoài
vườn.BàMagloirehớthảichạyđến:
—ĐứcCha,thưaĐứcCha,ĐứcChacóbiếtcáigiỏđồbạcởđâukhông?
—Có.
—LạyChúa!Mayquá!Conđangkhôngbiếtnóchạyđiđâu.
ÔngGiámMụcvừanhặtđượccáigiỏởtrênluốnghoa.Ôngđưachobà.
—Giỏđây.
—Ôhay!-bàMagloirekêu-Cáigiỏkhông!Thếcònbộđồbạc?
—À,bàtìmbộđồbạcà?Thếthìtôikhôngbiết.
—Trờiđấtơi!Bịmấttrộmhếtrồi!Cáithằngtốihômquanólấyrồi!
Và thoáng một cái, bà chạy vụt vào phòng nguyện, đến chỗ giường
khách,rồiđảotrởra.ÔngGiámMụcđangcúixuốngbồnhoanhìnmấycây
hoabịcáigiỏquăngphảiđègãy.NghetiếngbàMagloirekêu,ôngngẩng
ngườilên.
—ThưaĐứcCha,nóđirồi!Đồđạcbịmấttrộmrồi!
Vừakêulênnhưthế,bàlạinhìnthấyởgócvườncóvếtngườimớitrèo
quatườnglàmlởcảbờvôi.
—Đâynày!Nótrèoqualốinàyđây.NónhảyralốiphốCochefilet!À,
quânkhốnkiếp!Nólấytrộmbộđồbạccủanhàtacòngì.
Ông Giám Mục yên lặng một lát, ngẩng nhìn bà Magloire một cách
nghiêmtrangvàôntồnbảo:
—Nhưngnày,bộđồbạcấycóphảilàcủanhàtakhôngđã?
BàMagloirengẩnngườira.Haingườiđứnglặngyênmộtlát,ôngGiám
Mụclạinóitiếp:
—BàMagloirenày,lâunaytacứgiữmãibộđồbạcấylàsaiđấy.Nó
củakẻkhó.Màngườiấylàhạngngườinào?Chínhlàmộtkẻkhómà.
—Chaoôi!LạyChúa!TôivớicôBaptistinethìnóilàmgì.Chúngtôithế
nàocũngxong.NhưngcònĐứcCha,từnaythìĐứcChaănbằnggì?
ÔngGiámMụcnhìnbà,dángngạcnhiên:
—Ôhay!Thếkhôngcóthìanĩathiếcà?
BàMagloiresovai:
—Thiếcăncómùitanh.
—Thếthìdùngđồsắt.
BàMagloirenhănmặtlại:
—Sắtcóvịhan.
Một lúc sau, ông ăn sáng ở ngay cái bàn chỗ Jean Valjean ngồi hôm
trước.Vừaăn,ôngvừavuivẻnóichuyện.Côemtrầmtĩnhngồinghevà
Magloirethìlẩmbẩmcàunhàumộtmình.Ôngbảo:“Chấmmiếngbánhvào
sữathìcầngìphảithìanĩa,dùlàbằnggỗđinữa".
BàMagloirevừađiđilạilạivừalẩmbẩm:
—Đờithuởnhàailạiđitiếprướcmộtthằngnhưthếvàonhàbaogiờ.Lại
cònchonónằmngaybêncạnhphòngmình.Phúcđứclàmsaonólạichỉmới
lấycủamàthôi.Trờiơilàtrời!Cứnghĩđếnmàrùngmình!
Haianhemănxongsắpđứngdậythìcóngườigõcửa.ÔngGiámMục
bảo:
—Cứvào.
Cửamở.Mộttốpngườikỳquặchùnghổkéonhauvào.Bangườitúmcổ
một người. Ba người ấy là lính sen đầm; người kia là Jean Valjean. Một
ngườiđội,ýchừngchỉhuycảbọn,đứnggầnởcửa.Ybướcvào,tiếnđến
gầnôngGiámMục,giơtaychào:
—BẩmĐứcCha…
Nghethấythế,JeanValjeanđươnglầmlìvàcóvẻthấtvọng,ngẩnglên
nhìn,kinhhoàng.Anhlẩmbẩm:
—ĐứcChaà!Vậyrakhôngphảilàôngcụxứ…
Mộttênlínhquát:
—Im!ĐâylàĐứcGiámMục.
Lúcấy,ôngGiámMụcmặcdầucaotuổicũngcốbướcnhanhtớibênanh.
ÔngnhìnvàoJeanValjean:
—A,anhđấyà!Thấyanhtôimừnglàmsao!Nhưngnày,tôicònchoanh
cảđôichânđènnữakiamà,cũngbằngbạcđấy,cóthểbánđượchaitrăm
francs.Saoanhlạikhôngmangđimộtthểvớibộđồăn?
JeanValjeangiươngconmắtnhìnconngườiđángkínhấy.Vẻmặtanh
bâygiờtưởngkhôngcònngônngữnàocóthểtảrõđược.Viênđộinói:
—BẩmĐứcCha,hóaratênnàynóithật?Chúngtôigặpnóđangđinhư
cóýchạytrốn.Chúngtôibắtgiữlạiđểkhámthìthấycóbộđồbạcnày…
ÔngGiámMụccười,ngắtlờiy:
—Vàanhấynóirằngđêmhômquaanhấyngủởnhàmộtôngcốđạogià
vàôngấyđãchoanhchứgì?Tôiđoánrathế.Rồicácônggiảianhtađến
đâyphảikhông?Lầmrồi.
—Nếuvậy,chúngtôicóthểthachohắnđichứ?
—Hẳnrồi.
BọnlínhbuôngJeanValjeanra.Anhlùilạingơngácnhưngườimơngủ,
lắpbắpnóikhôngratiếng:
—Thachotôithậtà?
Mộtngườilínhnói:
—Phải,thachomàyđấy,màykhôngnghethấyà?
ÔngGiámMụclạinói:
—Này,anhcầmnốthaicâychânđènrồihãyđinhé!Đènđây.
Ôngđếnchỗlòsưởi,lấyhaicâyđènvàđemlạichoJeanValjean.Hai
ngườiđànbàlặngyênđứngnhìnkhôngnóikhôngrằng,khôngcómộtcử
chỉnàomuốnngăntrởôngGiámMục.
JeanValjeanrunbầnbật.Nhưcáimáy,anhgiơtaycầmlấyđôiđèn,mặt
màyngơngác.ÔngGiámMụcnói:
—Thôi,chúcanhlênđườngbìnhyên.Nhânthể,lầnsauanhcótrởlại
đây,nhớkhôngcầnphảiquaphíavườn.Cứcửalốiquaphốmàđi.Ngày
đêmlúcnàoravàocũngđược,cửachỉcàicócáithenthôi.
Rồiôngquayvềphíabọncảnhsát:
—Thôi,cácôngcóthểvềđượcrồi.
Bọnlínhđira.JeanValjeannhưngườisắpngất.
ÔngGiámMụclạigần,khẽbảo:
—Đừngquên,đừngbaogiờquênrằnganhđãhứavớitasẽdùngchỗtiền
nàyđểtrởthànhconngườilươngthiệnnhé.
JeanValjeankhôngnhớcóhứavớiôngGiámMụcđiềugìhaykhông.
Anhcứđứngngâyngườira.ÔngGiámMụcđãnhấnmạnhvàocâumình
nói.Bâygiờbằngmộtgiọngthậttrangnghiêm,ônglạinóithêm:
—JeanValjean,ngườianhemcủatôiơi,từnayanhkhôngcònlàkẻác
nữa,anhthuộcvềphíangườilươngthiệnrồi.Linhhồncủaanh,tađãmua
đây,tađemnórakhỏicõihắcám,rakhỏitưtưởngsangã,tađemdâng
choChúa.
XIII
BÉGERVAIS
JeanValjeanvộivàngrờibỏDignenhưmộttêntùsổng.Anhđivềphía
cánhđồng,gặpđườngngangngõtắtnàocũngđibừatheo,khôngbiếtcólúc
đãlộntrởlạiconđườngvừamớiđiqua.Anhcứlangthangnhưthếsuốtcả
buổimai,chẳngănuốnggìmàcũngkhôngthấyđói.Nhiềucảmxúcmớilàm
anhxaoxuyếncảtâmhồn.Anhthấymìnhbựctứcvôcùng,chẳngbiết
giậnai.Anhcũngkhônghiểulàmìnhxúcđộnghaycảhổthẹn.Cólúcanh
thấylòngmìnhdịuxuốngmộtcáchkỳlạvàcốchốnglạibằngcáchnghĩđến
gầnhaimươinămbịđàyảiđểcholònglạirắnlên.Tâmtrạngấylàmcho
anhmệtnhọc.Anhlolắngthấycáibìnhtĩnhmàcảnhtùtộibấtcôngđãđem
lại cho tâm hồn anh lâu nay, cái bình tĩnh ghê sợ ấy đến nay đã bị lay
chuyển.Anhtựhỏirồiđâycáigìsẽthayvàođấy?Cólúcnghĩ,giácứnằm
trongtùvớibọncảnhsátlạihóahaychứkhôngthíchsựviệclạixảyranhư
thế.Tuytiếttrờiđãvềthu,songởcáchàngràovẫncònlácđácđôibabông
hoanởchậm,thoangthoảng hươngthơm,khiếnlúcđingangqua,anhlại
nhớđếnnhữngngàythơấu.Cáckỷniệmxaxưaấylàmanhrấtkhóchịu
đãlâulắmanhkhônghềnhớtớinữa.
Suốtcảngàyhômấy,nhữngýnghĩmiênman,khótảnhưvậycứchồng
chấtmãitrongđầuócanh.Mặttrờisắplặn.Bóngmỗihònsỏinhỏcũngin
dàitrênmặtđường.JeanValjeanngồisaumộtbụicây,giữacánhđồngrộng
màuhung,bốnbềvắngngắt.Đằngxavềphíachântrờichỉtrơtrọicódãy
núiAlpes.Tuyệtnhiênchẳngthấygácchuôngnàocủamộtlàngởxa.Anh
đãđikhỏiDignecóđếnbadặm.Mộtconđườngxuyênquacánhđồngđi
ngangsátbênbụicây.Vẻmặttrầmngâmlàmchobộáoquầntảtơicủaanh
thêmghêrợn,aitrôngthấycũngphảikhiếp.Giữalúcấycótiếngnóicười
vuivẻvangđến.
Anh quay đầu nhìn ra phía đường. Một thằng bé mười tuổi, người xứ
Savoyard,vừađivừahát,bênsườnlủnglẳngchiếcđànconvàsaulưngđeo
cáihòmgỗnhỏ.Nhữngđứatrẻráchrướinhưnghiềnlànhvàvuitínhnhưthế
người ta thấy lang thang kiếm ăn từ vùng này đến vùng khác là thường.
Thằngbéhátluônmiệng,thỉnhthoảnglạidừnglại,tungmấyđồngtiềntrong
taylênchơichuyền.Trongsốtiền,cólẽtấtcảvốnliếngcủathằngbé,
mộtđồnghàobốnmươixu.
Nó đứng lại bên bụi cây, nhưng mải chơi chuyền không thấy Jean
Valjean.Mọilầnnókhéobắt,lầnnàyđồnghàobốnmươixunảyrangoàivà
lănvàobụi cây đến tận chỗ JeanValjeanngồi.Jean Valjean đặtchânlên
trên.Nhưngthằngbénhìntheođồngtiềnlăn,đãtrôngthấy.Nókhôngtỏvẻ
gìngạcnhiên,đếnthẳngchỗanhngồi.Bốnbềcảnhvậtthậtlàhoangvắng.
Nhìnxađếnchântrờicũngkhôngthấybóngngườitrêncánhđồnghaytrên
conđườngnhỏ.Chỉvăngvẳngcótiếngmộtđànchimbayngangtrờicaotít.
Thằngbéquaylưnglạiphíamặttrời.Ánhnắngchiềugieotừngsợivàng
lênmáitócvàphủlênkhuônmặtdữtợncủaJeanValjeanmộtmàuđỏbầm
nhưmáu.Vớivẻtincậycủamộtđứatrẻthậtthàvàngâythơ,thằngbékêu
lên:
—Ôngơi!Đồnghàocủatôiđâu?
JeanValjeanhỏilạinó:
—Màytênlàgì?
—Thưaông,tôilàbéGervais.
—Cútđi!
—Ôngtrảtôiđồnghàođã.
JeanValjeancúiđầukhôngnóigì.Thằngbélạiđòi:
—Đồnghàocủatôi,ông!
JeanValjeanvẫncúinhìnxuốngđất.Thằngbélạikêu:
—Đồnghàocủatôi!Đồnghàotrắngcủatôiđâu?Trảtiềncủatôilạicho
tôi.
JeanValjeanvẫnlặngthinhnhưkhôngnghethấy.Thằngbénắmlấycổ
áoanhlaymạnh.Đồngthờinócốhếtsứcđẩycáichânđigiầyđinhđang
giẫmlênđồnghàocủanó.
—Trảtiềntôiđây!Trảđồnghàobốnmươixucủatôichotôi!
Thằngbévừađòivừakhóc.JeanValjeanngẩngđầulênnhưngvẫnngồi.
Đôimắtanhđụcngầu.Anhnhìnchằmchằmthằngbé,ravẻngạcnhiênlắm,
rồigiơtayvớlấycâygậy,miệngthétto:
—Đứanàođấy?
—Tôiđây,ôngơi!BéGervaisđây.Tôi,tôiđây!Xinôngtrảtôiđồnghào
bốnmươixu.Xinôngnhấcbànchânlêncho.
Tuynhỏxíu,thằngbécũngphátcáulêngầnnhưmuốnnạtnộ:
—Thếnào!Ôngcóbỏchânrakhông?Bỏchânrađi!
—A,vẫnmàyà?
JeanValjeanvùngđứngthẳngdậy,chânvẫngiẫmlênđồnghào:
—Màycóxéođikhông?
Thằngbésợhãi,giươngmắtnhìn,bỗngcảngườinóphátrunlên.Nóngơ
ngácmộtlúcrồibachânbốncẳngbỏchạy,khôngdámquaycổlại,không
dámkêulênlấymộttiếng.Chạyđượcmộtquãngxa,thằngbéhếthơiphải
dừnglại.JeanValjeantrongcơnmơmàngnghethấytiếngnónứcnởkhóc.
Mộtlúcsauthằngbémấthút.Mặttrờiđãlặn,bóngtốitrùmchungquanh
JeanValjean.Cảngàyhômấyanhchưaănuốnggì.Chắcanhđươnglêncơn
sốt. Từ lúc thằng bé bỏ chạy, anh vẫn đứng ngây người, không cử động.
Ngựcanhphậpphồng,hơithởdàivàkhôngđều.Mắttrântrânnhìnxuống
đámcỏcáchmườibước,hìnhnhưchúýnhậnxétvàngắmnghíahìnhthù
miếngmẻsànhmàulamrơitrongđó.
Bỗnganhrùngmình,hơilạnhhoànghônbắtđầuthấmvàongười.Anh
kéosátmũxuốngtrán,thờthẫnkhéplạivạtáongoàivàcàicúclại,bướclên
mộtbướcvàcúinhặtcâygậydướiđất.Lúcấy,anhchợttrôngthấyđồnghào
bịgótgiàygầnvùixuốngđấtđanglấplánhtrongcátsỏi.
Trongngườinhưbịđiệngiật.Anhlẩmbẩmtrongmiệng:
—Cáigìthếnày?
Anhlùilạibabước,rồiđứngsữnglại,mắtkhôngrờikhỏichỗvừamới
giẫmchânxuống,tưởngchừngnhưcáivậtlấplánhtrongbóngtốikialàmột
con mắt đang nhìn chòng chọc. Mấy phút sau, anh run rẩy nhảy đến chỗ
đồngtiền,cầmlên,đứngdậyrồiđưamắtratậnđằngxa,nhìnquanhcánh
đồngmộtvòng.Cảngườianhrunrẩynhưconthúdữsợhãiđươngtìmchỗ
ẩn.
Nhìnmãichẳngthấygì.Trờiđãtối.Cánhđồnglạnhlẽovàlờmờ.Từng
đámsươngmùtimtímbốclêntrongánhhoànghôn.Anh“à”mộttiếngrồi
rảobướcđivềphíathằngbébỏchạy.Điđộtrămbướcanhđứnglạinhìn.
Vẫnkhôngthấygìhết.
Anhbèngọithậtto:
—BéGervais!BéGervais!
Gọixonganhđứngyênchờ.Khôngthấyaithưacả.Cánhđồngvắngngắt
vàquạnhhiu.Chungquanhlàquãngtrốngmùmịt.Chỉcóbóngtối,mắtnhìn
chẳngthấygì.Bốnbềyênlặng,tiếnggọitanvàothinhkhông.Cơngiólạnh
lẽothổilàmchocảnhvậtthêmthêlương.Nhữngcànhcâytrụiláinhình
nhữngcánhtaygầyguộcvungvẩycuốngcuồngnhưmuốndọanạtđuổibắt
ai.
Anhlạiđi,rồivùngchạy,thỉnhthoảngđứnglại,gọithétlêntrongkhoảng
vắng,nghekinhkhủng,thảmthiếtlạlùng:
—BéGervais!BéGervais!
Nếuthựcthằngbécónghethấytiếnggọinhưthế,nócũnghếtvía,chẳng
dámthòmặtra,nhưngchắcchắnlànóđixarồi.
Gặpmộtôngcốđạocưỡingựađiqua,anhchạytheohỏi:
—Cụxứơi!Cụcóthấythằngbénàođiquađâykhông?
—Không.
—MộtthằngnhỏtênlàBéGervaismà?
—Tôikhônggặpaihết.
Anhmóctrongbọcrahaiđồngnămfrancsđưachoông:
—Thưacụ,cụcầmmónnàyđểgiúpkẻkhó.Cụạ,thằngbéấyđộmười
tuổi,hìnhnhưlưngcóđeochiếchòmgỗvàcâyđàn.Nóđikhắpnơi.Một
thằngbéđironglàmmướnấymà.Cụbiếtchứ?
—Tôikhôngthấythằngbéấy.
—ThằngbéGervaismà?Nókhôngphảilàngườilàngnàovùngnàysao
cụ?Cụbảohộcho.
—Nhưlờianhvừanóithìthằngbéấyởvùngxađến.Nóđingangqua
đâythôi.Aimàbiếtđược.
JeanValjeanhấptấpmócthêmhaiđồngnămfrancsnữa:
—Đểônglàmphúc.
Rồianhngơngácbảo:
—CụLinhMụcơi!Tôilàmộtthằngăncướp.Nhờcụchobắttôiđi.
Ôngcốđạothấtkinh,thúcngựaphóngthẳng.JeanValjeanlạicứlốiban
nãy cắm đầu chạy. Cứ như thế một thôi dài,vừa nhìn, vừa gọi, vừa kêu,
nhưngchẳngthấymộtai.Haibaphenthấycáigìnhưbóngngườinằmhay
ngồixổm,anhbăngđồngchạyđến.Nhưngđếngầnthìchỉlàbụicâyhay
tảngđánổilênmặtđất.Sauhết,đếnmộtchỗngãbađường,anhđứnglại.
Trăngđãlên.Anhđưamắtnhìnđằngxavàgọimộtlầncuối:“BéGervais!
BéGervais!BéGervais!”Tiếnggọichìmvàotrongsươngmù,khôngmột
tiếng vọng lại. Anh còn phều phào thêm: “Bé Gervais!” Nhưng giọng đã
đuối và không còn rõ nữa; anh đã kiệt sức. Hai chân bỗng nhiên khuỵu
xuống,nhưcảcáikhốinặngtộilỗivôhìnhđèdúilênngười.Thểxácrãrời
anhbuôngmìnhxuốngmộttảngđálớn,haitaytúmlấytóc,mặtcúigằmvào
giữahaiđầugối,miệngkêurúlên:
—Talàmộtthằngkhốnnạn!
Tráitimvỡra,anhkhócrưngrức.Mườichínnămtrời,bâygiờanhmới
khóclầnnàylàlầnđầu.
ỞnhàôngGiámMụcra,nhưmọingườiđãbiết,JeanValjeanthấymình
nhưxalạvớitấtcảnhữngđiềuanhsuynghĩtừtrướcđếngiờ.Anhkhông
hiểunổitronganhđãcóchuyệngìxảyra.Anhcốlàmcholòngmìnhrắnlại
đểchốngchếvớicửchỉthiêngliêngvớinhữnglờihiềntừcủaôngcụ:“Anh
đãhứavớitasẽtrởthànhconngườilươngthiện.Linhhồncủaanh,tamua
đây,tađemnórakhỏitưtưởnglầmlỗi,tađemdângnóchoChúa”.Những
lờiấychốcchốclạivanglênbêntai.Đểcưỡnglạilòngbaodungvờivợiấy,
anhviệnđếnlòngtựkiêu,nónhưlàpháođàicủatộilỗitrongta.Anhmơhồ
cảmthấylờithatộicủanhàtuhànhnhưmộtđợtxungphongdữdội,một
trậntấncôngquyếtliệtnhấtđếnbâygiờvẫncònlàmchoángváng;nếuanh
cưỡnglạiđứcđộlượngkiađược,thìlònganhsẽtrơnhưgỗđásuốtđời;còn
nếuanhchịunghe,thìanhphảixuađuổinỗicămhờnbaonhiêukẻkhácđã
gieovàolònganhtrongbấynhiêunăm,màanhlạilấylàmthíchthú;lầnnày
thìthắnghaybạiphảiquyếttâmchọnmột,bởivìcuộcgiaotranhđãmởra
rồi,mộtcuộcgiaotranhkhổnglồcótínhchấtquyếtđịnh,giữamộtbên
tínhđộcáccủaanhvàbênkialàđứcnhântừcủaôngcụ.
Trướcnhữngtiasángnhưvậy,anhbướcđinhưngườisayrượu,mắtnhìn
lơláo.AnhcónghiệmrarằngcâuchuyệnởDignesẽđemlạichoanhkết
quảgìchăng?Anhcónghethấychăngnhữnglờithìthầmbíẩnnhưcảnh
cáo,nhưquấyrầylươngtâmngườitanhữnglúcnàođótrongđời?Cóaibảo
nhỏ bên tai rằng anh vừa trải qua cái giờnghiêm trọng nhất của số phận
không? Rằng từ nay anh không còn lưng chừng được nữa, thế không
ngườitốtnhấtthìlàngườixấuthậmtệ,hoặcanhlêncaohơncảôngGiám
Mục,hoặcanhrơixuốngthấphơncảtêntùkhổsai,rằngnếumuốntrởnên
ngườitốtthìanhphảilàmbậcthiênthần,cònnếumuốnkhưkhưlàmkẻác
thìanhphảilàmmộtconquáivật?
Đếnđâylầnnữalạiphảiđặtlạinhữngcâuhỏichỗkhácđãtừngđặtra.
Vậyanhcóthunhậnvàotâmtríanhchútgìvềtấtcảnhữngcáinàykhông,
dùchỉlàmơhồ?Đànhrằng,điềunàychúngtôiđãnói,khổquáthìrồicũng
hóakhôn,nhưnganhđãcóthểlầnđượcnhữngđiềuchúngtôivạchrađây
thìhãycònđángngờlắm.Víthửcácýnghĩnàycóđếnvớianhthìanhcũng
chỉmớihéthấythôi,chứchưacóthểnhìnrarànhrọtđượcvànhưthếnóchỉ
đượcmỗimộtviệclàlàmchoanhbốirốiđếnnỗikhôngsaochịuđược
gầnnhưlàđauđớn.Anhvừamớirakhỏicáinơikỳquáivàđentốikia
ngườitagọilànhàtùkhổsai,thìtâmhồnnhưbịôngGiámMụclàmcho
đaubuốt,tựanhưcặpmắtvừarakhỏibóngđêmphảinhứcnhốitrướcánh
sángchóilòa.Cuộcsốngmaisau,cuộcsốngcóthểhiệnratrướcmắtanh
thanh khiết và rựcrỡ vô cùng,khiến người anh không thôi rung động
bànghoàng.Nóithật,anhcũngkhônghiểuanhđangralàmsao.Chẳngkhác
gìconcúđộtnhiênnhìnthấymặttrời,ngườitrongtùlàanhcũnglóamắt
nhưmùtrướcánhsángcủađạođức.
Điềuchắcchắn,màanhkhôngngờtớilàanhkhôngcònnhưtrước,trong
ngườianhhếtthảyđãthayđổivàdùsaoôngGiámMụccũngđãchuyệntrò
vớianh,cũngđãlàmanhxúcđộng,anhcómuốncũngkhôngxóađiềuđó
được.TâmtríanhđangởvàotìnhtrạngnhưthếthìanhgặpBéGervais
cướpcủanóđồngbốnmươixu.Saolạithế!Thậtanhkhônggiảithíchnổi;
tácdụngcuốicùng,vùngvẫysaurốtcủanhữngýnghĩxấuxamangtừnhà
ngụcvềchăng?Mộtchútsứcđẩybêntrongcònsótlại,mộtthứquántính
nhưngườitathườngnóitrongtĩnhhọcchăng?Đúnglàthếvàcóthểtệhơn
thế.Nóingaykhôngphảilàanhđãăncướp,khôngphảiconngườimàcon
vậttronganh,vìtậpquán,vìbảnnăngmàlàmcáiviệcnguxuẩnlàđặtbàn
chânlêntrênhàobạc,tronglúctrítuệđangvậtvãgiữabaonhiêuámảnh
mớimẻ,khótả.Khitrítuệsựctỉnhvànhậnrahànhđộngkiacủaconvật,
anhhoảnghốtgiậtlùivàrúlênghêsợ.
Quảlàmộthiệntượngkỳlạvàchỉcóthểxảyratrongtìnhhìnhbấygiờ.
Bởi vì, khi cướp đồng hào kia của đứa bé, anh đã làm một việc mà anh
khôngcònđủsứclàmnữa.Dùsaođinữa,hànhđộngxấuxacuốicùngnày
cũngcóý nghĩa quyết định đối với anh. Nó đã vụt qua cảnhngổnngang
trongtâmtríanh,dẹptannóđi,rạchramộtbênlànhữngbóngđendàyđặc,
mộtbênlàánhsáng,tácđộnglêntâmhồnanhtrongtìnhthếbấygiờ,như
mộtchấthóahọctácđộngvàomộtdungdịchđụcngầu,làmchomộtnhântố
kếttủavànhântốkiatronglên.
Trước tiên, chưa kịp có thì giờ suy nghĩ, xem xét lại mình, anh đâm
hoảngvànhưngườitìmđườngchạytrốn,anhcốsứctìmlạiembéđểtrảlại
choemđồnghào,chođếnkhithấycốbaonhiêucũngvôích,anhmớidừng
lạituyệtvọng.Vàlúcanhkêulên:Talàmộtkẻkhốnnạn!Thìđúnglàlúc
anhvừanhậnramìnhlàngườithếnào;anhđãrờixaconngườicũcủamình
đếnmứccócảmtưởngmìnhchỉlàmộtbóngma,còntrướcmắtmìnhlàtên
tùkhổsaiJeanValjeanđángtởm,nólạibằngxươngbằngthịt,taycầmgậy,
mìnhmặcáotù,trongxácchứađầycácthứđồăntrộm,bộmặtlầmlìvàcả
quyết,trongócđầynhữngtínhtoánxấuxa.
Nhưchúngtôiđãlưuý,vìcùngkhổquámàanhdễsinhảotưởng.Vừa
rồicũngnhưmộtsựhiểnhiện.RõrànglàanhnhìnthấyJeanValjean,nhìn
thấybộmặtđángsợấytrướcmặt.Anhgầnnhưđếnlúctựhỏimìnhkẻđó
aivàtronglònglấylàmkinhtởm.
Tríócanhbấygiờnhưđangởvàomộtthờikhắcdữdội,nhưnglạiyên
tĩnhmộtcáchđángsợ.Anhnhưchìmsâuvàomơmàng,sựthậtcuộcđờiđều
nhưtanbiến.Khôngcònthấynhữngsựvậtxungquanh,màlạithấyhiệnra
bênngoàinhiềudánghìnhởtrongđầuóc.
Cóthểnóilàanhtựngắmlấymình,mặtđốimặt.Vàngaylúcấy,trong
cơnảogiác,anhlạitrôngthấytừcõixabíẩn,mộtthứánhsángmàthoạttiên
anh tưởng là một ngọn đuốc. Nhìn kỹ thêm thứ ánh sáng hiện lên trong
lươngtâmấy,anhlạithấynócóhìnhngườivàngọnđuốckialàôngGiám
Mục. Ý thức anh lần lượt nhìn hai con người đứng trước mặt mình, ông
GiámMụcvàtênJeanValjean.Phảicóđếnlửathiêngcủavịnàymớiluyện
dịuđượctênkia.Dotácdụngkỳlạcủacơnsaysưanày,anhcàngmơmàng
thìtrướcmặtanh,ôngGiámMụccàngtolên,sángrỡ,cònJeanValjeanthì
bélạivàphaimờđi.Đếnmộtlúchắnchỉcònmơhồnhưcáibóngma.Đột
nhiênhắnbiếnmất.ChỉcònmộtmìnhôngGiámMục.
Tâmhồnconngườikhốnkhổnày,nhờôngmàtràntrềánhsánglộnglẫy.
JeanValjeankhóclâulắm.Nướcmắtrànrụa,tiếngkhócnứcnở,yếuđuối
hơnđànbàvàsợhãihơntrẻcon.Nướcmắttuônra,đầuócdầndầnsángsủa
lên,mộtthứánhsánglạlùng,vừarạngrỡlạivừakinhkhủng.Cuộcđời
vãng,cáitộiăntrộmbánhngàyxưa,cảnhsốngtùtộiđằngđẵngmấymươi
năm,cáivẻ ngây độn bề ngoài, cõi lòng cứngrắnbêntrong, ngày phóng
thíchthấyvuilên,vìbaonhiêukếhoạchtrảthùđãxếpđặt,chuyệnxảyra
nhàôngGiámMục,cáiviệcvừamớilàmxong,tứcviệcăncướpđồnghào
củathằngbé,cáitộithựclàhènnhát,thựclàxấuxavìnóphạmvàongay
saulúc đượcôngGiámMụctha thứ,tấtcả nhữngcáiđó lầnlượthiệnra
trongócanhrõrệt,dướimộtthứánhsánganhchưatừngđượcthấybaogiờ.
Anhnhìnlạicuộcđờicủaanhmàghêsợ.Anhnhìnlạilinhhồnanh,thấy
ghêtởm.Tuyvậy,hìnhnhưdướiánhsángcủathiênđường,anhđangnhìn
rõmặtquỷSatan.
Anhkhócnhưvậybaonhiêulần?Khócrồianhlàmgì?Điđâu?Vềsau
khôngaibiếtcả.Chỉbiếtrằng,đêmhômấy,ngườichủxethườngchởkhách
điGrenoble,đếnDignehồibagiờsáng,khiđiquaphốDinhGiámMục,
thấymộtngườiquỳgốitrênthềmtrongbóngtối,trướccửanhàĐức Cha
Bienvenu.Hìnhnhưngườiấyđangcầunguyện.
QUYỂNIII
TRONGNĂM1817
I
NĂM1817
Ngangnhiêntựtạimộtcáchđếvươngvàđầykiêuhãnh,LouisthứXVIII
gọinăm1817lànămthứhaimươiniênhiệumình.Hếtthảycáchiệutócgiả
quétvôimàuthanhthiênvàvẽhoahuệđềumongchờphấnthơmvàcon
chimnhàvuatrởlại.CũnglàthờimàBáTướcLynch,chủnhậtnàocũng
ngồinơighếhộiđồngnhàthờSaintGermainDesPrés,đánhbộlễphụcđình
thần,vớichiếcbăngđỏvàcáimũdàivàtrôngnghiêngthìcócáivẻuynghi
riêngcủangườiđãcómộthànhđộngvangdội.Hànhđộngvangdộicủaông
Lynch là thế này: Ngày 12 tháng 3 năm 1814, lúc ấy ông đang làm Thị
TrưởngBordeaux,ôngđãgiaohơisớmquáthànhphốnàychoCôngTước
Angoulême.NhờđóôngđượclàmThượngNghịSĩ.
Năm1817cũnglànămđangthịnhhànhcáimốttrẻconnămsáutuổitùm
hụp trong những casquette da rộng có miếng che tai giông giống người
Esquimaux.QuânđộiđềumặcđồngphụctrắnggiốngquânÁo;cáctrung
đoànđềugọilàdũngđoàn;cácđơnvịkhônggọibằngconsốmàbằngtên
các quận; Napoléon đang ở Sainte Hélène, Chính Phủ Anh không cấp dạ
xanhchoông,nênôngcholộnáocũđểmặc.
Năm 1817 người ta chuộng tiếng hát của Pellegrini, điệu múa của
Bigottini; Potier bấy giờ làm chúa tể; Odry lúc ấy chưa có. Bà Saqui nối
nghiệpForioso.ĐangcòncóquânPhổởPháp.ÔngDelalotlàmộtnhânvật.
Chếđộchínhthốngvừakhẳngđịnhmìnhbằngcáchchặttay,rồichặtđầu
Pleignier,CarbonneauvàTolleron.QuậnCôngTalleyrandnghilễđạithần
vàtusĩLouis,BộTrưởngTàiChínhđượcchỉđịnh,nhìnnhaucườicáicười
nướcđôi;cảhaiđãlàmlễLiênHiệp14tháng7năm1790ởquảngtrường
ChampDeMars,TalleyrandvớitưcáchGiámMục,cònLouisthìlàmbồi
tế.
Năm 1817, trong các lối đi của quảng trường ấy, còn nhìn thấy nhiều
khúcgỗtosơnxanh,manghìnhảnhmờmờcủanhữngconphượnghoàng
vànhữngconongmầuđãnhạt.Nhữngsúcgỗấynằmphơingoàimưanắng
vàđangmụcdầntrongcỏ.Hainămtrướcđây,đólàchânbụccủaHoàngĐế
ởquảngtrườngThángNăm.Rảiráctrênthâncácsúcgỗhãycònnhữngchỗ
sémdoquânÁođốtlửanấucơmtrongkhiđóngdãngoạigầnGrosCaillou.
VàibacâycộtđóđãbiếnmấttronglửadãngoạiấyđểchothânbinhPhổ
sưởitay.CuộchọpmặtChampDeMaicócáiđặcbiệtlàhọpvàothángsáu
vàởquảngtrườngChampDeMars.
Trongnăm1817,haicáinổitiếngnhất:thuốclávàhộpthuốclákiểuhiến
chương.ỞParis,cáivụmớinhấtlàmngườitaxônxaolàvụDautunnắm
đầulâuanhmìnhvàobểnướcởChợHoa.ỞBộHảiQuânngườitabắtđầu
điềutravềthảmhọacủachiếnhạmLaMéduse,cáitênsaunàyChaumareix
bịônhục,cònGéricaultthìđầyvinhdự.ĐạitáSelvessangAiCậprồilàm
TỉnhTrưởngluônbênấy.LâuđàiThermes,ởphốHarpe,cóanhthợđóng
thùngđếndọnhàngởđó.TrênsânthượngcủalầubátgiácởClunycònthấy
cáilầuvánlànơidùnglàmthiênvănđàichoMessier,nhàthiênvăncủahải
quândướitriềuLouisXVI.BàCôngTướcDurashọpbabốnbạntraitrong
phòngkhuêcủamìnhcóbàynhiềughếđẩubọcsatinmàudatrời,đọcchohọ
nghecuốntruyệnOurikachưaxuấtbản.
ỞđiệnLouvrengườitacạocácchữN.CầuAusterlitzbịtruấtmấttên,
đổithànhcầuVườnNgự,cáihailầnkhóhiểu,nólàmsainghĩacủacáicầu
AusterlitzlẫncáiVườnBáchThảo.LouisXVIII,vừalấymóngtayđánhdấu
trongkhiđọcHorace,vừachúýđếnnhữngbậcanhhùngđượclênlàmvua
cũngnhưnhữnganhhùngguốcnhảylênlàmtháitử,nhưngtrongbụngvẫn
canhcánhhaimốilo:NapoléonvàMathurinsBruneau.
ViệnHànLâmtreogiảithưởngvềđềtài:Hạnhphúctronghọctập.Ông
Bellartcôngkhailàmộtnhàhùngbiện.Dướibóngôngđangnảymầmcái
ôngChánhÁntươnglaiDeBroè,đểlàmđốitượnggiễucợtchoPaulLouis
Couriersaunày.CómộtanhChateaubriandgiả,tênlàMarchangy,trongkhi
chờđợicóthểcómộtanhMarchangygiảlàD’Arlincourt.ClaireD’Albe
MalekAdellànhữngtuyệttác;bàCottinđượccoilànhàvănsốmộtđương
thời. Học Viện Pháp để người xóa trong danh sách tên viện sĩ Napoléon
Bonaparte.MộtđạodụnhàvuađưaAngoulêmelàmĐạiĐôĐốc,thìnhất
địnhthànhphốAngoulême,vềpháplýphảicóđủtưcáchlàmộthảicảng,
khôngthếthìcòngìlàuyquyềnThiênTử?HộiĐồngBộTrưởngthảoluận
vấnđềcónênchophépnhữngcontemvẽhìnhngườileodâythườngthấy
trêncácápphíchcủaFranconimàtrẻconlêulổnghayxúmlạixemngoài
phố.ÔngPaër,tácgiảvởAgnese,ngườicókhuônmặtchữđiềnvớimộtnốt
ruồi trên má, chỉ huy các buổi hòa nhạc thân mật ở nhà bà Hầu Tước
SassenayephốVillel’Évêque.Thiếunữđềuhátbài“ẨnsĩSaintAvelle”,lời
của Edmond Géraud. Anh lùn vàng đổi thành Gương Soi. Quán cà phê
Lemblin về phe Hoàng Đế chống lại quán cà phê Valois về phe dòng
Bourbons.MộtquậnchúaSicilevừađượcgảchoCôngTướcBerry,ôngnày
đãbịLouvelrìnhtừtrongbóngtối.BàStaëlvừamấtđượcmộtnăm.Lính
thịvệ huýt còi chêcôMars.Các tờbáolớnđều ra nhỏ xíu.Khổthuhẹp
nhưng tự do thì rộng. Tờ Hợp Hiến rất hợp hiến. Tờ Minerve gọi
Chateaubriandlàthănbònướng.
[37]
Bọntưsảnđượcdịpđemnhàvănhàora
cườikhoáichí.Trênmặtmộtsốtờbáotaysai,nhữngtênbồibútlêntiếng
chửinhữngngườibịcannăm1815:Davidkhôngcòntàinănggì;Arnault
khôngcòn tàitrígì; Carnotkhôngcòn trungthựcnữa;Soultkhôngchiến
thắngtrậnnào;đúnglàNapoléonkhôngcònthiêntàinữa.
Mọingườiđềubiếtlàthưtừchongườilưuvonggửiquađườngbưuđiện
chảmấykhitớitayhọ,vìcảnhsátđãthànhkínhlàmmấycáinhiệmvụchặn
lạirồi.Việcnàychẳngcógìmới:Ngàyxưa,Descartesbịđàycũngđãphàn
nàn rồi. Cho nên, khi David tỏ ý không bằng lòng trên một tờ báo Bỉ
khôngnhậnđượcthưtừgìngườitagửichomình,thìbáochíBảoHoàng
cholàchuyệnkhôihàivànhânđómạtsátngườibiệtxứ.Nói:quângiếtvua
haynói:ngườibiểuquyết,nói:quânđịchhaynói:đồngminh,nói:Napoléon
haynói:Buonaparte,điềuđólàmchohaingườicáchbiệtnhautrờivực.Hết
thảymọingườihiểubiếtđềuđồngthanhchorằngkỷnguyênCáchMạngđã
vĩnhviễnđónglạivớivuaLouisXVIIImệnhdanhlà“tácgiảbấthủcủa
hiếnchương”.ChỗđầuCầuMới,ngườitachạmchữ“SốngMãi"
[38]
vàocái
bệđangchờtượngHenriIV.ÔngPietbắtđầupháchọacáihộikíncủamình
đểcủngcốchochếđộQuânChủ,ởngôinhàsố4phốThérèse.Cácthủlĩnh
pháihữubôbôtrongcácdịpquantrọng:“PhảiviếtthưchoBacot”.Cácông
Canuel, O’Mahony và Chappedelaine,đã phần nào được Đứcủng hộ, bắt
đầumộtvàinétcáimàsaunàytrởthành“âmmưubờsông”.KimBăngĐen
vềphầnmìnhcũngtiếnhànhlậphộikín.DelaverderiebắttayvớiTrogoff.
ÔngDecazes,mộtđầuócítnhiềuthuộccánhtựdo,chiếmảnhhưởnglớn,
Chateaubriand,sángsángđứngtrướccửanhàsố27phốSaintDominique,
bậnquầnbịtcảbànchân,đigiàyvải,đầuhoarâmtrùmmộtcáikhănlụapha
vải,mắtnhìnchămchúvàogươngsoi,trướcmắtcáihộpdụngcụchữarăng
đầyđủmởtoang,vừachảibộrăngxinhđẹpvừađọcđoạnkhácbiệttrongbộ
chếđộQuânChủtheohiếnchươngchongườithưkýcủamình,ôngPilorge.
GiớiphêbìnhcóuytíntỏrathíchLafonhơnlàTalma.ÔngFéletz
bằngmộtchữA,ôngHoffmannlạilấytênlàZ,CharlesNodierviếtThérèse
Aubert.Luậtlydịbịxóabỏ.CáctrườngLycéesđổitênlàCollégiens.Học
tròcáctrườngCollégiens,cổáodínhmộthoahuệvàng,đánhnhauchung
quanhcâuchuyệnvuiLaMã,cảnhsátphảngiáncủaHoàngGiatốgiácvới
ĐứcBàHoàngMuộichândungcủaCôngTướcD’Orléans,bàynhannhản,
ôngnàybậnquânphụcthiếutướngkhinhkỵ;thậtlàrầyrà.ThànhphốParis
bỏtiềnthếpvàng lại vòm cuốn điện Invalides.Nhữngngườiđứngđắntự
hỏi,trongtrườnghợpnày,trongtrườnghợpkhác,ôngTrinquelaguelàmgì.
Ông Clausel De Montals, trên nhiều điểm, khác xa ông Clausel De
Coussergues.ÔngSalaberrykhôngbằnglòngdiễnviênPicardcóchântrong
ViệnHànLâm,nơimàdiễnviênMolièrekhôngvàođược;ôngtachocông
diễnvởHaiAnhEmPhilibertởnhàhátOdéon.Trướcmặtnhàhátnày,
trêncao,mộtdòngchữđãgỡđinhưngvẫncòntrôngthấyrõ:RạpHoàng
Hậu.
Ngườitahoặcủnghộhoặcchốnglại.CugnetDeMontarlot,Fabvierthì
chia rẽ: Bavoux thì Cách Mạng. Ông hàng sách Pélicier xuất bản bộ
Voltaire,lấytênlà:VoltaireToànTập,dướicódòngchữ“TrongViệnHàn
LâmPháp”.“Nhưthếsẽcâuđượckhách”,nhàxuấtbảnngâythơbảothế.
DưluậnrộngrãichoôngCharlesLoysonlàmộtthiêntàicủathờiđại:Ganh
tịbắtđầucắnrứtôngta,đólàdấuhiệuthànhcông;vàngườitatặngôngcâu
thơnày:
«Loysonmàcóbaycao
Thiênhạtrôngvàovẫnrõcẳngchân»
GiáoChủFeschkhôngchịutừchức,ôngPinsĐạiGiámMụcởAmasie,
cai quản địa phận Lyon. Thụy Sĩ và Pháp bắt đầu tranh chấp thung lũng
Dappes,saubảnbáocáocủađạiúyDufour.SaintSimon,bịbỏquên,đang
xâyđắpgiấcmơcaocảcủamình.ỞViệnHànLâmKhoaHọccómộtanh
Fouriernổitiếngmàvềsauchẳngaibiếtđến,ngượclại,ởtrongcáixónào
khôngrõlạicómộtanhFourierkhácvôdanhnhưnghậuthếlạinêudanh
mãimãi.HuânTướcByronbắtđầuxuấthiện.Mộtlờidẫntrongmộtbàithơ
của Millevoye nói đến ông ta với độc giả Pháp gọi là “Một Huân Tước
Baronnàođó”.DavidD’Angersthínghiệmnhàocẩmthạch.
TuViệnTrưởngCaron,chuyệntròvớidămbahọcsinhchủngviệntrong
ngõ cụt Feuillantines, khen ngợi một nhà tu hành không mấy ai biết
FélicitéRobertsaunàytrởthànhLamennais.Mộtvậtgìvừahunkhóivừa
lạchbạchtrênsôngSeinenhưtiếngchóbơi,quaqualạilạitrướccửađiện
Tuileries,từcầuNgựđếncầuLouisXV;đólàmộtthứmáymócchẳngtích
sựgì,mộtthứđồchơi,mộtgiấcmơphiếncủamộtanhphátminhvớvẩn,
mộthuyễntưởng:Mộtchiếctàuchạybằnghơinước.DânParisnhìncáitrò
vôbổấyvớiconmắtlạnhlùng.
ÔngVaublancđứngracảitổHọcViệnPhápbằngcáchlậtđổ,rasắclệnh
phếtruấtvàtiếncửngườihàngloạt,saukhinổitiếngđãđẻđượckhánhiều
ônghànthìbảnthânmìnhlạichẳngđượcvàochânhànlâmnàocả.Vùng
ngoại ô Saint Germain và khuMarsan đều mong ước đượcông Delaveau
làm Quận Trưởng Cảnh Sát vì ông nổi tiếng ngoan đạo. Dupuytren
RécamiercãinhauởgiảngđườngĐạiHọcYKhoavềtínhthiêngliêngcủa
JésusChristđếnnỗiđãgiơnắmtaydọanhau.CuviervừanhìnvàoThiên
SángThếvừanhìnvàothiênnhiên,cốsứclàmvừalòngcácđầuócphản
độnggiả đạođứcbằng cáchlàmcho cáchóathạchphùhợp vớilờiKinh
ThánhvàcholũvoicổvuốtveMoïse.ÔngFrançoisDeNeufchâteau,người
cócôngvunxớichohươnghồnParmentière,tìmhếtcáchđểmọingườilấy
cái tên Parmentière để gọi khoai tây mà không được.
[39]
Tu sĩ Grégoire,
trướclàGiámMục,cóchântrongQuốcHộiQuốcƯớc,ThượngNghịSĩ,
đượccácnhàtranhluậnBảoHoàngmệnhdanhlà“tênGrégoirechếtgiẫm”.
CáchnóiđượcmệnhdanhlàôngRoyerCollardcholàtừtântạochứtrong
ngônngữkhôngcó.
NgườitacònnhìnrõdướinhịpthứbacầuIénacáiphiếnđátrắng,hai
nămtrướcđâydùngđểbịtlỗmìnmàBlücherchođụcđểphácầu.Tòaánlôi
ravànhmóngngựamộtanhchàngvừathấyBáTướcArtoisbướcvàonhà
thờĐứcBà,lạibuộtmồmnóitướnglên:“Mẹkiếp!Tớtiếccáithờitớthấy
BonapartevàTalma
[40]
khoáctaynhaubướcvàoBalSauvage".Giọnglưỡi
phiếnloạn,sáuthángtù.Nhiềutênphảnbộiphanhngựcngạonghễ:Những
kẻchạysanghàngngũgiặctrướchômđánhnhau,chẳnggiấugiếmgìmón
phầnthưởngđượcbanvànhơnnhơnbộmặtvôsốngoàiđườngbanngàyvới
tấtcảsựgiàusangcủamình;nhữngtênđàongũởLigny,ởngãtư,màhành
viphảnbội được trả công đang còn sờ sờ ra đấy, chúng phôtrươnglòng
trungthànhvớinhàvuamộtcáchtrắngtrợn,chúngquênkhuấycáicâu
bênnướcAnhngườitađềtrênváchtrongnhàtiêucôngcộng:“Nhớcàiquần
trướckhiđứnglên".
Trênđâylàmộtmớlộnxộnnhữnggìnổilênmờmờtrongnăm1817
ngàynaykhôngaicònnhớcả.Lịchsửcũngkhôngcòncáchnàokhác,nên
phảibỏquahầuhếtnhữngthứtủnmủnnhưthếnày.Nếukhôngthìnóibao
giờchohết.Tuynhiênnhữngchitiếtđómàgọilànhỏnhặtthìkhôngđúng,
vìtrongnhânloạikhôngcóviệcgìnhỏhết,cũngnhưtrongcâycốikhôngcó
lánàobécả,chonênnóđềucóích.Chínhdiệnmạotừngnămlàmnêndiện
mạothếkỷ.
Năm1817ấy,bốnchàngtraiParisđãbày“Mộttròchơiác”.
II
HAIBỘTỨ
BốnchàngtraiParisấyquêquánmỗingườiởmộttỉnh,kẻởToulouse,
ngườiLimoges,ngườithứbaởCahors,ngườithứtưởMontauban.Nhưng
họlàsinhviên,màđãlàsinhviênthìlàtraithủđô;họcởParisvàsinh
Paris.
Bọn họ chẳng có gì đặc sắc. Ai chả từng thấy những mẫu người tầm
thườngnhưthế;nhữngconngườikhôngtốtkhôngxấu,khônggiỏikhông
dốt,khôngphảilàthiêntàicũngkhôngnguđộn,nhưngđẹpphơiphớicái
tuổixuânhaimươi.CóthểgọihọlàbốnchàngOscarsnàođó,vìbấygiờ
những chàng Arthurs chưa xuất hiện. Lời tình ca đang réo rắt về Oscars:
“Hãyvìchàngmàđốtlênnhữnghươngtrầmthơmnhất.KìaOscars,Oscars
đangđitới,tasắpnhìnthấychàng!"NgườitavừamớirờiOssian.Phéplịch
sựđangtheomộttrongcácxứScandinavevàCalédonienne.Còncáikiểu
Anhthuần túythìvề saumớithịnh hành.Vàanh chàngArthursđầu tiên,
Wellington,thìhầunhưvừamớithắngtrậnWaterloothôi.
CácchàngOscarsấy,mộtlàFélixTholomyès,ngườiToulouse;một
Listolier,ngườiCahors;mộtlàFameuil,ngườiLimoges;vàngườicuốicùng
là Blachevelle, quê ở Montauban. Tấtnhiênmỗi chàng có một nhântình.
BlachevelleyêuFavourite,cônàngnàycósangAnhnênmớigọinhưvậy;
ListoliermêDahlia,conngườiđãlấytênmộtloàihoađặtthànhtênchơicủa
mình
[41]
;Fameuil sùngbáiZéphine,đúng làJoséphinenhưng gọitắt;còn
TholomyèsthìđãcóFantine,gọicôlàtócvàngvìđầutócnàngóngảnhư
ánhmặttrời.
Bốncôthiếunữxinhđẹp,thơmtho,rựcrỡấyhãycòngiữđượcchútcốt
cáchconnhàthơ,vìhọchưarờibỏhẳnđườngchỉmũikim.Trêngươngmặt
cáccôcònphảngphấtvẻtronglànhcủangườilaođộng;trongtâmhồncác
côcònthoangthoảngmùihươngtrinhthụcchưabayhếtkhimớisangãmột
lần.Trongbốncô,cómộtcôútvàmộtchịcả.Chịcảtuổicũngchỉmớihai
mươiba.Quảđángtộibacôchịcótừngtrảihơn,vôtưlựvàphóngtúng
hơn.Côút,côFantinetócvàng,lầnđầuxâymộng.
Dahlia,ZéphinevànhấtlàFavouritethìkhôngthểnóinhưvậyđược.
nàocũngcóthiêntìnhsửcủamình,tuymớibắtđầunhưngcũngđãđượcvài
bađoạn.NgườibạntìnhởchươngthứnhấtấylàAdolphe,thìsangchương
thứhaiđãlàAlphonsevàđếnchươngthứbathìlạihóaraGustave.Nghèo
túngvàăndiệnlàhaitênquânsưtaihại;mộttêngắtmắng,mộttêndỗngọt
cáccôgáibìnhdânxinhđẹpthườngnghecảhaithìthầmbêntaimình,mỗi
tênmộtcách.Vànhữngaigiữmìnhkhôngvữngđềuxiêulòng.Từđósinh
rasangãvàbịngườitanémđá,bịngườilàmtìnhlàmtộibằngcáchđemso
vớicáirạngrỡcủaconngườitrinhbạchkhôngvớitớinổi.Chaoôi!Nếu
ĐứcMẹĐồngTrinhcũngđóikhát?
FavouriteđãởbênAnh,vìthếZéphinevàDahliaphụcnànglắm.Từlâu,
nàngđãcóchỗởriêng.Chanànglàmộtônggiáogiàdạytoán,ngườicộc
cằnvàkhoáclác,chưatừnglấyvợvàdùtuổigiàvẫnphảiđidạygiờởcác
tưgia.Hồicòntrẻ,mộthômôngtatrôngthấychiếcáodàicủacôgáihầu
phòngmắcvàomiếngsắtchắnthanởlòsưởi,sựviệcấykhiếnôngđâmra
phảilòngcôgái.KếtquảsinhraFavourite.ThỉnhthoảngFavouritegặpbố
mình,ôngcụchàoconmộtcáchtrịnhtrọng.Mộtbuổisáng,mộtbàcụcóvẻ
giảtu,vàonhànàngvàbảo:“Côkhôngbiếttôiphảikhông?”-“Không".-
“Talàmẹmày”.Xongbàtamởtủthứcăn,lôicácthứrauốngrồiăn,lạicho
khuântớimộtchiếcđệmrồiởlạiluôn.Bàmẹtínhcàunhàuvàngoanđạoấy
khôngbaogiờchuyệntrògìvớiFavourite,cókhisuốtmấygiờkhôngnói
một lời nào, nhưng sáng, trưa, tối, bữa nào cũng ăn như hùm như hổ, ăn
xonglạixuốngngồilêởnhàngườigáccổngvànóixấucongáimình.
VềDahlia,cáigìđưađẩyDahliađếnvớiListolier,chưabiếtchừngđến
với những anh chàngkhác nữa và đến cảnhăn không ngồi rồi?Đó là bộ
móngtayhồngquáxinhxắncủanàng.Làmsaobắtnổinhữngngóntayấy
laođộng?Màmuốngiữđứchạnhthìkhôngnênthươngtiếcnhữngbàntay.
CònZéphine,cáilốinói“Vâng,thưaông”tinhnghịchvàmơntrớncủanày
đãlàmFameuilsayđắm.
Bốnchàngtraichơivớinhaunênbốncôgáicũngtrởthànhbạnthâncủa
nhau.Nhữngcuộctìnhduyênnhưthếluônluônkéotheonhữngtìnhbạnnhư
thế.Khônlàmộtđường,cònngoanđạolạilàmộtđường.Chứngcớlà,sau
khiđãdèdặtvềviệccác cặp tạm bợ này ăn ở với nhau, vẫn phảicho
Favourite,ZéphinevàDahlialànhữngcôgáikhôn,cònFantinelàmột
gáingoan.Ngoan,thiênhạcóchothếlàngoankhông?CònTholomyèsthì
sao?Salomonthìchotìnhyêucũngdựphầntrongđứchạnh.Chúngtôichỉ
xinnóitình yêu của Fantinelàmốitình đầu, mối tìnhduynhất,mốitình
chungthủy.
Fantinelàngườiduynhấtkhôngbịxưnghôanhemchungchạ.Fantinelà
mộtbônghoamọclêntừtrongquầnchúng.Ởtrongbóngtốidàyđặcnơi
đáysâuxãhộinhôlên,nàngquảlàmộtngườikhôngtêntuổi,khôngaibiết.
NàngsinhởcảngMontreuilSurMer.Chamẹlàai,aibiết?Khôngaithấy
nàngcóchamẹ.NgườitagọinànglàFantine.SaolạiFantine?Cũngkhông
thấynàngcótênnàokhác.KhinàngsinhravẫncònchếđộĐốcChính.
[42]
Nàngkhôngcótênhọ,vìnàngkhôngcógiađình.Nàngcũngkhôngcótên
thánhvìlúcbấygiờlàmgìcònnhàthờnữa.Thuởnàngcònlàmộtconbéđi
chânkhôngtrênhèphố,kháchquađườngaimuốngọitênnànglàgìthìgọi.
Nànghứnglấymộtcáitêncũngnhưhứngnướcmưatừtrêntrờirơixuống.
NgườitagọinànglàconbéFantine.Chẳngcóaibiếtgìhơnnữa.Ấy,một
sinhmệnhconngườiđã đượcbướcvàođườngđờinhưthếđấy!Nămlên
mười,Fantinerờibỏthànhphốđiởchomộtgiađìnhtrungnôngởngoại
thành.Đếnmườilămtuổi,nànglênParisđể“sinhcơlậpnghiệp”.Fantinerất
đẹp.Nàngcógiữmìnhchotrongtrắngmãi.Tócnàngvàngóng;răngnàng
rấtđều.Nàngcũngcóvàngngọclàmcủariêngnhưai,nhưngvàngcủanàng
xếptrênmáitóc,ngọccủanànggiắtởsaumôi.
Nànglaođộngđểsống.Vàcũngđểsống,vìtráitimcũngcầnyêu,nên
nàng yêu. Nàng yêu Tholomyès, đây chỉ là một thói quen phong nguyệt
nhưng đối với Fantine, Fantine lại yêu say mê. Khu La Tinh, nhan nhản
nhữngsinhviênvànhữngcôthợlơilả,lànơichữngkiếnbuổiđầucủamối
tìnhthơmộngấy.Baonhiêucuộctìnhduyênđãbuộcvàorồilạicởira
đây.Quacácnẻođườngngócngách,FantinecũngđãlẩntránhTholomyès
mãi,nhưnglẩntránhthếnàođểchorồicũnggặpnhau.Thậtvậy!Cómột
cáchtránhnhaumàchẳngkhácgìtìmnhau.Chonênrútcục,thiêntìnhsử
vẫnbắtđầu.
Blachevelle, Listolier, Fameuil, Tholomyès họp thành một nhóm do
Tholomyèscầmđầu.Tholomyèslàlinhhồncủanhóm.Tholomyèslàđiển
hìnhcổđiểncủaanhsinhviênlớntuổi.Hắngiàu,hằngnămcóđếnbốnngàn
francslợitức.Aicómộtgiasảnnhưthếtứcthìtrởthànhmộtđầuđềđểbàn
táncho khusinhviên. Tholomyèslàmột tayănchơiđứngtuổi,vẻ người
trôngđãsọm.Mặthắnđãnhănnheo,răngcóvàichiếcrụng.Đầuhắnđã
dạnghói,nhưnghắnvuivẻ:Bamươihóitóc,bốnmươitrọclócđầugối.Ăn
uống,hắnđãthấykhótiêu,mộtbênkhóethườngchảynướcmắt.Tuổixuân
càngtàn,hắncàngchâmngọnlửahoanlạc.Rănghắnkhuyết,nhữngchuyện
khôihàicủahắnkhôngthiếu;tóchắnrụng,hắncàngnôđùanhiềuhơn;kém
sứckhỏe,hắnthaybằngtínhmỉamaichâmbiếm.Conmắtướtrượtnước
mắtcủahắnlạiluônluôncườicợt.Cơthểhắntiềutụynhưnghắnhớnhở
tươi cười. Tuổi thanh xuân của hắn tàn tạ quá sớm, nhưng nom hắn vẫn
đườnghoàng,hắntháoluicótrậttự,tháoluimàcườikhanhkhách,người
ngoài chẳng ai biết đâu vào đâu. Trước hắn đã viết một vở kịch rạp hát
khôngnhậndiễn.Mộtđôikhihắncũnglàmmấycâuthơvớvẩn.Ngoàira,
hắncònhoàinghitấtcả,hoàinghimộtcáchcaođạo.Nhờthế,hắnrấtcóuy
tínđốivớibọnnguhèn.Tómlại,vìhóivàmỉađời,hắnđượctônlàmtrùm,
IronlàmộtchữtiếngAnhcónghĩalàthép.PhảichăngIronietừtiếngấy
ra!
[43]
MộthômTholomyèskéobabạnramộtchỗ,giơtaylàmhiệunhưmột
bậctiêntri,rồinói:
—Đãmộtnămrồi,lũcácconFantine,Dahlia,Zéphine,Favouritecứvòi
chúngtalàmquàchochúngmộtcáigìbấtngờ.Chúngmìnhcũngđãtrịnh
trọnghứahẹn.Chúngnócứnóiđếnmãi,nhấtlàvớitớ.ỞNaples,các
già,thườngkêugọiThánhJanvier:Hỡigươngmặtvàngvọthãylàmphéplạ
đi.
[44]
Ởđâychúngnócũngthế.Chúngnócứnhắcđinhắclạimãi:“Anh
Tholomyès,thếbaogiờanhđềrađượccáimónbấtngờấy?”Phầnthìởnhà
cứviếtthưgiụcchúngmìnhmãi.Haiđầuđềulảinhải.Tớ,tớcholàcơhội
đãđến.Thếnàynày”.
Nóiđếnđây,Tholomyèshạthấpgiọng,bímậtthầmthìmộtchuyện
chắc là thú vị lắm cho nên bốn cái miệng đều toét ra cười khoái trá.
Blachevellekêulên:
—Đómớithậtlàmộtsángkiến.
Cảbọnkéovàomộtquánrượumịtmùkhóithuốclátiếptụcbàntínhkế
hoạch.Kếtquảhộinghịlàbốnchàngtraicùngmờibốncôthiếunữdựmột
cuộcvuitưngbừngngàychủnhậtsauđấy.
III
TAYTƯVÀTAYTƯ
Traisinhviênrủgáilẳnglơvềđồngquêchơinhưthếnàohồibốnmươi
lămnămvề trước, ngày nay khó mà hình dungđược.Nhữngvùngchung
quanhParisnàocònnhưxưa!Bộmặtcủacuộcsốngngoạithànhđãhoàn
toànbiếnđổitừnửathếkỷnay;nơingàyxưaxebòlóccócthìnayđãcóxe
lửa;chỗngàyxưathuyềngỗqualạithìnayđãcótàuthủy;ngàynaymàgọi
FécampthìcũngnhưxưagọiSaintCloud.VớiParisnăm1862,ngoạiôlàcả
nướcPháp.
Bốncặptìnhnhânrủnhautậnhưởngmọithúvuicủađồngruộngcóthể
cóđượchồibấygiờ.Lúcấyvừavàodịpnghỉhè,bữađólàmộtngàymùa
ấm áp, trong sáng. Hôm trước, Favourite, người độc nhất biết chữ, nhân
danhcảbọnbốnchịem,viếtchoTholomyèsnhưsau:“Đisớmthúnắm”.
thếmọingườiđềudậytừnămgiờsáng.HọđápxengựađếnSaintCloud,
nhìndòngtháckhôcạnvàtặclưỡi:“Chà,cáinàymàcónướcthìchắcđẹp
lắmđây”.HọănsángởhiệuĐầuĐen,nơinàylúcấyCastaingchưađặtchân
đến.Họbỏtiềnchơiphingựagiậtvòng,dướicáchàngcâyxenkẽchỗbể
nước. Rồi leo lên tầng tháp Diogène. Rồi quay số ăn bánh ngọt đầu cầu
Sèvres.QuaPuteauxthìháihoatừngbó.ĐếnNeuillylạimuasáothổi.Còn
bánhkẹpthìđếnđâucũngchén.Thậtlàsungsướngnhấtđời.
Cáccôgáicườicườinóinói,ríurítnhưmộtbầychimsổlồng.Thậtnhư
ngâynhưdại.Chốcchốccáccôlạitátyêumộtcáivàomácáccậucontrai.
Chao ôi! Cái tuổi trẻ say mê! Những năm tháng vô vàn quý mến! Cánh
chuồnrungđộng!Ôi!Anhbạn,dùanhlàaianhcónhớchăng?Đãlầnnào
anhbăngquabụirậm,vừađivừarẽcànhđểkhỏivướngvàomáitócxinh
củaaiđanglầnbướctheosauanhchưa?Đãlầnnàoanhvừacườivừatrượt
trêntriềncỏướtđẫmnướcmưacùngvớingườianhyêu,mànàngthìcầm
tayanhgiữlạivàkêulênnũngnịu:“Trờiơi!Đôigiàymớitoanhcủaem!
Anhxemkìa,nórahìnhthùgìthếnày!”.
Xinnóingaylàchuyệngặpmưavừathíchvừakhóchịunhưvậykhông
xảyravớiđámngườihớnhởnày,mặcdùlúcrađi,Favouriteđãtrịnhtrọng
vàlấygiọngtừmẫubảomọingười:“Cósênbòralốiđi,điềmtrờimưacác
conạ”.
Cảbốncôđềuxinhmộtcáchkỳlạ.Mộtnhàthơcổđiểndễthương,
tiếnghồibấygiờlàôngcụLabouïsse,trongtưthấtcủamìnhcũngđãcómột
TâyThi,thếmàbuổisánghômấy,thơthẩndướirặngdẻvườnSaintCloud
trôngthấybốncôđingangqualúcmườigiờ,ôngliềnnhớđếnbacôtrong
tranh“BaMỹMiều”vàkêulên:Thừamấtmột.Favourite,ngườiyêucủa
Blachevelle, cô chị cả hai mươi ba tuổi, chạy lên trước. Nàng luồn cành
nhảy,phóngbừaquacácbụirậm,dẫnđầucuộcvui,hăngnhưmộtcôtiên
núi. Zéphine và Dahlia lại không rời nhau nửa bước. Chẳng phải vì thân
nhaumàchínhvìcảhaiđềuhơiđiệunhưnhau.Điềutìnhcờlàhainàngđều
đẹp,nhưngngườinọphảiđứngbêncạnhngườikia,ngườinàybổsungcho
ngườinọthìsắcđẹpcủamỗingườimớibậtnổithêmlên.Haingườikềvai
nhau,dángđiệumơmàng.Dạoấynhữngtậpảnhkỷniệm
[45]
đầutiênmớira
đời cái buồn vô cớ đang nảy nở trong chị em, cũng như về sau cái sầu
Byron
[46]
lantràntrongnamgiới,chonênđầutóccủaphụnữcũngbắtđầu
liễurủ.ZéphinevàDahliathìđầutócđềuuốnthànhbúpcuộntròn.Listolier
vàFameuilđangcãinhauvềcácgiáosưcủamìnhthìgiảnggiảichoFantine
hiểuôngDelvincourtkhácôngBlondeaunhưthếnào.Blachevellethìcóvẻ
sinhrachỉđểnângtấmkhănsanquànglệchchoFavouritengàychủnhật.
Tholomyèsđisaurốt,dángngườicaohơnhếtthảycảbọn.Chànghếtsức
vuivẻnhưngaicũngcảmthấyởchàngconngườiđiềukhiển;chàngvuitươi
màcócái gì độcđoánđấy:Chỗlàm dáng chủyếucủachàng là cái quần
chân tượng vải NamKinh màu gạch non, có dây choàngtừ bàn chân lên
bằngđồngbệnchéo,trêntaymộtchiếcbatoongbằngmâytobựgiáđếnhai
trăm francs và trên môi mộtvật khá kỳ lạ: Mộtđiếuxì gà. Chàng cho
chẳngcógìthiêngliêngsấtvàchàngchẳngtừmộtthứgì,kểcảhútthuốc.
Anhembảo:“CáithằngTholomyèsnày,đặcbiệtthật.Coicáiquầnnó
hắckhông!Cừkhôithật!”
RiêngFantinenàngvuithậtsự.Hàmrăngtuyệtmỹcủanàng,chắchẳn
trời giao cho cái chức năng là cười. Chiếc mũ rơm nhỏ đính quai dài
trắng,nàngthíchcầmtayhơnlàđội.Mớtócdàyvàngóngrấtdễsổ,nàng
phảiluônluôncặplại,cáimớtócthườngxuyênnhưmuốnbồngbồng,tung
bayấy,hìnhnhưđặttrênđầunàngtiênGalatéeđểchonàngchạydướicánh
liễuthìmớiphải.Đôimôihồngthỏthẻnhưgiọngoanh.Khóemiệngxếch
lên,dángsaysưa,giốngnhưcácmặcgiảthờicổ,nhìnvàocóvẻgìnhưkhêu
gợinhữngýnghĩsỗsàng;nhưnghàngmidàiđenthẫmlạirủcáibóngeấp
thùymịxuốnglànmôikhóemiệngvàcựtuyệtmọicáiồnàoởnhữngchỗ
này.Cáchănmặccủanàngnhưcócáigìbừngbừngvàthánhthót.Nàng
mặccáiáolenmàuhoacà,chânđiđôigiàyđếcaomàunâuđậmcóánh
sáng,mấydâybuộcđanthànhnhữngchữXtrênmặtbíttấttrắng,mỏng
thưa.Nàngkhoácthêmmộtchiếcáođuôiénbằnglenmút,kiểunàylàsáng
kiến của dân Marseille, họ đặt tên là áo “hé thử”, theo cách xuyên tạc
ngoàiphốcủachữ“hèthu”,
[47]
cónghĩalàthờigiantrờitối,ấmáp,đang
trưa.Bacôkia,nhưchúngtôiđãnói,ítrụtrèhơn,thìđềumạnhdạnmặcáo
hởvai,trênmũlạiđầyhoa:Mùahè,cáchănmặcnhưvậytrôngcóduyên
thật nhưng cũng nhiều khiêu khích. Bên cạnh lối trang điểm táo bạo ấy,
chiếcáohèthutrongsuốtcủaFantinetócvàngvừakínđáovừaeấp,mở
cũngnhưcómàkhépcũngcó,thậtđángcoinhưmộtsángtạocóýnghĩa
tháchthứccủakhoalịchsự.Vàcáicâulạcbộtìnhyêucóbàchủtịchlànữ
TửTướcđấtCette,cócặpmắtxanhmàunướcbiển,chắchẳnsẽtặnggiải
thưởnglàmđỏmchocáiáohèthuấyvìnóđónggópnhiềuchosựtiếthạnh.
Téraởđờicókhithế:Ngâythơlạilàthànhthạonhất.NhìnFantineđằng
trướcthìlộnglẫy,nhìnmộtbênthìthanhtao.Cặpmắtxanhthămthẳm,mi
trênđầyđặn.Đôichânthonvàchắc,cổtaycổchânuyểnchuyển.Nướcda
trắngmịn,đâyđóthoánglộnhữngmạchmáumàudatrời.Gòmáthơngây
tươimát,cáicổtrònkhỏenhưtượngJunons,cáigáychắcvàmềmmại.Hai
vainhưdobàntayCoustounhàonặn,giữalõmmộtlúmđồngtiềnđếnlàsay
sưa,cóthểthấpthoángtrôngthấydướilầnáomỏng.Mộtnétvuitươipha
chút mơ mộng. Nhìn chung, mọi vẻ đều như tạc và vô cùng ý nhị. Ấy,
Fantinenhưthếđó.Dướimớquầnáovảivóckialàmộtphotượngvàtrong
photượnglàmộttâmhồn.
Fantineđẹpnhưngkhônghềbiếtmìnhđẹp.Họachăngcómộtđôingười
haysuytưởng,nhữngđồđệâmthầmcủacáiđẹp,thườngđemmọivậtởđời
sovớicáituyệtmỹ,thìmớihéthấycôthợbénhỏnày,quacáiduyêndáng
trongsuốtcủangườicongáiParis,cáinéthàihòathiêngliêngthờicổ.
gáihènmọnnàythếmàconnòi.Nàngđẹpởhaiphươngdiện:Phongcách
vànhịpđiệu.Phongcáchlàhìnhthứclýtưởngcònnhịpđiệulàsựvậnđộng
củalýtưởngấy.
ChúngtôiđãnóiFantinelàniềmvui,nhưngFantinelàsựtrinhbạch.Kẻ
nàoquansátnàngmộtcáchchuđáosẽthấyởngườinàng,từtấtcảcáisay
mê của tuổixuân, của nắnghạ, của tình yêu, đều toát lên một vẻ dè dặt,
khiêmtốnkhônggìthắngnổi.Nàngcòngiữchútítngạcnhiên.Chínhcái
ngạc chiên trong trắng ấy là chỗ phân biệt Psyché và Vệ Nữ. Fantine
nhữngngóntaytrắngvàthoncủamộtđạocôđanglấytrâmvàngcờitrogiữ
ngọnlửathiêng.DùnàngchẳnghềtừchốimộtcáigìđốivớiTholomyès-
cáiđiềuấysẽrõ-gươngmặtnànglúcthảnhthơivẫnmuônvànbăngtuyết.
Đôikhimộtthứtựtrọngnghiêmchỉnhvàhơikhắcnghiệt,bỗngdưngchiếm
lấyngườinàng.Vẻvuitươitựnhiênbiếnmất,khuônmặtđangrạngrỡbỗng
đổisangtrầmngâm,rườirượi.Nhữnglúcấytrôngnàng,ngườitaphảilấy
làmlạlùngvàáingại.Cáidángnghiêmtrangđộtngộtấy,cókhinghiêm
khắcrõrệt,nanánhưvẻkiêuhãnhcủamộtnữthần.Vừngtrán,sốngmũi,
cáicằmcósựcânđốicủađườngnét,kháchẳnvớisựcânđốihìnhdáng,làm
chokhuônmặtnàngđềuđặn,hàihòa.Ởquãngtrốngrấtđặcbiệtgiữamũivà
môi,nànghãycòngiữcáinếpkínđáorấtdễthương,cáidấuhiệubíẩncủa
sựtiếttrinh.ChínhcáinếpấyđãtừngkhiếnchoBarberousseđâmphảilòng
mộttượngnữthầnDianetìmthấytrongdichỉIcône.
Tìnhyêulàtộilỗi:Vâng!NhưngFantinelạilàsựtrongtrắngnổilêntội
lỗi.
IV
THOLOMYÈSVUIQUÁHÁTMỘTBÀIHÁTTÂY
BANNHA
Cảcáingàyhômấytừđầuchícuốichỉcóbìnhminh.Vạnvậtvuinhư
hội.VườncảnhSaintCloudthơmngátngọngiósôngSeinenhẹrunglábiếc,
cànhcâynhúnnhảymúamay.Nhữngconongvàngxônglêncướpnhụyhoa
nhài.Từngđànbướmnôđùatrongcỏdại.Trongcảnhvườnngựtônnghiêm
cócảmộtlũchimtrờiduđãng.
Bốncặpthanhniênhòamìnhtrongánhnắng,tronglúađồng,tronghoa
cỏ,câylávàcùngđuakhoethanhsắc.Trongkhungcảnhthiênđường,họ
nói,họhát,họchạynhảy,họsănbướm,họháihoabìm,họdầmnhữngđôi
chânmangbíttấthồngvàocỏướt.Tươilành,điêndại,dễdãi,cáccônhận
đâyđónhữngcáihôncủacảbọn,trừFantine,nàngvẫngiữcáidángphản
khángâmthầm,cáivẻmơmàngcáchbiệt,vìnàngyêu.Favouritebảonàng:
“Màylúcnàocũngthếnàoấy!”
Họvuinhưthếđó.Nhữnglứađôiđangyêuvàsungsướngmàđiquanơi
nàothìởđóthiênnhiênvàsựsốngdườngnhưcũngbịlayđộngsâuxa
mọivậtđềusôitràoâuyếmvàánhsáng.Ngàyxưacómộtnàngtiênchỉ
thươngnhữngngườibạntìnhmàlàmrachohọbãicỏvàchòmcây.Từđó
màcócái trò muôn thuở“ngồibụicây” của những cặptìnhnhân,cáitrò
luônluôndiễnđidiễnlạicũngnhưtrò“họctrongbụicây”
[48]
luôntồntại
chừngnàotrênđờicòncóbụicâyvàhọctrò.Cũngtừđómàmùaxuânmới
được các nhà tư tưởng mến yêu. Quý tộc cũng như dân đen, Quận Công
cũngnhưkhôngnhà,trongtriềucũngnhưngoàiquận,tấtcảđềulàmtôicho
nàngtiênấy.Ngườitacười,ngườitatìmnhau,trongkhôngkhídườngnhư
cóánhsángthầntiênrựcrỡ.Chaoơi!Conngườibiếnđổibiếtbaokhingười
ta yêu! Một anh làm công quèn cũng tưởng mình như được lên tiên.
nhữnglúcđùareođuổibắtnhautrênnộicỏ,bấtthầntómđượclưngnhau;
lờicụccằnthànhđiệududương,mộtngữkhí,mộtâmthanhcũngtrànđầy
yêudấu;nhữnglúcmộtquảanhđàomồmnọcướpcủamồmkia,tấtcảcác
phútgiâyấyđềurựcsángvàđivàocõithầntiênchóilọi.Cáccôthiếunữ
xinhtươiquảđãđemtấtcảhươngsắccủamìnhraphungphímộtcáchsay
sưa.Cảnhtượngđóngườitatinlàkhôngbaogiờchấmdứt.Triếtgia,thisĩ,
họasĩngắmnhìnnhữngcảnhmêlyấymàđànhchịubấtlựcvìchúng
chói lóa cả mắt. Watteau kêu: Đây là cảnh “Rủ nhau ra đảo tình yêu”;
Lancret,nhàhọasĩbình dân,đànhngắmhọnhưbaybổngtậnmâyxanh;
Diderotthìdangtaychàođóntấtcảcáccuộctìnhduyênấy,cònD’Urfélại
tảthêmvàocảnhđómấyvịthầymo.
Cơmtrưaxongcảbọnkéonhauvàokhuvườnngựxemthứcâylạvừa
mớiđưatừẤnĐộsang.Câytêngìngàynaychúngtôikhôngnhớra,chỉbiết
làhồiđócảParisđềuđếnSaintCloudđểxem.Giốngcâykỳdịấythânnhỏ,
thongthong,trôngrấtxinh,chẳngcóchiếclánào,toànmộtmớvôsốlàcành
câyrốibù,nhỏnhưsợichỉ,phủđầymộtlượtkhôngbiếtcơmannàolàhoa
trắngliti,nomgiốngnhưmộtđầutócrắcphấntrắng.Ngàynàocũngkhối
ngườivâyquanhtrầmtrồngắmnghía.
Xemcâyxong,Tholomyèsvụtkêulên:“Tớchocáccậuđilừanhé!”Mặc
cả với người cho thuê lừa đâu vào đấy, cả bọn ngồi lừa trở về theo lối
VanvesvàIssy.ĐếnIssyxảyramộtviệc.Vườncây,tàisảnquốcgia,lúcấy
thuộcquyềnsởhữucủangườichủthầuquânnhuBourguin,hômấyngẫu
nhiêncổng lạimởtoang.Họđithẳngvàovườn,đếnthămhình nhàẩn
tronghangđá,vàophòngtrưngbàycácloạigương,thửchiếuđểxemcác
hiệntượng,cácsắcmàukỳlạ.Cáiphòngtrưngbàykhánổidanhvìnhững
hìnhảnhkhêugợidụctínhnàychẳngquacũnglàthứcầncâutiềnrấtxứng
vớimộttaylàmtiềntrởthànhtriệuphúhoặcmộttênbấtlươngtrởthànhvị
thầnvườntược.Họcùngđếnchơiđưavõngchỗchiếclướicănggiữahaicây
dẻ.Cáccôgáilầnlượtleolênvõng.Tholomyèscũnglầnlượtru.Lướivõng
đưamạnh, chiếc váy cũng tung bay. Cả bọn phálêncười.Cáicảnh quần
hồngphấpphớinày,giácóGreuzethìnhàhọasĩchúngtacũngchộpđược
mộtnếpxiêmtrongquầnthanhthú.Tholomyès,cáianhchàngcóítnhiều
máuTâyBanNhatrongngười,vìToulousecóhọvớimộtthànhphốbên
TâyBanNhalàTolosa,màchàngthìlàngườiToulouse,Tholomyèsvừađưa
võngvừacấttiếngháttheođiệubuồnbuồnmộtbàidâncacổmàcảmhứng
chắcbắtnguồntừhìnhảnhmộtthiếunữxinhđẹptungbaytrênchiếcthừng
chănggiữahaihàngcây:
[49]
«Anhlàngườiởquêxa
Vìtìnhnênphảibônbavớitình
Đubaytungváycômình
Daembăngtuyếtchoanhthẫnthờ
Hồndângtrongmắtướcmơ»
RiêngFantinenàngtừchốikhôngđuvõng.Favouritethầmthìgiọngkhá
chuachát:“Tớkhôngthíchkiểulàmđiệunhưthế”.Họbỏlừaxuốngthuyền.
Lạimộtdịpvuimới.HọngồithuyềnquasôngSeine,rồitừPassyđibộvề
quảngtrườngNgôiSao.Mọingườicònnhớ,họthứcdậytừnămgiờsáng,
thếmàFavouritecứbảo:“Mặckệ,chủnhậtlàmgìcómệtmỏi,ngàychủ
nhậtcáimệtcũngnghỉviệc".Vàoquãngbagiờchiều,bốncặptìnhnhân,say
mềmhạnhphúc,cònchơitròtrượtdốcởcáinúiYênNgựa,mộtcôngtrình
xâyđắpkỳdịnằmtrênngọnđồiBeaujon,màđườngnétvòngvèonhìnthấy
nhấpnhôtrêncácngọncâyquảngtrườngChampsÉlysées.
ChốcchốcFavouritelạikêu:
—Thếcáimónbấtngờđâu?Đâymuốnxemcáibấtngờấy.
Tholomyèsbảo:
—Hãyđợitínữa!
V
ỞQUÁNBOMBARDA
ChơichánởnúiYênNgựa,họnghĩđếncơmchiềuvàcảbọntámngười
xemchừngđãmệtgiạtvàoquánBombarda.Quánnàylàchinhánhđặt
ChampsÉlyséescủachủhiệuănnổitiếngBombardacócửahàngchính
phốRivolibêncạnhngõDelorme.
Một căn buồng rộng, xấu xí, trong cùng có ngăn kê giường. Chủ nhật
quánđôngnghịt,cảbọnđànhphảibằnglòngmộtchỗnghỉchânvậy.Buồng
cũngcóhaicửasổcóthểđứngngắmcảnhbếnsôngbênkiarặngcây.Ánh
hèrựcrỡphớtquakhungcửa.Haicáibàn,mộtcáiđểmũnónđànông,đàn
bàlẫnlộnvớicácbóhoasặcsỡchấtcaonhưnúi,mộtbànbàyloạnxạnào
thứcăn,nàođĩakhông,nàochaicốc,nàocốcbia,hồrượu.Bốncặpngồi
chungquanh.Trênbànhơilộnxộn,dướibàncũngchútítrốiren.Đúngnhư
lờithơMolière:
«Dướibànăncótiếnggìkinhquá
Chânnàyđạp,chânnọkhoèo,loạnxạ!»
Âu,tớibốngiờrưỡichiềuthìcuộcvuidiễnbắtđầutừnămgiờsángđã
đưa đến chỗ đó. Trời về chiều, mọi người bụng đã no nê. Quảng trường
ChampsÉlyséesđầynắng,ngườiqualạinhưmắccửi,đúnglàvinhquang,
chỉgồmcóbụivàánhsáng.MấyconngựacẩmthạchcủaMarlynhưđanghí
vàlồnglộntrongbụivàng.Xetứmãquaqualạilại.Mộtđộivệbinhquân
phụcrựcrỡ,kènđồngdẫnđầu,rẽđườngxuốngđạilộNeuilly.Lácờtrắng,
phơn phớt hồng trong ánh hoàng hôn, phấp phới trên vòm nóc cung
Tuileries.QuảngtrườngHòaHợpnaylạilấytêncũlàquảngtrườngLouis
XV,ngườiđidạođôngnghịt.Nhiềungườiravẻđắcchí,lủnglẳngchiếchoa
huệbằngbạcdínhvàomộtcáidảibằngsatrắnggợnvân.Cáidảitrắngnày
mãiđếnnăm1817hãycònthấylácđácởcúcáomộtsốngười.Đâyđómột
nhómngườiquađườngdừnglại,vâyquanhmộttoánemgáinhỏđangmúa
hátvàvỗtaytánthưởng.Cácemgửivàogiómộtđiệuhátnổitiếnghồibấy
giờcủangườipháiBourbonsdùngđểmạtsátcáichínhquyềnBáchNhật
điệpkhúclà:
«TrảchotabốxứGand
[50]
củata
Trảchotabốta»
Từngđámđôngdânngoạiôxúngxínhquầnáongàylễ,cóngườiđeocả
hoahuệnhưbọnthịdân,tảnmátkhắpcáckhuvườnhoa,chơitròphingựa
giậtvònghoặcngồiquaytrênlưngngựagỗ.Nhiềukẻkhácđangđánhchén.
Mộtsốlàthợnhàinđanghọcviệc,mũgiấyđộiđầu,từxađãnghetiếnghọ
cười.Tấtcảđềuhớnhở.Thậtlàmộtđờitháibìnhthịnhtrị.Chínhhồinày
QuậnTrưởngCảnhSátAnglès,trongbảnmậttấuđặcbiệtlênnhàvuavề
tìnhhìnhcácvùngngoạiôParis,đãkếtthúcbằngnhữnglờilẽnhưsau:“Xét
chokỹ,tâubệhạ,bọnngườiấychẳngcógìđángsợcả.Chúngnóvôlo
uểoảinhưmèo.BọndânđencáctỉnhmớihayrầyràchứởParisthìkhông.
Bọnchúngbénhỏquáthể.Tâubệhạ,phảihaiđứachồnglênnhauthìmới
caobằngmộtanhpháothủtrongcấmbinh.Chẳngphảilongạitínàovềphía
bọndânngucủathủđô.Rấtđángđểýlàtừnămmươinămnay,vócngười
họcứthấpdầnvàngàynaydânngoạiôbénhỏhẳnđisovớihồitrướcCách
Mạng. Chúng nó chẳng có gì nguy hiểm. Tóm lại cái lũ chó đẻ ấy
ngoan”.
CácngàiQuậnTrưởngCảnhSátthìlàmsaomàtinđượcmèocóthểhóa
thànhsưtử!ẤythếmàcóthậtvàđólàphépmàucủadânchúngParis.Còn
giốngmèomàBáTướcAnglèskhinhbỉđếnnướcấy,thậtralạiđượccác
nềnCộngHòathờiđótínnhiệm.Trongmắthọ,mèolàhiệnthâncủatựdo
vàđểchotượngthầnMinervekhôngcánhdựngởPariskhỏiphảichơvơ,họ
dựngtiếpởquảngtrườngCorinthetượngmộtconmèokhổnglồbằngđồng
hun.NgànhcảnhsátcủachínhquyềnPhụcHưngkểcũngngâythơ,họnhìn
dânchúngParishơiquá“hồng”.Chẳngphảinhưhọtưởng,dânchúngParis
khônghềlà“lũ chó đẻ, màngoan”.DânAthénien có vaitrònhưthếnào
trongngườiHyLạpthìdânPariscũngcóvaitrònhưvậytrongngườiPháp.
Chẳngaingủbìnhưhọ,chẳngaithậttìnhphùphiếmvàlườibiếngnhưhọ,
cũngchẳngravẻhayquênbằnghọ.Tuyvậyxinaichớtinvàođó:Họcóvẻ
sinhrađểchẳngthèmlưuýđếnbấtcứcáigì,ấythếmàkhicóvấnđềvinh
quangnêucaotrướcmắtthìhọcóthểlàmtấtcảmọiviệchăngsay,khôngai
sánhkịp.Đưagiáochohọ,họsẽlàmnênNgày10Tháng8;đưasúngcho
họ, họ sẽ có Austerlitz. Napoléon lấy họ làm chỗ dựa. Danton coi họ
nguồnlựclượng.TổQuốclâmnguyư?Họsẵnsàngnhậpngũ.Tựdolâm
nguyư?Họsẵnsàngcạyđườnglấyđá.Coichừng!Tóchọcóthểvìcămthù
màdựngngược;chiếcáolaođộngcủahọcóthểbiếnthànhchiếnbào.Hãy
cẩnthận,bấtkỳphốxángõngáchnàohọcũngcóthểbiếnthànhthiênlađịa
võngbắtquânthùphảihạgiáp.Chonênđếnlúccầnthìngườidânngoạiô
ấylạilớnlên,conngườibénhỏấylạiđứngdậy,mắthọnhìnsẽdữtợn,hơi
thởhọsẽnhưbãotápvàtừlồngngựcmỏngmanhcủahọsẽtuônrađủgiông
tố để xáo trộn từng dòng khemạch của dãy Alpes. Chính nhờ ngườidân
ngoạiôParismàCáchMạng,xenlẫnvàocácđạoquân,chinhphụcChâu
Âu.Họhát,đólàhọvui.Cứsođiệuhátchovừatầmvớibảnchấthọ
xem!ChỉđượclặpđilặplạicóbàiCarmagnolethìhọchỉlậtđổnổiLouis
XVI,chohọhátbàiMarseillaisehọsẽgiảiphóngcảthiênhạ.
XongmấylờighichútrênđâybênlềbảnbáocáocủaAnglès,xintrởlại
vớibốncặptình.Nhưtrênđãnói,bữacơmchiềuvừaxong.
VI
THƯƠNGYÊUNHAU
Chuyện phiếm sau bữa cơm, chuyện phiếm về tình yêu đều như nhau,
chẳngđâuvàođâu;chuyệntìnhyêuthìnhưmây,chuyệnsaubữacơmthì
như khói. Fameuil và Dahliakhekhẽ hát; Tholomyès tiếp tục uốngrượu;
ZéphinevàFantinekẻcườithànhtiếng,ngườichỉcườinụ.Listolierlôicái
kèngỗmuaởSaintCloudrathổi.FavouriteđưamắtnhìnBlachevellemột
cáchâuyếmvànói:
—AnhBlachevelle,emmêanh.
ThuậnđàBlachevellehỏilại:
—Favouritenày,nếuanhkhôngyêuemnữathìemlàmthếnào?
Favouritekêulên:
—Ấy,đừngnóithế,dùlànóiđùa!Emấyà?Anhmàkhôngyêuem,thì
emtómlấyanh,emcấunày,emxénày,emthìtráttrovàomặtnàyvàem
gọicảnhsátnhốtcổanhlại.
Blachevellemỉmcười,cáicườikhoáichíđượcnghenhữnglờinịnhnọt.
Favouritetiếp:
—Vâng,emnhấtđịnhkêucứuvệbinh.Emlồnglênphảibiết!Đồchết
tiệt!
Blachevelle sung sướng quá, ngả hẳn người trên ghế, nhắm mắt, kiêu
hãnh.
DahliavừaănvừanóinhỏvớiFavouritegiữatiếngồnàonáođộng:
—MàysùngbáianhBlachevellecủamàythậthở?
Favouritevớlạicáinĩacầmlên,cũngđápkhekhẽ:
—Taoghétnó.Nókiệt.Taothíchcáithằngbétrướcởcửanhàtaokia.
Cậuấythếmàhayđáođểmàycóbiếtcậutakhông?Trôngcóthớdiễnviên
lắm.Taorấtthíchbọndiễnviên.Độngthấycậutavềlàbàcụkêulên:“Trời!
Cònlàmsaomàởyênđượcnữahởtrời!Nólạisắpgàolênrồikìa.Nàycon,
conlàmmẹđiếctainhứcócơi!”.Thìracucậuchuivàonhàtrong,tìmcái
xócáixỉnhnàotrêngác,leolênđượcđếnđâulàcứleo,rồithìháthò,ngâm
nga,aicònbiếtlàmcáithứquỷgì,nhưngmàdướinhàthìngherõmồnmột.
Cậutalạicònchépđơnchéptừgìchomộttaythừalạimỗingàymộtfrancs
nữakia.BốcậutangàyxưalàchânhátlễtrongnhàthờSaintJacquesấymà.
Cậuấythếmàhayraphết.Mộthômthấytaonhàobộtlàmbánh,cậutabảo:
“Cônàngơi,cônàngnhàoluônbíttấttaycômàlàmbánh,tớcũngxinăn”,
màytínhthếthìcậutayêutaobiếtchừngnào!Taochochỉcónghệsĩmới
nói được mộtlời như thế.Chà! Cậu ta hay thật. Tao đang mê mệt vì cái
thằngbéấyđây.Cũngchảsao,taocứnóiBlachevellelàtaosùngbáihắnta.
Taonóidốitệmàynhỉ!Dốithật!
Favouritengừngmộtchốc,rồinóitiếp:
—Dahlia,màybiếtkhông,taobuồnlắm.Suốthèchỉcómưa,còngió
nữa,gióchẳngchịuthôigàothét,làmtaophátbực.AnhchàngBlachevelle
thìkiệtchếtchachếtmẹ,chợbúagìkhổsởmớicóchútítđậuHàLan,chả
biếtăncáigì.Taobuồnvôcớmàyạ,taolêncơnSpleen
[51]
nhưbênAnhhọ
nóiấy.Bơsaomàđắtthế!Ànày,màyxem,đángtởmkhông?Chúngmình
điănuốngởmộtnơicócáigiườngngủ,kiểunàylàmtaochánđời.
VII
TRIẾTLÝCỦATHOLOMYÈS
Mộtvàingườihát,bọncònlạithinhauchuyệntròbôbôcảphòngồnào,
huyênnáo.VừalúcấyTholomyèschenvào:
—Này,đừngcóbạgìnóinấyvànhanhnhưnhặtrauthế-anhchàngkêu
lên-Suynghĩmộtítchonócóvẻchứ.Cứcươngmãithìchảmấychốc
trơrangay.“Dụctốclàbấtđạt".Xinquývịhãytừtừ.Phảioainghiêmkhi
nhậunhẹt,màchénthìphảitrầmtĩnh;xincácngàiyếnẩmtừtừcho.Đừng
cóvội.Cứxemmùaxuânkiakìa,mùaxuânmàvộithìcómàcháyđứtđuôi,
nghĩalàchếtcóng.Chúđàochúmậnnàomàhăngdấnlênmộttílàđiđời.
Bữacơmngonmàhăngquáthìcũngchẳngcòngìlàthúvuitaonhã.Không
cầnhăng,cácvịạ!Cácnhàsànhănxưanayđềucũngýkiếnnhưthếcả.
Mộtlànsóngphảnđốingấmngầmtrongcảbọn,Blachevellenóitrước:
—Tholomyès,xincậuđểyênchochúngtớ.
Fameuiltiếp:
—Đảđảođộctài!
Listolierhét:
—QuânBombarda,ănchocăngbụngvàchơichohếtga!
—Tuầnlễcòncóchủnhậtchứ!-Fameuilnốilời.
—Chúngtớbiếtđiềuđộchứ,-Listolierthêm.
—Tholomyès-Blachevellebảo-cậuxemtớtỉnhtáođànghoàngđây
này.
—CậutỉnhtáoBảoHoàngchứlị-Tholomyèsđáp.
BấygiờBảoHoàngđanglàcáimốtchonêncậuchơichữtầmthường
nhưthếlạicótácdụngnhưhònđánémxuốngao.Ếchnháiđềucâmbặt.
Tholomyèsnhưngườinắmlạiđượcthếđiềukhiển,lêngiọngkẻcả:
—Cácbạn ạ, hãy bình tĩnh lại, không cần phải hoảng hốt dữ nhưthế
trướccâuđùatừtrêntrờirơixuốngấy.Nhữngcáitừtrêntrờirơixuốngnhư
vậykhôngnhấtthiếtphảiđượcđónnhậnnhiệttìnhvàtrọngvọng.Trítuệ
baybổngthìvãiracáitròbônglơnchơichữ,còncâuđùacâucợtthìbạđâu
rơiđóvàtríócđẻxongcáithứvớvẩnnhưvậyliềnchuitọtlênmâyxanh.
Mộtvệtgìtrăngtrắngmàgiángxuốngmõmđáthìlàmsaocấmđượcđại
bàngbaylượn.Cútđinhữngaiphỉnhổcáitròbônglơnchơichữ!Tớquý
trọngnólàtrongchừngmựcnóđượcviệc,cóthếthôi.Tớbiếttấtcảcái
tônnghiêmhơnhết,caocảhơnhếttrongnhânloạivàcólẽcảngoàinhân
loại,đềutừngchơichữ.JésusChristđãcómộtcâubônglơnchơichữvề
thánh Pierre. Moïse cũng về Isaac, Eschyle thì về Polynice, Cléopâtre thì
Octave.NênnhớrằngcâubônglơnchơichữcủaCléopâtrelàcótrướctrận
ActiumvàgiákhôngcócâuấythìchẳngaicònnhớđếnthànhphốToryne,
theotiếngHyLạpcónghĩalàcáithìalớn.Cácđiềutrênđâycũngkhámất
thìgiờrồiđấy,bâygiờthìxintrởlạilờikhuyênbannãy.Cácngườianhem
ạ,tớnóilại,đừnghăng,đừngồnào,đừngtháiquá,ngaytronglờihómhỉnh,
vui đùa, trong say sưa, chơi chữ. Anh em nghe tớ, tớ thận trọng như
Amphiaraüs,tớlạicómộtcáiđầuhóicủaCésar:Cáigìcũngcóhạn.
[52]
Trò
chơivặtcũngthế.Màăncũngthế.Cácvịphunhân,cácvịthíchbánhkẹp
nhântáo,đượcnhưngđừnghamănquá.Ănbánhkẹpcũngphảicólươngtri
vànghệthuật.Chứngthamănsẽtrừngphạtkẻăntham.Cáicổlàmkhổcái
bụng.Trờisinhchứngđầybụngđểdạykhônchodạdày.Và,xinnhớgiùm
chođiềunày:Mỗitínhhammêcủachúngta,kểcảyêuđương,đềucómột
cáidạdàymàchúngtachớnênchochứađầyquá.Bấtkỳcáigìcũngphải
biếtkịpthờichấmdứt,phảibiếtkiềmchếmìnhlúctìnhthếkhẩncấp,bụng
cònthèmđấynhưngphảikhóacửanhốtthèmthuồng,bắtgiamthíchthú,tự
đưamìnhđếnbótcảnhsát.Kẻkhônngoanlàkẻđếnmộtlúcnàođóbiếttự
tróimìnhnhậnlỗi.Xincácbạnhãytintớmộttí.Chẳnggìtớcũngvõvẽhọc
luật,cáclầnthicửrõrànglàthếmà.Vớilạitớcũngbiếtvấnđềchungcứu
vàvấnđềđươngcứukhácnhaunhưthếnào,tớcũngđãbảovệmộtluậnán
bằngtiếngLaTinhvềcáccáchxửnhụchìnhởLaMãthờixưa,chưakểhình
nhưtớsắpđỗtiếnsĩ,khôngnhấtthiếtvìthếmàtớphảilàthằngngu!Tớ
khuyêncácbạnnênhammêchochừngmực.Điềuđólàthật;cũngnhưtên
tớlàFélixTholomyès,tớkhôngđùađâu,tớnóithật.Kẻnàolúccần,biếtxử
trímộtcáchdũngcảmvàtừbỏchứcvịcaosangcủamìnhnhưSylla,hay
Origène;kẻấysungsướngthật.
Favouritelắngngherấtchămchú.Nàngnói:
—Félix,chữhaynhỉ!Mìnhthíchcáitênấy.TiếngLaTinhđấy,cónghĩa
làthịnhvượngmà.
Tholomyèstiếp:
—Cácbạnvươnghầutướcbácủatôiơi!Cácbạncómuốnmiễnsắm
giườngcưới,cóccầntìnhyêumàchẳngphảingứangáytrongngườitínào
không?Rấtđơngiản.Bíquyếtchỉcóthếnày:Uốngnướcchanh,tậptành
choquámộttí,làmviệcnhiều,làmviệcnặngchomệtnhoàivào,đừngngủ
thứcchokhuya,tọngvàocácthứnướchơi,nướcchát,ngâmcácthứđắng
thứcayvào,cứthườngkỳnhịnđóithậtnghiêm,nhịnđóichorạcngườira,
rồithìtắmnướclã,lấyláthuốcnịtbụng,buộcmảnhchì,bôinướcoxychì,
xátdấmphaloãng.
—Tớthìthíchđànbàhơn-Listoliernói.
—Đànbà!-Tholomyèsđáp-đừngcótinđànbà.Khốnthaychonhững
aiđặtlòngtinvàotráitimbấtthườngcủangườiđànbà.Đànbàlàquanhco,
quỷquyệt.Họghétrắnlàvìhọghenvớikẻcùngloạiđóthôi.Rắnlàcáicửa
hiệutrướcmặthiệumình.
—Tholomyès,cậusayrồi-Blachevellekêulên.
—Cócsay!-Tholomyèscãi.
—Vậythìphảivuilên-Blachevellebảo.
—Tớđồngý-Tholomyèsđáplại.
Chàngrótđầymộtcốcrượurồiđứnglên:
—Hoanhôrượu!Bâygiờ,hỡiBacche,
[53]
tahãyuốngđi.
[54]
Xinlỗicác
cô,tôinóitiếngTâyBanNha.Chứngcớđâynày:Dânxứnàocócáiđựng
rượuxứấy.ThùngphuyởCastillechứamườisáulít,thùngtônôởAlicante
chứamườihai,ởCanariesđếnhaimươilăm,ởBaléareshaimươisáu,cong
chiếcủngcủaSaHoàngPierrethìnhữngbamươi.ÔngvuaNgavĩđạiấy,
muônnămôngta,nhưngchiếcủngcủaôngtacònvĩđạihơn,vậymuônnăm
chiếcủng!Thưacácvịphunhân,đâyxincómộtlờikhuyêntrikỷ,nếucác
phunhânthấyhayhaythìxincácphunhâncứnhầmngườilánggiềngcho.
Tìnhyêubảnchấtnólàlangthang.Yêuđươngchốclátthìchuyệngìngồi
chếtmộtchỗchomụngườiđinhưmộtbàởgià,gốichângốitaychaisầnlên
tấtcả.Đãlàchuyệnongbướmthìdạigì,cứbaylượnvuivẻ!Ngườitabảo:
Nhầmlàthuộctínhcủatìnhyêu.Thưacácvịphunhân,đâyyêutấtcảcácvị.
Zéphineơi,àJoséphineơi,conngườivẻmặtsaumànhàunátquáthế,emsẽ
đẹpbaonhiêunếuemkhôngbịlệch.Mặtemrấtđẹpmàtưởngtượngnhư
aivôtìnhngồiphịchlêntrênemơi!CònFavourite,hỡihằngnga,tiênnữơi!
Cácnàngcóbiếtkhông?MộthômBlachevellelộiquasuối,anhthấymột
gáixinhđẹpxắnquầncaoốngđểhởcặpđùilồlộ.Cáimànđầulàlạấy,anh
chàngtathích,thếlàyêu.NàngtiênnữấytứclàFavourite.Favouriteơi!Em
có đôi môi đẹp như tranh. Ngày xưa ở Hy Lạp có một họa sĩ tên
Euphorion.Ôngtađượcmệnhdanhlànhàhọasĩvẽmôi.Chỉcóôngấymới
xứngđángđượcvẽcặpmôiem.Tôinóicâunàynhé!Trướcem,chẳngcóai
xứngđánglàcôngtrìnhsángtạocủaChúacả.Emchínhlàngườisinhrađể
nhậnquảtáonhưVệNữhayđểcắnvàoquảtáonhưÈve.Cóem,nhansắc
mớirađời.TôivừanóiđếnÈvechứgì?EmlàngườisinhraÈveđó.Em
đángđượccấpbằngphátminhraconngườiđẹpvậy.Favouriteơi,tôithôi
khônggọiembằngemnữa,vìtôiđangtừlĩnhvựcthơcachuyểnsangvăn
xuôi.Lúcnãycônhắcđếntêntôi,điềuđólàmtôicảmđộnglắm;nhưngcho
dùchúngtalàngườinhưthếnàođinữa,chúngtacùngđừngtinvàocáitên.
Cáitênchẳngđúngtínào.Tôitênlà“ThịnhVượng”nhưngtôinàocósung
sướng.Chữnghĩahaylừadốilắm.Đừngcónhắmmắtnghenóchỉbảo.Thật
làsailầmnếuviếtthưđếnthànhphốGandđểmuagăngtay
[55]
vàđếnLiège
để mua ly cốc.
[56]
Cô Dahlia ạ, tôi như cô tôi lấy tên là Hồng. Hoa phải
thơm,cũngnhưphụnữphảithôngminh.CònFantinethìtôichảdámnói
cả.Fantinelàmộtcâynghĩngợi,mộtcâymơmộng,mộtcâysuytưởng,một
câycảmxúc.Fantinelàmộtbóngmacólốtngườitiênnữ,cóđứcelệcủani
cô,nàngđilạcvàocõilảlơivàẩnmìnhnơiảotưởng,nàngcahát,nàngcầu
nguyện,nàngngướcnhìnmâyxanhmàcũngchẳngbiếtmìnhtrôngthấygì,
mìnhđanglàmgìvàcứthế,mắtđểtrêntrờicao,nàngthẩnthơquamộtkhu
vườnởđóchimchóccònnhiềuhơntrongthựctế!Fantineơi!Emnênbiết
điềunày:AnhTholomyèscủaemlàmộtảotưởngđây.Thếnhưngnàng
nghethấyđâu,côemtócvàngchỉsốngvớiảomộng.Dùsao,ởnàngcái
cũngtươimát,thơmtho,cũngsonsẻ,dịudàngnhưánhbanmai,Fantineơi!
Emđángđượcgọilàthủytiênhaybíchngọc,emlàconngườicủaxứsở
thầntiên.
Thưa các vị phu nhân, tôi lại có một lời khuyên thứ hai: Chớ có lấy
chồng.Lấychồngcũngtỉnhưghépcây,maythìtốt,rủithìxấu,chibằng
tránhcáirủimaylàhơn.Nhưngmà,ngốc!Tôinóicáigìthếnhỉ!Tôilíulưỡi
mấtrồi.Đànbà,congái,làmsaomàchữachohọlànhđượccáibệnh“mống
chuồn”!
[57]
Nhữngngườihiểubiếtnhưchúngtacócáigìthìnóichứlàmsao
ngăn các cô khâu đầm khỏi mơ ước một ông chồng giàu sụ? Thôi, cũng
được.Nhưngmàcácvịnày,cácvịnhớcho:Cácvịănnhiềucủangọtquá.
Phụnữcáccôcómỗimộttội,cáccônhấmnháplắmthứngọt.Ôi!Cáigiới
gặm nhấm kia, những chiếc răng trắng nhỏ xinh của các người ưa thích
đường lắm. Các cô nghe cho rõ, đường là một chất muối. Muối thì háo.
Đườnglạilàloạiháonhấttrongcácchấtmuối.Nóhútchấtnướctrongmạch
máu;dođósinhramáuđông,máuứ;sinhrasưng,ratấytrongphổivàthếlà
chết.Cóthếbệnhđáiđườngmớidẫnđếnbệnhlao.Chonêncáccôchớ
xơicủangọtnếucáccômuốnsốnglâu.
Bâygiờ tôixinnói chuyệnvớicácvịđàn ông.Thưacác vị,cácvịcứ
chinh Đông tảo Bắc cho tôi. Các vị cứ cướp bóc người yêu của nhau đi,
khôngcầnănnănhốihậngìcả.Cứđánhchéogócđi,trêntìnhtrườngchẳng
cóbạn vớibègì hết.Cógáiđẹplàcótranhchấp. Đánhđếncùng, không
chừa,không tha chi cả! Gái đẹplàmộtcớ gây ra chiến tranh:
[58]
Có bao
nhiêucuộcxungđột,quảtanglàmộtngườiđànbàđẹp.Xưanaytronglịch
sửcáccuộcxâmlượcđềudocáiváycủaphụnữmàsinhracả.Đànbà
quyềnlợicủađànông.Romulus,Guillaume,Césarđếnđâuđềuchiếmlấy
gáiởđó.Kẻkhôngđượcyêuthìnhưconkênkênbaylượntrênnhântình
củakẻkhác.Tớthìtớhướngvềnhữnganhchàng“phòngkhông”xấusốấy
màtuyênbốnhưBonapartetuyênbốmộtcáchsiêuhùngtrướcquânđoànÝ
củamình:“Hỡibinhsĩ,cácngườithiếuthốntấtcả.Nhữnggìcácngườithiếu
thốn,quânđịchđềucó”.
Tholomyèsdừnglạinhưhếthơi.Blachevellebảo:
—Tholomyès,cậunghỉtíđã.
Cùnglúcđó,BlachevellecóListoliervàFameuilgiúpsức,cấtgiọngxót
thươnghátmộtbàihátthợthuyền.Bàihátnhưghéplungtungchữnọvới
chữkia,cócâucóvầnrấtchỉnhmàcócâukhông,nộidungvôýnghĩanhư
gióthổicâylay.Nhữngbàihátnhưthếnày,thợthuyềnvừahútthuốcvừa
đặtra,chonênnócũngmauchóngbayđivàtanbiếnnhưkhóithuốclá.Đây
làmộtđoạnđáplạibàihátkêugọiTholomyès:
«Kìacácbácgàtây
Tungtiềnchotụichântay
Lochocáiôngsấmsét
ĐượcphongGiáoHoàngngàyTết
Nhưngnàocóđượcchiđâu
Sấmsétnàophảithầytu
Chântaytađànhtấttưởi
Mangtiềntrảcácbácgàtây»
NhưngbàihátchẳnghềkhiếnchodòngcảmhứngcủaTholomyèsbớtsôi
nổi.Chàngdốccạncốcrượu,rótđầymộtcốckhácvànóitiếp:
—Đảđảotriếtlý!Cácvịhãyquênđicáclờitôivừanói.Chúngtađừng
nêncốchấp,đừngnênthậntrọng,cũngđừngnênquálành.Tacứvuichơi
thoảimáiđây!Chúngmìnhphảibiếtănuống,biếtngôngcuồngđểbổsung
chocácbàiluậthọc.BộithựcvàDigeste.
[59]
Justinienvàchèchénphảinhư
đôivợchồng.Ấycáivuinóởsâunhưvậyđó!Hỡitạovật!Hãysốngđi!
trụlàmộtkhốikimcương.Tôithấymìnhsungsướng.Chimchóchânhoan
lạ.Đâuđâucũngnhưngàyhội!Chimhọamiréorắtgiọngdanhca.Nắng
ơi!Tachàongười.HỡivườnLuxembourgxinhđẹp,hỡinhữngbảntìnhca
bêngốccâybờcỏ!Hỡinhữnganhlínhmơmộng!Hỡinhữngcôgiữtrẻxinh
tươi,cáccôvừagiữtrẻthơvừachơitròthainghéntrẻthơ!Giákhôngcócác
vòmcửauốncongcủarạpOdéon thìtôithíchnhữngcánhđồngcỏmênh
môngở Nam Mỹ biết bao nhiêu! Tâm hồn tôiđangbaybổng trên những
thảo nguyên, những rừng nguyên thủy tận bên trời. Chao ôi! Cái gì cũng
diễmlệ.Conruồivovetrongánhnắng.Mặttrờihắthơiraconchimđỏlửa.
Fantineơi,hônanhđi!
ChàngômnhầmphảiFavourite.
VIII
NGỰACHẾTHẾTCHUYỆN
Zéphinebỗngdưngkêulên:
—ỞhiệuEdoncơmngonhơnởBombarda.
—TớthíchđếnBombardahơn-Blachevelleđáp.
— Ở đó sang hơn. Phương Đông hơn. Hãy nhìn phòng dưới nhà.
gươngtrêntườngđấy.
—Tớthíchcógươngtrongđĩahơn
[60]
-Favouritenói.
Blachevellenhấnmạnh:
—Xemdaonày.ỞBombardacánbạc,ởEdoncánxương.Bạcthìquý
hơnxương.
—Trừnhữngaicócáicằmbằngbạc-Tholomyèschữalại.
Lúc này chàng đang nhìn vòm mái cung Invalides, qua cửa sổ quán
Bombarda.Mộtphútimlặngtrongphòng.
—Này,Tholomyès-Fameuilnóito-bannãytớvàListoliervừamới
tranhluậnđấy.
—Tranhluận,kháđấy-Tholomyèsđáp-cãicọhayhơn.
—Chúngtớtranhcãivềtriếthọc.
—Được.
—DescartesvàSpinosa,cậuthíchaihơn?
—TớthíchDésaugiers-Tholomyèsđáp.
Tuyênbốxongđiềuđó,chàngnhấpmộthớprượurồitiếp:
—Tớđồng ý phải sống.Trênđờinày mọi sự chưaphảiđãhết bởi
ngườitacòncóthểnóiquấynóiquáđược.Xincảmơncácvịthầnlinhbất
tử.Ngườitanóidốiđấyngườitalạicười.Ngườitakhẳngđịnhnhưngngười
talạinghihoặc.TừkiểuTamĐoạnLuậnbậtranhữngcáibấtngờ.Haylắm.
Dướigầmtrờinàyhãycòncóngườikhéobiếtdùngcáibấtngờcủangụy
biện!Thưacácvịphunhân,rượumàcácvịđangyêntĩnhnhấmnhápđây,
rượuMadère,cácvịnênbiết,cáixứsảnxuấtranó,CouralDasFreiras
cheoleocáchmặtbiểnnhữngbatrămmườibảysải.Uốngphảicoichừng!
Batrămmườibảysảichứítđâu!VàôngBombarda,nhàhàngăncừkhôi,lại
đemchotabatrămmườibảysảiấyđổilấycóbốnfrancsrưỡi.
Fameuilmộtlầnnữangắtngay:
—Tholomyèsơi,lờinóicủacậunhưlàkhuônvàngthướcngọccả.Vậy
cậuthíchnhàvănnàonhất?
—Ber....Quin?
—Không,Berchoux
VàTholomyèstiếptục:
—HoanhôBombarda!Víthửôngtalàmsaomàdắtvềchotớmộtvũnữ
AiCậphayHyLạpthìcóthuagìcácnhàhàngănnổitiếngởcácxứđó?Tớ
nóithế,cácvịphunhânnhàtacóbiếtkhông?Ởcácxứấycũngcónhững
ôngBombardanhưởta.ĐólàtheolờiApulée.À,térabaogiờcũngbấy
nhiêuchuyệnchẳngcógìmớicả.Trongvòngtạovậtmọicáiđềucũhết!
Salomonnói:“Chẳngcógìmớidướiánhmặttrời".Virgilenói:“Tìnhyêu
cáichungchomọingười".Chonêncôngnhângáithìtheosinhviêntraileo
lênthuyềnbuồmởSaintCloud,cũngnhưnàngAspasiecùngtheoPériclès
trênhạmđộiSamos.Xincómộtcâucuốicùng.CácvịcóbiếtAspasiethế
nàokhông?Aspasiesống vào thời buổimàđànbàcoi như không có tâm
hồn,thếmànànglàmộttâmhồnrựcrỡ,vừahồngtươivừađỏthẫm,còn
nồngcháyhơnlửa,tươimáthơnbìnhminh.Aspasielànơigặpgỡgiữahai
cựccủangườiđànbà:Nàngvừalàgáiđĩvừalànữthần.Socratecộngvới
ManonLescaut.NếuProméthéecầnmộtgáiănsươngthìAspasielàngười
sinhrađểđóngvaiấy.
Tholomyèsđangđà thao thao, khó mà dừng lạiđược,nếungaylúcấy
mộtconngựakhônglănđùngravệđường.Ngheđánhsầmmộtcáilàcỗxe
cũngnhưdiễngiảliềnđứngsữnglại.Thìralàmộtconngựacáigiàvàgầy
đến bật xương, đang kéo một chiếc xe ba gác nặng. Đến trước quán
Bombarda,convậtkiệtsức,khôngchịubướcđinữa.Thấylạ,mộtđámđông
dồnlại.Ngườiđánhxenổicáu,văngtục.Anhtavừagiơroiquậtnhưtrời
giáng xuống lưng con vật, vừa nghiến răng bật ra tiếng chửi long trọng:
“Conchó",thìconvậtngãquịluônxuốngđường,tắtthở.Nghetiếngngười
ồnàongoàiđường,cácthínhgiảvuitươicủaTholomyèsbỗngngoảnhnhìn
rangoài.Tholomyèsnhândịpchấmdứtbàidiễnvăncủamìnhbằngmấyvần
buồnbuồnsauđây:
«Trămnămtrongcõingườita
Sốxephậnngựacũnglànhưnhau
Trảiquamộtcuộckhổđau
Cáithânngựakhổsốnglâuđượcnào!»
(NguyênvăntácgiảnhạimấycâuthơnổitiếngcủaMalherbe)
Fantinethởdài:
—Tộinghiệpconngựa!
Dahliakêungay:
—Coikìa,cáiconFantinenàynólạiđòithươngxótcảloàingựa!Cóai
màngốcnhưthếhởtrời!
Cùng lúc ấy, Favourite vòng tay sau gáy, ngả đầu, nhìn thẳng vào
Tholomyèsvànói:
—Thếnào?Còncáimónbấtngờkiađâu?
—Chínhlàlúcđây.Thưacácngài,đãđếngiờlàmchocácquýnương
đâyngạcnhiên.Thưacácvịphunhân,cácvịhãyvuilòngchờchúngtôimột
lát.
Blachevellenói:
—Trònàybắtđầubằngmộtcáihôn.
Tholomyèsthêm:
—Trêntrán.
Vàmỗichàngtraitrịnhtrọnghônlêntrántìnhnhânmình.Xonghọnối
đuôinhauđiracửa,mộtngóntayđặtlênmôi.ThấythếFavouritevỗtay:
—Chưagìđãvuirồiđấy.
Fantinethỏthẻ:
—Đừngcóđilâunhé.Chúngemchờcácanhđấy.
IX
CUỘCVUITÀNTRONGCẢNHVUIVẺ
Bọncongáicònlạimộtmìnhbènđemnhauracửasổ.Cứhaingườimột,
họtìtaylênbậccửa,cúinhòmrangoàivàtángẫu,nóichuyệntruyềntừcửa
nàysangcửakia.HọtrôngthấybọncontraitừquánBombardakhoáctay
nhauđira.Chúngquaylại,vẫytaycười,rồiđilẫnvàođámđôngđầybụi
bặmcủanhữngngàychủnhậtởquảngtrườngChampsÉlysées.
Fantinegọivớitheo:
—Đừngđilâuđấynhé!
Zéphinehỏibạn:
—Khôngbiếtrồihọmangcáigìvềchochúngtanhỉ?
—Chắclàđẹplắm-Dahliabảo.
Favouritethêm:
—Tớthìtớmuốnlàmộtthứđồvàng.
Rồihọxaolãng,vìcảnhtấpnậpởphíabờsông,trôngquamànlánhững
cây lớn bên đường quá vui mắt. Lúc ấy đương là giờ khởi hành của các
chuyếnxethưvàhànhkhách.HầuhếtcácxeđivềNamvàvềTâyđềuqua
ChampsÉlysées.PhầnlớnchạydọcbờsôngrồitheocửaôPassyrakhỏi
thànhphố.Cứmỗiphút,mộtcỗxelớnsơnvàngvàđenchởlặclè,ầmầm
chạyqua,hìnhthùméomóxộcxệchvìmangđầynhữnghòm,nhữngbọc,
nhữngvali,nhữngđầungườithoánghiện,thoángkhuất.Đálátđườngnát
vụndướibánhsắt.Cỗxedánggiậndữxôngquagiữađámngười,nhưcả
mộtcáilòbễtóelửavàbốcbụilênnhưkhói.Cảnhhuyênnáolàmchocác
côthíchchí.Favouritereo:
—Ngheloảngxoảngtợnnhỉ!Nhưtừngđốngxíchsắttungbay.
Cómộtlúc,cáccôtrôngthấylờmờquamànlá,mộtchiếcxedừnglại
mộtthoángrồilạiphónglên.Fantinelấylàmlạ:
—Lạchửa!Emcứtưởngxechuyếnthìchẳngbaogiờđỗlại.
Favouritesovai:
—CáiconbéFantinenàythậtlàkỳ!Taođếnphảiđicoimàynhưmột
củalạ.Chẳngcócáigìlàkhônglàmchomàyngạcnhiên.Đâynhé!Tao
một hành khách, tao dặn người đánh xe: Tôi đi lên trước, tôi đón anh
đườngbờsông.Xeđi,xetrôngthấytao,xeđỗlạichotaolên.Ngàynào
khôngcóchuyệnnhưthế!Emchẳnghiểugìviệcđờicả,emạ.
Mộtlát.BỗngFavouritenhưtỉnhgiấc:
—Ônày,mónquàbấtngờđâunhỉ?
Dahliacũngnói:
—Ơnhỉ!Cáimónbấtngờghêgớmấyđâu?
Fantine:
—Cácanhấyđilâuthế!
Fantinevừabuôngxongtiếngthởdàithìngườihầubànkhinãyvào,tay
cầmcáigìnhưlàmộtphongthư:
Favouritemaumiệnghỏi:
—Cáigìthế?
—Cácôngấytrướckhiđicóđểcáigiấynàylạichocácbà.
—Saoanhkhôngđưavàongay?
—Vìcácôngấydặnlàphảichờmộttiếngđồnghồrồihãyđưa.
Favouritegiậttờgiấytrêntayngườihầubàn.Quảlàmộtphongthư:
—Ônày!Thưkhôngđềđịachỉ.Nhưnglạicómấychữ:
“Đâylàmónquàbấtngờ".
Côvộivàngbócthưmởrađọc(côbiếtđọc):
«“Hỡicácemyêudấu!
Cácemnênbiếtrằngcácanhcóchamẹ.Nóiđếnchamẹ,các
emchẳnghiểulàcáigì.Dânluậtgiảithíchngâythơnhưngđúng:
Chamẹlàcha sinh mẹ đẻ. Ấy,chamẹcủabọnanh đương than
vãn, các ông bà già ấy đương gọi các anh về, những con người
chấtphácấymắngcácanhlàđồphágiachitử.Cáccụmongcác
anhvề,cáccụhứamổbòănkhao.Cácanhvốnlànhữngđứa
hiếunênphảituânlời.Lúccácemđọctờgiấynàycũnglàlúcbốn
conngựahăngmáuđangchởbọnanhvềvớicáccụ.Bọnanhdùng
chước“thừacơlẻnbướcrađi”nhưnhàthơđãnói.Cácanhđi
đây, các anh đi thẳng. Các anh tẩu bằng xe, các anh bay bằng
cánh.ChuyếnxeToulouseđangkéocácanhrakhỏivựcthẳm,vực
thẳmấychínhlàcácem,hỡicáccôbéxinhđẹp!Cácanhtrởvề
vớichamẹ,vớibổnphận,vớinềnếp.Cácanhphóngnướcđại,tốc
độbadặmmộtgiờ.Tổquốcmuốnrằngcácanhphảinhưthiênhạ,
nghĩalàcũnglàmQuậnTrưởng,cũnglấyvợđẻcon,cũnglàmlính
tuầnphònghayBộTrưởng.Cácemnêntônthờcácanh.Cácanh
đãtựhysinhđây.Cácemhãykhóccácanhsơquamộttíthôi,rồi
liệuchongchóngtìmngườithaychâncácanh.Nếuláthưnày
xélòngcácemthìcácemvòxétrả.Thôi,vĩnhbiệtnhé.
Trongngóthainăm,cácanhđãlàmcho các em sung sướng.
Vậyđừngnênoántháncácanh.
Kýtên:Blachevelle,Fameuil,Listolier,Tholomyès
Táibút:“Bữacơmđãthanhtoán”»
Bốncônhìnnhau.
Favouritelêntiếngtrước:
—Thếnào!Gọilàmộttròhíkịchcũngphảiđấychứ!
Zéphine:
—Buồncườithậtđấy!
Favouritelạinói:
—ĐâychắclàsángkiếncủaanhchàngBlachevelle.Nólàmchomình
càngsaymêhắn.Cứhễngườitađithìmìnhlạiđâmyêungườita,chuyện
đờilàthế!
Dahliacãi:
—Khôngđâu.ChínhlàýkiếncủaTholomyès.Khógìmàkhôngnhận
thấy.
— Nếu vậy thì - Favourite lại nói - đả đảo Blachevelle, hoan
Tholomyès!
Cảlũpháracười.Fantinecũngcườinhưcácbạn.
Mộtgiờsau,khivềđếnbuồngriêng,Fantinekhóc.Đâylàmốitìnhđầu
củanàng,tađãbiết.FantineđãhiếnthânhoàntoànchoTholomyèsnhưđối
vớimộtngườichồng,vàtộinghiệp,nàngđãcócon.
QUYỂNIV
GỬITRỨNGCHOÁC
I
MỘTNGƯỜIMẸGẶPMỘTNGƯỜIMẸ
ỞMontfermeil,gầnParis,khoảngđầuthếkỷnày,cómộthàngcơmnhỏ
ởngõHàngBánh,thứhàngcơmnhỏấyngàynaykhôngcònnữa.Vợchồng
chủquántênlàThénardier.Trướccửahàngcómộttấmbảngđóngngayvào
tường,phíatrênkhungcửa.Trênbảngcóvẽhìnhcáigìnhưlàhaingười
cõngnhau,ngườitrênđeolonvàngcấptướngvớinhiềusaobạcto.Nhiều
vệtđỏhìnhdungvệtmáu.Chungquanhlàkhói,ýhẳnđểdiễntảmộtcảnh
chiếntrường.Dướibảngđềchữ:“QuánĐộiTrưởngWaterloo".
Mộtcáixebòhayxebagácnằmtrướcmộtquáncơmthìcógìlàlạ!Song
cỗ xe, hay nói cho đúng, mảnh xe cổ quái này, đỗ trước hàng cơm Đội
TrưởngWaterloomộtchiềuxuânnăm1818vàchắncảlốiphố,thậtđáng
chomộtnhàhọasĩchúývìcáikhốicủanó.Đólànửatrướccủamộtcỗxe
đạiởmiềnrừngdùngđểchởgỗ.Cáinửatrướccỗxenàygồmcómộttrục
sắtđặctravàomộtđòndọcnặng,tấtcảđặttrênhaibánhxetotướng.Toàn
bộtrôngthấplùn,nặngnề,xấuxí.Ngườitangỡđólàgiànđếcủamộtkhẩu
đạibáckhổnglồ.Đườnglắmổgàđãkhiếnchobánh,vành,trục,đònđềubết
mộtlớpbùnvàngbẩnkhócoi,tươngtựnhưlớpvôivàngngườitatraquét
lêntiềndiệncủaNhàThờLớn,bịbùnchelấp,sắtbịgỉphủkín.Dướitrụcxe
lòngthòngmộtchiếcxíchtobự,xứngđángđểxíchGoliathnếuhắnlà
khổsai.Trôngcáixíchấy,ngườitakhôngnghĩđếnnhữngsúcgỗnóchởđi,
mànghĩđếnnhữngconvoitháicổcóthểbuộcvàoách.Nócódángcủanhà
tù,nhàtùnhốtbọnkhổnglồdịthường.Hìnhnhưnóđượccởiratừmìnhmột
quáivật. Homèrecóthể dùngnótróiPolyphème cònShakespearethìtrói
Caliban.
Saonửachiếcxechởgỗấylạinằmởđây?Trướchếtlàđểchovướnglối;
saunữalàđểchonógỉnáthẳnđi.Ởtrongtrậttựxãhộicũkỹcủachúngta,
cũngcóhàngmớnhữngthứtổchứcnằmvướngvấtởlốiđi,ngaygiữatrời
nhưvậycũngchẳngcólýdotồntạigìkhácthế.Dướitrụcxecómộtcáixích
sắtthòngxuốnggầnsátđất.Haiembégáingồitrênkhoảngvòngcungấy
nhưngồitrênmộtchiếcvõngđu.Emlớn,chừnghaituổirưỡi,embéđược
độmườitámtháng.Embéngồitrôngrấtđángyêu.Mộtchiếckhăntaykhéo
buộcgiữchochúngkhỏingã.Cólẽkhitrôngthấychiếcdâyxíchdễsợấy,
mộtbàmẹđãtựnhủ:“À,cóchỗđểchocontachơiđây!”
Áoquầncủahaiđứabérấtxinhvàcũngcầukỳđôichút.Trôngcácem
hớnhởnhưhaiđóahoahồnggiữađốngsắtgỉ.Mắtcácemsángrỡ,mácác
emtươitắnnhưcười.Mộtemtóchạtdẻ,mộtemtócnâu.Gươngmặtngây
thơcủacácemsánglênvìngạcnhiênvàsungsướng.Mộtbụicâynởhoa
gầnđótỏahươngthơm,làmchokháchquađườngngỡlàbaylêntừhaiđứa
bé.Embémườitámthángngâythơphơicáibụngtrầnxinhxắn:Rõthật
vôýnhưngcũngthậtlàngâythơtrongtrắng.Haicáiđầunhỏnhắnnhưnặn
bằnghạnhphúc,nhưtôitrongánhsáng,nổilêngiữakhungxetotướngđen
sìgỉsắt,ghêgớm,chằngchịtnhữngđườngcongđườnggãy,khomkhom
nhưmộtcửahang.Cạnhđấy,bàmẹngồixổmởngưỡngcửađuđưavõng
conbằngmộtsợidâydài.Ngườimụkhôngcóvẻgìđángưa,nhưngthấyđôi
mắt mụ như ôm ấp con, lo lắng sợ con ngã với bản năng của người mẹ,
ngườitacũngcảmđộng.Cácvõngxíchmỗilầnđuđưalạikêukinkítnhư
giậndữ.Haiemthíchchí.Ánhnắngchiềucũngxenvàocuộcvui.Không
kỳthúbằngcáicảnhngẫunhiênmộtcáixíchsắtcủabọnkhổnglồlạibiến
thànhchiếcvõngđàocủamộtđôingọcnữ.
Ngườiđànbàvừađưavõngruconvừahátmộtbảntìnhcaquenthuộc,
giọngsailạc:
«“Âuphảithế”chàngtraithỏthẻ»
Mảihát,mảingắmcon,mụkhôngchúýgìđếnhàngphố.Cóngườiđi
đếngầnmụ.Khimụvàođoạnđầukhúchátthìcótiếngainóimộtbêntai:
—Haicháubécủabàtrôngxinhquá!
«VớicôImoginediễmlệ,đatình»
Mụháttiếpcâuấy,trảlờichokháchlạ,rồimớiquaylạinhìn.
Mộtngườiđànbàđứngtrướcmặtmụ,cáchvàibước.Chịấycũngbếmột
đứaconnhỏ.Chịcònmangmộtcáiđãylớncódángnặnglắm.Concủachị
đẹpnhưtiênđồng.Đólàmộtbégáiđộhai,batuổi.Cáchănmặcđỏmdáng
củanócóthểđịchvớihaiđứatrẻkia.Mũnóviềndentelle,áongoàicónhiều
ruybăng,dảimũbằnghàngthượnghạng.Chiếcváyngắnhếchlênđểlộcặp
đùitrắng,bụbẫmvàchắcnịch.Trôngnóthậtlàhồnghào,mạnhkhỏe.Ai
cũngmuốncắnvàohaibênmáphinhphínhnhưhaiquảtáo.Cònhaicon
mắtthìchưathểnóirõđược,chắclàtolắmvàcóhàngmidàirấtđẹp.Em
đangngủ.Emngủgiấcngủtuyệtđốitincậycủatuổithơ.Taymẹlàtayâu
yếm,connằmtrongtaymẹcứviệcngủsaysưa.
Ngườimẹtrôngnghèonàn,buồnbã.Chịănmặcnhưmộtngườithợsắp
quaytrởvềlàmnôngdân.Chịcòntrẻlắm.Đẹphayxấu?Cólẽđẹp.Nhưng
ănmặcthếthìaibiếtđược.Tóccủachịchắcchắnlàtốtlắm;cómộtmớóng
vàngđổxuống,cònbaonhiêunằmchặttrongchiếcmũvảithô,xấuxí,chật
hẹp,códảibuộcxuốngdướicằm.Córăngđẹpthìngườitahãycườiđểphô
trương,nhưngchịkhôngcười.Đôimắthìnhnhưvừaráolệchưađượcbao
lâu.Ngườichịxanhxao.Chịcódángmệtnhọclắmvàchừngnhưhơiđau
yếu.Chịcúinhìnđứaconđangngủtrêntayvớicáinhìnriêngbiệtcủangười
mẹ nuôi lấy con. Một chiếc khăn tay xanh rộng, giống như khăn thương
binh,gấpchéothànhkhănquàngchelấpđườngnétthânhìnhchị.Bàntay
rámnắngcủachịlấmtấmnhữngvệtđỏ.Ngóntrỏđầyvếtkimchâmsầnsùi.
Chịmặcmộtchiếcáochoàngnâubằnglenxấu,mộtchiếcáodàivảithô
điđôigiầylớn.ĐólàFantine.
ChínhFantine.Thậtkhónhìnra.Nhưngnomchokỹnàngvẫnđẹp.
bênphảicủanàngcómộtnếpnhănbuồn,cóthểlàmộtnétchánchườngsớm
hiện.Bộcánhngàynào,bộcánhnhẹnhànglàmbằnglàlụa,nơ,băng,may
bằngvui tươi, điên dại, bằng cung đàn, tiếng hát,bằngnhạcvàngvà hoa
xuânthơmngát,bộcánhấyđãbaybiến.Nhữnggiọtsươnghoalộnglẫynhư
kimcươngdướiánhmặttrờicũngtanbiếnnhưthế,đểtrơlạicànhcâyđen
sì.
Từngàycáitròhíkịchdiễnrađếnnayđãmườithángqua.Trongthời
gianmườithángấyđã xảyranhữngchuyệngì?Đoáncũngbiếtđược. Bị
ruồngbỏ,Fantinelâmvàocảnhtúngbấn.Bạnbècũngmấthút.Tìnhduyên
vớibọnđànông đã dứt thì tình bạn giữa mấy cô cũng chẳng còn gì. Chỉ
mườilămngàysaugiảsửcóainhắclạitrướcđây,họlànhữngchịemcốkết
thìhẳnhọphảilấylàmlạlùng.Bởivìcònlýdogìlàmchịemvớinhaunữa.
Fantinecòntrơlạimộtthânmộtmình.Chacửađứabéđãbỏđi.Thanôi!
Nhữngđổvỡnhưthếcóbaogiờđượchàngắn,thìcôảquảthậtbơvơ;đã
thếtínhcầncùlàmănđãmất,màthúănchơiđãtrótbénmùi.Từngàydan
díuvớiTholomyès,nàngcoithườngcáinghềhènmọncủamình.Nàngđã
bỏbêkháchhàng,kháchhàngcũnghếtcầnnàng.Tuyệtlộ.Fantinevõvẽ
đọc được chứ không biết viết: Thuở nhỏ nàng chỉ học ký tên. Nàng cậy
ngườiviếtmộtbứcthưchoTholomyès,tiếptheolàbứcthứhai,rồibứcthứ
ba, Tholomyès không trả lời. Một hôm, Fantine thấy mấy mụ láng giềng
nhìnconmìnhmàbàntán:“Aingườitanhìnnhữngđứatrẻấylàcon?Người
tanhúnvaivớichúngnó!”NghethấythếnànghìnhdungTholomyèsnhún
vaivớiđứaconvôtộicủamìnhvàcoinónhưmộttròđùa.Lòngnàngthầm
giậnconngườitệbạcấy.Nhưngbâygiờbiếttínhsaođây?Tứcốvôthân,
chẳngcònbiếtnươngtựavàođâu.Mặcdầutrótsachânlỡbước,song,như
chúngtađãbiết,bảnchấtcủaFantineđoantrangvàchínhđính.Nàngcảm
thấykhốnquẫnđếnnơivàkhôngbiếtrồicòntuộtdốcđếnđâunữa.Cầnphải
dũngcảm!Nàngđãdũngcảmvàđãquyếttâm.Nàngcóýđịnhquayvềquê
hươnglàMontreuilSurMer,mayragặpđượcchỗquenthuộcthuxếpcông
ănviệclàmcho.Phải,nhưngcầngiấugiếmđoạnđờisangãcủamình.Nàng
lờmờthấytrướcmộtcuộcchialymới,cònđauđớnhơncuộcchialytrước
đây,lòngnàngselại,nhưngđànhphảiquyếttâm.Fantine-Chúngtasẽthấy
-cócáicanđảmcắnrăngphấnđấuvìcuộcsống.
Nàngđãcươngquyếttừbỏcácthứtrangsức,thayáohàngmặcáovải.
Nhữngthứáolụa,dảilà,dentelle,nàngđemchữatấtcảchocon,hiệnnay
cáinguồnkiêuhãnhđộcnhấtvàthiêngliêngcủanàng.Cócáigìnàngđem
bánhết,đượchaitrămfrancs.Trangtrảicôngnợvặtvãnh,tronglưngchỉ
cònlạicótámmươifrancs.Mộtbuổisángấmápmùaxuân,ngườithiếuphụ
haimươihaituổiấytừgiãkinhthành,cõngconrađi.Aitrôngthấycáicảnh
bìudíuấycũngphảiáingạichohaimẹconnàng.Trênđời,ngườiđànbàấy
chỉcóđứabéconấyvàđứabéconấycũngchỉcóngườiđànbàấy.Fantine
choconbúnênngựcnàngsuyyếu,nànghúnghắngho.
CònvềTholomyèsthìsaunàychúngtakhôngcódịpnóiđếnnữa.Chỉ
cầnbiếtrằnghaimươinămsau,dướithờiLouisPhilippe,hắnlàmộtthừalại
lớnởtỉnhnhỏ,cóthếlựcvàkhágiàucó.Làmộtcửtringoan,mộthộithẩm
nghiêmkhắc,hắncũngđồngthờilàmộttayănchơinhưxưa.
Cảbuổisángđibộ,thỉnhthoảngđểnghỉchân,nànglêncáithứxenhỏ
ngoạiô,trảbốnxuđimộtdặm.GiữatrưaFantineđếnMontfermeilvànàng
dừnglạiởngõ Hàng Bánh. Khi đi qua quán hàng Thénardier,nàngtrông
thấyhaiđứabégáichơisaysưatrênchiếcđukhổnglồ.Cảnhtượngvuivẻ
ấylàmchonànglóamắt,nàngphảidừnglại.Cóbùamê.Haichịembégái
ấylàbùamêđốivớibàmẹấy.Fantineđứngnhìn,tronglòngrấtcảmđộng.
Chỗnàocóthiênthầntứclàchỗấyđãgầnthiênđường.Nàngtưởngnhư
nhìnthấytrênnócquánănchữ:“Đây"huyềnbí.Haiđứabétrôngcóvẻsung
sướnglàmsao!Nàngnhìnmãi,nàngkhenmãi.Lòngnàngquáxúcđộngnên
khingườimẹngừnglạigiữahaicâuhátđểlấyhơithìnàngkhôngthểnhịn
khôngnóicáicâumàchúngtađãđọc:
—Haicháubécủabàtrôngxinhquá!
Nhữnggiốngvậthungdữđếnđâuđinữakhithấyngườitavuốtvecon
mìnhcũnghóahiền.Ngườimẹnhìnlênvàcảmơn,rồimờikháchngồilên
tấmghếgỗkêởtrướccửa,cònmìnhthìvẫnngồinguyênởbậccửa.Hai
ngườinóichuyệnvớinhau.
—TôilàbàThénardier.Vợchồngchúngtôilàchủcáiquántrọnày.
Rồimụkhekhẽhátnốtđoạnbỏdở:
«Tướngdòngchisáhysinh
Đấtthiêngphảixuấttinhbinhbảotoàn.»
MụThénardierlàmộtmụđànbàtóchung,tobéo,vócngườithôlỗ,nom
ratướngmộtmụvợlínhthấtthế.Thếmàvìđọcnhiềutiểuthuyết,lúcnào
mụcũnglàmradángẻolảmớithậtlàkỳquặc.Trôngmụ,ngườitatưởng
mộtngườiđànônglàmduyênõngẹo.Đólàkếtquảcủanhữngcuốntiểu
thuyếtquenthuộccủađámgáihàngcơm.Mụcũngcòntrẻ,chỉtrạcbamươi.
Giảsửmụđứngthẳngdậychứkhôngngồixổmthìcólẽcáivócngườicao
lớn,cáithânhìnhhộphápđánglàmdiễnviênchorạpxiếclưuđộngấyđã
làmchokháchphảigiậtmình,ngầnngạimàkhôngdámbàytỏýđịnh.Số
mệnhngườitathayđổivìmộtngườingồihayđứnglànhưthế.
Kháchkểlạichuyệnmình,códốitráchútđỉnh:Làmthợ,chồngchết,
Pariskhôngcóviệclàm,phảiđinơikháckiếmăn,đivềquênhà;đitừParis
lúc sáng, đi bộ mà lại cõng con nên cũng mệt, gặp chuyến xe đi
Villemomble,đãđápmộtchặngđường;từđấylạiđibộđếnMontfermeil;
đứabécũngđichútít,điítthôi,nócònbélắm,rồilạiphảibếnólênvà“con
chócon”ngủthiếpsuốtdọcđường.
Nóiđếnđây,nàngsaysưahônconmộtcái,làmchonóthứcdậy.Nómở
mắt,đôiconmắttovàxanhnhưmắtcủamẹnóvànhìn.Nhìngì?Chẳng
nhìngìcảmàlạinhìntấtcả,vớicáivẻtrangtrọngvàcókhinghiêmnghị
củacontrẻ.Đólàsựhuyềnbícủatuổithơngâytươisángbêncạnhđạođức
xếchiềucủachúngta.Tựahồchúngcảmthấychúnglàthiênthầnmàbiết
chúngtachỉlàbọnngườitaiphàmmắttục.Thếrồiđứabébậtcườivàmặc
chomẹnócốgiữlại,nócứtụtxuốngđấthếtsứcbướngbỉnhnhưmọiđứa
trẻthèmđượcchạy.Bỗngnótrôngthấyhaiđứakiatrêndâyđu,nóđững
sữngngaylại,thèlưỡirakhâmphục.
MụThénardiercởichiếckhănchohaiđứaconxuống,rồinói:
—Baconcùngchơivớinhauđi.
Ởcáituổiấylàmquenvớinhaurấtchóng.Chỉphútsau,haiđứatrẻnhà
Thénardierđãcùngvớiconbémớiđếnchơiđàolỗởdướiđất,coibộthích
chílắm.Conbémớiđếntínhthậtlàvui,cáivuicủađứatrẻlàphảnánhlòng
hiềntừởngườimẹ.Nónhặtmộtquecủilàmxẻng,mắmmôiđàomộtcáihố
chônvừamộtconruồi.Cáicôngviệcđàohuyệtởtaytrẻconcũnghóara
việcvuivẻ.
Haingườiđànbàvẫnnóichuyện:
—Conbénhàbàtêngì?
—Cosette.
CosettetứclàEuphrasie.ConbétênlàEuphrasie.TừEuphrasie,Fantine
đãđổithànhCosette.Cácbàmẹ,cũngnhưnhândân,vẫncótínhdịudàngâu
yếm,chonênđặtđổitêncontheotínhấy.Cáchcảitêncủahọlàmchocác
nhàtầm nguyênhọcngơ ngác.Chúngtôi biếtcómộtbànội đãtìmđược
cáchbiếntêncháulàThéodorethànhGnon.
—Conbàlênmấy?
—Cháusắplênba.
—Thếthìcũngbằngconcháulớnnhàtôi.
Tronglúcấybađứabéđươngchụmđầuvàonhau,longạivàthíchthú.
Vìcómộtbiếncốxảyra:Mộtcongiuntotưởngvừaởdướiđấtchuilên.
Thếlàbađứasợvàlạimêmẩnnhìn.Bacáitránsángsủakềgầnnhau,trông
giốngbacáiđầutrongmộtvànhhàoquang.
MụThénardiernóilớn:
—Trẻconcókhác,chóngthânvớinhauthế!Aichẳngbảolàbachịem
ruột.
Ngườimẹkiaýchừngchỉchờđóncáitialửaấy.Nàngnắmngaylấytay
mụThénardier,nhìnvàotậnmắtmàhỏi:
—Bàcóbằnglònggiữhộconbéchotôikhông?
Mụ Thénardier ngạc nhiên, làm một điệu bộ không ra nhận và cũng
khôngrakhông.
MẹCosettenói:
—Bàhiểucho,tôikhôngthểđemcháuvềquêđược.Côngviệclàmăn
củatôibuộcphảithế.Cóconmọnkèkèthìcònaingườitadámmượnnữa.
Ởcáixứtôihọgàndởnhưthếđấy.Cólẽlòngtrờirunrủichotôiđiquađây.
Khitôithấyđượchaicháubécủabàxinhđẹp,sạchsẽthế,sungsướngthế,
tôirấtxúcđộng.Tôitựnhủ:Bànàychắckhéonuôicon.Phảiđấy.Chúng
sẽthànhbachịem.Vớilại,chỉítlâuthôitôisẽtrởlại.Bàtrônggiúphộcon
bécháunhé?
—Đểcònxemthếnàođã.
—Mỗithángtôitrảchobàsáufrancsđấy.
Đếnđâythìtrongnhàhàngcótiếngđànôngnóichõra:
—Kémbảyfrancskhôngđược.Vàtrảtrướcsáutháng.
MụThénardiertính:
—Sáubảy,bốnmươihai.
—Tôixintrảđủ.
Tiếngđànôngởtronglạinói:
—Cònphảithêmmườilămfrancsnữađểchitrướcnhữngmónlặtvặt.
MụThénardierlạitính:
—Cộngtấtcảlànămmươibảyfrancs.
Vàquanhữngconsốđó,mụthìthầmhát:
«“Âuphảithế”!Chàngtraithỏthẻ…»
—Tôisẽđưa đủ, mẹ Cosettenói.Tôicónhữngtám mươi francs. Tôi
cũngcònđủđểvềđếnquênhànếuchịukhóđibộ.Tôisẽđilàm,khidành
dụmđượcítnhiều,thếnàotôicũngđếnđóncụcvàngcủatôi.
Tiếngđànônghỏithêm:
—Conbécóxốngáogìkhông?
—Chồngtôiđấy-mụThénardierbảo.
—Hẳnchứ.Hònngọccủatôisaolạikhôngcóxốngáo.Tôicũngđoán
biếtđấylàbácgiairồi.Bộcánhcủaconbécừraphếtđấynhé!Mộtbộcánh
vôlý,cáigìcũngtừngtá!Loạiáohàng,áolụanhưmộtbàquýpháivậy.Tôi
đểcảtrongđãynày.
Tiếngđànônglạinói:
—Thếthìphảiđểlạichonó.
—Khôngđểlại,thìgiữlàmgì?Cólàđiênmớiđểchocontrầntruồng
nhưnhộngấy.
Lúcnàychủquánmớilómặtra:
—Đượcrồi.
Haibênđiềuđìnhxong.Ngườimẹtốihômấyngủtrọnlạinhàhàng,trao
tiềnvàgửicon.Sánghômsaunàngrađi,thắtlạicáiđãybẹphẳnvànhẹ
bỗngvìđãbỏhếtquầnáocủaconra.Nàngmongrằngchỉítlâusausẽtrở
lại.Ngườitabìnhtĩnhxếpđặtnhữngchuyếnrađinhưthế,nhưngbêntrong
ngườitanátruộtnátgan.
MộtbàhàngxómnhàThénardiergặpngườimẹấy,vềthuậtlại:
—Tôimớigặpmộtngườiđànbàvừađivừakhócởngoàiphố,thật
thươngtâm.
MẹCosettevừađikhỏi,chủquánbảovợ:
—Vừamay,ngàymaiphảitrảmónnợmộttrămmườifrancs,màtôicòn
thiếunămmươiquan.Khôngcómónnàychưabiếtmaiđâyxoayxởvớilão
mõtòalàmsao?Mẹmàythậtkhéođemhaiđứatrẻmàigàibẫychuột.
—Màcóđịnhbẫyđâu!
II
VÀINÉTPHÁCHỌAĐẦUTIÊNVỀHAIBỘMẶT
KHẢNGHI
Conchuộtmắcbẫychỉlàconchuộtnhắt,nhưngvớimèothìđếnchuột
còmnócũngthích.VợchồngThénardierlàhạngngườigì?Hãygiớithiệu
chungngaybằngvàinét,saunàysẽbổkhuyếtdần.
Nhữngngữấythuộcvềcáitầnglớpvôthừanhậngồmcónhữngngười
thôlỗgiàuxổilênvànhữngngườikhônngoansađọa.Tầnglớpnàynằm
giữatầnglớpgọilàtrunggianvàtầnglớpdưới.Nóhòalẫnmộtvàithói
củalớpdướivớihầuhếtnhữngtậtxấucủatầnglớptrunggian.Vìthếchúng
khôngcónhiệttìnhhàohiệpcủangườithợmàcũngvẫnthiếucáitínhngăn
nắplươngthiệncủaanh tư sản thị dân. Đó là một hạng người lùn không
vươnlênđược.Khibịmộtdụcvọngnàohunđốtthìhọdễthànhyêuquái.
Convợbảnchấtthôbạophũphàng,cònthằngchồngthìlàmộtthằngkhốn
kiếp.Cảhaiđứađềucótriểnvọngtiếnkhôncùngtrongtộiác.Trênđời
nhữngconngườigiốngnhưloàitômtépchỉmuốngiậtlùivàđisâumãivào
trong bóng tối chứ không muốn tiến lên chút nào. Chúng càng có kinh
nghiệmcàngthêmxấuxa,chúngtiếnsâuvàoconđườnglầmlỗi,chúngđẫm
mìnhvàochỗbùnđenngàymộtdàyđặc.Haivợchồngnhàấychínhởvào
loại này. Nhất là vẻ mặt lão Thénardier thì phải làm cho thầy tướng băn
khoăn.Cónhữngngười,tamớitrônglàphảingờvực,đoánthấyđờihọ
mộtcáigìmờám.Chúngthậmthọtlosợvềphíasaulưngchúngvàgầm
ghè,dọanạtđằngtrướcmặt.Chúngcócáigìbímật.Khôngai cóthểtin
nhữnghànhđộngđãquavàbảođảmnhữnghànhđộngsắptớicủachúng.
Cáinhìncủachúngcómộtcáigìđentốicóthểtốcáochúng.Nghechúng
nóimộtcâu, thấy chúng làm mộtđiệubộ,ngườita cũng phảng phát thấy
thânthếcủachúngcónhiềuđiềubíẩncũngnhưtươnglaicònnhiềuchuyện
tốităm.
TênThénardiernàytheolờihắnkhoe,đãcólúcởlính,đónglonđội.Hắn
cóthamgiacáctrậnđánhnăm1815vàhìnhnhưcũngtỏragandạ.Đểsau
nàyrồitasẽthấygandạthếnào.Cáibiểntreotrướccửaquáncơmcóýkhoe
mộtchiếncôngcủahắn.Hắntựvẽlấy,vìnghềgìhắncũngbiếtquamộttí,
cóđiềulàrấttồi.Lúcấythờikỳnhữngtiểuthuyếtcổđiểntuyvẫntảnhững
nhânvậtquýpháinhưngđãbiếnthànhthứvănchươngdungtục,nungnấu
tâm hồn đatình của cácchị gác cổng Paris và một phần nào của các chị
ngoạiô.MụThénardiervừađủtríthôngminhđểđọcnhữngsáchđó.Những
tiểuthuyếtấyđãthànhmónăncủamụ.Timócmụchìmngậptrongấy.
thế,lúccònxuânxanh,cảđếnkhiđứngtuổi,lúcnàomụcũngcócáidáng
điệutrầmngâmmơmộngbêncạnhchồng.Thằngchồngthìxỏlámàkhá
thôngminh,haychữởngoàimép,thôlỗnhưnglạitinhvitrongtìnhái,đối
vớiphụnữthìcótháiđộmộttênQuicklễđộvàlịchsự.Convợkémthằng
chồngchừngmườihai,mườilămtuổi.Đếnkhicáimáitócrũnhưlệliễu
trongtiểuthuyếtkiađãngảmàuhoarâm,khingườithiếuphụđúđởnđãtrở
thànhmộtngườiđànbàtainghiệt,mộtconnặcnôrồi,thìmụchỉlàmộtcon
mụ béo xị, nanh ác với mớ tiểu thuyết nhảm trong đầu. Đừng tưởng đọc
nhữngsáchnhảmkhônghại!Vìsáchnhảm,congáiđầucủamụmangtên
Éponine.MụtoangọiconemlàGulnarechotrọnbộtiểuthuyết,maysao
mụlạinghĩngayđếnmộtquyểnkhácnênđặttênnólàAzelma.Cáithờiấy
kểcũnglạ,nhưlàcómộtsựđảongượctrongcáchđặttên.Thậtra,không
hẳntấtcảđềubuồncườivànôngnổi.Nhưtrênđâyđãvạchra,trongđó
màusắctiểuthuyết,nhưngbêncạnhcònthấydấuhiệuxãhội.Ngàynay,
khônghiếmnhữnganhdâncàycótênlàArthur,Alfred,Alphonse,màcũng
cónhữngbậcdanhgiatửđệ-nếucòncónhữngbậcdanhgiatửđệ-lạilấy
tênlàThomas,PierrehayJacques.Bìnhdânmàđặttênvănhoa,cònquýtộc
lạilấytênquêmùa,cụcmịch,sựxáotrộnấychẳngcógìkháclàmộtdưba
củaphong tràobìnhđẳng. Ởđâycũng nhưmọichỗ khác,ảnhhưởng của
luồnggiómớikhônggìngăncảnnổi.Bêndướicáilộnxộnmặtngoàiấy,
mộtsựkiệnsâuxa,vĩđại:CuộcCáchMạngPháp.
III
SƠNCA
Muốnlàmgiàu,độcáccũngchưađủ,chonênhàngcơmcủaThénardier
ngày càng suy. Nhờ có cái khoản năm mươi bảy francs của Fantine,
Thénardierthanhtoánchủnợvàtránhlôithôivớimõtòa.Thángsau,hắnlại
túng tiền. Mụ vợ đem sống áo của Cosette đi Paris, cầm được sáu mươi
francs.Khitiêuhếtmóntiềnrồi,vợchồngThénardierdầndầncoiCosette
nhưmộtconbénuôilàmphúcvàđốixửvớinónhưđứaănbáocô.Quầnáo
củanóđưađicầmcảrồi,nóphảimặcnhữngđồthảicủahaiđứaconmụ
chủ,váycũ,áorách,toànđồtã.Ănthìthíchorặtcơmthừacanhcặncủacả
nhà,cóhơnconchómộtchútnhưngkémconmèo.Vảlạithườngthìnóvẫn
ănchungvớichúngởgậmbàn,cũngđượcdùngmộtcáibátgỗnhưchúng.
MẹnóvềởMontreuilSurMercứmỗithángviếtmộtphongthư,haynói
chođúnglàthuê viết mộtphongthưđểhỏi thăm con. Lầnnàovợchồng
Thénardiercũngtrảlờimộtđiệu:Conbéhayănchóngnhớnlắm.Khisốtiền
trảtrướcchosáuthángđãhết,từthángthứbảy,Fantineđềuđềuthángnào
cũnggửibảyfrancs.NhưngchưahếtnămThénardierđãnói:“Nólàmnhư
thíănchomìnhkhôngbằng!Cóbảyfrancsthìlàmđượctròtrốnggì?”Rồi
hắnviết thưđòimười haifrancs.Mẹthấynói conănchơi mạnhkhỏelại
chónglớnthìcũngbằnglòngvàgửisốtiềnmườihaifrancs.
Đờicókẻhễcóyêuthìđồngthờiphảicóghét.MụThénardieryêutha
thiếthaiđứaconmình,chonênmụrấtghétconngườita.Thậtlàbuồnkhi
thấyrằngtìnhyêuthươngcủangườimẹmàcũngcóthểcónhữngmặtxấu!
Khốnnạn,conCosetteởnhàmụthìhếtbaonhiêuchỗ,thếmàmụlàmnhư
nóchiếmmấtphầncủaconmụ,nóthởtranhkhôngkhícủaconmụ.Mụấy,
cũngnhưnhiềuđứacùnggiống,hằngngàyđãhônhítvuốtvethìhằngngày
cũngphảichửibớiđánhđập.NếukhôngcóconCosettethìcólẽmấyđứa
conmụdùđượcyêudấuthếnàođinữa,tấtcũngcólúcbịchửibớiđánhđập.
CóCosetteởđấy,Cosetteđãgánhváchộchúng,chúngchỉlĩnhnhữnghôn
hítvuốtve.CònCosettemỗilầnđộngchânđộngtaylàmộtlầnbịphạt,bị
mắngnhưtátnướcvàomặtmộtcáchthậmvôlý.Conbéhiềnlànhyếuớt
khônghiểugìvềcuộcđời,vềChúa,chỉthấymìnhquanhnămbịphạt,bị
mắng,bịhànhhạ,bịđánhđập,màởcùngnhà,haiđứanhỏkiacũngnhư
mìnhlạisướngnhưtiên.MụThénardierđãácvớiCosette,thìÉponine
Azelmacũngáctheo.Ởcáituổiấy,conlàrậpkhuôncủamẹ,chỉkháclàcon
nhỏ,mẹtomàthôi.
Mộtnămqua,rồimộtnămnữa.Tronglàngngườitabảonhau:
—VợchồngThénardierthếmàphúcđức.Nhàđãkhôngcólạicònnuôi
thêmmộtconbéngườitabỏđi.
Ai cũng tưởng Cosette là đứa con bị mẹ bỏ. Lúc đó, không biết
ThénardierdòhỏiởđâumàbiếtđượcrằngCosettechắcchắnlàconhoang
nênmẹnóphảigiấu.Hắnbènđòiphảiđưamườilămfrancsmộttháng,nói
rằngconbélớnrồivàăntốnlắmvàdọanếukhôngthìđuổiđi.Hắngắt:
“Đừng có trêu vào tay ông! Ông thì ông ném con ranh con về giữa chỗ
chúng mày lánh mặt cho mà xem. Phải đưa thêm tiền cho ông”. Thế
Fantinephảitrảđủmườilămfrancs.
Mỗinămconbémộtlớnlênthìnhữngnỗiđaukhổcủanócũnglớntheo.
Khicònbétí,Cosettelàcáibungxungcủahaiđứaconnhàchủ;đếnlúclớn
lênđượcmộtchút,nghĩalàchưađầynămtuổi,thìnóthànhrađứađầytớ
chocảnhà.
Nămtuổi,aitinđược!Thanôi,thếmàquảcónhưvậy.Khổcảnhxãhội
cótừgìcontrẻ!ChúngtachẳngthấyvụánDumolardvừarồiđósao?Tội
phạmlàmộttrẻmồcôinayđãbiếnthànhkẻcướp.Cáitàiliệuchínhthức
chobiếttừhồilênnămemđãchơvơmộtmình,khôngthânkhôngthích,
phải“laođộngvàăncắpđểsống”.
Cosettephảilàmcácviệcvặt,phảiquéttướccácbuồngvàsân,cổng,rửa
bát,cólúcphảikhiêngvácđồnặngnữa.Gặpphảithờikỳmẹnógửitiềnthất
thường,trễđivàitháng,vợchồngThénardierđượcthểlạicànghànhhạnó.
Nếu Fantine trở lại Montfermeil ba năm sau khi ra đi thì đến nàng cũng
khôngthểnhậnraconmìnhnữa.Conbékhivàonhàấyxinhtươilàthế,
đếnnaythìgầycòm,xanhxao.Dángđilạirụtrè,sợsệt,vợchồngchúng
bảolà“gianhiểm”.
Chịuđựngbấtcônglắmnênconbéhóaracảunhảu,đóikhổquánóhóa
raxấuxí.Cảngườiconbéchỉcòncóđôimắtlàđẹp.Aitrôngthấyđôimắt
ấy cũng phải thương,vì càng to càng thấy mênh môngnỗi khổ. Mùarét,
chưasángconbékhôngđầysáutuổiấyđãrađườngquéttước.Nórunlẩy
bẩytrongmấymiếnggiẻchethân.Haibàntaynhỏxíuvàđỏnhừômmột
cáichổitotướng,trongmỗikhóemắt,mộtgiọtlệngậpngừng.Thậtđãnão
lòng!
QuanhđâyngườitagọinólàconSơnCa.Ngườibìnhdânhayvívon,đặt
chonócáitênnhưthếvìconbékhônglớnhơnconchim,runlẩybẩy,lúc
nàocũngsợsệt,giậtmình,trongnhàvàcảtronglàngsángtinhsươngchưa
cóaidậy,đãthấynóởngoàiđườnghayrađồngrồi.
NhưngtộinghiệpSơnCanàykhôngbaogiờhótcả.
QUYỂNV
XUỐNGDỐC
I
QUÁTRÌNHCẢITIẾNNGHỀLÀMTHỦYTINH
ĐEN
Cáingườiđànbàbỏconđó,theolờibàntáncủangườiphốMontfermeil,
hiệnbâygiờrasao?Ởđâu?Làmgì?
Fantine đem Cosette gửi vợ chồng Thénardier rồi lại lên đường đến
MontreuilSurMer.Ngườitavẫncònnhớlàlúcấyvàonăm1818.Fantine
rời bỏ tỉnh nhà ra đi đã được mười năm: Montreuil Sur Mer đã thay đổi
nhiều.Nàngthìhếtvậnhạnnàyđếnvậnhạnkhácngàymộtlụnbại,nhưng
tỉnhquê củanàngthì cứthịnhvượng dầnmãilên.Nguyêndo làhainăm
trước,ởđâyđãcómộtbiếnchuyểncôngnghiệp,mộtsựkiệnquantrọng
tỉnhnhỏ.Chitiếtnàyquantrọng,chúngtôithấycầnphảinóirõ,cókhiphải
nhấnmạnhnữa.
Từlâuđời,đấtMontreuilSurMervẫncónghềriênglàlàmhuyềnAnh
QuốcgiảvàđồthủytinhđennhưcủaĐức.Côngnghệđósốngvấtvưởng
nguyênliệuđắtđỏảnhhưởngđếnnhâncông.VàokhoảngFantinetrởvềquê
nhà,nghềlàmđồhuyềnvàthủytinhđentựnhiênbiếnđổimộtcáchkỳdiệu.
Sốlàkhoảngcuốinăm1815cóngườikhôngbiếttừđâuđếnMontreuilSur
Mertìmcáchlàmăn.Ngườiấynghĩrađượcmộtphươngphápmới,lấycánh
kiếnthaychonhựalàmnguyênliệuvàtrongcáchlàmvòngđeotayđãdùng
cốtbằngtônkháplạichứkhôngphảihànliền.Thayđổinhỏấyđãcógiátrị
nhưmộtcuộcCáchMạng.Thậtthế,sựthayđổinhỏnhặtấyđãlàmchogiá
nguyênliệugiảmxuốngphithường.Dođó,mộtlàtiềncôngthợđượctăng,
lợichodântỉnh,hailàphươngphápchếtạocảitiến,lợichongườitiêuthụ,
balàđãrấtrẻmàtiềnlãicòngấpbatrước,lợichochủxưởng.Nhưthế
mộtsángkiếnđãđemlạibakếtquả.
Chưađầybanăm,ngườiphátminhkiatrởnêngiàucó,đólàmộtđiều
hay,anhlạicònlàmchomọingườichungquanhmìnhcũngđượcgiàucó,
điềuđólạicànghayhơn.Ngườiấykhôngphảilàdânbảnhạt.Chẳngaibiết
quêquánanhtaởđâu.Cũngchẳngaibiếtlúcthiếuthờianhtasinhsốngnhư
thếnào.NghenóilúcmớiđếnMontreuilSurMer,lưngvốnanhtachẳng
bao,chỉđộmấytrămfrancslàcùng.Lưngvốnchỉcóthếnhưnganhtakhai
thácđượcsángkiếnấy,lạilàmăncóngănnắpvàcósuynghĩnênkhôngbao
lâuanhđãlàmgiàuchomình,lạilàmgiàuchocảxứ.
Lúc anh ta mới đến, anh ăn mặc, đi đứng, nói năng như một dân thợ.
NgheđâuanhtalủithủivàothịxãMontreuilSurMernhỏbénàymộtbuổi
chiềutốithángchạp,lưngđeobalô,taycầmmộtchiếcgậygai.Giữalúcấy
thìmộtđámcháylớnxảyraởngayHộiĐồngThịChính.Chẳngquảnnguy
hiểm,anhtađãlănxảvàođámcháycứuđượchaiđứatrẻ.Haitrẻlạichính
làconviênđạiúyCảnhSátTrưởng.Thànhrakhôngainghĩđếnviệcxét
giấythônghànhcủaanhta.Sauđóngườitabiếttênanhta.Ngườitagọi
bácMadeleine.
II
ÔNGMADELEINE
BácMadeleinelàmộtngườituổiđộnămmươi,cóvẻđămchiêuvàlại
hảotâm.Ngườitachỉbiếtcóthế.
Nhờngườiấychấnchỉnhcôngnghệlàmnghềhuyềnnênnghềấyphát
triểnnhanhchóng.ĐấtMontreuilSurMertrởthànhmộttrungtâmthương
mại phồn thịnh. Người Tây Ban Nha tiêu thụ nhiều huyền, hàng năm đặt
muamộtsốhàngrấtlớn.MontreuilSurMerhầunhưcạnhtranhcảvớiLuân
ĐônvàBerlinvềxuấtkhẩuhuyền.SốtiềnlờicủabácMadeleinelênnhanh
đếnnỗichỉmớinămsau,báctađãdựngđượcmộtnhàmáykhálớn,ngăn
làmhaixưởngrộngchođànôngvàđànbàlàmriêng.Aitúngđóicứtìmđến
đó,chắcchắnsẽcóviệclàmvàcócơmăn.BácMadeleinechỉđòihỏiđàn
ôngphảilươngthiện,cóchí,đànbàphảinếtnađứngđắnvàmọingườiđều
phảingaythẳngthậtthà.
Bácchođànôngđànbàlàmviệcriêngcũnglàchođànbàcongáicóthể
giữđượcđứchạnh.Vềkhoảnnày,khôngailaychuyểnđượcbác.Cólẽđólà
điểmđộcnhấtcủabáccóphầncốchấp.Bácnghiêmkhắcnhưvậyrấtcólý,
vìởMontreuilSurMercónhiềutrạilính,cơhộihưhỏngthậtchẳngthiếugì.
Tómlại,đốivớingườidânMontreuilSurMer,báctrướclàmộtânnhânsau
làmộtvịcứutinh.Trướckia,ởđâyđờisốngtẻngắt,naythìchỗnàocũng
làmănnhộnnhịp,khôngkhívuitươilànhmạnh.Mộtsựgiaolưutấpnập
thổinhiệttìnhvàthâmnhậpkhắpnơi.Khôngcòncảnhthấtnghiệp,nghèo
đóinữa.Khôngcócáitúiáoxấuxínàolàkhôngxủngxoảngíttiền,không
cónhàtranhtồitànnàolàkhôngcótiếngcườivui.
Bácthudụngtấtcảmọingười.Bácchỉyêucầumộtđiều:Đànôngphải
lương thiện, đàn bà phải đứng đắn. Bác Madeleine làm nên giàu có giữa
cảnhlaođộngtấpnậpmàbácđãtạoravàhiệnđứnglàmtrụcột.Nhưng
mộtđiềulạlàbáckhônglấyviệclàmratiềnlàmmụcđíchchínhnhưtấtcả
nhữngngườikinhdoanhkhác.Hìnhnhưbáctanghĩđếnngườikhácnhiều
hơn.Ngườitabiếtrằngđếnnăm1820báctađãđểrađượcmộtmóntiền
sáumươibavạnfrancsgửiởngânhàngLaffitte.Nhưngtrướclúcđểrasố
tiềnđóthìbácđãchichodântrongthànhphốvànhữngngườinghèokhó
đếnhơnmộttriệurồi.
NhàThươngtrướckiathiếuthốn,báctaquyênthêmchomườigiường
bệnhnữa.TỉnhMontreuilSurMercóhaikhu:Khuthượngvàkhuhạ,làchỗ
báctaở,chỉcómộtnhàtrườngđặttrongmộtcănnhànátsắpđổ,bácdựng
haitrườngmới:Mộttrườngcongáivàmộttrườngcontrai.Haithầygiáo
đâyđượcbáctrảthêmmộtkhoảnphụcấpgấpđôisốlươngítỏicủaChính
Phủ.Cóngườilấylàmngạcnhiênthìbácbảo:“Haihạngcôngchứcquan
trọngnhấtcủaNhàNướclàvúnuôitrẻvàthầydạyhọc”.Báccònbỏtiềnra
lậpmộtNhàPhúc,cólẽkhắpnướcPhápchưađâucóvàmộtquỹcứutếcho
thợgiàyếuvàtàntật.
Xưởngcôngnghệcủabáctrởthànhmộttrungtâm,chungquanhđómọc
lênmộtkhuphốcủanhữngngườinghèokhổquâyquầnlấybác.Báctổchức
ởđâymộtphòngphátthuốclàmphúc.Buổiđầu,thấybácbắttayvàoviệc,
nhữngkẻtửtếnói:“Taynàyđịnhlàmgiàuđây”.Đếnkhithấybáclolàm
giàuchocả xứ trước rồimớinghĩđến mình sau, những ngườiấylạinói:
“Anhnàymuốnđịavị”.Điềunàycàngcóvẻcólýkhingườitathấybác
cũngđidạovàchủnhậtnàobáccũngđilễđềuđặn.Chừngnàođóbáccònlà
ngườingoanđạonữa,màhồinàyngườitatrọngngườingoanlắm.Tìnhhình
nàylàmôngdânbiểutronghạtquennhìnđâucũngthấykìnhđịch,chảmấy
chốcđâmlo.ÔngtatrướckiacóchântrongViệnLậpPhápcủaĐếChế
cùngmộtquanniệmvềtôngiáovớimộtnhàtuhànhbấygiờđượcphong
QuậnCônglàFouché,
[61]
ôngnàyvừalàbạnvừalàkẻtácthànhchoôngta.
Trongchỗbạnbèkínmiệngvớinhau,ainóiđếnChúaTrờithìôngtacười
khảy một cách nhẹ nhàng. Nhưng khi thấy nhà công nghiệp giàu
Madeleinetheomọingườiđiđọckinhsớm,ôngtalạiđánhhơiôngnày
thểnaymairatranhcửvớimìnhnênquyếttâmchohơnhẳn.Ôngtamời
riêngmộtLinhMụcDòngTênlàmchaxưngtội,ôngtalạiđinhàthờdựlễ
thậtsớmvàluôncảlễchiều.Thờibấygiờthamvọngbiểuhiệnbằngcuộc
chạyđuađilễ.ThànhthửvìôngtahoảnghốtmàkẻnghèovàChúalạiđược
nhờ,bởivìôngdânbiểuđángkínhnhàtabỏtiềnđặtthêmhaigiườngnữa
NhàThương,vịchimườihaigiường.
Năm1819,mộtsángnọcódưluậnlàôngTỉnhTrưởngđãtiếncửbác
MadeleinelàmThịTrưởngthànhphốMontreuilSurMer,đểtưởnglệcông
laocủabácvànhàvuacũngsắpbổnhiệmbác.Nhữngngườitrướckiacho
báclàmột“tayđịavị”chộpngaylấycơhộivàreolênmừngrỡ:“Đóthấy
chưa?Nóicóđúngkhông?”Tiếngđồnầmcảthànhphố.Miệngngườithế
màcócăncứ.Vàingàysauthìchỉdụbổnhiệmđănglêncôngbáo.Nhưng
hômsau, bác Madeleine từ chối. Cũng nămấy,những mặt hàng sản xuất
theo phương pháp do bác sáng chếđược đem trưng bày ở cuộc triển lãm
công nghiệp. Căn cứ vào báo cáo của hội đồng giám khảo, nhà vua tặng
thưởngbáchuânchươngBắcĐẩuBộiTinh.Lạimộtphenđồnđại.Coinhé!
Huânchươnganhtamớithíchcơ!Nhưngbáclạitừchối.Quảthậtbác
ngườikhóhiểu.Nhữngkẻhiềnlànhbíquá,phánliều:“Dẫusaothìcũng
mộtloạigianghồbạttửthôi”.
Cảtỉnhđượcnhờbáctanhiều,nhữngngườinghèođóihoàntoànnhờbác
tamàđượcnoấm.Côngđứcnhưthếnêndùthếnàomặclòng,cuốicùng
ngườitacũngphảikínhnể.Hiềnnhưthếthìdùthếnàongườitacũngđem
lòngyêu.Nhấtlàthợthuyềnlàmtrongxưởngthìthậtquýmếnbácta:Bácta
nhậnsựquýmếncủahọmộtcáchtrangtrọngnhưngtrongsựtrangtrọngấy
cóphảngphấtvẻuhoài.Khiainấyđềubiếtrằngbácgiàurồithìđámtaimắt
hàngtỉnhvồnvãchàohỏibácvàgọi:“ÔngMadeleine”.Thợthuyềnvàtrẻ
concứgọiônglàbácMadeleine,điềuấymớithậtsựlàmôngvuisướng.
“Xãhội”vẫytaykêugọiông.NhữngphòngkháchkiểucáchởđấtMontreuil
SurMercólẽkhôngđờinàotiếpanhthợlúcbanđầu,thìbâygiờmởtoang
cửađểchờđónnhàtriệuphú.Ngườitasănđónôngbằngđủmọicách.Ông
vẫnlảngtránh.
Lầnnày,nhữngkẻhiềnlànhkhôngtiếclời:“Tayấylàdânhạđẳngngu
dốt. Chẳng biết là con cái nhà ai. Chẳng biết cách giao thiệp trong giới
thượnglưuđâu.Vàhìnhnhưmùchữthìphải”.Trướckia,thấyônglàmra
tiền,họbảoônglàmộtchúláibuôn.Khithấyôngđemtiềnrarắcvãithìhọ
bảoônglàmộtthằngđịavị.Khithấyôngtừchốiđịavịthìhọbảolàmột
đứagianghồbạttử.Bâygiờthấyônglảngtránhcácxãhộithượnglưuthìhọ
bảolàmộtthằngthấtphu.
Đếnnăm1820,nghĩalànămnămsaukhiôngđếnMontreuilSurMer,
côngđứccủaôngởđấtđótolớnquá,nguyệnvọngcủanhândânnhấttrí
quá,nêntriềuđìnhmộtlầnnữalạicửônglàmThịTrưởngthànhphố.Lần
nàyôngcũnglạitừchối.ViênTỉnhTrưởngnhấtđịnhkhôngchịu,hàngthân
hào yêu cầu ông, nhân dân van xin ông ngay giữa phố, sự yêu cầu khẩn
khoản quá nên cuối cùng ông phải nhận. Có người thấy một bà già dân
nghèođứngngaygiữacửamàquátôngmộtcáchgầnnhưgiậndữ:“Mộtông
ThịTrưởngtốtlàlợichodânlắmchứ.Códịplàmđiềuhaychodânchúng
saobáclạitừchốihở?”Hìnhnhưcâunóiấyđãlàmchoôngdứtkhoátnhận
lời.
Ônglênbậcthangdanhvọngthếlàlầnthứba.BácMadeleineđãthành
ôngMadeleine.ÔngMadeleinenaythànhôngThịTrưởng.
III
TIỀNGỬINGÂNHÀNGLAFFITTE
BaogiờôngMadeleinecũnggiữtácphonggiảndịnhưnhữngngàymới
đến.Mắtnghiêmchỉnh,tóchoarâm,darámnắngnhưmộtngườithợnhưng
vẻmặtthìđămchiêunhưmộttriếtgia.Thườngngàyôngđộimũrộngvành,
mặcáophủngoàibằngdạthô,gàicúclênđếncổ,ônggiữchứcThịTrưởng
songngoàigiờlàmviệccông,ôngởriêngmộtmình,khônghayvuichuyện.
Ônglẩntránhsựvồvậpcủakẻkhác,gặpaiôngchàoqua,rồitháongay.
Ôngmỉmcườiđểkhỏiphảinóichuyệnvàgiúpđỡđểkhỏiphảimỉmcười.
Đámphụnữgọiông là “một con gấu lành”. Ông chỉ thích đi dạo chơi
ngoàiđồng.
Ôngăncơmmộtmình,mắtkhôngrờiquyểnsáchlúcnàocũngđểtrước
mặt.Ôngcómộttủsáchkháđầyđủ.Ôngrấtưađọcsách;sáchlànhững
ngườibạnítchuyện,tincậyđược.Cànggiàuthìcàngnhàn,ôngdùngthìgiờ
nhànrỗiđểhọctập.Ngườitathấyrằngmỗinăm,cáchănnóicủaôngmỗi
thêmlịchsự,tinhtếvàdễưa.Khiđidạochơi,ôngthườngmangtheomột
khẩusúngnhưngítkhidùngđến.Thảngcóbắnmộtphátthìôngbắnnhất
địnhtrúng,aicũngkhiếpôngbắncừ.Chẳngbaogiờônggiếtmộtconvậtvô
hại,chẳngbaogiờôngbắnmộtconchimnhỏ.
Ôngđãluốngtuổimàngườitađồnôngkhỏelắm.Aicầnđếnviệcgìông
cũngsẵnsànggiúpmộttay;nângmộtconngựaquỳlên,đẩymộtchiếcxesa
lầy,nắmsừnggiữlạimộtconbòđựcsổng.Ởnhàrađi,túiôngđầytiềnhào,
lúcquayvềthìhếtnhẵn.Ôngđiquathônnàolũtrẻconráchrướicũngvui
mừngchạytheovàquấnlấyôngnhưmộtđànruồi.Ngườitađoánlàtrước
kiaôngđãlàmnghềnông,chonênmớicónhiềunhữngkinhnghiệmquýđể
máchbảochongườilàmruộngnhưthế.Ôngbàychohọrướinướcmuốilên
vánkhođểtrừsâulúamì,treohoaOrviottrêntườngvàtrênmáinhàđểtrừ
mọt.Ôngcónhữngbíquyếtđểtrừtiệtnhiềugiốngcỏlàmhạilúa.Ôngbiết
cáchnhốtmộtconchuộtchùtrongchuồngthỏđểchuộtcốngthấyhôiphải
lảngtránh,khôngvàoănthỏcon.
Mộthômthấyngườitabậnrộnnhổdềngai,ôngnhìnđốngcâynhổđã
héokhômàbảo:
—Hỏngrồi!Ấy,câynàynênbiếtcáchthìcũngdùngđược.Ládềngai
nonlàmộtthứraurấttốt.Thâncâygiàcóthểtướcsợinhưgaihayđay,vải
dềncũngtốtnhưvảigaiđấy.Câydềnbằmđigàvịtthíchăn,xaydậpthì
dêlạicàngưalắm.Hạtdềnrắcvàocỏkhô,đemchothúvậtănthêmmượt
lông.Đunrễdềnphavớimuốithìthànhmộtnướcnhuộmmàuvàngtrông
rấtđẹpđấy.Dềncònlàmộtthứclươngkhôtốtchosúcvật,cóthểcắthai
bận.Thếmàdềncóđòihỏicôngphugìmấy?Mộtítđâythôi,chứkhông
phảitrồngtrọt,khôngphảichămnom.Chỉcóđiềulàhạtchínđếnđâurơi
rụngđếnđónênkhóhái.Thếthôi,chịumấtcôngmộtchútthìdềngaisẽ
ích.Ngườitađãbỏphếnó,chonênnóhóaracỏdại.Rồingườitabuộcphải
giếtnó.Baonhiêuconngườicũnggiốngnhưthứdềngaiấy.
Ôngngừngmộtlátrồinóithêm:
—Cácbácạ,cácbácnênnhớlấyđiềunày,làkhôngcócỏdại,cũngnhư
khôngcóngườixấu.Chỉcónhữngngườikhôngbiếttrồngtrọtchămnommà
thôi.
Trẻconthíchôngvìôngbiếtlấycọngrơmvàsọdừalàmracácthứđồ
chơixinhxinh.Thiênhạthíchđixemrửatội,cònông,ônghayđếnviếng
cácđámtang.Chonên,điquanhàthờ,hễthấytrướccửacótreovảiđen
ôngđivàongay.Cảnhgóabụađauthươngcủakẻkháccuốnhútôngvìông
cólòngthươngngườiđằmthắm.Ôngđến,ônghòamìnhvớibạnbè,thân
quyếnđangđaubuồn,vớicácnhàtuhànhđangcầukinhrầurầu,thảmthiết.
Nhữngbài cađiếuvong ấy,chứađầy viễnảnhvề mộtthếgiớinàokhác.
Dườngnhưôngmuốnlấynhữngbàicaấylàmcơsởđểsuytưởng.Mắtnhìn
lêncao,tâmtrínhưtheocõivôbiênhuyềnbí,ônglắngnghenhữnggiọng
buồnbuồnkiađangnhưréorắttrênbờvựcsâucủacõichếttốităm.Ông
làm vô khối việc thiện mà giấu giếm như người ta làm việc ác. Đợi nhá
nhemtốiôngmớilẻnvàonhàngườita,rónréntrèolênthanggác.Cóanh
kiếtxácđicảngày,tốichuivềổ,ngạcnhiênthấycửangõnhiềukhibịẩyra,
tronglúcđivắng.Tưởngcótrộm,anhtứctối.Khivàotrongnhà,anhtrông
thấymộtđốngtiềnvàngaibỏquêntrênbàn.Tênkẻtrộmlẻnvàonhàđó
bácMadeleine.
Tínhôngâncầnnhưngsaobuồnbuồnthếnàoấy.Dânchúngbảo:“Ông
nàyquảlàmộtngườigiàumàkhôngkiêu,mộtngườisungsướngmàkhông
vui”.Đôingườinóiliềurằngôngtalàmộtnhânvậtbíhiểmvàquảquyết
rằngchẳngaiđượcvàophòngôngbaogiờ,phòngôngđúnglàmộtchỗ
của đạo sĩ, có bình cát chắp cánh và trang hoàngbằng những ốngxương
chânbắtchéovànhữngcáiđầulâu.Ngườitatruyềnnhauđiềunàydữquá,
đếnnỗicómấythiếuphụsangtrọngvàláulỉnh,mộthômphảikéonhauđến
nhàông,đòixem:“ThưaôngThịTrưởng,xinôngchochúngtôixemphòng
ởcủaông,ngườitabảonólàmộtcáihang”.Ôngmỉmcườivàngaylậptức
đưacácbàvào“cáihangấy”.Cácbà tò mò nhà ta thật đã được một mẻ
hẫng.“Cáihang”chỉlàmộtcănbuồngbànghếhẳnhoicóđiềulàloạibàn
ghếgỗxấuxívàchungquanhtườngđềuphủbằngthứgiấyrẻtiền.Các
nhàtaxoimóimãichỉđểýthấycómộtcặpchânđènhìnhdángrấtcổđặt
trênlòsưởivàcóvẻlàbằngbạc.Mặcdùvậy,ngườitavẫncứtiếptụctruyền
nhaulàchẳngaiđượcvàocănphòngấyvànóchẳngkhácgìmộtcáiđộng
ẩnsĩ,mộtcáigácmơmòng,mộthangtối,mộtngôimộ.
Thiênhạcònthìthầmvớinhaurằngôngcónhữngmóntiềnrấtlớngửi
ngânhàngLaffittevớiđiềukiệnlàmuốnlấyralúcnàocũngđược.Vớiđiều
kiệnấy,bấtkỳlúcnàoôngcũngcóthểđếnnhàngânhàng,kýmộttờgiấy
biênnhận,thếlàrútrangayhai,batriệu,côngviệclàmxongtrongmười
phút.Thựcra,sốtiềnhai,batriệungườitađồnấychỉlàsáumươibahoặc
sáumươitưvạnfrancsmàthôi.
IV
ÔNGMADELEINEĐỂTANG
Đầu năm 1821, các báo chí đăng tin ông Giám Mục thành Digne
Myriel,tụcgọilàĐứcChaBienvenutạthếtrongphépđạo,hưởngthọtám
mươihaituổi.CácbáobỏquamộtchitiếtlàôngGiámMụcbịmùđãmấy
nămtrướckhimất.Ôngbịmùnhưngcóbàembêncạnhnênôngvẫnyên
tâm.
Trongcuộcđờichẳngcógìhoànbịnày,mùlòamàđượckínhyêulàmột
hìnhthứchạnhphúclạlùngvàýnhịnhất.Hỏicóhạnhphúcnàosánhbằng
luônluôncóbênmìnhmộtngườiđànbà,mộtcôgái,mộtcôem,mộtcon
ngườiđángyêu,họcómặtvìtacầnđếnhọvàvìhọkhôngthểkhôngcóta?
Bằngbiếttakhôngthểthiếuđượcđốivớikẻtarấtcần?Cóhạnhphúcnào
hơnthườngxuyênđođượclòngthươngyêucủahọđốivớitabằngngàygiờ
họcómặtbênta và tự bảo: “Họ bỏ hết thìgiờđểchămnomta,ấy là ta
chiếmhếttráitimhọ?”Cógìsungsướnghơnnhìnđượcýnghĩhọkhikhông
nhìnđượcgươngmặt,biếtlòngtrungthànhcủahọđốivớitahãycònsáng
chóikhicảvũtrụtrướcmắttađãtốisầmlại?Rồicảmthấytàáohọsộtsoạt
nhẹnhàngnhưđôicánhđangvỗbay,nghethấyđượchọđilại,ravào,nói
năng,cahátvànghĩrằngtalàtrungtâmchúýcủanhữngnhữngbướcđiấy,
nhữnglờinói,nhữngcâuhátấy,hằnggiâyhằngphútchứngtỏrằngta
sứchấpdẫn,càngtàntậttacàngcóquyềnlựcvàtuyphảisốngtrongbóng
tốinhưngchínhlạinhờbóngtốimàtatrởthànhngôisaochohọchâutuần
chungquanh,thửhỏitrênđờiđượcbaonhiêuniềmvuisánhkịp?
Hạnhphúclớnnhấttrongđờitalàtinchắcmìnhđượcyêu,đượcyêu
bảnthânmình,đượcyêubấtchấpcảmình!ÔngGiámMụcmùmàcóđược
niềmtinấy.Bởivìtrongcơnhoạnnạnôngđãđượcđỡđầnchămsóc,ôngđã
được trìu mến vuốt ve.Cho nên ông có thiếu thốn gì đâu!Ánh sáng ông
cũngkhôngmấtvìôngđãcótìnhyêu,mộtthứtìnhyêucaoquýbiếtbao,
nólàcủamộttráitimvôvànđứchạnh.Hễđãtinchắcthìkhôngcòn
đượcnữa.Tâmhồndòdẫmđitìmmộttâmhồnvàđãtìmra.Tâmhồnđãtìm
được,đãtừngquathửthách,đólàmộtngườiđànbà.Tacầnmộtbàntay
nângđỡchăng?Cóbàntaycủangười.Mộtaihônnhẹlêntránta?Đólàmôi
người.Tanghemộthơithởngaycạnhta,đólàngười.Ngườichotatấtcả,từ
lòngthươngyêu,đếnniềmkínhmến.Ngườicóbaogiờrờita,ngườiđem
tấmlòngnângniuchiềuchuộngcứugiúpta,đemtấmthânliễuyếumàvững
nhưthànhđồngchotalàmchỗdựa,ngườinhưđấngcứutinhtasờđượctrên
tayvàômđượctronglòng,chaoôi,taômđượcngườihaytaômđượcChúa!
Vuisướngbiếtlàbao!Còntráitimta,đóahoaâmthầmcủatrờicao,tráitim
tađangnởramộtcáchhuyềnbí.Cóchotatấtcảánhsángtrênđờitacũng
khôngđánhđổicáibóngâmthầmấy.
Ngườiđànbàkia,tâmhồnthiênthầnkiađangcònđó,luônluôncònđó;
cóxathìrồilạigần;cótanđitrongmộngthìrồilạihiệnvềtrongcảnhthực.
Tathấynhưhơiấmtừngbướctừngbướclạigầnta,đólàngườiđến.Tathấy
tâmhồntaxiếtbaothanhtĩnh,xiếtbaovuithú,saysưa,tathấytanhưmặt
trờiđangchóiđangchóisángtrongđêm.Lạicònmuônvànnhữngchămlo
tỉ mỉ, những cái không đâu mà vô cùng to lớn trong cảnh trống không.
Nhữnguyểnchuyểndudươngcủagiọngđànbàdịudàngkhôntảvỗnhưru,
nhưthaythếchohếtthảynhữnggìtrongvũtrụnaykhôngcòntrôngthấy
nữa.Khôngphảibàntayâuyếmmàtâmhồnâuyếm.Khôngtrôngthấygì,
màlạithấyđượcyêuthương.Thậtlàmộtcảnhthiênđườngtrongbóngtối.
ÔngGiámMụcđãtừthiênđườngnàymàbướcsangthiênđườngkia.
TinbuồnấyđượcđănglạitrêntờbáotỉnhMontreuilSurMer.Hômsau,
ôngMadeleinebậnđồđenrađường,trênmũcócáibăngtang.Mọingười
chúýđếnchuyệnđóvàbàntánxônxao.Ngườitachođólàmộttiasángrọi
vàolailịchôngMadeleine.ChắcôngphảicóhọhànggìvớiôngGiámMục
đáng kính! Đám thượng lưu bảo nhau ở phòng khách: “Lão để tang ông
GiámMụcthànhDigne”.Điềuđólàmtănguytíncủaôngnhiềuvàtựnhiên
thấyhọkínhnểôngkháctrước.Cáixãhộiquýtộcnhỏxíuởcáctỉnhnhỏấy
thôikhônglàmcaovớiôngvìôngcóhọvớimộtvịGiámMục.Gặphọ,ông
Madeleinethấymìnhđượccácbàgiànghiêngchàocẩnthậnhơnvànhững
bà trẻ niềm nở hơn. Một buổi tối, một bà phu nhân có tuổi cho mình
quyềnthócmáchvìcótuổi,hỏiông:
—ÔngThịTrưởnglàemhọcụcốGiámMụcthànhDigneđấyà?
—Thưabàkhôngạ.
—Ôngđểtrởcụgiámkiamà?
[62]
—Vìlàhồinhỏtôiởhầutrongnhàcụ.
Người ta còn nhận thấy một điều nữa là mỗi khi có một thằng
SavoyardnàođếntrongvùnghỏithôngốngkhóithìôngMadeleinechogọi
vàohỏihantênhọvàchotiền.BọntrẻSavoyardbảonhauqualạinơiấyrất
đông.
V
CHÂNTRỜICÓDẠNGCHỚP
Lâudần,nhữngsựchốngđốicũngtiêutanhết.Lúcđầu,ôngMadeleine
cũngbịngườitabôinhọ,vukhốngnhưthóithườngđốivớinhữngngười
thànhđạttrongxãhội,nhưngmộtthờigianthìchỉcònnhữngcâuácý
sauđóthìlànhữnglờinóikháy,nóimỉa,cuốicùngthìtấtcảđềubiếnhết.
Đốivớiông,mọingườiđềumộtlòngkínhyêusâusắc.
Vàokhoảngnăm1821,ngườitađãnóitớiôngThịTrưởngMontreuilSur
MervớitấtcảsựthànhkínhcũngnhưngườitađãnóitớiôngGiámMục
thànhDignevàokhoảngnăm1815.Trong vòngmườidặm,nhândânđều
đếnnhờôngdạybảo.Ônghòagiảinhữngđámxíchmích,ôngngănngừa
những sự kiện tụng, ông giúp những kẻ thù làm lành với nhau. Ai cũng
muốnnhờôngphânxửhộ.Lòngchínhtrựccủaônglàmộtbộluậttựnhiên.
Sựtônsùngtruyềntừngườinàysangngườikhác,trongsáubảynămđãlan
tràndầnrakhắpxứ.
Cảtỉnhchỉcómộtngườinhấtquyếtkhôngchịunhiễmsựsùngbáiấy.
MặcchoôngMadeleinelàmgìthìlàmhắnmộtmựckhôngphục,tựahồnhư
cómộtthứlinhkhiếunàovữngchắcvàkhólunglạcchohắnluôncảnhgiác
vàđềphòng.Ởnhữngconngườinàođóhìnhnhưcómộtbảnnăngthúvật
thậtsự,thuầnnhất,khôngthểphatrộn.Nógiúpconngườibiếtlánhcáinày
vàbiếtưacáikia,biếtphânbiệtdứtkhoátbảnchấtnàyvớibảnchấtnọ.
làmchoconngườikhôngdodự,khôngbốirối,khôngchịuimlặngvàcũng
khôngbaogiờchịuthayđổiýkiến.Conngườidựavàonómàtinmìnhluôn
luônsáng suốt, không sao có thể sai lầm,mọi ngườiphải nghemìnhchứ
mìnhkhôngbaogiờchịungheai,dùđólàlờikhuyêncủatrítuệ,lờiphản
khángcủalýtrí.Vàmặcdùsốmệnhcósắpđặtconngườiởđịavịxãhội
nào,thìbảnnăngnàycũnggiúpcholoạingườinàyđánhhơithấykẻgian,
cũngnhưchóngửithấyhơimèo,sưtửđoánbiếtcócáo.
Đólàmộtngườicaolớn,mặcáongoàimàuxám,cầmmộtchiếccanto
tướngvàđộicáimũcụpvành.NhiềukhithấyôngMadeleineđingoàiphố
điềmtĩnh,âncần,đượcmọingườitrìumến,hắnquayngoắtlại,nhìnđăm
đămtheoôngmãichođếnkhikhuất.Lúcấyhắnkhoanhhaitaylại,lắc
cáiđầuchầmchậm,dùngmôidướiđẩymôitrênlêntậnmũi.Cáinhănnhó
nàycóýnghĩa:
—Quáithật,ngườinàylàai?Rõràngtađãgặphắnởđâurồi.Dẫusaota
cũngkhôngmắclừahắn.
Conngườiấyvớicáivẻnghiêmnghịgầnnhưđedọa,làhạngngườinhác
thấymộtlầnđãphảichúý.TênhắnlàJavert.HắnlàmviệcởSởCảnhSát.
ỞMontreuilSurMerhắngiữmộtchứcvụnặngnềnhưngíchlợi,làchức
ThanhTraMậtThám.Hắn không được chứng kiến những bước đầu kinh
doanhcủaôngMadeleine.Javertđượcgiữchứcấylànhờcóquanthầy
ôngChabouillet,bíthưcủaôngBộTrưởng,BáTướcAnglès,lúcbấygiờ
GiámĐốcSởCảnhSátParis.KhiJavertđếnMontreuilSurMerthìngười
chủ xưởng đã trở thành triệu phú và bác Madeleine đã trở thành ông
Madeleinerồi.
Cónhữngtênsĩquancảnhsáttrôngtướngmạokhácbiệt,trongđócócái
vẻvừahènhạvừaoainghiêm.Javertcócáitướngmạoấynhưngkhông
vẻhèn.Nếulinhhồnmànhìnthấyđượcthìchắcrằngngườitasẽnhậnra
mộtđiềukỳlạlàmỗiconngườilạiứngvớimộtconvật,cũngnhưngườita
sẽnhìnđượcdễdàngcáichânlýmànhàtưtưởngchỉmớihéthấyqua,làtừ
consòđếnchimphượnghoàng,từconlợnđếnconhổ,tấtcảcácloạithúđều
chứađựngtrongconngườivàmỗimộtconngườiđềuchứađựngmộtcon
vật.Cókhinhiềuconvậtmộtlần.Thúvậtchẳngqualàhìnhdángcủađức
haytậtxấuchúngta,langthangtrướcmắtchúngta,làbóngmatrôngthấy
đượccủalinhhồn.Chúabàyrachochúngtaxemđểchúngtasuynghĩ.Chỉ
cómộtđiềuthúvậtchỉlànhữngcáibóngnênChúakhôngmuốnchocóthể
cảitạochúngđược.Vảchăngcảitạođểlàmgì?Tráilại,linhhồnchúngta
nhữngcáicóthật,cócứucánhriêngbiệt,chonênChúađãbanchotríthông
minh,nghĩalàkhảnăngthụgiáo.Mộtlinhhồndùxấuđếnđâuđinữa,một
nềngiáodụcxãhộitốtcũngluônluôncóthểrútratừđâymộtcáigìcóích.
Tấtnhiêntrênđâychỉgiớihạntrongphạmvicuộcsốngtrầntụcbênngoài
mànói,chứkhôngcóýkiếngìvềvấnđềkiếptrướckiếpsaucủacácsinh
vậtkhôngphảilàngười.Cáitôinhìnthấytrướcmắtkhôngchophépnhà
tưởngphủnhậncáitôitiềmtàng.Chỉxincólờidèdặtnhưvậy,vàthôi.
Bâygiờ,nếumọingườichấpnhậnchốclátcáiđiềuchúngtôivốnđinh
ninhlàtrongbấtcứngườinàocũngcómộtconvật,thìchúngtasẽnóiđược
rấtdễdàngtaynhânviênanninhJavertlàconngườinhưthếnào.Nôngdân
vùngAsturiensquảquyếtrằnglứanàosóiđẻcũngcólẫnmộtconchó,đẻra
làsóimẹcắnchếtngay,nếukhônglớnlênchósẽănthịthếtsóicon.Con
chódosóiđẻấy,chonómộtcáimặtngười,thìđólàJavert.Javertđẻra
trongngục,mẹlàmộtmụbóibàitây,chalàmộttêntùkhổsaiphụcdịch
chiếnhạm.Lớnlên,hắntựcholàởngoàirìaxãhộisốngnhưmọingười.
Hắnnghiệmrarằngcóhaihạngngườiluônluônphảiởngoàivòngxãhội,
đólànhữngngườixâmphạmnóvànhữngngườibảovệnó;hắnchỉcòn
mộtđườnglàchọntronghaihạngngườiấy.Đồngthờihắntựthấycómột
bảnlĩnhcứngnhắc,đứngđắnvàthẳngthắn,phathêmmộtáccảmcaođộ
đốivớigiốngngườiduđãngtrongấyvốncóchamẹhắn.Vìthế,hắnvào
làmcảnhsát.Hắnđãthànhcông.Bốnmươituổi,hắnlàthanhtra.Lúcthiếu
thờihắnđãlàlínhcanhngụcởMiềnNam.
Trướclúcđisâuvàocâuchuyện,hãyđồngývớinhauvềcáinghĩacủatừ
mặtngườisẽđemdùngvớiJavertdướiđây.
CáimặtngườiấyởJavertnhưsau:
«MũiJaverttẹt,cóhailỗsâuhoắm;haibênmáhắncóhaichòmrâurậm
mọcngượclênđếnchânmũi.Lầnđầunhìnhaicáirừngấyvàhaicáihang
ấy,aicũngthấykhóchịu.Khihắncười,-nghĩalàhọahoằnlắmvàdễsợ
lắm-thìđôimôimỏngdínhdangra,phơibàynàorăngnàolợi.Lúcấy,
chungquanhcáimũilàcảmộtvệtnhănnhúmmanrợ,trôngnhưmõmác
thú.Javertmànghiêmnétmặtthìlàmộtconchódữ.Khicườihắnlạilàmột
concọp.Lạicòncáitránhẹp,cáihàmbạnh,tóctỏaxuốngtậnchânlông
mày,giữahaiconmắtlúcnàocũngcómộtnếpnhíutrôngnhưluônluôn
giậndữ,cặpmắttốităm,khóhiểu,miệngthìmímlạimộtcáchkhắcnghiệt
đángsợ,cảngườihắntoátramộtthứquyềnuytànác.»
Người ấy trong tâm lý có haiý thức rấtđơn giản và có thể coi là tốt,
nhưngvìhắncườngđiệulênquáchonênlạithànhxấu.Hắntuyệtđốiphục
tòngcấptrênvàthùghétmọihànhđộngnổiloạn.Đốivớihắn,trộmcắp,giết
người,tấtcảcáctộitrọngđềulànhữnghìnhthứcnổiloạn.Hắntintưởng
tuyệtđốivàmùquángởtấtcảnhữngngườicógiữmộtchứcvụtrongbộ
máyNhàNước,từôngThủTướngđếnbáctuầnphiên.Hắnlạikhinhbỉ,thù
hằnvàghêtởmtấtcảnhữngaitrótmộtlầnphạmvàoluậtpháp.Tínhhắnrất
làcựcđoanvàkhôngkhoanthứmộtngoạilệnào:“Đứaphạmtộithìtrọnđời
mãnkiếplàđồbỏđi.Khôngmonggìchúngđược”.
Hắnrấttánthànhýkiếncủabọncựcđoanđãchophépluậttrầngian
quyềnlựcdúingườixuốngđịangụcvàđãbàyramộtcảnhThậpĐiệnởchỗ
dướicùngcủaxãhộichúngta.Lúcnàohắncũngkhắckhổ,nghiêmnghị,
lự,kiêuhãnhmàhạmìnhnhưnhữngngườicuồngtín.Cáinhìncủahắnxoáy
vàodathịtngườitanhưmộtmũikhoan,vừalạnhlùng,vừaxoimói.Cảcuộc
đờicủahắnthugọntronghaichữ:Tỉnhtáovàcanhphòng.Hắnthẳngnhư
mựctàuởmộtnhiệmvụngoắtngéonhất,hắnbiếtcôngviệccủahắncóích
chongườita,hắntônthờchứcvụcủahắn,hắnlàmmậtthámmộtcáchkính
cẩnnhưngườitalàmmụcsư.Vôphúcchokẻnàorơivàotayhắn!Víthử
chahắnvượtngục,hắncũngcứbắt;mẹhắnphạmpháp,hắncũngcứtốcáo.
Hắnlàmcáccôngviệcấymộtcáchđắcýnhưngườitalàmviệcthiện.Thêm
vàođó,mộtđờisốngkhổhạnh,côđộc,quênmình,trongsạch,khôngbao
giờ vui đùa. Hắn là hiện thân của nhiệm vụ cứng rắn, của an ninh khắc
nghiệt,làmộtanhlínhcanhphòngkhôngnểnang,làmộtthứlươngthiện
đángsợ,làmộttêntốgiáclạnhlùng,làcônglýdướimặtmũimộthungthần.
TấtcảconngườiJavertthểhiệnsựrìnhmò,lénlút.Hồibấygiờ,trênmặt
báochícủapháisiêuBảoHoàngthườngthấygiavịnhữngbàivềlịchsử
trụcủamộttrườngpháithầnbí!GiánhữngbàiấyđềcậpđếnJavertthìchắc
hẳnsẽchohắnlàmộtbiểutượng.Khôngthấytránvìcáimũsùmsụp;không
thấymắtvìlôngmàyrậm,khôngthấycằmvìchiếckhănquàngquấnkíncổ,
khôngthấytay vì tay thọc vào túi áo rộng, không thấy gậy giấudưới áo.
Nhưngkhicầnthìđộtnhiênmọicáiấytừtrongbóngtốixôngranhưmột
đoànquânphụckích:Cáitránhẹpvàgồ,conmắtác,cáicằmkhiếpngười,
haibàntayhộphápvàchiếcdùicuitướng.
Nhữnglúcrỗirãi,màJavertítkhirỗi,hắncóđọcsáchtuyghétsáchvở.
Bởithếhắnkhôngđếnnỗilàngườidốtlắm.Cứnghevănnóicầukỳcủahắn
thìbiết.Hắnkhôngcómộttậtxấugì,nhưtađãnói.Khinàođắcý,hắntự
thưởngchomìnhmộtmồithuốclá.Hắncòncóchútgầnnhânloạilàởchỗ
đó.
Javertlàsựkinh hoàng của bọn người mà hồ sơ tư pháp gọi chung
hạnglưumanh.NgheđếntênJavertlàhọtháochạy,nhìnthấymặtJavert
họchếtđứng.Đólàconngườighêgớm.
JavertnhưmộtconmắtluôndánlênngườiôngMadeleine.Nghingờ
thóc mách. Ông Madeleine cũng nhận thấy thế, nhưng hình như ông coi
thườngcáiđó.ÔngchẳnghềhỏiJavert;ôngkhôngtìmhắncũngkhônglánh
hắn,làmnhưkhôngchúýgìđếncáinhìnkhóchịuvànặngnềcủahắn.Ông
đốixửvớiJavertcũngthoảimáivàtửtếnhưđốivớimọingười.Vìmấycâu
Javertlỡlờinóihở,ngườitađoánhắnđangbímậtdòxéthànhtungtrước
kiacủaôngMadeleine.Sựtòmòcủahắnvừalàdobảnnăng,vừalàcóý
thức.Cókhihắnnóiúpmởlàcóngườiđãđiềutraởmộtnơinàođóvềmột
giađìnhnàođóđãmấthút.Mộtlần,hắnlẩmbẩmnóimộtmình:“Tachắc
nắmđượcnórồi!”Rồihắnnghĩngợirấtlungtrongbangàyliền,khôngnói
nănggìcả.Hìnhnhưcáiđầumốihắntưởngnhưnắmđượclạiđứtmấthay
saoấy!
Thậtra,trongconngười,khôngcómộtnăngkhiếunàolàtuyệtđốikhông
baogiờlầmlẫn.Điềunàylàsựđiềuchỉnhcầnthiếtđốivớinhữngtừ
nghĩalàquátuyệtđối.Tínhchấtcủabảnnănglàcóthểloạngchoạng,lạc
đường, mất dấu. Nếu không bản năng đã hợp lý trí và vậtđã hơn người!
Javerttấtnhiêncóngạingùngtrướctháiđộbìnhtĩnhhoàntoànvàrấtthản
nhiêncủaôngMadeleine.
ThếmàmộthômcáiđiệubộlạlùngcủahắnđãlàmôngMadeleinechột
dạ.Câuchuyệnấynhưthếnày.
VI
CỤFAUCHELEVENT
Sánghômấy,ôngMadeleineđiquamộtphốnhỏkhônglátđá.Ôngnghe
tiếng ồn ào và thấy có đám đông. Đến nơi thì là một ông lão tên
Faucheleventbịcỗxeđèlênngườivìconngựakéoxengãquỵ.
Lão Fauchelevent là một trong số rất ít người còn nuôi ác cảm với
Madeleine.Faucheleventnguyênlàthưkývănkhốvàlàmộtnôngdânbiết
chữnghĩa.LúcôngMadeleineđếnMontreuilSurMer,lãođangkinhdoanh
buônbánnhưngbắtđầuthualỗ.Thấycáianhthợquènởđâuđếnấylàm
giàuvùnvụtcònlão,hạngchủ,lạicứlụnbạidần,lãođâmghétcayghét
đắngôngMadeleine.Lãokhôngbỏlỡmộtdịpnàocóthểlàmhạiông.Sau
Faucheleventbịvỡnợ,tuổigià,vợconchẳngcóai,cơnghiệpchỉcònlại
cỗxevàconngựa,lãophảiđánhxechởthuêđểnuôithân.
Hômấyconngựabịgãyhaibênđùikhôngthểđứngdậyđược.Lãobị
chẹtdướigầmxegiữahaibánh.Khốnkhổlãongãxuốngthếnàomàcảcỗ
xeđèlênngựclão.Xethìxếpđầyhàngnặng.Lãođươngkêurênthảmthiết.
Mọingườiđãthửkéolãoranhưngvôhiệu.Vảlại,chỉchuyểnsaimộtcái,
xêdịchvụngvềmộttíhoặcđẩykhôngđúngchỗlàgiếtchếtlãongay.Muốn
gỡcholão,chỉcònmỗimộtcáchlànângcáixetừdướilên.Javertcũngvừa
đếnđấylúcxảyratainạn;hắnđãsaingườiđitìmmộtcáikích.
Ông Madeleine đến, mọi người kính cẩn dạt ra. Lão Fauchelevent vẫn
kêu:
—Aicứutôivới.Ailàngườitốtbụnglàmphúccứugiànày.
ÔngMadeleinehỏicácngườiđứngquanhđó:
—Cókíchkhông?
Mộtngườinôngdânđáp:
—Đãcóđimượnrồi.
—Phảichờbaolâu?
—ChỗgầnnhấtlàởphốFlachot,cóanhthợđóngmóngngựa.Nhưng
thếnàocũngphảimấtmườilămphútlàít.
ÔngMadeleinekêulên:
—Mườilămphútư!
Hôm trước trời vừa mưa, đường đất lầy nhão, nên cái xe cứ lún dần
xuốngvàépngựcônggià.Trongnămphútnữachắcchắnlàlãosẽgãyhết
xươngsườn.
ÔngMadeleinequaylại:
—Khôngthểđợimườilămphútđượcđâu!
—Cũngphảiđợichứbiếtlàmthếnào?
—Đợithìkhôngkịpmất!Cácbáckhôngtrôngthấyxemỗilúcmộtlún
sâuxuốngđấyà?
—Cóthấychứạ!
—Thếnàynhé.Ởdướigầmxecònvừađủchỗchomộtngườichuivào
lấylưngnảyxelên.Chỉcầnnửaphútthôiđủkéoônglãora.Ởđâyai
lòngthươngngườivàcósứckhỏe?TôixinbiếuđồngnămLouisvàng.
Khôngainhúcnhích.
—Mườiđồng.
Mọingườicúimặt.Cóailầmbầm:
—Phảilàngườikhỏeghêgớmlắmmớilàmnổi.
—Khôngkhéolạichếtbẹptheonữa!
ÔngMadeleinelạibảo:
—Thếnào?Haimươiđồngvàngđấy!
Vẫnimlặng.Cóainói:
—Khôngphảilàngườitakhôngcóbụngtốt.
ÔngMadeleinequaylại,trôngthấyJavert.Lúcmớiđến,ôngkhôngtrông
thấyhắn,Javertnóitiếp:
—Chỉthiếusứckhỏethôi.Lấylưngmànângmộtcáixenặngthếnày,
phingườinàocósứckhỏeghêgớmthìailàmnổi.
RồihắnnhìnchòngchọcvàomặtôngMadeleinevànhấntừngtiếng:
—ThưaôngMadeleine,bìnhsinhtôichỉbiếtcómỗimộtngườicóthể
làmnổicáiviệcôngnóiđó.
ÔngMadeleinegiậtmình.
Javertthảnnhiênnóitiếp,mắtkhôngrờiôngMadeleine:
—Đólàmộttêntùkhổsai.
—Thếà?
—ỞnhàlaoToulon.
ÔngMadeleinetáimặt.
Cỗxetừtừlúnxuống.LãoFaucheleventvừarênvừarú:
—Tôichếtchẹtmất!Tôigãyxươngứcrồi!Chocáikích!Haygìcũng
được…Trờiôi!
ÔngMadeleinenhìnquanhlượtnữa:
—Khôngcóaimuốnlấyhaimươiđồngvàngvàcứusốngônglãotội
nghiệpnàyư?
Khôngmộtaicựaquậy.Javertlạinói:
—Suốtđờitôichỉbiếtcómộtngườithaynổicáikích.Đólàtênkhổsai
kia.
Ônglãoởdướixekêulên:
—Trờiơi!Nónghiếnbẹptôirồi!
ÔngMadeleine ngẩngđầugặp conmắtvọcủa Javertchòngchọc nhìn
mình.Ôngquaynhìnnhữngngườinôngdânimỉmvàôngmỉmcườibuồn
bã.Rồichẳngnóichẳngrằng,ôngquỳsụpxuống.Mọingườichưakịpkêu
lênlấymộttiếngthìôngđãluồnngườivàodướigầmxe.Phútchờđợilặng
lẽvàkhủngkhiếp.
NgườitathấyôngMadeleinenằmrạpngườisátđấtởdướicỗxenặng.
Hailầnônglấyhếtsứcnhổmhaikhuỷutayvàhaiđầugốisátnhaunhưngvô
hiệu. Ở ngoài người ta kêu ầm lên: “Bác Madeleine, chui ra thôi!” Lão
Faucheleventcũngbảo:“ÔngMadeleine,ôngrađi!Trờibắttôichết,ông
thấyđó,đểmặctôi!Kẻolạichếtbẹpcảđôibâygiờ!”ÔngMadeleinekhông
trảlời.Côngchúngphậpphồnglongại.Đôibánhxecứlúndầnmãixuống.
ĐãđếnlúcôngMadeleinecómuốnchuiracũngkhôngđượcnữa.
Bỗngnhiêncỗxetolớnchuyểnmìnhrồinhíchlêntừtừ,nângđôibánh
lênkhỏihốlầyđượcnonnửa.Cótiếngngườihổnhểnkêu:“Maulên!Hộ
một tay!” Đó là ông Madeleine đang cố sứclần cuối. Ai nấy xôlại. Một
ngườitậntâmđãlàmmọingườithấykhỏelênvàhóaracanđảm.Haimươi
cánhtaylựclưỡngbốchẳncỗxelên.
LãoFaucheleventthoátchết.ÔngMadeleineđứngdậy,mặttáimét,mồ
hôinhễnhại,quầnáoráchtơivàbêbétnhữngbùn.Ngườitacảmđộngrơi
nướcmắt.LãoFaucheleventômgốimàhônvàgọiônglàĐứcChúalòng
lành.CònôngMadeleinethìnétmặtthậtlàkhótả;vừađauđớnvừalộmột
vẻthoảimáicaocả.CặpmắtcủaôngbìnhtĩnhnhìnlạimắtJaverttừtrước
vẫnđămđămtrênngườiông.
VII
FAUCHELEVENTTHÀNHNGƯỜILÀMVƯỜNỞ
PARIS
LãoFaucheleventngãbịsaimấtmộtbênbánhchè.ÔngMadeleinesai
ngườivựclãovềbệnhxádànhriêngchothợ.Bệnhxánằmngaytrongnhà
máy,cóhaibàphướcphụtrách.Hômsau,khithứcdậy,lãothấytrênđầu
giườngcómộttờbạcmộtnghìnfrancsvàmấychữcủaôngMadeleine:“Tôi
mualạiôngcỗxevàconngựa”.Cỗxethìgãynátvàconngựađãchết.
Faucheleventkhỏibệnhnhưngđầugốithànhtật.ÔngMadeleinenhờcác
bàsơvàchaxứgiớithiệuvàthuxếpcholãovàolàmvườnởmộttuviệnnữ
ởkhuSaintAntoinetạiParis.Sauđóítlâu,ôngMadeleineđượccửlàmThị
Trưởng.LầnđầutiênJavertthấyôngmangphùhiệucủangườiđứngđầu
chínhquyềnđịaphương,hắnnhưmộtconchódữđánhthấyhơisóitrong
ngườiôngchủmình.Từđấyhắncốtránhmặtông.Khinàocôngviệcquá
cầnthiếtđòihỏihắngặpông,hắntỏrarấttônkính.
ĐấtMontreuilSurMerđượcphồnthịnhlànhờcóôngMadeleine.Ngoài
nhữngdấuhiệuphồnthịnhbênngoàiaicũngtrôngthấy,còncómộtđiểm
khóthấynhưngkhôngkémýnghĩa.Đólàmộtdấuhiệurấtchắcchắn.Lúc
nhândânchậtvật,côngănviệclàmthiếuthốn,sựbuônbánđìnhtrệ,thìthuế
máthukhókhăn,vìngườitakhôngcótiềnđóngnêndâydưavàchiphícủa
NhàNướcvềviệcthuthuếrấtlớn.Khicócôngănviệclàm,mọingườino
đủ,thìthuếmáthuđượcdễdàngvàphítổnít.Cóthểnóiphítổnthuthuế
cáinhiệtbiểuđểlấyđộthịnhsuycủanềnkinhtếởmộtvùng.Trongbảy
năm,cáckhoảnkinhphíthuthuếởMontreuilSurMergiảmđiđượcbaphần
tư.VìthếVillèle,BộTrưởngBộTàiChính,thườngnêuMontreuilSurMer
làmgươngchocáctỉnhkhác.
ĐólàtìnhhìnhtrongxứkhiFantinetrởvềquêcũ.Khôngaicònnhớđến
chị.Maythay,cánhcổngxưởngôngMadeleinelạinhưmộttấmlòngbạn.
Khichịđếnxinviệcthìđượcnhậnngayvàolàmởkhuphụnữ.Côngviệc
chưaquen,chịlàmtấtnhiênkhôngkhéo,vìthếđồnglưongcôngnhậtcũng
khônglàbaonhiêu.Tuyvậycũngtạmđủsống,thếlàđượcrồi.
VIII
MỤVICTURNIENTIÊUBAMƯƠILĂMFRANCS
VỀKHOẢNĐẠOĐỨC
Fantinethấycóviệclàmănthìcũngvuiđượcmộtđộ.Sốnglươngthiện
bằnghaibàntaylaođộng,đóquảlàmộtânhuệtrờiban.Lònghamthíchlao
độngtrởlạivớichị.Chịsắmmộtcáigươngvàsungsướngngắmcáivẻtươi
trẻ,máitócóngả,hàmrăngxinhđẹpcủamình.Chịquênnhiềunỗicaycực
trướcđây,chịchỉcònnghĩđếnconCosettecủachịvàtươnglạihứahẹn.Chị
thấysungsướngrồi.Chịthuêmộtcănphòng,muachịumộtítđồđạc,hẹn
lĩnhcôngtrảdần,đócũnglàmộttítàntíchcònsótlạicủacáchsốngbừabãi
trướckia.
Khôngthểnóilàmìnhđãcóchồng,chịcũngkhôngdámnóilàcócon.
Nhữngthángđầu,chịgửitiềnvềtrảvợchồngnhàThénardiersòngphẳng.
Vốnchỉbiếtkýmấychữtên,chịphảithuêngườiviếtthưhộ.Chịthuêviết
thưluôn,làmnhiềungườiđểý.Ởbênxưởngđànbàngườitabắtđầuxìxào
rằng Fantine “hay gửi thư” và “có vẻ khả nghi”. Thiên hạ càng hay thóc
máchnhữngchuyệnkhôngcandựđếnhọ.
Tạisaoôngkialạicứtốitốimớilầnmòđếnnhỉ?Saoôngnọcứthứnăm
thìkhôngmócchìakhóaởchỗmọibữa?Vàôngtalạicứchọnphốnhỏ
đi?Saobànàylúcnàocũngxuốngxetrướckhivềđếnnhà?Saocôkiacòn
khốigiấyviết thư đã mua thêmcặpnữa?…Cóngười vì muốn khám phá
nhữngloạibímậtnhưtrên,nhữngviệchoàntoànkhôngdínhdấpđếnhọ,đã
tiêuphínhiềutiềncủa,thờigiờ,côngsứchơnlàlàmmườiviệctừthiện.Họ
tòmòkhôngvìgìcả,tòmòchovui,tòmòchỉvìthíchtòmòthôi.Họtheo
dõicậukia,cônọhàngngày,đứngrìnhhànggiờởgócphố,xótường,mặc
đêmtối,mặcmưaphùn,giórét.Họchotiềnnhữngđứađemthư,đãirượu
anhxe,ngườiở,muachuộccôsen,bàvú,lấylòngnhữngngườicoicổng.
Đểlàmgì?Chẳnglàmgìcả.Chỉdocuồngýmuốntrông,muốnbiết,muốn
thôngtỏviệcngười.Chỉdocáingứangáycủatậtmáchlẻo.Nhiềukhibiết
đượcđiềubímậtcủangườita,thócmáchnóiđinóilại,phơitrầnnóraánh
sánglàđưangườitatớiđổvỡ,đấugươm,phásản,giađìnhtannát,thânthể
điêulinh.Gâyhọanhưthếchỉđểkhoáibụnglàđãkhámphárađượcmọi
việc.Hạingườitavìtậtthócmáchchẳngvìlợiíchgì!Thậtđángbuồn.
Có những kẻ chỉ vìngứa miệng ba hoa màhóa ra độc ác. Họtángẫu
trongphòngkhách,họthóc mách ở hành lang. Chuyện củahọgiốngnhư
nhữnglòsưởixấu,phảibỏvàorấtnhiềucủi.Củiởđâylàngườikhác,người
chungquanh.ThếlàbọnấycóFantine.Đãvậy,Fantinelạibịchúngghen
ghétvìchịcómớtócvàng,hàmrăngtrắng.
Họnhậnrarằng,ởxưởng,đanglàmvớicácchịemFantinethườngquay
mặtđigạtthầmmộtgiọtnướcmắt.Nhữnglúcấychịnhớđếnconvàbiết
đâulạikhôngnhớcảđếntìnhxưangườicũ.Thìracắtđứtvớidĩvãngđen
tốilàmộtviệcvôcùngkhókhănvàđauđớn.
Họnhậnthấyrằngchịgửithưítnhấtmỗithánghailần,gửimãichomột
ngườivàthưcódántem.Họlầnmòtìmbiếtđượcđịachỉ:“ÔngThénardier,
chủ quán ở Montfermeil”. Họ đưa người viết mướn đến quán rượu gợi
chuyện,lãogiàviếtmướnấycứ“tửunhậplàngônxuất”.Dođấyhọbiết
Fantinecócon.“Cũnglạiphườngmèomảgàđồngthôi”.Họbảovớinhau
thế.
CómộtconmụlắmchuyệnthânhànhđiđếntậnMontfermeil,thămhỏi
vợchồngThénardier,rồitrởvềkhoe:“Tôimấtbamươilămquan,nhưngtừ
naythìyêntrí.Tôiđãtrôngthấyđứabé!”Conmụấylàmộtconyêuquái.
TênnólàmụVicturnien.Nólàngườicanhcổngđứchạnhchomọingười.
Tuổiđãnămmươisáuvừagiàvừaxấu.Giọngnóithethé,tínhtìnhđồng
bóng.Điềulạlàmụcũngcóthờisontrẻ.Hồiấy,ngayNăm93,mụlấymột
thầytubỏtuđitheoCáchMạng.Ngườimụkhô,cứng,gaigóc,sắcnhọn,
gầnnhưđộcác,mặcdùmụrấtthươngnhớôngchồngthầytuđãđểmụgóa
bụavàđãnghelờiôngmàtutỉnhsửachữađirấtnhiều.Cóthểnóimụnhư
câygaituatủamàchiếcáocứngcủaôngthầytuđãchàxátqualạilàmgãy
bớtđinhiều.ĐếnthờiQuânChủPhụcHưng,mụdốctâmđóngvaimộtmụ
già ngoan đạo, quyết chí đến mức các cha cố cũng phải bỏ qua cho mụ.
ChínhmụVicturniennàyđãđiMontfermeilvềvànói:“Tôiđãtrôngthấy
đứabé!”
Côngviệcrõlàthócmáchấycũngphảimấtnhiềuthìgiờ.Fantinevào
xưởnglàmđượcmộtnămthìmộtbuổisáng,ngườinữgiámthịđưachochị
nămmươifrancsnóilàcủaôngThịTrưởngbiếuchị.Ngườigiámthịchochị
biếtlàchịkhôngđượclàmởxưởngnữavàtheolờidặncủaôngThịTrưởng
khuyênchịnênđixứkhác.
LúcấycũnglàlúcmàvợchồngThénardiertrướcđãtăngtiềnthángtừ
sáulênmườihaifrancs,naylạiđòilênmườilămfrancs.Fantinenghethấy
thếcũngbằngsétđánh.Chịkhôngthểbỏđiđâuđượcvìcònnợtiềnnhà,
tiềnbànghế.Nămmươifrancskhôngđủđểtrảmónnợấy.Chịlúngbúng
nóimấycâuvannài.Ngườigiámthịbắtchịphảirangaykhỏixưởng.Vảlại
Fantinecũngchỉlàmộtngườithợtầmthườngthôi.Xấuhổcònnhiềuhơn
thấtvọng,chịtừgiãxưởnglàmviệc,đivềnhà.Vậyracáiviệcxấucủachị
bâygiờaicũngbiết!Chịthấykhôngcònđủsứcnóimộtlờigìnữa.Cóngười
khuyênchịtìmđếnôngThịTrưởngmàvanxin;chịkhôngdámđi.Ôngta
chochị nămmươifrancsvìông làngườitốt, cònôngta đuổichịrakhỏi
xưởngvìônglàngườichínhtrực.Chịcúiđầutrướccáilệnhấy.
IX
MỤVICTURNIENTHÀNHCÔNG
Cái mụ góa của ông thầy tu ấy mà được việc. Thật ra ông Madeleine
khôngbiếtgìvềchuyệnđócả.Nhữngchuyệnnhưthếthườngthấytrongđời,
dobaonhiêusựviệcchồngchéonhaumàsinhra.
ÔngMadeleinevốnkhôngmấykhiluitớichỗphânxưởngphụnữ.Ông
giaobộphậnnàychomộtbàcaotuổimàkhôngchồng,dochaxứgiớithiệu.
Ôngtincậyngườinữgiámthịấyvàbànàycũnglàngườiđứngđắn,cương
quyết,côngbằng,liêmchính,giàulòngtừthiện.Nhưnglòngtừthiệncủa
ấylàthứtừthiệnchỉbiếtbốthímàkhôngbiếtthôngcảmcảnhngộvàdung
thứlỗilầm.ÔngMadeleinegiaochobàtađịnhđoạtmọiviệc.Nhữngngười
tốtnhấtcũngnhiềukhibắtbuộcphảiủymộtphầnquyềnhànhcủamìnhcho
ngườikhác.Cũngvìsẵncóquyềntốicaođóvàtintưởnglàmìnhlàmđúng,
chonênbàgiámthịđãthẩmtra,xétxử,lênánvàthihànhbảnánFantine.
CònnhưsốtiềnnămmươifrancsthìbàtatríchởquỹôngMadeleinegiao
chođểgiúpđỡcácchịcôngnhân,khôngphảibáocáolại.
Fantineđixinởmướn.Chịđihếtnhànàyquanhàkhácmàchẳngcóai
chịumướn.Chịkhôngthểbỏđiđâuđược.Lãoláiđãbánchịuđồđạccho
chị,-màđồđạcđâucórahồnđồđạc-dọachịlàhễchịbướcrakhỏiđấtấy,
thìlãosẽđithưachịlàngườiăncắp.Lãochủnhàmàchịcònnợtiềnbuồng
bảo:“Chịvừatrẻlạivừađẹplàmgìmàkhôngtrảđượcnợ?”Chịđemsố
nămmươifrancschiaratrảchohaibênấyvàhoànlạibaphầntưđồđạc.
Chịchỉgiữvàithứquácầnthiết.Thấtnghiệp,taykhông,chịchỉcònđộc
mộtchiếcgiườngvàmangnợquãngmộttrămfrancs.
Chịnhậnkhâuthuê chemise lính bằng vải thôkiếmđượcmườihai xu
mộtngày.Thếmàmỗimộtkhoảnconchịcũngđãphảichimấtmườixurồi.
ĐâylàthờikỳgửitiềntrảchonhàThénardierthấtthường.Maysaocái
giàthườngngàyvẫnđốtđènchochịlúcchịvềkhuya,lạidạychochịcách
sốngtrongnghèokhổ.Biếnlốisốngvớirấtíttiền,cònlốisốngkhông
mộttrinh,mộtchữ.Đólàhaicáibuồng:Mộtbuồngmậpmờ,mộtbuồngtối
om.
MùađôngFantinetậpbỏhẳnlòsưởi.Fantinedứtđượcvớiconchimnuôi
chơi,nóănhaingàymộttrinhhạtkê,chịhọccáchlấyváylàmchănvàlấy
chănlàmváy,cáchghécửasổđểăncơmdướiánhđènhàngxómchođỡtốn
nếnnhàmình.Cóaibiếtvớimộtxu,nhữngconngườiyếuhènsốnggiàđời
trongcảnhkhốncùngvàlươngthiện,đãtiêudùngđượcnhữngviệcgì.Phải
biếtlàtàitình!Thậtlàtàitình.Fantineđãhọcđượccáitàiđó,vìthếchịcũng
bớtthấtvọngphầnnào.
Dạoấy,chịnóivớimộtbàlánggiềng:“Chà!Tôinghĩrằngcứngàyngủ
nămgiờ,cònthìngồimàkhâumay,chẳnggìcũngkiếmđượctạmđủcơm
ăn.Vảlại,đãbuồncảruộtthìăncũngchẳnglàbao.Ôichao!Nhữngsựđau
đớnvàloâuphiềnmuộncộngvớiítbánhmì,thếcũngđủsốngrồi”.Trong
cảnhcùngquẫnấy,nếucóconbébêncạnhthìhạnhphúcbiếtbaonhiêu.Chị
nghĩđếnviệcđưaconvề.Nhưngvềthếnàođược!Vềđểcùngnhịnđóinhịn
khátư?Vảlại,cònthiếutiềncủaThénardierthìsao?Lấygìmàtrả?Còntiền
ănđườngđàođâura?
BàgiàdìudắtFantinetrongcảnhnghèonànđólàmộtbàgiànhânhậu,
tênlàMarguerite.Bàmộtlòngngoanđạo,thờChúa,bànghèonhưnghảo
tâmvớingườikhốnkhổvàcảvớingườigiàusang.Bàchỉbiếtviếtmộtchữ
tên và tin Chúa, đó mới thực là tri thức chân chính. Có rất nhiều những
ngườiđạođứcnhưthếởcácbậcthangthấpnhấttrongxãhội.Mộtngàykia
họsẽlêntrên,lêntrời.Đờisốngnhưthếắtphảicóhậu.
Nhữngngàyđầumấtviệc,Fantinexấuhổquákhôngdámđiđâucả.Mỗi
khiraphố,chịcảmthấyaicũngtrôngtheochịmàchỉtrỏ.Aicũnggiương
mắtnhìnchịmàkhôngthèmchàohỏi,sựkhinhbỉchuachát,lạnhlùngcủa
kẻquađườngxoáyvàothịtda,tâmhồnchị,buốtnhưngọngióbấc.Ởtỉnh
nhỏ,ngườiđànbàxấusốthấynhưmìnhđứngtrầntruồngtrướcnhữnglời
chếgiễuvà con mắttòmòcủamọi người. ỞPariscònđược một điều
chẳngaibiếtđếnai;sựvôdanhchethântanhưlàquầnáo.Chaoôi!Chịao
ướcđượcvềParisbiếtbao!Nhưngkhôngcócách.
Rồichịcũngphảiquenvớisựkhinhbỉcũngnhưđãquenvớicảnhtúng
đói.Lâudầnchịcũngdứtkhoát.Haibathángsau,chịrũbỏsựhổthẹn,đilại
ngoàiphốnhưkhôngcóchuyệngìxảyra.Chịthầmbảo:“Cóccần!”Vàchị
đilại,đầungẩngcao,nụcườingaongán.Chịcảmthấymìnhđươnghóara
trâng tráo. Đôi khimụ Victurnien tựa cửanhìn chị đi qua. Mụ nhận thấy
cảnhcùngđồcủachị.Mụlấylàmkhoáichívìđãlàmchongữấykhôngthể
lộnsòngđược.Cáikhoáichícủalũđộcácsaomàđentốithế!
Fantinelaolựcquánênsuyyếuđi,bệnhhokhancàngtăng.Chịthường
bảobàMarguerite:
—Bàthửsờxem,taytôinóngchửa!
Tuythế,mỗibuổisáng,khichiếclượcsúnchảivàomớtócvàngbuông
xõaóngnhưtơ,thìtronggiâyphútchịlạicảmthấyvuivui,vìđẹp.
X
HẬUQUẢCỦATHÀNHCÔNG
Fantinebịđuổirakhỏixưởngvàomộtngàycuốiđông.Từđộấy,một
mùahèđãqua,rồimùađônglạitrởvề.Ngàyngắn,chịlàmviệcđượcít.
Mùađôngkhôngcóhơiấm,khôngcóánhsáng,khôngcócanhtrưa,buổi
chiềuvàbuổisángliềnnhau,lúcnàocũngcósươngmù,lúcnàocũngnhư
hoànghôn,cửakínhmờxám,khôngtrôngrõrangoàinữa.Cảbầutrờinhư
mộtcáicửathônghơidướihầm,cảngàybưngbítnhưtrongmộtcáihũ.Mặt
trờitrôngthiểunãonhưmộtngườinghèo.Cáimùaghêgớm!Nóbiếnnước
trờivàlòngngườithànhđá.BọnchủnợgiàyvòFantine.
Tiềnchịkiếmraquáítỏi.Nợcàngngàycàngnhiều.Thấytiềngửithất
thường,vợchồngThénardierluônluônviếtthưthôithúc.Lờithưlàmcho
chịkhổtâm,bưuphílàmchochịcạntúi.Mộtlần,chúngviếtthưnóirằng
trờirétthếmàconCosettecủachịtrầntruồngráchrưới;cầnsắmchonómột
cáiváylen,vậyphảigửingaychochúngmườifrancs.Fantinenhậnthư,cả
ngàycầmtrongtayđếnnhàunát.Buổichiềuchịđếnmộthiệucắttócởphố.
Chịbỏlược,mớtócvàngóngảđổxuốngđếnnganglưng.Ngườithợcạo
trầmtrồ:
—Ôi!Tócđẹpquá!
Fantinehỏi:
—Ôngtrảtôibaonhiêu?
—Mườifrancs.
—Ôngcắtđi.
ChịmuamộtcáiváylengửichovợchồngThénardier.Nhậnđượcváy,
vợchồngchúngtứcđiênruột.ChúngmuốnFantineđưatiềnkia.Chúngđem
váymặcchoÉponine,conSơnCađángthươngthìvẫnrétruncầmcập.
Fantinenghĩ:“Contakhôngrétnữa.Tađãlấytóctadệtchoconmặc
rồi”.Chịđội mũ chụp nhỏđểgiấucái đầu trụitóc,tuythếvẫn còn xinh.
Lòngngườiđànbàấyđangchịunhữnggiàyvòđentối.Khichịthấykhông
chảichuốtđượcnữa,chịđâmthùghéttấtcả.CảđếnôngMadeleinemàchị
cũngnhưtấtcảmọingười,vẫnkínhphụcxưakia,chịcũngphátghét,ghét
cayđắng,ghéthơnaihết,vìchịđãlặpđilặplạiquánhiềulầnrằngôngđã
đuổichị,làmchochịkhốnkhổđếnthế.Nhữngkhiđiquaxưởngcũcóthợ
thuyềnđứngtrông,chịvờcườivàháttolên.Mộtbàthợgiàmộthômtrông
thấychịcườivàhátnhưthế,bảo:“Cáichịnàyrồicũngchảragì”.
Fantinelòng đầy uất hận, bắt nhântìnhbừavới một người, chẳng cân
nhắcgì,ngườiđầutiênmàchịgặp,mộtngườimàchịkhôngyêu,nhưmuốn
trêutứcmọingườivậy:Ngườiấylàmộtthằngkhốnnạn,mộttêngảyđàn
hànhkhất,mộtđứavônghềnghiệpnghèokhốn.Hắnđánhđậpchịrồichán
chị,bỏchịdễdàngcũngnhưkhichịbắtnhântìnhvớihắn.Fantinevẫnyêu
quýđứaconhếtsức.Chịcàngsađọa,cuộcđờichịcàngđentối,thìhìnhảnh
đứaconthơngâyyêudấulạicàngsángchóitrongtâmhồnchị.Chịtựbảo:
“Baogiờtagiàu,thìtasẽđónCosettecủatavềvớita”,vàchịcườisung
sướng.Chứnghocũcủachịvẫn khôngkhỏi, lưnglạithườngtoátmồhôi
lạnh.
Mộthôm,chịnhậnđượcmộtbứcthưcủavợchồngThénardiernhưsau:
“Cosettemắcmộtchứngbệnhđangpháttriểnởđịaphương,ngườitagọi
bệnhsốtban.Cầnnhiềuthứthuốcđắttiềnđểchữa,chúngtôichạychữađến
sạtnghiệp,bâygiờthìchúngtôikhôngcòntiềnnữa.Trongvòngtámngày,
nếuchịkhônggửichobốnmươifrancsthìcoinhưconbéđiđứt”.Fantine
cườirộlênnhưđiênvànóivớibàlánggiềng:
—A,họquýhóathật!Bốnmươifrancs,cóthếthôi!Nghĩalàhaiđồng
vàng!Đàođâura?Họthậtngớngẩn,nhữngngườinhàquêấyhọngớngẩn
thật!
Nhưngrồichịlạiđiraphíacầuthang,ghécửasổđọclạibứcthư.Vàchị
xuốngthanggác,chạyraphố,vừachạyvừanhảyvừacườikhanhkhách.
Cóngườigặpchịhỏi:
—Cógìmàchịvuisướngthếhở?
Chịtrảlời:
—Ởnhàquêhọvừaviếtthưchotôi.Thậtlàngungốc.Họđòitôigửi
bốnmươifrancs.Nhàquêthật!
Khiđiquaquảngtrường,chịthấycóđámđôngxúmquanhmộtchiếcxe
kiểurấtlạ.Trênsànxecómộtngườiđànôngmặcáođỏđangnóihuyên
thuyên.Đólàmộtanhchàngnhổrăngdạo,đanggiớithiệuvớimọingười
nhữnghàmrănggiảtrọnvẹn,nhữngốngthuốcđánhrăng,những“nhathống
thủy”, “nha thống tán”. Fantine len vào đám đông và cũng cười như mọi
người.Bàidiễnthuyếtcủatênnhổrăngdạođầynhữngtiếnglóngdànhcho
bọnvôlạivànhữngchữkhóhiểuđểchokháchtửtế.ThấyFantinecười,hắn
bỗngkêulên:
—Cáichịđangcườikia,răngchịđẹpquá!Nếuchịbánchotôihaicái
bàncuốccủachịthìtôitrảchochịmỗicáimộtđồngvàng.
Fantinehỏi:
—Haicáibàncuốccủatôilàcáigì?
—Haicáibàncuốclàhaicáirăngcửahàmtrênấy-anhnhổrăngnói.
Fantinekêu:
—Nóigìmàngheghêrợnthế!
Mộtmụgiàmómđứngcạnhnóilẩmbẩm:
—Haiđồngvàngcơà!Thậtlàsướngnhé!
Fantinebịttaichạytrốnđểkhỏinghegiọngnóikhànkhàncủaanhchàng
ấyđuổitheo:
—Nghĩkỹđichịơi!Haiđồngvàngđượckhốiviệcđấy.Nếuvừaý,tối
nayđếntìmtôiởquánTillacnhớ.
Fantine về đến nhà, còn lẩm bẩm tức giận. Chị kể chuyện lại cho
Marguerite:
—Bàthửnghĩxemcóngheđượckhông?Saolạicóthằngchađángghét
thế!Saongườitalạiđểchonhữngđứanhưvậyđidạokhắpnơi?Bẻhaicái
răngcửacủatôià?Thếrồimặtmũicủatôisẽghêgớmnhưthếnào?Tóccòn
mọclạichứrăngthìbaogiờ!Gớmcáiđồyêuquái!Thàtôiđâmđầutừtầng
gácthứnămxuốngvỉahècònhơn.HắnbảotôilàtốinayhắnởquánTillac.
BàMargueritehỏi:
—Thếhắntrảbaonhiêu?
—Haiđồngvàng.
—Thếlàbốnmươifrancs.
—Vâng,thếlàbốnmươifrancs-Fantinenhắclại.
Chịyênlặng,trầmngâmrồigiởviệcralàm.Mườilămphútsau,chịbỏ
đồkhâuđấyvàchạyracầuthangđọclạicáithưThénardier.Khitrởvào,chị
hỏibàMargueritengồikhâubêncạnh:
—Bànhỉ,sốtphátbanlàgìnhỉ,bàcóbiếtkhông?
—Có,đólàmộtthứbệnh.
—Chữabệnhnàycầnnhiềuthuốclắmphảikhông?
—Ồ,nhữngthứthuốcghêgớmlắm!
—Bệnhấyđauởđâunhỉ?
—Nóđaunhưthếđấy.
—Trẻconhaymắc,phảikhông?
—Nhấtlàtrẻcon,dễmắclắm.
—Cóchếtđượckhônghởbà.
—Chếtlắmchứlị.
Fantinelạiđirađểđọcbứcthưmộtlầnnữaởcầuthang.Đếntối,nàngra
phốvàngườitathấynàngđivềphíaphốParislàphốcácquáncơm.
Hômsau,trờichưasáng,khibàMargueritesangphòngFantineđểcũng
ngồikhâuchungmộtngọnnếnthìbàtathấyFantinengồitrêngiường,mặt
táinhợt,lạnhlẽo,ghêrợn.Nàngkhôngngủ.Chiếcmũchụprơixuốngđầu
gối, ngọn nến cháy cả đêm sắp tàn. Trước cảnh tượng bất thường ấy,
Margueritekinhngạcđứngsữngởngưỡngcửanhưmộtphotượnggỗ.
kêu:
—LạyChúa!Câynếncháyhếtcảnhưthếkia!Cótaibiếngìxảyra,hở
chịFantine?
RồibànhìnFantineđangquaycáiđầutrọclốcvềphíabà.Mớimộthôm
màFantineđãgiàđiđếnmườituổi.
—LạyChúa!ChịFantine,chịlàmsaovậy?
—Cógìđâu.Tôivuithìcó.Contôisẽkhôngchếtvềcáibệnhácnghiệt
ấyvìcóthuốcrồi.Tôirấthàilòng.
Fantinenóithế và chỉ cho bà Margueritehaiđồngtiềnvàngchóingời
trênmặtbàn.
—ÔiChúaơi!Cảmộtcáigiasảnnhưthế!Chịlàmgìmàcóđượcnhững
đồngtiềnvàngấy?
—Cóđấyạ?
Fantinetrảlờithếthôivàcười.Ngọnnếnchiếurõmặtchị.Nụcườirớm
máu.Mộtítnướcdãiđỏdínhởhaimépvàởmiệngchịcómộtlỗhổngđen!
Haicáirăngđãbẻđirồi.
Fantine gửi bốn mươi francs ấy cho Thénardier. Thật ra thì vợ chồng
Thénardierđãđánhlừanàngđểlấytiền,Cosettekhôngốm.
Fantinenémgươngquacửasổ.Từlâunàngkhôngởcáiphòngởtầnghai
nữamàlênởtrêngácxépsátmáinhà,chỉcàibằngmộtcáithencon,mộtcái
xómàgácmáichếchlênmặtsàn,ravàođụngđầu.Kẻnghèokhổchuivào
buồngmìnhởcũngnhưđisâuvàosốmệnh,càngvàocàngphảicúirạplưng
xuống.Fantinekhôngcógiườngnữa,nàngchỉcómộtmảnhgiẻráchgọi
chăn,mộtcáiđệmvứtxuốngsànvàmộtchiếcghếnát.Câyhồngconnàng
vẫntrôngđãchếtkhôtrongmộtgócbuồng.Tronggóckháccómộtcáicóng
đựngbơhaydùngđựngnước:Mùarétnướcđônglại,mỗilầnnhưthế,mặt
nướcđểlạimộtvànhbăngtronglòngcóng.Fantineđãkhôngcầnbiếtxấu
hổlàgì,đếnnaynàngcũngkhôngthiếtlàmdángnữa.Đếnthếlàhết.Nàng
độinhữngcáimũchụpbẩnđiraphố.Vìbậnhayvìchánchường,nàngđể
mặcchoquầnáoráchnát,khôngvávíunữa.Khigótbíttấtthủng,nànggấp
vàotronggiàylàmchobíttấtcónhữngnếpdăndọc.Nàngđụpcáicorset
nátbằngnhữngmụnvảibở,hễcựamộtcáilàtoạcra.Chủnợluônmènheo,
khôngđểchonàngyênlúcnào.Ởngoàiđườngcũngthấyhọ,vềnhàcứđến
cầuthanglạiđãthấyhọ.Đêmnàonàngcũngnghĩngợivàkhóclóc.Mắt
nàng sáng quắc lên; nàng luôn luôn đau nhói ở phía trên bả vai bên trái.
Nànghonhiều.NàngthùôngMadeleinelắm,nhưngnàngkhôngthanthở.
Nàngkhâumườibảygiờmộtngày.Nhưngmộttênchủthầunhàphalãnh
thuêtùphụnữkhâugiárẻ,nêncôngkhâuthuêởngoàicũngbịhạxuống,chỉ
đượcchínxumộtngày.Làmviệcmườibảygiờmàchỉđượcchínxu!Bọn
chủnợlạicàngnghiệtngãhơnbaogiờhết.Ngườibánđồcũcủanàngđãbắt
lạigầnhếtđồđạc,thếmàlúcnàohắncũnghỏinàng:“Cáiquânnàylúcnào
màytrảnợtao?”Ngườitacònmuốngìnữa,hởtrời!Nàngthấymìnhnhư
mộtconvậtbịngườitasănbắtvàđươnghóanênhungtợnvìbịđuổicùng
đường.Cũnglúcấy,nhàThénardierviếtthưbảonànglàchúngđãkiênnhẫn
lắmrồi,đãtốthết sứcrồi,phảigửingaychochúngmộttrămfrancs.Gửi
ngay,nếukhôngchúngsẽtốngcổCosetteracửamặcchorétmướt,mặccho
langthang,mặcchovừathoátkhỏicáibệnhghêgớm,mặcchođứabémuốn
rasaothìra,cóphảichếtđườngchếtchợcũngđành.Fantinetựbảo:“Một
trămfrancs!Tìmđâuramộtviệclàmcôngnhậtnămfrancs?Thôi!Đànhbán
nốtvậy.”
Thếlàngườiđànbàxấusốấyđilàmgáiđiếm.
XI
CHÚAGIẢITHOÁTCHÚNGTA
(NguyênvănLaTinh:Christusnosliberavit)
ChuyệncủaFantinelàchuyệngìvậy?Chuyệnxãhộimuamộtngười
lệ.Muacủaai?Củacùngkhổ.Củađóikhát,củarétmướt,củacôđơn,của
hắthủi,củatrơtrụi.Cảnhmuabánquáthươngtâm:Mộtmẩubánhđánhđổi
mộtlinhhồn.Cùngkhổđembán,xãhộinhậnmua.LuậtChúathiêngliêng
điềukhiểnvănminhthếgiới,nhưngluậtChúachưađisâuvàovănminh.
NgườibảoviệcmãinôkhôngcònởChâuÂu.Nóithếlàlầm.Nóvẫntồntại,
nhưngnóchỉlàmkhổngườiphụnữ.Đólàchếđộmãidâm.Nóđènặnglên
ngườiphụnữtứclàđènặnglênduyêndáng,yếuhèn,sắcđẹp,tìnhmẹ.Đó
làmộtđiềunhụcnhãlớnchobọnđànông.
Đếnbướcđườngbiđátấy,FantinechẳngcòngìlàcôFantinengàyxưa
nữa.Trởthànhbùndơ,nàngcũnghóarađálạnh.Aichạmphảinàngcũng
cảmthấybuốttay.Nànglàkẻquađường,chịuđựnganhvàkhôngbiếtanh
làai.Nàngôuế,nhưngmànghiêmnghị.Nàngđãđoạntuyệtvớicuộcđời,
vớixãhội.Cáigìcóthểxảyđếncũngđãxảyđếnvớinàngrồi.Nàngđãnhận
tấtchịutất,thửtháchtất,đaukhổtất,mấttất,khócthươngtất.Bâygiờthì
nàngcamchịuvớidánglạnhlùng,cũngnhưcáichếtcódángmộtgiấcngủ.
Nàngkhônglẩntránhcáigìnữacả.Nàngkhôngkiêngsợcáigìnữacả.Mưa
rào cứ tuôn xuống người nàng đi, biển cả cứ giội lên người nàng. Sá gì!
Nàngđãlàmộttấmgiẻđẫmnước.Ấylànàngtưởngthế.Nhưngthậtlàsai
lầmkhitưởngtượngrằngmìnhdốccạnhếtđắngcaycủavậnmệnhvàđạt
tớiđượcchỗtậncũngcủabấtkỳmộtcảnhhuốngnào.
Hỡiơi!Nhữngvậnmệnhbịxôdồnnhưthếlàthếnàonhỉ?Họbịđẩyđi
đâu?Vìsaolạithế?Aibiếtđiềuấytứclàrõcáitốitămhuyềnbí.Chỉcómột
kẻbiết.ĐólàChúa.
XII
GÃBAMATABOISVÔCÔNGRỒINGHỀ
Ởtỉnh nhỏ, nhất là ở Montreuil Sur Mer, cómộthạngthanhniên mỗi
nămgặmnhấmmộtngànrưỡifrancslợitứccùngmộtkiểucáchnhưcáccậu
côngtửởParistiêuhaimươivạnfrancs.Đólàmộthạngngườivônghĩa,
khôngsinhlực,ănbám,vôdụng,cóchútítruộngđấtvànhiềucáidạidột
cộngvớimộtítthôngminh.Vàocácphòngkháchlịchsựthìhọlàngườicục
súc,màởquánrượuthìhọtựcholàquýtộc.Mởmiệngthìnàolà“đồngcỏ
củatôi”nàolà“rừngcủatôi,điềntốtnhàtôi”.Họhuýtcòicáccôđàotrong
rạpđểlênmặttalàngườithôngthạo,họgâygổvớisĩquanđểtỏrằngmình
cũnglàkháchkiếmmã.Họcũngđisăn,hútthuốclá,ngápvặt,uốngrượu,
đánhbillard,đứngxemngườitalênxuốngxe,lacàchốncaolâutửuđiếm.
Họcómộtconchóđểgặmxươngdướibànvàmộtcônhântìnhđểdọncơm
lên bàn cùng ăn. Họ tính toán chi li từng xu, họ học đòi theo thời trang
khôngphảilối,họcónhữngkiểucáchthịthànhrởm.Cứthếhọsốnggiàđời
nguđộn,khônglaođộng,chẳngíchgìchođờimàcũngchẳnghạibaonhiêu.
FélixTholomyèsmàchỉởtỉnhnhà,chẳngbiếtParislàgìcả,thìsẽcómột
kiểungườinhưthế.
Nếuhọgiàucóhơnnữathìngườitachohọlàkẻsangtrọng,mànghèo
kiếthơnnữathìlàđứaănhại.Thậtrahọchỉlàmộtbọnvôcôngrồinghề.
Trongđám,cókẻbặngnhặng,cókẻchánchườngcókẻvẩnvơvàcókẻlố
bịch. Thời ấy, bộ cánh của một gã sang trọng là một cái cổ áo, một cái
cravate to, một chiếc đồnghồ có dây lủnglẳng đồ chơi, ba cáigilet mặc
chồnglênnhau,mỗicáimộtmàu,cáixanhtrongcùngrồiđếncáiđỏ,một
cáiáomàuoliviersthânngắn,đuôixòe,đínhhaihàngcúcbạcdàysítnhau,
chạy lên tận vai, một cái quần cũng màu oliviers nhưng nhạt hơn, đường
mayởhaiốngthêmnhữngngấnthêuchođẹp,từmộtđếnmườimộtnhấn
mộtbên,chứkhôngbaogiờquávàluônluônlàsốlẻ.Thêmvàođócòn
đôigiàycaocổgắncásắtởgót,cáimũcao,hẹpvành,mớtócbờmxờm,cây
batoongtotướngvànhữngcâubônglơn,bôngphèngluônluôntrêncửa
miệng.Đặcbiệthơncảlàbộcựagiàyvàbộrâutrênmép.Bấygiờrâumép
làdấuhiệutưsảnthịdân,còncựasắtcónghĩalàngườiđibộ.
[63]
Gãsang
trọngtỉnhlẻdùngcựacàngdàivàtỉabộriacàngdữ.
BấygiờcácnướcCộngHòaNamMỹđangchốnglạiáchthốngtrịcủa
vua Tây Ban Nha. Bolivar đang lãnh đạo quân Cách Mạng chống lại
Morillo,tướngcủanhàvua.Nhânđó,mũhẹpvànhlàBảoHoàngvàcótên
làMorillo,cònnhữngngườipháitựdothìđộimũrộngvànhgọilàBolivar.
Khoảngđầugiêngnăm1823,nghĩalàtámchínthángsaunhữngviệcvừa
kể,vàobuổitốimộtngàymưatuyết,mộtchàngcôngtử,mộtgãvôcôngrồi
nghềkiểutrên,ănmặcđúngthờitrang,lạichoàngmộtáokhoácthậtấm,
đangtiêukhiểnbằngcáchtrêunghịchmộtgáiđiếm.Ảnàyđanglảngvảng
trướctiệmcàphêSĩQuan.Ảbậnáomỏngđểhởngựcvàvai,trênđầugiắt
hoa.Taycôngtửhútthuốclá,cáimốtbấygiờlàthế.Mỗilầnngườigáiđiếm
lượnquathìhắnlạiphàkhóixìgàvàomặtảvàvăngranhữnglờitrêuchọc
màhắncholàhómhỉnh:“Saomàyxấunhưmalemthế!Hãychemặtđi,con
kia!Màylàconmóm!”…TaycôngtửấytênlàBamatabois.Ngườiđàn
trôngnhưconmadạitrátphấnđiđilạilạitrêntuyết,khôngtrảlời,không
thèmnhìnhắn.Ảcứyênlặngđilại,cáchnămphútlạiđếnhứngnhữnglời
chếgiễumộtlần,ynhưmộttênlínhbịphạtđònqualạidướitrậnmưaroi.
Thấy châm chọc không kết quả, anh chàng đâm tức, bèn rình lúc chị kia
quaylưnglại,khẽrónrénđitheo,nhịncườicúixuốngbốcmộtnắmtuyếtbỏ
tọtvàolưngáohởvaicủachịta;chịrúlênmộttiếng,nhảychồmlênnhư
một con báo, xông vào cào cấu nát mặt thằng nghịch ác, miệng chửi rủa
nhữnglờighêgớmnhất.Tiếngchửirủakhànkhànvìrượuvăngratừmột
cái mồm đen ngòm thiếu cái răng, trông đến gớm. Người đàn bà ấy
Fantine.
Nghenáođộng,bọnsĩquantrongtiệmkéocảrangoài,ngườiđiđường
cũngđứnglại,tụtậpthànhđámđôngvâyquanhlấyđámđánhnhaumàcười,
màlaó,màvỗtay.Trongđámđánhnhautúibụinhưmộtcơnlốc,nhìnkỹ
mớithấymộtanhđànôngđươngchơivơi,mũlăndướiđất,mộtchịđàn
vừađấm,vừađá,vừarúthét,đầutrần,khôngrăng,khôngtóc,mặttáinhợt
vìgiận,nomthậtghêgớm.
Bỗngmộtngườicaolớntừđámđôngtiếnthẳngra,tómngựcáosatinđầy
bùncủangườiđànbà,ralệnh:
—Đitheota!
Ngườiđànbàngẩnglên.Tiếngthétbỗngnhiênnghẽntrongcổ.Haicon
mắtchịđờra.Mặtchịđangtáinhợtbỗnghóaratáixanhvàchịrunlên
kinhsợ.ChịđãnhậnrangườiấylàJavert.
Cậucôngtửnhânlúclộnxộnchuồnmất.
XIII
GIẢIQUYẾTMẤYVẤNĐỀCẢNHSÁTTHÀNH
PHỐ
Javert rẽ đám đông, rảo cẳng đi về phía Sở Cảnh Sát ở đầu phố, kéo
ngườiđànbàkhốnnạnlếchthếchtheosau.Chịtađểmặcchohắnlôiđinhư
ngườimấthồn.Cảhaikhôngainóimộtlời.Bọnngườiđixem,thíchthúcực
độ,kéotheosau,vừađivừaphatrò.Cảnhkhổnãocùngcựcvẫnlàcơhội
chonhữnglờibôngđùatụctĩu.
BuồnggiấySởCảnhSátlàmộtgiannhàthấpcólòsưởi,cóbótlínhbảo
vệ, cửa trông ra đường, kính có song sắt. Javert mở cửa đưa Fantine vào
trong nhà rồi đóng cửa lại, làm cho bọn tò mò thất vọng. Họ kiễng chân
nghểncổnhìnquatấmkínhmờchỗbótgác,đểxemchođược.Anhtò
giốngnhưanhthamăn.Đượcxemcũngnhưđượcnuốt.
Fantinevàođếnbuồnggiấy,ngồiphệtxuốngmộtxókhôngdámrỉrăng,
khôngcựaquậy,thubốnvóynhưconchósợđòn.Viênđộicoiởđâymang
lạimộtcâynếnđặtlênbàn.Javertngồixuống,rúttrongtúiramộttờtínchỉ
rồibắtđầuviết.
Pháp luật chúng ta đã giao những phụ nữ này cho cảnh sát được toàn
quyềnxửlý.Nómuốnlàmthếnàothìlàm,muốnphạtthếnàocũngđược.
Nótựýtướcđihaithứđángbuồnmàhọgọilànghềnghiệpvàtựdocủahọ.
Javertlạnhnhưtiền.Bộmặtđĩnhđạccủahắnkhôngbiểulộchúttìnhcảm
nàohết.Songhắnsuynghĩchămchúvànghiêmtúclắm.Đólàlúchắnthi
hànhcáiquyềnlựcđặcmệnhđángsợcủahắn,vớimọisựthậntrọngcủamột
lươngtâm nghiêmkhắc,tuy khôngcóai kiểmsoát.Lúcấyhắn cảmthấy
chiếcghếđẩucảnhsátviêncủahắnlàmộtcôngđường.Hắnđangngồixử
án.Hắnluậnánvàhắnkếttội.Hắnvậndụngtấtcảnhữngkiếnthứccủahắn
đểlàmchotròncáiviệcnghiêmtrọngấy.Càngxétviệcđứagáiđĩấy,hắn
càngthấyphẫnnộ.Khôngnghingờgìhết,hắnvừachứngkiếnmộttộiác.
Thậtthế,trướcmặthắn,ngayngoàiphố,mộtảvôlạiđãlăngmạxãhội,đã
xúcphạmxãhộitrongconngườimộtvịnghiệpchủ-cửtri.Mộtảgáiđiếm
dámxúcphạmmộtnhàtưsản.Cảnhấy,chínhmắthắn,chínhJavert,đãnhìn
thấy.Hắnyênlặngcắmcúiviết.
Viếtxong,hắnkýtên,gấptờgiấylạiđưachoviênđộigácmàbảo:
—Lấybangườigiảiconnàyvàonhàgiam.
RồiquaysangphíaFantine:
—Màyđitùsáutháng.
Fantinerụngrời,kêu:
—Sáutháng!Sáuthángởtù!Sáuthángmỗingàychỉđượcbảyxu!Thế
thìCosetterồiralàmsao?Conơi!Con!Ôngthanhtraơi,tôicònnợnhà
Thénardiernhữngmộttrămfrancsnữa,ôngcóbiếtchokhông?
Chịtalếtdướisàngạchlấmbùngiầybọnlính,chịchắptay,cứquỳ
đầugốiđivàkêuvan:
—ÔngJavertơi,ôngsinhphúccho.Tôicamđoanvớiôngrằngkhông
phảilỗiởtôi.Nếuôngđượcchứngkiếnngaytừlúcđầuthìôngđãrõ.Tôi
xinthềtrướcmặtChúalàkhôngphảilỗiởtôi.Chínhcáinhàôngtưsảnấy,
nàotôicóquenbiếtgìđâu,ôngấybốctuyếtbỏvàolưngtôi.Khilũtôiđi
đườngkhôngđộngchạmgìđếnai,thìngườitacóquyềngìlấytuyếtnhét
vàolưngchúngtôinhưthế?Tôibịcónglạnh.Tôilạiđangốmdở,ôngxem
đấy!Vớilạitrướcđóôngấycứnhạobángtôimãi.Nàolà:Màyxấulắm!
Nàolà:Màykhôngcórăng.Tôicũngbiếtlàtôikhôngcórăngthật.Tôi
làmgìđâu.Tôitựnhủ:Vịnàybôngđùathôi.Tôicógiởngóngìvớiôngấy
đâu.Tôikhôngnóikhôngrằng.Giữalúcấythìôngtanhéttuyếtvàongười
tôi.ThưaôngJavert,thưaôngthanhtraphúcđức.Quanhđâylạikhôngcóai
làmchứngchotôilàđãtrôngthấyđúngnhưthếư?Cólẽtôicũngcótrái
đãnónggiận.Nhưngôngminhxétcho,tronglúcbấtthầnnhưthế,ai
bìnhtĩnhđược.Aimàkhôngphátbẳnlên.Vảlạibấtthìnhlìnhkhôngngờcó
ngườibỏmộtvậtlạnhnhưthếvàotronglưngthìaimànínđược!Tôicũng
biếtlàmbẹpcáimũdạcủaôngấylàtráirồi.Làmsaoôngấylạibỏđingay
khôngđểchotôixinlỗi!Trờiơi!Xinlỗiôngấythìxinchứsao.ÔngJavert
ơi,xinôngthachotôilầnnày,lầnhômnaythôi.Ôngơi,ôngkhôngbiếtcho
rằngởtrongtùmỗingàychỉkiếmđượccóbảyxu-cáiđóhẳnlàkhôngphải
lỗiởNhàNước-nhưngchỉkiếmđượccóbảyxumàôngtưởngtượngxem,
tôiphảitrảnợnhữngmộttrămfrancs,khôngcóthìhọtốngcổcontôiđi.Ôi
trờiơi!Tôikhôngthểđểcontôiởvớitôiđược.Cáinghềtôilàmxấuxalắm!
Ôi,Cosette,conơi,conyêuquýcủamẹ,rồiconsẽrasao,hỡiconchótội
nghiệpcủamẹ?Thưaông,tôinóibọnnhàThénardier,bọnbánquán,bọn
nhàquê,chẳngcónhânnghĩagì.Chúngnóchỉbiếttiềnvớitiền.Đừngbỏ
tôi,ôngơi!Ôngbiếtcho,nếutôiởtùthìconbésẽbịđuổingayrađường
muốnrasaothìra,giữamùađôngthánggiáthếnày.Ôngthươngcháu
bỏngvới,ôngJavertphúcđứcơi.Nếunónhớnnhaumộttí,thìkệnótựđi
màkiếmănlấy,nhưngnócònbédạilắm,chưabiếtgìđâu.Tôivốnkhông
phảilàconngườihưthânmấtnết.Khôngphảitạitôisiêngănnháclàmgì.
Sởdĩtôiphảiuốngrượulàvìkhốnkhổquá.Tôicóưarượuđâu,songuống
vàochonóquênlãngđi.Khitôicònđượcsungsướng,aimởtủtôimàxem
thìbiếtrằngtôikhôngphảilàkẻđỏmdángbơthờgìđâu.Tôitrướccóquần
áo,nhiềulắm.ÔngJavertơi!Ôngrủlòngthươngtôivới,ông!
Ngườigậplạilàmđôi.Fantinevừanói,vừakhócnứcnở,nướcmắtràn
rụa,áoxoạcđếnngực,haitayvặnvàonhau,thỉnhthoảnghokhantừngcơn
ngắn;chịnóilắpbắphổnhển,giọngyếuđuốinhưngườihấphối.Sựđau
khổcùngcựccókhinhưmộtánhsángthầndiệuvàghêgớmlàmđổinétmặt
conngười.Fantinelúcấytrởlạiđẹpđẽ.Nhiềukhichịdừngnói,ômlấygấu
áocủaJavertmàhônmộtcáchthiếttha.
Trướccảnhtượngấy,dầusắtđácũngphảichuyển,nhưngquảtimgỗcủa
tênmậtthámkhônglaychuyểntínào.
—Thôi,tađãngherồi.Màyđãnóihếtchưa?Bâygiờthìđi.Đitùsáu
tháng.DẫuChúaCứuThếxuốngđâycũngkhônglàmthếnàođược.
Fantinengheđếncáicâutậntừ:“DẫuChúaCứuThếcũngkhônglàmthế
nàođược!”thìhiểurằnghắnđãnhấtquyếtnhưthếrồi.Chịngãsụpxuống,
miệnglắpbắp:
—Thachotôi!
Javertquaylưngđi.Bọnlínhtúmtaychị.
Trướcđấymấyphútcómộtngườivàotrongbuồnggiấymàkhôngaiđể
ý.Ngườiấyđãkhépcửavàtựalưngvàocửa,đứngnghenhữnglờivanxin
tuyệtvọngcủaFantine.Đếnkhibọnlínhtúmlấychịđànbàkhốnnạn,chịta
khôngchịuđứngdậy,thìngườiấybướcrakhỏichỗtối,bảo:
—Khoanđã.
JavertnhìnlênvànhậnraôngMadeleine.Hắnbỏmũchào,dánglúng
túngnhưcóýbựcmình:
—ThưaôngThịTrưởng,xinlỗingài…
Mấytiếng“ÔngThịTrưởng”làmchoFantinenhưbịđiệngiật.Chịvươn
đứnglênđộtngộtnhưmatừdướimồ,lấytaygạtmấyngườilínhra,tiến
thẳngđếntrướcmặtôngMadeleine,nhữngngườichungquanhkhônggiữ
kịp.Chịnhìntrừngtrừngvàomặtông,bộdạngnhưcondại:
—A!VậyramàylàôngThịTrưởng!
Chịcườilênkhanhkháchvànhổmộtcáivàomặtông.
ÔngMadeleinelaumặt,rồinói:
—ÔngthanhtraJavert,ônghãythảngườiđànbànàyra.
Javerttưởngmìnhsắphóađiên.Cùngmộtlúcliền,hắncónhữngcảm
xúcmãnhliệtvàdồndậpchưatừngthấy.Mắttrôngthấymộtđứagáiđiếm
nhổvàomặtmộtôngThịTrưởng,đólàmộtđiềuquáigở,chỉnghĩlàviệcấy
cóthểxảyrathôicũngđủbấtkínhrồi.Mặtkhác,tríóchắnlờmờliênhệ
hìnhảnhthậtcủaảgáiđiếmvớihìnhảnhướcđoánvềôngThịTrưởngkia,
dođấyhắnkinhhoàngthấyrằngviệcđạixúcphạmcủaFantinevừarồicũng
khôngcógìlàlạ.NhưngđếnkhihắnthấyôngThịTrưởngấy,ôngquanấy,
bìnhtĩnhchùimặtvànói:“Hãythảngườiđànbànàyra",thìhắnchoáng
vángkinhkhủng.Hắnđứngngâyrakhôngbiếtnóigì,khôngbiếtnghĩthế
nào.Chưabaogiờkinhngạcđếnnhưthế,hắnnghẹnmồmnhưbịcâm.
LờiôngMadeleinelàmchoFantinengạcnhiênkhôngkém.Chịgiơcánh
taytrầnnắmlấyquảnắmcửalòsưởi,nhưngườisắpngã.Vàchịngơngác
nhìnquanh,miệnglẩmbẩmnhưnóimộtmình:
—Thảra!Thảtôiraà!Đểchotôikhỏiphảiđitùsáutháng!Ainóinhư
vậyđó?Cóthật có người nói nhưthếkhông?Tôinghe lầm chăng? Chắc
chẳngphảicáithằngThịTrưởngtrờiđánhkia!ÔngJavertnhânđứcơi,
phảiôngbảothảtôirakhông?Trờiơi!Ôngơi!Tôixinnóiôngrõrồiôngđể
tôiđinhé!CáithằngThịTrưởngtrờiđánhnày,cáithằngchóđểugiảThị
Trưởngnày,chínhnóđãlàmtôitrămphầnđiêuđứng.ThưaôngJavert,ông
nghĩmàxem! Hắn đãđuổitôi!Chỉ vì mộtlũđànbà mạt kiếpđãxầm
trongxưởng.Thếcóphảilàkinhtởmkhông?Ailạiđiđuổimộtđứacongái
nghèokhổcầncùlàmăn.Bịđuổitôikhôngkiếmđủtiềnnuôicon,chonên
mọisựbấthạnhxảyđến.TiệnđâycómộtđiềumàcácôngSởCảnhSátnên
đểýcảithiện,làđừngđểbọnthầukhoántrongnhàtùlàmhạibọnngười
nghèo.Ôngơi,tôitrìnhbàyđểôngrõ,côngmaychemiseđanglàmườihai
xuthìhạxuốngcònchínxu.Thànhrakhôngthểsốngđượcvàphảimặccho
đờirasaothìra.TôicònconCosette,túngthìphảitínhnênhóarangườihư.
Bây giờ thì ông đã hiểu bao nhiêu tai ách của tôi đều do cái thằng Thị
Trưởngănmàynàyđâyracả.Tôicóxéobẹpcáimũdạcủaôngtưsảntrước
tiệmcàphêsĩquan.Nhưngôngtađãnémtuyếtlàmhỏngcáiáodàicủatôi.
Nghềchịemchúngtôi,cảbộcánhchỉcóchiếcáolụađểdiệnbuổitốithôi.
Ôngxem,tôicócốlàmhạiaibaogiờđâu,cóphảikhôngthưaôngJavert.
Tôithấychánvạnđứahungáchơntôi,thếmàchúngnóđượcsungsướng
hơntôi nhiều.ÔngJavert ơi!Cóphảiôngbảongườitathả tôirakhông?
Đúngthếchứ?Xinôngcứchođiềutra,ônghỏichủnhàtôimàxem,bâygiờ
tôiđãtrảtiềnnhàsòngphẳng,aicũngsẽcôngnhậntôilàngườithậtthà.Ôi!
Trờiơi,xinôngthalỗi,tôivôýcầmphảiquảnắmcửalòsưởilàmkhóibay
rangoài.
ÔngMadeleinechămchúnghenàngnói.Vừanghe,ôngvừachotayvào
túiáogiletlấyramộtcáiví,nhưngmởralạilàvíkhông,nênônglạibỏvào
túi.ÔnghỏiFantine:
—Chịnóichịcònnợbaonhiêunữa?
ĐanghướngvềphíaJavert,Fantinequaylại:
—Taonóivớimàyđấyà?
Rồinàngnóivớibọnlính:
—Nàycácbác,cácbáccótrôngthấytôinhổvàomặtnóthếnàokhông?
À!TênThịTrưởnggiàkhốnnạnkia,màyđếnđâyđểdọataođó,cóphải
không?Nhưngtaothìtaokhôngsợmàyđâu.TaochỉsợôngJavertthôi.Tao
kínhsợôngJavertphúcđứcthôi.
Nóithếrồichịquayvềphíatênthanhtramậtthám:
—Thưaông,nóithếthìnói,cũngphảichocôngbằngchứ!Ôngthanhtra
ơi,tôi biếtônglà ngườicôngminh.Đầuđuôi câuchuyệncó gìđâu.Một
ngườiđànôngđùa,bốcmộtdúmtuyếtnhétvàolưngngườiđànbà,việcấy
làmchobọnsĩquancười.Đúng!Họcũngphảiđùagiỡnchứ.Màđámchị
emchúngtôicũnglàđểmuavuichothiênhạ.Vềphầnôngthìôngcũng
phảigiữgìntrậttựchứ.Chonênôngđếnônglôiconmẹđànbàcólỗiđi.
Nhưngôngvốnlàngườinhântừ,khinghĩlại,ôngbảothảtôira.Thếlàông
thươngđếncháubélắmđấy,vìrằngsáuthángởtùthìainuôiconchotôi.
Thếnhưngchớcóaidạidộtmộtlầnnữa,conkhốn!Lạyông,tôikhôngdám
thếnữa,ôngJavert!Từgiờthìaimuốnlàmgìtôithìlàm,tôikhôngdámcựa
quậynữa.Nhưngôngạ,hômnaytôitrótlàmtoánglênvìtôicóngquá.Tôi
khôngdècócáivốctuyếtcủaôngấyởtrongbụng.Tôiđãtrìnhôngrõlàtôi
đangốm,tôiho,trongdạdàytôicócáicụcgìnóngnhưlửa.Ônglangbảo
tôiphảichữangayđi.Đâynày,ôngsờvàomàxem.Ôngcứđưatayđây,
đừngsợ,ởchỗnàynày.
Fantinekhôngkhócnữa,giọngchịmơntrớnvuốtve.Chịnắmbàntayto
kệchcủaJavertápvàochỗngựctrắngmịncủachị,vừanhìnhắnvừacười.
Bỗngchịnắnlạisốngáolôithôi,kéocáigấuváyđãhếchlêntậnđầugối
chịquỳbòtừnãy.Rồitiếnraphíacửa,chịgậtđầuthânmậtnóinhỏvớibọn
línhcanh:
—Cácchúquyềnạ,ôngthanhtrabảothảchotôi,tôiđiđây.
Chịđặttaylênthencửa,chỉmộtbướcnữathôilàchịởngoàiđường.Cho
đếnlúcấyJavertvẫnđứngyên,mắtnhìnxuốngđất.Hắnngâyranhưmột
photượngđặtkhôngphảichỗ,ởgiữaquangcảnhđó.Nghetiếngđộngcửa,
hắnvụttỉnhlại,ngẩngđầulênvớivẻquyềnhànhvôthượng.Uyquyềncàng
ởngườiđịavịthấpcàngđángsợ.Uyquyềnởloàithúdữvàhungtợn,uy
quyềnởngườihènhạthìkhôngcógìkhủngkhiếphơn.Javertthét:
—Độitrưởng!Anhkhôngtrôngthấyconấynóđiraà!Aibảoanhđể
đi?
—Tôibảo-ôngMadeleine.
FantinenghetiếngJavertthétthìrụngrờibuôngthencửa,nhưmộttênkẻ
cắpbịbắtthảrơivậtđãlấy.ĐếnkhinghetiếngôngMadeleinethìchịquay
lại.Từđấychịđứngyênlặng,khôngdámthởmạnh,conmắthếtnhìnJavert
lạinhìnôngMadeleinetùytheongườinàyhayngườikianói.
CólẽJavertđãbị“trậtbảnlề”nênmớithétmắngviênđộinhưthế,mặc
dầuđãcólờiôngThịTrưởngtruyềnthảchoFantine.Cólẽhắnquênrằngcó
ôngThịTrưởngởđâychăng?Cólẽbụngbảodạrằngkhôngcóthểmột“nhà
cầmquyền”lạiramộtcáilệnhnhưthế,hắnnghĩchắcôngThịTrưởngđã
lầmlẫn,muốnthếnàylạinóirathếkhácchăng?Haylàđãhơnhaitiếng
đồnghồ chứng kiến những sự việc ngược đờiquáđỗi,hắn nghĩ cần phạt
quyếtliệt,ngườithấpphảinắmlấyquyềncao,ngườimậtthámphảilênlàm
quantòa,ngườicảnhbinhphảiquanán.Đếnnướcnàythìhắnphảiđạidiện
choluậtpháp,đạođức,anninh,đạidiệnchoNhàNước,đạidiệnchotấtcả
xãhộinóichung.
Dẫu sao, khi ông Madeleine nói “tôi bảo” thì viên thanh tra mật thám
JavertquaylạiphíaôngThịTrưởng.Mặthắntáingắt,môitímlại,toànthân
rung khe khẽ, vẻ người nghiêm lạnh, con mắt thất vọng và giọng hắn, lạ
chửa,rắnrỏituymắthắnnhìnxuống:
—ThưaôngThịTrưởng,khôngthểthếđược.
—Saovậy?
—Cáiconkhốnnạnnàyđãlăngmạmộtngườisangtrọng.
ÔngMadeleineôntồn,đấudịu:
—ÔngthanhtraJavertnày!Ônglàmộtngườichínhtrực,chonêntôisẵn
lònggiảithíchcửchỉcủatôi.Sựthậtlàthếnày.Khiôngđưangườiđàn
nàyđithìtôicũngvừađếnchỗđó,hãycònthấyđámđôngđứngbàntán,Tôi
cóhỏiđầuđuôivàbiếtrằngchínhanhtưsảncólỗi,lấylẽcôngbìnhmànói
thìphảibắtanhtamớiđúng.
Javertgượnggạo:
—ConkhốnkiếplạivừaxúcphạmđếnôngThịTrưởng.
—Đólàchuyệnriêngcủatôi.Riêngtôibịnhục,chắcvậy.Thếthìxửtrí
thếnàocũngtùytôithôi.
— Tôi xin ngài Thị Trưởng tha lỗi cho tôi. Điều nhục ấy không phải
thuộcriêngngàimàlàthuộcluậtpháp.
—ÔngthanhtraJavert,luậtphápcaonhấtlàlươngtâmconngười.Tôi
đãnghengườiđànbànàynói.Tôihiểunhữngviệctôilàm.
—ThưaôngThịTrưởng,tôithìtôichẳnghiểugìnhữngviệctôitrông
thấy.
—Thếthìônghãycứchấphànhmệnhlệnh.
—Tôichấphànhnhiệmvụ.Nhiệmvụcủatôibuộcphảigiamtùconnày
sáutháng.
ÔngMadeleinengọtngào:
—Ôngngheđây.Ngườinàysẽkhôngphảitùmộtngàynào.
Thấylờinóikiênquyết,JavertdámnhìnngayvàomặtôngThịTrưởng,
nhưngvẫngiữgiọnghếtsứctônkínhmànói:
—TôithậtlấylàmkhổtâmvôcùngvìphảicưỡnglạilệnhcủaôngThị
Trưởng.Đâycũnglàlầnthứnhấttrongđờitôi.Xinngàihạcốchophéptôi
trìnhrằngviệcnàyđúnglàthuộcquyềnhạnchúngtôi.Tôixintheoýngài
ThịTrưởng,chỉxétviệcanhtưsảnbịxúcphạmthôi.Tôicómặttạiđấy.
ChínhcáiconnàynóđãnhảyxổtúmlấyôngBamatabois.ÔngBamatabois
làcửtri
[64]
vàlàchủtòanhàtođẹpcóbaolơnởgócphố,nhàbatầnggác
dựng toàn bằng đá tảng. Ấy! Ở đời có lắm việc như thế! Bẩm ngài Thị
Trưởng,dùsaođinữathìviệcnàycũngchỉlàmộtvụvicảnhngoàiđường,
thuộcphạmvixétxửcủachúngtôi.VìthếtôiphảigiamgiữconmụFantine.
Tức thì ông Madeleine khoanh tay trước ngực và nói với một giọng
nghiêmkhắcchưaaitrongthànhphốtừngnghethấy:
—Sựviệcôngnóiđâylàmộtvụviphạmluậtcảnhsátthànhphố.Chiếu
theocácđiềukhoản9,11,15và66trongluậthìnhsựtốtụngthìquyềnthẩm
phánvụấylàởtôi.Vậytôiralệnhthảngườiđànbànàyra.
Javertcốsứclầncuối:
—Nhưng,thưangài…
—Cònvềôngthờitôinhắclạiđiều81trongđạoluậtngày13tháng12
năm1799vềviệcbắtgiamngườitráiphép.
—Khôngnóigìcả…
—Nhưngmà…
—Đira-ôngMadeleinetruyềnlệnh.
Javertđứngnhậnmiệngđònđánhtừtrướcmặt,vàogiữangực,ynhưmột
ngườilínhNga.
[65]
HắncúirạpxuốngtậnđấtchàoôngThịTrưởngrồiđira.
Fantineđứngtránhramộtbênvàkinhhoàngnhìnhắnđiquatrướcmặt.
Tâmtrạngcủachịcũngđảolộnlạlùng.Chịvừađượcthấycóhaithếlựcđối
khánggiànhgiậtconngườichị.Dướimắtchị,cóhaingườiđươngđốichọi
nhau,haingườicùngnắmtrongtayđờisốngcủachị,tựdocủachị,cảlinh
hồncủachịvàđứaconcủachị.Mộtbênthìmuốnxôchịvàochỗtốităm,
mộtbênthìmuốnkéochịrangoàiánhsáng.Conmắtkinhhoàngcủachị
nhưnhìnthấycuộcđấuphóngđạilênvàhaingườihiệnratolớnnhưhaihộ
pháp:MộtlàôngThiện,mộtlàôngÁc.ÔngThiệnđãthắngôngÁc.Cáiý
nghĩđãlàmchochịrunggiậntừđầuđếnchânlàvịthiênthầnchechởcho
chị lại chính là cái người mà chị hằng ghét cay ghét đắng, cái ông Thị
Trưởngmàchịcholàđãgâyramọioantrái,ôngMadeleine.Hơnnữachị
lăngmạôngtamộtcáchquáquắtnhưthế,lạichínhlàlúcôngtacứuchị!
Chịtrônglầm,nghelầmhaychăng?Từđâychịphảithayđổitấtcảtâmhồn
đihaysao?…Chịkhôngbiết,chịrunrẩy.Chịcàngnghecàngbốirối,càng
nhìncàngkinhhoàng.MỗilờinóicủaôngMadeleinemỗilầntiêudầnbóng
uámcủasựhằnthùtronglòngchịvànảynởramộtcáigìđầmấm,nóvừa
làniềmvuimừng,lòngtintưởngvàtìnhyêuthương.
Khi Javert ra khỏi buồng rồi, ông Madeleine quay sang phía chị, nói
chuyệnvớichị.Giọngôngchậmrãikhókhănnhưcốcầmnướcmắt:
—Tôiđãnghecônói.Nhữngchuyệnxảyratrướckia,tôicóbiếtgìđâu.
Tôitinlàcônóithật,tôicảmthấylàthật.Tôicũngchẳngbiếtlàcôđãnghỉ
việcởxưởngtôi.Tạisaolúcấycôkhôngđếntìmtôi?Thôi,bâygiờthếnày:
Tôitrảnợchocô;tôichongườiđiđónconcôvềđây,haylàcôđếnởvớinó,
tùyýcô.Cômuốnởlạiđây,haylàởParis,hayởđâunữacũngđược.Tôisẽ
trôngnomchocảhaimẹcon.Cômuốnlàmnữahaynghỉviệccũngđược.
Cầnbaonhiêutiềntôisẽđưa.Côsẽlạisốngcuộcđờilươngthiệnkhicôđã
đượcấmnosungsướng.Hơnthế,quanhữnglờicônói,nếulàthậtcả-tôi
tinlàthậtcả-thìcôvẫnlàngườitrinhchínhvàthanhcaotrướcChúa,
ngherõchưa?Tộinghiệp!
Nhữnglờiấy,conngườiđangkhốnkhổnhưFantinenghelàmsaocho
nổi.Đượcsốngvới con Cosette! Hết cáikiếpsốngnhơnhuốcnày!Được
sống tự do, đầy đủ, sung sướng, lương thiện cùng với con Cosette! Giữa
cảnhcùngcực,chịnhìnthấyhiệnratấtcảnhữngmộngướcthiênđường!
ChịngâyngườinhìnôngMadeleinevàchỉkịpbậtlênmấytiếngkhócnức
nở: Hu! Hu! Hu! Hai ống chân khuỵu xuống, chị quỳ trước mặt ông
Madeleine.Ôngtachưakịpngăn,chịđãvồlấytayôngmàhôn.
Rồichịngấtđi.
QUYỂNVI
JAVERT
I
BẮTĐẦUYÊNNGHỈ
ÔngMadeleinesaingườivựcFantinevềbệnhxáthợthuyềnđặtngay
nhà riêng của ông. Ông giao chị cho hai bà xơ trông nom. Đặt chị vào
giườngnằmthìchịlêncơnsốtnặng.Mộtphầnđêmchịmêsảng,nóihuyên
thuyên.Nhưngsaurồichịcũngngủyên.
Mãiđếntrưahômsau,Fantinemớitỉnhdậy.Nghecótiếngngườithở
đầugiường,chịvạchmàntrôngrathìthấyôngMadeleineđangđứngyên
nhìnvậtgìởtrênđầugiường.Conmắtcủaôngđầyvẻtrắcẩn,loâuvàhình
nhưcầukhẩn.Chịtrôngtheothìthấyôngđươngchămchắmnhìncâythánh
giáđóngởtrêntường.
TrongtâmtríFantine,hìnhảnhôngMadeleineđãkháctrước.Trôngông
nhưcóánhhàoquangtỏara.Ôngmêmảinhưđangcầunguyện.Chịnhìn
ôngmộtlúclâukhôngdámlêntiếng,mãisauchịmớikhẽhỏi:
—Thưaông,ônglàmgìđấy?
ÔngMadeleineđứngởđóđãmộttiếngđồnghồ.ÔngchờFantinetỉnh
dậy.Ôngnắmlấytaychị,nghemạchrồihỏi:
—Côthấytrongmìnhthếnào?
—Thưakhá.Tôingủđược.Hìnhnhưkhỏehơnnhiều.Chắckhôngviệc
gì.
Bâygiờôngmớitrảlờicâuhỏiđầutiêncủachị,làmnhưvừamớinghe
ra:
—TôicầunguyệnChúakhổnạnởtrênkia.
Trongthâmtâmôngmuốnnóithêm:Vìngườiđànbàkhổnạndướinày.
CảđêmhômquavàsánghômnayôngMadeleineđidòhỏivềviệcFantine.
Bâygiờôngbiếtrõtấtcảnhữngtìnhtiếtthươngtâmtrongđờichị.Ôngnói
tiếp:
—Côlàmộtngườimẹđaukhổ.Thôi,khôngnênthởthannữa,cũngnhờ
thếmàngàynaycômớihưởngquảphúc.Loàingườilàmnênthiênthầnnhư
thếđó.Khôngphảilỗiởhọ:Họcóbiếtcáchgìkháchơnđâu.Côxemđấy,
cảnhđịangụccôvừathoátkhỏichínhlàtầngthứnhấtcủathiênđường.Phải
quađótrước.
Ôngthở dàinãonuột. CònFantinethì nhìnvàoông mỉmcườimột nụ
cườihuyềndiệu,tuycókhuyếthaichiếcrăng.
Cũngtrongđêmấy,Javertviếtmộtbứcthư.Sángsớmhômsauhắnthân
hànhđếntậnnhàbưuđiệnMontreuilSurMerđểgửi.ThưgửiđiParis,đề:
“KínhđệôngChabouillet,bíthưcủaôngGiámĐốcSởCảnhSát”.
Cũngvìcâuchuyệnởbótcảnhvệđồnđạirangoàinênbàphụtráchbưu
chính và một vài người thóc mách trông thấy phong thư và nhận ra chữ
Javertthìđoánlàhắnđệđơnxintừchức.VềphầnôngMadeleine,ôngviết
thư ngay cho vợ chồng Thénardier, Fantine nợ chúng một trăm hai mươi
francs,ônggửichochúngbatrăm.Ôngbảochúngtrừđicáckhoảncònlại
thìdùnglàmchiphíđểđưaconCosetteđếnMontreuilSurMer,mẹnóđang
ốmcầnđượcgặpnó.
BứcthưlàmchoThénardierlóamắt.Hắnbảovợ:
—Mẹkiếp,chớbuôngconbéra!Aingờconchimsâulạisắphóaracon
bòsữa.Taođoánrarồi.Chắclạicóthằngngốcdạigáinàoănphảibùacon
mẹnóđâychứgì.
Nóphúcđápbằngmộttờkênợnămtrămlinhmấyfrancs,làmrấtkhéo.
Tờkêcóđínhhóađơnkhôngaicóthểngờvực,mộtcáicủathầythuốc,một
cáicủahiệubàochế.Cộngtrênbatrămfrancs.Đólànhữngđơnthậttrong
dịphaiđứaconnóbịốmmộttrậnlớnchứconCosettecóđauốmgì.Vấnđề
làởchỗkhéochữatênđi.Dướitờkhai,Thénardierghichú:“Tạmnhậnba
trămfrancs".ÔngMadeleinelậptứcgửithêmbatrămfrancsvớimấychữ:
“ĐưaconCosettesangngay”.Thấythế,Thénardierlạibảo:
—Trời!Thếnàythìlạicàngphảigiữrịtlấyconbé.
BệnhtìnhcủaFantinevẫnkhôngđỡ.ChịvẫnnằmởNhàThương.Khi
nhậnsănsóccho“thứgáiđĩấy”,cácbàxơcóýghêtởm.Aiđãxemnhững
bứckhắcchìmởReimschắccònnhớhìnhcáctrinhnữđoanchínhbĩumôi
trướcnhữngchịemlẳnglơ.Còncácviệcthờicổthìnhữngđạocôthanhtâm
khinhbỉnhữnghạngngườilangchạtừxưachẳngqualànhữngphảnứngtự
nhiêncủalòngtựtrọngsâuxacủaphụnữ.Cácbàxơcũngphảnứngnhư
vậynhưngmãnhliệthơnvìcácbàlànhữngkẻđiđạoChúa.Nhưngchỉvài
ngàysau,Fantineđãlấyđượccảmtìnhcủacácbà.Chịănnóidịungọt
khiêmtốn,nhấtlàtấmlòngmẹcủachịđãlàmchocácbàcảmđộng.Một
hômcácbànghethấychịnóigiữacơnsốtnặng:“Tôilàmộtngườitộilỗi,
songlúcnàocontôiđượcđếnvớitôithìtứclàChúađãthathứchotôi.Khi
trướctôicònlàconngườihưhỏng,tôikhôngdámđemconCosettevềnhà,
tôikhôngnỡđểcontôiphảinhìntôingơngácvàbuồnrầu.Thếnhưnglại
chính vì chútmáu rơi ấymà thân tôi nên nông nỗi này. Chính vì thế
Chúathathứchotôi.BaogiờconCosetteởđây,lúcấylàlúctôichịuphúc
Chúabancho.Tôisẽnhìnnó,nhìncáimặtngâythơvôtộiấythìlòngtôi
cũnghồhởira.Nókhôngbiếtgìhết.Nóđươngcònlàthiênthần,phảikhông
cácbàxơ?Ởvàotuổiấy,cánhthiênthầnđãrụngđâu!”
ÔngMadeleinemỗingàyđếnthămFantinehailần,lầnnàochịcũnghỏi:
—ConCosettesắpvềchưa?
Ôngtrảlời:
—Cólẽsángmai.Tôinhờđónnóđây,khôngsớmthìchiềuthôi.
Nétmặtxanhxaocủangườimẹrạngrỡlên:
—Ôichaoôi!Tôisẽsungsướngbiếtlàchừngnào!
Nhưtrênđãnói,bệnhtìnhcủaFantinekhôngthuyêngiảm,tráilạimỗi
ngàymộtthêmtrầmtrọng.Nắmtuyếtgiálạnhápvàogiữahaixươngbảvai
làmchomồhôikhôngthoátrađược,dođóchứngbệnhâmỉxưanaybùng
phátradữdội.Ngườitabắtđầuchữabệnhphổichochịtheomộtphương
phápđangcònthínghiệm.
ThầythuốcnghengựcFantinerồilắcđầu.ÔngMadeleinehỏi:
—Thếnào?
—Hìnhnhưngườinàycóđứacon,chịmuốnđượcthấymặt?
—Vâng.
—Nếuvậyôngnênmauchotìmconchịvề.
ÔngMadeleinegiậtmình.
Fantinehỏi:
—Thầythuốcbảothếnào,thưaông?
ÔngMadeleinegượngcười:
—Ôngấybảophảitìmngaycháubévềđây.Cónócôsẽkhỏengay.
—Ồ,thậtthếđấy!NhưngkhônghiểuvìlẽgìmàvợchồngThénardiercứ
giữmãiconCosettethếnhỉ?Trờiơi!Nósắpvềrồi.Thôi,lầnnàythìhạnh
phúcchẳngcònxaxôigìnữa!
NhưngtênThénardiernhấtđịnh“khôngchịubuôngconbé”.Nóviệnđủ
mọilýdo,chẳngđâuvàođâucả!NàolàconCosetteươnmình,nhưthếthì
trờimùađôngthếnàykhôngthểlênđườngđược,nàolàcònmấymónnợvặt
kêuréoquá,nóđanglụctìmcáchóađơn…
ÔngMadeleinebảo:
—TôiphảichongườiđimangconCosettevềmớiđược.Nếucầntôisẽ
đilấy.
Fantinebènđọcchoôngviếtmộtbứcthưrồichịkýxuốngdưới:
«ÔngThénardier,
ÔnggiaoconCosettechongườinày.Ngườitasẽtrảđủnhững
khoảnvặtvãnhcònthiếu.Trântrọngkínhchàoông.
Fantine»
Giữalúcấylạixảyramộtbiếncốnghiêmtrọng.Cuộcđờicủachúngta
nhưgọttrongmộtkhốiđáhuyềnbí,dùchúngtacódàycôngmàigiũathế
nàođinữa,dạngvânđencủasốmệnhcũngvẫnmãimãihiệnlên.
II
THẾNÀOMÀJEANLẠIHÓARACHAMP
Mộtbuổisáng,ôngMadeleineởtrongphònggiấy,đanggiảiquyếtnốt
mấy việc khẩn thiết của Tòa Thị Chính, phòng khi ông phải đích thân đi
Montfermeil.CóngườibáoviênthanhtracảnhsátJavertxinvàoyếtkiến.
NghethấynóiđếnJavert,ôngMadeleinekhôngnénđượcmộtcảmgiáckhó
chịu.TừngàyxảyraviệclôithôiởSởCảnhSát,Javertcànglánhmặtông
vàôngcũngkhônggặphắnlầnnàonữa.
—Chovào.
Javertbướcvào.ÔngMadeleinevẫnngồibênlòsưởi,taycầmbút,mắt
đểvàotậphồsơmàôngvừagiởtừngtờvừaphêchú.Đólànhữngbiênbản
vicảnh.ÔngkhôngbỏcôngviệcvìJavert.Thấynóiđếnhắn,ôngkhôngthể
khôngnghĩthươngchoFantine,chonênônglàmmặtlạnh.Javertchàoông
ThịTrưởngrấtcungkính.Ôngngồiquaylưngvềphíahắn,taykhôngngừng
ghichú.Javertbướclênhaibabướcvàyênlặngchờ.
NgườithầytướngnàođãtheodõitâmlinhJavert,biếtJavertlàconngười
manrợphụcvụvănminh,làsựhỗnhợpkỳdịcủangườiLaMãvàngười
Spartiate,
[66]
củangườithầytuvàanhcailính,làtêngiánđiệpkhôngnói
dối, thằng mật thám trong sạch, người ấy lại từng biết hắn có thành kiến
ngầmtừlâuvớiôngMadeleinevàđãxungđộtvớiôngvềvụFantine,nếu
ngườithầytướngấylúcbấygiờlạitrôngthấyJavertthìhẳnphảitựhỏi:“Có
việcgìxảyrathế?”
Ai đã biết rõ Javert là người ngay thẳng, minh bạch, thành thực, liêm
khiết,nghiêmkhắcvàácliệttấtđoánralàhắnvừamớisốngquamộtdiễn
biếnnộitâmlớnlao.Javertkhôngcóýnghĩgìmàkhônghiệnngaylênnét
mặt.Hắncũng như những người cục khác, dễ bốcnóngvàcũng dễ lành.
Nhưngkhôngbaogiờlạithấyvẻmặthắnkỳlạvàbấtngờnhưlúcnày.Lúc
vào,hắncúichàoôngMadeleine,nétmặtkhôngcóchútgìlàhờnoán,giận
dỗivànghingờgìnữa.Hắndừnglạicáchghếôngvàibướcvàhắnđứng
yên.Dángđiệucủahắnrấtlàphụctòng.Hắnvừathôkệch,vừathậtthà,vừa
nghiêmlạnh,nhưmộtngườichưabaogiờdịungọt,nhưngluônnhẫnnại.
Hắnđứngchờ,hắnkhôngnói,khôngnhúcnhíchchântay;hắnkhúmnúm
mộtcáchthànhkhẩnvàkiêntrìmộtcáchbìnhtĩnh,mặcchoôngThịTrưởng
lúcnàomuốnquaylưnglạithìquay,tayhắncầmmũ,mắtnhìnxuống,dáng
ngườihắnvừagiốnganhlínhđứngtrướcngườisĩquan,vừagiốngtêntội
phạmđứngtrướcquantòa.Baonhiêutínhtìnhcũngnhưbaonhiêuýnghĩ
ngườitathườnggánchohắnnaykhôngthấymộttýgìcả.Khuônmặtkín
thậtnhưđácủahắnđượmmộtvẻbuồnbãvôhạn.Tấtcảconngườihắnlàsự
biểuhiệncủasựhạmình,sựkiênquyếtvàsựcamchịucanđảm.
Mãisau,ôngThịTrưởngbỏbútquaylại:
—Thếnào?Cáigìđó?Cóviệcgìthế,ôngJavert?
Javertđứnglặngmộthồi.Khihắntrảlờithìgiọnghắntrangnghiêm
buồnbuồn,nhưngvẫnthậtthàđơngiản:
—BẩmôngThịTrưởng,cómộtviệcviphạmnặng.
—Việcgì?
— Bẩm, cómột viên chức cấp dưới vô lễ đối với quan trên, vô lễ rất
nặng.Bổnphậntôilàbáocáoviệcấyvớingài.
—Viênchứccấpdướiấylàaithế?
—Làtôi.
—Làông?Thếvịquantrênkialàai?
—Thưaông,làngàiThịTrưởng.
ÔngMadeleinengồithẳngngườilên.Javertvẫnnghiêmkhắccúimặtnói
tiếp:
—Thưaông,tôiđếnxinôngtưlêncấptrêncáchchứctôi.
ÔngMadeleinekinhngạc,hámiệngtoannói,Javertkhôngđểôngnói,
vẫntiếp:
— Tôi biết thế nàoông cũng hỏi saotôi không xin từchức, nhưng từ
chứccònnhẹquá.Từchứccònlàdanhgiá.Tôiđãphạmlỗiphảichịutrừng
phạt,NhàNướcphảiđuổitôivềmớiđúng.
Ngừngmộttí,hắnlạinói:
—Thưaông,hômnọôngnghiêmkhắcvớitôimộtcáchbấtcông.Hôm
naythìxinônglấycôngtâmmànghiêmkhắccho.
ÔngMadeleinekêulên:
—Thếnàomớiđượcchứ?Cáigìmàlýsựkhóhiểuthế?Nhưthếnghĩalà
thếnào?Ôngxúcphạmtôiởchỗnào?Ôngđãlàmgìtôi?Ôngcólỗigìđối
vớitôi?Ôngtựbuộctộiông,yêucầuthayông…
—Đuổivề.
—Ừthìđuổivề,đúngđấy.Nhưngtôikhônghiểugìcả?
—ThưaôngThịTrưởng,đểtôixinnóirõ.
Javertthởdàinãoruột.Vẫnbuồnrầu,vẫnnghiêmnghịhắnnói:
—Thưaông,cáchđâysáutuầnlễ,cáingàycóchuyệnlôithôivềngười
gáiđiếmấy,tôigiậnquánênđitốcáoông.
—Tốcáo!
—Vâng,tốcáovớiôngGiámĐốcCảnhSátParis.
ÔngMadeleinevốncũngnhưJavertkhôngmấykhicười,nghethấythế
cũngphảiphìcười.
—TốcáoThịTrưởngđãxâmphạmquyềnhạncủacảnhsát?
—Không.Tốcáongàilàmộttêntùkhổsaicũ.
MặtôngThịTrưởngtáinhợt.
Javertvẫncúiđầunóitiếp:
—Tôicholànhưthế.Từlâutôitưởngtượngranhưvậy.Dángngười
giống nhau, việc ông hỏi han tìm tòi ở Faverolles, cái sức khỏe của ông,
chuyệnôngcứuFauchelevent,tàibắnsúngcủaông,bướcđihơikhậpkhiễng
củaôngvàcòngìnữa,biếtbaonhiêuthứ!Toànlànhảmnhí!Thếmàtôiđã
đồrằngônglàmộtthằngtênlàJeanValjean…
—Mộtthằngtênlà?…Ôngnóitênlàgì?
—JeanValjean.Một thằng tùkhổsaimàtôiđược biết hai mươinăm
trướcđây,khitôicònlàcaingụcởToulon.Mãnhạntù,hìnhnhưtênJean
ValjeanlạiăntrộmởnhàmộtôngGiámMục.Rồihắnlạicầmkhígiớicướp
giậtmộtthằngbéSavoyardgiữađườngcáiquan.Đãtámnămnayhắntrốn
biệt,khôngbiếtbằngcáchnào,tìmmãikhôngra.Tôithìcứtưởnglà…Thế
rồitôilàmthật!Cũnglàdotôigiận.TôiđãtốcáoôngvớingườiGiámĐốc
SởCảnhSát.
ÔngMadeleinetừnãylạicầmtậphồsơxem.Hoàntoànbìnhthản,ông
hỏi:
—Thếngườitabảolàmsao?
—Làtôiđiên.
—Thậtư?
—Ngườitanóicólý,tôiđiênthật.
—Cũngmaylàôngtựbiết.
—Bẩmkhôngbiết thế nào được,ngườitađãbắtđược chính tên Jean
Valjeanrồi.
TờgiấyôngMadeleineđươngcầmlìakhỏitay.Ôngngẩnglênnhìnchằm
chằmvàomặtJavert,nóigiọngkhótả:
—À!
Javertvẫnnói:
—Thưangài,đầuđuôithếnày.Nghenhưởmiềnnày,vềphíaAillyLe
HautClochercómộtthằngchagọilàChampmathieu.Hắnnghèokhổlắm,
khôngaiđểý.Cáingữấychẳngbiếtchúngsốngbằngcáchnào.Mùathu
gần đây, lão Champmathieubị bắt về tộitrộm táo ở vườn nhà tên… thôi
cũngkhôngcầnnhớlàmgì.Đãxétnghiệmlàtrộmcótrèotường,bẻcây.
Ngườita bắt lão Champmathieu, tay lão còn cầmmộtcànhtáo. Người ta
giamlãolại.Đếnđâymớichỉlàmộtvụthườngphạmthôi.Nhưngrồimới
biết quả thật có lưới Trời! Vì nhà giam đổ nát, quan dự thẩm cho đưa
ChampmathieuvềnhàlaoArras.ỞnhàlaoArrascótênBrevetvốnlàtùkhổ
saimãnhạn,naykhôngbiếtvềtộigìlạiphảigiam.Hắntỏrabiếthốicảinên
đượclấy lêncoicổng. Thưangài,vừa giảitênChampmathieu đếnthìtên
Brevetđãkêungaylên:“Ônày!Tớbiếtthằngnàymà!Cùngbọnkhổsai
trướccảđây.Nhìntớxemnào!CậulàJeanValjean!”Champmathieulàmbộ
ngớngẩn:“JeanValjean!JeanValjeannàonhỉ?".“Thôi,đừngvờvịtnữa.
MàychínhlàJeanValjean!MàytrướccóởngụcToulon.Đãhaimươinăm
nayrồi.Bọnmìnhởvớinhaumãimà!".ThằngChampmathieuchối.Ốichà!
Cònlạgì.Ngườitađiềutra,ngườitaxoắnvàochuyệnấyvàngườitatìmra
thếnày:Trướcđâykhoảngbamươinăm.TênChampmathieulàmnghềxén
câyởnhiều nơi, nhất làFaverolles.Đến đây thì mấtdấuvếtnó. Mãi bao
nhiêunămsaumớithấylạinóởAuvergne,rồiởParis;nókhairằngởđấynó
làmnghềchữaxevàcómộtđứacongáilàmthợgiặt,nhưngchẳngcóbằng
chứnggìcả.Rồinóđếnởxứnày.ThếcònJeanValjeantrướckhivàotù
tộitrộmthìlàmnghềgì?Cũngxéncây.Ởđâu?CũngFaverolles.Lạicòn
mộtsựkiệnnữa:ThằngJeanValjeanấy,tênthánhnólàJeanvàtênmẹnólà
Mathieu. Có lạ gì! Đi tù về nó lấy tên họ mẹ để đổi tên nó thành Jean
Mathieu cho dễ trốntránh. Thế rồi nó đến ở Auvergne.Ở đấy tiếngJean
giọngđịaphươngđọcraChan,chonênmớigọilàChanMathieu.Nócứđể
vậyvàthếlànóhóaraChampmathieu.Thưa,ngàivẫntheodõicâuchuyện
đấychứ?NgườitachohỏiởFaverolles,giađìnhJeanValjeankhôngcònai.
Chẳngbiếtlàphiêubạtđiđâu.Bẩm,ngàicònlạgì,ởcáctầnglớphạlưuấy,
nhữngchuyệncảmộtgiađìnhtiêubiếnđikhôngphảilàhiếm.Tìmmãi
chẳngthấygì.Cáihạngấynếukhônglàbùnnhơthìcũnglàtrobụithôi.Vả
lạiđầumốicâuchuyệncáchđâybamươinăm,ởFaverolleskhôngcònai
biếtJeanValjeannữa.NgườitahỏiởToulon.NgoàitênBrevetchỉcònhai
tên khổ sai nữa có biết Jean Valjean, hai thằng khổ sai chung thân
CochepaillevàChenildieu.Lôihaithằngấyđemđinhận diện.Gặpnhau,
chúngnónhậnrangay.CảbađềunóiđólàJeanValjean.Cũngtuổiấy,năm
mươitư,cũngvócngườiấy,cũngdángđiệuấy.Nghĩalàđíchthịnó.Giữa
lúcấythìtôigửigiấytốcáongàiởVụCảnhSátTrungƯơng.Họtrảlời
rằngtôimấttríbởivìtênJeanValjeanhiệnđangbịgiamcứutạiArras.Ngài
tưởngtượngxemtôingạcnhiênthếnào,vìtôicứđinhninhrằngđãnắmcổ
tênJeanValjeanởđâyrồi!Tôibènviếtthưchoôngdựthẩm.Ôngtachođòi
tôiđếnvàđemtênChampmathieurađốichứng…
—Kếtquảlàthếnào?
Javertthẳngthắnvàbuồnrầunói:
—Thưangài,chânlývẫnlàchânlý.Tôibựclắm,nhưngquảthậtthằng
ấylàJeanValjeanrồi.Tôicũngnhậnranó.
ÔngMadeleinekhekhẽhỏi:
—Ôngcóchắckhông?
Javertcườimộtcáchđauđớn,tỏramìnhchắcchắncảmườiphần.
—Thưa,chắc.
Hắnđứnglặngmộtlát,dángsuynghĩ,ngóntaytựnhiênmânmêđĩamùn
cưathấmmựcđểtrênbàn.Hắnnóitiếp:
—Hơnthếnữa,bâygiờtôiđượcnhìnmặtchínhtênJeanValjeanrồi,tôi
khônghiểulàmsaotrướckiatôilạicóthểlầmđược.ThưaôngThịTrưởng,
xinôngthalỗichotôi.
Kiêuhãnh nhưhắnmà chịuvanxin khuấtphụcmột ngườisáutuần lễ
trướcđâyđãlàmhắnmấtthểdiệntrướcmặtbọnlínhgácvàđãquátđuổi
hắnrakhỏicửa,Javerttỏralàngườichânchấtvàcónhâncách,nhưnghắn
đâucóbiếtthế.ÔngMadeleinekhôngđểýtớilờicầuxinấy,ônghỏiđột
ngột:
—Thếngườiấykhaithếnào?
— À vâng,thưa ngài, câuchuyện ấy thànhnghiêm trọng. Nếuphải
JeanValjeanthìlàtáiphạm.Trèotường,bẻtáo,nếulàdomộtđứatrẻthìchỉ
làmộtvụphápháchranhmãnh,nếulàmộtngườilớnthìlàmộttộitrừngtrị;
nếulạilàmộttênkhổsaithìchínhlàmộttộiđạihình.Cóleotrèo,cólấy
cắp,cócả.Thếlàkhôngphảiviệccủatòaántrừngtrịnữa,màphảiđếnTòa
ĐạiHình.Khôngphảichỉmấyngàyphạtgiammàlàđikhổdịchchungthân
ởhải thuyền.Vớilạicòncáivụthằngxứ Savoyard,tôimong thếnàorồi
cũngvạchra.Ốichà!Cònlàlắmchuyệnlàmchophảivùngvẫyhoảnglên.
Vâng,phải vùng hoảng nếu làmộtđứakhác. Nhưng Jean Valjean là một
thằngxảoquyệt.Ấy!Tôinhậnđíchranócũngcònchínhvìđiểmấynữa.Kẻ
khácthìthấynóngđếnđít,đãcuốngquítlên,kêutrờikêuđấtnhưchiếcấm
nướcreotrên bếp lửa, đã thềsốngthềchếtlà không phải Jean Valjean…
nhưnghắnthìcóvẻkhônghiểu,hắnchỉnói:“TôilàChampmathieu,tôichỉ
biếtcóchừngấy!”Hắnlàmbộkinhngạc,hắngiảvờngusi,thếmớikhôn
chứ.Ốichà!Thằngấyláuđấy!Nhưngkhôngsao,tangchứngđãrànhrành
rađấy.Bốnngườinhậnđượcmặtnó.Thằngbợmgiàtránhsaokhỏitội.Việc
đưaraTòaĐạiHìnhArras.Tôisắpđilàmchứngnaymai.Tôiđãđượcgiấy
tốngđạt.
Ông Madeleine đã quay vào bàn giấy, cầm tập hồ sơ điềm nhiên xem
từngtờ,vừađọcvừaviếtnhưbậnrộnlắm.
ÔngnóivớiJavert:
—ĐượcrồiôngJavertạ.Thựcra,tôicũngchẳngcầnbiếtcácchitiếtấy
làmgì.Chúngtamấtthìgiờvôích.Chúngtacònnhiềuviệckhẩncấphơn.
ÔngJavert,ôngđếnngaynhàbàBuseaupiedbánthuốcláởgócphốSaint
Saulve.ÔngbảobàấyđệđơnkiệntênđánhxeChesnelong.Tênấylàmột
đứavũphu,nósuýtđểxeđèchếthaimẹconbàta.Phảitrừngphạtnómới
được.RồiôngđếnnhàôngCharcellayởphốChampignyxemviệcôngta
thưangườihàngxómđểốngmángnướcmưachảysanglàmhỏngcảnền
nhàôngtanhưthếnào.Đoạnôngđếnkhámvàlậpbiênbảnvềmấyvụvi
cảnhmàngườitamớibáocáochotôiởphốGuibourg,tạinhàquảphụDoris
vàởphốGarraudtạinhàbàLeBossé.Nhưngcólẽtôigiaochoôngnhiều
việcquá.Ôngsắpđivắngcơmà?Cóphảiôngvừabảolàtámchínhômnữa
phảiđiArrasvềviệcấykhông?
—Thưaông,phảiđisớmhơn.
—Hômnàonhỉ?
—Bẩmhìnhnhưtôiđãtrìnhvớiônglàđếnmaitòasẽxửvànộiđêmnay
tôiphảiđápxeđingay.
ÔngMadeleinekhẽrùngmình:
—Xửmấyhômmớixong?
—Chỉmộtngàylàcùng.Chậmlắmlàtốimaituyênán.Nhưngtôikhông
cầnchờtuyênán,vìánấythếnàomàchẳngthành,khaixong,tôivềngay.
—Đượcrồi.
ÔngMadeleinenóithếvàgiơtayrahiệuchoJavertluira.
Javertđứngyên.
—Bẩm,xinlỗingài.
—Gìđónữa?
—ThưaôngThịTrưởng,cònviệcnữaxinnhắcông.
—Việcgìvậy?
—Việccáchchứctôi.
ÔngMadeleineđứngdậy:
—ÔngJavert,ônglàmộtngườicónhâncách,tôiquýtrọngông.Ông
phóngđạisựsailầmcủaông.Huốnghồviệcnàycũnglạilàmộtvụ xúc
phạmđối vớiriêngtôi thôi.ÔngJavert ạ,ôngđáng đượcthăngchức chứ
khôngphảigiángđâu.Tôimuốnlưuônglại.
Javert giương mắt nhìn ông Madeleine. Trong con người trong sạch,
ngườitanhưthấycáilươngtâmcủahắnkhôngsángsuốtcholắm,nhưng
đoanchínhvàcươngtrực.Hắnbìnhtĩnhnói:
—ThưaôngThịTrưởng,tôikhôngthểưngthuậnnhưthếđược.
—Mộtlầnnữa,tôinóiviệcấychỉcancậpriêngtôi.
Vẫntheođuổiýnghĩriêngcủamình,Javertnóitiếp:
—Bảolàphóngđạithìtôikhôngphóngđại.Đấy,tôinghĩnhưthếnày.
Tôiđãnghingờngàirấtvôlý.Cáiấykhônghềgì.Bọnchúngtôivẫn
quyềnđượcnghingờmặcdầunghingờngườitrênmìnhlàquálạm.Nhưng
trongcơnnónggiận,đểbáothù,tôiđãtốgiácngàilàmộttêntùkhổsai,mặc
dùchẳngcóbằngcứ.Tốcáomộtngườiđángtônkính,mộtôngThịTrưởng,
mộtquanthẩmphánlàtùkhổsai,điềuấymớilànặng.Nặnglắm.Tôi
viênchứcchínhquyềnmàtôilạixúcphạmvàochínhquyềnbằngcáchxúc
phạmngài!Giảsửdướiquyềntôicókẻnàođókhôngxứngđánglàmviên
chứcnữavàtốngcổđi.Thếthìphảitínhthếnàođốivớitôichứ?Bẩmông
ThịTrưởng,chotôinóimộtlờinữa.Trongđờitôi,tôithườngnghiêmkhắc,
nghiêmkhắcvớingườikhác.Thậtlàđúng.Tôilàmthếlàphải.Bâygiờnếu
tôikhôngtựnghiêmkhắcvớitôithìnhữngviệctôilàmtrướclàđúngnaysẽ
hóarakhôngđúngnữa.Cólẽnàotôilạivịnểtôihơnkẻkhác?Khôngthể
được. Thế nào! Tôi chỉ biết trừng trị người ta mà không biết tự trừng trị
mìnhà?Chẳnghóaramìnhlàthằngkhốnnạn!Chẳnghóaranhữngđứađã
gọitôilà“ThằngJavertbầntiện”lạicólýhaysao?BẩmngàiThịTrưởng,
tôikhôngcầumongngàixửtốtđốivớitôi.Cáitốtấykhingàixửvớikẻ
khácđãlàmchotôibấtbình,chonêntôicũngkhôngmuốnngàiđốixửtốt
vớitôi.Cáitốtnóxửchođứagáiđiếmhơnôngtưsản,anhcảnhsáthơnông
ThịTrưởng,kẻởdướihơnngườiởtrên,cáitốtấytôicholàcáitốtxấu.Cứ
tốtvớinhaukiểuấythìxãhộisẽtanrãmất!Ôichao!Tốtthìdễ,côngbằng
mớilàkhó!Ấy,nếungàimàquảlàcáitêntùtôiđoánthìkhôngbaogiờtôi
thươnghạiđâu!Nếumàthế,thìngàiđãbiếttaytôi!ThưaôngThịTrưởng,
tôixửvớingườitathếnàothìtôiphảixửvớitôithếấy.Nhữngkhitôitrừng
trịkẻlàmsằng,khitôiđànápbọngianphi,tôithườngtựnhủ:“Cònmày
đấy,nếumàycũnglàmláo,cũngphạmlỗithìđừngcóhòngthoát!”Tôiđã
làmláo,tôiđibắtđượctôiphạmlỗi!Chochết!Đuổi,cách,tốngcổvề!Đúng
lắm.Tôicóhaicánhtaykhỏe,tôivềcàycuốccũngđượckhôngsao.Thưa
ôngThịTrưởng,việcquanphảithếđểrănngười.Tôiyêucầuchỉcóthế,
cáchchứcviênthanhtraJavert.
Giọnghắnvừakhiêmnhượngvừakiêuhãnh,vừathấtvọngvừatintưởng
khiếnchoconngườilươngthiệnkhácthườngthấytrởthànhvĩđạimộtcách
kỳquặc.
ÔngMadeleinebảo:“Đểtôixétsau”vàchìataychoJavert.
Javertgiậtlùivàphảnkhán:
—ThưaôngThịTrưởng,xinlỗiông,khôngthểthếđược.MộtôngThị
Trưởngkhôngbắttaymộttênmậtthám.
Hắnlẩmbẩmnóithêm:
—Mậtthám,đúngthế.Mộtkhitađãlạmquyềncảnhsátthìtachỉcòn
mộtthằngmậtthámthôi.
HắncúirạpxuốngchàoôngMadeleinerồiđiracửa.Đếncửahắnquay
lạimắtvẫnnhìnxuống:
—ThưangàiThịTrưởng,tôixincứlàmviệcchođếnkhicóngườithay
thế.
Hắnđira.ÔngMadeleinengồimơmànglắngnghebướcchânrắnrỏi,
vữngchắccủaJavertxadầnởngoàihànhlang.
QUYỂNVII
VỤÁNCHAMPMATHIEU
I
BÀXƠSIMPLICE
NhữngsựviệcsắpkểsauđâykhôngphảiởMontreuilSurMerngườita
đềubiết.Nhưngchútítphongthanhcũngđãđểlạitrongthànhphốnàymột
ấntượnghếtsứcđặcbiệt.Vìthếchúngtôithấyphảikểtỉmỉ,chitiết,nếu
khôngsáchnàysẽcóthiếusótlớn.Trongcácchitiếtấycóđôibacáicóvẻ
vôlýnhưngxincứgiữnguyênchođúngsựthật.
BuổichiềuhômtiếpJavert,ôngMadeleineđếnthămFantinenhưthường
lệ.Trướckhivàogặpbệnhnhân,ôngchomờibàxơSimpliceđếngặpông.
Haibàphướctrôngcoibệnhxá,bàxơPerpétuevàbàxơSimpliceđều
nhữngnhàtuhànhtừthiện.
BàxơPerpétuelàmộtngườiđànbànhàquêgiốngbaonhiêungườiđàn
bàquêkhác,mộtbàphướcthôvụng,vàocửaChúacũngnhưvàochợ.Bàđi
tucũngnhưngườitađilàmngườinấubếp.Hạngngườinhưthếkểracũng
khônghiếm.Cácdòngtuthườngsẵnsàngđónnhậnthứđồgốmnặngnề,cục
kịchđóđểdễnắntheokhuônkhổcủadòngmình.Thựcranhữngngườiquê
mùaấylạicầnthiếtchonhữngcôngviệcnặngnhọcởtuhành,việcbiếnđổi
cũngchẳngvấpvápgìvàcũngchẳngcầncôngphulàmấy.Ởlàngbênhayở
nhàtukín,cáicănbảndốtnátvẫngiốngnhaunênanhnhàquêcóthểbiến
ngaythànhnhàtuhànhdễdàngnhưđãđượcchuẩnbịsẵn.Cáiáolaođộng
nớirộngramộttýlàcóngaycáiáotuhànhvậy.BàPerpétuelàmộtngười
đẫyđà,quêởMarines,gầnxứPontoise.Bànóigiọngđịaphương,lạiluôn
mồmcầukinhvàluônmồmlẩmbẩm.Thuốcthangchobệnhnhânbàcũng
tùyngười,xemmặt.Aingoanđạothìchénthuốcbàsắcnhiềuđường,aigiả
dốithìbàchoít.Đốivớingườiốmthìbàbiếtdịudàng.Đốivớingườisắp
chếtthìbàcàunhàucaucónémChúavàomặtngườita,còncầunguyệncho
ngườisắpchếtthìgiọnggiậndữ,nặngchìnhchịch,chẳngchúttôntrọnggiờ
phútlâmchungcủahọ.Tínhbàlạitáotợnvàngaythẳng.Damặtlúcnào
cũngđỏgay.
BàxơSimplicengườilạitrắngnhưbạchlạp.Haibàđứngvớinhauthìy
nhưcâybạchlạpđặtcạnhcâynếnmỡbò.ThánhVincentDePaulđãkhéo
ghilạimộtcáchtàitìnhhìnhảnhcácbàphướcbằngnhữnglờithậtđẹp,ca
ngợicuộcđờiphụngsựđầykhamkhổnhưngtựdo,tựnguyệncủacácbàấy:
“Cácbàsẽcoinhàngườibệnhlànhàtù,cănphòngtrọlàbuồngcấm,nhà
thờchungtrongxứlàNhàNguyện,đườngphốhoặcNhàThươnglànơitu
kín.Tườnglũy,songsắtlàởnơicácbàkínhvânglờiChúa,vàchiếckhăn
chemặtchocácbàchínhlàđứckhiêmtốncủacácbàtrướcmọingười”.
xơ Simplice là hình ảnh vô cùng sinh động của lý tưởng ấy. Tuổi tác
khôngaicóthểđoánđúngđược.Hìnhnhưlúctrẻbàcũngkhôngratrẻ
bâygiờbàcóvẻchẳngbaogiờgiàđượcnữa.Bàthậtlàmộtconngười-tôi
không dám nói là một người đàn bà - điềm đạm, khắc khổ, tiếp xúc với
ngườithìdễdãinhưnglạnhlùngvàchẳngbaogiờnóiđiềugìsaisựthật.
dịudàngđếnmứctưởngnhưlàmỏngmảnhdễvỡ,thếmàlạirắnchắchơn
cảsắtđá.Bàsănsócbệnhnhânvớinhữngngóntaybúpmăngthanhkhiết.
Cóthểnóitronglờiăntiếngnóicủabàcócảsựyênlặng!Bàchỉnóiđủcái
gìđángnói.Giọngnóicủabàlạicócáigìanủi,cóthểđemlạisựtintưởng
trongmộtphòngxưngtộivàsaymêtrongmộtphòngtiếpkhách.Conngười
thanhtaoấymàchịuđượcchiếcáovảithô,chắcvìchiếcáothôkệchđó
nhắcnhủmìnhthườngxuyênnhớđếnTrời,đếnChúa.Cómộtchitiếtcần
nhấnmạnhlàbàkhôngbaogiờnóidối,khôngbaogiờvìmộtlợiíchgìdùlà
vôcanđốivớimìnhđinữa,bàlạichịunóimộtlờitráivớisựthật,sựthật
thiêngliêng.Đólàđặctínhcủabà,đócũnglàđặcđiểmnổibậttrongđức
hạnhcủabàtrongdòngtu,bàgầnnhưnổitiếngvìcáinếttrungthựckhông
gìlaychuyểnđó.
ChaSicardnóivềbàtrongmộtbứcthưgửichongườiđiếc,câmMassieu
như sau: “Chúng ta dù thành thật, ngay thẳng trong trắng đến đâu, cũng
khôngkhỏicótígợntronglòngvìmộtđôilầnnóidốivặtvãnh,khônghại
gì.Nhưngbàthìdứtkhoátkhông.Thậtra,cócáigọilàdốivặtvãnh,vôhại
không?Nóidốilàtuyệtđốisairồi.Vậythìcóthểnàonóidốitíchútđược;
đãdốilàdối,dốilàđitheomaquỷrồi.VìquỷSatancòncótênlàLừaDối.
Bàtanghĩvậyvàđãnghĩvậynênlàmvậy.Vìthếmàngườibàtatrắngnhư
trênđãnói.Màutrắngsángngờicảtrênmôivàtrênnétmặtlàmchonụcười
cũng trắng mà mắt nhìn cũng trắng. Lương tâm bà trong suốt như gương
khôngtímạngnhệnkhôngmảybụinào".
BướcvàodòngThánhVincentDePaulbàlấytênSimplicelàcódụngý
riêng.Làvìđólàtêncủamộtbàthánh.Bànàylàngườicótiếngtrungthực,
thàchịukhoéthaivúchứnhấtđịnhkhôngchịunóisaiquêquáncủamình;
giáđừngnhậnlàsinhởSyracuse,mànóisinhởSégestethìbàấyđãkhỏibị
giết. Bà xơ Simplice lấy tên bà này làm tên thánh của mình thật là xứng
đáng.Hồimớibướcvàonhàdòng,bàcóhaitậtxấulàhamănquàvàthích
nhậnthưtừ.Haitậtxấuấyvềsaudầndầnbàsửachữađược.Sáchvởbàchỉ
đọcmỗimộtquyểnkinhbằngchữLaTinhinchữthậtlớn.LaTinhthì
khônghiểugìnhưngquyểnsáchthìbàhiểu.
NgườiđànbàtừtâmấycảmthấyFantinelàconngườimàđứchạnhtiềm
tàng, nên đem lòng thương và hết sức chăm sóc cho riêng chị. Ông
MadeleinegọibàramộtnơidặndòbàtrôngnomchoFantine,giọngnóicủa
ôngcóvẻlạlùngkhiếnvềsaubànhớmãi.
Nóichuyệnxongvớibàxơ,ônglạigầnFantine.NgàynàoFantinecũng
chờôngMadeleineđếnthămnhưngườitachờmộttiasángmặttrờiấmáp
vàtươivui.
Chịbảocácbàxơ:
—TôichỉsốnglúccóôngThịTrưởngởđâythôi.
Hômấychịsốtnhiều.VừathấyôngMadeleinechịhỏingay:
—Cosetteđâu?
Ôngcườiđáp:
—Naymai.
ÔngđếnthămFantinecũngnhưmọingày.Cóđiềuhômấyôngởlạilâu
đếncảgiờchứkhôngphảinửagiờnhưmọibận.LàmchoFantinehếtsức
vuimừng.Ôngdặnđidặnlạimọingườiđừngđểchochịphảithiếumộtthứ
gì.Cólúcngườitathấymặtôngsasầmnhưnghiểungayđólàtạiôngthầy
thuốcvừaghétaiôngnóinhỏ:
—Chịấyyếuđinhiều.
SauđóôngtrởvềThịSảnhvàngườihầuviệcthấyôngchămchúxemxét
bảnđồgiaothôngtoànquốctrongphòng,rồilấygiấyghivàichữsốbằng
bútchì.
II
SỰTINHÝCỦANGƯỜICHỦXESCAUFFLAIRE
Ông đi từ Thị Sảnh đến đầu tỉnh, tìm vào nhà một người cho thuê xe
ngựa.LãotangườixứFlamandtênlàScaufflaire.
Conđườnggầnnhấtlàquamộtphốítngườiđilại,ởđấycónhàriêng
ôngchaxứ.Chalàngườiđạođứcđángkínhvàhaygiúpđỡýkiếnchomọi
người.LúcôngMadeleineđingangquanhàchaxứ,ngoàiđườngchỉcómột
ngườiđi.Ngườiấythấynhưthếnày:Ôngđãđiquáchỗấybỗngdừnglại,
đứngimmộtlúcrồiquayvềtrướccửanhàchaxứ.Ônggiơtaynắmlấychày
gõcửa,giơlênrồilạiđứngim,suynghĩ.Mộtchốcsau,đánglẽđậpchàygọi
cửa,ônglạinhẹnhàngbỏchàyra,rồivộivãđithẳng,thongthảnhưban
nãy.
ÔngMadeleineđếnnhàlãoScaufflaire,thấylãochữabộyênngựa.
—ÔngScaufflaireơi,ôngcóconngựanàokhông?
—Thưangài,ngựanhàtôiconnàocũnghaycả.Nhưngngàichothếnào
làngựahaymớiđượcchứ?
—Làngựađinổihaimươidặmmộtngày.
—Ốichà,nhữnghaimươidặm!
—Phải.
—Đóngvàoxe?
—Phải.
—Đimộtchuyếnnhưthếrồithìphảinghỉbaolâu?
—Hômsaucầnthìphảicònsứcđinữa.
—Cũnglạiđitrởvềconđườngấy?
—Phải.
—Chà!Chà!Lạinhữnghaimươidặm!
Ông Madeleine móc túi lấy tờ giấy có ghi bút chì cho chủ ngựa xem.
Tronggiấycóghimấyconsố5,5,8rưỡi.
—Ôngthấykhông?Tổngcộngmườichínrưỡi,coinhưlàhaimươidặm.
—Thưangài,tôicóthểthỏamãnyêucầucủangài.Tôicóconngựabạch
thấpbé.Chắcngàiđã cómộtđôilầntrôngthấynórồi.Giốngngựamiền
BoulonnaisHạđấy.Nóhăngvôcùng.Trướcngườitađịnhdùnglàmngựa
cưỡi. Nhưng nó có chứng cất hậu, ai cưỡi cũng bị nó quăng xuống đất.
Ngườitatưởngnóbấtkham,chẳngaibiếtdùngđểlàmgì.Thếlàtôimua
đemđóngnóvàoxe.Bẩmtérađúngýcucậu,cucậutrởnênhiềnlànhnhư
congáivàphinhanhnhưgió.Ấythếmàchớdạitrèolênlưngcucậu,cucậu
khôngđểngườitacưỡiđâu.Aichẳngcóthamvọngriêng.Bắtkéoxethì
được,đemracưỡithìkhông.Conngựanàyhìnhnhưnóđãtựbảonhưthế
thậtđấy.
—Vậynóđiđượcchứ?
—Haimươidặmcủangài,tôicholànóđichưađếntámtiếngđồnghồ
đâu.Màcứluônluônnướckiệulớnđấy.Nhưngphảicónhữngđiềukiện
nhưthếnày.
—Ôngcứnói.
—Điềuthứnhất,đếnnửađường,ngàichonónghỉxảhơiđộmộtgiờ
chonóăn,lúcnóănngàiphảiđứngđókẻobọnlàmcôngởquántrọnóăn
bớt,vìtôithấycácquántrọ,lúangựathườnghaybịbọnlàmcônglấyđổi
rượuuốngchứngựathìchẳngmấykhiđượcăn.
—Tôisẽđứngđó.
—Điềuthứhailà…Bẩm,xeđểchínhngàidùngphảikhông?
—Phải.
—Bẩm,thếngàicóbiếtcầmcươngkhông?
—Có.
—Vậythìngàiđikhôngthôi,đừngmangtheohànhlýđểchongựakéo
đượcnhẹ.
—Đồngý.
—Nhưngngàikhôngđemtheoaithìxinngàichịukhóđứngcoingựaăn.
—Đượcrồi.
—Ngàitrảchobamươifrancsmộtngày,kểcảngàynghỉ.Khôngkém
mộttrinh.Còntiềnlúangựaănthìvềphầnngàichịu.
ÔngMadeleinemởtúilấyrabađồngtiềnvàngNapoléonđặtlênbàn:
—Tôiđặttiềntrướcchohaingày.
—Điềuthứtư,đườngtrườngnhưthếmàdùngcỗxecómuithìenặng
quálàmnhọcngựa.Xinngàibằnglòngdùngcỗxenhẹcủatôiđây.
—Tôibằnglòng.
—Xethìnhẹnhưngkhôngcómui.
—Khônghềgì.
—Ngàicónhớbâygiờđanglàmùađôngkhông?
ÔngMadeleinekhôngđáp.Chủngựalạinói:
—Vàtrờiđanglạnhlắmđấy.
ÔngMadeleinevẫnkhôngnóigì.Scaufflairetiếp:
—Lạicóthểcómưanữa.
ÔngMadeleinengẩnglênbảo:
—Sángmai,bốngiờrưỡi,ôngmangxevàngựađếntrướccửanhàtôi.
—Xinyhẹn.-LãoScaufflairelấymóngtaycạocạocáivếtđentrênmặt
bàn,rồinóitiếpvớicáivẻvôtìnhmàdânFlamandthườngkhéoxenvàocái
tinhkhôncủahọ-À!Từnãyđếngiờtôiquênkhôngnghĩđến.NgàiThị
Trưởngchưachotôibiếtngàiđiđâu.Vậyngàiđiđâuthế?
Từlúcbắtđầucâuchuyện,lãođãbănkhoănvềviệcđórồinhưngkhông
hiểusaolãochưadámnói.
ÔngMadeleinenói:
—Ngựacủaônghaichântrướccókhỏekhông?
—Bẩmkhỏelắm.Nhưngđếnchỗdốcthìngàithongthảchonónhờmột
tí.Conđườngngàiđicónhiềudốckhông?
—Đừngquênsángmaiđếnđằngnhàtôiđúngbốngiờrưỡisángnhé!-
ôngMadeleinetrảlờithếrồibướcra.
Lãochủngựa“đựcngười”rađúngnhưlờilãotựnhậnsauđó.ÔngThị
Trưởngrakhỏiđượcbabốnphútthìlạithấycửamở:Vẫnlàôngta.
Trôngôngcóvẻlạnhlùngvàtưlự.
—NàyôngScaufflaire,conngựavàcáixeôngchotôithuêthứnọmang
thứkia,cảđôiđánggiábaonhiêu?
Chủngựacườihahả:
—Thứnọkéothứkiachứ,bẩmngài.
—Cũngđược!Thếbaonhiêu?
—Bẩmngàimuốnmualạihaysao?
—Không.Nhưngcứphòngxa,tôimuốnđặttiềnkýquỹchoông.Khitôi
về,ôngtrảlạichotôi.Cáixevàconngựaôngđịnhgiábaonhiêu?
—Bẩmngàinămtrămfrancs.
—Tiềnđây.
ÔngMadeleineđểtờgiấybạclênbànrồiđira,lầnnàykhôngtrởlạinữa.
LãoScaufflairebứtđầubứttaitiếcrẻmãisaokhôngnóimộtnghìnfrancs.
Thậtracảcỗxevàconngựachỉđánggiámộttrămécuthôi.Lãogọivợra
kểlạiđầuđuôicâuchuyện.“Quáicáinhàôngnàyđiđâuthếnhỉ?”Vợchồng
bànnhau.Vợnói:“ÔngấyđiParis”.Chồngbảo:“Khôngphải”.ÔngThị
Trưởngbỏquênmảnhgiấycóghibútchìtrênlòsưởi;lãocầmlấycốđoán
xem.“Năm,sáuvàtámrưỡi?Cólẽđâylànhữngtrạmtrênđườngthiênlý”.
Lãoquaylạibảovợ:“Tìmrarồi".-“Thếnào?"-“TừđâyđếnHesdinnăm
dặm,từHesdinđếnSaintPolsáudặm,từSaintPolđếnArrastámdặmrưỡi.
ÔngấyđiArras”.
LúcấyôngMadeleinevềđếnnhà.
Lúctrởvề,ôngđitheoconđườngkhácdàihơn,khôngđingangquacửa
nhàchaxứnữa.Hìnhnhưôngsợnócámdỗ.Đếnnhà,ônglênngayphòng
riêngvàđóngcửalại.Việcđócũngthườngthôi,vìcóhômôngcũngđinghỉ
sớmđược.Tuythế,mụgáccổng,đồngthờicũnglàngườihầuhạduynhất
củaông,cũngđểýnhậnthấyôngtắtđèntừlúctámrưỡi,nêngặpngườithủ
quỹvềsauđiqua,mụthuậtchuyệnlạivàthêm:“ÔngThịTrưởngốmđau
phảikhông?Tôicoibộôngtalàmsaoấy".Ngườithủquỹởngaybênphòng
dướiôngMadeleine.Chẳngđểýgìđếnlờimụgáccổng,hắnđinằmvàngủ
ngay.Vào khoảngnửađêm, hắngiậtmình thứcgiấc.Trong giấcngủhắn
nghenhưcótiếngđộngởtầngtrên.Hắnlắngtainghe.Cótiếngchânngười
điđilạilại.NghekỹthìlàtiếnggiầycủaôngMadeleine.Hắnkinhngạc
thườngthìtrướcgiờôngdậy,trongphòngôngkhôngbaogiờcótiếngđộng.
Mộtlúcsaulạihìnhnhưcótiếngtủmởrarồikhéplại.Cótiếngbànghếdịch
đirồiimlặng,rồilạicótiếngchânbước.Hắnngồinhổmdậy,tỉnhhẳn,nhìn
quacửakínhsangphíatườngtrướcmặtthấycóánhsángđođỏởcửasổnào
chiếura.Cứcáihướngánhsángấythìđúnglàcáicửasổphòngngủcủaông
Madeleine.Ánhsánglunglinhhìnhnhưlàcóaiđốtcáigìchứkhôngphải
thắpđèn.Bóngsángkhônginhìnhnẹpcửakính,nhưthếnghĩalàcửakính
khôngđóng.Trờirétthếnàymàmởtoangcảcửasổcũnglàmộtđiềulạ.
Hắnquayquangủlại.Mộtvàigiờsau,hắnlạithứcgiấc.Vẫncáibướcchân
chậm chạp đều đều đi lại ngay ở trên đầu hắn. Ánh sáng chiếu sang bức
tườngvẫncòn,nhưngbâygiờnómờmờvàêmảnhưánhsángmộtngọn
đènhaymộtngọnnến.Cửasổvẫnmởtoang.
SauđâylànhữngviệcxảyratrongphòngôngMadeleine.
III
MỘTTRẬNBÃOTÁPTRONGĐẦU
ChắcđộcgiảđãđoánraôngMadeleinechínhlàJeanValjeanrồi.Chúng
tađãcólầnnhìnsâuvàolươngtâmông;bâygiờlạinhìnvàođấymộtlần
nữa.Làmviệcnàykhómàbìnhthản,khómàkhôngrunsợ.Vìcógìghêrợn
bằngcáiviệcquanchiêmđó.
Mộtconngười,dùlàconngườikhôngđángkểđinữa,đemtâmhồnhọ
màviếtthànhbàica,thìđólàthiênhùngcahaynhất,trọnvẹnnhấtđúclại
trênmọithiênhùngca.Ôi!Tâmhồnconngười,baonhiêuthứmơướchão
huyền,baonhiêuthứlòngtham,ýđịnh,chấtchồngởđấy!Baonhiêugiấc
mơnungnấu,baonhiêuýnghĩsâuxaẩnnấpởđấy!Ngụybiện,thanhminh
ngựtrịởđấy,dụcvọngxôxátnhaucũngởđấy.Vàolúcmộtconngườiđang
suynghĩ,thửbỏquavẻmặtlạnhlùngmànhìnvàotrongbóngtối,vàotâm
hồncủahọmàxem.Bênngoàicóvẻyêntĩnhmàởđấychínhlànhữngtráng
sĩkhổnglồđangđánhnhaunhưtrongthơHomère,nhữngrồngnhữngrắn
quầnnhaubêncạnhvôsốbóngmanhưtrongsáchMilton,nhữngvòngnọ
vòngkiachậtníchnhữnglinhhồnnhưtrongtưởngtượngcủaDante.Lương
tâmlàmộtcõivôbiênghêrợn.Conngườiaicũngcóvàphảilấyđóđểsuy
xéttấtcảnhữngýmuốnnảyratrongócvàtấtcảnhữnghànhvitrảiqua
trongcuộcđời!Ngàyxưacókẻđãđứngtrướccửamộtnơikianhưngvìcửa
rùngrợnquámàngậpngừng.Nhưngthôi,cứvàovậy.
TừkhiJeanValjeangặpthằngbéGervais,câuchuyệnđãxảyranhưthế
nào,độcgiảbiếtcảrồi,khôngcầnphảinóithêmnhiều.Chỉbiếttừhômấy
trởđi,Valjeanđãthànhmộtconngườikhác.ÔngGiámMụcmuốnValjean
trởnênnhưthếnào,Valjeanđãlàmynhưthế.Khôngphảilàmộtsựthay
đổi,màthậttìnhlàmộtsựlộtxác.Valjeantìmcáchmaidanhẩntích,bán
mónđồđạccủaôngGiámMụcđi,chỉgiữcóđôichânđènlàmkỷniệm.
Valjean lén lút từ tỉnh này sang tỉnh khác, đi suốt nước Pháp đến cảng
MontreuilSurMer.ỞđâyValjeannảyrasángkiếnđãnóitrênkiavàlàm
đượcnhữngviệcnhưđãbiết,khiếnchomìnhthànhngườikhôngaibắtnổi
vàkhôngaidámngờtới.ValjeanyêntâmởMontreuilSurMer,sungsướng
thấymìnhkhôngquênbàihọcđaubuồncủadĩvãngvàcuộcđờimìnhvềsau
đãrửasạchđượcvếtnhơcủanửađờimìnhngàytrước.ĐờiValjeantừnay
yênổn:Ôngvữnglòngvàhyvọng.Bâygiờôngchỉlocóhaiđiềulàgiấukỹ
têntuổivàsốngmộtcuộcđờiđượcthừanhận,thoátbàntayngườiđờivàtrở
về với Chúa. Hai ý nghĩ ấy gắn liền với nhau thành một trong tâm trí
Valjean.Cảhaiquyếtliệtchiếmhếttâmtrívàchiphốitấtcảhànhđộngcủa
Valjean.ThườngthìhaiýnghĩấythốngnhấtđểđịnhchoValjeancáchxử
thế,làmchoValjeanưacảnhsốngtốităm,biếnValjeanthànhngườitrung
hậu,giảndịvàcũngkhuyênValjeannhữnglờigiốngnhau.Nhưngđôikhi
cũngcómâuthuẫn.LúcđóconngườimàtấtcảvùngMontreuilSurMergọi
làôngMadeleineđãhysinhýnghĩthứnhấtchoýnghĩthứhai,hysinhsựan
toàncủamìnhchođạođức.Chonên,mặcdầuphảihếtsứcđềphòngvàgiữ
gìn.ValjeanvẫngiữđôichânđèncủaôngGiámMục,đểtangchoôngấy,
chogọivàhỏihantấtcảnhữngtrẻngườixứSavoyardđingangquatỉnh,
điềutravềcácgiađìnhởFaverollesvàsựcứumạngcholãoFauchelevent,
chẳng kể gì đến những lời bóng gió đáng lo ngại của Javert. Hình như
Valjeanđãtheogươngnhữngbậchiềnnhânquântửvànghĩavụđầutiên
củaôngkhôngphảilàvìmình.
Tuyvậycũngphảinóirằngchưabaogiờcóviệcnhưthếxảyra.Chưa
baogiờhaiýnghĩấy,hiệnngựtrịconngườiđángthươngmàtađangkểlại
cuộcđờiđaukhổđây,lạixungđộtnhaukịchliệtđếnthế.Javertvàobuồng
giấyông,vừathoạtnóimấylời,ôngđãlờmờhiểungaycâuchuyệnvàđã
thấynósâuxa.Lúcđộtnhiênngheđọcđếncáitênđãchônvùimấylớp,ông
nhưsữngsờchoángváng,vìthấysốmệnhsaolạicóđiềukỳdịkinhkhủng
đếnthế.Quaphútsữngsờônggiậtmình,cáigiậtmìnhbáohiệunhữngcuộc
biếnđổilớn.Bỗngdưngôngcúiđầunhưcâycốitrướccơngiông,nhưngười
línhtrướctrậnxungphong.Ôngthấynhưmâyđen,sấmsétđangkéotrên
đầumình.NgheJavertnói,ôngliềnnghĩđếnviệcđingay,chạyngayđitựt
cáođểcứulãoChampmathieuvàngồitùthaycholão.Lòngôngđaunhư
daocắt.Nhưngrồiýnghĩấyquađi,ôngtựbảomình:“Saolạithế!”ôngcố
néncáicửchỉhàohiệpbanđầuấyđivàlùibước,khôngdámdũngcảm.
Tấtnhiên,saukhinghenhữnglờiđángtônkínhcủaôngGiámMục,qua
baonhiêunămhốicảivànhẫnnhục,giữalúcđangbắttayvàoviệcchuộctội
mộtcáchhiệuquảđánglẽngườiấy,mặcdầuđứngtrướcmộtnỗibănkhoăn
ghêgớmnhưlầnnày,nhấtđịnhkhôngchịuchùnchânchútnào,cứthẳng
bướcđếnchỗvựcthẳmmàdướiđáythìlạilàtrời,đượcnhưthếthìhaybiết
baonhiêu.Nhưngnàocóđượcthế.Chỉbiếtlàphảikểrađâytấtcảnhững
diễnbiếntrongtâmhồnconngườiấy.Vàcũngchỉkểđượccáigìđãxảyra
thôi.Banđầuôngbịbảnnăngsốngcònlôicuốnôngvộitậptrungmọiý
nghĩlại,cốnéncơnxúcđộng,đểýđếnsựcómặtcủaJavert,mốinguy
lớnchoông,hoãnnhữngđiềuđãquyếtđịnhvớicáiliềulĩnhcủangườiđang
sợhãi,thậntrọngđếnmệtóctrongmọiviệcsắplàmvàlấycáitháiđộbình
tĩnhnhưngườivõsĩcúinhặtlámộcđánhrơivậy.
Cảbuổitốihômấy,tâmtrạngôngcứnhưthế.Tronglòngrốinhưtơ
màbềngoàivẫncứđiềmnhiên,bìnhthản.Ôngchỉthựchiệnnhững“biện
phápbảolưu”thôi.
[67]
Tấtcảnhưmơhồvàlộnxộntrongđầuócông.Lòng
phânvânđếnnỗiôngkhôngthểcóđượcmộtýkiếngìchorõrệt.Ngaycả
bảnthânông,ôngcũngkhônghiểunhưthếnàocả.Chỉbiếtrằngmìnhvừa
bịmộtvốnặng,ôngvẫnđếnthămFantineởphòngbệnhnhưmọikhivànấn
náởlạilâuhơn.Lòngthươngngườikhiếnôngthấycầnphảilàmnhưthế
ôngủythácchịchohaibàxơmộtcáchcặnkẽphòngkhiôngphảivắngmặt.
ÔngmơhồnghĩrằngcólẽcầnphảiđiArras,nhưngchẳngcóýgìquảquyết
cả.Ônglạitựbảonhưmìnhthìcònsợgìainghingờnữa,cótớiđócũng
khônghạigì,lạiđượcxemsựthểralàmsao.Vàôngđãđếnthuêxengựa
củalãoScaufflaire,cũnglàcáchchuẩnbịđềphòngmọisựbấttrắc,thếthôi.
Tốihômấy,ôngăncơmkhángonmiệng.Vàophòngnghỉ,ôngbìnhtâm
suynghĩlại.Ôngnhậnđịnhlạitìnhhìnhvàthấythậtlàphilý.Philýđếnnỗi
giữalúcsuynghĩvẩnvơnhưthếmàcũnghìnhnhưcómốilosợgìkhótả,
buộcôngphảiđứngdậyrađóngchặtcửavàcàithenthậtkỹ.Ôngsợcòn
cáigìnóvàonữa.Ôngchặnngangcửađểchốnglạivớicáicóthểđến.
Mộtlátsau,ôngtắtnếnđi.Ánhsánglàmôngkhóchịu.Hìnhnhưngười
tacóthểtrôngthấyôngđược.Ngườita,làai?Khổthay!Ôngmuốnđuổi
rangoàithìnóđãvào,ôngmuốnchemắtnóthìnóđãnhìnông,nólàlương
tâmông.MàlươngtâmôngtứclàChúa.Dùsao,lúcđầuôngvẫncònảo
tưởng,chomìnhthếlàyênchí,chỉcómộtmìnhmìnhthôi.Cửađãcàithen
khôngaicònlàmgìnổimình;đènđãtắtđirồi,cònaitrôngthấymìnhnữa.
Bâygiờôngmớinhìnkỹvàomình.Gianphòngtốiom.Ôngtỳkhuỷutay
xuốngbàn.Đưabàntayđỡtrán,ngồisuynghĩ.
“Tanghĩđếnđâurồi?Takhôngmơngủchứ?Họđãnóigìvớita?Cóthật
tađãgặptênJavertvànóđãnóivớitanhưthếkhông?TênChampmathieu
làthếnào?Nógiốngtaư?Cóthểthếđượckhông?Hômquatacònđược
thảnhthơivàcóngờđâusựthểthếnày!Hômqua,giờnàytađanglàm
nhỉ?Việcnàynóthếnào?Kếtcụcrồirasao?Làmthếnàobâygiờ?”
Đấy,tronglòngôngxốnxangnhưthếđấy.Đầuóckhôngcònsứcsuy
nghĩminhbạchnữa,cácýnghĩcứxôđinhưlànsóng,ôngđưahaitayôm
lấyđầunhưđểgiữlại.Tìnhtrạngbờibờiấylàmchotâmtrívànghịlựcông
bịđảolộncả,ôngmuốntìmmộtcáigìđíchxác,muốncómộtsựquyếtđịnh,
nhưngchỉthấycólosợ.Đầunóngbừngbừng.Ôngracửasổ,mởtoangcả
haicánhra.Trêntrờikhôngmộtbóngsao.Ônglạivàobànngồi.
Mộtgiờđồnghồtrôiquanhưthế.Dầndầnmộtvàiđầumốibắtđầuhiện
ravàcấukếtlạitrongýnghĩ,làmôngthấyhéramộtcáchchínhxácthựctế
củacảnhngộmìnhtuychưađượcbaoquátsongđãchắcchắnđượcđôiba
điều.Ôngbắtđầunhậnrarằngdùcảnhngộấycókỳdịbấpbênhđếnđâuđi
nữa,ôngcũnghoàntoànlàmchủđượctìnhthế.Vìlẽấy,ônglạicàngthấy
thêmlosợ…
Cácviệcônglàmđềunhằmmụcđíchsửamìnhmộtcáchnghiêmkhắc,
theolờirăncủaChúa.Nhưngđặtmụcđíchấyquamộtbênthìtấtcảnhững
điều ông làm, cầm bằngnhư ông đào mộthố sâu để chônchặt tên mình.
Điềuôngsợnhấttrongnhữnglúcôngtrầmngâmtựvấnhoặctrongnhững
đêmtrằntrọckhôngngủ,làcóaiđọcđếntênấy.Ôngnghĩrằngnếuviệcấy
xảyrathìmọisựcoinhưhỏnghết:Cáitênấymàhiệnrathìnósẽlàmtiêu
tancuộcđờimớicủaông,vàbiếtđâunólạikhônglàmtiêutancảtâmhồn
mớicủaôngnữa?Chỉmớinghĩviệcấycóthểxảyralàôngđãrùngmình.
Giảdụnhữnglúcấycóngườiđếnnóivớiôngnhưthếnày:Cólúccáitên
ấysẽvangđếnbêntai,cáitênJeanValjeanghêtởmấysẽtừtrongbóngtối
hiệnrasừngsữngtrướcmặt,nhữngluồngánhsángvĩđạilâunayđãxóa
sạchcáimànbímậtchungquanhông,bỗngdưngsángrựchẳnlên,làmcho
mọingườichóimờkhôngtrôngthấygì.Cáitênvìthếkhôngcòngìđángsợ,
cáimànbịxélạităngthêmsựbímật,cáiphúttưởngnhưtrờisađấtsụtkia
lạilàphútlàmchonềnmóngngôinhàthêmvững.Vàsựviệckỳlạkiachỉ
đưađến kếtquảlàm chocuộcđờiôngcàngthêmsángtỏ đồngthờicàng
thêmkhóhiểu,cáibóngmaJeanValjeanđemđặtbênôngtưsảnMadeleine
đángkính,chỉlàmchoôngcàngthêmvinhdự,càngthêmđượckínhmến,
đượcyêntĩnhhơngiờhết.Giảsửcóainóivớiôngnhưvậy,ôngcũngsẽlắc
đầuvàcholàvôlý.Thếmàtấtcảnhữngcáiđóvừaxảyra,tấtcảnhữngcái
khôngthểcóđãcóvàChúađãchophépcácthứviểnvôngkiatrởthànhsự
thật!
Suynghĩmãicũngthấysángsủadầnra.Mỗilúcôngmỗinhậnrõthêm
cáithếcủamìnhlúcnày.Ôngthấymìnhnhưvừatỉnhmộtgiấcmơvàđương
trượtdầntrênmộtconđườngdốctrongđêmtối,đếnbênbờmộtcáivựcsâu,
cảngườirunlênmàkhôngsaoluitrởlạiđược.Ôngnhìnthấyrõràngtrong
bóngtốiấycómộtngườilạmặtmàsốmệnhtưởnglầmlàôngvàđương
đemxôxuốngvựcthaychoông.Tronghaingười,hoặcônghoặcngườikia
phảicómộtngườingãxuốngthìvựcmớikhéplạiđược.
Ôngcứđểchoviệcxảyđếnrasaothìralàyên.Giờthìrõrànglắmrồi.
Ôngtựthúđiềunày:Chỗcủaôngởtrongnhàlaovẫncònbỏtrống.Dùông
cómuốnlàmthếnàođinữa,nóvẫncứchờông.Tộicướptiềncủathằng
Gervaisđãđưaôngtrởvàođó,chonêncáichỗbỏtrốngấy,nócứchờông,
lôikéoông,chođếnkhiôngphảivàomớinghe.Đólàviệckhôngthểtránh
được,thếnàocũngphảitới.Vàônglạinghĩ:“Hiệngiờôngđãcómộtngười
thaythế.NgheđâutênChampmathieunàođóđãvôphúcgặpphảicáikhông
mayấy.CònôngthìtừnaytrongnhàlaođãcótênChampmathieuthếchân,
ngoàixãhộithìônglàMadeleine,ôngkhôngcònphảilogìnữa,quýhồông
cứđểchongườiđờiđemcáitấmbiachungthânônhụckiađèlênđầuông
Champmathieu;cáitấmbiaấygiốngnhưcáinắpmồ,đãsậpxuốngmộtlần
thìthôi,khôngbaogiờcònnânglênđượcnữa…"
Tấtcảnhữngcáiđóquámãnhliệt,qualạđời.Trongngườiôngnhư
mộtchuyểnđộnggìkhótả,ítkhithấynảyratrongmộtđờingười.Hìnhnhư
lươngtâmđangvùnglênquằnquại,khuấyđộngtấtcảnhữnggìđángnghi
ngờcủatráitim.Hìnhnhưtrongđáysâucủacõilòngcómộttiếngcườiphá
đangvanglên,màýnghĩagồmđủmỉamaivuimừng,lẫnthấtvọng.
Bỗngôngthắpnếnlên,tựbảomình:
“Ơhay,tasợcáigìchứ?Saotalạiphảinghĩngợiphânvânnhưthế?Ta
đãthoátnạnrồi.Xongcảrồi.Trướckiathìcòncáicửabỏngỏđểdĩvãng
thểlọtđượcvàocuộcsốnghiệntại.Cáicửaấy,giờđãxâybịtlạirồi!Một
cáchvĩnhviễn!CáithằngJavertấy,lâunaynólàmtalolắng,nótheodõita
khắpnơi,cáilinhtínhđángsợcủanóhìnhnhưđãđoánđượcrata,màđoán
đượcra rồi chứ còngìnữa!Cái tên chósănđángtởm ấy nórìnhtatừng
bước,naythìnólạchướngrồi,lochạytheoconđườngkhácrồi,nósẽđể
chotayên,nóđãnắmđượctênJeanValjeancủanórồi!Hìnhnhưnólại
muốnbỏnơiđâymàđi!Vàcáichuyệnnàyxảyratacóbiếtđâu!Tacócan
dựgìđếnđóđâu!Nhưngmànày!Trongchuyệnnàycócáigìgọilàđáng
tráchđượckhông!Nhữngngườigặptachắcsẽtưởngtagặpnạnlớn!Chung
quylại,nếucóaigặptaihọaphennàythìchẳngphảilỗiởtachỗnàocả.
Thôithìcũnglàtạitrờicả.Cólẽtrờimuốnnhưthếthật.Tacóquyềngìxáo
trộnviệctrờiđãxếpđặt?Tacầumonggìbâygiờ?Tạisaotacứchựcxen
vàoviệcnày?Candựgìđếntađâu.Ơhay!Takhôngbằnglònghaysao?Mà
tađòihỏicáigìchứ?Cáimụcđíchlâunaytatheođuổi,cáiđiềuhằngđêmta
mơước,điềumàtađemcầunguyệnvớitrờilàsựantoàn,thìtađạtđược
rồi!ÝChúalànhưvậy.TacònlàmgìtráinổiýChúađược.Màtạisaoý
Chúalạimuốnnhưthế?Chínhlàđểtatiếptụccáiviệctamớibắtđầu,đểta
làmđiềuthiện, để tacóthểmộtngày kia nêu tấmgươngsángcho người
khác,đểngườitathấyrằngkẻđãbiếthốiquá,đãbiếttutỉnhthìcũngsẽ
đượchưởngphầnhạnhphúc!Thậtlạ,takhônghiểutạisaobannãytakhông
dámvàonóihếtcâuchuyệnvớiôngchaxứđángkínhấy,nhưmộtngười
xưngtội.Chắchỏiýkiếnông,ôngcũngsẽtrảlờinhưtanghĩthôi.Nhấtđịnh
rồi,cứmặcchocôngviệctiếpdiễn!ĐểyênchoChúađịnhđoạt".
Đólàlờiôngtựnhủ.Lờinóivanglêntừtậnđáylòngkhiôngcúinhìn
xuốngcáicóthểgọilàvựcthẳmcủalòngông.Sauđóôngđứnglên,đibách
bộtrongphòng-thôi,đừngnghĩđếnviệcđónữa.Quyếtđịnhrồimà!Nhưng
tronglòngvẫnkhôngthấyvui.
Tráilạinữa.Ngườitakhôngsaongăntríóctrởlạivớimộtýnghĩ,cũng
nhưkhôngsaongănsóngbểluirarồilạixôtrởvàobờ.Vớingườithủythủ,
đólàthủytriều.Vớikẻcótội,đólàlònghốihận.Chúakhuấyđộnglinhhồn
conngườicũngnhưlàmchođạidươngnổisóngvậy.Chỉmộtlátsau,dùđã
cố sức quên đi, ônglại phải trở lại với cuộcđối thoại đau khổ lúctrước,
mìnhnóirồimìnhlạinghe.Nóilênnhữngđiềumìnhkhôngmuốnnóitới,
rồiphảinghenhữngđiềumìnhkhôngmuốnđểvàotai.Đànhđểchomộtsức
gìhuyềnbínólôicuốnvàralệnh:“Nghĩđi!”Nhưnóđãralệnhchomộtkẻ
cótộitrướcđâykháctrướcđâyhainghìnnăm!“Điđi”.
Trướckhi kểtiếpxin nhấnmạnhmột nhậnxétcần thiếtđể mọingười
hiểuđầyđủcâuchuyện.
Loàingườibiếtsuynghĩ,aicùngtừngtrảiquanhữngphútmìnhnóivới
mình.Ngônngữthậtkhôngbaogiờhuyềndiệutuyệtvời,bằngkhiởbên
trong con người, nó như con thoi chuyển từ trí tuệ đến lương tâm rồi từ
lươngtâmquayvềvớitrítuệ.Nhữngchữ“ôngnói”,“ôngkêulên”thường
gặptrongchươngnày,chínhphảihiểutheonghĩaấy.Ngườitatựnóivới
mình,tựbảovớimình,tựkêulênvớimình.Thậtlàầmĩ:Cáigìtrongta
cũngnói,chỉmiệnglàkhông.Nhưngsựimlặngchungquanhkhônghềlúc
nào bị ngắt quãng. Bao nhiêu hiện thực của tâm hồn, không trông thấy,
khôngsờmóđược,nhưngvẫnlànhữnghiệnthực.
Ônghỏimìnhsuytínhđếnđâurồi.Ôngtựvấnxem“quyếtđịnhnhưthế”,
thìrồirasao?Ôngtựthú,côngviệcxếpđặtnhưthếlàbấtnhân.Cáilốiđể
mặcchocôngviệcxảyra,phảiđểyênchoChúađịnhđoạtlàmộtlốirõràng
ghêtởm.Cứđểmặcchosốmệnhvàngườiđờinhầmlẫn,khôngngăncảnnó
lại,yênlặngđểphụhọavớinó,khônglàmgìcả,tứclàmìnhđãlàmtấtcả
đấy!Đólàmộtviệcgiangiảođốnmạtnhất!Đólàmộttộiáckhốnnạn,hèn
hạ,hiểmđộc,đángkhinh,đángtởm!
Suốttámnăm,lầnnàylàlầnđầuconngườiđángthươngấymớilạithấy
cáivịcayđắngcủamộtýnghĩxấuvàcủamộthànhđộngxấu.Ôngkinh
tởm,khạcnhổnóđi.Ôngtiếptụctựvấn.Ôngnghiêmkhắctựhỏimìnhđịnh
nóigìvớicâu“mụcđíchđãđạt”?Ôngnhậnrằngđờimìnhcómộtmụcđích
thực, nhưng mục đíchgì?Giấu tên giấu tuổià? Che mắt bọn cảnhsát à?
Chẳnglẽđãlàmnhữngviệcnhưmìnhđãlàm,làchỉvìmộtđiềunhỏmọn
nhưthế? Thếkhôngcòn mụcđíchnào khác,caocả, chânchínhnữa sao?
Cứu vớt lấy linh hồn, chứ không phải thể xác. Trở lại thành người ngay
thẳngvànhântừ.Thànhconngườichínhtrực!Đócóphảilàđiềumìnhước
mongvàlàđiềuđộcnhấtmìnhướcmongkhông?Đócóphảilàđiềuông
GiámMụckhuyênbảokhông?Đoạntuyệtvớidĩvãngà?Trờiơi!Cóđoạn
tuyệtđâu,thếlànốilạiđấy,bằngmộthànhđộngkhốnnạnđấy!Thếlàtrởlại
thànhmộtthằngăncắpđángkhinhghétnhất!Mìnhđãăncắpcáisinhmệnh
củangườita,cảcuộcđời,cảsựyênổn,cảcáichỗđứngcủangườitadưới
ánhsángmặttrời!Mìnhthànhmộttênsátnhân!Khôngphảigiếtbằnggươm
đao,mà giếtbằngtinh thầnmộtcon ngườikhốnnạn. Buộcngườita phải
chịumộtcáichếtthêthảm,cáichếtdầnchếtmòn,chếtkhôngmồkhôngmả,
ngaygiữacảnhthanhthiênbạchnhật,tứclàcảnhtùngục.Tráilại,rathúđi,
cứuchongườitakhỏicáitaiáchbịlầmlẫnghêgớm,lấylạicáitêncũ,theo
nghĩavụmàtrởlạithằngkhổsaiJeanValjean,đấymớithựclàhoànthành
cáiviệctáitạovàvĩnhviễnthoátkhỏichốnđịangụclànơimàmìnhmới
vừabướcchânrakhỏi.Vàotùlại,trôngthìnhưlàsatrởvàođịangục,nhưng
thựctếthìthoátkhỏi!Phảilàmnhưthếmớiđúng!Nếukhôngthìbaonhiêu
điềuđãlàmđềucoinhưkhôngcó.Cảsựnghiệptrướcthànhvôích,cảcuộc
đờihốilỗiđềubỏđi,mìnhchỉcòntựbảomìnhmộtlời:Íchgì?Ôngthấy
hìnhnhưcóôngGiámMụcởtrướcmặt.ÔngGiámMụcđãmất,nênnaylại
hiện ra rõ rệt. Ông đang nhìn đăm đăm và bảo rằng ông Thị Trưởng
Madeleinecótiếnglàđạođức,téralạithậtlàbỉổi,còntêntùJeanValjean
thìsẽlạitrongsạch,đángquýbiếtbao.Ngườiđờichỉtrôngthấycáimặtnạ
củata,nhưngôngGiámMụcthìnomthấyrõđượcmặtthật.Ngườiđờichỉ
nomthấycuộcsốngbênngoàicủata,nhưngôngGiámMụcthìtrôngsuốt
đếncảlươngtâm.ThếthìphảiđiArras,giảithoátchoJeanValjeangiảkia
vàtốgiáctênJeanValjeanthật!Thanôi!Đólàsựhysinhcaocảnhất,một
cuộcchiếnthắngthươngtâmnhất,cáibướcsaucùngkhókhănnhất.Nhưng
cầnphảibướcquacáibướcấy.Đauđớnthaylàsốmệnh!Muốnthànhngười
trongsạchtrướcmặtChúa,lạiphảichịulàmkẻônhụctrướcmặtngườiđời!
“Dứtkhoát rồi,phảitheo conđườngấy! Phảilàmbổn phậncủamình.
Phảicứungườiấy”.Ôngcaogiọngnóitocâuấymàkhôngbiết.
Ônggiởsổsáchra,kiểmsoátlạivàsắpxếpchogọnghẽ.Ônglấybóvăn
tựmượnnợcủanhữngngườibuônbánnhỏtúngthiếunémvàolửa.Ôngviết
mộtbứcthư,niêmphonglạivàđềngoàiphongbì:“GửiôngLaffittechủ
ngânhàngphốArtois,Paris”.Ôngmởngănbàngiấylấyramộtcáivíđựng
mộtítgiấybạcvàtờthônghànhôngvừadùngđibầucửtrongnămấy.
Aitrôngthấyônglàmcácviệcấymànétmặtkhôngthôitrầmngâmtưlự,
chắcthừa hiểutrongbụng ôngđangsuynghĩ nhiềulắm.Chốc chốc,thấy
môiônghơimấpmáy;cólúcônglạingướcnhìnchămchúvàomộtchỗnào
đótrênvách,dườngnhưởđócócáigìphảihỏihan,phảilàmchosángtỏ.
Viếtxongmộtbứcthư,ôngbỏcảthưvàvívàotúiáorồilạiđứngdậyđi
báchbộ.Dòngsuynghĩcủaôngkhônghềchệchhướng.Ôngvẫnthấyrất
bổnphậncủaôngđượcviếtthànhchữsáng,đangrựcchóitrướcmắt;nhìn
đếnđâucũngthấydòngchữấy:“Đingay!Đếnmàkhaiđi!Thúđi!"
Trướcnaycóhaiýnghĩcoinhưhainguyêntắcchiphốicuộcđờiông:
Cấtgiấuhọtênvàtudưỡngtâmtính.Lầnnàylàđầutiênôngthấyhaiýnghĩ
ấycựaquậynhưnhữnghìnhbằngxươngbằngthịtvàhiệnrakhácnhaurành
rọt,cáchbiệthẳnnhau.Mộtýtrongđóhoàntoànđúng,cònýkiathìcóthể
trởthànhxấu;ýnàylàvịtha,ýnọlàcánhân!Đâylàvìđồngloại,đólà
bảnthân;cáinàybắtnguồntừánhsáng,cáikiabướcratừbóngđen.Hailực
lượngấytranhchấpnhauvàônglàngườichứngkiến.Ôngsuynghĩchừng
nàothìnólạilớnlênchừngấyvàbâygiờthìnótonhưnúi;Mộtbênlànữ
thần,mộtbênlànữkhổnglồ,haibênquầnnhautrongngườiông,trongcái
cõivôbiênvôtận,lẫnlộnvừaánhsángvừabóngtốinhưtrênđâyđãnói.
Người ông hoảng hốt nhưng ông có cảm tưởng như phía ý nghĩ đúng
thắngthếvàôngđangđiđếnmộtbướcquyếtđịnhcholươngtâmvàchosố
phậnnữađây.TrướckiaôngGiámMụcđãmởđầuchoônggiaiđoạnđầu
củacuộcđờimới,đếnnaythìlãoChampmathieunàylạiđánhdấuchogiai
đoạnthứhai.Cơnkhủnghoảngto lớnđãqua,trậnthửtháchgiannanlại
đến.
Cơnsốttrongngườimộtlúcđãnguôinguôi,naydầndầntrởlại.Muôn
nghìnýnghĩthoángquađầunhưngchỉlàmchoôngvữngtâmthêmtrong
quyếtđịnhcủamình.Ôngtựbảo:“Mìnhxétviệcquáưnóngvội,cáilão
Champmathieuấy,xétchocùngcũngchẳngcógìđángđểý,vàthậtralão
cóăntrộmthật”.Rồiônglạitựtrảlời:“Víthửlãotacótrộmtáođinữathì
cũngchỉmộtthángtù.Từđóđếnkhổsaicònxabiếtmấy.Vớilạibiếtđâu
đấy?Lãocóăntrộmthậtkhông?Cógìlàmbằng?CáitênJeanValjeanđã
làmchếtlão,hìnhnhưngườitachẳngcòncầnbằngchứnggìnữa.Cácvị
ChưởngLýcủanhàvuachẳnghaylàmnhưthếlàgì?Lãotavốnlàtùkhổ
sai,thìnhấtđịnhlãotacóăntrộm”.Lúckhácônglạinghĩrằng,saukhiông
ratựthú,rấtcóthểngườitasẽchiếucốđếnhànhvidũngcảmcủaông,xét
đếncuộcđờilươngthiệncủaôngtrongbảynămquavàcônglaocủaông
đónggópchoxứsởlâunay,màthabổngchoông.Nhưnggiảthiếtấytan
maunhưkhói.Ôngmỉmcườichuachátmànhớrarằngôngcướpđồnghào
củabéGervaislàmắcvàotộitáiphạm,việcnàynhấtđịnhsẽbịlôiravànhư
thế,đúngtheohìnhluật,ôngsẽbịkhépvàotộikhổsaichungthân.
Ôngxuatanmọithứảotưởngkiađi.Táchmìnhdầnrakhỏicuộcđời
thấphènvàđitìmchomìnhsựanủivàsứcmạnhởmộtnơikhác.“Nhất
địnhtaphảilàmtheobổnphậnta”,ôngtựbảo:“Làmxongbổnphậnchắc
đãkhổhơnlàtrốntránhkhônglàm?”Nếuôngcứđểmặckệvàôngcứ
MontreuilSurMer,thìuytíncủaông,tiếngtămcủaông,nhữngcốnghiến
củaôngchoxãhội,lòngthươngngười,đứctínhgầngũimọingười,cuộc
sốngtrongsạch,thậmchísựgiàucócủaông,rồilòngkínhyêu,trọngvọng
củamọingười,tấtcảnhữngcáiđódườngnhưphatrộntộiác.Vànhữngthứ
caoquýkiamàlẫncáivậtghêtởmnàythìmùivịsẽralàmsaonữa!Tráilại,
nếuôngdámhysinh,thìdùthâncóởlaotù,xiềngxích,ngườicóphảikhổ
saitạpdịch,chẳngbaogiờđượcnghỉngơimàluônluônbịquởphạt,dùđến
thếđinữathìtrongmỗibướcgiantruânấyvẫnbậtlênmộtánhsángthần
tiên.Nhưngcuốicùngônglạitựnhủrằngsựviệchìnhnhưphảithế,sốphận
củaôngtrêntrờiđãđịnhsẵn,ôngkhôngcóquyềnxáotrộnmọithứtrêncao
đãsắpđặt,màchỉđượcphéplựachọnmàthôi:Hoặcbênngoàiđạođức
bêntrongnhụcnhãhoặcbêntrongcaoquýmàbênngoàinhụcnhã.
Dằn vặt mãi với bao ý nghĩ bi thảm, lòng can đảm của ông vẫn vững
vàng,nhưng tríócông cảmthấymệt mỏi.Bấtgiácôngbắt đầunghĩđến
nhữngđiềukhác,nhữngđiềukhôngdínhdánggìđếnviệckia.Mạchhaibên
tháidươngđậpdữdội.Ôngvẫn điđilạilạikhôngngừng.Đồnghồđiểm
mườihaigiờphíaThịSảnh,rồiphíanhàthờ.Ôngtẩnmẩnđếmtheotừng
tiếnghaicáiđồnghồởhainơirồilạisosánhtiếngchuôngvớinhau.Ông
sựcnhớmấyhômtrướcôngthấyởmộtcửahàngđồsắtmộtcáichuông
trêncóđềcáitên:AntoineAlbinDeRomainville.
Ôngthấylạnh,bènđếnbênlònhómmộtítlửa,nhưngquênkhôngnghĩ
đếnviệcđóngcửasổlại.Mộtlúclâu,ôngthấyđầuócmìnhtrởlạimụmẫm.
Phải cố gắng hết sức mới nhớ ra được mình đã nghĩ những gì trước lúc
chuôngđồnghồđánhmườihaitiếng.Cuốicùngôngnhớrađượcvàtựnhủ:
“Àphải,lúcnãytađãquyếtđịnhđemtaratốcáomà”.Bỗngôngsựcnghĩ
đếnFantine:“Ờnhỉ!Cònngườiđànbàtộinghiệpnàynữa!”Đếnđâymột
cơnkhủnghoảngkháclạinổra.Fantinebỗngnhiênhiệnratrongtâmtrínhư
đemđếnmộttiasángbấtngờ.Mọivậtxungquanhhìnhnhưkhôngcòncái
cảnhsắcnhưtrướcnữa.Ôngkêulên:“À,màsaotừnãyđếngiờtachỉnghĩ
đếnmìnhta?Tachỉtínhtoánđếnnhữngđiềuvừaýtathôi!Hoặclàcứyên
lặng,hoặclàratựthú,-ẩnnúpchoyênthânhaylàcứuvớtlấylinhhồn,-
làmmộtôngThịTrưởngđángkhinhmàđượctôntrọnghaylàmộtthằng
khổsaiônhụcmàlạiđángkính,đóvẫnlàchuyệncủata,luônluônlàcủata,
độcmộtmìnhta!Nhưngtrờiơi!Đóchỉlàchuyệníchkỷ!Hìnhthứcnàyhay
hìnhthứckhácđinữa,cũngchỉlàíchkỷ.Saotakhôngnghĩđếnngườikhác
mộttí?Nghĩđếnngườikháclàđiềuthiệnđầutiên.Nào,thửxétlạixem.Để
riêngtara,quênhẳntađi,thìrồisẽrasao?Tamàratựthúnhé!Thìhọbắt
ta,họthảtênChampmathieura,họđưatađiđày,vậylàphảirồi.Rồisao
nữa?Ởđâysẽxảyranhữngviệcgì?À,ởđâycócảmộtvùng,mộtthành
phố,nhữngxưởngmay,mộtnềncôngnghiệp,cóbaonhiêulàthợthuyền,
đànông,đànbà,ngườigià,trẻcon,nhữngngườithậtđángthương!Tađã
xâydựngnêntấtcả,tađãnuôisốngchotấtcả,chỗnàocókhóitỏatrênmái
nhàlàdochínhtaytađãđemcủichomàđốt,đemthịtchomànấu;nhờta
sựnoấm,cósựgiaolưu,cótiềncủa;trướcta,nàocógìđâu;tađãPhục
Hưnglại;làmsốnglại;làmchosầmuất,làmchophồnthịnh,làmchonhộn
nhịp,làmchogiàucócảmộtxứ;tamàthiếuđilàthiếucảmộtlinhhồn.Ta
màcấttađithìsẽchếthếtthảy.Lạicònngườiđànbàkiađãchịubaonỗiđau
khổ,đãcóbaođiềuđángquýtrongbướcsangã!Cuộcđờiđaukhổcủachị
đềudotavôtìnhgâyracả.Lạicònđứabémàtađịnhtìmvề,tađãhứahẹn
vớimẹnónữa!Đốivớichị,talạikhôngcóchútgìđểđềnbùhaysao?Tamà
khôngcònởđâynữathìrồisẽrasao?Ngườimẹtấtchết.Đứaconrồirasao
thìra.Đấy,nếutađitựthú,thìrồisẽnhưthếđấy.
“Haylàtađừngđithútộinữa?Xemnào,haylàđừngđi?”Tựhỏixong
câuấy,ôngngừng lạinhư có một chút rụt rè, run sợ. Nhưng phút ấy chỉ
thoángqua.Ônglạibìnhtĩnhtựtrảlời:“Được,lãotađitùkhổsai,điềuđó
cóthật,nhưngcósaođâu,lãotaăntrộmkiamà!Tacócốtìnhnóilãokhông
ăntrộmthìlãocũngđãăntrộmrồi!Cònta,taởđâytatiếptụccôngviệccủa
ta.Mườinămnữatasẽcómườitriệu,tasẽđemmườitriệuấyrảirakhắpxứ.
Tachẳnggiữgìchotacả,cótiềnhaykhôngcótiền,điềuấycóhềgì?
phảivìtamàtalàmviệcđâu?Khiấymọingườicứcàngsungtúclên,các
đồngnghiệpbừngdậyvàkíchthíchnhau,côngxưởngnhàmáyđônglên,
mọigiađình,hàngtrăm,hàngnghìngiađìnhđượcsungsướng;dânchúng
trongvùngđônglên,nhữngchỗnàymớilàtrạicủatáđiền,sẽcólàngxóm
mọclên,nhữngchỗnaycònhoangvusẽcótrạitáđiềnxuấthiện.Bấygiờ
đóinghèokhôngcònnữavàcùngvớiđóinghèocũngmấtluônnhữngtệnạn
trụylạc,đĩđiếm,trộmcắp,giếtngười,tấtcảnhữngtậtxấu,thóihư,tấtcả
nhữngtộiác!Ấy,cảmộtvùngsẽtrởnêngiàucóvàlươngthiện!Vàngười
mẹtộinghiệpấycóđủđiềukiệnđểnuôiconmình".
”Ơkìa,tađãđiên,tađãquávôlý,tạisaolạinóiđếnchuyệnđitựthú?
Thậtđấy,phảisuynghĩchokỹ,chớcóhấptấp.Quáinhỉ!Chỉvìtamuốn
làmmộtkẻvĩnhân,mộtngườinghĩakhí-tròtuồngthôi!Chỉvìmuốntránh
hìnhphạtchomộttêntrộmcắpvuvơ,chắclàngốcnghếchnữa,-hìnhphạt
cólẽhơiquáđáng,tuyvềcănbảnlàđúng,-màlạiđểchocảmộtxứphải
điêutàn!Đểchomộtngườiđànbàđángthươngphảichếtởphòng bệnh!
Mộtđứanhỏphảichếtđườngchếtchợnhưchóchết.A,thậtlàtànnhẫn!Mẹ
khôngđượcthấymặtcon!Conkhôngđượcbiếtcómẹ!Nhưthếchỉvìmột
thằnglưumanhgiàđángđiđày,khôngvìtộiăntrộmtáonàythìrồicũng
tộikhác!Thậtlànhữngtưtưởngđạođứchão,đigỡtộichokẻphạmtộiđể
hysinhnhữngngườivôtội!Màlãothìcònsốngđượcvàinămnữalàcùng
vàcóvàotùthìcũngchẳngkhổhơnchuirúcởtúpnhànát.Hysinhtấtcả
nhândânmộtvùng,baonhiêungườimẹ,baonhiêungườivợ,baonhiêutrẻ
con,đểđi cứu một lão già lang thang. Cả con Cosette tội nghiệp chỉ còn
trôngmongcóta,chắclàlúcnàynóđangréttímngườiởcáixólềucủavợ
chồngThénardier.Lũ này cũng làđồchóchếtđấy! Như thế làtađãtrốn
nhiệmvụđốivớinhữngconngườikhổsởấy!Talạinỡtựđithúà?Saotalại
địnhlàmcáiviệckhờdạithế?Cứcholàxấuxahẳnđi!Thídụcoiđólàmột
điềubấtnhân,màlươngtâmtarồiđâysẽtráchmắng.Vìlợiíchcủakẻkhác,
màchỉmìnhmìnhchịutráchmắng,chỉmìnhmìnhchịulàmđiềuxấuxađể
thiệtriêngcholinhhồnmình,thìnhưthếmớigọilàbácái,mớigọilàđạo
đứcchứ.”
Ônglạiđứnglên,điđilạilại.Lầnnàyôngthấynhưđượcthỏamãn.Tìm
kimcươngphảiđisâuvàolòngđất,cũngnhưtìmchânlýphảiđisâuvàoý
nghĩ.Dườngnhưôngđãđivàonhữngtầngsâunhưvậyvàsaumộtthờigian
khálâumòmẫmởnhữngnơitốinhất,ôngđãtìmrađượcmộttrongnhững
hạtkimcươngấy,mộttrongnhữngchânlýấyvàôngđanggiữtrongtay,
ngắmnghía,sungsướngđếnlóamắt.
“Phải-ôngnghĩ-nhưthếmớiphải.Tađãđiđúngđường,taphảinắm
đượccáchgiảiquyết.Mọisựrồiracũngphảicómộtchỗđểmàdựachứ.Ta
đãquyếtđịnhrồi.Cứđểmặc!Khônglunglaynữa,khônglùinữa.Đólà
lợiíchcủamọingười,khôngphảilợiíchcủariêngta.Hiệnnaytalàông
Madeleine,tacứgiữlàMadeleine.CònđứanàolàJeanValjeanthìmặcxác
nó.JeanValjeankhôngphảilàtanữa.Takhôngbiếthắnlàai,hắntalàgìta
cũngkhônghiểunữa.BâygiờailàJeanValjeanthìkẻấycứmàloliệulấy,
chẳngcancậpgìđếnta.Cáitênấybâygiờnhưlàmộtđịnhmệnh,nóđang
phấtphơtrongđêmtối,nócódừnglạivàgiángxuốngđầuaicũngthâykệ
nó!”Ôngsoimặtvàocáigươngcontrênlòsưởivànói:“Téraquyếtđịnh
xongthựcnhẹcảmình!Bâygiờtathấykháchẳnlúcnãy".
Ôngđidămbướcnữarồiđứngsữnglại:“Thôi,tađãquyếtthìdùcósao
đinữacũngkhôngnêntrùtrừlàmgì.Cònnhiềudâynhợgiữatavớicáitên
JeanValjeannàyđây.Phảicắtđứtnóđi!Ngaytrongphòngnàycómấyđồ
vậtcóthểbuộctộita,cónhữngthứvôtricóthểlêntiếnglàmchứngchống
lạita.Thôidứtkhoátphảithủtiêutấtcả".
Ônglụctúilấybọctiền,mởralấychiếcchìakhóacon.Ôngtravàomột
cáiổkhóabétílờmờlẩnvàogiữanhữngnétvẽtốisầmphủlênmặtgiấy
dántường.Mộtkhoảngtrốngtrongtườnghiệnra.Đólàmộtthứtủgiảẩn
vàomộtbênlàgóctường,mộtbênlàlòsưởi.Tronglòngtủgiấumấycái
quầnáorách,cáiáobànhtôcũvàcâygậytohaiđầubịtsắt.Aiđãđượcthấy
JeanValjeanhồitháng10năm1915khiđiquaDignesẽnhậnrađượcngay
nhữngđồcũnáttồitànđó.Ôngđãgiữgìnhữngđồvậtấy.Cũngnhưgiữgìn
cảđôiđènnếnbằngbạcđểluônnhớđếnngàymìnhbắtđầulàmlạicuộcđời
mình.Songônglạigiấunhữngthứmangtừnhàtùra,cònđôiđèncủaông
GiámMụcthìôngđembàyởgiữanhà.
Ôngnhìntrộmracửa,sợcửađãcàithenmàvẫncòncóthểmởđược.Rồi
khôngthèmliếcnhìnđếnnhữngthứđồvậtmàbaolâunayôngbấtchấpcả
nguyhiểmgiữgìnmộtcáchthànhkính,ôngvộivànghấptấpômcảđống
quầnáo,balô,gậygộckiavấtcảvàođốnglửa.Ôngkhépcáitủgiảlại.Để
đượccẩnmậthơn-kểcẩnmậtcũngích,vìtrongấykhôngcòngìnữa-
ôngcũngcứđẩymộtcáibànvàogóctườngđểchechỗấyđi.
Mấy phút sau, ánh lửa đỏ bập bùng chiếu sáng cả gian phòng và bức
tườngtrướcmặt.Tấtcảđềubắtlửa.Câygậynổláchtáchvàbắntànrađến
tậngiữaphòng.Cáibalôđựngquầnáoráchcháythànhtro,đểlộmộtcái
sangsáng,cúixuốngthìcóthểthấyrõlàmộtđồnghào.Chắclàđồngbốn
mươixuăncướpcủathằngbéGervais.Nhưngôngkhôngnhìnchỗlửacháy,
màcứđibáchbộđềuđều.Bỗngôngthấyđôichânđèncóánhlửalàmlóe
sángởtrênlòsưởi.
“Kìa,dấuvếtJeanValjeanhãycònrànhrànhởcáinàyđây,phảihủynốt
đichứ!"Ôngbèncầmlấyđôichânđèn.Đốnglửahãycònđủđểlàmcho
mềmđi,dễnắnthànhmộtcụckhôngcònphânbiệtđượchìnhthùgìnữa.
Ôngcúixuốngsưởimộtlúc,thấyấmápdễchịu.Ôngnói:“Lửaấmquá!”
Rồilấymộtcâyđèncờithan.Chỉmộtphútnữathôilàhaicâynếnsẽnằm
giữa đống lửa. Lúcấy ông nghehình như trong mình có tiếng gọi:“Jean
Valjean!JeanValjean!Ôngrợncảngười,hoảnghốtnhưđangnghemộtcái
gìghêgớm.Tiếnggọitiếp:
“Ừ,phảiđấy,làmnốtđi!Đãlàmthìlàmchotrót!Hủynhữngcâyđènnày
đi!Thủtiêuvậtkỷniệmnàyđi!QuênôngGiámMụcđi!Quênhếtđi!Mặc
xácthằngChampmathieuchonóchết!Hừ!Giỏiđấy.Màytựkhenmàyđi!
Thếlàgiảiquyếtrồi,nhấtđịnhrồi,xongrồi.Thếlàngườiấy,ônggiàấysẽ
bị bắt, bị kết án thay chomày và sẽphải mang kiếp sống đầy ô nhục
khủngkhiếp.Màôngtacóhiểuđầuđuôiralàmsaođâu,cólẽôngtacũng
chẳnglàmgìnêntội;ôngtachỉbịoan.Chínhcáitênmàyđãlàmnêntaivạ.
Chínhcáitênnàyđãđètrĩulênngườitanhưmộttộilỗinặngnề.Đượcđấy.
Cònmàythìmàycứởyênmàlàmngườilươngthiện.CứvẫnlàmôngThị
Trưởngđángkínhtrọng,trôngnomnhữngtrẻmồcôi.Cứsốngsungsướng
đạođứcđểchomọingườicangợi.Trongkhiấy,trongkhiởđâymàysống
vuitươivàánhsángthìcókẻphảimặcáotù,phảiđeotênmàytrongcảnhô
nhục,phải mangxiềngcho màyởchốn ngụchình!Ừ! Thậtkhéoxếp đặt
đấy.Đồkhốnnạn!"
Mồhôichảyướtcảtrán.Ônggiươngmắtngơngácnhìnđôiđèn.Những
tiếngnóibêntrongvẫnchưadứt.Nótiếptục:
“JeanValjean!Saođấy,chungquanhmàysẽcóbaonhiêutiếngnóilàm
ầmlên,kêutolênđểcatụngcôngđứccủamày.Nhưngcómộttiếngnói
khôngainghethấycả,nósẽnguyềnrủamàytrongbóngtối.Màyngheđây,
đồkhốnkiếp!Baonhiêulờicatụngấychưalênđếntrờiđãrơirụnghết,chứ
lờinguyềnrủakiasẽlênđượctớitaiChúa".
Tiếngnóiấytừtrongđáylươngtâmmàra.Banđầucònnhỏ,nhưngdần
dầnrõlênvàghêrợnnhưvăngvẳngngaybêntai.Hìnhnhưnóđãthoátkhỏi
ngườiôngvàbâygiờôngnghenótừbênngoàinóilại.Câusaucùngngherõ
mồnmột,khiếnôngsợhãingơngácnhìnquanhphòngvàquáthỏi:“Cóai
đâykhông?"Rồiôngbậtcười,cáicườingâyngôcủađứangốc:“Mình
khỉ!Cóaivàođâyđượcnữa".
Cóngườithậtđấy,nhưnglàngườimàconmắttrầnkhôngthểnhìnthấy
được.
Ôngđặtđôiđènlênlòsưởi.Ôngtrởlạiđiệubáchbộđềuđềuvàbuồn
thảmkhiếnchoconngườiđangngủởbêntrongôngbịkinhđộngvàchoàng
tỉnhdậy.Ôngthấyvừadễchịuvừacógìsaysay.Hìnhnhưvàonhữnglúc
bốirốinhấtngườitalạimuốncửđộngnhiềumayratrongkhiđilạicóthể
tìmthấymộtlờikhuyênrăn,máchbảotrongnhữnggìmìnhgặp.Ôngđiđi
lạilạinhưthếmộthồivàkhôngbiếtmìnhđãsuynghĩđếnđâu.Ôngđãlần
lượtcóhaiquyếtđịnhkhácnhau,nhưngbâygiờthìôngđâmsợcảhai.Bởi
vìcáinàoxemracũngchẳnghayhogìđốivớiông.“Trờiôi!Saomàtrớ
trêu!Saolạisinhra cáichuyệnlãoChampmathieunày! Chúanhưđãcho
theomộtconđườngđểđitớitốtlành,naybỗngdưngcũngtrênconđường
ấylạibịxôxuốngvực".
Cólúcôngthửnhìnvềtươnglai.Tựthú,tựnộpmình.Trờiơi!Mộtniềm
chánnảnmênhmôngnhưchiếmlấytâmhồnông.Biếtbaonhiêuđiềuông
phảitừbỏ,biếtbaonhiêuđiềuôngphảinhậnlại!Ôngphảitừgiãcuộcsống
tốtlành,trongsạch,tươisángbiếtbao!Từgiãluôncảtựdo,vinhdự,cả
lòngtônkínhcủamọingười!Ôngsẽkhôngcònđượcđidạongoàiđồng,sẽ
khôngcònđượcnghechimhótđầuxuân,sẽkhôngcòncódịpđượcchotiền
trẻ,ôngsẽkhôngcòncódịpđượctrôngthấynhữngcặpmắtdịudàngnhìn
ôngvớilòngbiếtơnvàthươngmến.Ôngsẽrờikhỏingôinhàdoôngdựng
lên,rờikhỏicănphòngnày,cănphòngnhỏhẹpnày!Saolúcnàycáigìcũng
đángyêu!Ôngcũngsẽkhôngcònđượcđọcnhữngcuốnsáchnày,ôngcũng
sẽkhôngcònđượcngồiviếtởcáibànconbằnggỗxấunày!Bàgáccổng,
ngườigiúpviệcduynhấtcủaông,mỗisángsẽkhôngcònmangcàphêcho
ôngnữa.Thayvàotấtcảnhữngcáinày,trờiđấtơi!Lànhàgiam,làgông
xiềng,làáotù,làxàlim,làphảngỗ,tấtcảnhữngthứghêngườimàôngđã
từngđượcnếmmùivị!Lạivàolúctuổiđãcaovàlúcôngđãcóđịavịnhư
hiệnnay!Giánhưcòntrẻthìlạilàmộtnhẽ!Đằngnày,cótuổi,màbấtkỳai
cũnggọithằngnọthằngkia,lúcnàocũngbịcaitùlụcsoátđược,đánhđập
được,rồiphảixỏchânvàogiàyđanh,sángsángchiềuchiềuphảichìachân
chothợsắtnệnchiếcbúatạvàoxiềngđểkiểmtra,phảicúiđầuchịuđựng
nhữngcặpmắttòmòcủanhữngngườixalạ,lắngnghebọnlínhngụcchỉ
mìnhmànói:“TênđóchínhcáitênJeanValjeanghêgớmđãtừnglàmThị
TrưởngởMontreuilSurMer!”.Rồichiềuđến,cảngườirãrời,mồhôinhễ
nhại,chiếcmũxanhtrễxuốngtậnmắt,từngcặpmộtcùngbạntùlạileolên
chiếcthangdâycủacáinhàlaobồngbềnhtrênmặtnước,dướilànroicủa
têncaingục!Trờiơilàkhổ!Cóthểnàosốmệnhlạiđộcácnhưmộtsinhvật
cótrítuệvàtaiquáinhưlòngdạconngười!
Ôngvùngvẫyhếtcáchnhưngkhôngsaothoátkhỏicáisongquanluận
sâudướisựnghĩngợihoặcởlạithiênđườngnhưngtrởthànhquỷdữ!Hoặc
bướcxuốngđịangụcnhưnglạitrởnênthiênthần!Biếtlàmthếnào,hởtrời!
Biếtlàmthếnào?
Cơngiàyvòđaukhổ,vấtvảbaonhiêuôngmớithoátkhỏi,lạimộtlần
nữaùnùnkéođến.Mọiýnghĩlạirốitinhlên.Tronglòngnhưthấtvọngnên
tríócnhưthảngthốt,khôngcònsuynghĩgìđượcnữa.CáitênRomainville
cùnghaicâuthơtrongmộtbàihátnghetựngàynàolạivăngvẳngbêntai.
TrongtríôngRomainvillelàmộtkhurừngnhỏgầnParis,traigáiyêunhau
đếnđóháihoavàobuổiđầuxuân.
Ônglảođảoởthânthểcũngnhưcảtrongđầuóc.Ôngbướcchệchchoạng
nhưđứatrẻđượcthảchođimộtmình.Cólúcôngcốsứccưỡngmệtmỏi,để
lấylạicáisángsuốtcủamình.Mộtlầnsaucùng,ôngcốđặtlạivàgiảiquyết
dứtkhoátvấnđềđãlàmôngmệtmỏiđếngầnnhưkiệtsức.Cónênđitựthú
không? Có nên yên lặng ngậm miệng không? Ông cũng không phân biệt
đượccáigìrõràngcả.Nhữnglýlẽthoángquatrongóctừnãyđếngiờđều
thànhmờảo,lunglinhvàlầnlượttandầnđinhưmâykhói.Songôngcảm
thấydùmìnhcóquyếtđịnhbềnàođinữathìtrongngườimìnhcũngcócái
gìđósẽchếtđi,nhấtđịnhlàthế,khôngcáchnàotránhđược.Mìnhđangsa
vàohuyệt,cái bên trái haybênphảigì cũng thế. Mình đanghấphốiđây,
khôngbiếtlàhạnhphúccủamìnhhayđạođứccủamìnhhấphối.Trời!Thế
làtấtcảbaonhiêubănkhoănlưỡnglựđềuùalạichiếmlấytâmhồnông.Từ
chậptốiđếngiờchẳngthấyôngtiếnđượcchútnào.
Ấy,conngườikhốnkhổấyđãđểtâmhồnmìnhvậtvãtrongkinhhoàng
nhưvậyđó.Mườitámthếkỷtrướcconngườibấthạnhnày,đấngthần
hiệnthâncủatấtcảnhữngthanhcaovàđaukhổcủanhânloạicũngđãtrải
quamộtcơndằnvặt.Trongkhicácrặngoliviersrunrẩytrướcgiócủa
biênphũphàng,ngườicũngđãcólúcngậpngừngkhálâu,đưataygạtcái
cốcđángsợtrànđầybóngtốivàđêmđentrongnhữngcõithẳmsâuđầytinh
tú.
IV
NHỮNGHÌNHTHÁICỦAKHỔĐAUTRONG
GIẤCNGỦ
Chuôngđồnghồđánhthứcbagiờ.Tínhraôngđilạimãitrongphòng
nhưthếđãnămtiếngđồnghồ,khônghềnghỉ.Bâygiờôngmớingồiphịch
xuốngghế.
Ôngthiếpđivàchiêmbao.Giấcmơnàycũngnhưphầnlớncácgiấc
khácchỉcócáigìđauxótvàrủirođãdínhlíuđếntìnhcảnhthựctại,nhưng
nóđãđểlạichoôngmộtấntượngthậtsâuxa.Saunàyôngphảighilạilà
thế.Nhưngdùgiấcchiêmbaoấynhưthếnào,câuchuyệnđêmnaycủaông
cũng sẽ không đầy đủ nếu ta bỏ qua không nhắc đến giấc chiêm bao ấy.
Chẳngquađócũnglàcâuchuyệnbônglôngcủamộttâmhồnđangđauốm.
Đâylàmộttrong những giấy tờ tự tay ông viết mà nay còn giữ được.
Chúng tôi nghĩ cần lục sao ra đây một cách đầy đủ. Bài ấy ghi như sau.
Ngoàibìacómấychữ:Giấcchiêmbaocủatađêmhômấy.
“Tađangđigiữamộtvùngnôngthôn.Mộtvùngđồngnộibuồnvìchẳng
cómàuxanh của câycỏ.Tacũngkhông có cảmgiálàđã sáng hay đang
đêm.
Tathơthẩndạochơivớiemta,đứaemtraicủathờithơdại,lâunayta
khôngbaogiờnghĩđếnvàtacũngđãbẵngquên,hầunhưkhôngcònnhớ
đếnnữa.
Chúngtôinóichuyệnvớinhau.Chúngtôicũnggặpnhiềukẻquađường.
Chúngtôinóichuyệnvềmộtcôlánggiềngngàyxưa.Từngàycôraởcạnh
đường, cô thường để cửa sổ mở rộng trong khi làm việc. Chúng tôi nói
chuyệnvớinhaunhưnghơithấylànhlạnhvìcáicửasổmởtoangấy.
Trêncánhđồngchẳngcómộtbóngcây.Mộtngườiđànôngđinganggần
chúngtôi.Hắntatrầntruồng,toànthânxámnhưtro,cưỡimộtconngựamàu
đất.Trênđầuhắnchẳngcósợitócnào,chỉthấycócáisọvàcácmạchmáu
xanh.Trêntayhắncầmmộtcáiquemềmnhưmộtcànhnhonhưngnặngnhư
thỏisắt.Hắncưỡingựađiqua,chẳngnóivớichúngtôimộtlờinào.Emta
bảo:Chúngmìnhđivàoconđườngtrũngnàyđi.Trướcmắtchúngtôilàmột
lốiđithụtsâuxuống,chẳngbụibờ,rêurácgì.Ởđấycáigìcũngxamxám
màuđất,cảnềntrờicũngvậy.Điđượcvàibước,tahỏithìchẳngcótiếngtrả
lời.Raemtađãbiếnđâumất.Ta đi vào một làng trước mặt. Ta có cảm
tưởng đó là làng Romainville(tại saolà Romainville).
[68]
Con đường đầu
tiêntabướcchânđếnthậtvắngvẻ.Tarẽquamộtconđườngnữa.Chỗngã
bahaiđườnggặpnhau,mộtngườiđànôngđangđứngsátbờtường.Tahỏi:
Đâylàxứgì?Đâylàđâuthếnày?Ngườiấykhôngđáp.Tatrôngthấymột
ngôinhàcửamở,tabướcvào.Cănphòngđầutiênvắngvẻ.Tađivàocăn
thứhai.Đằngsaucánhcửa,mộtngườiđànôngđangđứngsátvách.Tahỏi:
Đây là nhà ai? Đây là đâu thế này? Người ấy không đáp. Quanh nhà
vườn.
Tarờingôinhàđithẳngravườn.Vườnvắngvẻ.Mộtngườiđànôngđang
đứngsaugốccâyđầutiên.Tahỏi:Vườngìthếnày?Đâylàđâuthếnày?
Ngườiấykhôngđáp.
Tađivẩnvơtronglàngvàbỗngnhiênnhậnrađâylạilàmộtthànhphố.
Phốxáđềuvắngngắt.Cửangõđềumởtoang.Chẳngcóbóngmộtsinhvật
nàođitrênđườngphố,qualạitrongnhà,dạochơicácvườn,nhưngđằngsau
mỗigóctường,mỗicánhcửa,mỗigốccâylạicómộtngườilặngthinhđứng
đó.Vàmỗilúccũngchỉthấycómộtngười.Họlặnglẽnhìntađiqua.
Tarờikhỏi thành phố, bước đi trên cánh đồng.Mộtchốcsau quay lại
thấymộtđámđôngngườiđitheosauta.Tanhậnrađólànhữngngườitađã
gặptrongphố.Trênđầuhọtrôngrấtlạ.Họkhôngravẻgìvộivãnhưnghọ
đinhanhhơnta.Bướcchânhọimlìmvàkhôngmộttiếngđộng.Trongchốc
látđámngườiấybắtkịptavàbaoquanhlấyta.Ngườinàongườinấygương
mặtđềumộtmàuđất.Bấygiờ,ngườiđầutiêntagặpvàhỏiđườngkhivào
trongphố,mớilêntiếnghỏita:Anhđiđâu?Anhkhôngbiếtlàanhchếtđã
lâurồisao?
Tahámồmđịnhnóithìchợtthấyxungquanhtachẳngcònainữa.”
Lúctỉnhdậy,ôngthấytrongmìnhlạnhngắt.Mộtluồnggiólạnhnhưgió
sớmthổivàođẩyquanhđôicánhcửabỏngỏ.Lửatronglòsưởiđãtắtngấm
từbaogiờ.Ngọnnếncháygầntàn.Bênngoàihãycòntốiđennhưmực.
Ôngđứngdậyđiraphíacửasổ.Trêntrờivẫnkhôngcósao.Từtrêncửa
sổôngtrôngthấycảdướisânvàđườngphố.Cótiếnggìbỗngnhiênlộpcôp
trênmặtđấtkhiếnôngchúýnhìnxuống.Ôngtrôngthấyhaingôisaođỏ
đanglậplòetrongbóngtốimộtcáchkỳdị.Lúcấytâmthầnôngcònđương
bànghoàngchưatỉnhhẳngiấcmơ.Ôngtựnhủ:“Kìa,trờikhôngsao.Bây
giờlạicósaoởdướiđất".
Phútloạngchoạngấytanngay.Mộttiếngđộngnhưtiếngđộngbannãy
làmôngtỉnhhẳn.Ôngnhìnkỹvànhậnrahaingôisaoấylàđôiđènxe;một
cỗxengựanhỏkhôngmui,mộtconngựatrắng.Tiếnglộpcộpôngngheban
nãychínhlàtiếngchânngựatrênđườnglátđá.
“Xenàothếnhỉ?Aimàđếnđâysớmthế?"
Lúcấycótiếnggõkhẽởcửabuồng.Ôngruntừđầuđếnchânvàhét:
—Aiđấy?
Cótiếngtrảlời:
—Thưaông,tôiđây.
Ôngnhậnratiếngbàgáccổng.
—Chứcáigìthế?
—Thưaôngsắpnămgiờrồi.
—Thìviệcgìđếntôi?
—Thưaôngcóxerồi.
—Xenào?
—Bẩm,xengựa.
—Xengựanào?
—Thếôngkhôngchogọimộtcáixengựaà?
—Không.
—SaoanhđánhxelạibảođếngọiôngThịTrưởng?
—Anhđánhxenào?
—AnhđánhxenhàôngScaufflaire.
—ÔngScaufflaire?
Cáitênấylàmônggiậtmìnhnhưcótiachớplòengaytrướcmặt.
—A,phảiôngScaufflaire.
Giábàgáccổngnhìnthấyônglúcđây,chắcmụphảihoảngkinh.Lặng
yênmộtlúclâu.Ôngtrântrânnhìnngọnnếnvàlấyngóntayvênhữnggiọt
sápnóngbỏngchảyxuốngchungquanh.Bàgiàvẫnđứngđợi.
Mụmạnhbạohỏilại:
—Bẩm,thếtôiphảitrảlờingườitanhưthếnào?
—Bảolàđượcrồi,tôixuốngngay.
V
GẬYCHỌCBÁNHXE
Thuởấycôngviệcbưu chínhtừArrasđiMontreuilSurMercòndùng
loạixethưnhonhỏthờiĐếChế.Đólànhữngchiếcxengựanhẹ,haibánh,
tronglótdavàng,dướicólòxoống,haichỗngồi,mộtchonhânviênbưu
chính,mộtchohànhkhách.Bánhxetrangbịnhữngmoyeuxdàithườnthượt
rấtđángsợlàmchocácloạixekhỏephảitránhxa.Loạixenàyhiệnnaybên
Đứccònthấydùng.Thưtừgiấymáđểvàomộtcáithùngbầudụcdàigắn
chặtvàosauxe.Thùngsơnmàuđen,cònxethìmàuvàng.Ngàynay,chẳng
cógìgiốngloạixeấy.Hìnhthùnócócáigìkỳdị,gùgù,nhấtlàlúcđứngxa
trôngnóđiquavàbòtrênđườngcáiởchântrời,thìhệtnhưconmối,thân
hìnhđằngtrướccómộttímàkéotheođằngsaumộtcáimôngtotướng.Tuy
thếtốcđộcủanócũngkhánhanh.
Đêmnàocũngthế,chuyếnxethưArrasđợichuyếnxetừParisđếnmới
khởi hành vào khoảng một giờ sáng thì chỉ gần năm giờ sáng đã đến
MontreuilSurMer.Đêmhômấy,cáixethưtừHesdinxuôiMontreuilSur
Mer,lúcquachỗrẽđầuphốđểtiếnvàotrongtỉnh,lạiđâmphảimộtcỗxe
nhỏkhôngmuicómộtconngựabạchkéođangđingượctrởlại.Trêncỗxe
nhỏcómộtngườingồikhoácchiếcáotơi.Bánhxecủachiếcxenhỏbịhúc
khámạnh.Ngườitảixenhưthétngườikiadừnglại,songykhôngnghethấy,
cứphóngnhanh.
—Nhàanhnàyđiđâumàvộiđếnthếnhỉ?
Conngườivộivàngđóchínhlàngườimàtavừathấyquằnquạimộtcách
đángthươngtrênkia.Ôngấyđiđâuthế?Chínhôngcũngkhôngbiết.Saolại
vộivàngthế?Cũngkhôngbiếtnốt.Ôngcứnhắmđằngtrướcđibừa.Điđâu?
ChắclàđiArras.Haylàđinơikháccũngnên.Cólúcôngcảmthấynhưthế
vàrùngmình.Ôngđivàođêmtối,nhưvàomộthangsâu.Cócáigìnóđẩy,
nólôicuốn.Tâmtrạngônglúcấyrasao,khôngainóiđượcnhưngrồiai
cũngsẽhiểu cả. Trongđờingườita, ai mà chẳngcómộtlần vào quacái
hangtốitămcủahuyềnbí?
Thậtraôngchưagiảiquyếtgì,chưađịnhđoạtgì,màcũngchưaquyết
địnhgì,chưalàmgìcả.Chưacómộtmệnhlệnhlươngtâmnàochothậtdứt
khoát.Chưabaogiờnhưlúcnàyônglạithấymìnhhoàntoàngiốnglúcđầu,
lúcchưabướcvàosuynghĩ.
TạisaoônglạiđiArras?Ôngnhớlạinhữnglờiôngtựnhủlúcđithuêxe
củalão Scaufflaire: “Chuyến này đi kết quảthếnàomặc dù, nhưng được
trôngtậnmắt,nghetậntai,đượctựmìnhxétđoánviệcmình,cũngchẳng
hạigì.Biếtrõcáigìđãxảyra,vẫnlàcẩnthậnhơn.Khôngđượcquansát
nghiêncứuthìquyếtđịnhthếnàođược.Ởxathấycáigìcũngcholàtráinúi
đượccả.RútcụclúcđãthấythằngchaChampmathieucũnglàtuồngkhốn
nạnthôi,thìlươngtâmsẽnhẹnhõmđi,ôngsẽđểmặcnóđitùthaymình.
ThậtrasẽcócảJavertvànhữngtênBrevet,Chenildieu,Cochepaille,những
tùkhổsaicóquenbiếttrước,nhưngbâygiờchắchẳnlàkhôngthểnhậnra
ông được nữa. Chà khéo lẩn thẩn!Thằng Javert bây giờthì đâu còn dám
nghingờôngnữa.Mọisựđoánphỏngđồchừnglạicàngcứđinhninh.Vậy
thìcònngạigìnữa".
Chắcchắnđâylàmộtbướckhôngmay,nhưngrồiôngsẽvượtqua.Cuối
cùngdùcóxấuxađếnđâuđinữa,đờiôngôngcũngđangnắmtrongtay,ông
đanglàmchủ.Vàôngbámriếtlấyýnày.Thựcratrongthâmtâm,ôngnghĩ
giáđừngđiArrasthìhơn,tuyvậyôngvẫncứđi.
Vừasuynghĩ,ôngvừararoi.Conngựavẫnchạyđềunướckiệu,mỗigiờ
đúnghaidặmrưỡi.Xecàngtiến,ôngcàngthấylòngmìnhnhưcógìlùilại.
Trờihừngsángthìôngđãrađếnngoàiđồngrộng.ThịxãMontreuilSurMer
đãởtítsaulưng.Ôngnhìnchântrờitrắngdầnra.Ôngnhìnnhưngchẳng
trôngthấygì,mọihìnhdánglạnhlẽocủabuổisớmmùađôngđanghiệnra
trướcmắt.Sángsớmcũngnhưchiềuhômvẫncónhữngbóngkỳdịcủanó.
Ôngkhôngtrôngthấy,cũngchẳnghaybiếtgì,nhưngnhữnghìnhcây,bóng
núithấmđenkianhưthấmvàongườiônglàmchotìnhtrạnghỗnloạnácliệt
trongtâmhồnôngcàngthêmnãonề,rùngrợn.
Mỗilầnxeđiquagầnmộtngôinhàchơvơhaibênđường,ônglạitựbảo
mình:“Trôngđóthếmàcóngườiđangngủ!”Tiếngvóngựađinướckiệu,
tiếngnhạcngựa,tiếngxerítdướimặtđường,hóathànhmộtthứâmthanh
dịudịu,đềuđều.Ngườivuinghecũnghayhay,nhưngkẻbuồnlạithấy
cùngảonão.SángrõthìđếnHesdin.Ôngdừnglạitrướcmộtquáncơmcho
ngựa nghỉ lấy hơi và mua lúa cho ngựa ăn. Con ngựa ấy, cứ như lời lão
ScaufflairelàmộtgiốngngựanhỏxứBoulonnais,đầulớn,bụngto,cổnhỏ,
nhưng được cái ức nở, hông rộng, đùi nhỏ và gân guốc, chân chắc nịch;
giốngngựanàytrôngthìxấudáng,nhưngdaisứcvàkhôngbệnhtật.Đimột
lèohaigiờnhữngnămdặmmàmôngkhôngcómộtgiọtmồhôi.
Ôngkhôngxuốngxe.Ngườibồingựaởquánhàngmanglúachongựaăn
bỗngdưngcúixuốngngắmchiếcbánhxebêntrái:
—Đixamàxethếnày,hởông?
Ôngđangmơmàngnghĩđẩuđâu,chỉhỏi:
—Saovậy?
—Ôngtừxađếnư?
—Cáchđâynămdặm.
—Chà!
—Tạisaoanhlại:Chà?
Ngườibồingựalạicúixuống,lặngyênmộtlúc,nhìnkỹchiếcbánhxerồi
ngẩngđầulên:
—Bánhnhưthếnàythìđãđinămdặmthìcóthểđược,chứcứthếnày
màđinữathìchắckhôngđếnmộtphầntưdặmnữađâu.
Ôngvộinhảyxuốngđất:
—Anhbảosao?
— Tôi bảo rằng ông đi những năm dặm được mà cả người lẫn ngựa
khônglănxuốngcáihốsâunàobênđườngcái,thìlàchuyệnlạthật.Này,
ôngnhìnxem.
Quảthậtbánhxeđãbịhưnặng.Cáixethưđãvavàolàmnứthaicáicăm
xevàtoácmấtcáitrục,khiếncáiđanhốcđầutrụclongcảra.
—Ởđâycóthợchữaxenàokhônganh?
—Thưaông,cóchứ.
—Nhờanhđigọigiúpchomộttí.
—Ôngấyởngaykia,cáchmấybướcthôi.Này,bácBourgaillard!
BácBourgaillard,thợchữaxeđangđứngngaytrướccửahàng.Bácđến
xemcáibánhxerồinhănmặtlạinhưmộtnhàgiảiphẫunhìnmộtcáichân
gãy.
—Báccóthểchữangaycáibánhxenàyđượckhông?
—Thưa,được.
—Baogiờthìxongđểlạiđiđược?
—Đếnmai.
—Đếnmai?
—Phảimộtngàythẳngthắtmớixong.Ôngvộilắmhaysao?
—Vộilắm.Cógìcũngmộtgiờnữatôiphảiđingay.
—Thưaông,khôngthểđượcđâu.
—Ônglấybaonhiêutôicũngtrả.
—Baonhiêucũngchịu.
—Nếuthếthìhaigiờvậy.
—Nộingàyhômnaythìkhôngđược.Phảithayhaicáinanvàcáitrục.
Thếnàocũngphảiđếnmaiôngmớiđiđược.
—Việccủatôikhôngthểchờđếnmaiđược.Haylàđừngchữanữa.Thay
cáibánhxeấyđicóđượckhông?
—Thaythếnào?
—Báclàmnghềchữaxephảikhông?
—Thưaông,hẳnthế.
—Thếbáckhôngcócáibánhxenàođểlạichotôiđượcà?Thaybánh
khácđiđượcngay.
—Mộtcáibánhxedựtrữ?
—Phải.
—Làmgìcóbánhxelàmsẵnchocáixecủaông.Bánhxephảicóđôi.
Ngẫunhiênthìlàmgìcóhaichiếcbằngynhauđược.
—Nếuvậythìbánchotôicảđôivậy.
—Thưaông,cóphảibánhxenàocũngvừavớitrụcnàođâu.
—Cứlắpthửxem.
—Thưa,vôích.Tôichỉbáncóbánhxebòthôi.Đâylàmộtnơiquêmùa
ôngạ.
—Báccócỗxengựanàochothuêkhông?
Chỉnhìnqua,bácthợchữaxecũngbiếtlàxechothuê.Bácnhúnvai:
—Xengườitachothuêmàônglàmnhưthếà?Cóxetôicũngkhôngcho
ôngthuêđâu.
—Thếthìbánvậy.
—Nóithế,chứtôicũngkhôngcó.
—Sao!Khôngcócảđếncáixetậptàngà?Xenàotôiđicũngđược,đấy
ôngcoi.
—Đâylànơiquêmùa.Trongcháinhàtôicũngcómộtcỗxesongmãcũ,
củamộtôngtưsảnngoàitỉnhgửigiữhộmàchẳngbaogiờôngtadùngđến.
Tôicũngmuốnchoôngthuê,cóthiệthạigìđếntôiđâu!Nhưngđừngđểcho
ngườicóxetrôngthấy.Vảlạiđólàmộtcỗxesongmã,phảiđónghaingựa.
—Tôilấyngựatrạm.
—Ôngđiđâu?
—ĐiArras.
—Vàôngmuốntớinơinộihômnaysao?
—Chínhthế.
—Đibằngngựatrạm?
—Chứsao.
—Bốngiờsángmớitớinơicũngđượcchứ?
—Nhấtđịnhkhôngđược.
—Vìrằngcầnphảinóiđểôngbiếtlàhễlấyngựatrạm…Ôngcógiấy
thônghànhkhông?
—Có.
— Thế này nhé, có đi bằng ngựa trạm đi nữa, sáng mai ông mới đến
Arras.Đâylàconđườngđitắt.Trongcáctrạmcáigìcũngthiếuthốn,ngựaở
cảngoàiđồng.Vìđangmùadùngcàylớncầnnhiềungựa,nênởđâucũng
đemradùnghết,cảngựatrạmcũngthế.Đếnmỗitrạmôngphảichờítnhất
làbatiếngđồnghồ.Màngựachỉđibướcmộtvìđườnglắmchỗlêndốcquá.
—Thôi,tôicưỡingựavậy.Tháohộtôicỗxe.Quanhđâyhẳnlàcóthể
muađượcmộtcỗyên.
—Yênthìcó.Nhưngconngựanàycóchịuđểchocưỡikhông?
—Ừnhỉ,bácnhắctôimớinhớra.Nókhôngchịuđểcưỡithật.
—Làmthếnào?
—Nhưngcóthểthuêđượcmộtconngựakhácởlàngchứ?
—MộtconngựađểđimộtmạchđếnArras!
—Phải.
—Cầnmộtconngựanhưthếthìởvùngnàykhôngcóđâu.Nếucóthì
ôngphảimuachứngườitabiếtônglàaimàchothuê.Nhưnglàmgìcó
muavớithuê;ôngtrảđếnnămtrămfrancs,mộtnghìncũngkhôngcóđâu.
—Làmthếnàobâygiờ?
—Tôibảothậtnhé!Tốthơnhếtlàđểtôichữachoôngcáibánhxe
maiônghãyđi.
—Maithìchậmmất.
—Chà!
—ChứkhôngcònchuyếnxethưđiArrasà?Lúcnàonóquađây?
—Tốimai.Haichuyếnxethưđềuchạybanđêmcả,chuyếnxuôicũng
nhưchuyếnngược.
—Thếnào?
—Chữamộtcáibánhxemàphảinhữngmộtngàyà?
—Mộtngàymàphảilàmcậtlựccơđấy.
—Nếuhaingườithìsao?
—Cómườingườicũngthếthôi.
—Haylàlấydâythừngmàbuộcnanhoalại.
— Nan hoa thì được, Nhưng trụcxe thì sao? Còn cái vành bánh cũng
chẳngrasaonữa.
—Tronglàngcòncóaichothuêxekhông?
Anhbồingựavàbácthợchữaxelắcđầumộtlượt:
—Không.
Ôngbỗngthấytronglòngvuivẻvôcùng.
Trongviệcnàyhẳnlàcótrờirunrủi.Trờiđãlàmgãybánhxeđểông
phảidừnglạiởdọcđường.Sựviệcxảyranhưcóvẻbuộcôngđầuhàng,
nhưngôngkhôngchịu.Ôngvẫncốhếtsứcđểđichođếnnơi.Ôngđãthành
thựcvàcẩnthậntìmhếtphươngnàyđếnphươngkhác.Ôngkhôngquảnrét
mướt, nhọc mệt và tốn kém. Không có điều gì để ông tự chê trách được
mình.Khôngđiđượcxahơnnữacóphảilàởtạiôngđâu.Ôngkhôngcótội
lỗigìhết,lươngtâmôngcómuốnnhưthếđâu,đólàtạilòngtrời.Ôngthở
đánhphàomộtcái.TừhômôngtiếpchuyệnJavert,lầnnàylàlầnđầuông
thấymìnhthậtkhoankhoáivànhẹnhàng.
Cáibàntaybópngặttráitimônggầnmộtngàymộtđêmnay,bâygiờ
hìnhnhưôngmớithấynóchịubuôngra.ÔngthấyChúanhưđãđứngvề
phíaôngvàchobiếtrõýChúa.Ôngnghĩmìnhđãcốgắnghếtsứcmìnhrồi.
Bâygiờthìôngcóthểbìnhtâmmàquaytrởvề.
Nếucâuchuyệnchỉ có hai người nói vớinhautrongphòngtrọ,không
mộtaichứngkiến,khôngmộtainghethấy,thìcólẽcũngchỉkểđếnthếthôi
vàchắckhôngcònphảikểthêmnhữngviệcxảyrasauđâynữa.Nhưngcâu
chuyệnlạinóivớinhauởgiữađườngphố.Màcóngườibànbạcvớinhau
ngoàiđườngthìynhưlàcóngayđámđôngxúmquanhlạinghe.Thiênhạ
bao giờ cũng thíchxem.Trong khi ông hỏingười thợ chữa xe,có hai ba
ngườiquađườngcũngdừnglại.Ngheđượcmộtlúc,mộtthằngbé,chẳngai
đểýđến,bỗnglenrakhỏiđámđôngvàchạyvụtđi.
Vừalúcôngcânnhắcxongđịnhquaytrởlại,thằngbédắtmộtbàgiàđến.
Bàgiànói:
— Thưa ông, thằng con tôi có nói là ông muốn thuê một cái xe phải
không?
Câunóibìnhthườngấyởmiệngmộtbàgiàđitheomộtđứatrẻcon,làm
ôngtoátmồhôi.Cáibàntayvừabuôngông,bâygiờônglạithấyhiệnra
trongbóngtối,chựctúmlấyôngtrởlại.Ôngđáp:
—Phải,bàlãoạ!Tôiđanghỏithuêmộtcáixe.
Rồiônglạivộinóiluôn:
—Nhưngởđâykhôngaicó.
—Cóđấy-Bàgiànói.
—Ởđâuthế?-Ngườichữaxehỏi.
—Ởnhàtôi.
Ônggiậtmình.Cáibàntaytànkhốcđãlạitúmlấyông.Bàgiàquả
mộtcáixetồiđanbằngsong,vẫnbỏởnhàtrại.Ngườichữaxevàngườibồi
ngựasợmấtmónkháchliềnchenvào:
—Xevớipháogìthứấy.Trụckhônglòxo.Cáctấmvánngồicũng
dâydatreovàothànhxeđấy,nhưngđểmãingoàimưanắng,bánhxeđãhan
rỉcả.Cũngchẳngđixahơnđượccáixecủaôngđâu.Thậtlàmộtcáixetã.
Ôngchẳngnênđichútnào…
Điềuđócóthật;nhưngcáixetồiấy,cáixetãấy,cáivậtấygọilàgìthì
gọivẫnlănđượcvớihaibánhvàcóthểtớiArras.Ôngtrảtheogiáhọđòi.
Ôngđểlạicáixeđộcmãchothợchữa,hẹnkhivềsẽlấy.Xongôngbảodắt
conngựatrắngđóngvàocáixemớithuêvàlênđường.Lúcxechuyểnbánh
ôngphảitựnhậnvớimìnhlàmộtphúttrướcđâyđãthoángcóývuimừng
mìnhsẽkhôngđiđếnmơimìnhđãđịnh.Ôngxemxétlạinỗivuimừngấy,
tronglòngthấychừngnhưnổigiậnvàchomìnhthậmvôlý.Tạisaolạivui
nếuphảiquaytrởlại?Dùsao,điđâylàhoàntoàntựnguyện,chẳngaiép
buộccả.Vàđúngnhưthế,ôngmongchỉgặpnhữngđiềuôngaoước,nhưng
nàođượcnhưvậy.
XevừarakhỏiHesdinôngnghecótiếnggọito:“Đỗlại!Đỗlại!”Ông
dừngxelạimộtcáchđộtngộtdườngnhưtrongtaycươngvẫncócáigìrun
rẩy,cogiậttựanhưđangcómộtướcvọnggì.Téralàthằngbéconbàcụ
già.
—Thưaông-Nónói-Tôiđãgiúpôngchạyrachiếcxe.
—Thìsao?
—Ôngchưathưởnggìchotôicả.
Vốnlàngườiaixincũngchovàchorấtdễdàng,thếmàlầnnàyônglại
nghĩlàthằngbéđòihỏimộtcáchvôlý,hầunhưtrângtráo.Ôngbảo:
—À,màyhả,nhãicon?Chẳngchomàygìsất!
Ôngraroigiụcngựavàtếthẳng.ÔngđãdừnglạiởHesdinquánhiềugiờ
nênmuốnđichochóngđểbùlại.Conngựanhỏnhưnghăng,sứcmột
nhưhai.Bấygiờđangđộthánghai,trờimớimưa,đườngxấulắm.Xekhông
phảilàxetốt,vừanặngvừaxóc.Lạiphảileonhữngdốclàdốc.Phảimất
bốn tiếng mới đi đượctừ Hesdin đến SaintPol. Bốn giờ đi đượccó năm
dặm.
ĐếnSaintPolgặphàngquán,ôngchotháongựadắtvàotàu.Ôngyhẹn
vớilãoScaufflaiređíchthânđứnglạitrôngngườitachongựaăn.Trongăn.
Trongtrílạivẩnvơnhiềuýnghĩbuồnrầu,lộnxộn.Vợngườichủquánbước
vàohỏi:
—Thưa,ôngcódùngcơmchăng?
—Ừ,phảiđấy,tôicũngđangđóibụng.
Ôngtheongườiđànbàmặtmũitươitỉnh,vuivẻấyđivàomộtcănphòng
thấpkêmộtdãybànphủvảinhựa.
—Nhanhnhanhlên,tôivội,cầnphảiđingay.
Mộtngườiởgáitobéo,ngườiFlamande,tấttảbàybàn.Ôngngồinhìn
thấytrongngườidễchịu.
—Àrathế,tachưaăntígìcả.
Cơmdọnra.Ôngvồlấymẩubánh,cắnmộtmiếngrồitừtừđặtxuống
bànvàkhôngđụngđếnnữa.Ôngbảongườiphuxeđangănởbêncạnh:
—Saomàbánhcủahọđắngthếnhỉ?
NgườikiavốnlàmộtngườiĐứcnênkhônghiểuôngnóigì.Ôngtrởvào
tàungựa.Mộtgiờsau,ôngrakhỏiSaintPolvàđivềphíaTinques,lànơichỉ
còncáchArrascónămdặm.
Trênquãngđườngnày,ônglàmgì?Nghĩgì?Cũngnhưbuổisớmnayông
nhìn các rặng cây, các mái rạ, những thửa ruộng gieo trồng xong, những
phongcảnhbiếnđivàtanvỡởmỗikhuỷuđường.Nhìnnhưvậycókhicũng
làmchotâmhồnkhuâykhỏa,đỡnghĩngợi.Muônvậtdiễnratrướcmắt,cái
nàocũngmớithấylầnđầunhưngcũnglàlầnchót,hỏicógìbuồnvàsâusắc
bằng!Điđườnglàvừasinhralạivừachếtđitừnggiờtừngphút.Cólẽtrong
chỗmơhồnhấtcủatâmtrímình,ôngđãđemsosánhnhữngphongcảnhđổi
thaytrướcmắtkiavớicuộcđời.Mọisựtrênđờiđềunhưmãimãikéonhau
chạyquatrướcmắtta.Tốivàsánglẫnlộn:Sánglóeđórồimờđó.Ngườita
nhìn,ngườitavộivãbướcnhanh,ngườitagiơtaygiữlạicáiđangtrôiqua.
Mỗimộtsựbiếnxảyralàmộtchỗngoặt.Vàthìnhlìnhtuổigiàkéođến.
Ngườitacócảmtưởngnhưbịmộtcáixóc,rồichungquanhđềutốiom,chỉ
nhậnrađượcmộtcáicửathôi;conngựaủrũcủacuộcđờilâunaylếchthếch
kéomìnhđibỗngnhiêndừnglạivàloángthoángcókẻnàolờmờxalạđang
mởngựaratrongbóngtối.
Thángđôngngàyngắn.Trờixẩmtối.Lũtrẻconđihọcvề,nhìnngười
kháchnàyvừađếnTinques.Xekhôngdừnglại.Vừarakhỏiđầulàng,người
phulụclộđangrảiđátrênđường,ngướclênnói:
—Conngựanàymệtlắmrồi.
Quảthực,lúcbấygiờ,conngựachỉcònđiđượcbướcmột.Ngườiphulục
lộlạihỏi:
—ÔngđiArrasphảikhông?
—Phải.
—Cứcáiđiệunàymàđithìkhôngtớisớmđượcđâu.
Ôngkìmcươnglạihỏi:
—TừđâyđiArrascònbaonhiêuđườngnữa?
—Gầnnhữngbảydặm.
—Saothế?Trongsáchcủabưuchínhghichỉcónămdặmmộtphần
kiamà.
—A!Chắcôngkhôngbiếtlàđườngđangchữa?Chỉđikhỏiđâyđộmười
lămphútlànghẽnđường,khôngthểđixahơnđược.
—Thếà?
—ÔngrẽsangtráitheoconđườngđiCarency;ôngquasôngvàđiđến
Camblinthìôngrẽsangphải,đấylàđườngđitừMontSaintÉloyđếnArras.
—Nhưngtrờitốirồi,tôilạcđườngmất.
—Ôngkhôngphảilàngườivùngnàysao?
—Không.
—Đãthế,đườngđilạingangtắt.Ôngnày,tôikhuyênôngcâunàynhé!
Ngựacủaôngnhọclắmrồi,ôngnêntrởlạiTinques.Ởđấycóchỗtrọtốt.
Nghỉlại,maihãyđiArras.
—Tôiphảiđếnđấyngaytốinay.
—Thếthìlạikhác.Ôngvẫncứnêntrởlạiquántrọvàtìmthêmconngựa
nữa.Ngườigiữngựasẽtheodẫnđườngcho.
Ôngnghengườiphulụclộquaytrởlại.Vànửagiờsaukèmthêmmột
conngựatốt,lạiphóngxetrởquachỗđó.Ngườigiữngựađóngvaiđánhxe,
ngồiởmộtbêncàngxe.Ôngcảmthấymìnhđãđểmấtquánhiềuthìgiờ.
Trờiđãtốimịt.Rẽsangconđườngngangthìlạicàngthảmhại,bánhxe
hếtlọtxuốngổgànàylạirơivàoổgàkhác.Ôngbảongườiđánhxe:
—Cứchođinướckiệunhé,tiềnthưởnggấpđôiđấy.
Xevồnglênmộtcáimạnh.Chiếcđònngangbuộcngựagãyđôi.
—Thưaông,gãymấtđònngangrồi.Biếtđóngngựacáchnàobâygiờ?
Đườngnàyxấuquá.Trờilạitốinữa.HaylàôngtrởlạiTinquesnghỉ,maiđi
Arrascũngđếnđượcsớm,chẳngngạigì.
Ôngchỉtrảlời:
—Chúcómẩuthừngvàcondaonàokhông?
—Thưacó.
Ôngchặtmộtcànhcâylàmđònngang.Vìthếlạimấtthêmhaimươiphút
nữa,nhưngsauđóônglạichongựaphóngnhanhhơn.Cánhđồngtốimịt.
Sươngmùtừngđámlàlàtrêncácngọnđồivàlêncaodầnnhưkhói.Trên
cao,mâycónhữngrạngsángtrắngmờmờ.Gióbểthổimạnhlàmchobốn
phíachântrờinghecótiếngầmầmnhưcóaiđangxôđẩybànghế.Trong
cảnhvậtthoángthấylờmờ,cáigìtrôngcũngcódánghãihùng.Baonhiêu
vậtđangrùngmìnhtrongcảnhđêmgiólộngnày!
Ôngthấyhơilạnhthấmvàongười.Từtốihômquaôngchưacóhộtcơm
nàovàobụng.Ôngmơhồnhớlạicáiđêmôngđigiữacánhđồngrộngngoại
thànhDigne.Đãtámnămmàhìnhnhưmớihômqua.
Cótiếngchuôngđiểmgiờởnhàthờnàođằngxa.Ônghỏingườiđánhxe:
—Mấygiờthếnhỉ?
—Thưaôngbảygiờ.TámgiờtớiArras.Chỉcònbadặmnữathôi.
Lúcấyôngmớichợtnghĩramộtđiềuvàlấylàmlạsaokhôngnghĩđến
sớmhơn:Cólẽvấtvảthếnàycũngvôích;khôngbiếttòaxửvàomấygiờ,
điềuấy đánglẽphải hỏiđãchứ.Thậtlà gàndở,cứ phóngbừalên trước,
không suy tính xem có ích lợi gì không. Rồi ông nhẩm tính trong bụng:
ThườngthìphiênTòaĐạiHìnhbắtđầuxửtừchíngiờsáng,màviệcnày
cũngchóngthôi;ăntrộmtáothìxửmấytí;rồichỉcònvấnđềlýlịchnữa
thôi;bốnnămngườikhaichứng:Luậtsưcũngchẳngcógìlắmđểnói;đến
nơithìcólẽđãxongđâuvàođấycảrồi.
Ngườiđánhxecứraroi.XeđãquasôngvàlàngMontSaintÉloylùilại
rasauxa.
Đêmmỗilúcmộttốithêm.
VI
BÀXƠSIMPLICEĐƯỢCTHỬTHÁCH
GiữalúcấyFantineđangvui.
Đêmtrướcchịngủkhông yên.Ho xéphổi,sốttănggấpbội,suốtđêm
mộngmị.Buổisánglúcthầythuốcvàothămchịcònđươngcơnmêsảng.
ÔngtacóvẻlongạivàdặnhễôngMadeleineđếnthìchogọiôngtangay.
Cảbuổisáng,chịrầurĩítnói,taygậpgậpcáikhăntrảigiường,miệnglẩm
bẩmtínhnhưđangướclượngtừngchặngđường.Haiconmắtsâuhoắmnhìn
trừngtrừng.Cáinhìnkhôngcòntinhthần,songchốcchốclạisánglên,long
lanhnhưngôisao.Hìnhnhưkhimộtgiờuámnàođósắpđếnthìánhsáng
trêntrờilạilùavàonhữngcặpmắtđãtắthếtánhsángcủatrầngian!
MỗilầnbàxơSimplicehỏichịthấytrongngườithếnào,chịlạitrảlời
vẻnvẹnmộtcâu:
—Đỡnhiềurồi.TôimuốngặpôngMadeleine.
Mấythángtrước,khiFantinevừamấtsựelệcuốicùng,sựxấuhổcuối
cùngvàniềmvuicuốicùngthìchịlàcáibóngcủachị;đếnnaythìchịđãhóa
racáibóngmacủachị.Sựđớnđauthểxácđãhoànthànhsựnghiệpđaukhổ
củatinhthần.Conngườihămlămtuổiấythếmàtránnhăn,máchảy,cánh
mũilépkẹp,rănglồi,mặtchì,cổxươngxẩu,xươngvainhôlên,taychân
khẳngkhiu,nướcdasạm,trongmớtócvànglạilẫnnhiềusợibạc.Thanôi!
Bệnhhoạnlàmnêntuổigiàlàthếđấy!
Đến trưa, thầy thuốc lại đến, dặn dò về thuốc thang rồi hỏi ông Thị
Trưởngđãsangthămchưavàlắcđầu.ÔngMadeleinengàynàocũngđến
thămFantinevàolúcbagiờchiều.Ôngluôngiữđúnggiờ,đúnggiờkhắc
cũnglàdấuhiệucủasựtốtbụng.
Gầnđếnhaigiờrưỡi,chịbắtđầubồnchồn.Chỉhaimươiphútđồnghồ,
chịhỏibàxơđếnhơnmườilần:
—Thưabà,mấygiờrồi?
Chuôngđồnghồđánhbagiờ.Đếntiếngthứba,Fantinelúcthườngkhó
nhọclắmmớitrởmìnhđược,bỗngdưngngồinhổmdậy.Chịlẩybẩy,chắp
haibàntayxươngxẩuvàngbủnglại,thởdàimộttiếngnhưcấtmộtcái
đangđèxuốnglồngngực.Chịquaylạinhìnracửa.
Khôngcóaivào,cửavẫnđóngchặt.
Chị ngồi như thế đến mười lămphút, mắt dán chặtvào cánh cửa, yên
lặng,nhịnthở.Bàxơchẳngdámhỏihangì.Đồnghồnhàdướiđiểmbagiờ
mườilăm.Fantinegieomìnhxuốnggối.Chịvẫnkhôngnóinănggì,ngón
taytrởlạigấpgấpcáikhăntrảigiường.
Nửagiờqua,rồimộtgiờ.Vẫnchẳngcóaiđếncả.Mỗilầnchuôngđồng
hồđiểmgiờ,chịlạingồinhổmdậy,nhìnracửa,rồilạinằmphịchxuống.Ai
cũngnhìnthấychịmuốngì,nhưngchịkhônghềnóiđếntênaicả,không
phànnàn,khôngoántrách.Chỉcóhomộtcáchghêsợ.Hìnhnhưcócái
ảmđạmsaxuốngngườichị.Mặtchịtáinhợt,môitímngắt.Cólúclạinhếch
mépmỉmcười.
Chuôngnămgiờ.Bấygiờbàxơnghethấychịthìthầmmộtmình:
—Maithìtôiđirồimàhômnayôngấylạichẳngđếnthìcóhạikhông?
Bà xơ Simplicecũng ngạc nhiên tại saoông Madeleine mãi chưa đến.
Fantinenhìnlênđỉnhmànnhưcốnhớlạiđiềugì.Bỗngchịcấttiếnghát,
giọngyếuớtnhưhơithở:
«Dạochơikhắpphốngoạithành,
Tamuabaothứxinh,xinhtuyệtvời!
Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi,
Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.
Hômquabênbếplửanghèo,
ĐứcMẹmỹmiềughélạinhàtôi.
Bảorằng:“Tathểtìnhngười,
Đemchođứabénhưlờingườixin”.
—Emơi,raphốnhanhlên,
Muatacuộnchỉ,câykim,xấphàng.
Dạochơiquakhắpphốphường,
Tôimuabaothứphithườnglàxinh,
Bênlòsưởi
Đặtchiếcnôi
Nơxanhđỏ
Nôiđẹptươi.
Vítrờicóđổi
Ngôisaosángngời,
Tôicũngkhôngthích
Bằngđứacontôi,
ĐứcMẹphúcđức!
Ơnmẹkhôngnguôi.
—Côơi!Vảilàmgìđây?
Vảimuachobé,cắtmayđinào!
Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi
Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.
—Giặtvảiđi,
—Giặtởđâu?
—Giặtởngoàisông
Màđừnglàmbẩn,
Màđừnglàmhỏng,
Rồimaychiếcváy
Códâyđeovai,
Đểtôithêuthùa,
Đểtôithêuhoa.
—Côơi!Bécócònđâu,
Áoquầnchinữamàkhâuvảinày?
—Emơi!Đãthếemmay
Chotatấmáoliệmthâytacùng,
Dạochơikhắpphốngoạithành,
Tamuabaothứxinhxinhtuyệtvời!
Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi
Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.»
Bàihátấylàmộtbàiruconđãcũlắm.Trướckiachịthườnghátđểrucon
béCosette,nhưng năm năm nay vắng con, chị khôngnghĩđếnnữa.Hôm
nay,chịlạihátgiọngbuồnthảmvàêmru làmcho đến cả người tu hành
cũngphảikhóc.Bàxơđãtừngquenvớikhắckhổcũngcảmthấycómộtgiọt
lệứalênkhóemắt.
Đồnghồđánhsáugiờ.Fantinenhưkhôngnghethấygì,chịkhôngchúý
đếnquanhmìnhnữa.BàxơSimplicesaimộtbàhộlýđihỏibàgáccổngnhà
máyxemôngThịTrưởngđãvềchưavàôngcósangngaybênNhàThương
không.Mộtlátsaubàhộlýtrởvề.
Fantinevẫnnằmyên,nhưđangtheođuổinhữngýnghĩriêng.Bàhộ
khekhẽkểlạichobàxơ:ÔngThịTrưởngđiđâutừtrướcsáugiờsángấy.
Trờirétnhưthếnàymàchỉdùngmộtcỗxekhôngmuiđóngmộtconngựa
bạch. Mà lại đi một mình, không ai đánh xe cho cả. Chả biết ông ấy đi
đường nào. Có người nói là thấy ông ấy rẽ sang con đường đi Arras,
ngườinóilàgặpôngấyởconđườngđiParis.Lúcrađiôngấyvẫndịudàng
nhỏnhẹnhưmọingày,chỉdặnbàcanhcổnglàtốinayôngấychưavềthôi.
Trongkhihaingườiquaylưnglạiphíagiườngthìthàovớinhau,kẻhỏi
ngườiđoánnhưthế,thìFantinenhanhnhẹnnhỏmdậy,quỳxuốnggiường,
chốnghaitaynắmchặtvàochiếcgốidài,nhôđầulênkhỏidiềmmàn,cốý
lắngnghe.Ngườimắcbệnhnộithương,thânhìnhgầygộcnhưxácchết
cókhiđộtnhiêncửđộngnhẹnhàngnhưngườikhỏemạnhlàthế!Bỗngchị
kêulên:
—RacácbàđangnóichuyệnvềôngMadeleine!Saolạinóithầm?Ông
ấyđanglàmgì?Saokhôngthấyôngấyđến?
Tiếngnóigaygắt,khànkhàn,nghenhưtiếngđànông.Haingườiđàn
sợhãiquaylại.
Fantinekêulên:
—Trảlờitôiđi!
Ngườihộlýấpúng:
—Bàgáccổngbảorằnghômnayôngkhôngđếnđược.
Bàxơdỗdành:
—Conạ,cứbìnhtĩnhnằmxuốngđi.
Fantinevẫncứquỳ.Chịnóito,giọngnhưđòihỏithảmthiết:
—Ôngấykhôngđếnđược?Saovậy?Cácbàcóbiếtvìlẽgìkhông?Các
bàvừathìthầmvớinhauđấy.Tôimuốnbiếtrõmà.
Ngườihộlýghévàotaibàxơ:
—Bàcứbảoôngđangbậnhọphộiđồngthànhphố!
Bàxơhơiđỏmặt:Ngườihộlývừaxuibànóidối.Nhưngbàbiếtnóithật
vớiFantinecũnglàmộtđiềutaihại;cóthểlàmchobệnhtìnhcủachịthêm
nguykịch,tronglúcchịđangốmnặngnhưthếnày.Bàtrấntĩnhngayđược,
đưamắtnhìnchị,bìnhyênvàbuồnrầu:
—ÔngThịTrưởngđivắng.
Fantinengồixổmlên,đôimắtsángquắc.Mộtnỗivuisướngrạngrỡhiện
lêntrênnétmặtđauđớn.
—Đirồià?ÔngđiđónconCosetteđấy!-Chịthétlên.
Rồichịgiơhaitaylêntrời,vẻmặtvôcùngsungsướng.Đôimắtchịmấp
máy.Chịlẩmbẩmcầunguyện.Cầunguyệnxong,chịnói:
—Bàxơơi,tôilạixinnằmxuốngnghỉ.Bâygiờaibảogìtôicũngxin
theo. Lúc nãy tôi thật không phải, tôi xin lỗi bà, tôi đã nói to như thế
khôngnên,tôicũngbiếtthế,nhưngbàbiếtchotôiquámà!ChúaTrờithật
nhântừ,ôngMadeleinethậtnhântừ,bàơi,ôngấyđiMontfermeilđóncon
Cosettenhàtôiđấy.
Chịnằmxuốngcùngbàxơsửalạicáigối,rồihônvàochiếcthánhgiá
nhỏbằngbạcbàxơchochị,màchịđangđeotrêncổ.
—Conạ,bâygiờthìcốnằmyênmànghỉ,khôngnênnóinữa.
Fantinegiơbàntayướtlạnhranắmbàntaybàxơ.Bàxótxakhithấybàn
taychịđầymồhôi.
—ÔngấyđiParissángnayrồi.MàthựcrakhôngcầnphảiquaParislàm
gì.Montfermeiltừđâyđếnthìởxếvềbêntrái.Bàcónhớhômqua,khinói
đếnCosetteôngấycóbảotôi:“Nósắptới,nósắptới”không?Ôngấymuốn
dànhchotôimộtcáivuibấtngờmà!Bàạ,ôngấybảotôikýmộtcáigiấy
chovợchồngThénardierđểđónconbévề.Họkhôngcònnóiđượcvàođâu
nữabànhỉ?HọphảitrảconCosettethôi.Vìđãtrảđủtiềnchohọrồimà.Trả
tiềnrồimàcòngiữcontôilạithìcónhàchứctrách.Bàxơơi,bàđểtôinói,
bàđừngrahiệubắttôiim.Tôisungsướngquá.Tôiđỡlắmrồi.Tôilạithấy
đói,muốnănđây.Đãgầnnămnămrồikhôngđượctrôngthấycháu.Bàơi,
bàkhôngthểbiếtđượclòngmẹthươngconnhưthếnào!Rồibàxem,cháu
nókháulắmkia.Bàcóbiếtkhông,ngóntaynóthonthon,hồnghồngxinh
đáođể.Đôibàntayấysẽđẹplắm.Mớiđầynămmàhaibàntaytrôngmớidễ
ghétchứ!Đẹpthếđấy!Giờcólẽnóđãlớnlắm.Bảytuổirồicòngì.Một
tiểuthư!TôivẫngọicháulàCosette,nhưngchínhtênnólàEuphrasiekia…
Trờiơi!Hằngbaonhiêunămmàkhôngnhìngìđếnconcáithếcũngkhông
phải.Phảihiểurằngđờingườicóvĩnhviễnđâu!Ồ!ÔngThịTrưởnglạiđi
hộtôi,thựcôngấytốtbụngquá!Trờirétlắmphảikhông?Ôngấycóđemáo
khoácchứ?Maithìôngấyvề,phảikhôngbà?Maithìvuinhưhội,bànhỉ?
Sángmaibànhớnhắctôiđộimũcódentellenhé!Montfermeillàmộtvùng
rộnglắmđấy.Trướctôiđãđibộquađó.Cũngxalắm.Nhưngnaythìđã
xeđinhanhhơnnhiều.MaithìôngấyvềvớiCosette.ĐâyđếnMontfermeil
mấycâysốbànhỉ?
Bàxơchẳngrõxagầnthếnào,đáp:
—Ờ,tôichắclàđếnmaithìôngấyvề.
—Mai!MaitôisẽđượcthấyCosette?Bàxơơi,bàxemđâynày,tôikhỏi
bệnhrồi.Tôimừngđếnđiênđâynày.Aimuốn,tôinhảymúachomàxem.
Cáchnhaucómườilămphút,aitrôngthấyFantinelúcnãy vàlúcnày
cũngphảilấylàmlạ.Giờthìdadẻchịhồnghàohẳnra,tiếngnóinhanhnhảu
tựnhiên,nétmặttươitỉnh.Cólúclạicườivàlẩmbẩmmộtmình.Cáimừng
củangườimẹcókhácgìcáimừngcủacontrẻ.
Bàxơbảochị:
—Thôi,giờthìthíchrồinhé!Nghetôi,đừngnóichuyệnnữa.
Fantineđặtđầuxuốnggốithìthầm:
— Ừ, nằm xuống sắp được gặp con rồi, phải ngoan lên nhé! Bà
Simplicenóiphải.Ởđâyaicũngphảicả.
Chịnằmyênkhôngđộngđậy,khôngquayngangquayngửanữa.Mắtmở
tonhìnkhắpnơi,dángsungsướng,chịkhôngnóigìnữa.Bàxơbuôngcửa
màn,mongchịsẽngủthiếpđi.
Vào khoảng giữa bảy và tám giờ, thầy thuốc đến. Thấy im lặng, ông
tưởngchịngủ,rónbướcvàođếngầnbêngiường.Ôngmởhécửamàn.Dưới
ánhđènchong,chịđangmởtohaimắt,bìnhtĩnhnhìnông.Chịhỏi:
—Thưaông,cóphảingườitasẽchocháucáigiườngđểcháungủcạnh
tôikhông?
Ysĩtưởngchịnóisảng.Chịtiếp:
—Ôngnhìnhộxem,cònđủchỗđấychứ!
ÔnggọiriêngbàphướcramộtchỗhỏibàvềcâuchuyệncủaFantine.
cắtnghĩarằngnhânviệcôngMadeleineđivắngmộthaingày,chịtanghĩ
rằng ông Thị Trưởng đi Montfermeil, vì chưa rõ thực hư thế nào nên
tưởngcũngkhôngcầnchochịbiếtlàchịlầm.Vớilạibiếtđâuđoánnhưchị
talạihóarađúng.Ôngthầythuốccũngđồngýngay.
ÔngđếngầnFantine.Chịlạinói:
—Ôngnày,cónhưthế,sángdậytôimớihỏihanconchóconđược
banđêm,khôngngủtôimớinằmnghenóngủđược,nóthởnhẹnhànglàm
sao,cứnghecũngđủkhoankhoáichotôirồi.
—Chịđưatayđây,tôixem-ngườithầythuốcbảo.
Chịvừagiơtayvừacườinói:
—A,này!Rõrànglàôngchưađượcbiếtnhỉ!Tôikhỏirồimà.Maithì
conCosettenóvềđây.
Ôngthầythuốcngạcnhiên.Trôngchịkhálênthật,thởđãdễdàng.Mạch
điđãthấymạnh.Mộtthứsinhlựcgìlàmchoconngườikiệtquệnayhồitỉnh
lại.
Chịnóitiếp:
—Thưaông,cóphảibàxơnóiônglàôngThịTrưởngđãđitìmconbé?
Ôngtabảophảigiữthậtyênlặngvàhếtsứctránhnhữngcảmxúcmạnh.
ÔngdặnchouốngnướcQuinquinanguyênchấtsắclênvànếubanđêmcòn
sốtnữathìchouốngthuốcanthần.Ravềôngtacòndặnbàxơ:
—Khárồiđấy.NếuphúcngàymaiôngThịTrưởngđemconchịtavề
thậtthìbiếtđâuđấy?Cónhữngbệnhchuyểnbiếnrấtlạ,ngườitađãthấy
kẻmừngquámàkhỏibệnhthật.Bệnhnàylànộithươngmànặnglắmrồi.
Nhưngbiếtđâuđượcnhữngcáichuyệnhuyềnbíấy!Cólẽcứuđượcchịta
cũngnên.
VII
VỪAĐẾNĐÃCHUẨNBỊĐINGAY
Gầntámgiờ,chiếcxeđitrênđườngkhinãymớitiếnquacánhcổnglớn
củanhàtrạmtỉnhArras.Ngườihànhkháchtatheodõitừlâu,bấygiờbước
xuốngxe. Ônglơđãng trảlờinhững câumờimọcsănđón củabọnhàng
quán,chongườiđánhngựađưaconngựathuêsauvề,dắtconngựabạchnhỏ
xuốngtàungựa.Rồiôngđẩycửabướcvàomộtcáiphòngchơibillardởtầng
dưới,kéoghếngồi,tìtaylênbàn.Quãngđườngôngtínhbốntiếng.Nghĩcho
phảithìkhôngphảilỗitạiôngvàôngcũngthấyvuivuivìsựđếnmuộnđó.
Mụchủquánbướcvào.
—Ôngkháchcóngủlạikhông?Cóăncơmtốikhông?
Ônglắcđầu.
—Ngườihầungựanóirằngngựacủaôngnhọclắm.
Bâygiờôngmớilêntiếng.
—Sángmainócóthểlạiđingayđượckhông?
—Ồthưaôngphảiđểchonónghỉhaingàylàít.
—Cóphảibàngiấynhàtrạmcũngởngayđâykhông?
—Thưaphải.
Mụchủquándẫnôngđếnchỗbàngiấy.Ôngđưagiấythônghànhra
hỏixemcóthểđixethưvềMontreuilSurMerngayđêmnayđượckhông?
Vừamaychỗbêncạnhngườichuyểnthưhãycòn.Ôngtrảtiềnvàgiữchỗ
ấy.Ngườithưkýdặnông:
—Thưaông,phảicómặtởđâyđúngmộtgiờsángđểxechạy.
Xongxuôi,ôngbướcrakhỏikháchsạn,đivềphíacácphố.Ôngchưađến
Arrasbaogiờ,đườngphốlạitối,nêncứđiliều.Hìnhnhưôngcốtìnhkhông
muốnhỏithămđườngaicả.ÔngquaconsôngCrinchonrồilạcvàomộtkhu
toàn những phố nhỏ ngóc ngách. Một người hàng phố cầm đèn đi qua.
Lưỡnglựmãi,ôngmớinhìntrướcsaunhưsợcóngườinghethấyvàquyết
địnhhỏi:
—Thưaông,nhờôngtrỏdùmchotòaánởchỗnào.
Ngườihàngphốđãcótuổiđáp:
—Ôngkhôngphảilàngườitỉnhnàyà?Vậyôngtheotôi,tôicũngđivề
phíatòaánđấy,chỗtỉnhđườngmà.Hiệnnaytòaánđangsửachữa,chỗxử
ántạmđặtởtỉnhđườngđây.
—PhiênTòaĐạiHìnhcũngxửởđấyà?
—Tấtnhiên.Đâynày,tỉnhđườngngàynaynguyênlàdinhGiámMục
trướcthờiCáchMạngđó.Rồinăm1872ôngConziélàmGiámMụccócho
xâythêmmộtphòngkhárộng.Nayphiêntòalậpởđó.
Đinửađường,ngườiấylạinóithêm:
—Nếuôngmuốnxemthìhơimuộn.Thườngthìcácphiêntoàntantừsáu
giờkia.
Lúcđếnchỗcôngviên,ngườiấytrỏchoôngbốncửasổdàicònsángđèn
ởmặttrướcmộtngôinhàtolùlùtrongbóngtối.
—Maychoông,vừađếnkịp.Ôngcótrôngthấybốncáicửasổsángkia
không?ChỗTòaĐạiHìnhđấy.Cònđènsáng,tấtlàchưaxửxong.Cólẽ
việckéodàinêntòahọpcảphiêntối.Ôngcầnbiếtviệcấysao?Cóphải
mộtvụđạihìnhkhông?Ôngđếnlàmchứngà?
—Tôikhôngcóviệcgìởphiêntòacả.Tôicầngặpôngluậtsư.
—Thếthìlạikhác.Kia,cửatòakia.Ngườilínhgácởđấy.Ôngcứđilối
cầuthanglớn.
Ônglàmytheolờingườihàngphốchỉdẫn.Mộtlúcsau,ôngbướcvào
mộtphòngrấtđôngngười.Đâyđótừngnhómluậtsưmặcáodàiđứnglẫn
vàođámđông,đangthìthàovớinhau.Cáicảnhnhữngngườimặcáodàiđen
tụmnămtụmbaởngoàiphòngánđểtonhỏvớinhauvẫnlàmchongườita
selònglại.Nhữnglờihọnóichẳngmấykhilànhữnglờinhântừvàthương
xót.Thườngchỉlànhữngcâukếtánnghĩtrước.Aiđangmơmàngquađó,
cũngtưởngđây là những tổ ongghêrợn,chứa những bầy ma quáivove
đangcùngnhaudựngnênđủmọikiếntrúctămtối.Cănbuồngrộngchỉ
mộtngọn đèn. Trước kia đây là cái phòng đợitrongTòaGiámMục;nay
dùnglàmchỗtẠchỗtạmnghỉ.Mộtcáicửalớnhaicánhđóngchặtngănvới
phòngxửán.
Trongphòngánhsángmậpmờ,nênôngkhôngngầnngạihỏingaymột
luậtsưmớivừabắtgặp:
—Thưaông,xửđếnđâurồi?
—Xongrồi.
—Xongrồi!
Ôngnhắclạibằngmộtgiọngkhácthường,khiếnngườiluậtsưphảiquay
lại.
— Thưa ông, tôi hỏi khí không phải, ông là người nhà người ta phải
không?
—Không,tôikhôngquenaiởđâycả.Thếcókếtánkhông?
—Cóchứ.Cócáchnàokhácđượcđâu.
—Khổsai?…Chungthân.
Ônghỏicâunữa,giọngnhỏđi,chúýmớingherõ:
—Lýlịchđãđượcxácđịnhrồià?
Ngườitrạngsưđáp:Lýlịchgì?Cógìmàphảixácđịnhlýlịch.Vụán
thựcgiảndị.Mụấyđãgiếtcon,tangchứngđầyđủ.Tòaxétkhôngphải
chủtâmtrướcnênmớikếtánchungthân.
—Thếlàmộtngườiđànbà?
—Cònlàgìnữa,mụLimosinmà!Ôngđịnhnóiviệcnào?
—Không.Nhưngxongrồisaophòngxửcònđènsángthế?
—Xửđếnviệckhác,đãbắtđầuđượchaigiờrồi.
—Việcgìnữa?
—Ờ,việcnàycũngrõrànglắm.Tênnàylàmộttênđóikhát,mộttên
khổsaiđiđàyvề,táiphạmvềtộiăntrộm.Tôichẳngnhớtênnólàgìnữa.
Trôngmặtnóthựclàtayđạibợm.Cứcáibộmặtấycũngđủtốngcổnóđi
đàykhổsairồi.
—Thưaông,cócáchgìvàođượcphòngxửánkhông?
—Cólẽcũngkhóđấy.Trongphòngđônglắm.Nhưngtòavừanghỉ,
nhiềungườira,khinàotòatiếptục,ôngthửvàoxem.
—Vàolốinào?
—Lốicửalớnnày.
Ngườiluậtsưbỏđinơikhác.Trongphútchốcôngthấytrămngànnỗi
cảmxúcùađếnmộtlầnlàmcholòngôngrốibời.Lờinóicủangườingoài
cuộckiađâmthẳngvàotimôngcólúcnhưmũikimlạnhbuốt,cólúclạinhư
lưỡidaocháybỏng.
Khiôngđượcbiếtlàtòaxửchưaxong,ôngthởđánhphàomộtcái.Song
ôngcũngkhôngthểnóirõthởphàonhưthếlàvìôngbằnglònghaylà
ôngđauđớn.Ôngđếngầnmấyđámđôngngườinghexemhọnóigì.Phiên
tòanàyxửnhiềuviệclắm,ôngChánhÁnphảiđưaraxửhômnaychoxong
haivụángiảndịvàchóngvánhnày.Bắtđầulàvụgiếtcon,giờđếnvụtêntù
khổsai,têntáiphạm,tên“ngựaquenđườngcũ”.Thằngnàycóăntrộmtáo,
song chứng cứ chưa chắc chắn; điều chắc chắn là nó đã từng đi đày
Toulon.Cáiấymớinguychonó.Vàtòađãhỏicungnórồi,chứngcứcũng
khaicảrồi;chỉcònluậtsưcãivàcôngtốbuộctội;nhưngchắcđếnnửađêm
mớixong.Thằngấythìthếnàocũngbịrồi;ôngChưởngLýtàilắm,không
kẻnàobịôngbuộctộimàthoátđược!Ônglạilàngườitàihoa,biếtcảlàm
thơkiađấy.
Mộtngườimõtòađứnggầncửavàobuồngxửán.Ônglạigầnhỏi:
—Thưaông,sắpmởcửachưa?
—Cửakhôngmởnữađâu.
—Saothế?Sắpxửlạirồimàkhôngmởcửaà?Cóphảitòađangnghỉ
không?
—Tòavừamớitiếptục,nhưngkhôngmởnữa.
—Tạisao?
—Tạitrongphòngchậtcảrồi.
—Sao?Khôngcònlấymộtchỗà?
—Khôngcònchỗnào.Cửađóngrồi.Khôngaivàođượccả.
Imlặngmộtlúc,ngườimõtòalạibảo:
—CũngcònhaibachỗnữasaughếôngChánhÁn,nhưngôngChánhÁn
chỉdànhchonhữngvịkháchquenthôi.
Nóixong hắnquayđi. Ôngcúiđầu bướcđi,qua phòngđợi,thong thả
từngbậcmộtxuốngcầuthang,dángngậpngừng.Chừngnhưôngđangtự
hỏixemnênlàmgì.Cuộctranhđấubảnthângaygotừhômquađếnnayvẫn
chưadứtvàcứmỗilúclạibắtsangmộttìnhtiếtmới.Xuốngđếnchâncầu
thang,ôngđứngtựavàolancan,khoanhtaylại.Bỗngôngmởcúcáongoài,
rútvíra,lấybútchìvàmảnhgiấyghévàochỗđènsángviếtvộivàngdòng
chữ như sau: “Ông Madeleine Thị Trưởng Montreuil Sur Mer". Rồi ông
bướcnhanhlênthanggác,rẽđámđông,đếnthẳngtrướcmặtngườimõtòa,
đưachohắnmảnhgiấyvàdõngdạcbảo:
—ĐemcáinàyvàochoôngChánhÁn.
Ngườimõtòacầmlấymảnhgiấynhìnquarồiđivào.
VIII
ĐẶCCÁCHĐƯỢCVÀO
Ôngkhôngngờrằngông Thị Trưởng Montreuil Sur Mer téracũng
ngườicóchúttiếngtăm.Từbảynămnay,cáitiếngđạođứccủaôngđãlanra
khắpvùngBoulogneHạ,cuốicùngvượtcảkhuônkhổmộtmiềnnhỏ,truyền
sang hai ba tỉnh xung quanh. Việc ông đứng ra chấn hưng nghề làm đồ
huyềnđãlàmộtcôngđứctolớnđốivớithịtrấnấy.Ngoàiranộibốnmươi
mốtthịxãtrongquậnkhôngxãnàokhôngđộiơnông.Khicần,ônglạibiết
cáchgiúpcôngnghiệpnhữngquậnkhácpháttriểnsảnxuất.Ôngđãdùnguy
tín và tiền bạc của mình để nâng đỡ và giúp cho xưởng làm vải màn
Boulogne,nhàmáylanhsợiởFréventvànhàmáydệtchạybằngsứcnước
Boubers Sur Canche. Đi đến đâu cũng thấy người ta nói đến cái tên
Madeleinemộtcách thành kính. Hai thành phố Arras và Douai cũng phải
ghentịvớicáithịtrấnMontreuilSurMernhỏbémàcóđượcmộtôngThị
Trưởngnhưthế.
ÔngChánhÁnphiênTòaĐạiHìnhởArrashômấy,vốnlàhộithẩmcủa
tòaánDouaicũngđượcbiếtnhưaicáitênquenthuộcđượcmọingườitôn
kínhsâusắcấy.Khingườimõtòakhẽmởcáicửathôngtừphònghộinghị
sangchỗxửán,đếnchỗsaughếcúiđưamảnhgiấycódòngchữvừarồi
nói:“Ôngnàymuốndựbuổixửán”,thìôngChánhÁnđộtngộtcómộtcử
chỉtônkính,ôngcầmbútviếtmấychữvàoquãngdướimảnhgiấyrồitrao
lạichongườimõtòavànói:“Mờiôngấyvào”.
Cáingườikhổsởmàtađangthuậtchuyệnđây,lúcấyvẫngiữnguyên
bêncửavớicáidángđiệukhôngthayđổitừkhingườimõtòacầmgiấyđi.
Ôngđangmơmàngthìthoángnghecóngườinóivớimình:“Thưangài,tôi
xindẫnđườnghầungài”.Thìravẫnlàanhmõtòakhinãyđãngoảnhmặt
làmlơvớiôngvàbâygiờlạicúirạpxuốngmàthưagửi.Hắntraochoông
mảnhgiấy.Ônggiởravànhâncóđènsáng,ôngđọc:“ChánhÁnTòaĐại
HìnhkínhchàoôngMadeleine”.
Ôngvònáttờgiấytrongtay.Mấydòngchữdườngnhưcódưvịgìlạ
lùngvàcayđắng.Ôngđitheongườimõtòa.Mấyphútsauôngđãởtrong
mộtcănphòngtườnglátvánđầyvẻnghiêmtrang.Trênchiếcbànphủdạ
xanh,haicâynếnđangcháysáng.Bêntaiôngcònvăngvẳnglờingười
vừabướcrakhỏiphòng:“Thưangàiđâylàphònghộinghị;ngàicứxoaycái
númbằngđồngkiathìvàongayphòngxử,đằngsaughếôngChánhÁn”.
Trongtrínhớông,nhữnglờiấylẫnlộnvớihìnhảnhmơhồcủanhữnghành
langchậtchội,nhữngcầuthangtốiomôngvừađiqua.
Ngườimõtòađểôngởlạitrongphòngmộtmình.Giờquyếtđịnhđãđến.
Ôngcốtĩnhtâmmàkhôngđược.Chínhnhữngkhicầnsuynghĩnhấtvềcái
thựctếbithảmởđờithìnhữngdâytưtưởngnólạiđứtlungtungtrongđầu
óc.Ônghiệnởngaygiữachỗmàbọnquantòađangthảoluậnkếtán.Ông
lặngyênngẩnngườinhìncănphòngtĩnhmịchmàghêgớm:Đâylàchỗlàm
chotannátbiếtbaonhiêucuộcđời;đâylàchỗchốcnữatênôngsẽvanglên;
đâylàchỗlúcnàysốmệnhđãdẫnôngđến.Ôngnhìnbứctườngrồilạinhìn
vàomìnhvàngạcnhiênsaolạilàcáiphòngấyvàsaolạichínhlàông.
Mộtngàymộtđêmrồiôngchưaănmiếnggì,điđườngxexócvậtvãthế
màôngkhôngthấygìcả;hìnhnhưlàôngđãmấthếtcảmgiác.Ônglạigần
tấm khung kính đen treo trên tường trong lồng một bức thư bút của ông
Pache,ĐôTrưởngPariskiêmBộTrưởng,đềngày9tháng6nămII,cólẽđề
nhầm,trongđóôngPachegửicho ỦyBanCáchMạngdanhsáchcácBộ
TrưởngvàđạibiểuQuốcHộibịhọgiamgiữ.Giácóainhìnthấyvàtheodõi
lúcbấygiờ,chắcphảichobứcthưđốivớiôngcónhiềuđiềukỳlạvìthấy
ôngnhìnđăm đăm vàođấyvàđọc đi đọc lạihaiba lần. Cóđiềuđọc
khôngbiếtmìnhđọcvàcũngkhôngđểýmìnhđọcnhữnggì.Ôngđangnghĩ
đếnFantinevàCosette.
Đươngvơvẩnnhưthế,ôngquaylạivàchợttrôngthấycáinúmcửabằng
đồngmàôngđãquênkhuấyđimất.Mắtôngdừnglạitrênnúmcửavànhư
dánhẳnvàođấy.Cáinhìnbanđầucònbìnhtĩnhsauhóarađămchiêu,sợhãi
vàdầndầnnhuốmvẻhoảnghốt.Mồhôitoátraởkẽtócvàchảydàixuống
haibêntháidương.Cómộtlúc,ôngravẻquảquyếtvànhưchốnglạivới
mình.Ôngcómộtcửchỉrấtkhótảnhưngnónóilênrõràng:“Ôhay!Aibắt
tamớiđượcchứ?”Rồiôngquayphứtlại,nomthấycáicửavừađiquađể
vàođâyôngđếnmởcửavàbỏrangoài.Ôngđãrangoàiđitrongmộtlốihẹp
nhỏvàdài,ngócngáchkhắpnơi,lủngcủngthangbậccủaguichets.Dọclối
đicómấyngọnđèntùmùnhưđèntrongphòngngườiốm.Đólàlốiôngvừa
quađểvàophòng.Ôngvừathởvừangheđằngtrướcđằngsaukhôngcómột
tiếngđộng;ôngvụtchạytrốnnhưcóngườiđuổitheo.Quakhỏimấychỗrẽ,
ônglạinghengóngnữa.Chungquanhvẫnyênlặngvàtốimù.Ôngmệtthở
khôngrahơi,lảođảophảidựavàotường.Đátườnglạnhngắt,mồhôitrên
tráncũng lạnhngắt,ông rùngmìnhđứngthẳng ngườilên.Ông đứngmột
mìnhtrongbóngtối.Ngườiôngrunlênvìrétcólẽcũngvìcớkhácnữa.Ông
lạisuynghĩ.Đãnghĩcảđêm,lạinghĩcảngày,tronglòngchỉnghecómột
tiếngkêu:“Thanôi!”
Mườilămphútqua.Saucùngôngcúiđầuxuống,thởdàinãoruột,buông
thõnghaitayxuốngvàđitrởlại,ôngđirấtchậm,bướcđiquámệtnhọc,
chẳngkhácnàocóngườiđuổitheoôngvàbắtônglại.Ôngtrởvàophòng
hộinghị.Vậttrôngthấytrướcnhấtlàcáinúmcửaphòngxửán.Cáinúmcửa
bằngđồngtròntrònnhẵnnhụi,bóngloángtrôngnhưmộtngôisaoghêrợn.
Ôngnhìnvàonúmcửatrôngchẳngkhácgìconcừuđangnhìnvàomắthổ.
Mắtôngkhôngrờikhỏinắmcửa.Chốcchốcônglạibướclênmộtbước,tiến
đếngầncánhcửa.Giáôngtỉnhtáođểý,chắcđãnghenhưcótiếngồnàolộn
xộntừphòngbênvẳngsang.Bỗngnhiênkhônghiểuvìsao,ôngđãđứng
ngaybêncửa.Ôngđưabàntayrunrẩyxiếtcứngnúmcửa.Cửamở.
Ôngđãởtrongphòngxửán.
IX
NƠINGƯỜITAĐÃBẮTĐẦUTINCHẮC
Ôngnhíchbướcvào,thuậntaykhépcửalạirồiđứngyênnhìnquangcảnh
trướcmắt.Gianphòngkhárộng.Ánhđènkhôngđủsáng.Trongphònglúc
huyên náo, lúc lại yên lặng như tờ. Cả bộ máy xử án của Tòa Đại Hình
đươngphơibàyragiữađámđôngvớivẻuynghitầmthườngvàghêrợn.
Ởmộtđầu buồng, nơi ông đang đứng làchỗđámquantòa ngồi nhấm
móngtayhoặclimdimconmắt,đanglơđãngtrongnhữngáothụngđenđã
bạcmàu.Đầukialàđámdânchúng,quầnáoráchrưới,bọnluậtsưđứng
ngồiđủkiểu,mấyngườilínhnétmặtlươngthiệnvàcứngrắn.Tườnglátgỗ
lâungàyđãhoenố,cáitrầnnhàbụibặm,nhữngchiếcbàntrảidạxanhđã
ngảmàuvàng,nhữngcánhcửađenxìvếttayngười,nhữngcâyđènváchtỏa
nhiềukhóihơnlàánhsáng.Mấycâynếncắmtrêncácchânđènbằngđồng
đặt trên bàn. Quang cảnh tăm tối, ghê tởm, thảm đạm. Người ta có cảm
tưởngnhưcógìvừanghiêmnghịvừacaocả.Bởivìởđâynhưthấycómặt
cáiviệctotátcủaloàingườilàluậtpháp,cũngnhưcáiviệcvĩđạicủaChúa
Trờilàcônglý.
Chẳngmộtaitrongđámđôngchúýđếnôngcả.Baonhiêuconmắtđang
đổdồnvềmộtphía,chỗmộtchiếcghếdàibằnggỗdựavàotườngtrướcmột
cáicửanhỏ,ởmébêntráiôngChánhÁn.Trênghếcómộtngườingồigiữa
haitênlínhsenđầm,ánhđènchungquanhsoirõmồnmột.Ngườiấychính
làngườitrênkia.
Khôngđợiphảitìm,ôngđãtrôngthấyngayngườiấy,tựnhiênmắtông
hướngvàochỗđó,nhưđãbiếttrướcngườiấyngồiởđâurồi.Ôngtưởngnhư
mìnhđãtrôngthấychínhmình.Ngườicógiàđi,mặtmũikhônghẳnlàgiống
nhưđúc,songdángđiệuvàhìnhthùthìkhôngkhácgìcả.Cũngbộtóclởm
chởmấy,conmắtdữtợnvàlấmlét,cũngcáiáoblouseấy.Ynhưcáihôm
trướcvàothànhDigne,lòngđầycămhờnvàtríócchấtchứakhôngbiếtbao
nhiêuýnghĩghêgớmđãgópnhặttrongmườichínnămtrờiởnơitùngục.
Ôngrùngmìnhvàtựbảo:“Trờiơi!Rồitatrởlạinhưthếkiahaysao!"Cái
ngườiấytrạcsáumươituổi,trôngvẻngườicócáigìcụcmịch,ngớngẩn
kinhhoàng.
Nghetiếngmởcửa,ngườitanhíchlạiđểôngđivào.ÔngChánhÁnquay
lạinhìn,biếtngaylàôngThịTrưởngởMontreuilSurMerbèngậtđầuchào.
Ông Công Tố viên đã nhiều lần đến Montreuil Sur Mer vì công vụ cũng
nhậnraôngvàchàoông.Riêngôngchỉhơithoángthấynhữngcửchỉđó
thôi.Ôngnhưbịthôimiênvànhìnthẳngratrướcmặt.
Cảnhmấyôngquantòa,mộtanhlụcsự,mấyanhlínhsenđầm,một
ngườihiếukỳmộtcáchtànác,ôngđãđượcthấymộtlầnrồi,cáchđâyhai
mươi bảy năm. Những cảnh tai ương ấy, giờ ông lại thấy nó. Nó ở ngay
trướcmắt,nócửđộng,nótồntại.Khôngphảivìnhớmàtưởngthấy,không
phải một ảo ảnh của trí tưởng tượng. Rõ rànglà những quan tòa có thật,
nhữnglínhsenđầmcóthật,mộtđámđôngvàngườiấy,cóxươngcóthịthẳn
hoi.Thôithếlàxong,ônglạithấyhiệnravàsốnglạixungquanhôngnhững
hìnhảnhghêrợncủadĩvãngvớitấtcảvẻđángsợcủasựthựcphũphàng.
Mọisựviệcđómởtoanghoáctrướcmặtông.Ônghoảngkinhnhắmmắt
lại,kêuthầmtrongtrí:“Khôngbaogiờ!”Cáitròsốmệnhbàyrakhiếnông
hoangmangcảtâmtrígầnnhưphátđiênlên,cáitròấythậtlàbiđát:Mình
đứngđâymàrõràngngườingồikiacũnglàmình.Cáingườiđangbịđemxử
kia,aicũnggọilàJeanValjean!
Trướcmắtônglàmộtcảnhtượnglạlùngkhónói.Hìnhnhưđólàmột
mànkịchdiễnlạicáiphútghêtởmnhấtcủađờiông.Mọithứđềuynhưthế,
cũngcảnhbàybiệnnhưvậy,cũngvàogiờđêmnhưvậy,cũnggầnbấynhiêu
bộmặtquantòa,línhtráng,côngchúng.Chỉcócâythánhgiátrênđầuông
ChánhÁnlàkhácxưavìthuởấycáctòaánchưacóthánhgiá.Hồiấy,khi
ngườitaxửông,ChúaTrờivắngmặt.
Đằngsaucómộtcáighế,ôngngồiphịchxuống,kinhhoàngvìnghĩrằng
ngườitacóthểtrôngthấymình.Ngồiyênrồi,nhờcóchồnghồsơtrênbàn
thẩmphán,ônggiấuđượcmặtmìnhvàcóthểnhìnkhắpgianphòngkhông
sợaitrôngthấycả. Dầndầnôngđịnhthầnlạivàtrởvềvớithựctếxung
quanh.Mộtlúclâuôngmớibìnhtĩnhđểngherõđượcmọiviệc.Trongsố
cáchộithẩmthấycóôngBamatabois.ÔngđưamắttìmJavertnhưngkhông
thấy.Hàngghếcủacácngườilàmchứnglấpsaucáibàncủaviênlụcsự.Vả
lạinhưtrênđãnói,trongphòngđènthắpkhôngđượcsáng.
Lúcôngmớivào,luậtsưcủabịcáovừacãixong.Ainấyđươnghếtsức
chúýtheodõiviệcxétxửấyđãkéodàibatiếngđồnghồrồi.Trongbatiếng
đồnghồấytộitrạngngườikiadầndầnhiệnracócơsở.Vàngườiđixem
nhậnthấygánhnặngcủacáivẻthậtghêgớmấydầndầnđèbẹpmộtcon
người,mộttênvôdanh,mộthạngngườikhốnnạn,hoàntoànngớngẩnhoặc
làhếtsứctinhkhôn.
Ngườiấy,nhưtađãbiết,làmộttênlangthangbịbắttạimộtcánhđồng,
taycòncầmmộtcànhtáocóquảchín,bẻcâytáotrongvườngầnđấygọi
vườnPierron.Ngườiấylàaithế?Mộtcuộcđiềutrađượcmởra.Chứng
vừacungkhaixong.Ýkiếnmọingườithốngnhất.Cuộcthảoluậnđãlàm
lóenhiềuánhsáng.Ngườitabuộctộinhưsau:“Chúngtađưarađâykhông
phảichỉlàmộttênăncắphoaquả,mộttêntrộmvặt,màchúngtađãbắt
đượcmộtthằngcườngđạo,mộtđứatrốnánquảnthúc,mộttênkhổsaiđi
đày,mộtkẻgianáctốinguyhiểm,mộtthằnglưumanhtênlàJeanValjean
màphápluậtđãtruynãtừlâu.Tênnàycáchđâytámnăm,khirakhỏinhà
Toulonđãphạmtộicướpđườngcókhígiới,chặnlấytiềncủamộtđứa
tênlàGervais.Tộinàytronghìnhluậtđiềuthứ383cóghirõ.Tòasẽtruytố
sau,khi nàocóđủ bằngchứngvềlýlịch củanó.Nó lạivừaphạmtộiăn
trộm.Thếlàtáiphạm.Xinhãykếtánnóvềcáitộimới,còncáitộicũsẽxin
xửsau”.
Nghebịbuộctộinhưthế,lạithấycácchứngtáđềukhainhưnhau,bịcáo
ngạcnhiênlắm.Khithìhắnhoataylắcđầu,rahiệukhôngphải,khithìhắn
chỉnhìnlêntrầnnhà.Hắnnóinăngkhónhọc,trảlờilúngtúng,nhưngtừđầu
đếnchân,cảngườihắnđềuchốicãitấtcả.Hắnnhưmộtthằngngốcnghếch
đứngtrướccảmộtđoànngườikhônngoanxếpthànhthếtrậntấncônghắn
vànhưmộtkẻxalạđứnggiữamộtxãhộiđangtúmbắthắn.Màcâuchuyện
đốivớihắnrồiđâycóphảilàvừađâu!Mỗilúclạithêmchứngcớ.Hắnlo
lắm,nhưng mọingườilạicònlohơnkhithấylờibuộctội kinhkhủngđè
nặnglênđầuhắn.Ngoàitộiđiđày,khôngchừnglạiđếntộitửhình,nếu
lịchđượcchứngminhvà nếuviệcăncướpthằngbéGervaislạibịkếtán
chồnglênthêmnữa.Ngườiđólàthứngườigì?Cáilầmlìcủanólànghĩa
làmsao?Ngungốcthậthaylàxảotrá?Nóhiểuquáđirồihaylànókhông
hiểugìcả?Quầnchúngngồixemkhôngaiđồngývớiai,bọnquantòacũng
khôngnhất trí.Trongvụ ánnàycó phầnlykỳ màcũngcóphầnlàmcho
ngườitakinhhoảng,tấnbikịchkhôngnhữngảmđạmmàcòncógìtămtối
nữa.
Ngườibiệnhộcãicũngkhéo.Thứtiếngđịaphươngôngtanói,mộtthời
giankhálâu,đãlàmnênngônngữhùngbiệncủatòaánmàgiớiluậtsưđâu
cũngdùng.Loạingônngữấyngàynayđãthànhcổđiểnvàchỉnghethấy
cửamiệngcácluậtsưcôngtốviên,nóthíchhợpvớicácngàivìnókêu,
nghiêmtrangvàoaivệ. Trongngônngữấychồngđượcgọilàphu,vợ
phụ;Paris thìthaybằng trungtâmvăn hiến,vualà HoàngThượng,Giám
Mụclàsứgiảthánhđường,CôngTốViênlàphátngônhùnghồncủaluật
pháp,lờicãicủaTrạngSưlànhữnggiọngđiệubiệnhộ,triềuđạiLouisXIV
làthếkỷvĩđại,nhàhátlàđềnnữthầnMelpomène,dònghọnhàvualàkim
chingọcdiệp,buổi hòa nhạc là nhạc đội, tướng tư lệnh trong tỉnh là nhà
quânsựtrứdanh…Rồihọctròchủngviệnlạigọilànhữngnhàtuhànhthiếu
niên,nhữngsailầmcủabáochílàsựxảoquyệtxuấttiếtđộctốvàocơthể
báochương…Luậtsưấybắtđầubằngviệcgiảithíchviệcăntrộmtáo,dùng
lờivănhoamỹmànóichuyệnăntrộmkểcũngkhóđấy,nhưngphảinhớ
rằngôngBossuetngàyxưa,trongbàivăntếcólầnphảinhắcđếncongàmái
màcònnóilênđượcnhữnglờichâungọcnữalà!Luậtsưgiãibàyrằngviệc
ăntrộmtáokhôngcóbằngcớđíchxác.Kháchhàngcủaông-màôngcứ
nhấtđịnhgọilàChampmathieu-cóaitrôngthấyhắntrèotườnghaybẻcây
cối đâu. Người ta bắtđượchắn tay cầm cành táo(màông ta thích gọi
nhánhhơn)nhưnghắnnóilàthấyrớtởdướiđấtnênnhặtlấythôi.Lấy
làmbằngmàbảohắnkhaiman?Chắcchắnlàcókẻtrèotườngbẻtáothấy
độngthìvứtlạiđó;chắcchắnlàcókẻăntrộm.Nhưnglấygìlàmbằng
bảođứaăntrộmđólàChampmathieu?Chỉcómộtđiều.Cáitưcáchlàkhổ
saivề.Luậtsưphải nhậnlàkhóchốivìchứngcứrànhrành.Bịcáo có
Faverolles;bịcáolàmnghềxéncây:CáitênChampmathieurấtcóthểdo
chữJeanMathieumàra;nhữngđiềuấyđềuđúngcả,saunữacóbốnngười
làmchứngđềunhậnngayđượchắnvàquảquyếtChampmathieulàtên
khổsaiJeanValjean.Đểchốnglạinhữngđiềutốcáoấy,nhữngchứngcớấy,
luậtsưchỉcònbiếtdựavàolờichốicãicủakháchhàngmình,lờiphủnhận
cólợichomình.NhưnggiảthửhắnlàJeanValjeanthật,thìcáiđócóphải
bằngchứnghắnăntrộmtáokhông?Nóihắntaăntrộmtáochỉlàmộtmối
nghingờ,khôngphảilàmộtchứngcớhẳnhoi.Đànhrằngbịcáođãdùng
mộtphươngpháptựbàochữatồi,điềunàytrạngsưbiệnhộcũngphảithật
thàcôngnhậnnhưthế.Đólà cáchkhăngkhăngchốicãitấtcả, nhấtđịnh
mìnhkhôngăntrộm,mìnhkhônglàtùkhổsai.Luậtsưcókhuyênlãotanên
thúnhậnmìnhlàtùkhổsaiđithìcóthểcólợihơnvàchắcchắnlàsẽđược
tòaánthươngtìnhvàrộnglượng;nhưngbịcáonhấtđịnhchối,nghĩrằng
thểtránhđượctấtcảnếukhôngthúnhậngìhết.Thậtlàsailầm.Nhưngphải
chăngcũngnênlưuýđếnviệclãotaítthôngminh?Lãotarõrànglàngu
đần.Baonhiêunămđầyđọatrongtù,baonhiêukhổsởngoàitùđãlàmcho
lãotamụngườiđi…Lãotatựbàochữamộtcáchvụngvề,cóphảiđólàlẽ
đểkếttộilãotakhông?CònvụthằngGervaisthìtrạngsưchẳngphảibàncãi
đếnvìchẳngdínhlíugìđếnđâycả.Luậtsưkếtluậnxintòahễnhậnđích
hắnlàJeanValjeanthìchỉphạtvicảnhđốivớikẻviphạmánquảnthúcchứ
đừngkhépvàotộighêgớmcủangườitùkhổsaitáiphạm.
Côngtốviênđáplạilờibiệnhộ,lờilẽkịchliệtmàvẫnvănhoa.Cácông
CôngTốbaogiờmàchảthế!Ôngtỏlờikhenngợiđứctính“trungthực”của
luậtsưvàkhaitháctính“trungthực”ấymộtcáchtàitình.Chỗnàomàluật
sưchịunhượngbộlàôngtanhằmvàođấyđểđánhvàobịcáo.Luậtsưcóvẻ
côngnhậnbịcáolàJeanValjean.Côngtốviênghìmlấyđiềuấy,cholàmột
việcquảnhiên:NgườiấyđíchlàJeanValjean.Điểmnàynhưthếcoilàđã
xácđịnhvàđượcdùnglàmcăncứbuộctôi,khôngcònchốicãilôithôi
nữa.Đếnđây,ôngđingượclênnguồngốcvànguyênnhâncủaviệcphạm
tộivàlêngiọnghùnghổkếtántrườngpháilãngmạnlàvôluânlý.Trường
pháinàyhồiấymớirađờivàđượccácnhàphêbìnhcủahaitờ“LáCờ”
“NhậtBáo”mệnhdanhlà“TrườngPháiQuỷSứ”.Ôngđổchoảnhhưởng
củathứvănchươngxấuxaấy-khônghẳnlàđổbứa-cáitộiđãgâyravụ
trộmcủatênChampmathieuhaynóiđúnghơn,củaJeanValjean.Xongtràng
kháiluậnấy,ôngmớinóiđếnJeanValjeanthậtsự.JeanValjeanlàngườithế
nào?ÔngmôtảJeanValjean.Hắnlàmộtconquỷsứmàđịangụcđãkhạc
ra…CáchmôtảnàycómẫumựctrongcáchkểcủaThéramène.
[69]
Cáchkể
củaThéramènethìchẳngíchgìchovởbikịch,nhưnglạithườngxuyênrất
đượcviệcchocácnhàhùngbiệncủatòaán.
Cửtọavàhộithẩmviênrùngmình.Môtảxong,ônglạitiếptheocáiđà
hùngbiệnđáng để cho ngày hômsautờCông Báo địa phương hếtlờica
ngợi:Chínhcáitênnhưthế…vừalàlưumanh,vừalàhànhkhất,vônghề
nghiệp…cáitênđãquenvớinhữnghànhđộngtộilỗicủađờicũ,lạisống
mấymươinămtrongtùmàchẳngsửachữađượcgì,chứngcứlàviệcchặn
đườngăncướpthằngbéGervais…chínhcáitênnhưthếbịbắtquảtangăn
trộmtrênđườngcái,cáchchỗhắntrèotườngcómấybước,trêntaycòngiữ
vậtvừaăntrộmxong,màcòndámchốicảquảtang,chốiviệcăntrộm,chối
việctrèotường,chốitấtcả,chốiđếncảtênhọ,cảlýlịch!Ngoàihàngtrăm
chứngcớmàchúngtôikhôngnhắclạilàmgì,cóbốnngườiđãnhậnmặty:
ÔngJavert,thanhtracảnhsátđángtincậyvàbatêntrướckialàbạntùcủa
y,nhữngtêntùkhổsaiBrevet,ChenildieuvàCochepaille.Trướcsựnhấttrí
mãnhliệtấy,ychống chếnhưthếnào?Ychỉcóchối.Thậtlàđồlìlợm!
Thưacácngàihộithẩm,yêucầucácngàicầmcânnảymực…
TrongkhiôngCôngTốnóithìbịcáongồinghe,miệngcứháhốcranhư
vừangạcnhiênvừavẻthánphục.Hắnlấylàmlạlùngsaolạicóngườiănnói
đượcnhưthế.Thỉnhthoảngkhilờibuộctộiđếnchỗ“hănghái”nhất,những
chỗlờihùngbiệnkhôngthểkìmhãmnổi,đãnổthànhmộttràngnhữngtính
từthóamạ,đổxuốngđầubịcáonhưmộtcơnbãotáp,hắnchỉbiếtthongthả
lắcđầutừtráisangphảirồilạitừphảisangtrái.Đólàcửchỉminhoanbuồn
rầuvàlặnglẽcủahắntừlúcbắtđầuxửđếngiờ.Haibalầnkhángiảngồi
gầnnhấtnghehắnnóinhonhỏ“rõràngkhônghỏiôngBalouplànhưthế
đó!”ÔngCôngTốlưuýbanhộithẩmrằngdángđiệungớngẩncủahắn
dángđiệucótínhtoántrước,nóchứngtỏkhôngphảilàsựngungốcmà
sựtinhkhôn,ranhmãnh,thóiquenlừagạtphápluật,chínhcáidángđiệuấy
đãbóctrần“bảnchấtxấuxanhất”củatênnày.
ÔngkếtluậntáchvụcướpthằngbéGervaisđểlạisau,rồiđòixửthật
nghiêmkhắc.Ngườitacònnhớđólàánkhổsaichungthân.Luậtsưbiệnhộ
đứngdậy,bắtđầukhenôngCôngTốvềnhững“lờichâungọc”củangài,rồi
mớicốchốngđỡthêm,nhữnglýlẽnghechừngđuốidần,chỗtựalunglay
lắm.
X
PHƯƠNGPHÁPCHỐICÃI
Đãđếnlúckếtthúccuộctranhcãi.ÔngChánhÁngọibịcáođứngdậyvà
theothủtụchỏi:“Anhcònmuốnnóithêmđiềugìđểbàochữachoanhnữa
không”.Hắnđứngsữngnhưkhôngnghethấygì,haitaycứmânmêcái
vảibẩnthỉuđếnghêtởm.
ÔngChánhÁnnhắclạicâuhỏimộtlầnnữa.Lầnnàyhắnngherõ.Hình
nhưhắnđãhiểu.Hắncócáicửchỉmộtngườivừabừngtỉnhdậy.Hắnđưa
mắtnhìnchungquanhmộtlượt,nhìnđámđông,nhìnbọnsenđầm,nhìnông
luậtsưbiệnhộ,nhữngônghộithẩm,cácquantòa.Hắnđểnắmtaytotướng
lênchỗvànhgỗtrướcmặt,nhìnquanhlượtnữarồibỗngnhiênnhìnthẳng
vàoôngCôngTố,cấttiếngnói.Ngườitacócảmtưởnglàmộthỏasơnphun
lửa.Hình nhưbaonhiêu lờinóiđều muốnxôcảrangoàimiệngmộtlúc,
lủngcủng,dồndập,xôđẩynhau,lẫnlộn.Hắnnói:
— Tôi xin nóinhư thế này. Rằngtôi trước làm nghề chữaxe ở Paris.
ChínhngayởhiệuôngBaloup.Côngviệcnặngnhọclắm.Cáinghềchữaxe
baogiờcũngphảilàmởngoàitrời,trongsân,chủtốtmớicholàmtrongnhà
trại,cóbaogiờđượcởtrongxưởngcửangõtửtế,vìcầnphảicóchỗrộng,
cácôngạ.Mùađôngrétmướtquáphảiđậpvàocánhtaychođỡcóng,nhưng
màchủkhôngmuốnthế,bảomấtthờigiờ.Cầm,nắnsắttrongsắttronglúc
giáđóngngaytrongkẽđálátsân,khổlắm!Làmnghềấynóchónggiàngười
đi.Chưađếntuổiđãlụkhụnhưônglãorồi.Đếnbốnmươituổilàkiệtsức.
Tôithìtôiđãnămmươiba,nhiềugiantruânlắm.Màbọnthợthuyềnthìtai
áclắm!Thấyaigiàyếuthìđộngmộttíchúnggọilàconcócgià,conbògià!
Tôichỉcònkiếmđượcmỗingàybamươixu;họcốtìnhtrảcôngrẻmạt,họ
lấynêlàmìnhgiàyếumà.Tôiđãvậy,trướckiatôilạicònđứacongáilàm
nghềthợgiặtởbếnsông,nócũngkiếmphầnnóđượcmộtít.Cảhaichacon
ngàyấylàmăncũngtiềmtiệmđủ.Nólàmcũngcựcnhọclắm.Suốtngày
ngâmnửamìnhtrongbểgiặt.Trờimưa,trờituyết,gióbấcvunvútvàomặt
nhưcắtthịtcũngmặc.Trờilạnhnướcđóngthànhbăngcũngphảigiặt.Lắm
kháchkhôngcónhiềuquầnáo,đưagiặtchờlấyngay,nếukhônglàmthìmất
khách. Gỗ ván ghép chẳng ra sao nên nước rỉ ra khắp chỗ. Áo quần ướt
ngoàiướttrong,tấtcả.Rétđếnthấuxương.Conbénócũngcólàmởnhà
giặtConĐỏ,ởđấycóvòinước,nênkhỏidầmvàobể.Mởvòilàgiặt,rồi
quayrasaulưngmàxát.Làmviệcchỗkínnênítlạnhhơn.Nhưnglạicóhơi
nướcnóngcũngđángsợ,vìnóxônglênhạimắtlắm.Làmđếnbảygiờtối
mớivề,nhọcmệtlắmphảiđinằmngay.Chồngnólạicònđánhđậpchonữa.
Nóchếtrồi.Chúngtôichẳngbiếtgìlàsungsướng.Thậtlàmộtconbéđảm
đang,khôngđihộihènhảynhótbaogiờ,ngoanngoãndễbảo,tôinhớ
mộtngàyThứBaBéo,nóđingủlúctámgiờ.Thếđấy.Tôinóithậtđấy.Các
ôngcứchohỏimàxem.À,đihỏi?Tôingốcthật!Parisnhưmộtcáihốthẳm.
Ai mà biết được lão Champmathieu là ai? Nhưng mà tôi bảo cứ hỏi ông
Baloup,cứđếnhỏiôngBaloup.Ngoàira,tôikhônghiểucácôngmuốn
tôi.
Hắn lặng im và đứng sững đó. Hắn đã nói một thôi, nói to và nhanh.
Giọnghắnxẵngvàkhànkhàn,cóvẻthựcthànhưngcóphatứcgiậnvàdữ
tợn.Mộtlầnhắnngừngnóiđểchàomộtngườinàođótrongđámđông.Bao
nhiêunhữnglờihắnnóiranhưđểchomọingườicùngđinhninhvớihắn,
hắnnhưvứtralungtungtrướcmặt,thànhtừngtràngnhưnhữngcơnnấc.
Mỗilờihắnlạikèmthêmđiệubộcủathợrừngbửacủi.Khihắndứtlờithì
cửtọacườirộlên.Hắnnhìnđámđôngthấyngườitacười,khônghiểusao,
cũngcườitheo.
Thậtlàquáigở.ÔngChánhÁnvốnlàngườicóýtứvàtốtbụngbènlên
tiếng. Ông nhắc “các ông hội thẩm” rằng “cái ông Baloup, chủ nhà hàng
chữaxemàbịcáokhaiđãlàmcôngởđó,cókhairacũngvôíchvìhắnđãvỡ
nợvàbỏđi,khôngbiếtnayởđâurồi”.Quayvềphíabịcáo,ôngkhuyênhắn
nghechokỹđiềuôngsắpnóirồitiếp:
—Anhđangởvàocáicảnhngộcầnphảisuynghĩchochín.Anhđangbị
nghicónhiềutộicóthểbịánnặnglắmđấy.Bịcáo,vìanhmàtôihỏitạianh
mộtlầncuốicùng,anhphảiphângiảirõrànghaiđiềunày:Thứnhất,anh
trèotườngvàotrongtrạiPierronbẻcànhvàăntrộmtáo,nghĩalàphạmtội
ăntrộmcótrèotường,cóhaykhông?Thứhai,anhcóphảitêntùkhổsai
JeanValjeanđiđàyvề,phảikhông?
Bịcáolắcđầucóvẻtựtin,nhưđãthựchiểuvàbiếtlàmìnhphảitrảlời
nhưthếnào.HắnhámiệngquayvềphíaôngChánhÁnvànói:
—Trướchết…
Rồihắnnhìncáimũ,nhìncáitrầnnhàvàlặngim.ÔngCôngTốgiọng
nghiêmkhắc:
—Bịcáo,coichừngđấy!Anhkhôngtrảlờigìvàocâuhỏingườitahỏi
anh.Lúngtúngthếlàgianrồi.ĐíchanhkhôngphảilàtênChampmathieu
màlàtêntùkhổsaiJeanValjean,trướccònđộitênJeanMathieulàhọđằng
mẹnữa.AnhđãđếnđấtAuvergne,anhsinhraởFaverollesvàlàmnghềxén
câyởđấy.ĐíchlàanhđãtrèotườngăntrộmtáochínởtrongtrạiPierron.
Cácônghộithẩmsẽnhậnxétnhữngviệcấy.
Bịcáođãngồixuống.ThấyôngCôngTốnóithế,hắnlạiđứngphắtdậy:
—Ông,ôngđộcácthực!Tôiđịnhnóithếnày.Bannãytôichưanghĩra.
Tôikhôngtrộmcắpgìcả.Tôinghèođếnnỗinhiềuhômkhôngcócáiăn.Tôi
ởAillyđến.Trờivừamưatoxong,vùngtôiđiquađềumộtmàuvàngđục.
Hồaocũngtrànđầy.Haibênđườngchỉcònnhữngngọncỏlitilòilênmặt
cát.Tôithấymộtcànhcâygãyrơidướiđất.Trêncànhcóquảtáo.Tôinhặt
lên,cóngờnólạimangtaivạđếnchomìnhđâu.Đãbathángnaytôibịgiam
vàbịngườitadằnvặtđủđiều.Thếmàtôikhôngnóigìđược,họvuvạcho
tôivàbảotôi:“Trảlờiđi!”Viênsenđầmthươnghạitôi,thíchvàokhuỷu
tay,khẽgiụctôi:“Trảlờiđichứ!”Tôithìtôikhôngbiếtcáchnói,tôicóhọc
hànhgìđâu,tôinghèokhổlắm.Đấylàchỗcácôngkhôngxétchotôi.Tôi
khôngtrộmcắp,tôithấyrơiởđườngthìtôinhặt.ÔngbảolàJeanValjean,
JeanMathieu!Tôicóbiếtnhữngngườiấylàaiđâu!Đấylàbọnnhàquê.Tôi
làmcôngchoôngBaloupởphốNhàThương.TôitênlàChampmathieu.Các
ôngbiếtđượccảchỗtôisinhkểcũngtàithật.Chínhtôi,tôicũngkhôngbiết.
Cóphảiaicũngđượcchamẹđẻratrongnhàtrongcửađâu.Đượcthếthìhay
quá.Tôitinrằngchamẹtôicũnglàhạngcầubơcầubấtthôi.Thậtratôi
cũngchảbiết.LúcbéngườitagọitôilàBé,giờlớnngườitagọitôilàLão.
Têncúngcơmcủatôilàthếđó.Cácôngmuốnchoviệcấyrathếnàothìmặc
ý.TôicóởAuvergne,tôicóởFaverollesthìcũngđược.Thếthìlàmsao?
lẽnàođãởAuvergnevàđãởFaverollesthìcứphảilàngườiđiđàyvềhay
sao?Tôibảolàtôikhôngăntrộm.TôilàlãoChampmathieu.Tôilàmcông
choôngBaloup.Tôicónơiởhẳnnhiên.Cácôngcứnóibậymãilàmtôi
phátbựcmìnhlênđây!Tạisaothiênhạcứđeotheomàlàmhạitôithếnày!
ÔngCôngTốvẫnđứng.ÔngtanóivớiôngChánán:
—ThưaôngChánhÁn,tênbịcáochốicãi,làmnhưmìnhlàthằngngốc
nghếch,nhưnglúngtúngkhônglừađượcai-Tôinóichonóbiếtthếđấy-
VàđãthếthìtôixintòalạichođòibatênBrevet,CochepaillevàChenildieu
cùngviênthanhtracảnhsátJavertrađâyđểđốicứumộtlầnnữavềlýlịch
têntùkhổsaiJeanValjean.
ÔngChánhÁnđáp:
—TôixinnóiđểôngCôngTốbiếtrằngviênthanhtracảnhsátJavert
bậncôngvụởmộtquậngầnđây,khikhaixongđãxinrakhỏitòavàrờikhỏi
thànhphốrồi.Chúngtôiđãchuẩnbịsaukhiđượcsựđồngýcủaôngvàcủa
luậtsưbênbịcáo.
ÔngCôngTốtiếplời:
—ThưaôngChánhÁn,đúngnhưthế.ÔngJaverthiệnkhôngcómặt
đây,tôithấycầnnhắclạivớicácônghộithẩmlờiôngtakhaitrướcđây.
Javertlàmột người được tínnhiệm.Tínhthẳngthắn tuyệt đối củaôngta
trongkhithừahànhnhữngchứcvụthấpnhưngquantrọngđãlàmchoôngta
cónhiềuuytínđấy.Đâylàlờikhaicủaôngta:“Tôikhôngcầnphảinêura
nhữngsuyluậnlýtrívànhữngtangchứngcụthểđểgạtbỏnhữnglờichối
cãi của bị cáo. Tôi nhận được nó rõ ràng. Người này không phải tên
Champmathieu,nólàmộtthằngtùkhổsaicũrấthungdữ,rấtđángsợtên
JeanValjean.Ngườitabấtđắcdĩphảithảnóravìnóđãhếthạntù.Nóđãbị
mườichínnămkhổsaivềtộitrộmcướp.Đãnămsáulầnnótìmcáchvượt
ngục.NgoàitộicướptiềncủathằngbéGervaisvàtộiăntrộmởtrạiPierron,
tôicònnghinólàthủphạmvụtrộmởnhàĐứcCốGiámMụcthànhDigne
nữa.TôiquenmặtnóvìtrướcđâytôilàmquảnđềlaoởnhàngụcToulon.
Mộtlầnnữa,tôixinkhailàtôinhậnđượcmặtnórõràng”.
Lờikhaichứngrànhmạchnhưthếlàmchocôngchúngvàbanhộithẩm
đềutincả.CuốicùngôngCôngTốlạiyêucầukhôngcóJavertthìcònba
ngườilàmchứngnữalàBrevet,CochepaillevàChenildieu,tòacứchogọicả
rađểnghehọkhailạivàđểtòatrịnhtrọnghỏilạihọlầnnữa.ÔngChánhÁn
ralệnhchomõtòavàmộtlúcsaucửaởphòngchứngtámởra.Mõtòa,theo
saucómộtsenđầmsẵnsàngratay,đưatùnhânBrevetvào.Cửtọatrong
phòngnhưngừngthởvàmọitráitimđềuhồihộp.
TêncựutùBrevetmặcthứáođenvàxámcủacácnhàngục.Hắntrạctuổi
sáumươi,nétmặtgiốnghệtmộtanhchạyviệcvàdángđiệuchẳngkhácmột
thằnglừabịp.Haitínhcáchấycólúcđivớinhau.Vìtáiphạmnênhắnlại
vàotùvàởđóhắnđãlàmmộtthứgáccửangục.Đúnglàloạingườimàcấp
trênthườngnói:“Hắnmuốntângcông”.Cácchatuyênúycũnglàmchứng
chonhữngthóingoanđạocủahắn.Xinđừngquênlàviệcnàyxảyradưới
thờiQuânChủPhụcHưng.ÔngChánhÁnbảo:
—Brevet,anhđãbịnhụcánnênkhôngđượcphéptuyênthệ…
Brevetcúiđầunhìnxuống.
—Song,ngayconngườimàphápluậtđãtướcmấtphẩmgiácũngcóthể
trờicònthươngmàđểlạichochútýthứcvềdanhdựvàcônglý.Tronggiờ
phútnghiêmtrọngnàytakêugọichútýthứccònlạiấy.Nếunócòn,vàta
mongrằngnócònthật,thìanhhãynghĩkỹđirồihãytrảlời.Hãynhìncho
kỹ:Mộtmặt,ngườiấycóthểdolờinóicủaanhmàbịtộivạ,nhưngmặt
kháctòalạicóthểnhờlờinóicủaanhmàbiếtrõtrắngđen.Giờphútnàyrất
quantrọng.Anhcònthờigiờđểphảncungnếuxétratrướcmìnhđãkhai
lầm.-Bịcáođứngdậy!-Brevet!Nhìnchokỹbịcáo,cốnhớchoravànói
chođúngđiềulươngtâmanhbảo,nói:NgườinàycóphảilàJeanValjean,
bạnđồngngụcvớianhtrướckia,nhưanhđãkhaikhông?
Brevetnhìnbịcáo,rồiquayvềphíaquantòa:
—ThưaquanChánhÁn,đúngthế.Chínhtôiđãnhậnranótrướctiên
tôivẫngiữnguyênlờikhai.NgườinàylàJeanValjean.Bịtốngngụcnăm
1796vàđượcthanăm1815.Tôicũngđượcranămsau.Giờthìcoibộnó
đù,cólẽtạinócótuổinênmụngườiđi.Trongtùnólàthằngtinhquáingấm
ngầm.Tôinhậnchínhlànóđấyạ!
ÔngChánhÁnnói:
—Choanhvềchỗ.Bịcáo,cứđứngđấy.
NgườitalạidẫntênChenildieuchungthânkhổsaivào.Nhìnchiếcáođỏ
vàchiếcmũxanhđủbiếtlàhắnvẫnbịgiamởnhàlaoToulon,nayđượcđưa
đếnđâyđểlàmchứng.Hắnvàokhoảngtrêndướinămmươituổi.Người
nhỏ,nhănnheo,vàngbủng, nhưng có vẻ nhanh nhẹn, trâng tráo, hấptấp.
Trôngtaychânvàtoànthânthìốmyếunhưcóbệnhtậtmàconmắtnhìnlại
cómộtsứcmạnhvôcùng.Bạntùgọihắnlàthằng“KhôngCóChúa”.
ÔngChánhÁncũngnóivớihắnnhữnglờiđạikháinhưđãnóivớitên
Brevet.Khiôngtanhắclạichohắnbiếtlàtùphạmkhôngđượcquyềntuyên
thệ,hắnngẩnglênnhìnthẳngvàochỗcôngchúng.ÔngChánhÁnbảohắn
nênchúývàcũnghỏilạihắnxemlầnnàyhắnvẫnnhậnđúngbịcáonhưlần
trướckhông.Hắnphálêncười:
—Còngìnữa!Saolạikhôngbiết!Haiđứabịxíchchungvớinhaunăm
nămtrờimà.Anhgià,làmmặtgiậnđấyà?
ÔngChánhÁntruyền:
—Choanhvềchỗ.
MõtòadẫnCochepaillevào.Têntùchungthânnàycũngbịđưatừnhà
lao đến và vẫn mặc áo đỏ như tên Chenildieu. Hắn vừa là nông dân xứ
Lourdes,vừalàdânmiềnnúicụcmịchxứPyrénées.Trướchắnlàmnghề
chăncừutrênnúivàtừchăncừusangãthànhkẻcướp.Trôngngườicũng
manrợnhưbịcáovàcóphầnngớngẩnhơn.Chẳngquacũnglàmộthạng
ngườikhốnkhổ,lúcsinhtrờiđịnhnặnthànhthúdữ,nhưngxãhộilạichuốc
choramộttêntùkhổsai.
Ông Chánh Án tìm cách lay động tên này bằng mấy lời cảm động
nghiêmtrangrồi hỏi hắn nhưđãhỏihaitên kia, rằng hắncònnhấtquyết
nhậncóbiếtrõcáingườiđứngtrướcmặthắnkiakhông.Cochepailletrảlời:
—JeanValjeanchứcònainữa!ChínhngườitacòngọinólàJeanKích
vìnókhỏelắm.
Nhữnglời khẳngđịnhcủa batênnày cốnhiênlàthànhthực vàvôtư.
Trôngchỗcôngchúngcótiếngxìxào.Thậtlàtriệuchứngkhôngtốtchobị
cáo.Tiếngxìxàoấytăngthêmvàlanrộngmỗikhicólờikhaimớithêmvào
lờikhaitrước.Hắnđứngnghe,vẻmặtngạcnhiên.Theolờibuộctộithìlàm
ravẻngạcnhiênlàcáchchốngchếchủyếucủahắn.Tênthứnhấtvừakhai
xong, mấy viên sen đầm ngồi bên cạnh nghe hắn lầm bầm trong miệng:
“Haychưa,cáithằng!”Đếntênthứhai,hắnlạinóirõthêmmộttí,giọngnhư
ngườivừaý:“Haynhỉ!”Đếntênthứba,hắnreolên:“Giỏithật!”.
ÔngChánhÁnhỏi:
—Bịcáo,anhngherõrồiđấy.Anhcógìnóikhông?
Hắnđáp:
—Tôinói:Giỏithật!
Sựồnàotrongđámcôngchúnglanrađếnchỗcácviênhộithẩm.Việc
rànhrànhrarồi,bịcáonguymấtrồi.
ÔngChánhÁnralệnh:
—Mõtòađâu,giữtrậttự.Việcthẩmcứuthếlàxong.
Giữa lúc ấy có tiếng động ở ngay bên cạnh ông Chánh Án. Có tiếng
ngườithétlên:
—Brevet,Chenildieu,Cochepaille!Nhìnđây.
Ainghetiếngthétấycũngphảilạnhngườivìnóthảmđạmvàghêgớm
làmsao!Mọingườiquaycảvềphíađó.Trongđámquankháchngồisaughế
thẩmpháncómộtngườivừađứngdậy,đẩycáicánhcửathấpngănchỗquan
tòavớivànhmóngngựa,tiếnrađứngngaygiữaphòngxửán.ÔngChánh
Án,ôngCôngTố,ôngBamatabois,đếnhaichụcngườiđềunhậnrangườiấy
vàcùngkêulên:
—ÔngMadeleine!
XI
CHAMPMATHIEUMỖILÚCMỘTTHÊMNGẠC
NHIÊN
Chínhôngtathật,ánhđèntrênbànviênlụcsựchiếurõvàomặt.Tayông
cầmmũ,quầnáohoàntoànchỉnhtề,cáiáokhoácngoàiđóngcúccẩnthận.
Mặtôngtáixanh.Ngườiônghơirunrun.Máitóctrênđầuông,lúcmớiđến
Arrashãycònlốmđốm,nayđãbạctrắng.Màchỉtrongmộtgiờôngngồi
đây.
Mọingườiđềungẩnglên.Cảmgiácthựclàkhótả.Côngchúngngơngác.
Tiếng kêu thì thảm thiết, thế mà người đứng kia lại có vẻ điềm tĩnh lạ
thường,mớiđầuchẳngaihiểuralàmsaocả.Họtựhỏiaiđãthétlênthế.
khôngthểtinđượcrằngcáingườibìnhtĩnhkialạiđãkêulênghêrợnnhư
vậy.
Nhưng người ta chỉ lưỡng lự có vài giây thôi. Ông Chánh Án và ông
CôngTốchưakịpnóigì,cảbọnlínhsenđầmvàmõtòachưakịpcómộtcử
độnggìthìcáingườimàhếtthảyđềugọilàôngMadeleineđãtiếnđếnchỗ
batênlàmchứngBrevet,CochepaillevàChenildieu:
—Cácanhkhôngnhậnrađượctaà?
Cảbađềungẩnngườira,lắcđầutỏrakhôngbiết.Cochepaillecuốnglên,
vộigiơtaychàotheokiểunhàbinh.ÔngMadeleinequaynhìnbọnquantòa
vàbọnhộithẩmrồiôntồnnói:
—Cácônghộithẩm.Xincácôngthachongườibịcáođi.ÔngChánh
Án!Xinchobắttôiđi.Ngườimàôngđangtruynãkhôngphảingườinày,
màlàtôiđấy.TôichínhlàJeanValjean.
Ainấyđềunínthở.Phútchoángvángvìngạcnhiênđãqua,trongphòng
imlặngnhưnơinhàmồ.Trongphòngvụtcókhôngkhíthiêngliêng.Mọi
ngườicảmthấysợhãimộtcáchthànhkínhnhưđangchứngkiếnmộtcái
vĩđạiđangxảyra.ÔngChánhÁnthươnghạivàbuồnrầulộranétmặt.Ông
rahiệuvớiviêncôngtốvànóinhỏmấylờivớibọnhộithẩmrồiquaysang
hỏicôngchúng.Giọng ông có cái gìđặcbiệtkhiếnmọi người đều thông
cảm:
—Ởđâycóôngthầythuốcnàokhông?
ÔngCôngTốlêntiếng:
—Thưacácngàihộithẩm,việcxảyrathậtlạlùngvàbấtngờlàmnáo
độngcảphiêntòa.Nhưngchúngtôicũngnhưcácngàiđềuchỉcómộtcảm
tưởngnhưnhau,khôngcầnphảinóiralàmgì.Cácngàiđềubiết,hayítnhất
cũngnghetiếngvịnàylàôngThịTrưởngMadeleineởMontreuilSurMer.
Tronghàngdựthínhnếucóailàthầythuốcthìchúngtôicũngxinđồngý
vớingàiChánhÁnyêucầulạigiúpchoôngMadeleinevàđưahộôngtavề
nhà...
ÔngMadeleinekhôngđểchoôngCôngTốnóihết.Ônglêntiếngngắt
lời,giọngrấttừtốnvàdõngdạc.Sauđâylànguyênvănnhữnglờiôngnói,
đúngnhưmộtngườiđãchứngkiếnviệcnày,ởphiêntòavềlàchépngay,
cũngnhưnhiềungườiđãngheởđâycònnhưthấyvăngvẳngbêntaimình,
mặcdùtừđóđếnnayđãgầnbốnmươinăm:
—XincảmơnôngCôngTố,nhưngtôicóđiênđâu.Đâynày.Bannãy,
suýtnữacácôngphạmphảimộtđiềusailầmlớn.Xincácônghãythảngười
nàyra.Tôiđếnđâyđểlàmmộtnhiệmvụ.Chínhtôimớilàtênkhốnnạnđó.
Ởđây,chỉriêngtôilàbiếtrõsựthậtvàtôixinnóilên.Điềumàtôiđanglàm
đâycóChúaởtrênsoixétcho,thếlàđủ.Tôiđãđếnđây,cácôngcóthểbắt
tôiđi.Dùsaotôiđãdốclòngtutỉnh.Tôiđổihọthaytên,tôitrởnêngiàucó,
tôiđượclàmThịTrưởng;tôimuốnquayvềvớinhữngngườilươngthiện.
Hìnhnhưviệcấykhóthànhthực.Kểracórấtnhiềucáitôikhôngthểnóira
được, tôi không dám đem chuyện đời tôi để kể ra đây, một ngày kia rồi
ngườitasẽbiết.TôiquảcóăntrộmnhàĐứcGiámMục;tôiquảcócướptiền
củathằngbéGervais.NgườitabảotrướckiaJeanValjeanlàmộtđứacùng
khốnrấtđộcác,điềuấycũngcóthể.Mọilỗilầmcólẽkhôngphảiđềudo
hắncả.Vâng,thưacácôngthẩmphán,mộtkẻđãsangãnhưtôithìkhông
cònđượcchỉtríchTrờivàdạykhônngườiđờinữa.Nhưngcácôngxemđấy,
cáicảnhkhổnhụcmàtôiđãtìmcáchthoátkhỏilàmộtsựtaihại.Chốnlao
tùtạoranhữngthằngtù.Cócôngnhậnnhưthếhaykhônglàtùyởcácông.
Trướckhiphảitù,tôilàmộtkẻquêmùacụcmịch,mộtđứangungốc;tôiđã
biếncảiởtrongtù.Trướcthìngớngẩn,sauthìthànhđộcác.Xưachỉlàcành
củikhô,sauthìthànhkhúcgỗcháy.Vềsau,lòngquảngđạinhântừđãcứu
vớttôi,cũngnhưtrướckiasựnghiêmkhắcđãlàmtôihưhỏng.Nhưng
xinlỗicácông,cácôngkhôngthểhiểunhữngđiềutôivừanóiđâu.Cácông
đếnnhàtôisẽthấytrongđốngtrođồnghàomàtôiđãcướpcủathằng
Gervaisbảynămtrướcđây.Tôinóithếlàđủ.Bắtgiamtôiđi.Trờiơi!Ông
CôngTốlắcđầu,cácôngchắcbảo:“ÔngMadeleinehóađiênrồi!”Cácông
khôngtintôi!Thậtlàđángbuồn.Ítracũngxincácôngđừnglàmtộioan
ngườinày.Sao!Bọncácanhnàykhôngnhậnrađượctôià?ƯớcgìcóJavert
ởđâynhỉ.Anhtathìnhậnratôingay.
Giọngcủaôngcócáigìbuồnrầu,độlượngvàâmthầmrấtkhótả.Ông
quaysanghỏibatêntùkhổsai:
—Tôithìtôinhậnrađượccácanh!Brevet,cònnhớkhông?…
Ôngngừnglại,lưỡnglựmộttírồitiếp:
—Anhcònnhớởtrongtùanhvẫncócáiđaiquầnđanôvuôngkhông?
Brevetgiậtmìnhsợhãi,nhìnôngtừđầuđếnchân.Ôngvẫnnóitiếp:
—Chenildieu(NguyênvănChenidieuđọctươngtựnhư«JenieDieu»:
TôikhôngthừanhậnChúa)anhvẫntựxưnglàthằng“khôngcóChúa”.Vai
bênphảianhcóvếtbỏnglớn.Mộthômanhdívaivàomộtcáihỏalòthan
hồngđểcốxóamấychữKSCT(Khổsaichungthân.Nguyênbản:T.F.P:
«Travauxforcésaperpétuité»)mànóvẫncứrõ.Cóphảithếkhông?Nóiđi!
Chenildieuđáp:
—Đúngthế.
ÔngquaylạinóivớiCochepaille:
— Cochepaille, cánh tay trái anh có trổ một hàng chữ màu xanh bằng
thuốcsúng:“Ngày1tháng3năm1815”tứclàngàyĐứcHoàngĐếđổbộ
lênbếnCannes.Véntayáolênxemnào.
Cochepaillevéntayáolên.Baonhiêuconmắtđềuđổdồnvàocánhtay
đểtrần.Mộtngườilínhsenđầmcầmđènsoivào:Hàngchữcóthật.
Conngườitộinghiệpấyquaynhìnsangchỗcôngchúngvàchỗquantòa
vớimộtnụcườitrôngđếnnãoruột,cáinụcườiđắcthắngmàcũnglàcáinụ
cườithấtvọng.
—Đấynhé,cóphảichínhtôilàJeanValjeankhôngnào.
Trongphòngbấygiờkhôngcònailàquantòa,làcôngtốviên,làlínhsen
đầmnữa.Chỉtoànlànhữngconmắtđămđămvànhữngtấmlòngcảmđộng
thôi. Người ta quên cảnhiệm vụ của mìnhphải làm lúc đó; côngtố viên
quênrằngmìnhphảibuộctội.ChánhÁnquênrằngmìnhđangngồixử.Luật
sưcũngquênrằngmìnhđếnđâyđểbiệnhộ.Lạlùnglàkhôngmộtaihỏiai,
khôngmộtuyquyềnnàolêntiếngcả.Nhữngcảnhtượngvĩđạinónhưthế:
Nóchiếmđoạtcảtâmhồnngườitavàbắtngườitaphảilặngyênmàchiêm
ngưỡng. Có lẽ chẳng ai biết được mình đang có cảm xúc gì. Chắc cũng
chẳng ai bảo là mình thấy ở đấy như có một ánh sáng gì đang chói lọi.
Nhưngainấyđềuthấylòngmìnhrạngrỡlên.
Rànhrành trướcmắtmọi ngườilàJean Valjean.Điềuđó chóirựclên.
Conngườinàyxuấthiệnđủlàmchosựkiệnvừamớiđâycònmùmờ,nay
bỗng dưng sáng tỏ hẳn ra. Chẳng cần phải giải thích nữa, toàn thể quần
chúngcómặt,trongmộtchớpsángnhanhnhưđiện,đềuhiểungayvàhiểu
đầyđủrằngđâylàcảnhtượngđơnsơnhưngcaocảcủamộtconngườitự
taynộpmìnhchophápluậtđểchomộtngườikháckhỏiphảitùtộioanthay
chomình.Mọithứvụnvặt,mọingậpngừng,mọisựchốngđốilinhtinh
thểđềutanđitrướcánhsángrựcrỡcủahànhvilồnglộngnày.Lúcấycảm
giácđókhôngcógìngăncảnnổi,nhưngrồinóquarấtnhanh.
JeanValjeannóitiếp:
—Tôikhôngmuốnquấyrầyphiêntòanhiềunữa.Cácôngchưamuốn
bắttôithìtôixinđiđây.Tôicònnhiềuviệcphảilàmchoxongđã.ÔngCông
Tốđãbiếttôilàairồi,biếttôisẽvềđâu,lúcnàoôngchongườiđếnbắttôi
cũngđược.
Ôngđiraphíacửachính.Khôngmộtailêntiếng,khôngmộtaigiơtay
ngănônglại.Hếtthảyđềutránhchoôngđi.Bấygiờôngnhưcócáigìthiêng
liêngkhiếnđámđôngmuônngườiphảibướclùivànépmìnhtrướcmộtcon
người.Ôngthongthảbướcra.Vềsaucũngkhôngaibiếtđượcngườinàođã
mởcửachoônglúcbấygiờ,songrađếncửathìrõràngđãthấycửamởsẵn
rồi.Trướckhibướcraôngcònquaylạinói:
—ThưaôngCôngTố,tôixinđợilệnhông.
Vàôngnóivớicôngchúng:
—Cácôngbàcómặtởđây,chắcaicũngthấyáingạichotôicóphải
không?Trờiơi!Nhưngnghĩlạicáiviệcmàbannãysuýtnữatôiđãlàmthì
tôilạithấybâygiờtôiđángquýbiếtbaonhiêu!Dùsao,nhữngviệcnhưthế
nàyđừngxảyrathìvẫntốthơn.
Ôngđira.Cánhcửađónglạinhưlúcnómởra.Vìkhingườitalàmđiều
gìcaothượng,thìchắcthếnàotrongđámđôngcũngcókẻsẵnlònggiúpđỡ
mình.
Nonmộtgiờsau,tòatuyênánthabổngchotênChampmathieuvàtênnày
đượcthảngaytứckhắc.Hắnvừađiravừangơngác,tưởngnhưngườiđời
đềuđiênhếtvàkhônghiểuviệchắnvừanghethấyralàmsaocả.
QUYỂNVIII
HẬUQUẢ
I
ÔNGMADELEINENHÌNTÓCMÌNHỞCÁI
GƯƠNGNÀO
Trờivừahửngsáng.Fantinesốtvàtrằntrọcsuốtđêm,nhưngtrong
chậpchờntoànnhữngcảnhsungsướng.Đếnsángchịmớingủyên.Bà
Simplicechămsócchochịcảđêm,bâygiờmớilựađượclúcchịngủđểđi
phamộtliềuthuốcQuinquinanữa.Bàởtrongphòngthuốccủabệnhxámột
lúclâu,loayhoayvớinhữngthuốc,nhữngchai.Mọivậtbuổisớmcònmờ
mờ,phảinhìnsátmớitrôngrõ.Bỗngbàquayđầulạivàkhẽkêulên.Ông
Madeleinevừalẳnglặngđivàođứngsữngngaytrướcmặtbà.Bàkêulên:
—ÔngThịTrưởngđấyà?
Ôngtahỏikhẽ:
—Bệnhtìnhchịấyrasao?
—Bâygiờthìđãkhá.Đãcólúcchúngtôingạiquáđấy!
Bàkểlạichoôngnghe,hômquaFantineđãnguylắm,nhưngnaylạiđỡ
nhiềuvìchịtatưởngôngđiMontfermeiltìmconbécủachị.Bàxơkhông
dám hỏi thẳng ông, nhưng cứ nhìn dáng điệu ông, bà ta cũng biết ngay
khôngphảiôngởđấyvề.
Ôngbảo:
—Thếcũngđược.Bàcứđểchịtatinnhưthếlàphải.
—Vâng,nhưngthưaông,bâygiờchịtasẽđượcgặpôngmàlạichưa
đượcthấyconthìchúngtôibiếtnóivớichịtathếnào?
Ôngtrầmngâmmộtlúcrồibảo:
—CóChúasẽmáchbảochota.
Bàxơthìthầmtrongmiệng:
—Nhưnglẽđâulạiđinóidối.
Trongphòngsánghẳnlên.ÁnhsángchiếuthẳngvàomặtôngMadeleine.
Bàxơvôtìnhnhìnlênthấyrõ.Bàkêu:
—Trờiơi!Thưaông,ônglàmsaothế?Tócôngbạctrắngcả.
—Bạctrắngà!
Bàxơkhôngcógươngsoi.Bàlụctrongtúiđựngđồvặt,lấyramộtchiếc
kínhnhỏthầythuốcvẫndùngđểthửxemngườihấphốiđãtắtthởchưa.Ông
Madeleinecầmmiếngkínhgiơlênsoiđầuvàbảo:“Ờnhỉ!"
Ônglơđãngnóithế,tâmtrínhưcònđangnghĩđâuđâu.Bàxơlạnhcả
người,cảmthấycósựgìlạlùngmớixảyra.Ônglạihỏi:
—Tôivàothămchịtađượckhông?
Bàxơrụtrèhỏigặng:
—ThếôngThịTrưởngkhôngchođónđứaconvềchomẹnósao?
—Cóchứ,nhưngphảichờvàibahômnữa.
Bàkhẽnói:
—ThếthìtừhômnayđếnhômấyđừngđểchịtagặpôngThịTrưởng,
chịtasẽkhôngbiếtrằngôngThịTrưởngđãvề.Nhưthếdễbảochịtadằn
lòngđợi.Khiđứabéđãvềrồi,thìchịtayêntrílàôngThịTrưởngđãđiđón
nóthực.Nhưvậytakhôngphảinóidối.
Ôngcóvẻsuynghĩmộtlátrồiôntồnvànghiêmnghịbảo:
—Bàxơạ,khôngđược.Tôicầngặpchịtangay.Cólẽtôivội.
Hìnhnhưbàxơkhôngchúýđếnhaitiếng“cólẽ”nólàmcholờinóicủa
ôngThịTrưởngkhóhiểuvàlạlùng.Bàcúiđầucungkínhđáp:
—Nếuvậythìchịtađangngủ,nhưngôngThịTrưởngcứvàocũngđược.
Ôngnhắcbàxơchúýđếncánhcửamởkhôngđượctốt,tiếngcọtkẹt
thể làm cho người ốm đang ngủ phải giật mình, rồi đi vào phòng của
Fantine,đếngầnchỗchịnằmvàvénmànlên.Chịđangngủ.Hơithởkhò
khèđặcbiệtcủabệnhphổingherấtthươngtâm.Bàmẹnàocóconmang
chứngnanyấymàbanđêmthứcnhìnconngủ,tấtphảinãolòngvớitiếng
khòkhèbiđátấy.Chịthởkhókhănthếmànétmặtvẫntươitỉnhlắm,trông
kháchẳnlúcthức.Màudaxanhxaohóatrắngphau,haimáđỏhồng.Hai
hànglôngmidàivàánhnhưtơvànglàchútnhansắccuốicùngcònrớtlại
củathờihoaniêntrinhbạch.Haimắtvẫnnhắmmàhàngmicứmấpmáy.
Toànthâncủachịkhekhẽrungnhưcóđôicánhđangvỗnhènhẹvàsắpbay
bổnglênmangchịtheođi;đôicánhvôhìnhmắtkhôngtrôngthấynhưng
lòngtacảmthấyrõràng.Nhìnvẻngườichị,chẳngaidámbảođólàmột
ngườibệnhđãđếnlúcgầntuyệtvọng.Chịsắpcấtcánhđichứkhôngphải
sắpchết.Khicóbàntaylạigầnvàháihoathìcànhcâydườngrungrungnửa
nhưlẩntránh,nửanhưhiếndâng.Thânthểconngườihìnhnhưcũngcóchút
rungrinhấykhinhữngngóntayhuyềnbícủatửthầnsắpháilinhhồnđể
đemđi.
ÔngMadeleineđứnglặngyên bên giường một lúc lâu, hết nhìn người
bệnhlạinhìnlêncâythánhgiá,ynhưlúchaithángtrướcđây,ôngđếnthăm
chịlầnđầutiêntrongphòngnày.Hômnaytrongphòngcũngvẫnhaicon
ngườiấy,trôngcùngmộtdángđiệunhưhômxưa:Chịthìngủ,ôngthìcầu
nguyện.Cóđiềutronghaithángvừaqua,tócchịtrởnênhoarâmvàđầuông
đãthànhbạctrắng.
Bàxơkhôngtheoôngvào.Ôngđứngbêngiường,ngóntayđểlênmiệng
nhưrahiệuchomộtngườinàokhácimtiếng.
Fantinechợtmởmắtnhìnthấyông.Chịmỉmcườibìnhtĩnhhỏi:
—Cosetteđâu?
II
FANTINESUNGSƯỚNG
Chịkhôngtỏvẻngạcnhiênhayvuimừng.Cảngườichịlàhiệnthâncủa
vuimừng.Chịchỉhỏimộtcâu:“Cosetteđâu?”Nhưnggiọngchịtintưởng
sâuxachắcchắnvôcùng,khônglộmộtmảymayloâungờvực,làmcho
ôngMadeleinekhôngbiếtnóisao.Chịlạibảo:
—Tôibiếtngaylàôngđứngđấy.Tôingủnhưngvẫntrôngthấyông.Tôi
trôngthấyôngtừlâurồi.Tôinhìntheoôngsuốtđêm.Ôngđứnggiữamột
ánhhàoquangvàchungquanhôngcóđủmọithứthiênthần.
Ôngnhìnlêncâythánhgiá.Chịlạitiếp:
—Nhưngmà,Cosetteđâuhởông?Saoôngkhôngđặtnóvàogiườngcho
tôiđểthứcdậytôithấynóngay?
Ônglơđãngtrảlờimộtcâugìđó,vềsaucũngkhôngnhớralàmìnhđã
nóigì.Maysaoôngthầythuốcđượctinbáocũngvừatới.Ôngnàyđỡlờihộ
ôngThịTrưởng.
—Chịcứnằmyên,còncháubékiarồi.
MắtFantinesángngời,vẻmặtrạngrỡhẳnlên.Chịchắphaitaylạivới
cáidángđiệumộtngườicầukhẩnthiếtthavàdịudàngnhất:
—Ồ!Ẵmcháuđếnđâychotôi.
Cảmđộngthaycáiảotưởngcủalòngmẹ.ChịvẫncholàCosettecòn
nhỏphảiẵmđến.Ôngthầythuốclạibảo:
—Chưađược.Hãykhoanđã.Chịcònhơisốtđấy.Trôngthấycháuchị
lạixúcđộngvàốmthêm.Chờkhỏibệnhđã.
Chịcáukỉnhngắtlời:
—Tôikhỏirồicơmà!Tôibảolàtôikhỏirồi!Conkhỉ,cáinhàôngnày!
Ơkìa!Tôimuốngặpngaycontôimà.
— Đấy, có phải thếkhông, chị lại nóng nảy lên rồi. Chị mà chưa giữ
đượcbìnhtĩnhthìtôinhấtđịnhchưachogặpconvội.Khôngphảichỉcốt
trôngthấymặtcon,màcònphảisốngđểnuôiconnữachứ.Baogiờchịbiết
điềuhơn,tôisẽtựtaydẫnnóvàovớichị.
Ngườimẹđángthươngấycúiđầuphụctùng:
—Thưaysĩ,xinôngthalỗichotôi.Tôithànhthựcmongôngthứlỗicho
tôi.Trướckiacóbaogiờtôidámnóinhưthếđâu.Đắngcaynhiềuquárồi,
nêncóđôikhitôinóicànmàkhôngbiếtmìnhđãnóigì.Tôihiểurồi,ôngsợ
tôixúcđộngquáchứgì.Tôiđợiđếnbaogiờcũngđược,nhưngtôixinthề
vớiônglàcóđượcgặpmặtcontôithìtôicũngkhônglàmsaođâu.Tôiđã
trôngthấycháurồi.Từchiềutốihômquatớigiờ,tôikhôngrời mắtnhìn
theo nó. Ông ạ, giá có mang cháu đến cho tôi bây giờ, tôi cũng chỉ nhẹ
nhànghỏichuyệncháuthôi.Cógìđâu.ĐãcấtcôngđếntậnMontfermeilđón
cháuvềchotôithìlẽtấtnhiênlàtôimuốnđượcgặpnóngaychứsao?Tôi
khôngnổinóngđâu.Tôibiếtlàtôisắpđượcsungsướnglắm.Cảđêmtôimơ
thấynhữngbóngtrắngvànhữngngườimỉmcườivớitôi.Khinàoysĩmuốn
dẫnconCosetteđếnchotôigặpcũngđược.Tôikhôngcònsốtnữa,tôikhỏi
rồicơmà.Tôicảmthấytrongmìnhchẳngcònbệnhtậtgìnữa,nhưngtôivẫn
cứphảilàmnhưtôicònốmvàphảinằmyênđểchiềulòngcácbàxơởđây.
Baogiờcácbàấythấytôithậtyêntĩnh,cácbàchắcsẽbảo:Chođứabévào
vớimẹnóđượcrồi.
ÔngMadeleinengồixuốngchiếcghếđặtcạnhgiường.Fantinequaymặt
vềphíaông.Rõrànglàchịcốgắnglàmravẻbìnhtĩnhvà“ngoanngoãn”
nhưchịnói,đểchomọingườithấyrằngchịđãbìnhtĩnhrồithìkhôngcòn
làmkhódễnữamàchochịđượcgặpmặtcon.Tronglúcốmyếungườita
thườngsinh ratrẻcon nhưthế.Chị muốncốgắng nằmyênnhưng không
khỏihỏiôngMadeleinehàngtrămcâuhỏi.
—Thếnào,ôngThịTrưởngđiđườngcóđượcbìnhyênkhông?Thực
nhânđứcquá,cáiviệcôngđiđóncháuvềchotôi,ôngThịTrưởngạ.Xin
ôngchotôibiếtquacháunóthếnào?Cháuđiđườngcómệtlắmkhông?Tội
nghiệp!Chắccháuchảnhậnrađượctôiđâu.Đãbaolâurồicòngì!Khốn
nạn,chắccháuquênrồi! Trẻemchóngquênlắm.Nhưloàichimấy.Nay
thấythếnày,maithấythếkhác,chẳnglưutâmđếnmộtcáigì.Quầnáocháu
cóđủmặckhông?CánhThénardiercótắmrửachocháusạchsẽkhông?Chả
biếthọchoănuốngrasao?Chaoôi!Trongcảnhbầnhàn,mỗikhitôinghĩ
đếnnhữngđiềuấythìlòngtôiđaunhưxéôngạ!Giờthìhếtrồi.Tôisung
sướngquá!Trờiơi!Tôimuốnthấycontôiquá!ÔngThịTrưởngơi!Ông
thấy cháu nó có xinh không? Nó trông xinh lắm có phải không ông? Đi
đườngngồixechắclạnhlắm!Cóthểchotôigặpnómộtlátthôikhông?Rồi
lạiẵmnórangaymà.Ônglàchủnhânởđây,ôngchophépnhé,nhé!
ÔngcầmlấytayFantine:
—Cosettexinhlắm.Cosettekhỏemạnh.Rồichịsẽđượcthấynó,hãycứ
bìnhtĩnh.Chịnóinhiềuquá,lạithòcảtayrangoàigiường,rồilạihođấy.
Thựcvậy,chịvừanóivừahorũrượi.
Chịnằmyên,sợnằnnìmãithêmhỏngviệc.Chịđangmuốnmọingười
tinởchị.Vàchịbắtsangnhữngchuyệnbângquơ:
—LàngMontfermeilcũngxinhđấychứ?Mùahèđếnđấychơiđược.Vợ
chồngnhàThénardierlàmăncókhákhôngnhỉ?Xứấykháchqualạicũng
chẳngnhiềugì.Quáncơmnhàấycũnglàloạitồithôi.
ÔngMadeleinevẫn nắm lấy bàntaychịvànhìnchị, lo lắng. Ông đến
thămchịđểnóinhữngđiềumàbâygiờđâyônglạibănkhoănkhôngnỡnói
ra.Ôngthầythuốcthămbệnhxongđãvề,chỉcònbàxơSimpliceởlạitrong
phòngvớihaingườithôi.
Giữacảnhtĩnhmịchấy,bỗngFantinereolên:
—Tôinghethấytiếngnórồi!Trờiơi!Tôinghethấytiếngnórồi!
Chịgiơtayrahiệuđểmọingườiyênlặng,cốnínthởvàlắngtainghe,
vẻkhoáichílắm.Bấygiờcómộtđứatrẻđangchơiởngoàisân,concủa
gáccổnghaycủamộtngườithợnàođó.Cũnglàmộtsựtìnhcờnhưvẫn
thường hay xảy ra,do một bàn tay huyềnbí cố tình xếpđặt trong những
trườnghợpbithảmnhưvậy.Đứabé,mộtemgáiđiđilạilại,chạynhảycho
ấm,vừacườivừahátvéovon.Chaoôi!Còncóchuyệngìmàtròchơitrẻ
conkhôngxenvào?ChínhFantineđãnghethấyconbéấyđanghát.
—Trờiơi!ConCosettenhàtôi!Tôinhậnrađượctiếngnómà.
Đứabéchợtđếngầnrồilạichợtđiraxa,tiếngnónhỏdần.Fantinecố
nghemộtlúcnữarồimặtsasầmxuốngvàôngMadeleinethấychịlẩmbẩm:
—Cáiôngthầythuốcnàytaiáclàmsao,khôngchotađượcnhìnthấy
conta.Mặtmũiôngấygìmàđángghétthế!
Nhưngrồinhữngýnghĩvuivẻtrởlại.Chịngảđầuxuốnggốilẩmbẩm
mộtmình:
—Giờthìmẹcontasắpđượcsungsướngrồi!Tasẽcómộtcáivườnnhỏ
trướchết!ÔngMadeleineđãhứanhưthếmà.Contachơiđùaởngoàivườn.
Nóchắcthuộcmặtchữrồi,tasẽbắtnóđánhvần.Nóthahồmàđuổibắt
bướmtrongcỏ.Tangồinhìnnóchạychơi.Rồinósẽchịulễlầnđầu.Ừnhỉ!
Baogiờthìnóchịulễlầnđầu?
Chịgiơngóntayrađếm:
—…Một,hai,ba,bốn…nólênbảy.Cònnămnămnữa.Nósẽtrùmkhăn
trắng,đitấtcórua,trôngravẻtiểuthưrồi.Bàxơơi,tôirõthậtlẩnthẩn,bây
giờmàtôiđãnghĩđếnchuyệncongáitôichịulễlầnđầurồiđấy!
Vàchịbậtcười.
ÔngMadeleineđãbuôngtaychịra.Ônglẳnglặngnghechịnóinhưnghe
tiếnggióthoảng,mắtnhìnxuốngđất,tâmtríđangtheođuổinhữngýnghĩvô
cùngtận.Bỗngchịngừngbặt,làmôngcũngchợtngẩnglên.Trôngmặtchị
cóvẻsợhãighêgớm.
Chịkhôngnóinữa,khôngthởnữa,chốngtaynghểnhdậy.Cáivaigầy
guộctrậtrangoàiáo.Nétmặtlúcnãycònhớnhởgiờthìtáimét.Haicon
mắtthaoláo,khủngkhiếp,nhìnthẳngvềđằngtrước,phíacuốiphòng,như
cócáigìghêsợlắm.Ôngvộihỏi:
—Trờiơi!SaothếhởFantine?
Chịkhôngtrảlời,mắtvẫntrântrânnhìnrađằngtrước,mộttaynắmlấy
tayông,mộttayrahiệuchoôngnhìnlạiphíasau.
ÔngquaylạivàtrôngthấyJavert.
III
JAVERTĐẮCÝ
Đầuđuôicâuchuyệnnhưthếnày.
ÔngMadeleinevừabướcrakhỏiphòngxửánTòaĐạiHìnhthìđồnghồ
đánhmườihaigiờrưỡi.Ôngvềđếnnhàtrọvừakịpđápchuyếnxethưông
đãgiữchỗtrước.Ôngtớinhàlúcgầnsáugiờsáng.Việctrướctiênlàđem
gửingay phongthưchonhà ngânhàngLaffitte,rồiôngđến NhàThương
thămFantine.
LúcôngvừarakhỏiphòngxửánTòaĐạiHìnhthìôngCôngTốcũng
vừaquacáiphútkinhngạcbanđầu.Ônglạilêntiếngphànnànchocáicử
chỉđiêncuồngcủaôngThịTrưởngđángkínhcủathànhphốMontreuilSur
Mermàôngtuyênbốlànhậnđịnhcủaôngvẫnkhôngcógìthayđổi.Cái
việcxảyramớirồisẽxétsau.BâygiờthìxinhãykếttộitênChampmathieu
nàyđãvàchínhthậtnólàJeanValjean.SựcốchấpcủaôngCôngTốrõràng
làtráihẳnvớiýkiếnchungcủacôngchúng,củacácquantòavàcácônghội
thẩm.Luậtsưkhôngphảikhónhọcgìmàcũngbácbỏđượclờicáotrạngấy.
LuậtsưchỉdựavàolờiphátgiáccủaôngMadeleine,tứclàtênJeanValjean,
đểchứngtỏrằngviệcnàyđãthànhđảongượchếtrồi.Đứngtrướctòabây
giờchỉlàmộtngườivôtội.Luậtsưcũngrútratừsựviệcnàymộtvàikết
luậnhùnghồnnhưngsáocũvềnhữnglầmlẫncủatòaán.ViênChánhÁn,
tronglờitómtắtthẩmkết,cũngđồngývớiluậtsưvàchỉtrongvàiphút,tòa
tuyênánthabổngchoChampmathieu.
Nhưng viên công tố cần phảicó một tênJean Valjean, nên không còn
Champmathieu thì ông cho bắt Madeleine. Ngay sau khi tha tên
Champmathieu,ôngCôngTốvàôngChánhÁnhộiývớinhauvề“sựcần
thiếtphảichođibắtngayôngThịTrưởngthànhphốMontreuilSurMer”.
Câunàylàdotựtayôngviếttrênbảnnhápbáocáogửilêntrên.ÔngChánh
Án,sauphútxúcđộngbanđầu,cũngkhôngcóýkiếngìtrởngại.Dùsao
pháp luật cũng phải theo con đường của nó. Với lại, nói cho cùng, ông
ChánhÁndùlàngườitốtbụngvàkháthôngminhđấy,nhưngôngcòn
mộtnhàBảoHoàngkhávữngvàngvàkháhăng,chonênôngthấykhóchịu
khiôngThịTrưởngMontreuilSurMernhắcđếncuộcđổbộởCannes,lại
nóilàHoàngĐếchứkhônggọilàBonaparte.
Thếlàtráttruynãđượcgởingayđi.ÔngCôngTốsairiêngmộtngười
phóngngựamộtmạchđiMontreuilSurMergiaochoviênthanhtraJavert.
TrênkiađãnóiJavertkhaixongởtòathìvềngayMontreuilSurMer.Y
vừathứcdậythìngườitađemtráttruynãvàápgiảicũngvừatới.Ngườinày
vốnlàmộttêncảnhsátlànhnghề,chỉcầnvàicâulàđủchoJavertbiết
việcvừaxảyraởArras.TờtráttruynãcóchữkýcủaôngCôngTố,viếtnhư
sau: “Thanh tra Javert phải bắt cho được tên Madeleine Thị Trưởng
MontreuilSurMer,tênấytạiphiêntòahômnayđãđượcnhậnrachính
têntùkhổsaiJeanValjeanđiđàyđượcthavề”.
Ai không quen biết Javert mà lại gặp hắn đang đi vào hành lang Nhà
Thươnglúcbấygiờthìkhôngthểđoánrađượcđãxảyraviệcgì,vìtrông
hắnvẫn ungdungnhưmọi ngày.Hắnlạnh lùng,bìnhtĩnh, nghiêmtrang,
máitóchoarâmchảithậtmượttậnhaitháidương.Hắncứthóiquenthong
thảbướclênthanggác.Nhưngaiđãbiếtrõtâmtínhhắnvànhậnxétkỹhắn
lúcấyhẳnphảigiậtmình.Cáiđaicổáobằngda,đánglẽđóngởđằngsau
gáylạitrẹovềphíataitrái.Điềuđóchứngtỏhắnđangbốirốiphithường.
Javertcómộtcátínhđặcbiệt,khôngbaogiờcósựthấtthốtrongnhiệmvụ,
cũngnhưkhôngbaogiờđểcónếpnhăntrênbộyphụccảnhsát,rấtnguyên
tắcđốivớibọnđộcáccũngnhưrấttềchỉnhđốivớibộquầnáo.Thếmàhôm
ấyhắnđóngcúccổáocẩuthảnhưvậy,thìthếnàotrongbụnghắnphải
điềugìxúcđộngghêgớmlắm,cóthểgọiđượclàmộtcơnđộngđấtngầm
vậy.Hắnđimộtmình,khiquabótcanhgầnđấy,hắnlấytheomộtviêncai
vàbốntênlính,nhưngđểcảbọnđứnglạiởdướisân.Hắnhỏimụgáccổng
buồngnằmcủaFantine.Mụnàykhôngnghingờgìcảvìvẫnthườngquen
thấycólínhtrángđếnhỏiôngThịTrưởng.
Đến phòng Fantine, Javert vặn chìakhóa, đẩy cửa nhẹ nhàngnhư một
ngườihộlýhaymộttênchósăn,rồibướcvào.Nóichođúngthìhắnkhông
bướcvào.Hắnđứngsữngởgiữacáicửahémở,đầuđộimũ,taytráithuvào
trong chiếc áo ngoài đóng khuy đến tận cằm. Chỗ khuỷu tay nom rõ cái
chuôibằngchìcủacâygậytotướngthuởsauáo.Hắnđứngyênnhưvậy
mộtlúcmàkhôngaibiết.BỗngFantinenhìnlêntrôngthấyvàrahiệucho
ôngMadeleinequayđầulại.
VừalúccáinhìncủaôngMadeleinebắtgặpcáinhìncủaJavert,thìhắn
khôngnhúcnhích,khôngcửđộng,khôngbướctớimàtrônghắnvôcùngdữ
tợn.Khôngmộttìnhcảmnàocủaconngườilạicóthểtrởnênghêgớmnhư
sựvuimừng.Đólàcáimặtcủatênquỷsứvừamớitúmlạiđượckẻbị
ám.ChắcchắnphennàybắtđượcđúngJeanValjean.Điềuđólàmhiện
lênnétmặthắntấtcảýnghĩhắnấpủtronglòng.Khuấynước,bùnvẩnlên
trênlàthế.Hắnlấylàmnhụcđãđểgầnmấtdấuvàtrongchốclátlạiđinhận
nhầmphảitênChampmathieu.Bâygiờthìcáibẽbàngấyđãxóanhòatrước
sựkiêuhãnhcholàmìnhđãđoánđúngvàđãcótừlâumộtlinhcảmkhông
sai.
CáivẻđắcýcủaJavertlộliễutrongdángđiệunghênhngangcủahắn.
Trêncáitránhẹpcủahắnloánglênhìnhthùkỳdịcủasựchiếnthắng.Cáibộ
mặtmãnnguyệnấyphơibàytấtcảcáigìghêtởmnhất.LúcnàyJavertsung
sướngnhưđượclêntiên.Hắnkhônghiểuđượcthậtrõràngnhưngnhờtrực
giáccũngcảmthấymơhồvaitròcầnthiếtcủamìnhvàsựthắnglợimình
vừathuđược.Hắn,Javert,hắnlàhiệnthâncủacônglý,củaánhsáng,của
chân lý, những cáinày có nhiệm vụ thiêngliêng tiêu diệt các thứtội lỗi.
Đằngsauhắn,chungquanhhắnlàuyquyền,làlẽphải,sựviệcđãphánxét,
làtráchnhiệmcủaphápluật,làyêucầutrừngphạtcủaxãhộinhưngvìsao
nhưởmộtcõinàohếtsứcsâuthẳm.Hắnlàkẻbảovệtrậttự,hắnlànước
đemsấmsétcủaphápluậttrảthùchoxãhội,giúpviệcđắclựcchotuyệtđối.
Ngườihắnnhưcóánhhàoquangbaoquanh.Trongchiếnthắngcủahắnhình
nhưcònchútíttháchthứcvàchiếnđấu.Hắnđứngđó,kiêuhãnh,rạngrỡ,
phơibàylênnềntrờixanhcáivẻácthúphithườngcủamộtthiênthầnhung
ác.Côngviệchắnlàmcóthêmmộtcáibóngđángsợ,nólàm hiệnrõcái
gươmrựclửacủaxãhộitrênnắmtaykhépchặtcủahắn.Vừasungsướng
vừagiậndữ,hắngiàydướigótchânmìnhtộiác,tậtxấu,sựnổiloạn,sựtrụy
lạc,tấtcảxấuxacủađịangục.Hắntiêudiệt,hắnmỉmcười,hắnhớnhở,hắn
làmộtThánhMichelquáiđản,nhưngrõrànglàcaocả.
Javertđángkinhhãithậtnhưngkhôngcógìbầntiện.Tínhngaythẳng,
chânthật,lòngtrongtrắng,tintưởng,tinhthầntráchnhiệm,lànhữngcáihễ
lầmđường,cóthểxấuxathật,nhưngdùxấuxacũngvẫncaocả.Sựcaocả
đólàđặctínhcủalươngtâm,nêndùrơivàosailầmghêrợncũngvẫncòn.
Đólànhữngđứctốtđẹpchỉ cómộtvếtxấulàlầmđường.Trongnỗi vui
chínhđángnhưngnhẫntâmcủamộttêncuồngtínđangnhúngtayvàomột
việctànbạo,vẫngiữđượcvẻrạngrỡ,đángkínhmặcdùcóthêthảm.
Chắchẳn Javertkhôngngờ! Trongniềmhạnh phúcdễsợcủa hắnquả
thậthắnchỉlàmộtthằngđángthươngnhưmọithằngngudốtkhácmàthôi.
Khônggìxótxavàdễsợbằngbộmặttrênđóbàyrõđiềumàngườitacóthể
gọilàtấtcảcáixấuxacủacáitốt.
IV
NGƯỜICẦMQUYỀNKHÔIPHỤCUYQUYỀN
Từ ngày ông Madeleine gỡ cho Fantine thoát khỏi bàn tay Javert, chị
khônggặplạihắnlầnnàonữa.Lầnnàyđầuócốmyếucủachịkhônghiểu
đượcmộtcáigìcả,nhưngchịđinhninhrằng hắn lại đến để bắt chị. Chị
khôngthểchịuđựngbộmặtgớmghiếcấy.Chịthấynhưtắtthở.Chịlấytay
chemặtvàkêulên,giọngkinhhoàng:
—ÔngMadeleine,cứutôivới.
JeanValjean-từgiờchúngtacứcáitênnàymàgọi-đứngdậy.Ôngvẫn
nhẹnhàngđiềmtĩnhbảoFantine:
—Cứyêntâm.Khôngphảinóđếnbắtchịđâu.
RồiôngquaylạinóivớiJavert:
—Tôibiếtanhmuốngìrồi.
Javertđáp:
—Maulên!
Trongđiệuhắnnóilênhaitiếngấycócáigìmanrợ,điêncuồng.Javert
không nói: “Maulên!” hắn nói: “Mauu lêênn!” Không có vần nào ghi sổ
giọngnóicủahắn.Khôngphảilàtiếngngườinóimàlàtiếngácthúgầm.
Hắnkhônglàmnhưthườnglệ.Hắnkhôngmàođầugìcả.Hắnkhôngchìa
tờtráttruynãra.HắncoiJeanValjeannhưmộtđấuthủbíhiểmvàcótàilẩn
tránh,mộtđôvậtlạlùngmàhắnđãômghìđượctừnămnămnaymàkhông
đánhngãnổi.Lầnnàybắtđượckhôngphảilàbắtđầumàkếtthúcvậy.Hắn
chỉcầnbảo:Maulên!
Nói xong, hắn cứ đứng lì một chỗ. Cắp mắt hắn gắn chặt vào Jean
Valjean.Cáinhìncứnhưcómóc,mócvàongườiJeanValjean.Chínhvới
cáinhìnấyhắnđãquenlôivàotròngcủahắnbaonhiêukẻkhốnkhổ!Chính
cáinhìnấyhaithángtrướcđâyFantineđãthấyđithấuvàođếnxươngtủy
củachị.
NghethấytiếngJavert,Fantine lại mở mắt ra. Nhưng ông ThịTrưởng
vẫnđứngđó.Chịcònsợgìnữa?
—Thếnào?Màycóđikhông?
Người đàn bà khốn khổ nhìn chung quanh. Chỉ có bà xơ với ông Thị
Trưởngthôi, ngoàirakhông cònainữa.Thếthì nómàytao thôbỉvới ai
vậy?Tấtcảlàvớichịthôi.Chịrùngmình.Rồichịcòntrôngthấymộtsự
lý,vôlýđếnnỗingaytrongnhữngcơnsốtmêsảnghãihùngnhấtchịcũng
khônghềthấyôngThịTrưởngcúiđầu.Chịtưởngnhưcảthếgiớiđangtan
biến.Quảvậy,JavertđãtúmcổáoJeanValjean.
Chịkêu:
—ÔngThịTrưởngơi!
Javertphálêncười,cáicườilàmhắnnhecảhaihàmrăng:
—ỞđâylàmgìcóôngThịTrưởngnữa!
JeanValjeankhônggiằngtayhắnra,chỉnói:
—Javert…
Javertngắtlờingay:
—Gọitalàôngthanhtra.
—Thưaông,tôimuốnnóiriêngvớiôngcâunày.
—Nóito,nóitolên.Ainóigìvớitathìphảinóito!
JeanValjeanvẫnthìthầm:
—Tôicầuxinôngcómộtđiều…
—Tabảomàynóitolêncơmà.
—Nhưngđiềunàyphảimộtmìnhôngnghemớiđược…
—Takhôngcần,takhôngnghe!
JeanValjeanghégầnhắnvàhạgiọngnóithậtnhanh:
—Xinôngthưchobangày!Bangàyđểđitìmđứaconchongườiđànbà
đángthươngnày!Phảihếtbaonhiêutiềntôicũngtrả.Nếucầnthìôngcứđi
kèmtôicũngđược.
Javertquát:
—Màyđùaư?Ồthằngnày,taokhôngngờmàylạingungốcthế!Mày
xintaobangàyđểchuồnhả!Màybảomàyđitìmđứaconchoconnàyhử!
Áà!Tốt,tốt!Tốtthật!
Fantinerunlênbầnbật:
—Contôi!Đitìmcontôi!Thếranóchưađếnđâysao?Bàxơơi!Chotôi
biết con Cosette đâu? Tôi cần gặp con tôi? Ông Madeleine ơi! Ông Thị
Trưởngơi!
Javertgiậmchân:
—Giờlạiđếnlượtconnàynữa!Conkhỉ,cócâmhọngđikhông!Cáixứ
chóđểugìmànhữngthằngtùđiđàythìlàmôngnọôngkia,cònlũgáiđiếm
thìđượcchạychữanhưnhữngbàhoàng!Nhưngmàrồiphảithayđổilạihết,
đãđếnlúcrồi.
HắnnhìnFantinetrừngtrừng,túmlấycổáovàcravatecủaJeanValjean
vàthêm:
—TaođãbảokhôngcóôngMadeleine,ôngThịTrưởngnàocả.Chỉ
một thằng ăn cắp, một thằng kẻ cướp, một thằng tù khổ sai tên là Jean
Valjean!Taobắtđượcthằngấyđâynày!Chỉcóthếthôi.
Fantine chống hai cánh tay gầy guộc vùng nhỏm dậy. Chị nhìn Jean
Valjean,chịnhìnJavertrồilạinhìnbàxơ.Chịhámiệngnhưmuốnnóigì.
Cổhọngcótiếngnấclên,haihàmrăngđánhvàonhaucầmcập.Chịhoảng
hốtgiơtaylên,haibàntaycốsứcmởratìmlấychỗbámnhưngườingã
xuốngnướcđươngchớivới.Bỗngchịngãvậtxuốnggối.Đầuchịđậpvào
thànhgiườngvàgụcxuống,miệngháhốc,haimắttrợnngượcvàhếtthần.
Fantineđãtắtthở.
JeanValjeanđểtaylênbàntayJavertđươngnắmcổáoôngta,gỡtayhắn
ranhưgỡbàntaytrẻconvàbảohắn:
—Anhđãgiếtchếtngườiđànbànàyrồiđó.
Javertphátkhùnglên:
—Đừngcólôithôi!Taokhôngđếnđâyđểnghelýsự.Dẹpnhữngcáiđó
lại.Línhđứngsẵncảdướinhàrồi.Đingay,khôngthìôngcùmtaylạibây
giờ.
Tronggócphòngcóchiếcgiườngsắtcũđãhưhỏngnhiềuđểcácbà
ngảlưngnhữngđêmphảithứccanhconbệnh.JeanValjeanđếnbêngiường,
trongchớpmắtgiậtgãycáigióngchínhcầmlămlămtrongtay.Việcấyđối
với sức ông không khó, cái giường vốn đã long sẵn. Ông trợn mắt nhìn
Javert,Javertlùiracửa.JeanValjeantayvẫncầmthanhsắt,từtừđếnchỗ
giườngFantine.Đếnnơi,ôngquaylạinóivớiJavert,giọngrấtkhẽ,cốýmới
ngherõ:
—Tôibảoanhđừngcóquấyrầytôilúcnày.
SựthậtJavertrunsợ.Hắnđịnhgọibọnlính,nhưnglạiloJeanValjean
thừacơtrốnmất.Hắnphảiđứngyênđó,taynắmlấyđầugậy,lưngtựavào
khungcửa,mắtvẫnkhôngrờiJeanValjean.
JeanValjeantỳkhuỷutaylêntrụđầugiường,bàntayômtrán,ngồingắm
Fantinenằmdàikhôngnhúcnhích.Ôngngồinhưthế,mảimiết,yênlặng,
tâmtrírõràngchẳngcònnghĩđếnmộtđiềugìởtrênđờinàynữa.Trôngnét
mặtvàdángđiệuôngchỉthấycómỗimộtnỗithươngxótvôhạn.Mơmàng
mộtlúclâu,ôngmớighélạigầnvàthìthầmbêntaiFantine.
Ôngnóigì?Conngườikhổsởấycóthểnóigìvớingườiđãchết?Những
lờiấylàlờigìvậy?Ngườiởdươnggiannàykhôngmộtaiđượcbiết.Kẻđã
chếtcónghethấykhông?Cónhữngảotưởngrấtcảmđộng,đồngthờilại
thể là những sự thực cao cả. Điều không ai nghi ngờ là bà xơ Simplice,
ngườiđộcnhấtchứngkiếncảnhấy,thườngkểlạilúcJeanValjeanghévào
taiFantinethìthầmnhưthế,thìbàtrôngthấyrõràngmộtnụcườikhôngsao
tảđượchiệntrênđôimôinhợtnhạtvàtrongđôimắtđờđẫnngạcnhiêncủa
chị.
JeanValjeanlấyhaitaynângđầuFantinelên,đặtngayngắngiữagốinhư
mộtngườimẹsửasoạnchocon.Ôngthắtlạidâyrútcổáochị,véngọnmớ
tócvàotrongchiếcmũvải.Xong,ôngvuốtmắtchochị.Lúcấytrôngmặt
Fantinenhưsángrỡlênmộtcáchlạthường.Chếttứclàđivàobầuánhsáng
vĩđại củaChúa.Tay Fantinevẫnbỏ thõngrangoàigiường.JeanValjean
quỳxuốngkhẽnânglênvàđặtvàođấymộtcáihôn.
Xongôngđứngdậy,quayvềphíaJavert:
—Giờanhmuốnlàmgìthìlàm.
V
CHỖCHỐNTHÍCHĐÁNG
JavertgiamJeanValjeanvàonhàngụccủathànhphố.
ViệcôngMadeleinebịbắtlàmxônxaocảtỉnhMontreuilSurMer,hay
nóiđúngralàlàmmọingườigiậtmìnhkinhhoảng.Thậtlàbuồnchotình
đời!Chỉnghenóiôngấy“trướckialàmộtthằngtù”,thếlàainấyđềugần
nhưlãngracả.Mớitrongnonhaitiếngđồnghồmàbaonhiêucôngđứccủa
ôngngườitađềuquênsạchvàôngchỉcònlà“thằngtù”thôi.Nóichođúng
thìcũngchưamộtaibiếtrõcâuchuyệnxảyraởArrascả.Cảngàyhômấy
khắptỉnhchỗnàocũngbàntánvớinhau:
—Chưabiếtà?Mộtthằngđitùvềđấy!
—Aikia?
—ÔngThịTrưởng.
—Sao!ÔngMadeleineấyà?
—Phải.
—Thậtà?
—HắnkhôngphảitênlàMadeleine,cáitêngìđókhónghelắm,Béjean,
Bojean,Boujeangìđó.
—Trờiơi!Lẽnào!
—Hắnbịbắtrồi.
—Bắtrồià?
—Giamởnhàngụcchờgiảiđi.
—Giảiđi!
—Sắpgiảiđiấymà!
—Giảiđiđâu?
—HắnphảiratrướcTòaĐạiHìnhvềmộttộicướpđườngngàytrước.
—Vậyà?Tôiđãbảomà.Ngườiấynhânđứcquá,hoànhảoquá,ngoan
đạoquá.TừchốicảBộiTinh.Gặpnhãiconnàocũngchotiền.Tôivẫnđồ
trongđóthếnàocũngcócáigìmờám.
Đặcbiệtgiớithượnglưuđồnnhiềuchuyệnnhưthếnhất.Mộtbàlớn
tuổi,độcgiảbáo “Cờ Trắng”, ngẫm nghĩ thế nào rồi nói lên một câu
khôngtàigìhiểunổiýnghĩathâmthúy:
—Khôngsaocả.CáiđólàmộtbàihọcchophelũBonaparte!
ThếlàcáibóngmamàngườitavẫngọilàôngMadeleineởMontreuil
SurMerbiếnđi.Cảtỉnhchỉcònđộbabốnngườilàcòncócảmtìnhvớiông.
Trongsốđócóbàgiàgáccổngnhàông.Buổitốihômấy,bàgiàđángkính
ấycònngồiởbuồnggác,tâmtríhoangmangvàbuồnrầunghĩngợi.Xưởng
máyđóngcửatừsáng,cổngchínhkhóachặt,đườngphốvắngtanh.Trong
nhà chỉ còn hai bà xơ, bà Perpétue và bà Simplice túc trực ở bên thi hài
Fantine. Vào giờ thường ngày ông Madeleine trở về nhà, bà già ấy bỗng
nhiênnhưmộtcáimáy,vôtìnhđứngdậy,mởngănkéolấychiếcchìakhóa
cửabuồngcủaôngtreovàocáiđinhmọikhivàđặtởcạnhđấycâyđènnến
ôngvẫndùngđểlênphòngriêng.BàquennhưtrướcđợiôngMadeleinevề,
quađấycầmlấychìakhóavàcâyđènnến.Xongbàtrởlạingồivàoghế,suy
nghĩmiênman.
Mãihơnhaigiờsaubàmớisựctỉnhvàkêulên:
—Ơkìa!Chúatôi!Cứquentreochìakhóanhưmọilần!
Giữalúcấy,cánhcửasổmởra,mộtbàntaythòvàocầmlấychiếcchìa
khóavà câyđèn,ghé châmvàongọn nếnbêncạnh. Bàgáccửanhìnlên,
miệngháhốc,muốnkêunhưnggiữngaytiếnglạitrongcổ.Bànhậnrađược
cáibàntayấy,cáicánhtayấy,cáitayáodàiấy.ChínhlàôngMadeleine.
Theolờivềsaubàkểviệcnàythìbấygiờbàkinhngạcquá,mộtlúclâu
mớinóilênđược:
—Trờiơi!ÔngThịTrưởng,tôicứtưởngông…
Bàchợtnínlặng.Mấytiếngsắpnóicóthểlàvôlễ,khônghợpvớimấy
tiếngbắtđầu.BàvẫncoiJeanValjeanlàôngThịTrưởng.Ôngtiếpýmụ:
—Bịbắtgiam.Phải,tôibịbắtgiam.Tôivừabẻchấnsongcửasổ,nhảy
từtrênnócxuốngvàvềđây.Tôilênbuồngđây,bàgọihộbàSimplice.Bàta
chắcđangởcạnhngườiđànbàxấusốấy.
Bàgácvộivàngđingay.Ôngkhôngcầndặndògìthêm,tinchắcbàgiữ
gìnchoôngcònkỹhơnlàôngtựgiữgìnlấychomình.Khônghiểuôngđã
làmcáchnàođểvàosânmàkhônggọimởcổngchính.Thườngôngcómột
cáichìakhóavạnnăngcóthểmởđượccổngphụbêncạnh,nhưngkhiôngbị
bắtchắcngườitađãlụctrongngườiôngvàtịchthurồi.Điểmnàyđúng
chưarõ.
Ônglêncáicầuthangđưavàobuồngriêng.Đếnbậctrêncùng,ôngđặt
ngọnnếnxuống,nhẹmởcửađivào,lầnmòtrongbóngtốiđónghếtcáccửa
chớp,cửakínhlại,rồimớitrởrađemđènvàotrongphòng.Cẩnthậnthế
đúng;mọingườicònnhớtừngoàiphốcóthểnomrõđượccửasổbuồng
ông.
Ôngđưamắtnhìnquanhphòngmộtlượt,cáibàncáighế,cáigiườnggọn
gàngđãbahômnaykhôngcóngườinằm.Chẳngcònvếttíchgìvềchuyện
xáotrộnđêmhômnọnữa.Bàgácđãdọndẹpsạchsẽ.Vàbàđãnhặtđược
trongđốngtrohaimẩusắtbịtđầugậyvàđồnghàobịđốtđensì,đểgọnghẽ
trênbàn.
Ônglấymộtmảnhgiấy,viếtmấydòngnhưsau:“Đâylàhaimẩusắtbịt
đầuchiếcgậycủatôivàđồnghàotôiăncướpcủathằngbéGervaismàtôi
đãkhaiởphiênTòaĐạiHình”.Ôngđặtnhữngthứđótrêntờgiấyđểởgiữa
bàncốtchoaithoạtbướcvàocũngtrôngthấyngay.Ôngmởtủlấymộtcái
áolótmìnhđãcũ,xéthànhmấymảnhvàgóihaicâynếnbằngbạclại.Dáng
điệuôngthongthả,bìnhtĩnh.ÔngvừagóiđôiđènnếncủaôngGiámMục
vừagặmmộtmẩubánhđen,chừngnhưlàthứbánhcủanhàtùphát,màông
đãđemtheokhitrốnra…
Chứngcớlànhữngvụnbánhmì,ngườitatìmthấytrênnềngạchkhinhà
chứctráchvềsauđếnkhámxéttrongphòng.
Cótiếnggõkhẽởngoài.Ôngbảo:
—Cứvào.
ĐólàbàxơSimplice.Mặtbàtáixanh,haimắtđỏngầu,câyđèncầm
tayrunlẩybẩy.Conngườita,dùtậnthiệnhoặcnguộilạnhvớicuộcđờiđến
đâunữa,khigặpnhữngcảnhphũphàngcủasốmệnh,cũngthấy“bảnchất
người”củamìnhhiệnlêntừđáylòngsâukínnhất.Quabaonhiêucảmxúc
ngàyhômấy,bàxơđãtrởlạilàmộtngườiđànbàvàcũngkhóc,cũngrun
sợ.
JeanValjeanvừa viếtxongmấydòngchữ.Ôngđưatờgiấychobà
bảo:
—Thưabà,bàđưagiúpcáinàychoôngcụxứ.
Tờgiấycònđểmở.Bàghémắtnhìn.Ôngbảo:
—Bàcóthểđọcđược.
Bàđọc:“Tôikínhnhờôngcụxứquảnlýhộtấtcảtàisảntôiđểlạiởđây.
Phiềnôngtríchramộtkhoảntiềnđểtrảánphíchotôivàđểchôncấtcho
ngườiđànbàchếthômnay.Cònbaonhiêuthìôngchongườinghèo”.
Bàxơmuốnnóigìnhưngnghẹnngàomãikhôngnóinênlời.Saubàmới
nóiđượcmộtcâu:
—ÔngThịTrưởngcómuốnthấymặtngườixấusốấymộtlầncuốicùng
không?
—Không.Họđangtầmnãtôi.Tôiđếnđấyhọsẽbắtđượctôi,lạithêm
làmphiềnđếnngườiđãmất.
Vừanóidứtlờithìởcầuthangcótiếngồnào.Tiếngchânngườiầmầm
lênthangvàtiếngbàgiàgáccổngđanggàoto,giọnglanhlảnh.
—Ôngơi,tôixinthềrằngcảngàyhômnayvàsuốtbuổitốikhông
mộtngườinàoravàonhànàycả,tôicórờibêncửalúcnàođâu.
Tiếngmộtngườiđànôngđáp:
—Thếsaotrongbuồngkialạithắpđèn?Ainấyđềunhậnratiếngnóicủa
Javert.
Cánhcửacănphòngkhimởralạichekhuấtchỗgócbuồngbênphải.
JeanValjeanthổiphụtngọnnếnvàđứngnépvàoxóấy.BàxơSimplice
quỳxuốngbêncạnhbàn.
Cửamở.Javertbướcvào.Bênngoàicótiếngnhiềungườixìxàovàtiếng
bàgáccửaphảnkhángởhànhlang.
Bàxơkhôngnhìnlên.Bàcầunguyện.Ngọnđènđểtrênmặtlòsưởi,ánh
sánglùmù.Javerttrôngthấybàxơthìdừnglại,sữngsờ.
TađãbiếtbảnchấtcủaJavertrồi.Concásốngnhờnướcthìhắnsốngnhờ
sựtônvinhuyquyền.Tônkínhtuyệtđối,khôngmộtchútdèdặt,khôngmột
chútchốngđốilại.Mà,theohắnthìuyquyềnNhàThờlạilàthứuyquyền
caonhất.Hắn là một ngườitinđạo,vừa hời hợt vừanghiêmchỉnhở đây
cũngnhưởcácvấnđềkhác.Trongtríhắn,mộtgiáosĩlàmộtkhốióckhông
baogiờnhầmlẫn,mộtbàxơlàmộtngườikhôngbaogiờmắcmộtlỗinhỏ.
Đólànhữnglinhhồngiamkínmìnhgiữathếgian,chỉchừamộtcửathông
vớingoàimàcửaấychỉmởđểđưarangoàinhữngsựthật.
Vừatrôngthấybàxơ,hắnđãtoanquayra.Nhưngmộtbổnphậnkhácgiữ
lại,bứcbáchphảicóhànhđộngtráingượclại,đứnglạivàthấyítnhấtcũng
phảithửhỏimộtcâu.ChínhhắnlạigặpbàxơSimplicelàngườibìnhsinh
khôngbiếtnóidốibaogiờ.Javertbiếtvậyvàđặcbiệtkínhtrọngbàcũng
thế.
—Thưabà,trongphòngnàychỉcómộtmìnhbàthôichứ?
Thậtlàgiâyphútghêgớm!Bàgáccổngtộinghiệptưởngmìnhsắpngất
đi.
Bàxơnhìnlênđáp:
—Phải.
—Nếuvậythìxinlỗibà,tôicũngphảihỏiđihỏilạicũnglàvìphậnsự
bắtbuộc.Chiềutốihômnaybàcótrôngthấyaikhông,mộtngườiđànông?
Nóvừavượtngục,chúngtôiđangđitìm,cáithằngJeanValjeanấymà,
cótrôngthấynókhông?
Bàxơđáp:
—Không.
Bàđãnóidối.Bànóidốiliềnliềnhailần,khônglưỡnglự,nhanhnhảu,
nhưkhingườitalàmviệcnghĩa.
—Vậyxinlỗibà.
Hắnchàorấtcungkínhvàluira.
HỡingườicongáicủaChúa!Từlâungườikhôngcòntrênđờinàynữa,
ngườiđãđigặpcácbàchịĐồngTrinhvàcácônganhThiênThần,trongcõi
ánh sáng nghìn năm. Mong rằng, trên thiên đường, lần nói dối này cũng
đượcxétchobà.
Javertthấybàxơtrảlờinhưthếnêntinngay,khôngchúýđếnmộtsựlạ
lùnglàcâynếnvừabịthổitắthãycònvươngkhóitrênbàn.Mộtgiờsau,
trong cây cối và sương mù, có một người đi nhanh ra khỏi thành phố
MontreuilSurMer,tiếnvềhướngParis.NgườiấylàJeanValjean.Vềsaucó
haibangườiphuxetảihànglạikhairằngcógặpôngta,mìnhmặcmộtcái
áochoàngcôngnhân,tayômmộtgóiđồ.Ôngtanhặtđượccáoáoấyởđâu?
Chẳngaibiếtcả.Chỉbiếtlàcáchđóvàingày,cóngườithợgiànằmởNhà
Thươngcủaxưởngmớichết,đồ đạc để lại chỉ có một cái áo khoác công
nhân.Cólẽlàcáiáoấyđấy.XinnóinốtmộtcâuvềFantine.
Chúngtaaicũngcùngmộtbàmẹ:Đất.NgườitatrảFantinelạichobàmẹ
ấy.Ôngcụxứnghĩrằng-vànghĩnhưthếcólẽđúng-phảidànhhầuhết
món tiền của Jean Valjean cho kẻ khó. Vì nói cho cùng Jean Valjean
Fantinelàhạngngườinào?Chỉcómộtthằngtùvàmộtconđĩ.Vìlẽđó,ông
hếtsứcđơngiảnhóaviệctangmaFantine,chỉgiữcáimứccầnthiếttốithiểu
làchôncấtởkhumộchung.NgườitachônFantineởkhunghĩađịabốthí,
nơiđất chungcủamọingườivà chẳnglàcủa aicả,nơivùilấp nhữngkẻ
nghèohèn.MaymàcòncóChúabiếtlinhhồnởđâuđểtìmvề.Ngườitađặt
Fantinevàobóngtối,bêncạnhnhữngnắmxươngvôchủ;xươngchịđành
chungchạvớixươngngười.Mồcủachịlàcáimồchungcủamọingườicũng
nhưgiườngchịnằmtrướckia.
PHẦNTHỨHAI
_COSETTE_
QUYỂNI
WATERLOO
I
NGƯỜITATHẤYGÌKHIĐITỪNIVELLESĐẾN
Năm ngoái (1861), vào một buổi sáng tháng năm đẹp trời, người kể
chuyệnnàytừNivellesđếnvàđivềLaHulpe.Anhtađibộ.Conđườngrộng
látđálượnmìnhbăngquanhiềuquảđồiliêntiếp,lúcnhôlêncao,lúctụt
xuống thấp, nhấp nhô như những đợt sóng khổng lồ. Anh ta đi theo con
đườngấy,giữahairặngcâybênlề.ĐiquáLilloisvàBoisSeigneurIsaac,
anhtanhìnvềphíaấythìthấycáigácchuônglợpđáxámcủanhàthờvùng
BraineL'Alleud,tròntrònnhưcáichậuúp.Anhtacũngvừađiquámộtcánh
rừngtrênmộtmỏmcaovàmộtcáiquánrượuchỗngãbamộtconđườngtắt,
bêncạnhmộtcáigìnhưmộtcáigiágỗmụcnátcònghimấychữ:Cổng
số4.Trướcquáncóbiểnđề:GióBốnPhươngÉchabeau,quánrượutưnhân.
Cáchquánkhôngxamấy,lạiđếnmộtthunglũngnhỏ,conđườngvắtqua
mộtcáicổngvòmtròn,bêndướicódòngnướcchảyqua.Bêntrái,mộtlùm
câythưanhưngtànláxanhum,phủkínthunglũng;bênphảicũnglùmấy
màlơthơrảiráctrêncácđồngcỏ,rồiduyêndángvànhưlộnxộnchạyvề
BraineL’Alleud. Quãngấy,bên vệđường,về tayphảicó mộthàngcơm.
Trướccửa,mộtchiếcxebòbốnbánh,mộtbótonhữngcànhhoublon,một
cáicày,mộtđốnggaikhôbêncạnhhàngràoxanh,mộtmớvôiđangtôihãy
cònbốckhóitrongmộthốvuông,mộtcáithangtựavàováchđấtmộtcái
nhàkhocũ.Mộtthiếunữđangcuốccỏtrongruộng.Mộttấmápphíchmàu
vàng,chắclàcủamộtđámlàmtròchợphiênnào,đangphấtphơtrướcgió.
Bêngócquán,gầncáiaocóđànvịtbơilội,mộtconđườnghẻmlátđálởm
chởmchuisâuvàomộtbụirậm.Ngườikháchrẽvàolốiấy.
Điquãngmộttrămbước,mentheomộtdãytườngcổ,trêncaolàđầuhồi
nhọnhoắtbằnggạchxâyđổichiều,anhtađứngtrướcmộtcổngtòvòlớn
bằngđá,cócửagiảbêntrên,theokiểukiếntrúcnghiêmnghịđờiLouisXIV,
vớihaibênhaibứcphùđiêu.Bêntrong,làmặttrướccủangôinhà,đồsộ,
caongấtsovớicổngvào.Mộtbứctườngchạydàitừmặttrướcnhàđếngần
sátcổng,làmthànhmộtgócthẳngđộtngột.Trênbãicỏtrướccổng,bacái
bừabỏnằmchơvơ,cácloạihoaxuânđãchenvàokẽrăngthanhgỗ,đua
nhautươitốt.Cổngnhàimỉm.Trênhaicánhcửaọpẹphãycònchiếcbúagõ
cửagỉnátlàmthứtranghoàng.Mặttrờiấmápdễchịu.Cànhlácógìxôn
xaoêmdịucủamùaxuân.Dườngnhưkhôngphảivìgiómàtừcáctổấm
trêncànhtruyềnra.Mộtconchimnhỏdễthương,chắclàsitình,đanghót
mêmẩntrênngọncâycao.Ngườikháchcúixuốngnhìn,ởphiếnđábêntrái
dướichân cửa,cáilỗthủngkhá rộngvàtròn nhưmộtcục bi.Vừalúc ấy
cánhcổnghéravàmộtngườiđànbàquêmùabướcra.Chịtatrôngthấy
kháchvàhiểukháchđangnhìngì:
—ĐólàvếtđạnđạibáccủaquânPhápđấy.
Vàchịtatiếp:
—Phíatrênmộttí,ôngnhìnthấyđó;trongcánhcửa,cạnhcáiđinh,còn
cóvếtđạncủasúngcỡto,nhưngđạnchưaxuyênquagỗ.
Ngườikháchhỏi:
—Đâylàvùngnào?
—Hougomont-ngườiđànbàđáp.
Ngườikháchđứngthẳnglên.Anhtabướcđivàibướcrồiđưamắtnhìn
quađầuhànggiậu.Saucácrặngcây,vềphíachântrờilàmộtcáigòcao
trênđỉnhgòmộtcáigìnhìnxacóhìnhthùnhưmộtconsưtử.
NgườikháchđangởgiữachiếntrườngWaterloo.
II
HOUGOMONT
Hougomontlàmộtnơiđauthươngtangtóc,nơibắtđầumọichướngngại,
nơingườithợrừngvĩđạicủaChâuÂumàngườitagọilàNapoléonđãgặp
sựkhángcựđầutiênởWaterloo,làcáimắccứngđầutiêndướilưỡibúa.
Ngàyxưađólàmộtlâuđài,bâygiờthìchỉcònlàmộttrạitáđiền.Dướimắt
mộtanhbánđồcổthìHougomontchỉlàHugomons.Lâuđàinàydochúađất
SomerellàHugoxâynên,chínhôngcũngđãcúngchotuviệnVillersmột
phầnđấtlộccủatuviện.
Ngườikháchđẩycổng,láchquamộtcỗxengựacổdướihànhlangrồiđi
vàosân.Vậtđầutiênlàmanhchúýlàmộtcáicửarấtcổ,naytrôngnhưmột
cổngtòvòtrongđềncổ,vìchungquanhmọivậtđềuđổnáthết.Cảnhhoang
tànthườnglàmnênvẻhùngtrángcủaditích.Bêncạnhcổngtòvòấycómột
cáicửakhácxâyđánghiêngtheokiểuthờivuaHenriIV.Cửatrổtrênmột
bứctường,đằngsaucửathấpthoángmộtvườncâyănquả.Gầncửalàmột
hốphân,mộtmớcuốcxẻng,mấychiếcxebò,mộtcáigiếngcũvớiphiếnđá
tovàcầnquaybằngsắt,mộtchúngựaconđangnhảycỡn,mộtanhgàtây
đangxòeđuôi,mộtnhànguyệnnhỏcógácchuôngtrênnóc,mộthànglêáp
vàováchđangrahoa,đólàtấtcảquangcảnhcáisânmàNapoléonđãaoước
chiếmchođược.Mẩuđấtcỏnconnày,giáôngchiếmđượcthìôngđãnắm
cảthiênhạtrongtay.Mộtbầygàmáibớibớimổmổ,làmbụibaymùmịt.
Cótiếnggầmgừ:Đólàmộtconchókếchxùnherăng,gácthaychoquân
Anhkhôngcònđâynữa.HồiấyquânAnhđóngởđấyđángkhenthật.Bốn
đạiđộicậnvệcủaCookeđãđươngđầutrongbảygiờliềnvớicuộctấncông
ráoriếtcủacảmộtquânđoàn.
NhìntrênbảnđồtheobìnhdiệnhìnhhọcthìHougomontcảnhàcửalẫn
vườnnhưmộtthứhìnhchữnhậtkhôngđềumàmộtgócđãbịvạtđi.Cổng
phíaNamởvàogócnày.Bảovệcổnglàmộtbứctường,từbứctườngđó
thểbắnthẳngvàocổng,rấtgần.Hougomontcóhaicổng:CổngNamlàcổng
vàolâuđài,còncổngBắclàcổngvàotrại.Napoléonđãđiềuemmình
JérômeđếnđánhHougomont.CácsưđoànGuilleminot,FoyvàBacheluđều
bịchặnđứngởđấy.HầuhếtbinhđoàncủaReillevứtvàođấynhưngchẳng
làmđượcgì,đạnpháocủaKellermanncũngđãtrútsạchvàocáimảngtường
anh dũng nọ. Cũng phải cả lữ đoàn Bauduin mới chọc thủng được
HougomontởmặtBắc,cònlữđoànSoyethìchỉcôngpháđượcnhiềuít
mặtNam,màkhôngchiếmnổi.CácdãynhàtrạivòngtheosânởphíaNam.
MộtmiếngcửaBắcbịquânPhápbắngãy,cònlủnglẳngtrêntường.Đó
bốnmảnhvánghéplạibằnghaithanhngang,dấuvếttrậntấncôngcòninrõ.
CổngphíaBắcđãbịquânPháppháthủng.Tấmvánlủnglẳngtrêntường
đãđượcthaybằngmộtphiếngỗ.Cổngmởhéởcuốidãyhànhlang,vềphía
Bắcsân.Nóđượcđụchẳnvàotường,phíadướixâybằngđá,trênbằnggạch.
Thậtrađóchỉlàmộtcáicổngchoxebòvàora,cũngnhưởmọinhàtrại
nôngdân,mấytấmvánghéplạithànhhaicánhthôsơ.Bênngoàicổnglàcác
đồngcỏ.Haibênđãtranhgiànhnhaurấtácliệtcáicổngnày.Rấtlâuvềsau
hãycònthấytrênkhungcửađủloạidấutayvấymáu.Bauduinchếtởchính
nơinày.
Bâygiờnhìnvàokhoảngsânnàyhãycònnhưnghethấygiôngtốcủatrận
đánh.Khôngkhíácliệtghêgớmđươngrànhrànhtrướcmắt.Cảnhquânlính
quầnnhauẩuđả,nayđãhóađátrongcảnhđổnáthoangtàn.Sốngđó,chết
đó,mớinhưhômqua.Tườngváchhấphối,gạchđáđổrơi,phákhẩukêu
gào. Những lỗ thủng là những vết thương. Cây cối ngả nghiêng, run rẩy
dườngnhưđangcốsứcchạytrốn.
Hồi1815chungquanhsânnàynhàcửanhiềuvàkiêncốhơnbâygiờ.
Nhiều cái ngày nay đã triệt hạ nhưng lúc ấy hãy còn và tạo ra rất nhiều
nhữnggóc,nhữngkhuỷu,nhữngmõmnhưnhữngcôngsự.QuânAnhcốthủ
ởđó.QuânPháplọtvàonhưngkhôngbámchốtđược.Bêncạnhnhànguyện,
toànbộlâuđàiHougomontvỡratoanghoác.Lâuđàibấygiờđãlàđồnlũy,
nhànguyệnthànhralôcốt.Haibênhủydiệtnhauởđây.Bịbắntừkhắpnơi,
từsautường,trêngác,dướihầm,quacáccửasổ,cáclỗthônghơi,cáckẽđá,
quânPhápđemcànhkhôđếnchâmlửađốtcácbứctườngvàđốtluônquân
Anh.Súngđạnđượcđáplạibằngđámcháylànhưvậy.Trongmảngnhàcòn
lạiấy,quacáccửasổcóchấnsongsắt,cònthấycáccănbuồngđổsạtnham
nhởcủamộtdãynhàbằnggạch.BọnvệbinhAnhnấptrongcácbuồngnày.
Chiếccầuthangxoáytrônốc,thủng,vỡtừdướiđấtlênđếntậnnóc,hiệnra
nhưmộtconốcbịđậpvỡ.Cầuthangcóhaitầng,quânAnhbịvâytrongcầu
thang,dồnlạiởcácbậctrêncao,đãpháđứtcácbậcdướithấp.Đólànhững
phiếnđáxanhrộngđổthànhđốnggiữavạtdềngai.Độmườibậccòndính
vàotường,bậcthứnhấtcókhắchìnhmộtcáiđinhba.Cácbậckhôngleolên
đượcnàycòngắnvữngvàotrụ.Phầncònlạithìnhưhàmrăngrụng.Haicây
mọctrướckiahãycònđó:Mộtcâyđãchết,câykiabịthươngởgốc,đến
thángtưthìxanhlại.Từ1815,nólạilớnlên,đâmxuyênquacầuthang.
Haibêntànsátlẫnnhautrongnhànguyện.Ởđấy,bâygiờđãyênlặng
trôngrấtlạlùng.Từngàycócuộcđổmáu,khônglàmlễnữa.Tuyvậy,cái
bànthờbằnggỗvẫncònnguyên,ápsátvàováchđáxùxì.Bốnváchquét
vôi,mộtcửaravàođốidiệnvớibànthờ,haicửasổnhỏcóvòmcuốn.Trên
cửa,mộtthánhgiáto bằnggỗ,phíatrênthánhgiá,mộtlỗthông hơihình
vuông,cómộtbórơmnhétkín;tronggóc,dướiđất,mộtkhungcửakính
vỡnát.PhotượnggỗxưacủanữThánhAnneđónghẳnvàocạnhbànthờ.
CáiđầucủaChúaHàiĐồngbịđạnbaymất.QuânPháplàmchủnhànguyện
mộtlúc,khibuộcphảirútrangoàiđãchâmlửađốt.Thánhđườngngậplửa
cháynhưmộtlòthan.Cửaravàocháy,sànnhàcháy,nhưngtượngĐấng
Christbằnggỗlạikhông.Lửachỉthiêucácngónchân,rồingưnglạiđểtrơ
lạibênchâncụtngónxémđen.Ngườitrongvùngchođólàmộtviệcthần
kỳ.ChúaHàiĐồngbịcụtđầu,cũngkhôngmaymắngìhơnChúaCứuThế.
Trênváchđầychữ.BênchântượngChúaCứuThếcótên:Henquinez.Rồi
cáctênkhác:RioMaïorMarques,Almagro.CũngcónhiềutênPhápvớidấu
thanđằngsau,biểuthịsựcămgiận.Cácquốcgiachửinhautrênấy.Đến
năm1849cácbứctườngnàyđãđượcquétvôilại.Chínhởtrướccửanhà
nguyệnnàyngườitađãnhặtđượcxácmộtchiếnsĩtrêntaycònghìchặtcái
búa.ĐólàxáccủathiếuúyLegros.
Rakhỏinhànguyện,vềbêntrái,cómộtcáigiếng.Trongsâncónhững
haicáigiếng.Ngườitađặtcâuhỏi:Tạisaoởgiếngbêntráinàykhông
gầuvàròngrọc?Vìngườitakhônglấynướcởđâynữa.Tạisaolạikhông
lấynướcnữa?Vìtrongđóđầyxươngngười.Ngườicuốicùngcònmúcnước
giếngnàylàGuillaumeVanKylsom.Ôngtalàmộtnôngdânchuyênlàm
vườnởHougomont.Ngày18tháng6năm1815,giađìnhôngtachạytrốn
vàorừng.Dânchúngkhốnkhổtrongrừngcũngchạytantácnhưvậy.Cánh
rừngchungquanhtuviệnVillersđãchechởchohọsuốtmấyngàyđêmliền.
Ngàynaytheomộtsốdấuvếtcònnhậnrađược,thídụcácsúcgỗcháysém,
cóthểtìmlạiđượcnhữngnơimàđoànngườirunsợđãcắmlềunấptạmgiữa
vùnggaigóc.RiêngGuillaumeVanKylsomlạiởlạiHougomontđể“giữtòa
lâuđài”.Ôngtathumìnhtrongmộtcáihầmrượudướinhà.QuânAnhphát
hiệnrađược.Chúnglôiôngrakhỏihầmvàdùngbảnkiếmđánh,bắtcon
ngườihoảngsợấyphảiphụcdịch.Chúngkêukhátthìôngphảiđemnước
đến.Nướclấyởcáigiếngnày.Nhiềutênđãuốngngụmnướccuốicùng
đây.Baonhiêukẻchếtđãuốngởgiếngnàyvàcáigiếngcũngphảichếttheo.
Sautrậnđánh,ngườitavộivãchôncácxácchết.Cáichếtthườngcócách
riêngcủamìnhđểbáohạichiếnthắngvàsauvinhquanglàdịchtễ.Thương
hànlàcáiđuôicủachiếnthắng.Cáigiếngkhásâu,ngườitadùngluôn
làm ngôi mộ và vứt xuống đó ba trăm người chết. Vứt vội vứt vàng nên
khôngchắclàđãchếtcả.Tụctruyềnvẫncóngườicònsống.Vàngheđâu,
đêmhômsau,tronggiếngvăngvẳngcótiếngngườikêu.Giếngnằmbiệtlập
giữasân.Batấmváchnửađánửagạchxếplạinhưbacánhbìnhphong,bọc
bamặtnhưmộtlôcốthìnhvuông.Mặtthứtưđểhở,lànơingườitađếnmúc
nước. Trên tấm vách phía sau có một lỗ trống, có lẽ là do đạn pháo bắn
thủng,nênchẳngrahìnhthùgìcả.Lôcốtấynguyêncótrầnnhưnggiờchỉ
còntrơmấychiếcxàngang.Cácthanhsắtđỡtườngbênphảixếpthànhhình
mộtchữthập.Bướcvàogiếng,cúixuốngnhìn,chỉthấyváchgạchtròn
mộthốsâuthẳmtốiomom.Chungquanh,dềngaimọcđầyphủkíncảchân
tường.Đằngtrướcgiếngcũngkhôngcóphiếnđátomàuxanh,làmcáibình
phongnhưthóithườngởBỉ.Thayvàođólàmộtsúcgỗnằmnganglàmchỗ
gốiđầuchonămsáuđoạngỗhìnhthùxấuxí,đầymắt,cứngđờnhưnhững
xươngngườitotướng.Chẳngcòngầu,dây,ròngrọcgìcả,nhưngcáichậu
đáđểđổnướcvàothìhãycòn,đọngđầynướcmưa.Thỉnhthoảngmộtcon
chimrừngđâuđólạibayđếnuốngnướcrồivụtbiếnmất.
Giữacảnhhoangtànnày,mộtngôinhàcòncóngườiởlàngôinhàcủa
ngườitáđiền.Nhànàythôngvớisân.Trêncửaravào,gầnổkhóakiểuxưa
còncóquảnắmsắtchạmhìnhláđỗ,bắtchênhchếch.Hồiđangđánhnhau,
lúcviêntrungúyngườiĐứclàWilda,vừađưataycầmquảnắmđểmởcửa
vàotrốntrongnhànàythìmộtcôngbinhPhápvungbúachặtphăngbàntay
ấy.ÔngcụlàmvườnVanKylsomquađờiđãlâu.Bâygiờngườiởngôinhà
nàylàconcháucủacụ,gọicụbằngông.Mộtngườiđànbàtócđãhoarâm
kể:“Hồiấytôicóởđây.Tôimớilênba.Chịtôilớnhơntôi,chịtôisợ,chị
tôikhóc.Cảnhàđưachúngtôivàorừng.Mẹtôiẵmlấytôi.Ainấyđềughé
taixuốngđấtđểnghengóng.Còntôi,tôibắtchướctiếngđạibác,cứbùm
bùmluônmiệng”.
Bêntráicócửathôngravườncâyănquả.Vườncâynàymớithậtghê
gớm.Cóbaphần,cóthểnóilàbahồi.Phầnthứnhấtnguyênlàmộtmảnh
vườncảnh,phầnthứhailàvườncâyănquả,phầnthứbalàmộtkhómrừng.
Cảbaphầnđềucómộthàngràochungphíaphíađivàolâuđàivànhàtrại.
Cònbêntráilàmộthànggiậu,bênphảilàmộtbứctườngbằnggạch,phía
sau là một bức tường đá. Bước vào là đến khu vườn cảnh trước hết.
chiếmphầnđấtthấp,trồngdâuđất,nhưngđầygaigóc,đằngcuốicómộtcái
nềnđấtcaođồsộchắnngang,bằngđátảng,cóhàngbaolơnchạybọc.Đây
làmộtkiểuvườnvươnggiảởnướcPháptrướckhikiểuvườnLenôtrerađời.
Nhưngbâygiờthìchỉcònhoangtànvàgaigóc.Cộtvôiđềucóquảcầutrên
đỉnh,giốngnhưnhữngquảđạnbằngđá.Trụbaolơncònđượcbốnmươiba
cáinguyên,baonhiêucáikhácđềungãnằmtrongcỏ.Hầuhếtđềucóvếtđạn
sâysứt.Cómộttrụgãynằmvậtngangnomnhưmộtcáichânngườibịrờira.
Sovớivườncâythìkhunàythấphơn.Chínhtrongvườnnày,sáubinh
trongđoànkhinhbinhsố1,lọtđượcvàonhưngkhôngtrởranổi.Bịvítlại
với hai đại đội quânĐức,trong đó có mộtđạiđội trang bị súng nhẹbắn
nhanh.BọnĐứcnấpdọctheodãybaolơnbắctừtrêncaoxuống.Sốkhinh
binhbắntrảlạitừbêndướilên.Sáungườimàchốnglạihaitrăm,chỉbằng
dũngcảm,chỉcónhữngcâydâuđấtchemình.Thếmàđếnmộtkhắcmới
chịuchết.
Bướcquamộtvàibậcđáthìsangvườncâyănquả.Chínhtrênkhoảnhđất
chỉmấythướcnày,mộtnghìnnămtrămngườiđãngãxuốngtrongkhoảng
thờigiankhôngđầymộttiếngđồnghồ.Nhìnlênvẫnthấybứctườngnhư
đangsẵnsàngtrởlạichiếnđấu.BamươitámlỗchâumaidoquânAnhđục
trong đá ở đủ tầm cao thấp khác nhau, hãy còn nguyên đó. Hai ngôi mộ
ngườiAnhbằngđáhoacươngnằmdàitrướclỗthứmườisáu.Chỉbứctường
phíaNamcólỗchâumai.Đợttấncôngchínhxuấtpháttừphíabứctường
mộthànggiậucâyxanhchekhuất.QuânPhápkéođến,tưởngchỉphảivượt
quacóhànggiậu,khôngngờvấpphảibứctường.VệbinhAnhlấyđâylàm
côngsự,làmnơiphụckíchvàtừbamươitámlỗchâumai,nổsúngmộtloạt,
đạntođạnnhỏbắnnhỏbắnraràoràonhưdôngnhưbão.LữđoànSoyethế
làtannát.TrậnWaterloobắtđầunhưvậy.TuynhiênquânPhápvẫnchiếm
đượcvườncây.Khôngcóthang,họbámtaykhôngđểtrèo.Haibênđánh
giáplácà trong lùmcây.Cỏcâyở đấy đềuđẫmmáu.Một tiểu đoàn của
Nassaungãgụcởđây.Bênngoài,haikhẩuđộipháocủaKellermannchĩa
thẳngvàobứctườnglàmchonósứtmẻlỗchỗ.
Mùaxuân,vườncâynàycũngxônxaorungđộngnhưmọivậttrongbầu
trời.Cỏlênxanhtốt,hoaxuânđuanở.Mấyconngựacàygặmcỏ.Dâyphơi
quầnáochăngtừcâynàyquacâynọkhiếnngườiđiquaphảicúiđầu.Người
tabướcđitrongcỏdại,châncólúcthụtxuốngmộthangchuột.Trongcỏ
ngườitanhậnthấymộtthâncâytrốcgốc,nằmtrơđangnảymầuxanh.Đây
lànơiđạiúyBlackmanngồitựavàotrướckhitắtthở.Dướigốccâytobên
cạnhlànơitướngĐứcDuplatngãxuống,ôngnàylàconcháumộtgiađình
ngườiPháptịnạnsangĐứclúcthuhồisắcdụNantes.
[70]
Kềbêncócâytáo
giàxiêuxiêu,cóbệnh,đượcbăngbóbằngrơmvàđấtsét.Hầuhếtcáccây
táođềugiàcỗivàkhôngcócâynàolàkhôngcóvếtđạn.Trongvườncòn
baonhiêu làcâychết khô,đứngsững nhưnhữngbộ xương.Mộtbầyquạ
đangbaytrongcành.Đằngcuối,phíakhurừng,hoaviolettesmọcđầy.
Ởđây,Bauduintửtrận,Foybịthương,Duplattửtrận,Blackmantửtrận.
Ởđây,ngườitadùnglửathiêunhau,ngườitachémgiếtnhau,tànsátnhau.
Ởđây,máuđãchảythànhsông,máuPháp,máuAnh,máuĐức,lẫnlộn.
đây,mộtcáigiếngsâuđãlàmmồchônxácchết.Ởđây,trungđoànNassau,
trungđoànBrunswickbịtiêudiệt,vệbinhAnhbịthiệthạinặng,haimươi
trênbốnmươitiểuđoànPhápcủaquânđoànReillebịđánhtantác.Đúng,ba
nghìnngười,trongcáitúplềuHougomontnày,đãbịđâm,bịchém,bịchặt,
bị bắn, bị thiêu. Và tất cả cái đó chỉ để cho ngày nay một ông dân địa
phươngtrảlờikháchquađường:“Thưaông,nếuôngưngnghe,ôngchotôi
bafrancs,thìtôixinkểcáichuyệnWaterloochomànghe!”
III
NGÀY18THÁNGSÁU1815
Xintrởluivềtrước-ngườikểchuyệnthườngđượcphéplàmnhưvậy-
và đặt mình vào năm 1815, hơn thế nữa, vào trước lúc câu chuyện trong
phầnmộtsáchnàybắtđầumộtít.
Víthửcáiđêm17rạngngày18tháng6năm1815màtrờikhôngmưathì
tươnglaiChâuÂuchắckhôngphảithếnày.Quảlàmộtvàigiọtmưathêm
bớtđãlàmchoNapoléonnghiêngngả.TéraĐấngCaoCảchỉcầnthêmmột
ítmưalàtrangsửvẻvangbắtđầutừAusterlitzđànhchấmdứtởWaterloo
vàmộtđámmâytráimùabayngangbầutrờilạiđủlàmsụpđổcảmộtthế
giới.
TrậnWaterloođếntậnmườimộtgiờrưỡitrưamớibắtđầuđược.Nhờthế
nênBlüchermớicóthìgiờđếnkịp.Tạisaolạichậmthế?Làvìtrờimưa,đất
ướt, phải đợi cho đất se lại một tí thì pháo binh mới vận động được.
Napoléontrướckialàsĩquanpháobinh,ôngcũngluônluônthấymình
nhưvậy.Cáicănbảncủanhàquânsựvĩđạiấy,làconngười,từthờiĐốc
ChínhkhibáovềtrậnAboukir,đãnóichínhxácrằng:Quảđạnpháonàyđã
diệtsáutênđịch.Ởconngườinàytấtcảkếhoạchđánhtrậnđềuphụcvụcho
conđườngđicủađạnpháo.Nãtậptrungpháovàomộtđiểmnhấtđịnh,đóbí
quyếtcủachiếnthắng.Ôngcoichiếnlượccủatướngđịchnhưmộtthànhlũy
vàôngđánhthủngnóbằngpháobinh.Lâmtrận,ôngchotậptrungpháovào
chỗbênđịchnúngthế;ôngthắttrậnđánhlạihaygiảiquyếttrậnđánhđều
bằngđạibác.Trongthiêntàicủaôngcóphầnxạkích.Chọcthủngcácđội
hìnhvuông,nghiềnnáttừngtrungđoàn,chọcthủngcáctrậntuyến,đèbẹp,
đánhtannhữngkhốitậptrung,tấtcảchiếnthuậtcủaônglàdập,dậpmạnh,
dậpkhôngngừngvàôngdùngđạnđạibácđểdậpđịch.Thậtlàmộtchiến
thuậtđángsợ.Chiếnthuậtấy,đikèmtheothiêntàiquânsự,đãkhiếncho
ngườiđôvậtdữdộiấygiữcờvôđịchsuốtmườilămnăm.
Ngày18tháng6năm1815,ônglạicàngtincậyởpháobinhvìsovới
địchôngnắmtrongtaynhiềupháohơn.TướngWellingtonbấygiờchỉ
một trăm năm mươi chín khẩu pháo, còn Napoléon có đến hai trăm bốn
mươi.Giảdụbữaấyđấtkhô,đạibáccóthểlănbánhđượcvàcuộctấncông
bắtđầutừsáugiờsángthìtrậnđánhđãthắnglợivàkếtthúcvàohaigiờ
chiều,nghĩalàbagiờtrướckhiquânPhổvàocuộc.Trongcuộcthấttrậnnày,
liệuNapoléonđãphạmbaonhiêulỗilầm?Thuyềnchìmphảichăngdolỗi
củangườicầmlái?
NămấysứckhỏecủaNapoléonrõràngcósasút,nhưngkhôngbiếttình
trạngấycókéotheomộtsựkémsútnàovềmặttinhthầnkhông?Haimươi
nămchinhchiếncólàmchoconngườiấyhaomòncảlưỡicảvỏ,từtâmhồn
đếncơthểhaykhông?Haylàtuổigiàđãảnhhưởngtaihạiđếnvịtướngchỉ
huy?Tómlại,nhưnhiềunhàsửhọccótiếngđãkhẳngđịnh,thiêntàikiađã
mờđichăng?Đãcuồngnhiệtđếnmứctựlừadốivềsựsasútcủamình?Đã
bắtđầu nghiêng ngả, mất hướng vìliềulĩnh,phiêu lưu? Đã phạm khuyết
điểmnghiêmtrọngcủangườicầmquân,làmấthếtýthứcvềtàihoa?Hoặc
giảtronghàngngũnhữngngườivĩđạimàngườitacóthểgọilànhữngbậc
khổnglồtronghànhđộng,cóphảiđếnmộttuổinàođóthìthiêntàicũngtrở
nên cận thị chăng? Tuổi già chẳng làm gì nổi những bậc thiên tài của
tưởng:ĐốivớinhữngDante,nhữngMichelAnges,giàcónghĩalàlớnlên,
cònđốivớinhữngAnnibals,nhữngBonapartethìcónghĩalàbélạichăng?
PhảichăngNapoléonđãmấtđitrựcgiácvềchiếnthắng?Phảichăngôngđã
đếnlúckhôngcònnhậnrađâulàtrởngại,khôngcònđoánrađâulàcạm
bẫy, không còn phân biệtrõ đâu là bờ cheo leo trên vực thẳm nữa? Phải
chăngôngkhông còn linh cảmvềtaihọa?Xưa kia ông làngườiđãtừng
thuộcmọinẻođườngdẫnđếnvinhquang,đãtừngđứngtrêncỗxesấmchớp
của mình, đưa ngón tay uy vũ mà chỉ những lối ấy cho mọi người, phải
chăngconngườiấy,bâygiờbỗngdưngnổicơnhoảngloạngớmghê,dẫn
nhữngbinhđoànrầmrộcủamìnhlaođầuxuốngvựcthẳm?Conngườiấy,
bốnmươisáutuổi,đãmắcphảimộtcơnđiêntuyệtđộchăng?Ngườiđánhxe
khổnglồấycủasốmệnhphảichăngđãcốtìnhđâmvàonơitựsát?
Chúngtôikhôngnghĩnhưvậy.Kếhoạchtrậnđánhcủaông,theoýkiến
mọingười,làmộtkiệttác.Đánhthẳngvàogiữatrậntuyếnquânđồngminh,
chọcthủngmộtquãngởđócắtnóralàmđôi,đẩymộtnửalàcánhquânAnh
vềHal,mộtnửalàcánhquânPhổđếnTongres,chặtđạiquânđồngminhra
thànhhaiđoạn,đoạnWellingtonvàđoạnBlücher,giànhMontSaintJean,
chiếmBruxelles,xôquânPhổvềsôngRhinvàhấtquânAnhxuốngbể.Tất
cảkếhoạchấy,đốivớiNapoléonđềuởtrongtrậnnày.Cònsauđósẽhay.
KhôngcầnphảinóilàchúngtôikhôngđịnhviếtlịchsửchiếndịchWaterloo
ởđây.Mộttrongnhữngcảnhđẻracâuchuyệnchúngtôikểđâydínhđến
chiếndịchnày.Nhưnglịchsửtoànchiếndịchthìkhôngphảiviệcchúngtôi.
Lịchsửấythậtrađãviếtrồivàviếtmộtcáchtaythầy,hoặctheoquanđiểm
Napoléonhoặctheomộtquanđiểmkhác,domộtlônhữngnhàsửhọc.
[71]
Vềphầnchúngtôi,chúngtôixinđểchocácnhàsửhọctranhcãivớinhau;
cònchúngtôichỉlàmộtkẻchứngkiếntừxa,mộtkháchbộhànhđiquacánh
đồng,mộtngườitìmtòidừnglạitrênmảnhđấttrộnlẫnthịtngườinày.
thểchúngtôithấybềngoàimànhậnlầmlàsựthậtbêntrong.Nhưngchúng
tôikhôngcóquyền,nhândanhkhoahọc,cưỡnglạimộtloạtsựkiệntrongđó
cóthểcóảoảnh.Chúngtôikhôngcóthựctiễnquânsự,cũngkhôngcóthẩm
quyềnvềchiếnlượcđểcóthểchophépmìnhdựnglênmộthọcthuyết.Theo
ýchúngtôi,ởWaterloo,mộtchuỗinhữngngẫunhiênxoắnxítnhauđãtác
độngmạnhhơnnhữngtínhtoáncủahaingườicầmquânhaibên.Vàkhiđã
nóiđếnsốmệnh,cáitênbịcáohuyềnbíấy,thìchúngtôichỉxinphánxét
nhưdânchúng,ngườithẩmphánngâythơđơngiản.
IV
A
MuốnhìnhdungđượcrõràngtrậnWaterloochỉcầndùngtrítưởngtượng
vẽratrênmặtđấtmộtchữAhoa.VếtráilàconđườngđiNivelles,vếphảilà
con đường đi Genappe, vạch ngang là lối trũng từ Ohain đến Braine
L’Alleud.CònđỉnhMontSaintJean,Wellingtonđóngởđó;chânvếtrái
Hougomont, chỗ Reille và Jérôme Bonaparte đóng; chân vế phải là Belle
Alliance,Napoléonđóng.Phíatrênchỗvạchnganggặpvếphảimộtchút
HaieSainte.Giữavạchngangđúnglàđiểmquyếtđịnhcuốicùngtrậnđánh.
Ởđấybâygiờcóđặtmộtconsưtử,chắclàvôtìnhnhưngđãtượngtrưng
cholinhhồnanhdũngvôsongcủađoànquâncậnvệ.
HìnhtamgiácnằmgiữahaivếvàvạchnganglàdãyđồiMontSaintJean.
Giànhgiậtdãyđồinàylàdiễnbiếncủacảtrậnđánh.Haiđạoquândànrahai
bênđường GenappevàNivelles:quâncủaD’Erlon đốidiệnvới quân của
Picton,quâncủaReilleđốidiệnvớiquâncủaHill.
Đằng sau đỉnh của chữ A, sau dãy đồi Mont Saint Jean là cánh rừng
Soignes.Cònbảnthâncánhđồngthìcứxinhìnhdungđólàmộtvùngđất
rộnglượnsóngnhấpnhô,đợtsaucaohơnđợttrướcvàlêndầnchođếnMont
SaintJean,rồihòavàokhurừngsauđó.
Haiđộiquânđốiđịchkhiđãdàntrênmộtchiếntrườngthìgiốngnhưhai
võsĩvậtnhau.Bênnàytìmcáchlàmngãbênkia.Vìthế,gặpcáigìhọcũng
bám;bụicây,góctườngđềulàchỗtựa;mộtcáinhàtồitàncóthểgiúpcho
mộttrungđoàndựavàovàtrụlại;mộtvệtđấtthấp,mộtlằnđấtcao,mộtcon
đườngtắtngangđúnglúc,mộtkhurừng,mộtdòngkhe,đềucóthểkìmchân
ngườivõsĩkhổnglồmàngườitagọilàmộtđạoquânvàkhôngchonólùi
nữa. Trong trận đánh, ai ra khỏi chiến trường kẻ ấy thua. Cho nên, trách
nhiệmcủangườichỉhuylànhấtthiếtphảixemxéttừngkhómcâybụicỏ
đisâunắmvữngmọichitiếtđịahình.Hainhàcầmquânđãchămchúnghiên
cứu cánh đồng Mont Saint Jean, nay gọi làcánh đồng Waterloo.Từ năm
trước,Wellington,vớicáikhiếuviễncảmcủamình,đãtìmhiểuđịahìnhcả
vùng,dựphòngmộttrậnđánhtocóthểxảyraởđấy.Tómlại,vềđấtnày
vềchuẩnbịchotrậnsốngmáinày,ngày18tháng6,Wellingtonđứngởthế
thuậnlợi,cònNapoléonởthếbấtlợi.QuânAnhđóngphíacao,quânPháp
phíathấp.
Ở đây mà phác qua dáng dấp Napoléon, tay cầm ống nhòm, ngồi trên
mìnhngựaởngọnđồiRossomme,sángsớmngày18tháng6năm1815ấy,
kểracũngthừa.Bởivìchưacầnphảichỉra,mọingườiđãthấyrồi.Nétmặt
bìnhtĩnhấydướichiếcmũconconcủatrườngvõbịBrienne,bộquânphục
màulácâycóvetrắngchekhuấttấmhuânchương,chiếcáokhoácmàuxám
phủmấttuavai,gócchiếcbăngđỏdướiáogilet,cáiquầnbằngda,conngựa
trắngvớitấmphủlưngbằngnhungđỏthẫm,thêuhìnhchimưngvànhững
chữNcàimũmiệnởcácgóc,đôiủngkỵmã,bíttấtlụa,đôicựabạc,thanh
gươmởMarengo.Đó,toànbộhìnhdungcủavịCésarcuốicùngđứngsừng
sữngtrongtríócmọingười,màcókẻthìhoanhô,cókẻthìlênánmộtcách
nghiêmkhắc.Mộtthờigiankhálâu,conngườiấyhiệnlênhoàntoànrựcrỡ.
Cólẽvìchungquanhphầnđôngnhữngbậcanhhùngthườngcónhữngthần
thoạichekhuấtchânlýtrongmộtthờigian.Nhưngngàynaythìlịchsửcũng
nhưchânlýđãtỏtườngcảrồi.
Lịchsửlàthứánhsángnghiêmkhắc.Nólàánhsángvàchínhvìnó
ánhsáng,nênmớicócáilạlùngvàthiêngliêng,lànóđặtbóngtốivàochỗ
mọingườichỉnhìnthấytiasáng;nóchiacũngmộtconngườiấyralàmhai
kẻkhácnhau,đểchokẻnàycôngkíchvàđánhgiákẻkiavàđểchomọithứ
tối tăm của tay độc tàichồng nhau với mọi thứrực rỡ của vị tướnglĩnh.
Chínhtừđómớicóđượccáimứcđođúnghơntrongsựđánhgiácuốicùng
của các dân tộc. Việc giày xéo Babylone làm giảm giá Alexandre; việc
chuyênchếđốivớiLaMãlàmgiảmgiáCésarvàJérusalembịchàđạplàm
giảmgiáTitus.Sựhungbạođitheobạochúa.Khốnthaychokẻđểlạisau
mìnhbóngđêmmanghìnhdungcủachínhbảnthânmình.
V
TRẬNĐÁNHCÓĐIỂMMỜMỊT
(NguyênvănLaTinh:Quidobseurum)
Mọingườiđềubiếtgiaiđoạnđầucủatrậnđánh.Thậtlàbốirối,mơhồ,
ngậpngừng,nguyhiểmchocảhaiđạoquân,phíaquânAnhcònnặngnềhơn
phíaquânPháp.
Cả đêm hôm trướctrờimưa rất to. Đấtbị ướt sũng. Đây đó trên cánh
đồng,nướcmưađọnglạicácchỗtrũngnhưtrongnhữngchậuthau.Cónơi
xecộcủahậucầnnướcngậpđếntậntrục;từnhữngdâydaquàngdướibụng
ngựaởcáccỗxe,bùnlỏngchảyrỏgiọt.Giákhôngcólúamì,lúamạchbịxe
cộrộnrịpgiàyxuốnglấpkínvếtxelàmcáilótchobánhlănđi,thìbấtkỳxe
pháo nào cũng không cử động được, đặc biệt ở các thung lũng mạn
Papelotte.
Trận đánh bắt đầu muộn. Như trên kia đã nói. Napoléon có thói quen
muốnnắmchắcpháobinhtrongtaynhưnắmcâysúngngắn,đểcầnthìlúc
chĩavàođiểmnày,lúcchĩavàođiểmkháctrênchiếntrường,nênôngcóý
đợichomặttrờilênvàđấtkhôđiđểcáckhẩupháocóngựakéocóthểlăn
bánhchạyngangdọcthahồ.Nhưngmặttrờikhônghiệnra.Thậtchẳngcòn
nhưcảnhAusterlitz.
[72]
Khiphátđạibácđầutiêngầmlên,viêntướngAnhlà
Colvillenhìnđồnghồđúngmườimộtgiờbamươilămphút.Cuộctấncông
củacánhtráiquânPhápvàoHougomontbắtđầudữdội,cólẽquádữdộiso
vớiýđịnhcủaNapoléon.Cùnglúcấy,NapoléoncholữđoànQuiotxônglên
HaieSainte,đánhvỗvàomặtgiữa,cònNeythìchocánhphảitiếnđánhcánh
tráiquânAnhđanglấyPapelottelàmchỗtựa.
CuộctấncôngvàoHougomontcóhàmýnghibinhđểnhửWellington
nghiêngvềphíacánhtráiđó.Kếhoạchlànhưvậy.Ýđồấycólẽthựchiện
được,nếubốnđạiđộivệbinhAnhvàsưđoànquânBỉdũngcảmcủatướng
Perponcherkhônggiữvữngnổivịtrínày.Nhưnghọđãcốthủđượcvàvìthế
Wellington,đánglẽphảidồnquânvềđó,chỉcầntiếpviệncóbốnđạiđộivệ
binhkhácvàmộttiểuđoàncủaBrunswick.
CuộctấncôngcủacánhphảivàoPapelottecótínhtriệtđểhơn.Phảilàm
rốiloạncánhtráiquânAnh,cắtđứtđườngđiBruxelles,chặnđườngquân
Phổ có thể kéo sang, đánh chiếm Mont Saint Jean, dồn Wellington về
Hougomont,từđóvềBraineL’AlleudvàtừL’AlleudđẩyluônvềHal.Kế
hoạchnhưthếrõnhưbanngày.Trừmộtvàisựbiếnnhỏ,cuộctấncôngnày
đãđạtđượcmụctiêu:ChiếmđượcPapelottevàhạđượcHaieSainte.
Ởđâycóchitiếtcầnghilại.TronghàngngũbộbinhAnh,đặcbiệttrong
lữđoànKempt,cókhánhiềutânbinh.Đứngtrướccácchiếnsĩbộbinhđáng
gờmcủachúngta,nhữngtênlínhtrẻấytỏrakhádũngcảmvàlòngdũng
cảmấyđãkhiếnchosựthiếukinhnghiệmcủahọtrởnênđượcviệc.Họbiến
thànhnhữngxạthủtàitình.Binhlínhmàchiếnđấutheokiểuxạthủthìgần
nhưđộclậphànhđộng,chỉvìmìnhchỉhuylấymình;nhữngtênlínhtrẻấy
vìthế,tỏracóítnhiềucáitínhsángtạovàsựhăngmáucủaquânPháp.Loại
bộbinhchưacókinhnghiệmnàyrấtlàưabắn.ĐiềuđóWellingtonkhông
thích.
SaukhiHaieSaintebịhạ,thìtrậnđánhchaođảo,thắnglợikhôngởvề
bênnàorõrệt.Trongngàyhômấy,từtrưađếnbốngiờchiều,cóchỗkhông
rõ.Trậnđánhcómộtquãngởgiữagầnnhưmờmờ,hìnhnhưlàcảnhhỗn
chiếnmù mịt.Trờiđấtnhưtối sầmlạilúc này.Trongđám sươngmùấy,
nhiềuđợtsóngdàichaoquađảolại,mộtvùngmàusắcloạnxạ,vunvút,nhìn
phátchoángváng.Đólàtấtcảmớquầnáo,mũmãng,giàydép,trongquân
trangthờibấygiờmàngàynaykhôngcònbiếtđếnnữa:Nhữngmũống
chòmtuanhưngọnlửa,nhữngtúidalòngthòng,nhữngdâydamangchéo,
nhữngbọclựuđạn,nhữngáothêucủakỵbinh,nhữngđôiủngđỏđầynếp,
nhữngchiếcmũkỵbinhviềntuaxoắnốc;rồibộbinhcủaBrunswickquân
phụcxámđenchenlẫnvớibộbinhAnhquânphụcđỏtươi,cầuvaitrắng
thêunổitrênáolínhAnh,cáimũdatrònvàdàiquấndâyđồng,cóbờmbằng
lôngmàuđỏcủakhinhkỵĐức,rồilínhÉcossaisđểgốitrầnvàmặcáokhoác
carreau,línhcậnvệtamanggăngtaytrắng.Tấtcảnhữngcáiđóhìnhnhư
những bức tranh, những sắc màu, hình khối cần cho một họa sĩ, hơn
nhữngtrậntuyếnchiếnlược,nhữngvịtrí,nhữngngườicầnchomộttướng
pháobinh.
Trongmộttrậnđánhthườngxenvàomộtlượngbãotápnhấtđịnh.Cái
mùmờ,thìchỉcóđoánmớibiết.Chonênngườichépsửtùymìnhmàghi
thànhmộtnétphangphácnàođóvềnhữngchỗlộnxộnấy.Bởivì,dùcác
tướngcầmquâncótínhtoánnhưthếnàođinữa,khihaiđạoquânchạmnhau
nhấtđịnhsinhravôsốnhữngđiềubấtngờ.Trongquátrìnhhaibênđánh
nhau,haikếhoạchtácchiếncàivàonhau,làmbiếndạnglẫnnhau.Chỗnào
trênchiếntrườngtiêuhaonhiềuchiếnsĩhơnchỗkhác,cũngnhưđổnước
lênđấtthìcónơiđấthútnhanh,cónơiđấthútchậm,chonênphảiđổ
quânvàođóquámứcmongmuốn.Đólànhữngkhoảnchikhôngdựkiến!
Chiếntuyếnbềnhbồngquanhco,nhưmộtsợichỉ,máuchảythànhdòngmột
cáchkhônghợplý,phòngtuyếncácđạoquânnhấpnhô,cáctrungđoànnơi
thìlồiranơithìlõmvàothànhnhữngmũi,nhữngvịnh,tấtcảnhữngdãyđá
ngầmtrênmặtbểkiacửđộngliêntụctrướcmặtnhau.Chỗnàolàbộbinh
trướckiathìpháobinhlúcnàykéođến;chỗnàolàpháobinhthìkỵbinhùa
lại;cáctiểuđoàntưởngnhưnhữngđámkhói.Hìnhnhưtrongđóđangxảyra
chuyệngì,ngườiđangtìm,thìcáiđólạibiếnmấtrồi.Mớithấyhésángchỗ
nàythìlạiđãsángsangchỗkhác.Bóngtốitiếnlên,lùixuống.Hìnhnhư
mộtngọngiócủacõiâmđangnổilên,xôđẩy,thổicăng,thổigiạtđitấtcả
nhữngđámđôngbihùngnày.Hỗnchiếnlàgì?Làmộtsựchaođảo.Mộtkế
hoạchdùchínhxácnhưtoánhọcđinữa,đemrathựchiện,cógiãnguyên
khôngsaichạytínàolàtrongmộthaiphútchứkhôngthểtrongmộtngày
được.Chonênchỉcónhữngnhàdanhhọabiếttunghoànhngọnbútmới
tảđượcmột trận đánh. Và như thế RembrandthợphơnVanDerMeulen.
VanDerMeulen,họacảnhchiếntrườngrấtđúngvàogiờngọ,nhưngngười
mụckíchcùngchiếntrườngấyvàogiờthânthìcholàvẽláo.Ởlĩnhvựcnày
cáigìchânphươnghìnhhọclạikhiếnngườitalầmlạc;tráilạiphảilinhhoạt,
dữdộinhưbãotốthìmớinắmđượcsựthật.Cólẽvìvậymànhàchiếnthuật
ngàynaymớinóingượclạinhàsửhọcngàyxưađược.Cũngxinnóithêm
rằngcólúcnàođó,trậnđánhchỉcònlànhữngcuộcxungđộtnhonhỏ,riêng
biệtởtừngnơivàphântánravôvànnhữngsựbiếnvụnvặt,nhữngcáinày,
theocáchnóicủachínhbảnthânNapoléon“thuộctiểusửcủacáctrungđoàn
nhiềuhơnlàlịchsửcủađạoquân”.Trongtrườnghợpnày,ngườiviếtsử
rànglàcóquyềntómtắt.Bởivìchỉcóthểnắmđượcnhữngnétbaoquát
chínhyếucủatrậnđánh,chứdùcócầncùđếnđâucũngkhôngtàinàoghi
dứtkhoátvà cố định hình dángcủamộttrận đánh, nó như mộtđámmây
rùngrợnluônluônbiếnđổi.
Đốivớitấtcảcáccuộcgiaotranhgiữahaiđạoquânxưanay,điềuđóđã
đúng,thìđặcbiệtđốivớitrậnWaterloonóiđiềuđócàngđúnghơn.
Tuyvậy,buổichiều,đếnlúcnàođó,trậnđánhvỡra.
VI
BỐNGIỜCHIỀU
Đếnkhoảngbốngiờchiều,tìnhhìnhđạoquânAnhnghiêmtrọng.Hoàng
ThânOrangechỉhuymặtgiữa.Hillcánhphải,Pictoncánhtrái.HoàngThân
rốitrínhưng dũng cảm, thétlênđộngviênliên quân Hà LanvàquânBỉ:
“Nassau!Brunswick!Nhấtđịnhkhônglùi!”CánhquâncủaHillđãnúngthế,
Hill phải đến tựa vào Wellington. Còn Picton thì đúng vào lúc quân Anh
cướpđượccủaquânPháp lácờcủaquânđoànsố105,quânPhápđãbắn
chếtôngtabằngmộtviênđạnxuyênquađầu.Wellingtoncóhaiđiểmtựa:
HougomontvàHaieSainte.Hougomontthìcòngiữđượcnhưngbốccháy,
cònHaieSaintethìđãmất.Ởđấy,cảmộttiểuđoànĐứcchốnggiữ,chỉ
bốnmươihaingườisốngsót,tấtcảsĩquanđềubịgiếthoặcbịbắt,chỉcòn
nămngười.Banghìnbinhsĩđãchémgiếtnhautrongcáikhothócấy.Một
độitrưởngcậnvệAnh,chínhlàtayvôđịchquyềnAnh,nổitiếngtrongquân
ngũlàbấtkhảxâmphạm,đãbịmộtchúthiếuniênlínhkènPhápgiếtchết
đấy.Baringbịtốngra,Altenbịchémchếtcũngởđấy.Rấtnhiềulácờcủa
tiểu đoàn Lunebourg mà người cầm là một Hoàng Thân xứ Deux Ponts.
QuânÉcossaisxámkhôngcònmộtai,đoànkỵbinhhộphápcủaPonsonby
bịvằmnát.HọkhádũngcảmnhưngđãbịkỵbinhgiáodàicủaBrovàkỵ
binhthiếtgiápcủaTraversđèbẹp.Trongsốmộtnghìnhaihọchỉcònsáu
trăm;trongsốbatrungtá,haiđãtửtrận:Hamiltonbịthương,Materbịgiết.
CònPonsonbycũngbịngã,bịđâmđếnbảynhátgiáo.Gordonchết,Marsh
cũngchết.Haisưđoànnămvàsáubịtiêudiệt.SaukhiHougomontbịlấn
HaieSaintebịmấtthìchỉcònmộtmắtcứngnữalàmặtgiữa.Mắtcứngấy
giữ vững Wellington tăng quân củng cố, gọi Hill từ Merbe Braine, gọi
ChassétừBraineL’Alleudvề.
MặtgiữaquânAnh;đóngthànhvànhhơilõm,hàngngũđôngđặc,ởvào
mộtđịathếvữngchãi.NóchiếmcảcaonguyênMontSaintJean,đằngsaulà
làngxóm,trướcmặtlàsườndốchồibấygiờcònkhángược.Nótựalưngvào
mộtngôinhàvữngchắc-bấygiờlàtàisảncủaquậnNivelles,nằmgiữangã
bađường.Ngôinhànàyxâytừthếkỷmườisáu,toànbằngđá,làmnênmột
khối rất vững, đạn pháo bắn vào chỉ xước qua chứ không suy suyển nổi.
Chungquanhcaonguyên,quânAnhđãcắtxéncáchànggiậu,phátnhữnglỗ
trốngtrongcácchòmhoadại,giấumộthọngđạibácgiữahaicànhcây,biến
cácbụigaithànhcôngsựđặtsúng.Pháobinhcủahọđềuphụcnhưvậytrong
bụibờcả.Côngviệclừagạtấyđượcphépđemdùngvìtrongchiếntranh
thểdùngcạmbẫy.Cóđiềuhọlàmkhéoquáđếnnỗi,Napoléonhồichíngiờ
sáng,đãchoHaxođitrinhsátpháođịch,chẳngtrôngthấygìcảvàtrởvềbáo
cáolàkhôngcógìtrởngạicả,trừhaichiếnlũychắnngangcácconđườngđi
NivellesvàGenappe.Bấygiờlúacũngđãtốt;mentheobờcaonguyên,quân
Anhcũngđãchotiểuđoàn95củalữđoànKempt,trangbịbằngsúngnhẹ
nhanh,nằmphụcsẵntronglúa.
Saukhiđãchốngđãchènmộtcáchbảođảmnhưvậy,mặtgiữacủađạo
quânAnh-HàLancoinhưởvàothếkhávữngchãi.Chỗhởcủatrậnđịanày
làkhurừngSoignes,liềnsátvớichiếntrườngnhưngcócácđầmnướcGroe
NendaelvàBoitsfortcắtngang.Nếuphảilùivàođóthìdùmộtquânđoàn
cũngkhómàkhôngtiêutan,vìcáctrungđoànlậptứcvỡnátngay,cònpháo
thì chết chìm trong các đầm nước. Rút lui vào đó, theo ý kiến của nhiều
ngườitrongnghề-đànhrằngcókẻkhácbácbỏ-chỉlàmộtcuộctháothân,
mạnhainấychạymàthôi.
WellingtonrúttừcánhphảimộtlữđoàncủaChassétừcánhtráimộtlữ
kháccủaWinckevàsưđoànClintonvềtăngcườngchomặtgiữa,phụlục
hai bên là bộ binh của Brunswick, của Nassau, quân Hanovriens và quân
Đức.NhưvậylàWellingtonnắmtrongtayhaimươisáutiểuđoàn.Và,như
Charrasnói,cánhphảicủađạoquânđãbẻcụplạiđằngsaumặtgiữa.Ởchỗ
ngày nay gọi là “Bảo tàng Waterloo” làmột khẩu đội pháo khổng lồ che
khuấtsaumộtđốngbaođất.Ngoàira,Wellingtoncòncósaumộtnếpđất
cao,độikỵbinhcậnvệcủaSomersetgồmmộtnghìnbốntrămngựa,phân
nửa của đoàn kỵ binh Anh nổi tiếng. Phần của Ponsonby đã bị tiêu diệt,
nhưngđoàncủaSomersethãycònđó.
Khẩuđộipháonếubốtríxongxuôisẽcóthểhầunhưlàmộtcôngsự.
đượcđặtsaumộtbứctườngthấptrongvườn,phủvộilênmộtlớpbaocát
đắpnhanhmộtvànhđấtrộngvàcaoánngữ.Côngsựnàychưahoànthành,
vìkhôngcònđủthìgiờđểràongănchungquanhnữa.Wellingtontronglòng
băn khoăn nhưng không để lộ ra nét mặt. Suốt ngày ông ngồi trên mình
ngựa,luônluôntrongmộttưthếkhôngthayđổi,trướccáicốixaycổcủa
MontSaintJean,dướibóngmộtcâydu.Cốixaynàyhiệnnayhãycòn,duy
câyduthìmộtngườiAnh,vàoloạinhữngkẻpháhoạimàtưởngmìnhnhiệt
tình với lịch sử đã bỏ ra hai trăm francs để mua, rồi cưa và đem đi.
Wellingtonđứngđó,anhdũngmộtcáchlạnhlùng.Chungquanh,đạnpháo
tớitấpnhưmưa.Gordon,viênsĩquanphụtánữangãxuốngbêncạnh.Hill
trỏmộtquảtạcđạnđangnổ,hỏi:“Thưatướngquân,nếungàicómệnhhệ
nàothìngàiđịnhchỉthịnhưthếnàovàralệnhralàmsaochochúngtôi?”
Ôngtađáp:“Cứlàmnhưtôi”.ÔngcũngnóivắntắtvớiClinton:“Giữchỗ
nàyđếnngườicuốicùng!”Thếtrậnxấuđitrôngthấy.Ôngtanhìnvàocác
chiếnhữucủamìnhở Talavera,ởVitoria,ởSalamanquetrướckiavàlớn
tiếngkêugọi:“Nàycáccậu!Làmthếnàomànghĩđếnchuyệnrútluicho
được?PhảinghĩđếnTổQuốcAnhlâuđờicủachúngtachứ!”
Khoảngbốngiờchiều,bêntrậntuyếnquânAnhthấycóchuyểndịchvề
phíasau.ĐộtnhiêntrênngọncaonguyênMontSaintJeanchỉthấycópháo
binhvàcáctốplínhbắnlẻ,còntấtcảđềumấthút.Thậtrabịpháobinhquân
Phápđậpđuổi,họphảilùixuốngmộtnếpđấtsâu,chỗcóconđườngravào
củanhàtrạiởMontSaintJeancắtngang,đếnnayhãycòntrôngthấy.Một
sựvậnđộngchuyểnvềsauxuấthiện,trậntuyếnquânAnhđãlẩntránhmặt
trước.Wellingtonđãlùi.Napoléonreolên:“Bắtđầurútluirồi!”
VII
NAPOLÉONVUIVẺ
HoàngĐế đangốmlại cóchỗđau trongngườinên ngồingựahơi khó
chịu,nhưngchưabaogiờngườilạivuivẻnhưcáihôm18tháng6năm1815
ấy.Từsớmhômấyngườikhônglạnhlùngkhóhiểunữa,màlạihaymỉm
cười.Cáitâmhồnsâusắcấynhưbọcvỏcẩmthạch.Nhưnghômđótâmhồn
ấychẳngđắnđogì,rạngrỡhẳnra.TéraconngườitrướckiaởAusterlitzthì
âmthầm,nayởWaterloolạivuivẻ.Nhữngconngườivĩđạitrờisinhtrời
phúchonhữngsứmạnglớnlao,thườnghaycónhữngviệclàmngượcđời
nhưvậy.Nhữngvuimừngcủachúngtamơhồnhưbóngtối.ChỉcóChúa
mớicóđượcnụcườitốihậu.
BinhlínhthờiLaMãnóiCésarcười,Pompéekhóc.
[73]
NhưngPompée
lầnnàychưaphảiđãkhóc,màCésarthìchắcchắnđãcười.Đêmhômtrước,
hồimộtgiờsáng,mặcdùmưagiódữdội,ngườiđãcùngBertrandđithăm
dòcácquảđồigầnRossomme.NhìnthấyđènđómtrongtrạiquânAnhthắp
sángmộtdãydàiphíachântrời,từFrischemontđếnBraineL’Alleud,người
thấyyênlòngvàcócảmtưởnglàcáisốmệnhmàngườihẹnngàyđếntrên
cánhđồngWaterloonày,đãđúnghẹn.Ngườiđãdừngngựađứngimmộtlát,
nhìntrờinhìnmây,rồibỗngnhiênngườitangheconngườicủađịnhmệnh
ấythốtlêntrongđêmtốimộtcâunóibíẩn:“Chúngtađồngývớinhau”.
Không,ngườiđãlầm.Sốmệnhkhôngđồngývớingườinữađâu.
Đêmấyngườikhôngchợpmắttínào.Mỗiphútquađềunhưđánhdấu
bằngmộtnỗivuimừng.Ngườiđãđiquasuốthàngcậnvệ,chốcchốclại
dừnglạitròchuyệnvớinhữngngườilínhgác.Đếnhaigiờrưỡiđêm,khiđến
gầnkhurừngHougomont,nghecótiếngmộtđoànquânđangđi,trongchốc
látngườiđãtưởnglàWellingtonrútlui.NgườinóivớiBertrand:“Hậuvệ
chúngnóđangvậnđộngđểchuồn.Tasẽbắtgọnlũsáunghìnvừađápbến
Ostendeđó”.Ngườinóichuyệncởimở,hồhởinhưhồiđổbộngàymồng
mộtthángba.HồiấythấymộtngườinôngdânởvịnhJuannhiệtliệtđón
mừng,ngườiđưataychỉchođạinguyênsoáivànóito:“Kiakìa,Bertrand,
việnbinhđórồi!”Ngayđêm17rạng18thángsáuấy,ngườicũngchếgiễu
Wellington:“PhảichocáichúngườiAnhbénhỏnàymộtbàihọc!”Người
cứnóichuyệnmàngoàitrờimưacàngto,sấmchớpcàngdữ.
Đếnbagiờrưỡisáng,cáiảotưởngquânđịchrútkhôngcònnữa:Nhiều
quanpháiđitrinhsáttrởvềbáolàbênchúngchẳngđộngtĩnhgìcả.Tấtcả
đềuimlìm,lửatrongcáctrạichẳngchỗnàotắt.Quânđịchđangngủ.Mặt
đấtimlặnghoàntoàn,chỉtrêntrờilàầmĩ.Bốngiờ,línhcanhdẫnđếntrước
mặtngườimộtnôngnô.Ngườinàyđãdẫnđườngchomộtlữđoànđịch,chắc
làlữđoànVivian,đếnbốtríởlàngOhain,bêncựctả.Nămgiờ,hailínhBỉ
đàongũđưatinlàhọvừatrốnkhỏitrungđoànhọvàquânAnhđangsẵn
sàngchờđánhnhau.Ngườinóito:“Càngtốt,tathíchquậtchúnghơnlàđẩy
chúngrútlui".
Sánghômsau,ngườidừnglạiởbãicỏchỗkhúcngoặtcủaPlancenoit.
Ngườirờilưngngựa,bướcxuốngbùn,gọilínhlôitừnhàtrạiRossommera
mộtcáibànnấubếpvàmộtcáighếcụcmịch,rảimộtbórơmlàmthảmrồi
đặtlênđó.Ngườingồixuống,mởbảnđồchiếntrườngratrảilênbànrồivui
vẻbảoSoult:“Đẹpnhé!Nhưmộtbàncờ".
Đêmquamưa,đoànxequânlươngìạchmãitrongcácngảđườnglầylội,
đếnsángvẫnchưatớikịp.Quânlínhsuốtđêmbịmưaướt,khôngngủđược,
lạiphảinhịnđói.ThếmàngườivẫnnóivớiNeymộtcáchvuivẻ,nhẹnhàng:
“Trămphầnchúngtacầmchắctrongtaychínmươirồi".Támgiờ,cơmsáng
dọnra.Ngườimờinhiềuvịtướngquâncùngăn.Vừaăn,cóngườikểrằng
đêmhômkia,WellingtoncómặtởdạhộikhiêuvũtạinhàbàCôngTước
RichmondởBruxelles.Soult,vịtướngquânkhắckhổ,cónétmặtcủamột
ôngGiámMục,nghethế,liềnnói:“Hômnaymớithậtlàkhiêuvũđây!”Ney
tiếp:“Wellingtoncódạigìmàchờbệhạ!”NgườiliềnchếNeyvềcâuấy,đó
cũnglàthóiquencủangười.FleurybảovớiChaboulon:“Ôngấyđùaluôn
miệng". Gourgaud nói: “Căn bản ôngấy tính tình vui vẻ".Còn Benjamin
Constancenói:“Ôngấyđùanhiềunhưngcóphầnkỳquặchơnlàhómhỉnh".
Nhữngphútvuiđùacủacácbậcanhhùng,kểracũngđángnhấnmạnhmột
tí.Chínhngườiđãtừnggọiưubinhcủamìnhlà“dânhaycáu”,rồixáchtai,
kéorâuhọ. Và chính mồm họ lại có kẻ nói: Ngài chỉ nghịch thôi! Trong
chuyếnđibímậttừđảoElbevềđấtPháp,ngày27tháng2,đươnggiữabể
khơi,chiếcthuyềnbuồmVôĐịnhchởgiấuNapoléongặpphảichiếnhạm
ThanhPhongcủahảiquânPháp.ChiếcThanhPhonghỏichiếcVôĐịnhtin
tứcvềNapoléon.Bấygiờngườiđangđộimũcóbăngnửatrắngnửađỏlốm
đốmnhữnghìnhong
[74]
theokiểungườiđãnhậndùnglúcởđảoElbe.Người
liềnvừacườivừachụplấyốngloa,tựmìnhtrảlời:“HoàngĐếmạnhkhỏe”.
Đùađượcnhư thế kể phảiquenvớimọi biến cốlắmlắm.Bữa ăn sáng
Waterloohômấy,ngườiđãcónhiềutrậncườinhưvậy.Ănxong,ngườitrầm
ngâmmườilămphút.Sauđóhaivịtướngquânđếnngồitrênbórơm,người
đọcchohọchéplệnhraquân.
Đến chín giờ thì đạo quân Pháp chuyển mình ra trận. Toàn quân triển
khaithànhnămcánh,cácsưđoàndànthànhhaihàng,pháobinhxengiữa
cáclữđoàn,quânnhạcđitrước,cửđiệuxuấtquân,trốngrung,kènthổi.Một
rừng mũ mãng, gươm giáo lấp kín cả chân trời. Thật là một cảnh tượng
mãnhliệt,vuitươi,hùngvĩ.Lúcấy,HoàngĐếxúcđộng,reođếnhailần:
—Tuyệtđẹp!Tuyệtđẹp!
Thựclàkhótinnhưngchỉtừchíngiờđếnmườirưỡilàtoànbộđộiquân
đãchiếm lĩnhtrậnđịa, chialàmsáutuyến,hình thành,theolời củachính
Hoàng Đế, “sáu chữ V”. Cùng lúc, người ra lệnh rút từ hàng ngũ của
D’Erlon,ReillevàLobaubakhẩuđộipháogồmhaimươibốnkhẩu,đểmở
màntrậnđánhbằngcáchgiãvàoMontSaintJean,chỗcácđườngđiNivelles
vàGenappegặpnhau.Mấyphútsaukhihàngtrậnbàyxong,trongcáikhông
khíimlìmnặngtrĩutrướctrậnđánhcũngnhưtrướcmộtcơndông,khinhìn
thấycáckhẩuđộipháokéoqua,ngườivỗvàovaiHaxovànói:“Haimươi
bốncôgáiđẹpđó,tướngquânạ".
Đạiđộicôngbinhcủađạoquânthứnhấtđượcngườichỉđịnhsẽchếttại
MontSaintJeanmộtkhichiếmđượclàng,đangdiễuquatrướcmặt.Người
nhìnhọmỉmcườikhuyếnkhíchvìtrongbụngngườicầmchắcsẽthắng.Tâm
hồnngườilúcbấygiờhoàntoànthanhthản,chỉcómộtlầnngườibuôngmột
lờithươnghạikiêukỳ.Đólàkhithấybêncánhtrái,ởchỗngàynaycònmột
ngôi mồ to tướng, đoàn kỵ binh Écossais nổi tiếng, quân phục màu xám,
ngườingựatokhỏe,độingũdàyđặc,ngườithốtlên:“Thậtphíquá!"Sauđó
ngườilênngựa,đếntrướcRossomme,chọnmộtchỗđứngquansát.Đó
chỗthứhaingườiđứngtrongtrậnnày,mộtmôđấtcỏhẹpbênphảiđườngđi
từGenappeđếnBruxelles.Vàobảygiờtối,ngườidờiđếnchỗthứba,giữa
BelleAlliancevàHaieSainte.Chỗnàyđángsợquá.Nólàmộtmôđấtkhá
cao, nay hãy còn đó. Đằng sau là đoàn vệ binh tập trung trên sườn dốc.
Chungquanhmôđất,đạnpháonhảythialiatừmặtđườngđếntậnchỗngười
đứng.TrênđầungườiđạntođạnnhỏvèovèonhưhồiởBrienne.Vềsau,
ngườitanhặtđượcngaydướichânngựacủangười,nhiềuquảđạnđạibácđã
gỉ,nhữngthanhgươmvàmảnhđạncáchđâymấynămchẳngcònhìnhthùgì
nữavàgỉăngầnhết.
Người ta còn đào được một quả tạc đạn 60 ly, thuốc nổ còn nguyên,
nhưngngòiđãbịgãysátvỏ.Chínhởtrạmthứbanày,trôngthấyngườinông
dândẫnđườngLacoste,vìcóthểgâytrởngạinênbịtróingồisaulưngmột
kỵbinh,cứhoảnghốtquaymặtmỗilầnđạnnổvàcốsứcnấpvàolưngkỵ
binhnày,ngườiđãmắng:“Đồngu!Xấuhổchửa!Khéokhôngrồilạibịbắn
chếttừphíalưnggiờ!”Tựtaykẻviếtsáchnàycũngđãtìmthấyởsườndốc
củamộtmôđấtnày,khiđàolớpcátrấttơiởđây,vếttíchcủamộtquảbom
gỉđãlàmnátvụnvàmộtsốnhữngthanhsắtcóthểlấytaybẻgãynhưnhững
quedút.
Nhữnglàmsóngđấtnhấpnhôtrêncáccánhđồngvànghiêngđổvềcác
hướngkhácnhautrướcđâylànơihaibênNapoléonvàWellingtonđấusức,
naykhôngcònnhưhồi18tháng6năm1815nữa,điềuđómọingườiđềurõ.
Vìmuốnlấyởmảnhđấttangtócnàyvậtliệucầnthiếtđểdựnglênmộtđài
kỷniệm,ngườitađãlàmthayđổicảđịahìnhcũ.Chonên,ngaylịchsửcũng
ngẩnngơ,không còn nhận ra đâulàđâunữa.Muốn cho đất nàyđượcvẻ
vang,ngườitađãvạtcảmặtmũinóđilànhưvậy.Hainămsau,Wellington
trởlạiWaterloobuộcphảikêulên:“Cáichiếntrườngcủatôi,ngườitađãđổi
kháchết”.Chỗbâygiờlàcáinềnđấttohìnhtháptrênđặtconsưtử,ngày
xưacòncócáimỏmkhácao,thoaithoảivềhướngNivellesthànhmộtlối
bậc thang đi lại được, nhưng về phía nẻo đi Genappe thì gần như là dốc
đứng.Sườndốcấycaobaonhiêu,ngàynaycóthểđobằngchiềucaocủahai
nấm mồ to tướng như hai gò đất ôm lấy con đường từ Genappe đến
Bruxelles,mộtcáidànhcholínhAnh,mộtcáidànhcholínhĐức.Không
cáinàocholínhPhápcả.ĐốivớinướcPháp,tấtcảcánhđồngnàylàmộđịa.
Hàngnghìnhàngvạnxebòđấtđãđượcđắpthànhmộtgòchuvinửacâysố,
caonămmươithước,nhờvậycaonguyênMontSaintJeanbâygiờcóthể
leolênbằngmộtlốithoaithoải,chứngàyxưa,hồiđánhnhau,nhấtlàvềphía
HaieSaintethìdốcngượcvàcaolắm.Sườnđồiởđónghiêngdựngđếnnỗi
đạibácquânAnhđặtởđấykhôngtrôngthấydướichânmìnhcáinhàtrại
nằmgiữa đámthunglũng, chỗtrungtâm củatrậnđánh. Ngày18tháng 6
năm1815,mưalạixóilởthêmnhữngsườndốckhókhănnày.Lạithêm
bùn,nênleocàngkhó,vìkhôngchỉcóleomàcònphảilộilầynữa.Dọctheo
mỏmcómộtthứhàodài,từxakhómàđoánrađược.
Đườnghàoấylàcáigìvậy?Xinnóingay.ĐâylàđấtBỉ,BraineL’Alleud
làmộtcáilàng,Ohainlàmộtcáilàngkhác.Hailàngấyđềuẩnmìnhtrong
nhữngkhuỷuđấtthấp,cómộtcon đườngđộmộtdặmrưỡinốiliềnnhau.
Conđườngnàybăngquamộtcánhđồngnhấpnhônênđâyđólạichuisâu
vàocácngọnđồinhưmộtrãnhcày,dođó,mộtđôinơi,conđườngthựcchất
làmộthàosâu.Năm1815cũngnhưngàynay,conđườngấycắtngangmỏm
caoMontSaintJeanởquãnggiữahaiconđườngđiGenappevàNivelles.
Chỉcókháclàngàynaynóbằngmặtvớicánhđồng,cònhồiđónólàmột
đườngtrũng.Haibờcaocủanó,vềsau,ngườitađãsanđiđểđắpvàocái
nềnđấtkỷniệm.Tuyvậyphầnlớnconđườnghãycònlàmộtconhàogiao
thông,cókhisâuđếnhàngtrượngvàhaibênbờcaongượcrảiráclạisạtđổ,
nhấtlàvềmùađông,khitrờimưato.Tainạnhayxảyracácnơiđó.Đến
cổnglàngBraineL’Alleud,conđườngquáhẹp,đếnnỗimộtngườibộhành
đãbịmộtcáixebònghiến.Tấmbiađádựngbênnghĩađịađãghirõtênhọ
ngườixấusố:ÔngBernardDebrye,nhàbuônởBruxelles,cũngnhưngày
tháng xảy ra tai nạn, tháng 2 năm 1637.
[75]
Trên ngọn cao nguyên Mont
SaintJean,conđườnglạiđặcbiệtsâu,mộtngườinôngdân,MathieuNicaise
bịđấttrênbờlởxuống,đãchếtnăm1783,nhưcóghitrênmộttấmbiakhác.
Tấmbianày,phầntrênđãvùilấpkhingườitavỡhoang,nhưngphầnđếbị
lậtngượcngàynayhãycònthấytrênsườncỏbêntráiconđườnglớn,giữa
HaieSaintevànhàtrạiởMontSaintJean.
ConđườngtrũngmentheomỏmMontSaintJeanấy,cáirãnhsâutrên
ngọnsườnđồicaoấy,cáivệtlõmkhuấttrongđấtấy,chẳngcógìbáohiệu
nócả.Chonên,trongtrậnđánhnhauhômđó,chẳngaitrôngthấynóvà
thếnótrởthànhmộtvậtkinhkhủng.
VIII
HOÀNGĐẾHỎINGƯỜIDẪNĐƯỜNGLACOSTE
Thếlà,sánghômđánhtrậnWaterloo,Napoléonlấylàmvừaý.Nhưvậy
làphải,vìkếhoạchtrậnđánhdoôngphácra,nhưtrênđãnói,đúnglàtuyệt
diệu.
Trậnđánhbắtđầu.Diễnbiếnthậtphứctạp.Hougomontvẫncốthủ,Haie
Saintechiếnđấukiêntrì,Bauduinchết.Foyloạikhỏivòngchiến.Lữđoàn
Soyetannáttrướcmộtbứctườngbấtngờ.Guilleminottrongtaykhôngpháo
dùng,khôngthuốcsúng,mộtsựdạidộthại.Cáckhẩuđộipháosalầy.Mười
lămkhẩuthiếubảovệbịđịchđánhtơibờitrongmộtđoạnđườngtrũng.Đạn
tráiphárơivàogiữahàngngũđịch,chuixuốngđấtnhão,khoétthànhhốsâu
làmchobùnbắnratungtóechứchẳngcómảnhđạnnào.Piréđemkỵbinh
ra biểu diễn một cách vô ích ở Braine L’Alleud, làm cho cả đoàn người
ngựa,mườilămđạiđội,gầnnhưbịxóasổ.CánhphảiquânAnhchưacó
khiếnnaonúng,cánhtráichưabịtiêuhaođángkể.ViệchiểulầmcủaNey
thậtkỳlạ:Đánglẽraphảirảirathìlạichocảbốnsưđoàncủaquânđoànsố
1dàntrậnđôngđặc.Nhữngđộihìnhhaimươibảyhàngdàybít,nhữngtrận
tuyếnhaitrămngườisansát,cứthếmànộpmìnhchođạnghémcủađịch,cứ
thếmàđểchođạnđạibáckhoétnhữnglỗtrốngkinhkhủng.Hàngngũcác
độixungkíchrờirạc.Bourgeois,DonzelotvàDuruttelâmnguy,Quiot bị
đẩylui.TrungúyVieux,nhàlựcsĩtốtnghiệptrườngbáchkhoa,bịthương
tronglúcđangvácbúaphácửaởHaieSainte,vìquânđịchbắntừtrênchiến
lũychắnngangkhuỷuđườngtừGenappeđiBruxelles.SưđoànMarcognet
bịkẹpgiữabộbinhvàkỵbinhđịch,mộtđằngbịquânbộcủaBestvàPack
núp trong ruộng lúa bắn gần sátnách, một mặt bị quân kỵ củaPonsonby
chém.CôngTướcSaxeWeimarvẫnchiếnđấuvàgiữvữngkhiđộipháobảy
khẩucủaôngbịhóc,mặcdùBáTướcD’Erlon,FrischemontvàSmohaintấn
côngmãnhliệt.Lácờcủatrungđoàn105bịmất,lácờcủatrungđoàn45
cũngbịcướp.CáitênkỵbinhPhổ,mặcquânphụcđen,bịlínhgáccủađoàn
cơđộngbatrămngườiđisụcgiữaWavrevàPlancenoitbắtđược.Những
điềunókhairathậtđánglo.Grouchyđếnchậmquá.Mộtnghìnnămtrăm
ngườichếttrongvườnquảHougomonttrongnonmộtgiờ.Mộtnghìntám
trămngườingãchungquanhHaieSaintetrongmộtthờigianngắnhơn.Tất
cảnhững sự kiện bão táp ấy diễn ratrướcmặtNapoléonnhưnhững đám
mây vần của trận đánh. Nó chỉ làm cho mắt rồng hơi mờ đi một thoáng,
nhưngkhônghềlàmcholòngtinsắtđáấylunglay.Ôngđãquennhìnthẳng
vàochiếntranh.Ôngkhôngbaogiờđemtừngchitiếtmàcộnglại.Consố
khôngquantrọnglắm,chỉcốtnóđưađếntổngsốcuốicùnglàchiếnthắng.
Chodùnhữngbướcđầucóchệchchoạc,ôngcũngchẳngvìthếmàlongại,
vìôngtinchắcmìnhnắmđíchcuốicùng.Ôngbiếtchờđợi,coimìnhnhư
ngoàivòngsốmệnhvàngangtầmvớisốmệnh.Cóvẻnhưôngnóivớinó:
“Màyđừnghòng”.Napoléonlànửaánhsángnửabóngtối.Ôngcảmthấy
phía tốt thì mình được bảo vệ, còn phía xấu thì mình được khoan dung.
Khôngbiếtđólàđiềucóthậthaylàôngtinnhưthế,nhưngsựthật,cóthể
nóilàmọisựviệcđềunhưđồngmưuvớiông,vềhùavớiông,chonênông
mớicócáimàthờicổgọilàtínhbấtkhảxâmphạm.
Tuy nhiên, khi người ta đã từng trải qua Bérésina, Leipsick,
Fontainebleau,thìlẽrangườitacũngcóthểhoàinghiWaterloo.Trêncõi
caothâmnghìntrùng,đãgợnmộtnétcaumàyhuyềnbí.LúcWellingtoncho
quânlùilại,Napoléonthấyngườimìnhrungđộng.CaonguyênMontSaint
JeantronggiâylátđãvắngbóngquânlínhvàtrậntuyếnquânAnhbiếnmất.
Địchtậphọplạinhưngđồngthờicũnglẩntránh.Napoléongầnnhưnhổm
ngườiđứnglênbànđạp.Tronggiây látchiếnthắngnhưmộttiachớpvụt
hiệntrongmắtông.
WellingtonmàbịđẩylùiđếnrừngSoignesvàbịtiêudiệt,tứcnướcAnh
bị nước Pháp quậtngã một cách vĩnh viễn. Đó lànhững thảm bại Crécy,
Poitiers, Malplaquet, Ramillies được phục thù. Các điều khoản Azincourt
ngườianhhùngMarengosẽxóasạch.Vừanhẩmtrongócgiaiđoạnghêgớm
ấy,Napoléonvừađưaốngnhòmnhìnkhắpmộtlượtcuốicùngtấtcảcácvị
trítrênchiếntrường.Đoànquâncậnvệ,súngchốngxuốngđất,sẵnsàng
đằngsau,phíadướithấp,theodõicáccửchỉcủaông,trongbụngtinnhưtin
ởChúa.Ôngsuynghĩ,ôngquansátcácsườnđồi,đểýcácđườngdốc,nhìn
xoimóicácbụicây,cácthửaruộngmạch,cácđườnghẻm;cócảmtưởng
ôngtòmòđếmtừngbụigai.Ôngnhìnkháchămchúcácchiếnlũycủađịch
trênhaiconđườnglớn.Haichiếnlũy,haiđốngcâychồngchấtlênnhau,khá
rộng.CáitrênđườngGenappe,phíatrênHaieSainte,cóhaikhẩuđạibác;
trongtoànbộpháobinhđịchchỉhaikhẩunàylàchĩatớiđượcphíacuốicủa
chiếntrường.CáitrênđườngNivellesthìsángloángnhữnglưỡilêcủalữ
đoànHàLandoChasséchỉhuy.ÔngcũngchúýđếnngôinhàthờcổSaint
Nicolas bên cạnh, quét vôi màu trắng, ở góc đường tắt ngang đi Braine
L’Alleud. Ông nghiêng mình thì thầm với người dẫn đường Lacoste. Tên
nàylắcđầurahiệulàkhôngcógì,chắcchắnlànóxảoquyệt.
Napoléonngồithẳngngườilại,trầmngâm.Wellingtonđãlùi.Chỉcònđè
bẹphắntaluônmộtthể.ĐộtnhiênNapoléonquaylạiđằngsau,ralệnhcho
mộtchiếnsĩliênlạcphingựacấptốcvềParisbáotinchiếnthắng.
Napoléonvốnlàmộttrongnhữngthiêntàigâyrabãotáp.Ôngvừatìmra
được đòn sấm sét của mình. Ông xuống lệnh cho kỵ binh thiết giáp của
MilhaudđánhchiếmcaonguyênMontSaintJean.
IX
ĐIỀUBẤTNGỜ
Đoànquânấygồmbanghìnnămtrămngườidànthànhmộthàngtrậndài
mộtphầntưdặm.Ngườihộpháp,ngựakhổnglồ.Tấtcảlàhaimươisáuđại
độikỵbinh.HọcósưđoàncủatướngLefebvreDesnouetteslàmhậuthuẫn,
lại thêm một trăm linh sáu cấm vệ quân ưu tú, một nghìn một trăm chín
mươibảykhinhkỵbinhvàtámtrămtámmươikỵbinhxửtrườngthương
trongđộiquâncậnvệ.Họđộimũkhôngcólôngvàmặcgiápsắt,súngngắn
gàibênyên,gươmdàitreolủnglẳng.Buổisánghồichíngiờkhihọtiếnra
mặttrận,độingũhùngdũng,cờmởtrốnggiong,nhạcbinhcửbàiBảoVệ
ĐếQuốc,mộtđộitrọngpháobênsườn,mộtđộiởtrungtâm,toànquântrầm
trồkhenngợi.Đoànquânxếprảirahaihàng,giữahaiconđườngGenappe
vàFrischemontởtrongtrậntuyếnthứhaidũngmãnhmàNapoléonđãbốtrí
mộtcáchrấtkhoahọc,bêntráicóđoàngiápbinhcủaKellermann,bênphải
cóđoàngiápbinhcủaMilhaud,nhưhaicáicánhsắt.SĩquancầnvụBernard
manglệnhcủaNapoléonđếnchohọ.TướngNeyvunggươmxônglêntrước.
Cảđoànquânrầmrộtiếntheo.
Mộtcảnhtượnghùngvĩdiễnra.Tấtcảđoànkỵbinh,gươmvungcao,cờ
bayphấpphới,kèntrốngvangvang.Nghìnngườinhưmộtphingựatừtrên
đồiBelleAlliance,chínhxácvàmãnhliệtlaoxuốngcáithunglũngkhủng
khiếpđãchônvùibaonhiêuchiếnbinh,khuấthẳnsaulànkhóiđạnrồilại
xuấthiệnphía bên kia thung lũng,độingũvẫnkhépchặt thành một khối
chắcnịch,ngựaphidướilànmưađạn,leolênsườnđồiMontSaintJeanlầy
lộighêgớm.Đoànkỵbinhxônglênoainghiêm,dữdội,khôngnaonúng;
tiếngvóngựaầmầmgiữanhữngđợtsúngtrườngvàđạibác.Haisưđoàn
nhưhaimũidùitiếnlên,sưđoànWathierbênphải,sưđoànDelordbêntrái,
trôngxatưởng hai con rắnthépkhổnglồtrườn lên đỉnh đồivàbăngqua
chiếntrườngnhưmộtđiềukỳdiệu.
Sauđợtxungphongkinhkhủngcủađộikỵbinhđánhchiếmlũybờsông
Moskowatrướckia,thậtchưatừngthấymộtcuộctấncôngnàoghêgớmnhư
thếnày.VắngmặtMuratnhưngcòncóNey.
[76]
Đoànquântiếnthànhmột
conquáivật,tấtcảchỉcómộtlinhhồn.Nhữngđộiquândânglênnhưsóng
trào,cuồncuộnnhưconbạchtuộcuốnmìnhsaulànkhóimùmịtráchtoang
ởđôichỗ.Mũ,gươm,quayđao,môngngựachồmchồmtrongtiếnghòhét,
tiếngđạibác,tiếngkèn,gâynênmộtcảnhnáođộngdữdộivàcókỷluậtghê
rợn.Trêntấtcảcáikhốichuyểnđộngấynổibậtnhữngmảnhgiápsắt,như
vẩytrênmìnhconrắnkhổnglồ.Cảnhtượngthậthùngvĩnhưởthờicổđại
xaxôi,trongnhữngtruyềnthuyếthoangđường,nhữngđoànquânkhổnglồ
mặtngườimìnhngựaxônglênnúiOlympe,nhữngđoànquânkinhkhủng,vĩ
đại,bấttử,nửathầnlinhnửadãthú.
Mộtsựngẫunhiên:Haimươisáuđạiđộibộbinhchờđónhaimươisáu
đạiđộikỵ binh. Bên kia đỉnhđồi,nấpsau những cỗ pháo ngụytrang,bộ
binhAnhbốtríthànhmườibađộihìnhvuông,mỗiđộihìnhvuônggồmhai
đạiđội,dànthànhhaihàngtrận,bảyôhàngthứnhất,sáuôhàngthứhai,
súngkềvai,nòngchĩathẳngvềphíatrướcmặt,chờđónquânthùsắpđến,
bìnhtĩnh,imlặng.Họkhôngtrôngthấyđoàngiápbinh,đoàngiápbinhcũng
không trông thấy họ. Họ nghe đoàn kỵ binh phi ngựa tới như sóng triều
dâng,tiếngvóngựadồndập,nhịpnhàngcàngngàycàngrõ,banghìncon
ngựađangphinướcđại,tiếngáogiáp,tiếnggươmloảngxoảngvàmộthơi
thởlớnthậtlàghêgớm.Mộtphútimlặngkinhhãi,rồiđộtnhiêntrênđỉnh
đồixuất hiện một hàng cánh tay vung gươm, mũsắtnhấpnhô, kèn đồng
sángloáng,cờphấpphới,banghìncáiđầu,banghìnbộriamépxámcùng
kêulên:“HoàngĐếvạntuế!"Tấtcảđoànkỵbinhxônglên,mặtđồirung
chuyểnnhưmộtcơnđộngđất.RồibỗngnhiênởphíatảquânAnh,ởphía
hữuquânta,nhữnghàngkỵbinhđầuchồnlạivàthétlênmộttiếngrùngrợn.
Họđãxônglênđếnngọnđồi,máusôisụcmuốntiêudiệtngayquânthù,xéo
bẹpnhữnghàngbộbinhvàpháobinhcủagiặc,bỗngnhiênmộtcáivựcthẳm
hiệnragiữahọvàquânAnh:ChínhlàconđườngtrũngOhain.
Giâyphútkinhkhủng.Vựcthẳmbấtngờhiệnratrướcmặt,ngaydưới
chânngựa,sâuhaisải,miệngtoanghoác.Đoànkỵbinhxônhauxuốngvực,
hàngthứhaixôhàngthứnhất,hàngthứbaxôhàngthứhai,ngựachồmlên
ngãngửa,giơbốnvórồicứthếtuộtxuốngvựcđèlênnhữngngườikỵbinh;
khôngsaogiữlạiđược;đoànkỵbinhxônglênnhưvũbão,tưởngđèbẹp
quânAnh,lạixéolênquânPháp.Phảilấpđầycáivựcácnghiệtấythìcái
vựcmớiđểchoquânPhápvượtqua,ngườingựacứxônhauxuốngđèbẹp
lẫnnhau,nghiếnnátlẫnnhauthànhmộtkhốithịtkinhkhủng.Khivựcđãlấp
đầy,nhữnghàngkỵbinhsauxéolênngười,ngựamàtiến.Gầnmộtphầnba
lữđoànDuboisbịvùidướivực.Thuatrậnbắtđầutừđấy.
Người địa phương truyền lại, chắc là phần nào ngoa ngoắt, hai nghìn
ngựa,mộtnghìnnămtrămkỵbinhbịchôndướiconđườngtrũngOhainnày.
Consốđócólẽgồmcảnhữngxácchếtngàyhômsaungườitavứtxuống
đấy.CũngnênnhắclạirằngchínhlữđoànDuboisthấtbạinặngnềởđây,
một giờ trước tai nạn, đã tấn công quân địch và giật lá cờ của tiểu đoàn
Lunebourg.
Napoléon trước khi ra lệnh xung phong cho đoàn kỵ binh Milhaud đã
thămdòđịahình,nhưngkhôngnhìnthấytrênmặtđồimộtdấuvếtgìcủa
conđườngtrũngOhain.CáinhàthờtrắngnhỏởgócđườngNivellescũngđã
khiếnôngnghingờ,ôngđãhỏingườidẫnđườngLacostechỗấycóchướng
ngạigìkhông.Ngườidẫnđườngtrảlờikhôngcógì.Cáilắcđầucủamột
ngườinôngdânđãlàmsụpcảcơđồcủaNapoléon,nóinhưvậycũngkhông
ngoalắm.
Nhiềuvậnnạnkháccònđếntiếp.CóthểnàoNapoléonthắngđượctrận
này không? Chúng tôinói: Không. Vì sao?Tại Wellington? Tại Blücher?
Không.DoChúamàracả.BonapartemàthắngtrậnởWaterloothìđiềuđó
khônghợpvớiquyluậtcủathếkỷmườichínnữa.Rấtnhiềusựkiệnmới
đangchuẩnbịxuấthiện,nhưngNapoléonkhôngcóchỗđứngtrongđónữa.
Từlâuđãcódấuhiệuviệcchẳngchiềungười.Đãđếnlúcconngườitorộng
ấyphảisụpđổ.Conngườiấyđènặngquáđánglênvậnmệnhnhânloạilàm
lệchmọithếcânbằng.Riêngmộtmìnhôngmàchấpcảvũtrụ.Tấtcảsinh
lựctràntràocủaloàingườitậptrungvàomộtđầuóc,cảthếgiớinhưdâng
lêntrítuệmộtconngười,nếutìnhhìnhđómàkéodàithìvănminhcó
tiêudiệtmất.Đãđếnlúcluậtcônglýkhônggìsuysuyểnnổiởtrêncaophải
chúý.Bởivìchắchẳnbaonhiêunguyêntắc,baonhiêulựclượngđiềukhiển
mọisựvậnđộngbìnhthườngtronglĩnhvựctinhthầncũngnhưtronglĩnh
vựcvậtchất,đãlêntiếngphànnàn.Máuthànhsông,xươngthànhnúi,tiếng
khócmấtcon,mấtchồng,còncónhữnglờikêucanàođángsợhơn!Khimặt
đấtrênxiếtdướimộtáchquánặngnề,thìtừbóngđêmcũngcónhữnglời
rênrỉhuyềnbívangđếncaoxanhlồnglộng.
Napoléonđãbịtốgiáctrướcđấttrờivàsựsụpđổcủaôngđãđượcquyết
định.BởivìônglàmrầyChúa.ChonênWaterloonàophảilàmộttrậnđánh,
đólàcảnhtượngđấttrờingảvềphíakhác.
X
CAONGUYÊNMONTSAINTJEAN
Cùnglúcvớicáihàosâu,cáckhẩuđộipháocũngxuấthiện.Sáumươicỗ
đạibácvàmườibađộihìnhvuôngnổsúngnhưsấmsétvàođoàngiápbinh,
gầnnhưngaysátnách.TướngDelordgandạ,đưataylênchàopháoAnh
nhưtheokiểunhàbinh.Tấtcảpháobinhcơđộngcủađịchđềuphóngnhanh
trở vào giữa các đội hình vuông. Giáp binh không có lấy một lúc được
ngừnglạiđểchỉnhđốn.Taihạiởđườngtrũngcólàmchohọthiệthạinhiều,
nhưngkhônglàmchohọngãlòng.Đólànhữngconngười,cònítbaonhiêu
càngdũngcảmbấynhiêu.
Chỉ một mình đội ngũ của Wathier lâm vào tai họa. Còn đội ngũ của
Delord,thìhìnhnhưNeylinhcảmsẽcócạmbẫy,nênchotiếntạtquabên
trái,dođóđãđếnnơinguyênvẹn.Họphingựanhảyxổvàocácđộiquân
địch.Ngườinằmrạptrênlưngngựa,ngựabuônglỏnghếtcương,gươmsẵn
sàng,súnglămlăm.Lâmtrậncónhữnglúcmàtinhthầncủangườilínhlàm
choconngườihọrắnlạinhưtượngđồng,nhưsắtđá.Đólàcáctiểuđoàn
quânAnh,bịtấncôngmộtcáchđiêncuồng,nhưngvẫntrơtrơ.
Cảnhtượngthậtkinhkhủng.CácđộihìnhvuôngAnhđềubịtấncôngbốn
mặt một lúc. Chung quanh họ, người ngựa, gươm giáo quay lộn cuống
cuồng. Nhưng họ vẫn lạnh lùng, hàng ngũ chỉnh tề. Hàng thứ nhất, quỳ
xuống,chĩalêrađằngtrước,chờgiápbinhxôngtới,trongkhihàngthứhai
nhằmbắn.Sauhàngthứhaicácpháothủnạpđạnvàopháo;nạpxong,đằng
trướcdãnrachomộtloạtđạnghémbắnvãirarồilạikhéplại.Giápbinhđáp
lạibằng cáchchongựa xéolênngườihọ.Cácconngựatolớnchồmlên,
nhảyquacáchàngngười,phónglêntrêncácdãylêrồicảkhốingườingựa
khổnglồđổsầmxuốnggiữabứctườngngười.Đạnpháochọcthủngtừnglỗ
tronghàngngũgiápbinh,giápbinhphávỡtừngmảngcủađộihìnhvuông.
Từngdãyngườibiếnmất,ngãlăn,bịnghiềnnátdướichânngựa.Nhiềulưỡi
lêcắmlútvàobụngnhữngngườingựaấy.Cácvếtthương,dođócũngkỳdị,
khôngđâucó.Giápbinhđánhnhưđiênnhưdại,cácđộihìnhvuôngcóbịsứt
mẻ,nhưngchỉbịthuhẹplạichứkhônglaychuyển.Đạnghémcủahọcứliên
tụcnổvàogiữađoànngườitấncông.Quangcảnhtrậnđánhthậtkỳ quái.
Cácđộihìnhvuôngchẳngcònlàbinhlínhnữa,màlànhữngnúilửa;cácđội
giápbinhchẳngcònlàquânkỵmãnữa,màlàmộttrậnbão.Mỗimộtđội
hìnhvuônglàmộtnúilửabịmộtđámmâytấncông;phúcthạchđánhnhau
vớisấmsét.
Độihìnhvuôngbêncựchữu,ởvàovịtrítrốngtrảinhấtnênbịtiêudiệt
gầnhếtngaytừnhữnghiệpđầu.Đólànhữngbinhlínhcủatrungđoàn75
vùng núi Écossais. Trong lúc tứ phía mọi người đâm chém nhau thì anh
chàngquânnhạctayômkèn,ngồitrêncáitrốngcủamình,vẫnlơđễnhđưa
cặpmắtnhớrừngnhớsuốinhìnvàochỗxaxôi,dạolênmấyđiệunúirừng.
DânÉcossaischếtvẫnnhớđấtBenLothiancủahọcũngnhưdânHyLạplìa
đờivẫnnghĩđếnvùngArgoscủamình.Mộtlưỡigươmkỵbinhđãchémđứt
cảcánhtaylẫncâykèn,giếtchếtnhạccông,cắtngangluônkhúcnhạc.
Quânsốđoànkỵbinhvốnđãítlạigiảmđirấtnhiềusautainạnởđường
trũng,phảiđươngđầugầnnhưvớitoànbộquânđộiAnh,nhưngđượccáihọ
hănglêngấpbội,mộtngườinhưnhânthànhmười.Tronglúcấythìmộtsố
tiểuđoànHanovriensnúngthế.Wellingtontrôngthấybènnghĩđếnkỵbinh
củamình.GiáNapoléonlúcấy,cũngnghĩđếnbộbinhthìcólẽôngđãgiành
phầnthắng.Nhưngôngđãquên,cáiquênđólàmộtlầmlỗilớndẫnđếntai
họakhôngtàinàotránhkhỏi.
Đoàngiáp binh đang ở thế tiến công, đột nhiêncảmthấynhưbị phản
kích.Kỵbinhđịchđãởsaulưng.Thếlàmặttrướccócácđộihìnhvuông,
mặtsaucóSomersetvớimộtnghìnbốntrămkỵbinhcậnvệ.Ôngtacòn
bênphảiđộikhinhkỵĐứccủaDornberg,bêntráiđộikhinhkỵBỉcủaTrip.
Giápbinhnhưthếlàbịbộbinhvàkỵbinhđánhtứphía,phảichốngđỡcả
bốnmặt.Chẳngságì!Cảđoàntrởthànhmộtcơnlốc.Tinhthầnanhdũng
củahọthậtkhônglờinàotảxiết.Lạithêm,saulưng,pháobinhvẫnnhằmhọ
mànổkhôngngớt.Vìthếhọbịthươngtừsaulưng!Trongmớhiệnvậtgọilà
BảoTàngWaterloocòngiữmộtbộgiápcủahọbịthủngởbảvaibằngmột
viênđạnsúngcỡtoấy.
ChốnglạinhữngconngườiPhápnhưvậy,tấtphảicónhữngconngười
Anhcũngnhưvậy.Vìthếcũngkhôngcònlàmộtcuộchỗnchiếnnữa,mà
mộtcuộcvậtlộntốitrờiđenđất,mộtcuồngnộ,mộtcơnbốcđồngghêngười
củatâmhồnvàcanđảm,mộttrậnsấmsúngchớpgươm.Chỉtrongchốclát
từmộtnghìntưkỵbinhcậnvệAnhchỉcòntámtrăm.TrungtáFullerbịgiết.
NeydẫndộikỵbinhcủaLefebvreDesnouettesxôngtới.CaonguyênMont
SaintJeangiànhđigiậtlạivớiđịchđếnlầnthứhai.Giápbinhđánhvớibọn
kỵbinhrồilạiquayđánhvớibọnbộbinh.Hay,nóiđúnghơn,cảđámngười
ngựaloạnxạnàyquắpchặtlấynhau,khôngbênnàochịurờibênnào.Giáp
binhđãxungphongmườihailần.Neymấtđếnconngựathứtưbịgiếtdưới
đùimình.Mộtnửagiápninhnằmlại,trênđồi.Nhưngcácđộihìnhvuông
quânAnhvẫnđứngvững.Cuộcchiếnđấukéodàihaitiếngđồnghồ.
ĐạoquânAnhbịlunglaymộtcáchnghiêmtrọng.Thậtchẳngcònnghi
ngờgìnữa,nếuđoànkỵbinhthiếtgiápmàkhôngyếuđivìcáitaihọaởcon
đườngtrũng,thìhọđãđánhtanmặtgiữađạoquânAnhvàquyếtđịnhthắng
lợi.ChínhđoànkỵbinhthầnkỳnàyđãlàmchoClinton,conngườiđãtừng
chứngkiếncáctrậnTalaveravàBadajoz;phảingâyngườikhâmphục.Còn
Wellingtonxemnhưbaphầntưthuatrận,vẫntrầmtrồmộtcáchanhhùng:
“Tuyệtvời!”
[77]
Giápbinhđãtiêudiệtbảytrongsốmườibađộihìnhvuông,
chiếmvàpháhỏngsáumươikhẩutrọngpháo,cướpcủacáctrungđoànđịch
sáulácờvàchobagiápbinhvàbakỵbinhcậnvệmangvềchoNapoléon
trướctrạiởBelleAlliance.
TìnhthếcủaWellingtonđãxấuđi.Trậnchiếnkỳlạnàygiốngnhưmột
cuộcđọsứcgiữahaingườiđãbịthương,nhưngvẫnquyếtliệt,bênnàocũng
vừađánhvừacốhếtsứcnêndầndầnmáuragầnhết.Bênnàosẽngãxuống
trước?
Cuộcvậtlộntrêncaonguyênvẫntiếpdiễn.Đoàngiápbinhđãtiếnđến
đâu?Khôngaicóthểbiếtrõ.Điềuchắclàhômsautrậnđánh,ngườitatìm
thấymộtgiáp binh, cả ngườilẫnngựachết trong cái giàncânxeở Mont
Saint Jean, đúng chỗ bốn con đường Nivelles, Genappe, La Hulpe
Bruxellesgặpnhauvàcắtnhau.Anhgiápbinhấyđãchọcthủnghàngtrận
củaquânđịch.Mộttrongmấyngườikéoxácanhtara,hiệncònsốngởMont
SaintJean,tênlàDehaze.Hồiấyôngtamườitámtuổi.
Wellingtoncảmthấythếtrậncủamìnhkhôngđứngnổinữa.Tanvỡđến
nơirồi.Đoàngiápbinhchưađạtđượcmụctiêu,vìchưachọcthủngđược
mặtgiữa.Haibêncùngcómặt,trêncaonguyênMontSaintJeanchứchưa
bênnàochiếmđược.NóichođúngthìphầnlớncònởtrongtayquânAnh.
Wellingtongiữkhulàngvàcánhđồngtrêncao,Neychỉchiếmmỏmvàsườn
thấp.Cảhaibênđềunhưcắmrễxuốngmảnhđấtghêrợnnày.Tuynhiênsự
suyyếucủaquânAnhxemchừngkhôngcứuchữanổi.Đạoquânđãthiệthại
ghê gớm quá. Ở cánh trái, tướng Kempt đòi viện binh. Wellington đáp:
“Khôngcó.Bảoôngấytửthủthôi!”Gầnnhưcùnglúcấy,Neycũngxin
HoàngĐếchobộbinhchiviện.Napoléonkêulên:“Bộbinh!Lấyđâurabộ
binh?Họalàbảotađẻra!”Trùnghợpngẫunhiênvàkỳlạ,nhưngthậtrađó
chỉlàtìnhtrạngbênnàocũngkiệtsức.
Tuynhiên,phíabênAnhnghiêmtrọnghơn.Nhữngđợtxungphongdữ
dộicủacácđộigiápthépngựcđồngấyđãnghiềnnátbộbinhđịch.Cóchỗ
đóngmộttrungđoànnaychỉcònmấyngườichungquanhmộtlácờ.Cótiểu
đoànchỉcònmộtđạiúyhoặcmộttrungúychỉhuy.SưđoànAltenởHaie
Sainteđãbịđánhtơitảthìnayhầunhưbịtiêudiệt.LữđoànBỉdũngcảm
của Van Kluze xác nằm ngổn ngang trong ruộng mạch trên đường đi
Nivelles.LínhpháothủHàLan,hồi1811cùngđứngtronghàngngũquânta
ởTâyBanNhađánhWellington,thìnay,1815lạitheoquânAnhđánhlại
Napoléon,họgầnnhưkhôngcònsótlạiđượcngườinào.Sĩquanhaohụt
nhiềuquá.HuânTướcUxbridgebịvỡđầugối,hômsauđemchônốngchân
mình.Trongcuộctấncôngcủagiápbinh,nếubênPháp,Delord,Lhéritier,
Colbert,Dnop,TraversvàBlancardbịloạirangoàivòngchiếnthìphíaAnh,
Altenbịthương,Barnebịthương,Delanceychết,VanMerlenchết,Ompteda
chết,toànbộthammưucủaWellingtonbịtổnthấtnặngnề.Trongcuộcchia
máunàybênAnhphảichịuphầnnặnghơn.Trungđoànsố2vệbinhbịmất
nămtrungtá,bốnđạiúyvàbasĩquancầmcờ;tiểuđoànIcủatrungđoàn30
bộbinhmấthaimươibốnsĩquanvàmộttrămmườihailính,trungđoàn79
sơnbinhcó hai mươi bốn sĩ quan bị thương, mười tám sĩ quan chết, bốn
trămnămmươilínhchết.KỵbinhHanovrienscủaCumberland,cảmộttrung
đoàn,quayluitrướctrậnđánhvàchạyvềphíarừngSoignes,rồirútluitan
vỡvềtậnBruxelles.ViênđạitáchỉhuylàHacke,vềsaubịđưaratòaán
cách chức. Các đoàn hậu cần, kéo pháo, chở hàng, tải thương, thấy quân
Pháp tiến dần và nhíchgần đến khu rừng, liền kéo nhau chạyùa vào đó.
QuânHàLan,kỵbinhPhápphangcả,thétlên:Cứu!Cứu!TừVertCoucou
đếnGroenendael,trênmộtquãnggầnhaidặmđivềphíaBruxelles,theolời
nhữngngườichứngkiếnhồiđó,quânlínhchennhauchạytrốn.Tìnhtrạng
hoảnghốtấyghêgớmđếnnỗilâyđếncảHoàngThânCondéởMalines
LouisXVIIIởGand,Wellingtoncoinhưkhôngcònkỵbinhnữa,trừsốdự
trữyếuớtđóngrảisautrạmquânyởnhàtrạiMontSaintJeanvàmấylữ
đoànVivianvàVandeleurphụvàocánhtrái.Rấtnhiềukhẩuđội,nằmbẹp
hư hỏng. Những tình hình này đều do Siborne thú nhận. Còn Pringle thì
phóngtosựthiệthại,đếnmứcchorằngđạoquânAnh-HàLanchỉcònba
vạntư.QuậnCôngThép
[78]
vẫngiữvẻbìnhtĩnh,nhưngđôimôiđãtáinhợt.
VincentủyviênÁo,AlavaủyviênTâyBanNha,cómặttrongtrậnđánhbên
cạnhbộthammưu,tưởngWellingtonnguyđếnnơi.Nămgiờchiều,ôngrút
đồnghồxemvàlẩmbẩmmộtcâunãonuột:“Blücher,hoặclàđêmtối!"
Vừalúcấymộthànglưỡilênhấpnhánhđằngxa,trêncácngọnđồiphía
Frischemont.Giaiđoạnkếtthúccủatấnkịchkhổnglồnàybắtđầu.
XI
HƯỚNGĐẠOCỦANAPOLÉONTỒI,HƯỚNGĐẠO
CỦABÜLOWTỐT
Mọi người đều biết Napoléon đã lầm lẫn đau xót như thế nào. Chờ
GrouchythìBlücherlạiđến,mongcáisốngthìcáichếtlạitới.Cuộcđời
nhữngcáioáioămnhưvậy.Địnhlàmbáchủthiênhạ,khôngngờlạinhìn
thấySainteHélène.
Giá như thằng bé chăn cừu làm hướng đạo cho Bülow, tướng của
Blücher,khuyênôngtađổracánhđồngbênkiatheoconđườngrừngphía
trênFrischemontchứkhôngphảiởdướiPlancenoit,thìhìnhthếcủathếkỷ
XIXcólẽđãkhácnay.NapoléoncólẽđãthắngởWaterloo.Bởivìbấtkỳ
mộtconđườngnàokhácởtrênPlancenoitđềudẫnđếnmộtdòngkhesâu,
pháo binh không tài nào qua nổi và như thế Bülow không đến kịp. Như
tướngMufflingtrongquânPhổtuyênbố,nếuBlüchermàđếnchậmmộtgiờ
thìWellingtonđãkhôngcòntrụnổinữa,trậnđánhthuamấtrồi.Nhưvậy
Bülowđếnrấtđúnglúc.Sựthực,ôngtađãgặpnhiềutrởngạikhôngthìđã
đếnsớmhơnthế.ĐêmtrướcôngđóngdãngoạiởDionLeMontvàsáng
sớmđãrađi.Nhưngđườngxấuquá,cácsưđoànđềumắcphảilầy,không
tiếnđược.Cáccỗpháongậpbùnđếnnửabánhxe.LạiphảivượtsôngDyle
bằngmỗicáicầuhẹpởWavre.ĐườnglêncầulạibịquânPhápđốt,nhàcửa
haibênđườngcònđangcháy.Vìthếcáchòmđạn,cácxecộcủapháobinh
phảichờcholửatắtmớidámđiqua.MãiđếntrưamàtiềnđạocủaBülow
vẫnchưatớiSaintLambert.
Trậnđánhnếubắtđầuhaigiờsớmhơn,thìđếnbốngiờcólẽđãxong
dùBlüchercóđếnthìcũngđếnvàolúcNapoléonđãthắngtrận.Nhữngđiều
ngẫunhiênlớnlaonhưvậythậtlàsựtínhtoáncủacõivôbiênnào,takhông
tàigìhiểunổi.Từtrưa,Napoléonlàngườiđầutiên,nhìnthấyquaốngnhòm
ởphíacuốichântrờimộtcáigìlàlạlàmôngđểý.Ôngnói:“Tathấyđằng
xa kia có một đám bụi hình như là quân đội”. Ông lại hỏi Quận Công
Dalmatie:“Soult,ôngthấygìphíaSaintLambertkhông?”ThốngChếSoult
đưaốngkínhcủamìnhvềphíađó,đáplại:“Tâubệhạ,cóđếnbốnhaynăm
nghìnngười, chắcchắnlà quâncủaGrouchy”. Nhưngđámbụi cứimlìm
trongsươngmù.Tấtcảcácốngnhòmcủabộthammưuđềutheodõiquan
sátcái“đámbụi”Napoléonđãpháthiện.Cóngườichođólànhữngquân
đoànđangnghỉ.Phầnlớnđềunghĩrằngđóchỉlànhữngđámcây.Trênthực
tếđámbụiấyđứngimthật.NapoléonđãpháiđoànkhinhkỵcủaDaumontđi
trinhsátvềphíacáichấmmờấy.
ĐúnglàBülowdừnglại,imlìm.Tiềnđạocủaôngtamongmanhlắm,
khôngthểlàmgìđược.Phảichờđạiquânđến.Và,ôngđãđượclệnhtậpkết
rồimớibướcvàotrận.Nhưngđếnnămgiờ,thấytìnhhìnhnguyngậpcủa
Wellington,BlücherralệnhchoBülowtấncông.Ôngtađãnóimộtcâu
dỏm:
—PhảihàhơichoquânAnh.
Mộtlúcsau,cácsưđoànLosthin,Hiller,HackevàRysseltriểnkhaitrước
phòngtuyếncủaLobau,kỵbinhcủa HoàngThânGuillaumenướcPhổ từ
khurừngPariscũngđổra.PlancenoitnổicháyvàtrọngpháoquânPhổbắt
đầurơinhưmưavàotậncáchàngcậnvệdựbịđóngsaulưngNapoléon.
XII
ĐOÀNCẬNVỆ
Tìnhhìnhdiễnbiếnnhưthếnào,mọingườiđềubiết:Mộtđạoquânthứ
bađộtnhiênxuấthiện.Trậnđịavỡlở.Támmươisáukhẩutrọngpháonổ
đồngloạt.PirchĐệNhấtđùngđùnghiệnravớiBülowKỵbinhdođíchthân
Blücherchỉhuy.QuânPhápbịđẩylùikhắpnơi.Marcognetbịquétkhỏiđồi
Ohain,DuruttephảibỏPapelotte.DonzelotvàQuiotrútlui,Lobaubịđánh
vỗvàosườn.Nghĩalàmộttrậnđánhmớiàoàođổlênđầucáctrungđoànđã
tảtơicủaquânta,vàolúctrờitối.Thừathế,quânAnhtrênkhắpcácmặttrận
lạitrởlạitấncông,laovềphíatrước.TrậntuyếnquânPhápbịchọcthủng
mộtquãngto.QuânAnh,quânPhổtrợlựcchonhau,đạntođạnnhỏ,vãira
nhưmưa,thahồmàtiêudiệt.Thếlàtanvỡ,tanvỡmặttrước,tanvỡbên
sườn.Trướctìnhhìnhsụpđổkinhkhủngấy,đoàncậnvệbướcvàochiến
đấu.Biếtthếnàorồicũngchết,họthétto:“HoàngĐếvạntuế!”Thậtxưa
naykhôngcógìcảmđộngbằngcảnhtượngđoànquânsắpchếtđócònvùng
lênhoanhônhưvậy.
Suốtngàyhômấytrờiđầymây.Bỗngnhiên,đúngvàolúcấy-bấygiờđã
támgiờtối-mâyởchântrờivénra.Xuyênquacácvòmcâytrênđườngđi
Nivellesloangloángánhsángđỏbầm,ghêrợncủamặttrờiđanglặn.Người
tanhớcũngmặttrờiấyđãmọclênởAusterlitz.Trongtrậngiảikếtnày,mỗi
tiểuđoànquâncậnvệđượcmộtvịtướngchỉhuy.Friant,Michel,Roguet,
Harlet,Mallet,Morvanđềucómặt.Khicóđộiưubinhcậnvệxuấthiệngiữa
chiếntrườngmùmịt,vớinhữngchiếcmũcao,nhữnghuychươngchimưng,
hàngngũchỉnhtề,cânđối,lặnglẽ,rựcrỡ,quânđịchtưởngnhưtrôngthấy
uyphongcủacảnướcPhápnêncảmthấyphảikínhnể.Hìnhnhưtấtcảcác
chiếnthắngxưanayđangxòerộngđôicánhtiếnrachiếntrườngcùngmột
lúc,chonên,nhữngkẻđangchiếnthắngbỗngdưngcoimìnhnhưthuatrận
vàlùilại.NhưngWellingtonthétto:“Vệbinh,đứnglênvànhằmchođúng!”
Trungđoànvệbinhquânphụcđỏ,đangnằmphụcsaucáchànggiậu,bỗng
đứnglên.Mộtloạtđạnnhưmưabắnvàolácờbasắcđangrùngmìnhchung
quanhbầychimưngcủachúngta.Rồitấtcảlaotớitrước.Cuộcchémgiết
cuốicùngbắtđầu.
Trongbóngtối,đoàncậnvệcảmthấytấtcảhàngngũchungquanhnúng
thếvàkhắpnơiđềucódấu hiệulunglaymuốntanvỡ.Họnghetiếng
mạnhainấychạy!Thayvàotiếnghôvạntuế!Mặcchonhữngkẻbỏchạy
saulưng,họvẫntiếptụctiếnlên.Mỗibướctiếnlênhọlạibịbắnthêmnhiều
hơnvàbịgiếtthêmnhiềuhơn.Nhưngkhônghềcóaingậpngừnghoặce
ngại.Línhcũng như tướng trong đoàn quân nàytấtcảđềuanh hùng như
nhau.Chẳngmộtaichịuthiếumặttronggiờtựunghĩanày.
Giữacơnbãotápnhưthế,Neycuốngcuồngnhưnghùngvĩtrongcửchỉ
sẵnsànghysinh,đưamìnhđóntấtcảgươmsúngcủaquânđịch.Conngựa
thứ năm đã chết dưới người ông. Ney mồ hôi ướt đẫm, cặp mắt đổ lửa,
miệng sùi bọt, quân phục bật tung, một bên cầu vai bị một tên giữ ngựa
chémsảlòngthòng,chiếchuânchươngĐệNhấtĐẳngBộiTinhbịđạnbắn
nonglên,toànthânđầymáu,đầybùn,nhưngđẹptuyệtvời!Ôngvunglưỡi
gươmđãgãylên,thét:“MởmắtmàxemmộtThốngChếPhápchếtởchiến
trườngnhưthếnào!”Nhưngvôích,ôngkhôngchết.Ôngphờphạcvàphẫn
uất.ÔngquaythéthỏiDrouetD’Erlon:“Cònanh,anhkhôngchếthả?”Giữa
nhữngtiếngnổcủapháođịchdồnvàobămnátmộtnhúmngười,ôngthét
lên:“Saokhôngdànhphầnchota!Trờiơi!Tachỉmuốntấtcảbomđạnvào
hếttrongbụngnày!”Khôngđâu,conngườibấthạnh,sốphậnđãdànhanh
chonhữngviênđạnPhápđấy.
[79]
XIII
ĐỔVỠ
Đằngsauđộicậnvệtìnhtrạngtanvỡthậtthêthảm.Cảđộiquânxiêungã
độtngộtcũngmộtlúcởkhắpnơi,ởHougomont,ởHaieSainte,ởPapelotte,
ở Plancenoit. Tiếng thét nổi lên: “Bị phảnrồi! Bị phản rồi!” Tiếp theo
tiếngkêu:“Chạy!Chạy!”Mộtđạoquânbỏchạythìchẳngkhácgìbăngtan.
Tấtcảđềuchôngchênh,rạnnứt,lềnhbềnh,răngrắc,rồilănlóc,đổvỡ,
vàonhau,chồmlênnhau.Tanrãchưatừngthấy.Neymượnmộtconngựa,
phóclên,khôngmũ,khôngáo,taykhông,đứngchặnnganggiữađườngđi
Bruxelles,ngănlạikhôngchochạycảquânPháplẫnquânAnh.Ônghếtgọi
lại mắng, cố giữ sức quân đội lại, cố sức ngăn cản không cho nó tan rã.
Nhưng sức ông không xuể. Quân lính chạy xa ông, vừa chạy vừa kêu:
“ThốngChếNeymuônnăm!”HaitrungđoàncủaDuruttechạytớichạylui,
hoảnghốt,nhưbịhấtđihấtlạigiữalàngươmcủakỵbinhPhổvàhọngsúng
củacácsưđoànKempt,Best,PackvàRylandt.Tanvỡlàcuộcẩuđảtồitệ
nhất! Cùng một bên nhưng cứ giết nhau để thoát, tiểu đoàn kỵ binh, tiểu
đoànbộbinhxôlẫnvàonhaurồicùngtanratừngmảng,nhưbọtbèo.Đầu
nàyLobau,đầukiaReille,haicánhđềubịcuốnvàodòngtháclũ.Napoléon
mộtmình,vớichỗcậnvệcònlại,cốsứclàmnhữngbứctườngngăn,nhưng
ôngchỉđemcảtiểuđoàntrựcchiếncủaôngthửcốgắngmộtlầncuốicùng,
chứ chẳng được gì. Quiot lùi trước Vivian, Kellermann trước Vandeleur,
LobautrướcBülow.MorandtrướcPirch,DaumontvàSubervictrướcHoàng
ThânGuillaume.GuyotdẫnđầucáctiểuđoànkỵbinhcậnvệcủaNapoléon
tiếnlênxungphong,đãngãxuốngdướichânngựaquânAnh.Napoléonphi
ngựađuổitheobinhlínhbỏchạy,kêugọi,thúcgiục,đedọa,vanlơn.Cũng
nhữngconngườiấy,sángnaythétto:“HoàngĐếvạntuế”,nhưngbâygiờ
thìháhốcmồmkhôngđáplờinàovànhìncũngkhónhậnrahọnữa.Trong
lúcđóthìkỵbinhPhổmớitới,sungsức,xôtới,bayvàovùnvụt,chém,chặt,
bửa,giết,diệt.Cáccỗpháongựakéolồnglênbỏchạy;línhtiếpđạnbỏcác
xeđạnlại,tháongựacưỡitrốn;nhiềuxetảithươngđổnhào,bốnbánhchổng
ngược,ngángcảlốiđi,tạocơhộichoquânđịchùađếntànsát.Ngườita
giẫmlênnhau,đèbẹpnhau,bướcbừalêncảngườichếtlẫnngườisống,tay
chân cuống cuồng như điên như dại. Bốn vạn người chạy trốn một lần!
Đườngto,ngõhẻm,nàocầu,nàoruộng,nàođồi,baonhiêulũng,baonhiêu
rừng,đâuđâungườicũngđôngnghịt,hốthoảng,cuốngcuồng.Kêukhóc,
thởthan,xắc,súngvứtvàoruộngmạch,chémgiếtđểmởlối,hếtbạnhếtbè,
hếttướnghếttá.Kinhkhủngkhôngtảxiết.NướcPhổcứgươmmàchém
nướcPhápthahồ.Sưtửđãtrởthànhhươunon.Cảnhtanvỡnàylànhưvậy.
ĐếnGenappe,ngườitacốđứnglại,lậpthànhtrậntuyến,cảnquânđịch.
Lobautậphọpđượcbatrămngười,cùngnhauchặncổnglànglại.Nhưng
nếmloạtđạnđầutiêncủaquânPhổ,mọingườilạibỏchạy.Lobaubịbắt.
Ngàynay cònthấyvết đạnấytrên nócmộtngôinhàgạchbênđường,về
phía tay phải, một quãng trước khi vào Genappe. Quân Phổ nhảy vào
Genappe,tứcgiậnsaochiếnthắngchỉcóthế.Họđuổitheomộtcáchđiên
cuồngvàBlücherralệnhtiêudiệtmộtcáchmanrợ.Roguetđãtừngnêumột
cáigươngthảmhạilàhễlínhPhápnàomangđếnchohắnmộttùbinhPhổ
thì hắn dọa đem bắn. Nhưng Blücher bây giờ còn vượt xa hơn. Tướng
Ducesmetrongđộithanhniêncậnvệ,bịdồnđếntrướccửamộtquáncơm
Genappe,ôngtraothanhgươmchomộttênkỵbinhPhổ,tênnàycầmlấy
gươmvàgiếtluônngườitùbinh.Ngườitakếtthúcchiếnthắngbằngcách
giếthạinhữngngườithuatrận.Chonênphảinóilênlờiphêpháncủachúng
ta,vìchúngtalàlịchsử:TướngBlücherđãtựbôinhọmình.
Sựmanrợấylàmchocuộcđổvỡcàngthêmkhủngkhiếp.Binhlínhthất
trận,tanvỡtuyệtvọng,cứthếcắmđầuchạy,quaGenappe,quangãtư,qua
Gosselies, qua Frasnes, qua Charleroi, qua Thuin, đến tận biên giới mới
dừnglại.Màthanôi!Kẻchạylàai?Chínhlạilàđạoquânvĩđại.Cáitinh
thầnanhdũngtuyệtvờicủađạoquânđãtừnglàmcholịchsử kinhngạc,
bỗngdưngsụpđổtantànhnhưvậy,kinhhoàng,khủngkhiếpnhưvậy,phải
đâukhôngcónguyênnhân?Không.Bóngđencủamộtđườngthẳngkhổng
lồđãchiếuxuốngWaterloo.Đólàngàycủasốmệnh.Mộtsứcmạnhtrên
conngười,đãtạorangàyhôm đó. Do vậy mà mọi vầng trán đều có nếp
nhăn,mọitâmhồncaocảkiaphảihàngphục.Nhữngngườiđãtừngchiến
thắngcảChâuÂu,đànhngãxuống,chẳngnóichẳngrằng,vìđãcảmthấy
đâutrongbóngtốicómộtcáigìghêgớm.Ngàyhômấy,bộmặtnhânloạiđã
thayđổi.Waterloocoinhưlàbảnlềcủathếkỷmườichín.Conngườivĩđại
ấybiếnđilàcầnthiếtchothếkỷvĩđạirađời.Mộtkẻnàođóđứngtrêntấtcả
mọingườiđãphụtráchxếpđặttấtcảcáccôngviệcấy.Bâygiờthìhiểu
đượcvìđâucósựhoảngloạntrênkia.TrongtrậnWaterlookhôngphảichỉ
cómâymàcòncócảđiềmtrời,Chúađãcómặt.
Chậpchoạngtối,trongmộtcánhđồnggầnGenappe,mộtngườibịcuốn
theo dòng thác tan vỡ, vừa xuống ngựa, dáng bơ phờ, âm thầm dữ tợn.
Ngườiấykẹpcươngngựadướinách,rồimộtmình,ngơngác,đitrởvềphía
Waterloo.BấygiờBernardvàBertrandmớiđưataynắmlấyvạtáongườiđó
giữlại.ĐólàNapoléonđangcốsứctiếnvềphíatrước,mộtkẻmộngduto
lớntronggiấcmộngvừađổvỡtantành.
XIV
ĐỘIHÌNHVUÔNGCUỐICÙNG
Nhưnhữnghònđágiữadòngnướcchảy,mộtsốđộihìnhvuôngcủađoàn
cậnvệvẫnđứngtronglànsóngtanvỡvàgiữvữngchođếntối.Đêmđến,cái
chếtcũngđến,họchờcảhaivàđểchocảhaivâyphủlấymình,khônglay
chuyển.Chẳngcònliênlạcgìvớicảquânđộiđãtanvỡkhắpnơi,màcũng
cáchbiệtnhaumỗitrungđoànmỗinơi,nênmỗiđơnvịchỉcònbiếtmình
chiếnđấuchomình.Đểlàmđượcviệcđó,mộtsốbốtrítrêncácngọnđồi
Rossomme,mộtsốgiữađồngbằngMontSaintJean.Ởđấy,bịbỏrơi,thua
trận,nhữngđộihìnhvuôngdữtợnấyđãchếtdầnmộtcáchâmthầmnhưng
thậtvĩđại.CùngvớihọhìnhnhưUlm,Wagram,Iéna,Friedland
[80]
cũng
chếttheo.
Đếntối,vàoquãngchíngiờ,dướichâncaonguyênMontSaintJean,còn
mộtsốcácđộihìnhvuôngấy.Nóchiếnđấutrongcáithunglũngnhỏấy,
cuốicáisườnđồitrướcđâygiápbinhđãchiếmđược,nhưngbâygiờthìđầy
quânAnh, nóđứngdưới tầmpháotập trungvàdưới lànđạndàyđặccủa
quânđịchchiếnthắng.Ngườichỉhuycủahọlàmộtsĩquanchẳngtiếngtăm
gì,tênlàCambronne.Quânđịchbắnhọmộtloạt,mộtsốtrongbọnhọngã
xuống,nhưnghọcũngbắntrảlại.Cóđiềusúnghọnhỏhơn,íthơn.Vàhọ
phảiluônluônthuhẹpbốnmặttườngcủahọ.Quânlínhchạytrốnxaxa,
lúcmệtquádừnglại,vẫnnghetrongđêmtốitiếngsúngcủahọthưadần.
Đếnlúcđoànquânấychỉcònmộtnhúmngười,lácờcủahọchỉcònlàmột
miếngvảirách,súnghếtđạncủahọchỉlànhữngquecủi,xácngườichết
chấtcaohơnngườicònsống,tronghàngngũnhữngkẻchiếnthắngnhư
mộtthứhoảngsợthiêngliêngtrướcnhữngngườidũngcảmtuyệtvờinày.
PháobinhAnhdừnglạilấyhơi,bỗngdưngimbặt.Đólàmộtthứnghỉngơi.
Nhữngngườichiếnsĩđónhìnthấychungquanhmìnhkhôngbiếtbaonhiêu
làbóngma,nhữnghìnhngườicưỡingựa,bóngđencủacáckhẩutrọngpháo,
màumâybạcnhìnquabánhxevàchuôipháo,cáiđầukhổnglồcủacáichết
màcácchiếnsĩanhhùngđãluônluônnhìnthấytrongkhóiđenởcuốitrận
địa,cáiđầuấyđangtiếnvềphíahọvàtrừngtrừngnhìnhọ.Trongbóngtối,
họ cũng nghe được tiếng trọng pháo nạp đạn, thấy rõ được các ngòi lửa
giốngnhưnhữngmắthổtrongđêm,đangvâyquanhđầuhọvànhữngque
lửanhíchgầnđếnnòngpháo.Vàolúcđó,mộtviêntướngAnh,cóngườinói
làColville,cókẻcholàMaitland,đangnắmtrongtaymìnhcáigiâyphút
cuốicùnglơlửngtrênđầuhọ,bỗngthấyđộnglòng,bèncấttiếngkêugọi:
“HỡinhữngngườiPhápanhdũng,hãyhàngđi!”Cambronneđáplại:“Cục
cứt!”
XV
CAMBRONNE
ĐộcgiảPhápaicũngmuốnđượctôntrọng.Chonên,mặcdùlờiấylàlời
đẹpnhấtmàmột người Pháp đã nói, cũng không thể lặp lại với họ. Thói
thườngkhôngđượcđặtcáicaosiêuvàotronglịchsử.Nhưngchúngtôixin
đượcviphạmđiềuđóvàgánhlấytấtcảtráchnhiệm.
Tronghàngngũnhữnghộphápấylạicómộtkhổnglồ,đólàCambronne.
Nóilờinóikiararồichết.Còngìlớnhơn!Bởivì,ôngđãmuốnthế,thìphải
coinhưôngđãchếtrồi.Cònmặcdùbịbắnnhưvãiđạnôngtacũngkhông
chếtthìđâuphảilỗitạiôngta.NgườithắngtrậnWaterloo,cốnhiênkhông
phảilàNapoléonbịtanvỡ,cũngkhôngphảilàWellington,vìhồibốngiờ
Wellington núng thế và đến năm giờ ông tuyệt vọng, cũng không phải
Blücher vì Blücher chẳng đánh chác gì. Người thắng trận Waterloo
Cambronne.
Đậplạicáisấmsétgiếtmìnhbằnglờinóiấy,cónghĩalàchiếnthắng.Đó
làđáplạicuộcđổvỡ.Đólànóivớisốmệnh,đólàđặtnềnbệchoconsưtử
dựnglàmkỷniệmvềsau.Đólàcâutrảlờichogiómưađêmtối,chobức
tườngphảnbộicủalâuđàiHougomont,choconđườngtrũngOhain,chosự
chậmtrễcủaGrouchy,chosựkịpthờicủaBlücher.Đólàcườiđùatrongcõi
chết,đứngdậysaukhiđãngãxuống.Đólàdìmtrongvàichữcáiliênminh
củaChâuÂu,dânglênchovuachúanhữngbồnxiamàhọtừngbiết.Đó
đưacáichữbẩnnhấttrongngônngữlênthànhchữđẹpnhấtbằngcáchpha
lẫnvàođócáitinhthầnsấmchớpcủanướcPháp.ĐólàkếtthúcWaterloo
mộtcáchngạo mạn bằng một giây phàm tục,bổsungchoLéonidasbằng
Rabelais,tómtắtchiếnthắngnàytrongmộtlờicuốicùngkhónói.Đólàmất
đấtđainhưnggiữđượclịchsử,làsaucuộcchémgiếtkinhkhủnglạitranh
thủđượcnhữngkẻbiếtcười.Thậtlàvôcùngvĩđại!
Nóngạomạnvớicảsấmsét,nócótầmhùngtrángnhưbikịchEschyle.
CâunóicủaCambronnecótácdụnglàmgãyxương.Đólàcúđấmkhinhbỉ
làmgãyxươngngực.Chếtđếnnơinhưngứcquánênmớinổralời.Kẻnào
đãthắng?CóphảiWellingtonkhông?Không.BởivìkhôngcóBlücherthì
ông ta đã thua. Có phải Blücher không? Cũng không. Không có công
Wellington trước đó thì Blücher cũng chẳng làm được trò trống gì. Anh
chàngCambronnekiachỉlàmộtkẻđộchànhgiờchót,mộtngườilính
danh,mộthạtbụitrongcuộcchiến.Anhcảmthấyởđâycócáigìdốitrá,
dốitrátrongmộtcuộcđổvỡghêgớmnhưthếkiathìbiđátthànhhai.Thế
màđếnkhianhđãsôisụcphẫnuấtthìkẻkialạidámbảoanhbámlấycái
sốngvônghĩa!Hỏiaikhôngnổikhùng?
TấtcảvuachúacủaChâuÂu,tấtcảtướnglĩnhmaymắn,tấtcảnhữngkẻ
làmmưalàmgiótrongthiênhạđềucómặt.Mườivạnbinhlínhthắngtrận
vàtheogótmườivạnấylàtrămvạnkhác,súngchĩarađằngtrước,đạnlên
nòng,sẵnsàng,dữtợn.Chúngđãgiẫmlênđoànquâncậnvệvàđạiquâncủa
Napoléonvàđèbẹpôngta.ChỉcònsótcómỗimộtCambronne.Chỉcònmỗi
mộtcongiunquènnàyđểphảnkháng.Vànóđãphảnkhángthật.Anhtìm
chữnghĩanhưngườitatìmmộtlưỡigươm.Vàanhđãtìmthấynótrongbọt
bèo, bọt bèo chính là nó. Đứng trước trận chiến thắng lạ thường mà tầm
thường,trậnthắngkhôngcóngườithắngnày,conngườituyệtvọngkiađã
vùngdậy.Anhbịcáitolớncủanónghiềnnát,nhưnganhvẫnthấynólà
nghĩa.Cónhổvàomặtnócũngchưađủ.Dướisựbứcbáchcủasốđôngsức
mạnhvàcủavậtchất,anhtìmthấychotinhthầnmìnhmộttiếngnói,thứbẩn
thỉunhấtđểbàytỏtháiđộmình.Xinnóilạiđiềunày:Nóiđượcnhưthế,làm
đượcnhưthế,tìmđượcnhưthế,tứclàchiếnthắng.
Nhữngsựkiệnhệthốngtrongđờithườngcótinhthầnriêngcủanó.Tinh
thầnấyđãnhậpvàoconngườivôdanhnàytronggiâyphútkhủngkhiếpkia.
Cambronne đã tìm ra lời nói của mình về Waterloo cũng như Rouget De
l’IsleđãtìmrađượcbàiLaMarseillaise,đólànhờcóngọngióthiêngliêng
thổixuống.Mộtlàngiótừkhốibãotốcủatrờicao,thổiquanhữngtâmhồn
này,làmhọrùngmình,kẻthìhátlênbàiháttuyệtvời,ngườithìnémratiếng
thétdữdội.Lờikhinh bỉmênhmôngấyCambronnekhôngphảichỉnhân
danh Đế Chế mà văng vào Châu Âu, vì như thế còn ít; ông còn vì Cách
Mạngvăngvàoquákhứ.Ngườitađãnghethấylờinóiấyvàngườitađã
nhậnthấytinhthầncácnhânvậtkhổnglồngàyxưanhưnhậpvàoconngười
ấy.CócảmtưởngnhưđólàDantonđangnóihoặcKléberđanggầm.
TiếptheotiếngthétcủaCambronne,giọngngườibênAnhđáp:“Bắn!”
Cáckhẩupháobùnglửasángrực,quảđồirùngmình.Mộtloạtđạnkhủng
khiếpvụtratừcáchọngthép.Mộtđámkhóitocuồncuộnlanra,trăngtrắng
dướiánhtrăngvừalênmờmờ.Khilànkhóitanxongthìkhôngcòngìnữa.
Đámngườianhhùngcònlạiđãbịquétsạch.Đoàncậnvệhoàn toàntiêu
diệt.Bốnbứctườngcủacáicôngsựbằngngườiđềungãrạpdướiđất,nhìn
kỹmớithấythấpthoángcóchútcựaquậytrongđámxácchết.Thếlàcác
đoàncậnvệPháp,anhhùnghơncácđoànquânLaMãnhiều,đãtắtthở
MontSaintJean,trongnhữngruộnglúaâmu,trênmặtđấtdầmmưavàđẫm
máu. Chỗ đó, ngày nay, cứ bốn giờ sáng, anh chàng Joseph, phụ trách
chuyếnxethưNivelles,lạichoxemìnhđiqua,vừagiơroiquấtvàomông
ngựavừahuýtsáovuivẻ.
XVI
BAONHIÊUQUYỂNSÁCHTRONGTÂMHỒN?
[81]
TrậnWaterloolàmộtđiềukhóhiểu.Đốivớingườithắngcũngnhưđối
vớikẻbại,nóđềumùmờ.TrongtríNapoléonđólàmộtphúthoảngloạn;
[82]
Blüchermùmịt;cònWellingtoncũngchẳnghiểusao.Hãyđọccácbáocáo
mà xem. Những bản tin rối mù, những lời bình luận lúng túng. Kẻ ấp a,
ngườiấpúng.Jominithìphântrậnđánhralàmbốnbước;Mufflingthìcắt
làmbagiaiđoạn;chỉcóCharras,tuyởmộtđôiđiểmcáchđánhgiácókhác
chúngtôi,nhưngđãnắmđượctrongmộtcáinhìncaodiệunhữngnétlớn,
tiêubiểucủacuộcđổvỡnày,cuộcđổvỡcủathiêntàiconngườiđốichọivới
ngẫunhiêncủatrờiđất.Còntấtcảcácnhàsửhọckhácđềunhưbịlóamắt,
chonênphảimòmẫm.Sựthậtđócũnglàmộtngàysấmchớp,mộtngày
báquyềnquânsựđổvàcuốntheocácngaivàngkháckhiếnchovuachúa
sửngsốt;đólàngàysứcmạnhphảinhàođổvàochínhchiếntranhlạibại
trận.Trongsựkiệnlịchsửnày,dấuấncủasiêuphàmrấtđậm,nênphầncủa
conngườithậtchẳngcóýnghĩagì.
CấtcáivinhquangchiếnthắngWaterloođốivớiWellingtonvàBlücher
thì nước Anh, nước Đức có mất gì không?Không. Nước Anhdanh tiếng
cũng như nước Đức tôn nghiêm, không nước nào liên quan trong vấn đề
Waterloo.Ơntrời,cácdântộcđượcvĩđạikhôngphảilànhờnhữngphiêu
lưuquânsự,thêthảm.NướcĐức,nướcAnh,nướcPháp,chẳngnướcnào
vậnmệnhlạinằmtrongmộtvỏgươmcả.Ngaythờimàgươmđaokhuavang
ởWaterloo,trênBlüchernướcĐứccóGoethevàtrênWellingtonnướcAnh
cóByron.Thờiđạichúngtađánhdấubằngmộtcuộctrỗidậyrộnglớnvề
tưởngvànướcAnh,nướcĐứcđềucóphầnánhsángrựcrỡcủamìnhtrong
buổibìnhminhấy.Cácdântộcấyuynghivìnhữngtưtưởngcủahọ.Trình
độvănminhđượcnânglênvàđónggópcủabảnthân,dosứchọlàmrachứ
khôngphảinhờmộtchuyệnngẫunhiên.Thếkỷmườichín,họcólớnlên
đượcchỗnàothìđókhôngphảibắtnguồntừWaterloo.Chỉcónhữngdân
tộcdãmanmớinổilênđộtngộtsaumộttrậnchiếnthắng.Nhưngđóchẳng
qualàcơnnướclũsautrậnmưadông,khoatrươngồnàotrongchốclát.Còn
nhữngdântộcvănminh,nhấtlàtrongthờiđạingàynay,thìkhôngbaogiờ
vìsựrủimaycủamộttướngcầmquânmàgiátrịmìnhlạitănglênhaygiảm
xuống.Vịtrícủahọtrongnhânloạiđượcquyđịnhbởimộtcáigìkháchơn
mộtcuộcchiếnđấu.Danhdựcủahọ,phẩmchấtcủahọ,ánhsángtàibatrí
tuệcủahọ,ơnChúa!Đâuphảilànhữngquânbàimàkẻanhhùng,người
chinhphụcđemđặtvàocuộcđỏđencủacáctrậnđánh.Nhiềulúctrậnmạc
thìthua,màvănminhlạicótiếnbộ.Vinhquangcógiảm,nhưngtựdođược
tăng.Trốngtrậnimlặng,thìlẽphảilêntiếng.Ởđâyngườithualạilàngười
được.ChonênphảinóivềWaterlootừcảhaiphíavớicáinhìnthậtkhách
quan.Cáigìthuộcvềngẫunhiên,xintrảvềchongẫunhiên,cáigìcủaChúa,
xindânglạiChúa.VậyWaterloolàgì?Mộtchiếnthắng?Không.Mộtsốđộc
đắc.ChâuÂutrúngsốđộcđắc,nướcPháplàngườitrảtiền.
Đặtmộtconsưtửvàođấyđểlàmgì!Waterloochỉlàmộtcuộcgặpgỡkỳ
lạbậcnhấttronglịchsử.NapoléonvàWellington,haingườiấykhôngphải
làkẻthù,màlànhữngngườitráingượcnhau.Trêntrờivốnthíchđốichọi,
nhưngchưabaogiờlàmđượcmộtsựđốilậpsắcsảo,mộtsựđốichiếulạ
lùngnhưthế.Mộtbênlàcáigìcũngchínhxác,cũngđoántrướcnhìnsau,
cũngngangngaysổthẳng,cũngthậntrọng,cũngcẩnmậttínhchuyệntiến
thoáiantoàn,cũngdèdặtsửdụnglựclượngdựbị.Thêmvàođólàmộtnghị
lựcsắtđá,mộtýthứcphươngphápkhônglaychuyển,mộtchiếnlượckhéo
léobiết lợidụngđịathếđịa hình,mộtchiến thuậtbiếtquân phâncácđội
ngũ.Rồiđếnchémgiếtcũnglàkẻmựcgiăngdây,chiếnđấumàtínhtoán
từnggiờtừngphút,chẳngchịubỏsótchútgìchorủimay.Đólàtinhthần
dũngcảmcổđiển,sựđúngđắntuyệtđối.Cònbênkialàtrựcgiác,làthần
đoán,làkỳtàiquânsự,làlinhkhiếusiêuphàm,làconmắtnảylửa,làcái
nhìnsắcnhưchimưngvàgiángmạnhnhưsấmsét.Kèmtheolàmộtnghệ
thuậttuyệtvời,mộttácphongsôinổicoithườngmọikhókhăn,tấtcảnhững
bíẩncủamộttâmhồnsâusắc,mộtuyquyềntuyệtđốinhưđiềukhiểncả
chiếntrường,lôicảsốmệnh,núisông,đồngbằng,rừngrậmvềphíamình,
buộcchúngphảituântheovàcuốicùnglàlòngtinởthờivậncộngvớikhoa
họcquânsự,làmchokhoahọcnàythêmlớnlênnhưngđồngthờicũnglàm
chonóthêmbănkhoăn.TómlạiWellingtonlàmộtchiếntrườngmựcthước,
sáchvở, còn Napoléon lại là một nghệ sĩ thiên tàitrong nghệthuậtchiến
tranh.Vàlầnnày,conngườithiêntàiđãbịconngườitínhtoánđánhbại.
Bấygiờcảhaiphíađềuđợiviệnbinh.NapoléonđợiGrouchy,Grouchy
khôngđến.WellingtonđợiBlücher,Blücherđếnkịpthời.Ngườitínhtoán
giỏiđãthắng.Wellingtonđãgiànhlạithếthắngchochiếntranhcổđiển.Hồi
mớixuấthiện,BonaparteđãgặpnóởÝvàđãđánhbạinómộtcáchoanh
liệt.Voinonramặt,trâugiàchạydài.Chiếnthuậtcũnhưbịsétđánh,mất
tinhthần.CáianhchàngngườiCorsehaimươisáutuổiấy,cáichúdốtkiêu
hùngấylàquáigìmàdámđemmộtnhúmngườikhônglươngthực,không
đạndược,khôngtrọngpháo,khônggiàydép,chẳngraquânđộibinhlínhgì,
cứthếtaykhôngnhảyvàohàngtrậnđầyđủmọithứcủatấtcảChâuÂuliên
kếtlại.Thếmàanhtađãchiếnthắngvôlýtrongnhữngđiềukiệnkhôngsao
cóthểchiếnthắngđược,làmchongườitakhôngtàinàohiểunổi.Cáianh
chàngcuồngtửấylạicùngvớinhúmngườiđó,chẳngkịpnghỉngơigì,liên
tiếpnghiềnnátnămđạoquâncủaHoàngĐếĐức,đuổidồntướngBeaulieu
lênlưngtườngAlvinzi,xôWurmservàoBeaulieu,đẩyMélaslênWurmser
và dồn cục Mack vào Mélas,
[83]
cái anh chàng ấy ở đâu ra thế? Cái anh
chàngchânướtchânráotrongnghiệpchinhchiếnmàsángrỡnhưsaođó
ai?Trườngpháicổđiểnvềkhoahọcquânsựchịuthuaanhtanhưngchẳng
thừanhậnanhta.Cólẽtừđómànhữngngườitheođườnglốiquânsựcũ,nề
nếp, chân phương tính toán, thận trọng, sinh ra căm hờn không đội trời
chung với đường lối chiến thuật mới ào ạt, nảy lửa, linh hoạt, thần tình.
Ngày18tháng6năm1815,mốicămhờnấyđãđượcrửasạchvàdướiLodi,
Montebello, Montenotte, Mantoue, Marengo, Arcole, nó đã ghi chữ
Waterloo. Những kẻ tồiđã thắng, đa số lại được yênlòng. Khôi hài thật,
nhưngsốmệnhlạiđồngtình.Vàolúcmạtvậncủamình,Napoléonđãgặp
lại Wurmser hồi trẻ. Chỉ cần nhuộm trắng đầu Wellington là chúng ta
Wurmser.
Waterloo là một trận đánh vào loại một mà kẻ chiến thắng lại là một
tướng cầm quân loại hai. Trong trận Waterloo, đáng khâm phục là nước
Anh,làlòngcươngnghịAnh,chíkiênquyếtAnh,làdòngmáuAnh:Cáirực
rỡnhất ởđâynói hơithấtlễ,chínhlà bạnthânnước Anh.Khôngphải
ngườichỉhuy,màlàquânđộiAnh.
Wellington, trong một bức thư gửi cho Huân Tước Bathurst, tuyên bố
rằngđạoquâncủaông,đạoquânđãchiếnđấungày18tháng6năm1815,là:
“Mộtđạoquânđángghét”.Khônghiểusaoônglạibạcbẽokỳlạđếnthế.
NhữngđốngxươngvôđịnhcònvùidướiđồngruộngWaterloo,đốngxương
ấynghĩnhưthếnàovềcâunóikia?
NướcAnhđãquákhiêmtốn.ĐềcaoWellingtonđếnthếlàhạthấpnước
Anh.Ôngtachỉlàmộtngườidũngcảmnhưmuônnghìnngườikhác.Những
người lính Écossais quân phục xám, những kỵ binh cận vệ, những trung
đoàn Maitland, Mitchell, bộ binh của Pack, của Kempt, kỵ binh của
Ponsonby,củaSomerset,nhữngngườilínhvùngnúithổikèndướilửađạn,
nhữngtiêuđoàncủaRylandt,nhữnglínhmớivừabiếtcầmsúngmàđương
đầuvớiđoànquângiàdặntừngđánhnhauởEsslingởRivoli,tấtcảnhững
conngườiấymớivĩđại,Wellingtonđượccáikiêntrì,cáiđólàưuđiểmcủa
ôngta,khôngbàncãilàmgì,nhưngbấtkỳanhlínhbộbinhnào,anhlínhkỵ
binhnàocũngđãkiêntrìnhưông.Quânthépcũngxứngvới“QuậnCông
Thép”.Nhưngđốivớichúngtôi,chúngtôigiànhchongườilínhAnh,cho
quânđộiAnh,chonướcAnhtấtcảlờicangợicủachúngtôi.Nếuquả
một giải chiến thắng thì giải ấy phải trao cho nước Anh. Ở đài kỷ niệm
Waterloo giá người ta xây tượng một dân tộc, chứ đừng xây tượng một
ngườithìcólẽđúnghơn.
NhưngnướcAnhvĩđạisẽphậtývìđiềuchúngtôinóiđây.
SauCáchMạng1688vàCáchMạng1789,nướcAnhvẫncònảomộng
phong kiến. Nó tin tưởng vào dòng giống và tôn ti trật tự. Dân tộc này,
khôngaiquanổivềmặtvinhquangvàquyềnlực,tựhàolàmộtquốcgia
hơnlàtưcáchmộtdântộc.Làdântộcthìnósẵnsàngchịuphụthuộc
nhậnmộtnhàquýtộclàmthủlĩnh.Làmthuêthìngườitakhinhcũngđược,
đilínhthìngườitađánhcũngxong.TrongtrậnInkermannngườicứunguy
cho cả đạo quân hình như là một trung sĩ, điều đó mọi người còn nhớ.
NhưngtênngườitrungsĩấykhônghềđượcHuânTướcRaglankểra,vìtheo
tụclệthứbậctrongquânđội,ngườitakhôngchophéptuyêndươngtrong
báocáomộtngườianhhùngcấpbậcdướisĩquan.
Ở một cuộc đọ sức như kiểu Waterloo, trong tất cả mọi sự, chúng tôi
khâmphụcnhấtlànhữngcáingẫunhiênsaolạiđượcxếpđặtkhéoléo,thần
tình đến thế! Mưa suốt đêm, bức tường ở Hougomont, con đường trũng
Ohain,Grouchynghetiếngsúngmànhưđiếc,Napoléonbịhướngđạolừa,
Bülowđượchướngđạochỉđúngđường,tấtcảđềuhìnhnhưđượcđạodiễn
mộtcáchtuyệtdiệutrongcuộcđạibiếnnày.
Tínhchung,phảinóiWaterloolàmộtcuộctànsáthơnlàmộttrậnđánh.
Trongtấtcảcáctrậnđánhcódàntrận,Waterloolànơicóchiếntuyếnngắn
nhấtsovớisốquânthamdự.BênNapoléon,baphầntưdặm,bênWellington
nửadặm,màmỗibênbảyvạnhaichiếnsĩ.Đôngđặcđếnthếthìtànsátlàdễ
hiểu.
Ngườitađãtínhtoánvàxácđịnhnhữngtỉsốsauđây.Vềsốtửvong:
Austerlitz, Pháp, mười bốn phần trăm; Nga, ba mươi phần trăm; Áo bốn
mươiphầntrăm.ỞMoskowa,Pháp,bamươibảyphầntrăm;NgavàPhổ,
mườibốn.ỞWaterloo,Pháp,nămmươisáuphầntrăm;đồngminh,bamươi
mốt.TổngcộngởWaterloo,bốnmươimốtphầntrăm.Mườibốnvạnbốn
nghìnngườichiếnđấu,cósáuvạnchết.
NgàynaycánhđồngWaterlootrôngchẳngkhácgìmọicánhđồng.
vẫncócáiyêntĩnhcủađấtđai,nguồnnuôinấng,chởchechoconngười,
nhưnglạnhlùngtrướcmọicuộcbểdâu.Nhưngbanđêmmộtlànsương
maquáinhưbốclêntừlòngđất.Bâygiờcókháchvãngcảnhnàodạoqua,
quansát,lắngnghe,hoặcmơmàngnhưVirgiletrướccánhđồngPhilippe,
chắcchắnngườiấysẽcócáiảotưởngthấyhiệnlêntrướcmắtmìnhbóngma
củatrậnđổvỡnămxưa.Quangcảnhhãihùngcủangày18tháng6sốnglại.
Cáigògiảđắplàmkỷniệmbiếnđi,consưtửvônghĩaấycũngmờtan
cảnhthựccủachiếntrườngdiễnlại.Từngđoànbộbinhnhấpnhôtrêncánh
đồng.Nhiềuvóngựahùnghổvụtquachântrời.Vàngườikháchmơmàng
nhưtrôngthấygươmvunglấploáng,lưỡilêchạmnhaunảylửa,đạnpháo
sánglòasấmchớpđannhaukỳquái.Ngườiấynhưnghecótiếngreohòxa
xôicủatrậnchiếnma.Đâylàbóngưubinhcậnvệ,kialàánhlửagiápbinh.
BộxươngnàylàNapoléon,bộxươngkialàWellington.Tấtcảchỉlànhững
bóng ma, nhưng họ vẫn xô vào nhau, đâm chém nhau. Khe sâu đỏ ngầu,
ngàncâyrungchuyển,sátkhíbừngbừngđếntậnmâyxanh.Vàtrongbóng
tối, Mont Saint Jean, Hougomont, Frischemont, Papelotte, Plancenoit, hết
thảynhữngngọnđồidữdộiấyđềuhiệnra,mờmờ,đầyrẫynhữngbóngma
quaycuồng,đâmchém,tiêudiệtlẫnnhau.
XVII
CÓNÊNCHOWATERLOOLÀTỐTKHÔNG?
Cómộttrườngpháitựdo đáng kính tỏ ra chẳng có ác cảm gì đối với
Waterloo.Chúngtôikhôngthuộctrườngpháiấy.ChúngtôicoiWaterloochỉ
làngàyngạcnhiêncủatựdo.Trứngnhưthếmànởraphượnghoàngnhư
thế,thìrõlàbấtngờthật.
ĐứngtrênchótvótcủavấnđềmàxétthìWaterloolàmộtchiếnthắng
phảnCáchMạng,theochủtâmcủanhiềungười.ĐólàcảChâuÂuchốnglại
nướcPháp,đólàPétersbourg,ViennechốnglạiParis.Đólàtưtưởngbảothủ
chốnglạitưtưởngtiếnbộ,làtinhthầnngày14tháng7năm1789bịtấncông
vàongày20tháng3năm1815,đólàtấtcảcácnềnQuânChủnổikènxung
phongchốnglạiphongtràovùnglênvôđịchcủanhândânPháp.Ước
củacácthếlựcấylàdậptắtphongtràoCáchMạngsôinổicủadântộcPháp
từ hai mươi sáu năm nay. Cho nên các dòng họ Brunswick, Nassau,
Romanoff, Hohenzollern, Habsbourg mới liên kết với dòng họ Bourbons.
Waterloo,vìthế,cónghĩalàQuânChủthẩmquyềnđượckhôiphục.Nóicho
đúng,nềnĐếChếtrướckiachuyênchế,thìnềnQuânChủsauđó,dophản
ứngtựnhiên,bắtbuộcphảitựdovàngượclạiýmuốncủabọnchiếnthắng,
mộtnềntrậttựcóhiếnchươngmiễncưỡngrađờisauWaterloo.Nhưthế
nghĩalàCáchMạngthậtsựkhôngthểnàobịđánhbạivàdohợpýtrời
nhấtđịnhphảixảyra,nênnóphảixuấthiện.TrướcWaterloonóxuấthiện
trongNapoléon,ngườiđãxôđổtấtcảcácngaivàngxưacũ.SauWaterloo
nólạihiệnratrongLouisXVII,khiôngnàybanchodânbảnhiếnchương
nhưngđồngthờicũngphảiphụctùnghiếnchươngấy.Bonapartecấtnhắc
mộtanhđánhxelênngôivuaởNaplesvàmộtanhđộitrưởnglênlàmvua
Thụy Điển; lấy cái bất bình đẳng chứng minh cho cái bình đẳng. Louis
XVIIIphảiduyệtkýởSaintOuenbảntuyênngônnhânquyền.Muốnhiểu
CáchMạnglàgì?HãygọinólàTiếnBộ.Tươnglainhấtđịnhlàmtheotừ
bây giờ. Nó cũng luôn luôn đạt được mục đích, một cách kỳ lạ. Nhờ tay
WellingtonnóbiếnFoytừmộtanhlínhthànhmộtnhàhùngbiện,làmcho
conngườingãxuốngởHougomontấylạiđượcđứngdậyởdiễnđàn.Đó,
TiếnBộđãlàmnhưvậy.Đốivớianhthợấy,khôngdụngcụnàokhôngdùng
được.Chonên,anhtasửdụngvàocôngviệcthiêngliêngcủamìnhchẳng
chútlúngtúng,conngườiđãtừngnhảyquanúiAlpeslẫnôngcụgiàốmđau,
khấpkhểnhởcungÉlysée.Anhtadùngcảôngcụthấpkhớplẫnnhàchinh
phục,nhàchinhphụcvàocôngviệcbênngoài,ôngcụthấpkhớpcôngviệc
bêntrong.Waterloo,chấmdứtđộtngộtcôngviệcpháhoạicácngaivàng
Châu Âu bằng súng gươm, cũng chỉ làm cho Cách Mạng tiếp tục ở một
phươngdiệnkhác.Sứmệnhcủasúnggươmđãhết,sứmệnhcủanhữngnhà
tưtưởngbắtđầu.CáithờihạnmàWaterloomuốnngănlại,đãgiẫmlên
vàtiếptụcconđườngcủamình.Cáichiếnthắngđángbuồnấyđãbịtựdo
đánhbại.
Tómlại,cáiđiềurõràngkhôngsaochốicãinổilà,nhữngkẻđãchiến
thắng ở Waterloo, đã núp sau Wellington mà mỉm cười sung sướng, đã
phongchoôngtatấtcảcácdanhhiệuThốngChếChâuÂu,kểcảThốngChế
Phápnhưngườitanói,nhữngkẻđãvuisướngđẩycácxeđấtđầyxươngkhô
đểđắpcáigòsưtử,đãđểmộtcáchđắcývàochânđàikỷniệmcáithờiđiểm
18 tháng 6 năm 1815, đãkhuyếnkhích Blücher chém giết bừa bãi những
ngườithuatrậnvàđứngtrênMontSaintJeanđãdòmxuốngnướcPhápnhư
dòmmộtmiếngmồi,nhữngkẻấylàbọnphảnCáchMạng.Chínhbọnphản
CáchMạngđãthìthầmvớinhaucôngviệcghêtởmlàchặtnướcPhápra
từngmảnh.NhưngđếnParisthìchúngthấymiệngnúilửagầnkềmộtbên,
đấtđáhìnhnhưcháybỏngdướichân,nênchúngtỉnhlại.Chúngđànhấpúng
bằngmộtcáihiếnchương.
ChỉnênnhìnnhậntrongWaterloocáigìcótrongWaterloo.Chủtâm
muốnđemlạitựdoư,khôngđờinào.PhảnCáchMạngđãmiễncưỡngtán
thànhtựdo,cũngnhư,theomộthiệntượngtươngtự,Napoléonđãphảibất
đắcdĩCáchMạng.Ngày18tháng6năm1815,Robespierrengồitrênmình
ngựađãbịhấtngãxuốngđất.
XVIII
QUÂNQUYỀNTHẦNTHÁNHLẠIĐƯỢCĐỀCAO
Độctàichấmdứt.CảmộthệthốngChâuÂusụpđổ.ĐếChếtantành,
thiênhạrơivàomộtthờikỳtămtốinhưhồiđếquốcLaMãsuytàn.Cuộc
đờilạiđầyhangsâuvựcthẳmnhưthờicácbộlạcdãman.Cóđiều,cái
mancủanăm1815,màphảigọibằngtêncúngcơmcủanólàphảnCách
Mạng,vìíthơisức,nênmauthởdốcvàchẳnglàmgìđượcnữa.Phảinóithật
làĐếChếchếtđicónhiềungườithươngtiếcvàtoànlànhữngngườianh
dũng. Nó đã đi từ một lưỡi gươm đến ngai vàng và nếu như thế là vinh
quangthìĐếChếđíchlàvinhquangđấy.Nóđãgieorắctrênđờitấtcảánh
sángmàmộtchếđộbạotàncóthểbanphátra.Đànhrằnglàthứánhsáng
âmu,cóthểnóithêm,làsángnhưngmàtối.Sovớibanngàyrựcrỡ,nó
đêmtối,nhưngcáiđêmtốiấymấtđithìcũngnhưđêmtrăngbỗngdưng
nguyệtthực.
LouisXVIIItrởlạiParis.Baonhiêunhiệttìnhphấnkhởingày20tháng3
bịnhữngcuộcnhảymúatrênvỉahèxóasạch.Trongngônngữ,anhCorsebị
đemrađốilậpvớichàngBéarnais.
[84]
NgọncờtrênvòmmáiđiệnTuileries
bâygiờmàutrắng.NhữngkẻtrốnranướcngoàihồiCáchMạngnaytrởvề
trị vì. Cái bàn gỗ bách của Hartwell đặt trước chiếc ghế trổ hoa huệ của
LouisXIV.CâuchuyệnBouvines,Fontenoy
[85]
thuởnàomàcứnóinhưmới
xảyrahômqua,cònAusterlitzthìđãthànhcũrích.NgôivuavàNhàThờ
bắt tay nhau một cách oai vệ. Một trong những hình thức tổ chức xã hội
đượccông nhậnởthế kỷmườichín đượcthiếtlậpởPháp vànhiềunước
kháctrênlụcđịa.CảChâuÂudùngphùhiệumàutrắng.Trestaillonđâmnổi
tiếng.Khẩuhiệu“ĐệNhấtThiênHạ”
[86]
lạixuấthiệntrênbứcchạmđákhắc
hìnhmặttrờitỏasáng,đặttrướccửadoanhtrạiởbờOrsay.Chỗtrướckia
quâncậnvệđóngthìbâygiờlàmộtđồncảnhsát.ĐàichiếnthắngCarrousel,
cólẽmangnhiềuchiếncôngquámàsinhralạclõnggiữabaonhiêuthứmới
mẻ.HìnhnhưnócũnghơixấuhổvớicáivũcôngMarengovàArcole,nên
đãxoayxởvớicáitượngcủaQuậnCôngAngoulême.NghĩađịaMadeleine
làcáihốchungghêgớmhồi93,bâygiờđềuxâyđáhoa,đávâncả,vìđây
vốncóhàicốtcủaLouisXVIvàMarieAntoinette.ỞVincennes,mộtcái
thápđượcxâylêntrênmồQuậnCôngEnghien,nhắclạirằngQuậnCôngbị
giếtngaytrongthángNapoléonlàmlễđăngquang.GiáoHoàngPieVIIđã
cửhànhlễđăngquanggầnvớingàyCôngTướcEnghienchết,thìbâygiờ
lặnglẽcầuphúcvềsựsụpđổcũngnhưtrướckiaôngđãbanphúcchobước
đilên.Ở Schoenbrunn có một emnhỏbốntuổi,mongmanh như một cái
bóng,aigọiemlàvuaLaMãthìcũngnhưlàphiếnloạn.Ấy,cuộcđờicứ
nhưthế,tấtcảcácvịvuachúacácnơiđềutrởlạingôicũ,cònngườilàm
chủChâuÂuthìnayđãởtrongtù.Chếđộcũbâygiờtrởthànhchếđộmới,
trênkhắpmặtđấtchỗtốiđãthànhsángvàchỗsángđãthànhtối.Tấtcảđều
chỉvì,mộtbuổichiềumùahènọ,mộtchúchăncừuđãnóiởtrongrừngvới
mộtngườiPhổ:“Đilốinàychứđừngđilốikia!"
Cáinăm1815ấyquảnhưmộtđầuxuânảmđạm.Nhữngthựctếdơbẩn,
độcđịacủamộtchếđộgiànuabỗngkhoáclênmìnhmộtchiếcáomới.Lừa
dốikhoácáoCáchMạng1879.Quânquyềnthiêngliêngđeomộtcáimặtnạ
làbảnhiếnchương.Nhữngcáibịađặtcũngvỗngựctađâylàhợphiến.Bao
nhiêuthànhkiến,mêtín,mưutoanđềutâmtâmniệmniệmcáikhoản14
phủlênmìnhlớpsơncủachủnghĩatựdo.Thậtchẳngkhácgìkhácloàirắn
thayda.
Napoléonđãlàmchoconngườilớnlênnhưngđồngthờicũngbénhỏlại.
Lýtưởng,ởvàocáithờivậtchấthuyhoànglàmchúatểấy,đượctặngcáitên
lạlùnglàhệýthức.Conngườianhhùngđóđãdạidộtchếnhạotươnglai.
Nhưngnhândânkhắpnơi,dùcóphảilàmbiađỡđạn,cũngcứsaymêcon
ngườicầmsúngấyvàthâmtâmhằngmongđợi.Ôngấyđangởđâu?Đang
làmgì?Mộtngườiquađườngnóivớimộtthươngbinhđãtừngthamgiacác
trậnMarengovàWaterloo:“Napoléonchếtrồi”.Ngườilínhấyliềncãilại:
“Ngườimàchếtà!AnhbiếtNgườirồichứ!”Trongtrítưởngtượngcủaquần
chúng,conngườibịquậtđổấyđãtrởthànhbấttử.SauWaterloocảnhtrời
ChâuÂunhưtốisầmlại.Napoléonbiếnđi,đểlạirấtlâumộtkhoảngtrống
mênhmông.Bọnvuachúanhảyvàochỗtrốngấy.Cácchếđộgiàcỗicủa
bọnChâuÂulợidụngcơhộivựcnhauđứngdậy.Mộtliênminhthầnthánh
đượchìnhthành.“LiênMinhHẩu”thìđúnghơn.CánhđồngWaterlootaiác
đãbáotrướcđiềuđóbằngcáitênmộtquảđồicủamình.
[87]
ChâuÂucổđanghồiphục.Đứngtrướctìnhhìnhđó,mộtnướcPhápmới
đượcphácratrênnhữngnétlớn.TươnglaimàtrướckiaNapoléonhaychế
giễu,bắtđầuxuấthiệntrêntránđeomộtngôisao,saoTựDo.Cácthếhệtrẻ
đềunhiệtliệthướngvềngôisaoấy.Điềulạlàhọvừamêtươnglai,làTự
Do,lạivừatiếccáiquákhứ,làNapoléon.Cuộcbạitrậnaingờđãlàmkẻ
thua trận lớn lên. Bonaparte ngã xuống lại có vẻ cao hơn Napoléon đang
đứng.Dođónhữngchiếnthắngsinhlongayngáy.NướcAnhcắtHudson
Lowecoigiữ,nướcPháp choMontchenurìnhmò.Conngườikhoanhhai
chúa.Alexandrecoiôngtalàmốilomấtngủcủamình.Thậtratấtcảsựhãi
hùngkiasởdĩcólàdoôngđãchấtchứatrongmìnhmộtkhốilượngCách
Mạngquálớn.ĐiềuđócũngcắtnghĩacáichủnghĩatựdoBonaparte,vừa
cắtnghĩamàcũngvừathathứ.Cáibóngmaấyvìthếcứlàmchocảthếgiới
cũrunsợ.CòncáimỏmđáSainteHélènethấpthoángởchântrờithìvua
chúađềunhưnhấpnhỏmngồikhôngyêntrêncácngaivàng.
NapoléonmònmỏidầnởLongwoodthìsáuvạnngườingãxuốngởchiến
trườngWaterloocũngyênlặngmàtrởthànhtrobụi.Chútítyêntĩnhcủahọ
đãlantỏavàocuộcđời.HộinghịViennetiếpthucáiyêntĩnhấylàmthành
cáihiệpđịnhnăm1815.CảChâuÂugọiđólàPhụcHưng.
ĐấyWaterloolànhưthếđấy.Nhưngcáiđócónghĩalýgìđốivớivôbiên
vôtận?Đứngtrướcmênhmôngmộtconbọnhảytừlácỏnàysanglácỏkia,
cókhácgìconchimphượnghoàngbaytừthápchuôngnàyquathápchuông
nọchođếncácthápcaocủanhàthờĐứcBà.Chonêntấtcảcáthứbãotố,
mây mù, chiến tranh,hòa bình, bóng tối kia cũng chẳnglàm mờ nổi một
phútánhmắtcủavôbiên.
XIX
CHIẾNTRƯỜNGBANĐÊM
Cuốnsáchnàycầnnênchúngtahãytrởlạibãichiếntrườngnàymộttí.
Đêm18tháng6năm1815,trăngtrònvànhvạnh.Trăngsoiđườngcho
đoànquâncủaBlüchertruykíchvàchémgiếttànbạo,trăngsoitỏdấuvết
ngườitrốnchạy,trăngnhưnộpđámtànquânấychođoànkỵbinhsaymáu
kiavàgiúpmộttayvàocuộcthảmsát.Banđêmthườngcónhữnglúctỏra
đồngtìnhvớitaihọamộtcáchkinhkhủngnhưvậyđó.
Phátđạibáccuốicùngimrồi,cánhđồngMontSaintJeanlạimênhmông
lặngngắt. Thóithường,đã thắngthìphảicógì tỏlàmình thắng,chonên
quânAnhchiếmlấytrạicủaquânPháp,đểngủngaytrêngiườngkẻbạitrận.
Họđi quaRossommemột tívàđóng dãngoạitạiấy.Quân Phổbậnđuổi
theotànquânPháp,cònđangtiếnvềphíatrước.Wellingtonbènvàolàng
WaterloođểviếtbáocáogửivềchoHuânTướcBathurst.
Nếucâu“cúkêumaăn”màdùngđượcthìápdụngvàotrườnghợplàng
Waterloonàythậtđúngquá.LàngWaterloochẳngcóliênquangì,còncách
chỗ đánh nhau đến nửa dặm. Mont Saint Jean bị pháo dập, Hougomont,
Papelotte,Plancenoitđềubịđốtcháy,HaieSaintethìxungphongmớichiếm
được,cònBelleAlliancethìmụckíchhaiđộiquânchiếnthắngômchầmlấy
nhau.Thếmàcáctênnàyngườitachỉmangmáng,cònWaterloochẳng
vaitrògìtrongtrậnđánhnàylạichiếmtấtcảvinhdự.
Chúngtôichẳngphảilàngườinóitốtchochiếntranh.Códịp,chúngtôi
cũngnóilênnhữngsựthật.Chiếntranhcónhữngvẻđẹpquáưđauxót,điều
đóchúngtôikhônghềgiấu;nhưngcũngxincôngnhậnlànócũngcóđiều
ghêtởm.Mộtđiềulạlùngnhấtlàchiếnthắngxongthìquầnáođồđạctrên
ngườichếtcũngbịlộtxongvàthôngthườngthìhômsaumặttrờimọclên
trênnhữngxácchếtđãtrầntruồngnhưnhộng.Ailàmcáitròđó?Kẻnàođã
trátdơlênchiếnthắngnhưvậy?Bàntaybẩnthỉunàođãlầnvàotúingườita
lanhlẹvậy?Quântrộmcắpnàođãdámchơicáimẻấpngaysấplưngchiến
thắng?Mộtđôitriếtgia,trongđócóVoltairekhẳngđịnhđóchínhlànhững
kẻthắngtrận.Họnóirằngchínhnhữngkẻcònđứngcướpngườiđãlàmchứ
cònaivàođó,vìcóaiđếnthayhọđâu.Banngàyhọlàchiếnsĩanhhùng
nhưngbanđêmhọlàconyêuhútmáu.Xétchocùng,đãgiếtđượcngườithì
kểcũngcóquyềntướclấymộtítđồđạcchứ!Nhưngriêngphầnchúngtôi,
chúngtôikhôngnghĩnhưthế.Ailạicũngconngườiấymàkhidũngcảm
xônglênthìháihoachiếnthắng,khilạiđilộtgiàymóctúinhữngxácchết.
Khôngthểđược.Điềuchắcchắnlàđitheosauđộiquânchiếnthắngthường
lànhữngkẻtrộmcướp.Nhưngởđâycũngnêntrừngườiquânnhân,nhất
ngườiquânnhânhiệnđạira,vìhọkhôngliênquangì.
Mỗiđạoquânđềukéotheomộtcáiđuôi,chínhđólàchỗđángbuộctội.
Thôithìđủloại:Nhữngquânănsương,nửabồihầunửatrộmcướp,đủloại
dơiloạivạcănnhờvàobóngtốicủachiếntranh,nhữngtênmặcquânphục
màchẳngđánhđấmgì,nhữngtêngiảốm,giảđau,nhữngtênđithìchậm
cướpgiậtthìnhanh,nhữngtênbáncantinelậuchuyênăncắprồiđembánlại
cókhicảvợđitheo,líchkíchtrongnhữngxebònhonhỏ,nhữngkẻhành
khấttìnhnguyệndẫnđườngchocácsĩquan,nhữngtênlưumanh,trộmcắp.
Chúngtôikhôngnóiđếnquânđộithờinay;ngàyxưamộtđạoquânđiđường
kéotheo tấtcảcácloạingười ấy,đếnnỗi trongthuậtngữphảicócáitên
riêngchonólà“đoànquânlếchthếch”.Chúngđinhưvậy,nhưngchẳngđạo
quânnào,chẳngnướcnàochịutráchnhiệmvềchúngcả.Cókhichúngnói
tiếngÝnhưngđitheoquânĐức,cókhichúngnóitiếngPhápnhưnglạiđi
theoquânAnh.ChínhHầuTướcDeFervacquesđãbịmộttênkhốnnạnnhư
thế,đitheoquânTâyBanNha,lừaphỉnhbằngmấytiếngPháptrờiơi,nên
nhậnnólàngườibênta,đểbịnógiếtchếtvàcướpngaytrênchiếntrường,
trongđêmtiếpliềnchiếnthắngCerisoles.
Trộmcắpđẻrabọnchuyêntrộmcắp.Aiđãđặtracâutụcngữđángghét:
Bênđịchphụckíchbênta?Chínhcâuấyđãđẻracáidịchtrộmcắpmàchỉ
cómộtkỷluậtthậtvữngmớicóthểngănchặnnổi.Cónhữngdanhvọng
khôngxứngđáng.Ngườitakhônghiểuvìsaomộtsốtướnglĩnhđượclòng
ngườiđến thế.Thậtra họcũngcó tài,nhưngđó làchuyệnkhác. Turenne
chẳnghạn,
[88]
Turenneđượcbinhsĩyêumếnvìôngtachophéphọthahồ
cướpbóc.Chophéplàmđiềuxằngbậycũnglàtốtbụng.Chonênôngtatốt
đếnnỗichoquânlínhcủamìnhlàmcỏcảxứPalatinat.Nóichođúngthìđi
theođạoquâncóíthaynhiềukẻcắplàtùyngườichỉhuynghiêmhaykhông
nghiêm.ĐốivớihaitướngquânHochevàMarceau
[89]
thìkhôngcó“quân
lếchthếch”nàođitheocả.CònWellingtonnóichocôngbằngcũngkhông
cóbaonhiêu.
Tuyvậy,đêm18rạng19tháng6,ngườitacứcướpbócđồđạccủangười
chết.Wellingtonthậtrarấtcứngrắn.Ôngđãralệnhkẻbịbắtquảtangsẽbị
đemraxửbắn.Nhưngthóitrộmcướpvẫnlìlợm.Đằngkiacóxửbắncũng
mặckệ,ởđâycứcuỗmcáiđã.Đêmấy,mặttrăngtrêncánhđồngtrôngthật
ghêrợn.Khoảnggiữađêm,mộtngườiđànônglầnmò,haynóichođúng
vềphíaconđườngtrũngOhain.Chắchẳnlàmộtloạingườinhưđãmôtả
trênkia.KhôngphảilàngườiPháp,khôngphảilàngườiAnh,khôngphải
nôngdân,khôngphảilính,hìnhnhưlàmachứkhôngphảingười,đánhhơi
thấyngườichết,lấytrộmcắplàmchiếnthắng,mòđếntướcđoạtWaterloo.
Hắnmặcmộtcáiáongoàigiốngnhưmộtcáiáokhoác,dángđiệuvừatáo
tợnvừalosợ;vừatiếnvềphíatrước,vừanhìnlạiphíasau.Hắnlàai?Cólẽ
đêmtốibiếtlịchsửcủahắnnhiềuhơnlàbanngày.Hắnkhôngmangcáibị
nàonhưngbêntrongcáiáokhoáccủahắnchắccónhữngcáitúirộng.Thỉnh
thoảnghắnđứnglại,nhìncánhđồngchungquanhnhưxemcóaitheodõi
mìnhkhông;đột nhiên hắn cúirạpxuốngđất,lật lên một vậtgìyênlặng
khôngcửđộng, rồi lại nhổm dậylẩnđichỗ khác. Trông điệubộhắn,cái
dángvộivàng,bímậtcủahắntưởngnhưnhữngbóngmalúchoànghônhiện
lênởcácnơicổtíchđiêutàntrongtruyềnthuyếtngàyxưa.Nhữngconcò,
convạcănđêmtrênđầm,ruộngcũngcónhữnghìnhbóngnhưvậy.Trong
đámsươngmùngườitinhmắtđểýsẽthấygầnđấycócáigìgiốngmộttoa
xecủangườibánănnhỏ,máiđanmâysơnhắcín,đỗđằngsaucáilềuởgóc
đườngNivellesvàđườngMontSaintJeanởDeBrainel’Alleud.Xeđóng
mộtconlừađói,cóhàmthiếc,đanggặmcỏ.Trongxecómộtngườiđàn
ngồitrênmộtđốngnhữnghòmvàbaobị.Cáitoaxenàyvàtênăntrộmkia
chắckhôngxalạnhau.
Đêmquang,trờikhôngcómộtgợnmây.Mặtđấtthìđỏlòmnhưngtrăng
vẫnbạc.Trờivẫnthườngthờơnhưvậy.Trêncánhđồng,nhữngcànhcâybị
đạnbắngãy,nhưngcònvướngtrênthâncây,đuđưanhènhẹtheongọngió
đêmthanh.Hìnhnhưcómộtluồnghơithởlàmchuyểncácbụicây.Cỏrùng
mìnhnhưcónhữnglinhhồnbayđi.Xaxanghemơhồtiếngđộngcủanhững
toánquântuầnphòngchungquanhdinhtrạiquânAnh.XómHougomont
HaieSaintevẫncònbốccháy,mộtởphíaĐông,mộtởphíaTây;giữahaicái
ngọnlửaấynhững đốm lửa của dinhtrạiquânAnhgiống như một chuỗi
hồngngọcnốiliềnhaibônghoataithànhmộtđườngbánkínhmênhmông
trênnhữngngọnđồiphíachântrời.
ChúngtôinóiđếncáitaihọaởchỗconđườngtrũngOhain.Cáichếtrùng
rợncủabao nhiêu chiến sĩ dũng cảm,cứnghĩđến cũng thấy kinh khủng.
Nếucómộtcáigìđángghêsợ;mộtsựthậtnàokinhkhủnghơnácmộngthì
làđiềunày:Đangsốngdướiánhtrờichóilọi,đangsốngcườngtránglành
mạnh,tươivui,nụcườiluônluônngạonghễtrênmôi,đangtiếnlêngiành
lấyquangvinhngaytrướcmặt,đangthấytronglồngngựcbuồngphổinở
căng, trái tim đập mạnh, ý chí sáng suốt, đang nói, đang nghĩ, đang yêu,
đangcómộtngườimẹ,mộtngườivợ,mộtđàncon,đangsốngtràntrềánh
sáng,thếrồibỗngnhiên,chỉkịpkêulênmộttiếng,khôngđầymộtphútlộn
nhàoxuốngvựcthẳm,chồngchấtđèlẫnnhau;nhìnthấybônglúa,thấyhoa
thấygươmcủamìnhvôdụng,thấytrênmìnhlàmộtđốngngười,dướimình
làmộtđốngngựa,cựaquậyvôích,nghethấyxươnggãydướimóngngựa
trongbóngtối,thấynhưmộtgótgiầygiẫmlòimắt,cắnđiêncuồngnhững
móngsắtngựa,ngạtthở,cốhétlên,quằnquạidướicáiđốngkinhkhủng
nghĩrằng:Vừamớiđây,talàmộtngườicườngtráng.
Ởcáichỗchếthạithảmkhốcmớiđâycònvangtiếngrênrỉ,bâygiờhoàn
toànyênlặng.Conđườngtrũngngậpđầynhữngngườivàngựa,dằngdịtlấy
nhau,hỗnđộn,ghêgớm,khôngcònthấyhaibênbờnữa,xácngườivàngựa
đãlấpphẳngconđườngngangvớimặtcánhđồngnhưmộtđấuthócgạtsát
miệng,mộtnúithâyởphíatrên,mộtsôngmáuởphíadưới,đólàcảnhtượng
con đường ấy trong đêm hôm 18 tháng 6 năm 1815. Máu chảy đến tận
đường Nivelles, loang ra như một cái ao trước một đống cây chặn ngang
đườngmàbâygiờdânđịaphươngcònchỉđược.Mọingườicònnhớ,đoàn
giápbinhđãsahốởchínhchỗđốidiệnvớiđốngcâynày,vềphíaconđường
điGenappe.Conđườngtrũngsâubaonhiêuthìđốngxácchếtdàybấynhiêu.
Đến khúc giữa đường gần phẳng, chỗ sư đoàn Delord tiến lên, đống xác
mỏngđimộtchút.
Ngườiănđêmkiađivềphíaấy.Hắnnhìncáimồkinhkhủng,hắnnhìn
chămchămnhưđiểmmộtđoàntửthiquânghêrợn.Chânhắnbướctrong
vũngmáu.Bỗnghắnđứnglại.Trướcmặthắn,cáchvàibước,chỗmépđống
xácngườivàngựa,cómộtbàntaymởdướiánhtrăng.Chiếcnhẫnvàngóng
ánhtrênmộtngóntay.Ngườiănđêmcúixuống,ngồixổmmộtlátrồinhổm
dậy.Cáinhẫnvàngđãbiếnmất.Hắnkhôngđứngdậyhẳn,hắnquỳ,haiđầu
gối,haingóntaytrỏtìxuốngđất,hắnlomkhomnhưmộtconthúdữrình
mò,lưngquayvềđốngrác,đầungẩngnhìnphíatrênbờconđườngtrũng.
Rồinhưđãcảquyết,hắnđứngdậy.Bỗngnhiênhắngiậtmình,hắnthấynhư
cóaigiữlấyhắn.Hắnngoảnhlại;cáibàntaymởlúcnãyđãkhéplạivànắm
lấyvạtchiếcáongoàicủahắn.
Mộtngườilươngthiệnchắcphảihoảngsợ,nhưnghắnthìbậtcười:
—A,ralàcáixácchết.Mathìvẫnthíchhơnlàsenđầm.
Cáibàntayđuốisứcbuônghắnra.Ngườiđãnằmdướimồthìcònmấy
hơisức!
Tênănđêmlạihỏi:
—Áichà!Cáingườichếtnàycònsốngchăng?Xemthửnào.
Hắnlạicúixuống,bớiđốngrác,gạtnhữngcáigìvướngởtrên,nắmlấy
cánhtay,bớiđượccáiđầulên,lôiđượccáithânravàmộtlátsauhắnkéo
vàobóngtốiconđườngtrũngmộtthânngườikhôngđộngđậy,đãchếtngất.
Ngườiấylàmộtgiápbinh,mộtsĩquan,cólẽmộtsĩquancaocấp;mộtchiếc
ngùvànglớnlòiradướiáogiáp,viênsĩquankhôngcònmũ,mộtnhátgươm
dữdộichémngangmặtngườiấy,mặtchỉthấyđầymáu.Chântayhìnhnhư
khôngbịgãy,cólẽmộtsựngẫunhiênmaymắn-ởđâymàcũngcòncóthể
gặpmaymắnđượcthìcũnglạ!-Đãkhiếnnhữngxácchếtchồngchấtlên
ngườiấykhôngđèxuốngmàlạichốngđỡchongườiấy.Haimắtngườinày
nhắmnghiền.Trênáo giáp có chiếc huân chươngBắcĐẩuBộiTinhbạc.
Thằngănđêmrứtchiếchuânchươngbạcđútthêmvàotrongtúiáokhoác
củahắn.Rồihắnlầntúiviênsĩquan,lấymộtchiếcđồnghồquảquít,móc
túiáogiletlấyđượccáivítiềnhắnđútngayvàotúihắn.
Khihắn“cứuchữa”ngườihấphốiđếnđoạnấythìngườiđóbỗngmởmắt
vànóisesẽ:
—Cảmơnông.
Ngườiấyvìbịlôikéo,giậtmạnh,vìđượcthởtựdo,vìkhítrờimắtlạnh
banđêmkíchthíchnênđãtỉnhlại.Thằngănđêmkhôngtrảlời;hắnngẩng
đầulên.Xaxanghethấytiếngchânngườiđi,chắclàmộtđộituầnphòng
đangtiếnlạigần.
Viênsĩquannóithìthầm,giọngcònnhưlàcủangườihấphối:
—Aithắngtrận?
Thằngănđêmtrảlời:
—QuânAnh.
Viênsĩquannóitiếp:
—Ôngxemtrongtúitôicómộtchiếcđồnghồvàmộtcáivítiền.Ông
cầmlấy.
Việcnàyhắnđãlàmxong.Nhưnghắncũnglàmtròtheolờiviênsĩquan
bảovànói:
—Chẳngcógì.
—Họđãđánhcắpcủatôi.Giậnthật.Đánglẽđểbiếuông.
Tiếngbướcchânđộituầntiễunghecàngrõ.
—Họđếnđấy.
Tênăntrộmvừanóivừasửasoạnchuồnđi.Viênsĩquancốnhấccánh
taylêngiữhắn:
—Ôngđãcứusốngtôi.Ônglàai?
Tênănđêmnóisẽvàvộivàng:
—Tôicũngnhưôngởtrongquânđội Pháp.Thôitôiphảiđiđây,nếu
chúngnóbắtđượcchúngnósẽbắnchếttôi.Tôiđãcứusốngôngrồi,bâygiờ
ôngliệuđấy!
—Ôngđónglongì?
—Độitrưởng.
—Tênônglàgì?
—Thénardier.
Viênsĩquannói:
— Tôi sẽ không bao giờ quên cái tên ấy. Ông cũng nhớ lấy tên tôi:
Pontmercy.
QUYỂNII
CHIẾCTÀUORION
I
SỐ24601TRỞTHÀNHSỐ9430
JeanValjeanđãlạibịbắt.
Bạnđọcsẽlấylàmhàilòngkhithấychúngtôilướtquacácchitiếtđau
thương.Chúngtôi chỉ xin chéprađâyhaimẩu thời sự đăngtrêncácbáo
ngàyấy,mấythángsaukhixảyranhữngviệclạlùngởMontreuilSurMer.
Nhữngbàibáoấyhơisơlược.ChúngtanhớrằngthờiấychưacóTưPháp
nhậtbáo.
ChúngtôilấybàithứnhấtởtờLáCờTrắng,sốrangày25tháng7năm
1823:
“ỞmộtquậnthuộctỉnhPasDeCalaisvừaxảyramộtviệclạthường.Một
ngườikhôngphảinguyênquánởđấytênlàôngMadeleine,mấynămnay
nhờnhữngphươngphápmớiđãchấnhưngmộtnềncôngnghiệpvốncósẵn
ởđịaphương,lànghềlàmđồhuyềnvàđồthủytinhđen.Nhờthếhắnđãlàm
giàuvàphảinóicũnglàmgiàuchocảquận.Đểtưởnglệcônglao,ngườita
đã cử hắn làm Thị Trưởng. Gần đây Sở Cảnh Sát phát hiện cái ông
Madeleineấychínhlàmộttêntùkhổsaitrốnquảnthúc,tênlàJeanValjean
hiệnđãbịtốnglaolại.Hìnhnhưtrướckhibịbắt,hắnđãkịpđếnngânhàng
Laffitterútrasốtiềnhơnnămmươivạngửitạiđó;nóichođúngthìsốtiền
ấyhắnkiếmđượcrấtchínhđángtrongkinhdoanh,ngườitabảothế.Không
aibiếtkhibịbắtgiamlạivàongụcToulon,JeanValjeanđãgiấusốtiềnấy
đâu”.
Bàibáothứhai,nhiềuchitiếthơnmộtchút,tríchởtờParisNhậtBáo,
cũngngàyấy:
“MộttêntộiphạmđãđượcphóngthíchtênlàJeanValjeanvừamớiphải
ratrướcTòaĐạiHìnhhạtVartrongnhữngtrườnghợpkhálykỳ.Tênđại
bợmnàyđãlừabịpđượccảconmắttinhtếcủaSởCảnhSát;hắnđổitên
tìmcáchxoayđượcchânThịTrưởngởmộtthànhphốnhỏmiềnBắc.Hắnlại
đặtđượcmộtcơsởkinhdoanhkhálớnởthànhphốấy.Nhưngcuốicùng,
nhờsựmẫncánkhôngmệtmỏicủacôngtốviên,hắnđãbịlộtmặtnạvàbị
bắt.Hắncó một con vợ không cưới xin, nguyên là một gái giang hồ; lúc
chồngbịbắtthìconvợsợquámàchết!Tênkhốnkiếpấykhỏenhưvâm,đã
tìmcách trốnthoátnhàgiamnhưng chỉba,bốn hômsau,cảnh sátlạibắt
đượchắn,ởngayParis,giữalúcnósắpsửađápmộtchiếcxenhỏchạycon
đườngtừthủđô đến làng Montfermeil (tỉnh SeineetOise).Ngườita đồn
rằnghắnlợidụngba,bốnngàyđượctựdoấyđểrútmộtsốtiềntogửiởmột
nhà ngân hàng lớn tại thủ đô. Số tiền ấy ước có đến sáu, bảy mươi vạn
francs.Theobảncáotrạngthìhắnđãchônsốtiềnấyởmộtnơichỉmìnhhắn
biết,vìthế,chưalọtvàotaycảnhsát.Dùsao,tênJeanValjeancũngvừabị
truytốtrướcTòaĐạiHìnhhạtVar;hắnbịkhépvàotộicướpđườngcó
khí,xảyrakhoảngtámnămvềtrước;nạnnhânlàmộtđứatrẻlươngthiện
trongđámthiếuniênđãđược“lãotrượngFerney”
[90]
diễntảtrongbàithơ
bấthủ:
«CácemtừđấtSavoyard
Hàngnămtrởlại,điquavùngnày
Cácemđưanhẹbàntay
Chùilauốngkhóibámđầymuộiđen.»
Tên tướng cướp ấy đành cam không chối cãi. Viện Công Tố đã khôn
khéovàhùnghồnchứngtỏrằngJeanValjeanăncướpcótùngđảngvàhắn
có chân trong một ổ trộm cướp ở Miền Nam. Do đó, tòa tuyên bố Jean
Valjeanlàtộiphạmvàkhépántửhình.Têntộiphạmấykhôngxinchốngán
lêntòapháán.HoàngThượngđãlấylượngkhoanhồngnhưtrờibểmàban
đặcânchođượcđổithànhánkhổsaichungthân.LậptứcJeanValjeanbị
giảiranhàlaoToulon”.
NgườitakhôngquênrằngkhiởMontreuilSurMer,JeanValjeanđãtỏra
mộđạo.Chonên một vài tờ báo, trong đó có tờ Lập Hiến trình bày việc
chuyểngiảmtộihìnhnàynhưmộtthắnglợicủapháiCôngGiáo.
Vàonhàlao,JeanValjeanđổisốhiệu.Bâygiờtênhắnlà9430.Cũngnên
nóingayđiềunàyđểkhỏiphảitrởlại:MấtôngMadeleine,thịtrấnMontreuil
SurMercũngmấtcảnhphồnvinh.Tấtcảnhữngđiềuôngtadựđoántrong
đêmthaothứcvàlêncơnsốtđãxảyđến.Mấtông,thịtrấnđãmấtcáilinh
hồn.Ôngsụpđổthìởthịtrấncũngxảyraviệcchiacủaíchkỷ,việcxâu
thầmlặngnhữngphồnvinhsaukhicáccuộcđờilớnsụpđổ.Đólàđiềutất
nhiêntrongcộngđồngnhânloại,tuylịchsửchỉnóiđếncómộtlầnvì
diễnrasaukhiAlexandrechết.
[91]
TướnglĩnhxưngvươngsaukhiHoàng
Đếbănghà,đốccôngcũngtựtônlàmnhàsảnxuấtsaukhiôngchủquađời.
Sựcạnhtranhđốkỵdiễnra.Cácxưởngthợrộnglớnđóngcửa,cáctòanhà
đổnát.Thợthuyềnphântán,ngườibỏxứ,kẻbỏnghề.Từđấychỉcósản
xuấtnhỏ,khôngcònnềncôngnghiệpquymôngàytrước.Ngườitasảnxuất
vụlợichứkhôngvìlợiíchcôngcộng.Khôngcótrungtâm,đâuđâucũngchỉ
cócạnhtranh,cạnhtranhkhốcliệt.NgàyxưaôngMadeleineởtrêntất
điềukhiểntất.Ôngđổxuống,mỗingườiđềucốkéomốilợivềmình.Ócđấu
đáchiếmchỗcủaóctổchức,lònghámlợithaylòngnhânái.Ngàyxưaông
chủsánglậpâncầnsốtsắngvớitấtcảmọingười,ngàynaymọingườithù
hằnnhau.NhữngchỉbuộccủaôngMadeleinengàyxưabâygiờrốimù
đứttung.Ngườitalàmgiandốitrongsảnxuất,làmmấtphẩmchấtcủasản
phẩm,dođókhôngđượckháchhàngtínnhiệmnữa.Ngườimuaítđi,đơn
đặthànggiảmsút.Tiềncôngbớt.Cácxưởnghếtviệc.Rồiphásản.Không
cònphúclợigìchokẻkhónữa.Tấtcảđãtannhưmâykhói.
NhàNướccũngnhậnthấycóaibịđèchếtởđâuđây.Khôngđầybốnnăm
sau khi Tòa Đại Hình thẩm định ông Madeleine và tên tù khổ sai Jean
Valjeanchỉlàmộtvàtốngngườiấyvàonhàlao,thìởquậnMontreuilSur
Mer,phítổnnhưthuếcũngtăng lêngấpđôi.ÔngDeVillèleđã nhậnxét
điềuđótrêndiễnđànNghịViênvàohồitháng2năm1827.
II
NƠICÓHAICÂUTHƠCÓLẼLÀCỦAQUỶSỨ
Trướckhikểtiếp,cũngnênnhắclạicóchitiếtmộtchuyệnlạlùngxảyra
ởMontfermeilcũngdạoấy;câuchuyệnnàycólẽkhôngphảilàkhôngăn
khớpvớimấyđiềuphỏngđoáncủaViệnCôngTố.
ỞvùngMontfermeilcómộtđiềumêtíntừlâuđời,kỳthúvàquýbáubởi
vìmộtđiềumêtíndângiantồntạiởgầnPariscũnghiếmcónhưcâycúc
mốcởSibérie.Chúngtôithuộchạngngườiquýtrọngtấtcảnhữnggìnhư
loạicâyhiếmcó.ChonêncáiđiềumêtínởMontfermeillàthếnày:Ngườita
cholàtừđờihồnghoang,quỷsứđãchọnrừngđểgiấucủa.Nhữngbàcảtin
nói quyết rằng nhiềulần người ta bắt gặp lúc hoànghôn, ở những quãng
vắngtrongrừng,mộtngườiđenđủi,cóvẻlàmộtanhđánhxetảihaymột
anhđốtthan,điguốc,mặcquầnáovải,rấtdễnhậndiệnvìđầuchẳngcó
nóngì,chỉcóhaicáisừngdài.Đúnglàdấuhiệuđódễnhậnrathật.Người
ấythườngmảiđàolỗ.Gặpvậy,cóbalốithoát.Cáchthứnhấtlàđếnhỏihan
ngườiấy.Bấygiờsẽnhậnthấyđóchỉlàmộtnôngdân,đenđủivìlúcấytrời
nhánhem;ykhôngđàolỗmàchỉcắtcỏchobò;cáitưởnglàsừngthìchỉ
mộtcáichĩahaiđểxớiphânđeoởsaulưng;haicáirăngsắtnhưtừđầumọc
lênvìnhìntrongbóngtối.Thếlàkhivềnhà,ngườitachếtnộitrongtuầnlễ.
Cáchthứhailàcứquansát,chờchonóđàolỗxong,lấplạivàđikhỏi.Bấy
giờhãychạynhanhđếnlỗ,bớiđấtlênvàcuỗmngaycáikhocủamàcon
ngườiđenđủitấtphảichôn.Trườnghợpnày,ngườigặpsẽchếttrongtháng.
Cáchthứbalàđừngnóinănggìvớinóhết,đừngnhìnnó,cứviệcvắtchân
lêncổmàchạytránh.Nhưthếthìsẽchếttrongnăm.
Vìbaphươngphápđềulưuhạicảnênngườitathườngchọncáchthứhai
vìítranócũngmangđếnchovàicáilợi,đặcbiệtlàcáilợicómộtkhocủa,
dùchỉcótạmtrongvòngmộttháng.Vìthế,nhữngngườibạoganchỉthích
thửthờivận,nghenóihọthườngbớicáihốcủangườiđenđủiravàthửđánh
cắpquỷsứ.Hìnhnhưkếtquảcũngtầmthườngthôi.Ítra,đócũnglàđiềumà
truyềnthuyếtkhẳngđịnh.Đặcbiệtngườitathấyýnghĩađótronghaicâuthơ
bí ẩn bằng tiếng La Tinh cổ lỗ do một tu sĩ hổ mang kiêm phù thủy xứ
NormandtênlàTryphonđểlại.MộtênTryphonấyởtuviệnSaintGeorges
Bocherville,gầnthànhRouen.Cócsinhsôitrênmộấy.
Ngườitahìhục-nhữnghốquỷchôncủaấythườngsâulắm-ngườitađổ
mồhôi,ngườitađàobới,ngườitavấtvảtrọnmộtđêm-côngviệcấylàm
vàođêmthôi-ngườitalàm,ướtcảchemise,hếtcảnến,mẻcảcuốc.Cuối
cùng,khiđàođếnđáyhố,khivớitới“khocủa”,thìngườitatìmthấygì?
“Khocủa”quỷsứlàgì?Mộtđồngxu,đôikhimộtđồngécuhoặcmộthòn
đá,mộtbộxươngngười,mộtxácchếtcònchảymáu;cókhiđólàmộtcon
magấptưnhưmộttờgiấygấpđểtrongvída,cũngcókhikhôngcógìcả.
ĐólànhữngcáimàmấycâuthơcủaTryphoncóvẻbáochobọnhiếukỳ
mòbiết.
«Nóđàolênvàởdướihốtốiđen,nógiữnhữngkhotàng
Tiềnđồng,tiềnbạc,đá,xácchết,tượngvàmọithứlinhtinh.»
[92]
Ngàynay,hìnhnhưcũngcókhingườitatìmthấyhoặcmộtbọcthuốc
súngvàđạn,hoặcmộtcỗbàicũvàngốvànhầymỡ,chắcchắnlàcủalũquỷ
dùng để chơi với nhau. Tryphon không ghi hai vật này, vì lẽ dễ hiểu
TryphonsinhsốngởthếkỷXIIvàkhôngcóvẻgìlàquỷsứđãtàitìnhphát
minhrathuốcsúngtrướcRogerBacon,bàiTâytrướcCharlesVI.Cầnphải
nóithêmlàaiđembàiđórađánhthìthuatấtcảgiatài,cònthuốcsúngtrong
bọcđó,nếuđembắnthìynhưrằngnólàmnổtoácsúngvàomặtanh.
ÍtlâusaucáingàyViệnCôngTốtưởngrằngtênphạmnhânJeanValjean
trongmấyngàytrốnthoátrangoàiđãlảngvảngởquanhMontfermeil,thì
ngườitađểýđến,ởngaylàngđó,nhữnghànhtungbímậttrongrừngcủa
mộtngườiphulụclộgiàtênlàBoulatruelle.Dânchúngcónghenóitênnày
trướccũngphảitù,bâygiờvẫnbịcảnhsáttheodõi,nhưngvìhắnkhôngtìm
raviệclàm,nênNhàNướcphảimượnhắnlàmphulụclộvớiđồnglươngrẻ
mạt để hắn trông nom con đường tắt từ Gagny sang Lagny. Cái lão
Boulatruelleấykhôngđượcngườiđịaphươngđánhgiátốt.Lãolễphépquá,
khiêmnhườngquá,gặpaicũnggiởmũ,đứngtrướccảnhsátthìvừarunsợ
vừacườinhănnhở.Ngườitanóilãocóchântrongcácđảngtrộmcướp
nghilãothườngnúprìnhxórừngvàolúcnhánhem.Điềuduynhấtcóthể
thanhminhcholãolàlãonghiệnrượu.
Đâylànhữngđiềungườitacholàđãnhậnthấy:Ítlâunay,Boulatruelle
nghỉviệchàngngàyrấtsớmvàváccuốcđivàorừng.Ngườitagặplãovào
đêmởnhữngquãngrừngthưavắngnhấthoặcrậmrạpnhất,dángbậntìm
kiếmmộtcáigì,mộtđôikhiđangđàolỗ.Gặphắn,lúcđầucácbàtưởng
Belzébuth,sau khi nhận ra là Boulatruellethì cũngchảyêntâm hơn chút
nào.Nhữngcuộcgặpgỡấycóvẻlàmchohắntarấtkhóchịu.Rõrànglàlão
muốntrốnconmắtthiênhạvàtronghànhđộngcủalãocócáigìbíẩnđây.
Dânlàngkháonhau:“Rõrànglàquỷđãhiện.Boulatruelleđãtrôngthấy
quỷchonênhắnsụcsạo.HiểnnhiênlàhắnmàômđượccáikhocủaChúa
Quỷthì,coinhưmệnhhắnđiđứt”.Bọnhoàinghinóithêm:“Chẳngbiếtai
lừaai,BoulatruellelừaquỷhayquỷlừaBoulatruelle?”Cácbàgiàthìluôn
taylàmdấuthánhgiá.NhưngrồiBoulatruellecũngthôikhôngvàorasục
sạotrongrừngnữavàlạilàmviệcđềuđặn.Ngườitacũngkhôngbàntánvề
việc ấy nữa. Tuy nhiên cũng còn có mấy kẻ tò mò. Họ nghĩ rằng trong
chuyệnnàycólẽkhôngcónhữngkhocủadịthườngnóitrongtruyềnthuyết,
màhẳnlàmộtmónbởgìthiếtthựchơnvàđánggiáhơnnhữnggiấybạccủa
quỷsứ.Chắclàlãophuchữađườngđãkhámpháđượcmộtphầnđiềubímật
đó.ÔnghươngsưvàanhchủquánThénardierlànhữngngười“bănkhoăn”
nhất,Thénardierthânvớitấtcảmọingười,kểcảBoulatruelle.Hắnnói:
—Boulatruelleđãlàmkhổsaitrêntàubiểnư?Ốidào!Biếtaiđãởđó,
biếtaisẽđếnđó!
Mộtbuổitối,ônghươngsưnóirằnggiángàytrướcthìtòaánđãđiềutra
xemBoulatruelleđivàolàmgìtrongrừngấyvàchắclàhắntaphảikhaira.
NếucầnthìngườitatrakhảovàhẳnlàBoulatruellekhôngchịunổingón
đòntàulặn.
—Thôithìtadùngđònrượuđi-Thénardiernói.
Thếlàhọcốchạyvạyđểmờirượulãophulụclộgià.Boulatruelleuống
rấtnhiềumànóirấtít.Vớimộtnghệthuậtđángkhâmphục,lãođiềuhòasự
đóikhátcủamộtđứaphàmphuvớitínhkínđáocủamộtquantòa,theomột
tỉlệkhoahọc.Tuynhiên,nhờtấncôngráoriếtvàđốichiếu,vắtnắnnhững
lờilẽmậpmờlãobuộtmiệngnóira,Thénardiervàônggiáocũngđoánđược
nhữngđiềusauđây:
Mộthôm,sángtinhmơ,Boulatruelleđilàmnhưthườnglệ,chợtthấy
mộtxórừng,trongbụirậm,mộtcáixẻngvàmộtcáicuốc,hìnhnhưcóai
giấuở đấy.Song,hắnnghĩlàcólẽcái xẻng,cáicuốcấylà củalãogánh
nướcthuêSixFours,nêncũngchẳngđểýlàmgì.Nhưngchiềutốihômấy,
hắnthấy “mộtngườilạ,khôngphảilàngườilàng, màhắnthì hắnbiết
lắm”:Ngườiấyrẽtừđườngđisâuvàotrongrừngnơirậmnhất;chắcchắn
ngườikiakhôngtrôngthấyhắn,bởivìcómộtgốccâychekhuất.Ngườilạ
mặtmangmộtgóigìvuôngvuônghìnhnhưlàmộtcáihộplớnhaymộtcái
hòmnhỏ.Boulatruellengạcnhiênhếtsức;mãibảy,támphútsauhắnmới
nảyraýnghĩtheodõi“kẻlạ”.Nhưngchậmquárồi;kẻlạđãởtrongrừng
sâumàtrờilạisậptối,nêntheokhôngkịp.Thếlàhắnđànhđứngrìnhởbìa
rừng.Trăngsáng.Haibatiếngđồnghồsau,Boulatruellemớithấykẻlạkia
từrừngsâuđira,tayxáchmộtxẻngvàmộtcáicuốcchứkhôngphảicáihòm
nhỏnhưlúcnãy.Hắnđểmặcngườikiađichứkhôngdámgọilạihỏi;hắn
nghĩlàngườiấykhỏegấpbahắn,lạicócuốctrongtay,ngườikiamànhận
rađược hắnvàbiếtmìnhđã bịlộmặt thìthếnàohắncũng bịđánhchết.
Nhưngcáixẻngvàcáicuốcđãsoichohắnmộttiaánhsáng;hắnchạyđến
chỗbụirậmbansángthìchẳngthấycuốcvớixẻngđâucả.Hắnkếtluậnrằng
kẻlạvàorừngchỉlàđểlấycuốcđàohốchôncáihòmvàlấyxẻnglấpđi.Cái
hòmnhỏquá,khôngbỏvừamộtxácchết,vậychỉlàhòmđựngtiền.Thế
hắn ra công dò tìm. Boulatruelle sục sạo, thăm dò, chui rúc khắp cả khu
rừng,chỗnàođấtcóvẻmớiđàolênlàhắnxụctới.Nhưngkhôngănthuagì.
Hắn chẳng “kiếm” được gì hết. Ở Montfermeil, không ai nghĩ đến cái
chuyệnấynữa.Chỉcóvàimụlắmmồmmiệngcógannói:“Hãycứtinrằng
cáilão phulụclộ Gagnyấychẳngdạihành thânhoạithể nhưvậyđể
chơi.Chắcchắnlàcóquỷsứhiện”.
III
XIỀNGSẮTMÀĐẬPMỘTBÚAĐÃGẪYTANTHÌ
CHẮCĐÃCÓKẺCHUẨNBỊBẺTỪTRƯỚC
Vào khoảng cuối tháng mười cũng năm 1823 đó, nhân dân thành phố
ToulonthấychiếctàubiểnOrionvừaquamộtcơnbãotápngoàibiển,cập
bếnđểsửachữamấychỗhưhỏng.Chiếctàunàyvềsaudùnglàmtàuhuấn
luyệnthủyquânởBrest,nhưnglúcấy,tàuthuộchạmđộiĐịaTrungHải.
Chiếctàuchiếnbịsóngdậpgiónhồiđãtrởnênquặtquẹo,nhưngnóvẫn
làmchongườitachúý.Nókéocờtướnglệnhgìkhôngbiếtmàđượcchào
bằng mười một phát đại bác nghi lễ và cũng đáp lại với số tương đương
thànhrađãcótấtcảlàhaimươihaitiếngđạibácrềnlênkhitàucậpbến.
Ngườitatínhracứmỗingàyđêm,thếgiớivănminhbắnmấtmườilămvạn
phátthuốcsúngđạibácvôíchvềnhữngviệcchàomừng,nhữngnghilễđế
vương và quânsự, những trao đổi lễ nghĩa, những hiệu lệnh, những nghi
thứcnhậpcảng,nhậpthành,nhữnglễchàomặttrờimọc,mặttrờilặnởtấtcả
cácthànhtrìvànhữngviệcphùphiếmkhác.Cứcholàmỗipháttiêutốnsáu
francs,thìmỗingàycóchínmươivạn,mỗinămbatrămtriệuthựcsựtan
thànhkhói.Mộtkhoảnnhỏnhặtthôimà!Trongkhiđóthìngườinghèocứ
chếtđói.
Năm1823lànămmànềnQuânChủPhụcHưnggọilà“Thờikỳchiến
tranh Tây Ban Nha”. Cuộc chiến tranh ấy gồm nhiều biến cố chứa đựng
trongmộtbiếncốduynhấtvàvôsốnhữngđiềuđặcbiệt.Mộtviệcgiađình
lớntrongdònghọBourbons;chiBourbonsởPhápviệntrợvàchechởcho
chiBourbonsởMadrid,nghĩalànóthựchiệnnghĩavụhuynhtrưởng;mộtsự
phụchồinhữngtruyềnthốngdântộclẫnkhuynhhướngphụctùngvàphụ
thuộcđườnglốicủacácnộicácPhươngBắc;CôngTướcAngoulême,
các tờ báo tự do mệnh danh là “Người Anh Hùng Andujar", Công Tước
Angoulême đang dồn ép chủ nghĩa khủng bố thực sự của Nhà Thờ, chủ
nghĩakhủngbốnàyxungđộtvớichủnghĩakhủngbốhuyềnảocủapháitự
do,nhưngdángđiệu đắc thắng không hợp vớivẻmặthiền hòa của Công
Tước;nhữngngườiCộngHòaphụcsinhdướidanhhiệuDescamisadoskhiến
chonhữngbàquảphụhưởngquyềnthừakếđâmralosợ;chủnghĩaquân
quyềncoisựtiếnhóalàhỗnloạnvàngăntrởnó;nhữngnguyênlýcủaCách
Mạng89bịgiánđoạnđộtngộttrongcơnbãotáp;ChâuÂuhô“Họ!”với
tưởngPhápđangchạyvòngquanhquảđất;bêncạnhđạitướngtổngtưlệnh
người Pháp, Hoàng Thân Carignan, sau này là Charles Albert, đầu quân
trongđạothậptựviễnchinhcủavuachúachốngnhândâncácnước,dưới
danhnghĩalàmộtlínhpháothủtìnhnguyện,ngùvaibằnglenđỏ;línhcủa
HoàngĐếlạiratrậnsautámnămnghỉngơi,nhưngbâygiờgiàcả,buồnbực,
chiếnđấudướicờhiệutrắng;cờtamtàithìbâygiờchỉcómộtdúmnhỏ
ngườiPhápanhdũngnhấtởnướcngoài,cũngnhưcờtrắngởCoblentzba
mươinămtrước;tusĩchenlẫntrongbinhlínhta;tưtưởngtựdovàtântiến
bịlưỡilêkhuấtphục;nguyêntắcbịđạnđạibácvùidập;nướcPhápdùng
khíhủyhoạinhữnggìnóđãxâydựngbằngtưtưởng.Ngoàiracòncósự
muachuộcnhữngtướnglĩnhphíathù,sựdodựcủabinhlính,nhữngthành
phố bị vây hãm bằng tiền ức bạc triệu. Không có những hiểm họa chiến
trườngnhưngcũngcónhữngvụbùngnổ,nhưtronghầmmỏ;ítđổmáu,ít
vinhdự,nhụcnhãchovàingườivàkhôngvinhquangchoaicả.Đó,cáitrận
chiếntranhdocácvuachúacháuchắtcủaLouisXIVgâynênvàcáctướng
lĩnh mà Napoléon đào tạo tiến hành. Buồn làm sao! Nó không khiến cho
ngườitanghĩđếnnhữngcuộcchiếnlớnhaynhữngsựkiệnchínhtrịlớn.
Cũngcóđôichiếntíchquantrọng.ChẳnghạnviệchạTrocadérolàmột
chiếncôngxuấtsắc.Nhưngchungquy,chúngtôilặplại,nhữngloa,còng
củacuộcchiếntranhnàynghenhưcótiếngrạn.Toàncuộccócáigìđáng
ngờ,nướcPhápnuốtcóphầnnghẹnngàocuộcchiếnthắnggiảnàyvàlịchsử
cũngđồngtìnhvậy. Hình như mộtsốchỉhuy Tây Ban Nha cónhiệmvụ
khángchiếnđãchịuthuamộtcáchquádễdàng,chonênkháiniệmmuabán
cứphảngphấttrongdanhtừchiếnthắng.Hìnhnhưngườitađãmuađược
hơnlàđánhđượccáctướnglĩnhbênthù.Giờkhảihoànmàngườilínhchiến
thắnglạicảmthấybịnhục.Đúnglàmộtcuộcchiếntranhlàmbémìnhđi,
mộtcuộcchiếntranhmàtrongnhữngnếpcủaquânkỳ,ngườitađọcthấy
chữ“NgânHàngPhápQuốc".
Nhiềucựubinhnăm1808,màthânxácsuýtbịvùitrongcảnhsụpđổdữ
dộicủathànhSaragosse,đãcaumàytrướcnhữngthànhtrìdễdàngmởcửa
chohọvàonăm1823.HọđâmratiếcrẻPalafox.CáitínhkhíPháplànhư
vậy; thà đối địch với Rostopchine
[93]
chứ không thiết có kẻ thù
Ballesteros.
Còncómộtđiểmquantrọnghơnmàchúngtacũngcầnphảichúý.Cuộc
chiếntranhấy,đãlàmtổnthươngtinhthầnthượngvõnướcPhápcònbôi
nhọtinhthầndânchủ.Đólàmộtcôngcuộcnôdịchhóangườita.Ngườilính
Phápdochếđộdânchủđẻra,thếmàmụctiêucủahọtrongtrậnnàylàdành
chođượcmộtcáiáchchovaicổnhândânmộtnướckhác.Mộtphảnnghĩa
ghêtởm!NướcPhápsinhrađểthứctỉnhcácdântộcchứkhôngphảiđểbóp
nghẹthọ.Từnăm1792,tấtcảnhữngcuộcCáchMạngởChâuÂuđều
CáchMạngPháp.TựdotỏasángtừPháp.Đólàmộthiệntượngnhậtquang.
Chỉcókẻmùmớikhôngnhìnthấy!ChínhBonaparteđãnóiđiềuđó.
Chiếntranh1823làmộtxúcphạmđốivớidântộcTâyBanNhahàohiệp,
đồngthờilàmộtxúcphạmđốivớiCáchMạngPháp.Vụhànhhungquáigở
vàtotátấychínhlàdonướcPháplàmra.Bằngbạolực.Bởivìtrừnhững
cuộcchiếntranhgiảiphóng,thìnhữnggìquânđộilàm,họđềulàmbằngbạo
lực. Danh từ phục tùng thụ động chứng tỏ điều đó. Một đạoquân là một
côngtrìnhtổhợpkỳquặcvàtuyệtdiệutrongđósứcmạnhnảysinhtừmột
tổngsốnhữngbấtlực.Đólàsựgiảithíchvềchiếntranh,donhânloạitiến
hànhchốngnhânloại,bấtchấpnhânloại.VềphầndònghọBourbons,thì
chiếntranh1823đãlàmhạihọ.Họtưởngđólàmộtthắnglợi.Họcóthấy
đâusựnguyhiểmgâyradodùngmệnhlệnhmàgiếttưtưởng.Họngâythơ
đếnđộđemcáisuyyếulớndotộiácgâynênlàmnhântốhùngmạnhcủa
chế độ. Tư tưởng đánh úp len vào đường lối chính trị. 1830 nảy mầm
1823.Trongcáchộinghịcủahọ,ChiếnDịchTâyBanNhatrởthànhmột
luậncứ đểbảovệ nhữngbạohành vànhữngcuộc hànhquânvì quyềnvị
thiêngliêng.NướcPhápđãphụchồinhàvua
[94]
ởTâyBanNha,thìcũngcó
thểphục hồinềnQuân Chủchuyênchếở nướcmình.Dòng họBourbons
phạmmộtsailầmghêgớmlàlẫnlộnsựphụctùngcủangườilínhvớisự
đồngýcủaquốcgia.Tintưởngnhưvậythìmấtngôidễnhưchơi.Không
nênngủdướibóngcâyMancenillier
[95]
cũngnhưdướibóngquânđội.
ChúngtahãytrởlạivớichiếctàuOrion.
TrongnhữngchiếndịchdoHoàngThântổngtưlệnhchỉhuycómộthạm
độituầnhànhtrongĐịaTrungHải.ChúngtađãnóichiếnhạmOrionởtrong
hạmđộiấyvànóchạyvàocảngToulonlàdobãobiểnlàmhưhỏng.Chiến
hạmmàvàođỗởcảngthìquầnchúngkéođếnxemvàmảimiếtvớinó.Bởi
vìnólớnmàquầnchúngthìthíchcáilớn.
Mộtđạichiếnhạmlàsựphốihợpkỳdiệucủathiêntàiconngườivớisức
mạnhhùnghậucủathiênnhiên.Mộtđạichiếnhạmlàsựhợpnhấtcủacái
nặngnhấtvớicáigìnhẹnhấtbởivìnócóquanhệsongsongvớibahìnhthái
củavậtchất:Thểrắn,thểlỏngvàthểhơi,vàđồngthờiphảiđốiphóvớiba
hìnhtháiấy.Nócómườimộtbộvuốtsắtđểbámđádướiđáybiểnvàcòn
nhiềucánh,nhiềurâuhơnloạibọđểhứnggiótrêntầngmây.Hơithởcủa
thoátratừmộttrămhaimươihọngđạibác,nhưtừnhữngcáikènkhổnglồ
vàdõngdạctrảlờichosấmsét.Đạidươngmuốnchonólạcnẻotrênmặt
nướcvớingànvạnđợtsónggiốngnhaukinhkhủng,nhưngnócómộtlinh
hồn,đólàcáilabànđểhướngdẫnvàluônchỉhướngBắcchonó.Trong
nhữngđêmtối,đènhiệucủanóthaythếsaotrời.Nhưthếlàchốngvớigió,
tàucódâyvàvải;chốngvớinướcthìcógỗ;vớiđáthìcósắt,đồngvàchì;
chốngvớibóngtối,cóánhđèn;chốngvớimênhmông,cómộtcáikim.
Aimuốncómộtýniệmvềnhữngkíchthướckhổnglồlàmnênmộtđại
chiếnhạmthìhãyvàotrongmộtthântàusáuhầmđượccheđậyởcảngBrest
hoặccảngToulon.Chiếnhạmđượcđóngởđấycóthểnóilàđangđặttrong
mộtcáichuông.Chiếcđòn khổng lồ này là một trục buồm: Cái trụ gỗ to
tướngnằmdướiđấtdàinhưvôtậnấylàcáicộtbuồmcái.Nếutínhtừgốc
đáytàulêntậnđỉnhchótvóttrênmây,thìcộtbuồmcaongótmộttrămhai
mươimét,đườngkínhởgốclàmộtmét.CộtbuồmcáiAnhngấtngưởngbảy
mươiméttrênmặtnước.Hảiquâncủaôngchalàdùngdâycáp,hảiquân
ngàynaydùngxíchsắt.Riêngđốngxíchcủamộthạmtrangbịmộttrămđại
bácđãcaomộtméttư,rộngbảymét,sâuhaimétrưỡi.Cầnbaonhiêugỗđể
đóngchiếctàuấy?Banghìnmétkhối.Cảmộtkhurừngnổi.
Nênchúýđâylàmớinóiđếnchiếctàuchiếnbốnmươinămvềtrước,tức
làchiếctàubuồm.Lúcbấygiờhơinướccònđangởbướcđầu.Từấyđến
nayhơinướcđãđưathêmvàochiếctàuchiếntuyệtvờinhiềuđiềukỳdiệu
mới.Chẳnghạn,hiệnnaychiếctàuchânvịthỗnhợplàmộtcỗmáylạlùng
chịusứcđẩyđưacủamộtbộbuồmrộngtổngcộngbanghìnmétvuông
mộtnồihơimạnhhainghìnnămtrămsứcngựa.
Khôngnóiđếnnhữngkỳquanmớiấy,chiếctàucủaChristopheColomb
vàRuyterxưakiacũngđãlàmộtkiệttácvĩđạicủaloàingười.Sứcmạnh
củanóvôtậncũngnhưgiótrongcõivôbiên.Nóchứagiótrongbuồm,
tiếntớichínhxáctrênnhữnggiànsóngdàntrảibaola,nóbềnhbồngnhư
ngựtrị.Tuynhiên,cómộtgiờphútnàođóbãotốbẻgãycáitrụcbuồmhai
mươimétđónhưmộtcọngrạ,gióuốncongnhưmộtcâylaucáicộtbuồm
mộttrămhaimươimét,chiếcneomộtvạncângậptronghọngsúngcũng
nhưcáilưỡicâutrongmồmconcáquả,nhữngcỗđạibáckhổnglồgầmlên
thảm thương vô ích, tiếng gào thét cứ theo gió biệt tăm vào đêm tối
khoảngkhông,tấtcảsứcmạnhvàoaihùngcủacontàutronggiờphútấybị
hủyhoạibởimộtsứcmạnhvàoaihùngcaohơn.
Khimộtsứcmạnhvôtậntriểnkhaiđểđiđếnmộtsựsuyyếuvôcùng,
thườngbắtconngườiphảisuynghĩ.Dođómàcósựtụtậpcủanhữngngười
tòmòquanhnhữngcôngcụchiếntranhvàhànghảiấy,tuyhọkhônghiểu
thậtrõrànghọđếnvìlẽgì.Ngàynàocũngvậy,từsớmđếnchiều,cácđê,
cácbờbếnđềuchậtníchnhữngkẻvôcôngrồinghề,nhữngngườilêulổng-
như ở Paris người ta gọi - họ chỉ có mỗi một việc là đến xem chiếc tàu
Orion.
Tàu Orion là một chiếc tàu bệnh hoạn từ lâu. Trong những hành trình
trướcđây,nhiềulớphàdàycộmđãbámlênvỏtàu,đếnnỗilàmmấtmộtnửa
tốcđộ.Nămtrước,ngườitađãkéotàulêncạnđểcạyhà,sauđóchođibiển
lại.Nhưngviệccạyhàcũnglàmthươngtổnđếnhệboulonnagesởvỏtàu.
ĐếnngangquầnđảoBaléares,sườntàumỏimệtđãlonglở;thờibấygiờ,vỏ
tàuchưađượcbọcbằngtônchonênnướcđãlọtvào.Mộtcơngiómạnhtiết
thuphânthổiđếnđãlàmvỡmũitàubêntráicùngvớimộtcửasổvàlàm
hạibộdâybuồmmũi.Saunhữnghưhạiđó,tàuOriontrởvềToulon.Tàubỏ
neo ở gần Binh Công Xưởng thủy quân. Tàu đang trang bị và được đem
chữa.Vỏtàuvềphíabênphảikhôngcóchỗnàohỏng,nhưngtheolệthường,
ngườitatháomấycáinẹpsắtrađểlùakhôngkhívàotrongsườntàu.
Mộtbuổisáng,đámngườiđixemtàuđượcchứngkiếnmộttainạn.Bọn
thủythủđangbuộcbuồmvàotrục.Bỗngngườithủythủphụtráchcầmmép
buồmvuôngbênhữumấtthăngbằng.Anhtalảođảo.Đámngườitụtập
bếnBinhCôngXưởng hét lên mộttiếng.Anhtalộncổ xuống, quay một
vòngquanhtrụcbuồm,taybuôngthõngxuốngvựcthẳm.Anhtagiơvộimột
tay,rồihaitaynắmđượccáibậcthanggiảvàcứthếngườitreolủnglẳng.
Bêndướianhtalàbiểnsâuthămthẳm.Cáibậcthanggiảbịvamạnh,đuđưa
nhưmộtcáiđu.Ngườiấycứlủnglẳngđưađiđưalạiởđầudây,chẳngkhác
gìhònđáởcáidâybắnđá.Trèolênđểcứuanhtalàmộtviệcnguyhiểmghê
người.Bọnthủythủtoànlàdânchàimớituyểnmộ,thếmàkhôngmộtngười
nàodámmạohiểm.Lúcấy,ngườithủythủbấthạnhđãmệtmỏilắm;tuy
khôngthấyđượcnétmặtkhiếpđảmcủaanhta,nhưngcứtrôngcáichân,cái
taycũngbiếtlàanhtađãkiệtsức.Haicánhtaybịkéocăngthẳngghêgớm.
Màmỗilần cố cotayleolên thìcáibậcthang lại đumạnhthêm.Anh ta
khôngkêu,sợmấtsức.Aicũngchỉcònchờcáigiâyphútanhphảibuôngtay
vàchốcchốcngườitangoảnhmặtđiđểkhỏiphảitrôngthấycảnhtượnganh
rơixuống.Cónhữnglúcmộtmẩudâythừng,mộtconsào,mộtcànhcây
cảsựsống,chonênthậtlàkhủngkhiếpphảitrôngmộtsinhmệnhtừđấyrơi
xuốngnhưmộtquảchínmuồi.
Bỗngthấymộtngườileolêncáidâygòcộtbuồm,nhanhthoănthoắtnhư
mộtconmèorừng.Ngườiấymặcquầnáođỏ,vậyralàmộttêntùkhổsai,
hắnlạiđộimộtcáimũvảixanh,vậyralàmộttêntùchungthân.Hắnleođến
tầngtrêncộtbuồmthìgióđánhbạtchiếcmũ,đểlộmộtcáiđầubạcphơ;vậy
rakhôngphảilàmộtthanhniên.Đúngthế,mộttêntùkhổsai,cùnglàmtrên
tàuvớicảbọntùnhân,ngaytừphútđầuđãchạyđếnchỗviênsĩquantrực
nhật,xinphépđượcliềumìnhcứuanhthủythủ,giữalúcmọingườiluống
cuốngchưabiếtlàmthếnào,giữalúcmọithủythủđềurunsợvàchịu
tay.Viênsĩquanvừagậtđầuthìngườiấylấybúađậpmộtnhátgãyngay
chiếcxiềngxíchchânrồivơlấymộtcuộnthừngvàleolêndâybuồm.Lúc
ấy,chẳngaiđểýxemtạisaochiếcxiềnglạidễgãythế.Mãisaungườita
mớinghĩđếnchuyệnấy.
Trongnháymắt,người ấy đã lênđếntậntrụcbuồm. Hắn dừng lại vài
giây,hìnhnhưđểlấymắtướclượngdàingắnthếnào.Tronglúcthânngười
thủythủtreolủnglẳngởđầudây,gióđưađiđưalại,thìvàigiâyđồnghồấy,
ngườiđứngnhìnởdướithấylâunhưhàngmấythếkỷ.Saucùng,hắnngước
mắtnhìntrờirồibướclênmộtbước.Ainấyđềuthởphào.Rồithấyhắnchạy
trêntrục.Đếnđầutrục,hắnlấyracuộndâythừngđemtheolúcnãy,buộc
mộtđầuvàotrụcrồithảđầukiaxuống;thậtlàvôcùngkhủngkhiếp,vìbây
giờkhôngchỉcómộtngườitreolơlửngtrênvựcthẳmnữa,màlàhaingười.
Trônghệtnhưmộtconnhệnsắpbắtmộtconruồi,nhưngđâylàconnhện
manglạicáisốngchứkhôngphảicáichết.Hàngvạnconmắtchămchăm
nhìnhai người đó. Không một tiếng kêu, không mộtlờinói,cơnhồi hộp
chungkhiếnhọnhíucảlôngmàylại.Ainấyđềunínthở,tưởngnhưsợrằng
hơithởởmiệngmìnhgópthêmsứcchogióđuđưahaikẻkhốncùng.
Thếnhưng,têntùcũnglầnđượcxuốngtớigầnngườithủythủ.Vừakịp!
Giáchậmmộtphútthìngườikiakiệtsứcvàtuyệtvọngsẽbuôngtaychorơi
ngườixuốngvực.Têntùmộttaybámdâythừng,mộttaylấythừng buộc
chặtngườikialại.Rồingườitathấyhắnleolêntrục,kéocảngườithủythủ
lênvàđặtanhtaởđó;hắnnângđỡanhtamộtlátđểanhtalấylạisức,xong
lạicắplấyanhtamàmangtừđầutrụcđếnchốtcộtbuồm,rồilạitừchốtcột
buồmđếntậnchỗsàntầngtrên;bấygiờhắnmớigiaoanhthủythủchocác
bạnanh.
Côngchúngvỗtayvangdậy;cónhữnganhlínhgiàcoitùứanướcmắt
trênbến,cácbàômlấynhaumàhôn.Muônmiệngnhấtloạtthétto,tiếng
thétvừadữdộivừaxúcđộng:“Ânxáchongườiấy!”
Tênkhổsailúcấyvộivãxuốngngayđểtrởvềvớicôngviệckhổdịch.
Hắnbám vàodâybuồm tụtxuốngcho nhanh,rồichạy trêncáitrục dưới.
Baonhiêuconmắtđềunhìntheohắn.Đếnmộtlúc,mọingườisợhãithấy
hắnngậpngừngrồilảođảo:Chắclàhắnmệtquáhoặcchoángváng.Bỗng
mọingườikêuthétlên:“Hắnvừarơixuốngbiển!"Têntùkhổsaixấusốrơi
vàomộtchỗquánguyhiểm.Hắn lọtxuốnggiữahaichiếctàuchiến:Tàu
OrionvàtàuAlgésirasđậucạnhnhau.Chỉsợhắnngụpxuốngdướibụngcủa
mộttronghaichiếctàu.Bốnngườivộivàngnhảyxuốngmộtchiếcxuồng.
Dânchúngcổvũhọ.Sựhồihộploâulạitrởvề.Khôngthấyhắnnổilênmặt
nước.Hắnchìmxuốngbiểnnhưrơixuốngmộtthùngdầu,khôngmộtvết
sónggợn.Ngườitathămdòngườitalặnkiếm.Vôhiệu.Tìmmãiđếntối
cũngkhôngthấyxáchắn.
HômsautờnhậtbáoToulonđăngmấydòngsauđây:“17tháng11năm
1823.Hômqua,mộttêntùlàmviệckhổdịchtrêntàuOrion,saukhicứu
đượcmộtthủythủ,đãngãxuốngbiểnchếtđuối.Khôngtìmthấyxáchắn.
Người ta đồn rằng hắn bị mắc vào hàng cọc ở chỗ mỏm gần Binh Công
Xưởng.Têntùấysố9430,tênlàJeanValjean”.
QUYỂNIII
GIỮLỜIHỨAVỚINGƯỜIĐÃKHUẤT
I
VẤNĐỀNƯỚCĂNTẠIMONTFERMEIL
MontfermeilởvàogiữaLivryvàChelles,bênrìaphíaNamcaonguyên
ngănđôitriềnsôngOurcqvàsôngMarne.NgàynayMontfermeillàmộtthị
trấnkhálớn;nhữngbiệtthựbằngđátrắngtôđiểmchothịtrấnquanhnămvà
cứngàychủnhậtthìnólạiđượcđiểmtôbằngnhữngôngthịdânmặtmàynở
nangrạngrỡ.Nhưngnăm1823thìMontfermeillàmgìcónhiềunhàtrắng
xóanhưthế,nhiềukẻsungsướngnhưthế!Nơiấyhồiđóchỉlàmộtcáilàng
miền rừng. Rải rác cũng có dăm ba biệt thự xây từ thế kỷ trước, nhờ vẻ
đườngbệmàdễnhậnra,cóbaolơnbằngsắtuốn,cócửasổcaolấplánh
nhữngmiếngkínhđủcácmàuxanhtrênnềntrắngcủanhữngcửagỗđóng
imỉm.TuyvậyMontfermeilcũngkhônghơngìmộtthônxóm.Nhữngtay
buônlendạvềvườnvànhữngthầycòthầykiệnđinghỉmátchưatìmranơi
này.Đâylàmộtkhutĩnhmịchvàxinhxắn,khôngnằmtrênconđườngnào
hết.Đờisốngquêmùa,dễdàng,cóđủthứvàrấtrẻ.Chỉcókhoảnnước
khanhiếm,vìlàđồicao.
Phảiđikháxamớikiếmđượcnước.ĐầulàngvềphíaGagnythìlấynước
ởcáchồaorấtđẹptrongrừng.Cuốilàng,mấyxómquanhnhàthờ,vềphía
Chelles,phảixuốngtậnlưngchừngđồi,gầnđườngcái,đimấtkhoảngmười
lămphút,mớicómộtconsuốinhỏcónướcăn.Vìvậy,nhànàocũngthấy
việcđilấynướclàmộtcôngviệckhónhọc.Nhữngnhàgiàucó,nhữngnhà
quýphái,quánhàngThénardiercũngtrongsốấy,phảithuêgánhnước,cứ
mỗithùngmộtđồngliard;lãogánhnướcthuêchocácnhàởMontfermeil
mỗingàykiếmđượctámxu;nhưngvềmùahạ,lãochỉlàmđếnbảygiờ,về
mùađôngthìđếnnămgiờ,chonênlúctrờiđãtối,cửangõmọinhàđãđóng,
nhànàohếtnướcphảitựđilấyhoặcnhịnuốngđếnhômsau.
ConbéCosetterấtsợcáinạnấy,chắcđộcgiảchưaquênconbéđáng
thương.VợchồngThénardiernuôiconCosetteđượchaicáilợi,mẹthìtrả
tiền,conthìhầuhạchúngnó.Đếnkhimẹnókhôngcótiềntrảnữa,vìcớđã
nóiởcácchươngtrên,vợchồngThénardiervẫngiữđứabé;nólàmthayđứa
ở.Vìlàđứaởnênkhicầnthìnóphảiđilấynước.Hễnghĩđếnviệcđilấy
nướcbanđêmlànókhiếpsợ,nênkhôngbaogiờnódámđểtrongnhàphải
thiếunước.
NgàylễGiángSinhnăm1823ởMontfermeilđặcbiệtvuivẻ.Đầumùa
đông, tiết trời dễ chịu, chưa có hôm nào đóng băng hay mưa tuyết. Đám
phườngtròởParisđãđượcphépôngThịTrưởngchocấtrạpởngayphố
chínhtronglàng.Bọnbánhàngrongcũngthahồđượcdựngquánởsânnhà
thờvàđếntậncảngõHàngBánh;chắcđộcgiảcònnhớngôihàngcủavợ
chồng Thénardier cũng ở ngõ này. Quán ăn, quán rượu chật ních những
kháchhàng;cáilàngthườngngàytĩnhmịchnàybỗngtrởthànhồnào,vui
vẻ.Đểlàmmộtsửgiatrungthành,chúngtôicầnphảinóilàtrongmọicáilạ
tailạmắtphôbàygiữathiênhạ,còncómộtgánhxiếcthúrongmànhững
diễnviênlànhữngngườibẩnthỉu,ráchrưới,khôngbiếttừđâulại.Từnăm
1823, họ đã trưng bày cho nông dân Montfermeil xem một con kên kên
BrésilkhủngkhiếpmàViệnSinhVậtHoàngGiacủachúngtamãiđến1815
mớicó.Loạikênkênnàycóconmắtmàucờtamtài.Hìnhnhưcácnhàsinh
vậthọcgọiconchimđólàCaracaraPolyborus,loạiănthịt,giốngkênkên.
MộtvàicựubinhchấtphácthuộcpháithânBonaparteđếnchiêmngưỡng
convậtấymộtcáchtínmộ.Bọnlàmxiếcthìkhoatrươngcáimàucờtrong
conmắtchimđólàmộthiệntượnghãnhữumàChúanhântừbàyrađểgiúp
đỡgánhxiếccủahọ.
ĐêmlễGiángSinh,vôsốngười,nàophuđánhxe,nàophutảivàohàng
Thénardier ăn ăn uống uống, xúm quanh bốn hay năm ngọn nến ở gian
phòngtầngdưới.Gianphòng nàycũng giốngnhưởmọiquánrượukhác,
lủngcủngnhữngbàn,nhữnghũrượubằngthiếc,nhữngchailọ,nhữngngười
uốngrượu,ngườihútthuốclá.Ánhsángthìítmàtiếngồnàothìnhiều.Hai
vậtthờithượngcủatầnglớpthịdânnằmtrênmộtchiếcbàn,chứngtỏ
ràngchúngtađangởnăm1823:Đólàmộtốngkínhvạnhoavàmộtcâyđèn
sắttâymàugợnsóng.MụThénardierđangchămnomcácmónănxèoxèo
trên lò lửa cháy đượm; lão chồng uống rượu và nói chuyện thời thế với
kháchhàng.
NgoàicáccâuchuyệnthờisựmànhữngchủđềchínhlàchiếntranhTây
BanNhavàCôngTướcAngoulême,trongtiếngồnàochung,ngườitanghe
đâyđónhữngmẩuchuyệnđịaphươngđạiloại:“VùngNanterrevàSuresnes
nhođượcrượuquá,cứdựtínhmườithùngthìđượcnhữngmườihai.Cho
vàobànépmớithấynholắmnước.Nhưthếlànhochưachínchăng?Ởvùng
ấykhôngaichờnhochínmớihái,nếucấtrượubằngnhochínthìrượubị
lềnhngayvàoxuân.Thếlàrượutiểuthủcông,rượuđịaphương?Cònđịa
phươnghơnởđâynữa.Phảiháinhoxanh”…
Cólúcmộtanhthợxayhét:
— Làm sao đổ tội cho chúng tôi về những gì nằm trong các bao lúa?
Chúngtôitìmthấycảmộtxứnhữnghạtkiahạtnọ,hơisứcđâumànhặt,cho
nêncứphảiđểvậymàđổvàocối.Nàolàcỏkiệu,cỏgấu,cỏmay,cỏchỉ,cỏ
mật,lùng,nànnànvàkhốinhữngvịkhác,khôngkểnhữnghòncuộinhan
nhảntronglúamộtđôivùng,đặcbiệtlàvùngBretagne,cũngnhưbọnthợ
cưakhôngthíchxẻnhữngkhúcgỗcóđanh.Cứthửnghiệmxemcáibụiđá
ấymàtrộnlẫntrongbộtthìcònragì.Rồithìngườitakêubộtthếnọ,bộtthế
kia.Nóibậytuốt.Chúngtôichẳngcólỗigìnếubộtxấu.
Ởkhoảngcáchgiữahaicửasổ,mộtanhcắtcỏngồiuốngrượuvớimột
điềnchủ.Ngườiđiềnchủđangmặccảgiácắtmộtđámcỏcầntiếnhànhvào
mùaxuân.Anhcắtcỏbảo:“Cỏướtcũngkhôngsao.Càngdễcắt.Sương
tốt,ôngchủạ.Bùvàocáicỏấy,cỏcủaôngnonkhóxơilắm,nómềmquá,
cứoằnxuốngtránhlưỡihái”…
ConCosettevẫnởchỗthườngngày,nóngồitrêncáithangngangdưới
gầmbànbếp,kêcạnhlòsưởi.Quầnáonóráchtảtơi;chânkhôngbíttấtxỏ
mộtđôiguốcgỗ;bênánhlửalờmờ,nóđangđanbíttấtlendànhchomấy
đứaconnhàThénardier.Mộtchúmèoconđùagiỡndướigầmghế,cótiếng
mấyđứatrẻ,conÉponinevàconAzelmacườinóibibôởgianbên.Ởgócbệ
sưởi,cócáiroidatreovàomộtchiếcđinh.Thỉnhthoảnglạicótiếngmộtđứa
rấtbéđặtnằmchỗnàokhôngbiếtkhócthétlêngiữacảnhồnàotrongquán.
MụThénardierđẻthằngbénàyvàomộtmùađôngtrước:Mụthườngbảo
“khôngbiếttạisaolạiđẻranó,chắclàtạitrờirét”.Thằngbéđãđượchơnba
tuổi.Mẹnóvẫnnuôinó,nhưngkhôngưa.Khithằngbékêukhócdữquá,
làmmọingườikhóchịu,thằngchồngmớibảomụvợ:“Thằngnhãilạioeóe
kìa,xemnóđòigì”.Conmụđáp:“Chà!Bựccảmìnhvớithằngranh”.Đứa
bébịbỏmặcvẫnlakhóctrongbóngtối.
II
HOÀNTHÀNHHAIBỨCCHÂNDUNG
TrênđâytamớiđượcbiếtchândungvợchồngThénardiernhìnnghiêng;
đãđếnlúccầnđiquanhđôivợchồngnàyđểthấyđủmọimặt.Thằngchồng
vừamớichẵnnămmươituổi;convợthìgầnbốnmươi,nhưnglàđànbà,kể
cũngnhưnămmươi;nhưthếlàhaivợchồngvừatuổinhau.
ChắcđộcgiảcònnhớcáibóngdángđầutiêncủamụThénardier;mụcao
lớn,tócvàng,dađỏ,béonungnúcnhữngthịt,vuôngngười,phụcphịch
nhanhnhẹn;nhưchúngtôiđãnói,mụthuộccáihạngnữkhổnglồmanrợ
cácphiênchợ,tócđeonhiềutảngđáđứngtấnchongườitaxem.Mụlàm
mọiviệctrongnhà,dọngiường,laubuồng,giặtgiũ,bếpnúc,làmmưalàm
gió,tácyêutácquái.TrongnhàchỉcómỗimộtconởlàconCosette.
ràngmột conchuộtnhắt hầumộtcon voi.Tiếngmụnóilàmrungcảcửa
kính,đồđạcvàlàmmọingườirunlên.Cáimặtphènphẹtđầynhữngchấm
đỏ,trôngnhưcáimôihớtcanh.Mụcórâu.Rõlàmộtanhphukhuânvácđầu
chợ,mặcquầnáođànbà.Mụchửirủaratuồng;mụkhoechỉđấmmộtcái
vỡtanquảhạnhđào.Giảsửkhôngcónhữngcuốntiểuthuyếtmụđãđược
đọc,thỉnhthoảnglạilàmhiệnramộtcáchkỳquáibóngdángcôảmỹmiều
trongcáilốtconquỷcái,thìkhôngbaogiờaicóýnghĩgọimụlàmộtngười
đàn bà. Mụ giốngnhư một tiểu thư ghép vào một mụ hàngtôm hàng cá.
Nghetiếngmụnói,ngườitabảo:Mộttênsenđầm;nhìnmụuống,ngườita
bảo:Mộttayđaophủ.Lúcmụnghỉngơi,vẫnthấysátkhíđằngđằng.
ThằngchaThénardierngườibénhỏ,gầygò,xanhxao,góccạnh,xương
xương,khẳng kheo, trông như ốm thế mà mạnhkhỏeradáng;nó xảo trá
ngaytừhìnhdáng.Nóquenmỉmcườiđểđềphòng;nóhầunhưlễphépvới
hếtthảymọingười,vớicảđứaănmàymànókhôngthíchođượcmộtđồng
liard.Mắtnónhưmắtgiốngcầynhưngvẻmặtnólàvẻmặtmộtnhàvăn.
Trôngnó,giốngnhưcácbứcchândungcủaôngthầytuDelille.Chỗhãnh
diệncủanólàngồiuốngrượuvớibọnphutải.Chưaailàmchonóuốngđến
saybaogiờ;nóhútmộtcáitẩutotướng.Nómặcáochoàngngoàimộtbộ
quầnáođenđãcũ.Nósínhnóivănchươngvàduyvậtluận.Lúcnónóicái
gìravẻquantrọng,nóthườngkểnàolàVoltaire,làRaynal,làPamyvà
cái lạ là cả Thánh Augustin nữa. Nó tự xưng có “một học thuyết”. Học
thuyếtcủaquânkẻcắp.Đúnglàmộtnhà“đạotặcđạo”,
[96]
mộtdanhtừcóý
nghĩariêng.Tacònnhớnókhoenóđãtừngđilính;nókểlểkhôngdèsẻn
ởtrậnWaterloo,nóđónglonđộitrongđạokhinhkỵthứ6haythứ9gìđó,
mộtmìnhnóđươngđầuvớimộttiểuđoànkỵbinhquyếttửvàđãlấythân
chekínvàcứusống“mộtvịtướngbịtrọngthương”giữamưađạn.Docâu
chuyệnấymớicócáibiểnlòeloẹttreotrêntườngvàtronglàngaicũnggọi
quánăncủanólà“QuánĐộiTrưởngWaterloo”.Nótựnhậnthuộcpháitự
do,cổđiểnvàđếchính.Dânlàngđồnrằngnóđãtừngđihọcđểlàmcốđạo.
ChúngtôithìnghĩrằngnóchỉhọccáinghềbánhàngcơmởHàLan.
lẽđúnglàloạitứchiếngấy:ỞxứFlandrethìnólàngườiFlandrecủathành
phốLille,ởParisthìlàngườiPháp,ởBruxellesthìlàngườiBỉ,haichân
haibiêngiới,khaivàochỗnàocũngtiện.NódũngcảmởWaterloonhưthế
nàothìtađãbiếtrồi.Đấy,nóphóngđạiramộtchútnhưthế.Đờinókhúc
khuỷu,phiêulưu,lúclênvoilúcxuốngchó;lươngtâmđãráchnátthìcuộc
đờicũngchắpváthôi;hìnhnhưtrongcáithờigianbãotápngày18tháng6
năm1815,Thénardierthuộccácloạinhữngkẻvừalàmnghềbáncantinevừa
ăncắptrongquânđội,nhưđãnóiởtrên;chúngđiđếnđâulàsụcsạođến
đấy,bánhàngchongườinày,đánhcắpcủakẻkia,cảbầuđoànthêtửtrên
mộtchiếcxelănkhấpkhểnhtheocáccuộchànhquân,dựavàobảnnăngđể
baogiờcũngtheobênthắng.Sauchuyếnđó,sẵncóítvốn
[97]
nóbènvềmở
quánhàngănởMontfermeil.
Cáivốnấylànhữngtúitiền,đồnghồ,nhẫnvàng,huychươngbạcgặt
được trong vụ mùa trên những luống cày gieo bằng xác chết; cái vốn ấy
chẳngtogìnêntênbánhàngtrongquânđộiấylúctrởvềmởcáiquántồitàn
này,chứcũngchẳnglàmnêntròtrốnggìhơn.CửchỉThénardiermangmột
nếpcứngrắnriêng.Nếpcứngrắnấycộngvớithóiquennguyềnrủalànếp
củatrạilính,cộngvớidấuchữthập,lànếpcủanhàtu.Nóănnóihoạtbát.
Nóđểchongườitađồnrằngnóhọcthông.Tuyvậythầygiáolàngvẫnthấy
nó “hớ” luôn. Nó kê hóa đơn cho khách hàng một cách rất thạo. Nhưng
ngườitinhýnomvàothìthấycólỗichínhtả.Thénardierlàđứathâmhiểm,
háuăn,lacà,lanhlợi.Nóchẳngtừconsenconở,nênmụvợkhôngmượn
ngườigiúpviệcnữa.Convoinanấymàghentuông.Mụtưởngnhưtấtcả
đànbàcongáiaicũngmuốnchimcáilãobéchoắt,còmnhom,vàngễnhđó.
Nổibậthơnhết,Thénardierlàmộtthằnglưumanhthuộcloạiônhòa,
làmộtđứagiảohoạtvàtỉnhtáo.Loạinàymớithậtlànguyhiểmnhất:Đã
lưumanh,lạiđạođứcgiả.KhôngphảilàcólúcThénardierkhôngbiếtnổi
nóng;ítranócũngnóngbằngconvợnó;nhưnghọahoằnthôi;lúcấythì
thùghéttấtcảnhânloại,lòngnóchứachấtcảmộtlòlửacămthù;nógiống
nhưnhữngngườisuốtđờichỉlotrảthùtrảoán,nhữngngườiđộngmộttí
buộctộitấtcảmọivậtxungquanh,rồilúcnàocũnglămlechỉmuốnnhảy
xổvàokẻnàochẳngmaychợtquađấy;kẻđótứclàthủphạmchínhthức
gâyratấtcảnhữngthấtvọng,nhữngtaihọa,nhữngbấthạnhtrongđờinó;
bấy giờ nó giống như có men rượu bốc trong người, sôi sục trong mồm,
trongmắt,thếlànótrởthànhghêgớm.Vôphúcchokẻnàochợtđếnlúc
hunghãnnhưthế.
Ngoàinhữngnăngkhiếukhác,Thénardierlạicònđượccáinếtýtứvàsâu
sắc,biếtlựalúcmàimlặnghaybahoa,nhưngdùlúcnào, nócũng tỏra
thôngminhrấtmực.Nócócáinhìncủangườithủythủquennheoconmắt
trướcốngkínhviễnvọng.Thénardierlàmmộtchínhkháchvậy.Kẻnàomới
đếnquánănnàylầnđầu,thấymụThénardiercũngphảibảo:“Hẳnđâylàchủ
nhà”.Lầmto.Mụcũngchẳnglàbàchủnữa.Chínhthằngchồngmớivừa
ôngchủvừalàbàchủ.Thằngchồngsắpđặtcôngviệc,convợcứthếlàm.
Nóđiềukhiểntấtcảbằngmộtthứđiệnlựcvôhìnhvàthườngxuyên.Chỉ
một tiếng, hay có khi chỉ cần một dấu hiệu, thế là con voi cái tuân lệnh.
ThằngThénardier,đốivớiconvợ,vôtìnhđãlàmộtđấngđặcbiệtquyềnuy
vôthượng.Tháiđộấyâucũnglàmộtđứctínhriêngcủamụ.Nóithídụ,-ấy
làthídụthôi,chứchẳngbaogiờlạicóthế,-nếucóđiềugìkhôngđồngývới
“ôngThénardier”thìdùlàviệcgìđinữa,mụcũngkhôngđổchochồnglàsai
trướcmặtmọingười.Có“ngườilạ”,khôngbaogiờmụphạmlỗiấy,cáilỗi
nàynhiềubàmắcphảivàthườngđượcgọilà:Vạcháochongườixemlưng.
Tuycáicảnhthuậnvợthuậnchồngchỉlàđểlàmviệcđộcác,nhưngsựphục
tùngcủamụThénardiervẫncómộtcáigìtônnghiêm.Cảcáinúithịtsuốt
ngàyầmĩấychuyểnđộngtheongóntaybénhỏcủatênbạochúalẻokhoẻo
kia.
Đâylàchuyệnvậtchấtbáiphụctinhthần,mộtchânlý lớnlaovàphổ
biếnbiểuhiệnởmộtsựviệcbénhỏvàbuồncười.Bởivìmộtđôicáixấu
dịhợmvẫncócơsởtồntạiởsâungaytrongcáiđẹpvĩnhcửu.ỞThénardier
cómộtcáigìthuộccõibấtkhảtri.Dođóhắncóquyềnuytuyệtđốivớivợ.
Cónhữnglúcmụtathấyhắnnhưmộtngọnnếnsángtrưng;nhiềulúckhác
mụcảmthấyhắnlàmộtcáivuốtnhọn.Ngườiđànbàấylàmộtsinhvậtghê
gớmchỉbiếtyêuconvàsợchồng.Mụsởdĩcóconlàvìmụthuộcloàicóvú.
Tuynhiêntìnhmẹconcũngchỉtrùmlênhaiđứacongáilàhết,mụkhông
yêugìnhữngđứacontrai,saunàytasẽrõ.Cònthằngchồng,nócóđộcmột
tưtưởng:Làmgiàu.
Nhưng nào có được. Cái tài ba lỗi lạc ấy không có đất dụng võ.
Montfermeil,Thénardiercứsasútmãi,ấylàtạmdùngchữsasút,đếnđấy
Thénardier cũng chỉ có hai bàn tay trắng. Giả sử nó ở Thụy Sĩ hay
Pyrénées,chắccáithằngkiếtxácấyđãtrởthànhtriệuphú.Nhưngsốmệnh
đãbuộcchặtthằngchủquánởđâuthìnóđànhphảigặmởđấy.Chủquán
đâydùngtheonghĩahẹpkhôngmởrộngđếncảgiaicấp.
Đúngvàocáinăm1823ấy,Thénardiermắcnợchừngngànrưỡifrancs,
đềulànhữngmónvaynóng,nênnócóbềlolắng.Sốmệnhdùđốivớihắn
khekhắt mộtcáchkiên trì.Thénardiervẫn làmộttrong nhữngconngười
hiểusâusắcvàmớimẻnhấtcáinghĩavụđốivớikháchtrọ.Cáinghĩachủ
kháchđóởcácdântộcdãmanlàmộtđứctínhcaoquý,ởcácdântộcvăn
minh,đólàmộtmónhàngbánmua.Ngoàirahắncònlàmộttaysănbắn
trộmtàitình,đườngđạntinhaicũngcangợi.Tiếngcườicủanólạlắm,lạnh
lẽovàônhòanhưngrấtthâmhiểm.Mộtđôikhinhữnglýthuyếtlàmchủ
quántừócnóbậtranhưnhữngtiachớp.Cácgiáođiềunghềnghiệpấyhắn
càivàotríócvợnó.Mộthômnóhunghăngnóinhỏvớivợ:“Bổnphậncủa
ngườichủquánlàbánchomọingườibướcvàocửahàngcáiăn,cáingủ,cái
ánhsáng,cáilửasưởi,chănđệmbẩn,côhầuphòng,rậnrệpvànụcười;
bắtcóc kẻquađường, làtrútnhững túinhẹ,làmnhẹnhững túinặngmột
cáchlươngthiện;làcungkínhchứatrọnhữnggiađìnhđiđườngxa,lànạo
ông,vặtbà,lộtdacô,cậu;làđịnhgiátấtcả:Nàocửamở,cửađóng,bệsưởi,
ghếbành,ghếtựa,ghếđẩu,ghếcon,nệmlôngchim,nệmbông,ổrơm;
phảibiếtbóngngườilàmmòngươngsoibaonhiêuđểtínhtiềnLà…nghĩa
là,mẹkiếp!Phảibiếttínhtiềnđủcácthứđểbắtkháchhàngtrả,đếnnhững
conruồimàchóhọngápphảicũngbiếttính!”
Ngườiđànôngấyvớingườiđànbàấylàxảoquyệtvàđiêncuồngkết
hôn,mộtđôihợpphốigớmghiếcvàđángsợ.Thằngchồngthìâmthầmnghĩ
ngợi,tínhtoán;cònconvợthìchẳngthèmnghĩgìđếnbọnchủnợkhông
ởđấy;nóthìchẳnglogìvềngàyhômqua,cũngchẳngmàngđếnngàymai;
nósốnghăngtiết,sốngtấtcảtronggiờphúthiệntại.
Đấy,haiconngườiấylànhưthế.Cosettesốnggiữachúngnó,chịuđựng
sứcépcủacảhaiđứa,giốngnhưkẻvừabịtảngcốixaynghiến,vừabịkìm
xéthịt.Thằngchồngvàconvợ,mỗiđứamộtcáchđốixử:Cosettebịđánh
đậptơibờilàdoconvợ;nóđichânkhôngmùarétlàdothằngchồng.Con
béhếtlênlạixuống,nàolàgiặtgiũ,cọchải,lauchùi,quéttước,vừađivừa
chạy,vừalàmvừathở, chuyểnnhữngđồvậtnặng;tộinghiệpconbégầy
còmnhưthếmàphảilàmnhữngcôngviệcrấtnặngnhọc.Chẳngaithương
hại nó; một bà chủ dữ tợn, một ông chủ thâm độc. Cái cửa hàng của
Thénardiergiốngnhưcáilướinhện,Cosettemắcvàođó,runrẩy.Cáilối
hiếpngườitrongcảnhởtớthảmđạmnàythậtlàmộtcảnhđiểnhình.Đó
kiếpconruồilàmtôiconnhện.
Tội nghiệp con bé đành ngậm miệng mà chịu đựng. Vừa từ cõi Chúa
xuống,trầntrụi,bébỏngbướcvàobìnhminhcủacuộcsốngmàgặpphải
ngườiđờinhưvậy,thửhỏicáclinhhồntrongtrắngấynghĩgì?
III
PHẢICÓRƯỢUCHONGƯỜI,NƯỚCCHONGỰA
Lạibốnkháchđiđườngnữavàohàng.Cosettebuồnrầunghĩngợi;vìtuy
mớitámtuổiđầu,nóđãchịubaođauxót,nênnóngồinghĩvơvẩnvớidáng
điệumộtbàcụgiàthảmhại.
Mộtbênmắtnótímbầm,vìmộtquảđấmcủamụThénardier,đãthếthỉnh
thoảngmụcònnói:
—Gớm!Conmắtsưnghúpcủanósaomàxấuthế!
Cosettenghĩngợi:Đêmthìtốiđennhưmực,độtnhiênlạiphảimúcnước
đổđầycácbình,cácchaitrongbuồngbọnkháchchợtđếnvàngoàibểlại
chẳngcònhộtnướcnào.Nócòn yêntâmđôitílàởnhàhàngThénardier
này,ngườitakhônguốngnhiềunướclắm.Chẳngthiếugìngườikhát;nhưng
thậtlàkhátcáivòrượuchứkhôngphảikhátcáivạinước.Ởđây,trướcmột
cáibànlaliệtcốcrượu,aimàgọimộtcốcnướcthìchẳngkhácgìngườiman
rợ.Vậymàđãcólúcconbéphảirunsợ:MụThénardiermởvungmộtcái
xoongđangsôitrênbếplửa,rồicầmlấycáicốcđivộirabểnước.Mụvặn
vòinước;conbéngẩngđầulênvànhìntheotừngcửchỉcủamụ.Mộttia
nướcnhỏchảyratừvòinước,chỉcólưngcốc.Mụbảo:“Ồ!Hếtsạchnước
rồi!”;mụđứngimmộtlát.Conbénínthở.MụThénardierxemlạilưngcốc
nước,lạinói:“Chà,thôithếnàycũngđủ”.
Cosettelạicắmcúilàm,nhưngđếnhơnmườilămphútđồnghồ,nóthấy
timnónhảytronglồngngực,bồngbềnhtựanhưbóng.Nóđếmtừngphút
trôiquanhưvậyvàmongchochóngđếnsánghômsau.Thỉnhthoảnglại
kháchđanguốngrượunhìnrađường,kêulên:“Tốinhưhũnút”hoặc“Giờ
nàycóhọalàmèomớirađườngkhôngđènđuốcgì”,Cosetterùngmình.
Bỗngmộtôngkháchtrọbuônhàngchuyếnbướcvàosừngsộnói:
—Ngựatôikhôngđượcuốngnước!
MụThénardierbảo:
—Chouốngrồiđấychứ.
Tênláibuônđáp:
—Cáichịnày!Tớbảokhôngmàlị.
Cosettechuidướigầmbànra,nói:
—Thưaông,cómà!Ngựauốngrồi,nóuốngởthùng,nóuốngmộtthùng
đầycơđấy,thìtaycháumangnướcchonó,cháulạicònnóichuyệnvới
nữa.
Chuyệnkhôngcónhưthế.Cosetteđãnóidối.Ôngláiquát:
—Conranhbébằngnắmtaymànóiđiêutonhưhònnúi.Taobảo
chưauốnglànóchưauống,nhóccáiạ!Lúcnókhátthìnóthởthếnào,tao
biếtchứ.
Cosettecốcãi;nóhoảngquá,giọngthềuthàonghekhôngrõ:
—Nóuốngnonêlàkhác!
Tayláibuôncảgiậnmắng:
—Thôiđừngnóiláo.Chongựauốngnướcđi,rồixếp,khôngđôico
nữa.
Cosettelạichuivàogầmbàn.MụThénardierbảo:
—Phải,phảirồi.Ngựachưađượcuốngthìphảichonóuốngchứ.
Rồimụnhìnquanh:
—Kìa,cáiconkiađâurồi?
Mụcúixuống,thấyCosettengồithumìnhmãicuốibàn,gầnngaydưới
chânkháchuốngrượu.Mụthét:
—Màycórangaykhông.
Cosettetừxóẩnchuira.MụThénardiertiếp:
—MờicôChóVệnđilấynướcchongựauốngđi.
Cosettetrảlờikhekhẽ:
—Nhưng,thưabà,nướchếtrồiạ.
MụThénardiermởtoangcửarađường:
—Hếtthìđimàxáchvềchứ!
Cosettecúiđầuvàolấycáithùngkhôngởgóclòsưởi.Cáithùngtohơn
cảnó,conbémàngồihẳnvàotrongcũngcònrộngchán.
Mụlạiđếnngồicạnhbếplò,cầmcáimôigỗnếmthửmónănnấuởtrong
xoong,mồmlẩmbẩm:
—Nướcởngoàisuốichứcònđâu.Cókhógì!Ồ!Giámìnhtánhànhra
thìhơn.
Rồimụlụccáingănkéođựngcảxu,cảhồtiêu,cảtỏi.Mụtiếp:
—NàycôCóc,lúcvềvàohàngbánhmuachotôimộtcáibánhto.Đồng
mườilămxuđâynày.
Cosettemặccáitạpdềcótúiconởmộtbên;nólẳnglặngcầmđồnghào
bỏvàotúi.Rồinóđứngim,tayxáchthùng,trướccáicửamởtoang.Hình
nhưnóđợicóngườiđếncứunó.MụThénardierthét:
—Điđichứ!
Cosetteđira.Cánhcửađónglại.
IV
MỘTCONBÚPBÊLÊNSÂNKHẤU
Tacònnhớ,cáidãycửahànggiữatrờichạytừnhàthờđếntậncáiquán
ănThénardier.Nhữngquánấychờbọnnhàgiàuđidựlễnửađêmđiqua,
nênquánnàoquánnấyđềunếnthắpsángtrưngtrongnhữngcáiphễubằng
giấy;cảnhấytrôngnhư“cảnhthầntiên”,theolờiôngthầygiáotronglàng,
lúcấy đangănuống trong quốngtrongquán Thénardier.Tráilạitrêntrời
khôngcólấymộtôngsao.
Cái quán cuối dãy dựng lên ngay trước mặt cửa hàng nhà Thénardier;
hàngbánđồchơi,lấplalấplánhnhữnggiấytrangkim,nhữngđồthủytinh,
nhữngđồbằngsắttâyrấtđẹp.Bênngănngoài,ởngayđằngtrước,bàymột
conbúpbêlóttrênmộtlượtkhănbôngtrắngnõn.Conbúpbêthậtlộnglẫy,
caotớigầnbảymươiphân,mặcmộtcáiáonhiễumàuhồng,đầucàinhững
bông lúa vàng, tóc như tóc thật, mắt thì bằng men sứ. Suốt ngày những
kháchtíhondướimườituổiqualạiđềungâyngườiramàngắmcáikỳquan
ấy.ỞMontfermeiltìmđâurabàmẹcóđủtiềnhaythừatínhtiêuhoang
muachoconcáicủaấy.ConÉponinevàconAzelmacứđứnghànggiờ
ngắmconbúpbê;cảconCosettenữacũngcảganlấmlalấmlétnhìntrộm
búpbê.
LúcCosettebướcrangoài,tayxáchthùng,mặtrầurĩvàkhổsởnhưthế,
mànócũngkhôngnhịnđược,phảingướcmắtnhìnconbúpbêkỳdiệuấy,
nhìn“cáibàquýpháiấy”,nhưnónói.Conbékhốnnạnđứngđờngườira.
Chưalầnnàonóđượcnhìngầnnhưthế.Nótưởnggianhàngnhưmộtcái
cungđiệnnào;cònbúpbêthìkhôngphảilàconbúpbê,màlàmộtnàngtiên
hiểnhiện.Conngườibénhỏđángthươngấyđangchìmsâutrongcảnhảm
đạmlạnhlẽobỗngnhiênthấyđứngtrướcmộtcảnhvuivẻ,lộnglẫy,giàucó,
hạnhphúcthoánghiệnranhưtrongmộtluồngánhsángảomộng.Cosette
lấycáitríthôngminhthơngâynhưngđángbuồncủanóđểướclượngcáihố
sâuthămthẳmphâncáchnóvớiconbúpbênày.Nóchorằngphảilàmột
HoàngHậuhayítralàmộtnàngcôngchúamớimuađược“cáicủaấy”.
ngắmnghíacáiáohồngtươiđẹp,mớtócmượt,bụngnghĩthầm:“Conbúp
bênày,chắcnósungsướnglắmnhỉ!”Mắtnókhôngthểrờicáicửahàng
huyềndiệuấy.Càngnhìncàngthấylóamắt.Nótưởngnhưđượcthấythiên
đường.Nhữngconbúpbêbàyphíasauconbúpbêto,tưởngnhưtiênnữ,
thánh thần cả. Còn cái ông bán hàng đi đi lại lại sau quầy thì nó mường
tượngnhưĐứcChúaTrờivậy.
Mảichiêmngưỡng,nóquênhết;quêncảnhiệmvụphảilàm.Bỗngnhiên
tiếnggắtcủamụThénardiergọinótrởvềthựctế:
—Ôkìa,conranh,màychửađià?Cứđứngđấy,taorađây!Khôngbiết
nócònđứngđấylàmgìkiachứ!Đồquỷquái,điđi!
ThìramụThénardiervừanhìnrađườngthấyCosetteđangsaysưangắm
nghía.
Cosettevộivàngxáchthùnglủiđi,cốhếtsứcbướcnhữngbướcthậtdài.
V
MỘTMÌNHCONBÉ
QuánThénardierởphíađầulàng,khuxómnhàthờ,nênconCosettephải
đi lấy nước ở mãi tận cái suối trong rừng về phía Chelles. Nó đi thẳng,
khôngnhìnđếncửahàngnàonữa.LúccònởngõHàngBánhvàtrongkhu
vực nhà thờ thì còn đèn nến sáng trưng trong các cửa hiệu soi rõ lối đi;
nhưngchẳngbao lâu, ánh đèn cửa hiệu cuối cùng mờ hẳn. Con bé con
trongbóngtối.Nócứđisâuvàobóngtối.Trongbụngđãthấysờsợ,nóvừa
đivừahếtsứcvungvẩycáiquaithùngchokêulên;tiếngkhuađộngnhư
mộtngườibạncùngđivớinó.
Càngđibóngtốicàngdàyđặc.Ngoàiđường,khôngcònlấymộtbóng
người.Thếnhưngnócũnggặpmộtbàthấynóthìđứnglạinhìntheo,miệng
lẩmbẩm:“Đứabénàođiđâuthếnày?Haylàmaquỷgìđây?”Bànhậnra
Cosette:“À!RaconSơnCa!”
Cứthế,Cosettelầnmòquanhữngphườngphốkhúckhuỷu,quanhco
vắnglặngởcuốilàngMontfermeilvềphíaChelles.Cònthấycóbóngnhà
haychỉ nhữngbứctường haibênvệ đường,conbé cònmạnhdạn màđi.
Chốcchốccònđượcthấyánhđènlelóilọtquakhecửa;ánhsángđấy,sự
sống đấy, còn có người đấy, nócòn được vững dạ. Nhưng càng đi,bước
chânnótựnhiênchầmchậmlại.Lúcnóvừaquacáigócnhàcuốicùng,
dừnglại.Điquácáicửahàngcuốicùngđãlàkhórồi;điquácáinhàcuối
cùngnàythìkhôngthểđượcnữa.Nóđặtcáithùngxuốngđất,thòtaylênđầu
gãigãi;đólàcửchỉđặcbiệtcủacontrẻlúckinhsợvàngầnngừ.Khôngcòn
làlàngMontfermeilnữa;chỉcònđồngkhôngmôngquạnh.Trướcmắtnó,
khônggianđenngòm,vắnglặng.Nónhìnbóngtốituyệtvọng;khôngcòn
lấymộtbóngngười,chắccóthúdữ,cócảmanữacũngnên.Nócốnhìn,
nghethấytiếngnhữngconvậtđitrongcỏ,nóthấyrõràngnhữngconma
ngóngoáytronglùmcây.Thếlàsợquáhóaliều,nóvớlấycáithùng,miệng
nói: “Chà! Cứ bảo là hết nước rồi!” Rồi nó quả quyết quay trở về
Montfermeil.Song,đượcđộtrămbước,nólạiđứnglạivàgãiđầu.Bâygiờ
thìhìnhảnhmụThénardierhiệnra;mụThénardiervớicáimõmsóicầy,con
mắtgiậndữnảylửa.Conbénhìntrướcnhìnsauthảmhại.Làmthếnàobây
giờ?Rồisẽrasao?Biếtđiđâu?Đằngtrước,bóngconquỷcáiThénardier.
Đằngsau,tấtcảnhữngmaquáicủađêmtốivàrừngrậm.Nhưngmàtrước
mặtđãcómụThénardierthìphảilùi.Thếlànólộntrởlạiconđườngrasuối
vàđâmđầuchạy.Nóchạykhỏilàng,nóchạyvàorừng,chẳngcònnhìngì,
chẳngcònnghethấygìhết.Mãiđếnlúcđứtcảhơithởnómớithôichạy,
nhưngcứđimãi.Nócứtiếnđi,hếtcảhồncảvía.
Nóvừachạyvừamuốnòalênkhóc.Cảnhrừngrậmbanđêmrìràovây
bọclấynó.Nókhôngnghĩgìnữamàcũngchẳngnhìnthấygì.Mộtđứa
nhỏxíutrướcđêmtốibaola.Mộtbênlàtấtcảbóngtối;mộtbênlàmộthạt
bụiliti.Từcửarừngvàođếnsuối,đichỉmấtbảy,támphút.Cosetteban
ngàyvẫnthườngđinênthuộcđường.Cóđiềulạlàđêmtốinhưthế,hãihùng
nhưthếmànóvẫnkhônglạc.Hãycònchútbảnnăngđưađườngchonó.
códámđưamắtnhìnsanghaibênđâu,sợnhỡtrôngthấycáigìởtrêncành
câyhayởbụirậm.Cứthếmànóđếnđượcsuối.
Đâylàmộtcáilòngchảothiênnhiênnhỏ,donướcxóimãivàođấtsét;
vũngsâuchừngsáumươiphân,chungquanh,rêuvàcỏmọc,thứcỏcao,hoa
tròn,thườnggọilà“cỏcổáovuaHenriIV”.Giữamấyviênđátảng,một
dòngsuốirócráchchảylặnglờ.Cosettekhôngkịpthởnữa.Trờitốiđennhư
mực,nhưngnóđãquenconsuốinàyrồi.Taytráinóquờquạngtrongbóng
tốitìmcâysồinhỏmọcngảxuốngsuối,thườngngàynóvẫnvịnvàođấy
múcnước;nónắmđược mộtcành,bámchặtlấy,cúixuống vàvụcthùng
xuống múc. Lúc ấy nó hăng hết sức nên khỏe gấp ba mọi ngày. Lúc cúi
xuống,nókhôngđểýđếncáitúitạpdềđangdốcngược.Đồngmườilămxu
rơixuốngnước,Cosettekhôngtrôngthấyvàcũngkhôngnghethấytiếngrơi.
Nókéocáithùngnướcgầnđầylênrồiđặtxuốngbãicỏ.Xongxuôi,nómới
thấyđãkiệthơi.Nócũngmuốnvềngaynhưngnóđãdùnghếtsứclựcđể
múcnướcnênlêkhôngnổinước.Nóđànhphảingồinghỉ.Nógieophịch
ngườixuốngrồingồixổmluôntrênbãicỏ.
Nónhắmmắtlại,rồimởmắtra,khônghiểutạisao,màcũngchẳnglàm
khácđược.Bêncạnh,nướctrongthùngsóngsánhvẽthànhnhữngvòngtròn
trôngnhưnhữngconrắnbạclonglanh.Trênđầu,bầutrờiphủđầymâyđen
bátngát,trôngnhưtừngmảngkhói.Cáikhuônmặtthêthảmcủabóngtối
nhưnghiêngxuốngđứatrẻnày.
SaoMộcđanglặnởphươngxathămthẳm.Conbékinhhoàngnhìnngôi
saoto,lạlùngkia.Ngôisaolúcấyđangđếnsátchântrời,xuyênqualàn
sươngđêmdàyđặc,trôngđỏđòngđọc.Sươngmùnhuốmmộtmàuđỏghê
rợnlàmchongôisaotothêmra.Giốngnhưmộtvếtloétngờisáng.Giólạnh
từđồngthổivào.Rừngtốiom!Khôngmộttiếnglásộtsoạt,khôngmộtgợn
sóng,thứánh sáng mờ mờ, mát mẻ những đêm mùa hạ. Các cành cây to
dựngđứngtrônggớmchết.Mấybụicâygầyguộc,hìnhthùkỳquặcđangrít
gióởvenrừng.Đámcỏcaovútnhungnhúcdướilàngióthổi,nhưmộtđàn
lươn.Nhữngcâygaivặnvẹonhưnhữngcánhtaydàinghêucóvuốtđanggiơ
rabắtmồi;mấycànhkhôgióthổicuốnnhanhquanhưkinhhãichạytrốncái
gìsắptới.Tứbềtoànlàcảnhmênhmôngkinhkhủng.
Bóngtốilàmchochoángváng.Conngườicầncóánhsáng.Kẻnàođivào
chỗkhôngphảilàánhsángsẽthấylònghồihộp.Hễmắtthấymùmịttríóc
cũngthấybànghoàng.Trongnguyệtthực,trongđêmđen,trongcảnhuám
khóimuội,ngườibạonhấtcũngcóphầnngạingùng.Khôngaiđitrongrừng
đêmmàkhôngrunrẩy.Bóngđêmvàcâycốilànhữngkhốiđángsợ.Một
hiệnthựckỳ ảo mọc ratừcõimậpmờ sâu thẳm.Cáikhôngtưởngtượng
đượcsẽhìnhthànhcáchanhmấybướcrõràngnhưbóngma.Anhsẽthấy
lunglinhtrongkhônggianhaytrongđầuóc,mộtcáigìmậpmờvôđịnhnhư
nhữngđóahoanhìnthấytrongmơ.Phíachântrờicónhữngbóngdángdữ
tợn.Anhhítthởtừngluồnggiótừkhoảngkhôngđentối.Anhthấysợ
muốnnhìnraphíasau.Nhữnghốcđêm,nhữngđồvậttrởnênbơphờ,những
hìnhbónglặnglẽtanbiếnkhianhbướctới,nhữngdángđiệurũrượilờmờ,
nhữngbụibờgiận dữ, những đầm vũng nhờnhờ,hìnhảnhảmđạm phản
chiếutrongcảnhtangma,cảnhvắnglặngmênhmôngcủahầmmộ,những
sinhlinhbíẩn,nhữngcànhláhuyềnbínghiêngmình,nhữngthâncâydễsợ,
những bụi cỏ rùng mình mãi không thôi. Trước tất cả những cái ấy, anh
khôngcógìchechở,ganlìmấycũngkhôngtránhkhỏigiậtmình,cũngthấy
mìnhsắphoảngloạn.Anhcảmthấycócáigìgớmghiếcnhưthểlinhhồn
anhnhậpvàobóngtối.Trạngtháinhậpvàobóngtốiđórấtthảmhạiđốivới
trẻcon.
Cảnhrừnglàcảnhtậnthế.Vàcáiđậpcánhcủamộtlinhhồnbébỏngdội
lênnhưmộttiếnghấphốidướivòmcâylábaola.Cosettekhônghiểuđược
cáicảmgiáccủamìnhlúcấy,nhưngnócảmthấycả cáikhốitolớn,đen
ngòmcủavũtrụđangtúmchặtlấynó.Khôngphảinóchỉthấykhủngkhiếp,
nóthấycáigìkhủngkhiếphơncảsựkhủngkhiếp.Nórùngmình.Mộtcái
rùngmìnhlạlùnglạnhthấutâmcan,khôngchữnàotảxiết.Conmắtnóhãi
hùng.Nónhưcảmthấycũngđếngiờnàyngàyhômsaunókhôngthểnào
khôngtrởlạichỗnàyđược.
Bấygiờ,nhưmộtthứbảnnăngxuikhiếnđểthoátkhỏicáitrạngtháidị
kỳ,khóhiểumànókhiếpsợđó,nóbèncấttiếngrõtođếmmột,hai,ba,bốn
đếnmười;đếmxong,nólạiđếmnữa.Lúcấynómớihoànhồn,nhậnrõsự
vậtquanhmình.Nóthấytaynólúcmúcnướcbịướtnênrétcóng.Nóđứng
dậy.Nólạithấysợ,cáisợtựnhiên,khôngsaotránhđược.Nóchỉcómộtý
nghĩlàchạytrốn;bachânbốncẳngmàchạy,chạyquarừng,quacánhđồng,
mộtmạchđến tận nơicónhà,có cửa sổ, cóđènthắpsáng. Nó chợt nhìn
thấy, cái thùng nước trước mặt. Nghĩ đến mụ Thénardier, nó lại sợ hơn,
khôngdámbỏthùngnướcđấymàchạy.Nóphảilấycảhaitaymànắmquai
thùng.Thùngnướcnặng,ìạchmãimớixáchnổi.Điđượchơnchụcbước,
nólạiphảiđànhlòngđặtthùngnướcxuốngđất;thùngđầynước,nặngquá.
Nóđứngthởmộtlát,rồilạinhấcthùnglên,lạiđi,lầnnàythìđượcmộtthôi
dàihơn.Nhưngrồilạiphảidừnglạinữa.Nghĩvàigiây,lạiđi.Trôngnónhư
mộtbàgià,đithìcòngvềđằngtrước,đầucúixuống.Thùngnướcnặngquá,
cánhtaygầygòcứthẳngcăngvàcứngđờra.Cáiquaisắtlàmcóngnốthai
bàntaynhỏbéướtđẫmnước.Chốcchốcnólạiphảiđứnglại;mỗilầnđứng
lạithìnướclạnhtrongthùnglạisóngra,chảyvàohaichângiẫmđất.Giữa
rừngthẳm,giữađêmtối,mùarét,xaconmắtcủamọingườivàđứabémới
lêntámtuổiđầu.Lúcấy,họachăngcótrờimớinhìnthấycáicảnhbithảm
ấy.Và,thanôi!Cólẽcảvonghồnmẹnónữa.Vìởđờicónhữngcảnhngộ
làmchongườichếtởdướimồcũngphảimởmắtramànhìn.
Nóthởnhưrênsiết,ngheđauđớnlắm.Tiếngkhócdânglênnghẹncổ;
nhưngnghĩđếnmụThénardier,nókhôngdámkhócto,dùkhôngcómụ
đấy.LúcnàonócũngtưởngnhưmụThénardierởngaytrướcmặt.Cứthế,
nókhôngđiđượcbaođườngđất;nóđichậmlắm.Lúcnghỉthìrõít,màđi
thìrõlâu;nhưngcũngchẳngănthuagì.Cólẽphảihơntiếngđồnghồmới
đến Montfermeil rồi thế nào mụ Thénardier cũng đánh đòn; nghĩ thế,
càngkhiếp.Đãkhiếplạithêmhoảngsợ,mộtthântrơtrọibanđêmgiữarừng
sâu.Nóđãmệtlửngườimàvẫnchưarakhỏirừng.Đếngầnmộtgốccâydẻ
cổthụnóquenlắm,nódừnglạilâuhơnmọilầnđểnghỉmộtlầncuốicùng
chothậtkhỏe,rồinóthuhếtsứclực,xáchlấythùngnước,lạicanđảmbước
đi.Tuyvậy,conngườibébỏngtuyệtvọngấykhôngkhỏibuộtmiệngkêu:
“Trờiơilàtrời!”
Đúnglúcấy,nóthấythùngnướctựnhiênnhẹbỗngđi.Mộtbàntaycólẽ
tolớnlắmvừanắmlấyquaithùngvànhấclênrấtmạnh.Nóngẩngđầulên.
Mộtbóngđentolớn,đứngthẳng,đangđibênnó,trongbóngtối.Ngườiấy
làmộtngườiđànông,đisaunó,đếngầnnólúcnàonókhôngbiết.Ngườiấy
chẳngnóichẳngrằng,nắmlấyquaithùngnóđươngxách.
Trênđời,mỗilầngặpgỡ,vìlinhtínhnóbáotrướcdữlành.Conbékhông
thấysợ.
VI
CÓLẼBOULATRUELLECŨNGTHÔNGMINH
THẬT
XếchiềungàylễGiángSinhnăm1823,cómộtngườithathẩnrấtlâu
quãngđườngvắngvẻđạilộNhàThươngởParis.Ngườiấynhưmuốntìm
mộtchỗởthuêvàhìnhnhư cóýchọnnhữngnhànàotầmthườngnhất
xómngoàivùngngoạiôSaintMarceau.
Đoạnsautasẽbiết,ngườiấyđãthuêđượcmộtcănbuồngởcáixómhẻo
lánhnày.Trôngcáchănmặcvàbộđiệu,cóthểthấyngườiấylàhìnhảnh
củahạngănmàytửtế,nghèoxácxơnhưngvẫncốgiữđượchếtsứctinh
tươm.Ngườiấylàmộtngườirấtnghèokhổ,lạilàngườibiếtgiữtưcách,hai
điềuđókhiếnchonhữngkẻthôngminhđĩnhngộphảithêmphầnkínhtrọng.
Ngườiấyđộimộtcáimũtrònrấtcũvàchảirấtkỹ,mặcmộtcáiáokhoác
bằngdathôđãsờnđếntậnlầntrong,màuvànggạch,làmàuquenmắtthủa
ấy;mộtcáigiletrộng,túimaykiểurấtxưa;cáiquầnđen,haiđầugốiđãbạc
phếch,đôibíttấtlenmàuđenvàđôigiàythôcàikhuyđồng.Nomnhưmột
giasưcũởnhàquýpháimớihồicư.Cứnhìnmáitócbạcphơ,cáitránnhăn
nheo,haimôitáingắt,khuônmặtnhọcnhằn,chánnảnsựđời,ngườitađoán
cólẽlãođãngoàisáumươi.Songnhìncáidángđituychậmchạpnhưng
chắcchắn,nhữngđiệubộmạnhmẽlạthường,thìngườitađồchừnglãota
chỉmớiđộnămmươi.Mấynếpnhăntrêntránthậtđúngchỗ,khiếnainhận
xétkỹlãocũngphảinể.Môithìmímlạithànhmộtnếpkỳlạ,vừanghiêm
nghịvừakhiêmnhường.Conmắtnhìnthìtrongsuốtmànãonùng.Ngườiấy
taytráixáchmộtgóinhỏbuộctrongchiếckhănmùixoa,tayphảichốngmột
cáigậychặtởmộthàngcâylàmrào.Cáigậygọtđẽocẩnthận,trôngkhông
đếnnỗitồilắm;cácđốtđềuđượcsửachođẹpthêm,chỗnắmtaythìbằngxi
đỏgiảsanhô;chínhralàcáidùicui,nhưngravẻmộtcáigậy.
Conđườngnàyvốnvắngngườiqualại,nhấtlàvềmùarét.Ngườiấyhình
nhưcòncốtránhmọingườichứkhôngmuốngầnmộtai.Thuởấy,vuaLouis
XVIIIngàynàocũngxagiátớiChoisyLeRoi;ngàilạiưađiconđườngnày.
Cứvàohaigiờchiều,ítkhisai,thìxagiávàđoànkỵmãphóngnhanhtrên
đườngphốNhàThương.Cácchịdânnghèotrongkhuphố,nhờthếmàbiết
giờkhắc.Cácchịbảonhau:
—Haigiờrồiđấy,ngườitađivềđiệnTuilerieskia.
Ngườinàychạyđến,kẻkiatránhđi.Mộtnhàvuađiquachẳngbaogiờ
chẳnggâymộtsựnáođộng.VảlạivuaLouisXVIIIhiệnrahaybiếnđicũng
cóảnhhưởngphầnnàođốivớiđườngphốParis.Đoànxagiáđirấtnhanh,
nhưnguynghiđườngbệ.Ôngvuabạiliệtấylạithíchphinướcđại.Không
bước được, ngài chỉ muốn chạy. Tuy què liệt,ngài muốn đằng vân. Hiền
hòa,nghiêmtrang,ngàilướtquacùngvớimộtrừnggươmtuốtvỏ.Cỗloan
xa nặng thiếp vàng, điểm hoa huệ, lăn đi rầm rộ. Người ta chỉ kịp nhìn
thoángquamộtcái.Tronggócxebênphải,mộtngườingồitựachồnggối
bọcsatintrắng,mặtto,chắc,hồnghào,trántươimátđiểmphấn,conmắttự
phụ,tinhvimàvôtình,nụcườihọcgiả,haivaicóhaingùlớntỏatuaxuống
bộquầnáokhônglòeloẹt,trênngựccóđủhuânchươngvàBộiTinhcao
cấp,mộtcáibụngphệ cóbăngchoàngxanhvắtngang.Vuađấy.Rakhỏi
Paristhìngàilấymũxuốngđểtrênđầugối,mũngàicắmlôngvũtrắng,chân
ngàimanggiầyghệtAnhcao.Vàothànhthìngàiđộimũ,nhưngítkhichào.
Ngàinhìndânchúnglạnhlùng,lạnhlùngdânchúngnhìnlạingài.Khingài
xuấthiệnởkhuphốSaintMarceaulầnđầu,uytíncủangàitómtắttrongcâu
củaanhdânngoạiônàynóivớibạn:“Cáiôngbéophịấylàcảtriềuđình
đó”.
XagiánhàvuacứđúnggiờấyđiquaphốNhàThương,ngàynàodânphố
cũngquenlệấy.Ngườiđidạomặcáovànghẳnkhôngphảilàngườikhunày
vàcólẽkhôngphảilàngườiParis,nênkhôngbiếtviệctrên.Lúchaigiờ,khi
xagiácóđoànthịvệcưỡingựavâyquanh,từSalpêtrièrerẽvàođườngnày
thìngườiấycóvẻngạcnhiênvàgầnnhưsợhãi.Bênlềđườngchỉđộc
lão;lãovộinúpsaumộtbứctường,nhưngCôngTướcD’Havrécũngkịp
trôngthấy.Vìlàchỉhuytrưởngtrựcbancủađộicấmquân,CôngTướcngồi
đốidiệnnhàvua.Ôngnói:“Tênkiakhảnghi”.Nhữngviêncảnhsátđidẹp
đườngcũngđểýđếnlão;mộtngườiđượclệnhtheodõi.Nhưngngườilạmặt
đãlẩnvàonhữngphốvắngvẻtrongkhu;lúcấytrờibắtđầutốinênngười
cảnhsátđànhđểmấthút.NgaytốihômđóngườitagửibáocáolênBáTước
Anglès,BộTrưởngBộAnNinhvềviệcấy.
Khi người mặc áo vàng đánh lạc đường viên cảnh sát rồi, lão bèn rảo
cẳngđi,chốcchốclạingoáicổnhìnlạixemcóaitheomìnhkhông.Đếnbốn
giờmườilăm,tứclàlúctrờiđãtốihẳn,lãođiquarạphátcửaôSaintMartin
hômấydiễnkịchHaiTênTùKhổSai.Tờquảngcáođểngaydướingọnđèn
rạphátlàmlãophảichúý;tuyđangvộiđi,lãocũngdừnglạiđểđọc.Mộtlát
sau,lãođivàocáingõcụtPlanchette,tìmđếnquán“CáiĐĩaThiếc”lànơi
bấygiờđặtbuồnggiấycủahãngxechạyLagny.Đếnbốnrưỡithìxechạy.
Ngựađãđóngcươngđâuđấy;nghetiếngngườiđánhxegọi,hànhkháchhấp
tấpleolênchiếcthangcaobằngsắt.
Ngườiấyhỏi:
—Cònchỗkhôngbác?
Ngườiđánhxeđáp:
—Chỉcònmộtchỗthôi,cạnhtôiđâynày.
—Được,đểchotôi.
—Lênngayđi.
Nhưng,trướckhixechạy,ngườiđánhxeđưamắtnhìnbộquầnáotồitàn
củakháchvàcáigóinhỏxíurồiđòitiền.Anhtahỏi:
—ÔngđitậnLagnychứ?
—Phải.
KháchtrảlờirồitrảtiềnxeđếnLagny.
Xechạy.Quacửaôrồi,ngườiđánhxethửbắtchuyện,nhưngkháchchỉ
trảlờigióngmột.Anhtađànhhuýtsáomiệngvàcứquátngựachạy.Người
đánhxetrùmkínáotơi.Trờilạnh.Kháchhìnhnhưkhônglưuýtới.Cứthế,
xechạyquaGournayvàNeuillySurMarne.ĐộsáugiờtốithìđếnChelles.
Ngườiđánhxechoxedừnglạiđểngựanghỉngơi,xeđỗtrướccửaquánăn
củaphuxetải,nguyêntrướckialànhàtukín.Ngườilạmặtbảo:
—Tôixuốngđây.
Rồicầmlấycáigóivàcáigậy,nhảyxuốngđất.Chỉmộtlátlàlãobiến
mất!
Lão không vào hàng ăn. Mấy phút sau, xe lại chạy trên con đường đi
Lagny,nhưngcũngkhôngthấylãoởphốchínhthànhChelles.Ngườiđánh
xequaylạinóivớihànhkháchngồitrongxe:
—Lãoấykhôngphảingườivùngnày,nếuphảitôiđãbiết.Coibộkhông
cómộtxuthếmàchảthiếtgìđếntiền.TrảthìtrảđếntậnLagny,màđến
Chellesđãxuống.Khuyarồi,nhànàonhànấyđóngcửaimlìmthếmàlại
khôngvàohàngtrọvàcũngchẳngthấyđâucả.Thếthìchẳngđộnthổthìcòn
điđâu.
KháchkhôngđộnthổmàlạivộivãđiquaphốchínhthànhChelles,trong
đêm tối; rồi chưa đến nhà thờ đã rẽ sang trái, tạt vào con đường hẻm đi
Montfermeil,ynhưmộtngườiđãquenvùngnàylắmvàđãđếnđâynhiều
lầnrồi.Kháchđirấtnhanh.Lúcđếnchỗngãtư,nơiconđườnghẻmgặpcon
đườngcũđitừGagnyđếnLagny,haibêncócây,lãonghecótiếngngười
đangđilại.Lãovộivàngnúpxuốngcáirãnh,đợichobọnkiađikhuất.Kể
cẩnthậnnhưthếcũnglàthừavìđêmnaylàđêmthángchạp,trờiđennhư
mực.Trêntrờithấpthoángchỉhaibaôngsao.Chỗấybắtđầulêncáidốc
khuđồi.LãokhôngrẽvàoconđườngđiMontfermeil;lãoquặtsangtayphải,
đitắtquaquãngđồngvàvộivãvàokhurừng.
Vàođếnrừng,lãođichậmlại;lãonhìnkỹtừnggốccây,đitừngbước
mộtnhưtìmkiếmvàđitheomộtconđườngbímậtchỉmộtmìnhlãobiết.Có
lúchìnhnhưlãolạcmấthướngnênđứnglại,tầnngần.Saucùng,lầnmòmãi
mớitớimộtkhurừngthưacómộtđốngđálớntrăngtrắng.Lãovộivàngđến
gầnđốngđá,xemxétkỹlưỡngqualànsươngđêm,nhưđểđiểmquatừng
hònmột.Cáchđốngđáchừngmấybước,cómộtgốccâylớnvỏxùxìnhững
mấu.Lãođếngầngốccây,lấytaylầntrênvỏnhưđểnhậnravàđếmtừng
mấusứttrênthâncây.Câyấylàcâytần;trướcmặt,cómộtcâydẻcóchỗ
bongvỏnênngườitalấymiếngkẽmđóngvàođểbăngbó.Lãokiễngchân
lênrồilấytaysờmiếngkẽm.
Lãolấychângiậmkhoảngđấtgiữagốccâyvàđốngđámộtlúcnhưlàđể
xem xét có ai mới đào bới gì chỗ ấy lên không. Xong xuôi, lão định lại
phươnghướngrồilạixuyênrừngmàđi.
NgườiấylàngườivừagặpconCosette.Thìralúcngườiấylenlỏiqua
rừngđivềphíaMontfermeil,chợttrôngthấymộtcáibóngbénhỏvừanhúc
nhíchđivừarênrỉrồiđặtcáigìnặngxuốngđất,lạixáchlấy,lạiđi.Người
ấytiếnđếngần,nhậnralàmộtđứabétítẹomàlạixáchmộtcáithùngto
tướng.Ngườiấybènđếngầnđứabé,lẳnglặngxáchlấyquaithùngnước.
VII
COSETTEĐICẠNHNGƯỜILẠTRONGBÓNG
TỐI
Nhưtrênđãnói,Cosettekhôngsợ.
Ngườiấybắtchuyệnvớinó;ôngnóikhẽ,hầunhưthầmthì:
—Nàycháu,cháuxáchcáinàychắcnặnglắmnhỉ?
Cosettengẩngđầulênđáp:
—Thưaông,vâng.
Ngườiấylạitiếp:
—Đưađây,ôngmangđỡcho.
Cosettebuôngtayra.Ngườikiađitừtừbêncạnh,nóikhekhẽ:
—Nặngthật.
Rồingườiấybảo:
—Cháulênmấy?
—Thưaông,lêntám.
—Cháuđitừđâu,cóxakhông?
—Cháuởsuốivề,trongrừngkia.
—Nhàcháucònxanữakhông?
—Điđộmườilămphútnữathìđến.
Ngườilạmặtimlặngmộtlúcrồiđộtnhiênhỏi:
—Thếcháukhôngcònmẹư?
Đứabétrảlời:
—Cháukhôngbiết.
Khôngđợingườikiakịpnói,nótiếpluôn:
—Hìnhnhưkhôngcó.Đứanàocũngcómẹ,màcháuthìkhôngcó.
Mộtlátsau,nólạinói:
—Hìnhnhưtrướckiacũngkhôngcó.
Ngườilạdừnglại,đặtthùngnướcxuốngđất,cúixuốngđất,cúixuốngrồi
đặthaitaylênvaiconbé:ngườiấycốnhìnkỹnó,nhìntậnmặtnótrong
bóngtối.Khuônmặtgầygò,quắtqueocủaCosettemờmờdướiánhsáng
nhợtnhạtcủabầutrời.Ngườikiahỏi:
—Têncháulàgì?
—Cosette.
Ngườiấynhưbịđiệngiật;lãonhìnkỹnólượtnữarồitaybuôngvaicon
bé,lạixáchthùngnước,cấtbướcđi.
Mộtlúcsaulãohỏi:
—Bénày,nhàcháuđâu?
—ỞMontfermeil,ôngcóbiếtkhông?
—Bâygiờcháuvềđấyphảikhông?
—Thưaông,vâng.
Ngừngmộtlát,lãolạihỏi:
—Aisaicháuvàorừnglấynướckhuyathếnày?
—BàThénardierạ.
Ngườilạcốhếtsứclấygiọngtựnhiênmàhỏi,songnghenhưcóvẻrun
runkhácthường:
—BàThénardiernhàcháulàmgì?
Conbéđáp:
—Bàấylàbàchủcháu.Nhàbánquán.
—Quánà?Thếthìtalạiđấytrọđêmnay.Cháudẫntalạinhé.
—Điđườngnàyđấyạ.
Ngườilạđikhánhanh.Cosettenhanhnhẹntheosau.Nókhôngthấymệt
nữa.Thỉnhthoảngnólạingướcmắtnhìnngườiấy,ravẻbìnhtĩnhvàtincậy
vôcùng.ChưaaidạynóngướclênChúavàcầunguyệnbaogiờ.Thếmàlúc
nàynócảmthấycócáigìgiốngnhưniềmhyvọngvànỗisungsướngđược
hướngvềThượngĐế.
Mấyphúttrôiqua.Ngườikialạihỏi:
—NhàbàThénardierkhôngmượnngườiởà?
—Thưakhôngạ.
—Chỉcómộtmìnhcháuthôiư?
—Vângạ.
Lạiimlặng.Cosettelêntiếng:
—Cũngcònhaiđứacongáinữa.
—Haiđứanào?
—ConPoninevớiconZelma.
CosettegọigọnnhưvậyhaicáitênđặctiểuthuyếtmàmụThénardierđặt
chocon:
—PoninevớiZelmalàai?
—LàhaicônhàbàThénardier.Congáibàchủđấy.
—Haicôấylàmgì?
—Ấy,cáccôcónhữngconbúpbêđẹpghê,cảnhữngvậtcóvàngnữa,
baonhiêuthứ.Cáccôấyđượcchơi,đượcnôđùa.
—Cảngàyà?
—Vângạ.
—Thếcháu?
—Cháuthìbận,cháulàmviệc.
—Suốtngàyà?
Conbéngướcđôimắtto,longlanhgiọtnướcmắt,tốiquákhôngtrông
thấy.Nódịudàngđáp:
—Vângạ.
Lặngimmộtlát,nólạitiếp:
—Cũngcókhilàmlụngxongxuôiđâuđómàđượcphépthìcháucũng
chơi.
—Cháuchơigì?
—Chơigìthìchơi.Ngườitamặccháu.Nhưnglàmgìcólắmđồmàchơi.
ConPoninevớiconZelmakhôngchocháuchơichungbúpbê.Cháuchỉ
mộtthanhgươmbằngchì,dàibằngnày.
Conbéxòengóntayútra.
—Thếkhôngcắtđượcchứ?
—Cóôngạ…cắtđượclárauvàđầuruồi.
Đãđếnđầulàng.Cosettedẫnngườikiaquacácphố.Quacửahàngbánh
nhưngCosettequênbẵngphảimuabánhvềchomụchủ.Ngườilạkhônghỏi
chuyệnnónữa,cứlầmlìđi.Vừađikhỏinhàthờ,ngườiấythấytấtcảnhững
quándựngngoàitrời,liềnhỏiCosette:
—Ởđâymởchợphiênđấyà?
—Khôngạ.LễGiángSinhđấyạ.
Gầnđếnquánăn,Cosettekhẽsờtayngườikia:
—Thưaông…
—Gìthếcháu?
—Gầnđếnnhàrồi.
—Thếthìlàmsao?
—Bâygiờôngchocháuxinlạicáithùngnước.
—Saothế?
—Cháuchỉsợbàchủtrôngthấycóngườixáchhộ,cháulạiphảiđòn.
Ngườikiađưathùngchonó.Chỉmộtlátsauđãđếncửahàngăn.
VIII
PHẢITIẾPTRONGNHÀMỘTKẺNGHÈOMÀCÓ
LẼGIÀUTHÌTHẬTPHIỀN
Cosettekhôngthểkhôngđưamắtliếcnhìnconbúpbêtovẫnbàyởcửa
hàngbánđồchơi,rồimớigõcửa.MụThénardierlóra,taycầmngọnđèn:
—Raconranh!Gớmnhỉ,đisaomàlâuthế!Chắccònlacàchơiđâu,con
nỡm!
Cosetterunlẩybẩyđáp:
—Thưabà,cóôngnàyhỏitrọ.
MụThénardiermặtđanghầmhầmliềnnhănnhởlấylòngkhách:Thói
thườngđámnhàhàngănxưanayvẫnđổithaynhưthế.Mụhauháuconmắt
tìmxemaiđến.Mụhỏi:
—Ôngnàyphảikhông?
Ngườilạđểtaylênmũđáp:
—Thưabà,vâng.
Kháchgiàulàmgìcóngườilễphépđếnthế.Cứcáicửchỉấyvàquầnáo
cùnghànhlýcủakhách,mụThénardierchỉthoángnhìnmộtlượtlàđổingay
nétmặtđonđảtrởlạihầmhầmgiậndữ.Mụnhạtnhẽonói:
—Ônggià,vàođi.
“Ônggià”bướcvào.MụThénardierđưamắtnhìnlượtthứhai.Mụđặc
biệtnhìnkỹcáiáokhoácngoàiđãsờnhết,cáimũđãbẹp,rồimụhấtđầu,
nhăn mũi và nháy mắt ra hiệu hỏi ý chồng; gã Thénardier vẫn đang ngồi
uốngrượuvớibọnphuxe.Hắntrảlờibằngcáchmáymáynhẹngóntaytrỏ,
môithìphềuramộttí,cónghĩalà:Kháchkiết.Thấyvậy,mụbènlêntiếng:
—À,thếnày,bácạ,thậtkhôngphải,nhàhếtchỗcảrồi.
—Tôinằmđâucũngđược,cóchỗgácxéphayngoàichuồngngựacũng
được;rồitôicũngcứtrảnhưtrảmộtphòng.
—Bốnmươixucơđấy.
—Bốnmươixu.Được.
—Maychưa!
MộtngườiphuxenóikhẽvớimụThénardier:
—Bốnmươixucơà?Tưởngchỉhaimươixuthôichứ?
Mụcũngkhẽđáp:
—Hắnthìbốnmươixu.Hạngnghèokhôngbaogiờtôilấykém.
Thằngchồngnhẹnhàngnóithêm:
—Ấy,chứanhữngđồấychỉtổbẩnnhà.
Khách để khăn gói và cái gậy xuống ghế dài rồi ngồi vào bàn; con
Cosette vội vàng đem đến một chai rượu vang và một cái cốc. Người lái
buônđòinướclúcnãytựtayxáchthùngrachongựauống.Cosettelạichui
xuốnggầmbànbếp,ngồiđan.
Kháchrótrượuracốcnhưngchỉnhấpcómộttírồichămchúnhìnconbé.
Cosette trông xấu quá. Giá mà nó được sung sướng, chắc nó cũng xinh.
Chúngtôiđãphácquacáikhuônmặtâusầubénhỏấy.Cosettegầyvàxanh;
nólêntámmànomnhưmớilênsáu.Mắtnóto,sâulõmvào;nókhóclắm
nênmắtdạihẳnđi.Haibênmépcónếpnhăn,dấuhiệucủasựkhủngkhiếp
thườngxuyên,thườngthấytrênnétmặtnhữngkẻtùtộihoặcnhữngkẻốm
đauđãtuyệtvọng.Haibàntaythìnứtnẻ.Ánhlửalúcnàychiếuvàonó,làm
nổirõnhữngđầuxương,thânhìnhgầyguộccủanócàngthêmghêsợ.Lúc
nàonócũngrétruncầmcập,nênhaiđầugốinóépsátvàonhauđãthành
thóiquen.Quầnáo thì độc một manh, mà đã rách nát, mùa nực trông rất
thươngtâm,mùarétthìđếnphátkhiếp.Khôngmộtmụnlen,rặtnhữngmảnh
vảiráchmướp.Hởcảdathịttừngquãng,trôngrõcảnhữngvệtđen,vệttím
donhữngtrậnđòncủamụThénardierđểlại.Haicẳngkhẳngkhiuvàmẩnđỏ
chẳngcógìcheđậy.Haivaigầylõxương,trôngđếnrớtnướcmắt.Tấtcả
ngườiconbéấy,từcáchđiđứng,dángđiệu,đếngiọngnói,lờinóiấpaấp
úng,conmắtnhìn,sựimlặng,cửchỉrụtrè,tấtcảđềunóilênvàdiễntảmột
điều:Sựsợhãi.Sợhãithấmđầyngườinó,trùmlênnó.Sợhãinhưcósức
khépchặtkhuỷutaynóvàohaiđùi,thugótchânnóvàotrongváy,corúm
ngườinólạichokhỏitốnchỗ,nínhơikhôngdámthởmạnh;nósợquá,nên
nóđãnhiễmcáithóiquenấy,mỗingàymộtcorúmthêm.Trongkhóemắt,
còncómộttiakinhsợ.Nósợquá,đếnnỗivềđếnnhà,ướtátlàthếmà
cũngkhôngdámlạigầnlửamàhơ;nólẳnglặngbắttayvàoviệc.Nómớilên
támtuổiđầu,màconmắtnhìnlúcnàocũngâmthầm,đôikhisầuthảmquá,
nêncólúctưởngnhưnósắphóadạihaythànhconquáivật.Nhưtađãbiết,
bìnhsinhnóchưahềbiếtcầunguyệnlàthếnào,chưatừngbướcchânvào
nhàthờbaogiờ.MụThénardierthườngbảo:“Thờigiờđâu?”
Người mặc áo khoác vàng vẫn đăm đăm nhìn Cosette. Bỗng mụ
Thénardiertrutréo:
—Ơkìa,thếbánhđâu?
Cứquenlệ,mỗilầnmụThénardierthethélêntiếng,conbélạichuicho
nhanhrakhỏigầmbàn.Nóquênkhuấyviệcmuabánh;nólạidùngđếncái
kếcủanhữngđứatrẻlúcnàocũngkhiếpsợ.Nónóidối:
—Thưabà,hiệubánhđóngcửarồiạ.
—Phảiđậpvàocửaấychứ.
—Thưabàconcóđập.
—Thếsao?
—Ngườitakhôngmở.
—Đểmaitaohỏixemcóthậtkhông.Màymànóidốithìliệuhồn.Bây
giờhãytrảtaođồngmườilămxuđây.
Cosettethọctayvàotúitạpdề;bỗngnótáixanhngười.Mấtđồngmười
lămxurồi.MụThénardierbảo:
—Hừ,taobảogì,màycónghethấykhông?
Cosettelộntúiáo,chẳngcógì.Khôngbiếttiềnnóđiđằngnào? Khốn
nạn,conbékhôngcònbiếtnóisao.Nóngâynhưphỗng.
MụThénardierrênlên:
—Màyđánhmấtđồngmườilămxurồià?Haylàmàđịnhăncắpcủa
tao,conkia?
Vừanói,mụvừatayvớicáiroidatreotrênlòsưởi.Trôngthấymụhùng
hổnhưthế,Cosettebậtkêulên:
—Conlạybà,conlạybà,bàthachocon,conchừarồi.
MụThénardiertháocáiroira.Lúcấy,ngườimặcáokhoácvàngmóctúi
áogiletmàkhôngaiđểýtới.Vảlạinhữngngườikháccònmảiuốngrượu,
đánhbài,cóaiđểýđếncáigìđâu.
Cosettekhiếpđảmthuhìnhlại,ởgóclò,corúmchântaytrầntrụilại,
hònggiấuđi.MụThénardiervừagiơroithìngườikianói:
—Xinlỗibà.Lúcnãytôivừathấycáigìởtúiconbérơirarồilănvào
đây.Haylàđồnghàođấy.
Vừanói,kháchvừacúixuống,vờtìmdướiđấtmộtlúc,rồingẩnglên:
—Đúngrồi.Đâybànày.
RồiôngtađưamộtđồnghàochomụThénardier.Mụnói:
—Phải,phảirồi.
Nhưngnàocóphải,đồngnàylàđồnghaimươixu;nhưngmụthấycólời.
Mụbỏđồngtiềnvàotúiđànhquắcmắtlườmconbémàbảo:
—Dùvậy,từgiờcũngphảichừa,nghekhông?
CosettelạichuivàocáichỗmụThénardiergọilà“ổchó”;mắtnómởto
nhìnmãingườikháchlạ;conmắtbắtđầunhưcómộtánhgìlạlùngtừxưa
chưa từng có. Mớichỉlà một nỗi ngạcnhiên thơ ngây nhưng có lẫn một
niềmtinthảngthốt.
MụThénardierhỏikhách:
—Nàybác,báccóăntốikhông?
Kháchkhôngtrảlời,hìnhnhưđangmảimênghĩngợigì.Mụlẩmbẩm:
“Hạngngườigìthếnày?Chắclàmộtgãkiệtxác.Làmquáigìcótiềnmàăn.
Chẳngbiếtcótiềnmàtrảtiềntrọkhông.Nhưngcũngmaymàhắnkhôngnổi
lòngthammàăncắpđồngtiềnrơidướiđất".
Lúcấy,cửabênmở.ÉponinevàAzelmachạyvào.Haiđứabégáiđẹp
thật;chúngnóravẻthànhthịchứkhôngquêmùa,rấtxinh;mộtđứatóctết
chảibóngmàuhạtdẻ;mộtđứatócđennhánhtếtđuôisam,bỏxõasaulưng;
cảhaiđứađềunhanhnhẹn,sạchsẽ,mũmmĩm,tươitắn,khỏemạnh,nhìnrất
thíchmắt.Haiđứacùngmặcáorấtấm,nhưngnhờcóbàntaykhéoléocủa
ngườimẹ,nênvảituydàymàmặcvẫnsátsóngvàduyêndáng.Mặcphòng
đông mà vẫn không mất vẻ xuân tươi. Hai con bé như tỏa ra ánh sáng.
Chúngnólạicòncáivẻtrịvìnữa.Cứtrôngbộcánh,cáchnôđùaầmĩcũng
đủ thấy chúng nó là những bà chúa trong nhà. Thấy con chạy vào, mụ
Thénardiermắngyêuchúngnó:
—À!Rahaicôđấyư?
Rồimụkéotừngđứamộtvàolòng,lấytayvuốttócchúngnó,buộclại
cáibăngchochúngnó,rồibuôngchúngnóra,vừabuôngvừađẩymộtcách
âuyếm,miệngnói:
—Cáccontôiănvớimặclôithôiquá!
Haiđứanhỏđếnngồibêncạnhbếplửa.Chúngnócómộtconbúpbêđặt
trênđùi,hếtlậtqualậtlại,bibôvớinhaurấtvuivẻ.Cosettethỉnhthoảngbỏ
đanngẩnglênnhìnhaiđứa,nétmặtthiểunão.
ÉponinevàAzelmathìkhôngnhìnđếnCosette.ChúngcoiCosettecũng
như con chó trong nhà. Cả ba đứa cộng tuổi lại chưa đầy hai mươi tuổi,
nhưngtiêubiểuđượcchotấtcảxãhộiloàingười;mộtbênlàthèmmuốn,
mộtbênlàkhinhrẻ.Conbúpbêcủahaichịemnóđãcũ,bạcphếchcảra,
giànua,còmcõi,nhưngCosettevẫnthấyđẹplắm;cảđờinàonócóđược
mộtconbúpbê,mộtconbúpbêthậtbaogiờ-ấylàchúngtadùngcáitiếng
củatrẻcon,đứanàocũnghiểu.
BấtchợtmụThénardierđangđiđilạilạitrongnhàtrôngthấyCosette
đãngnhìnhaiđứabékiachơi,bỏcảviệc.Mụthét:
—À,quảtangnhé.Màylàmănthếà?Đểtaoquấtchomấyroivàoxác
rồimớichịulàm,hả.
Kháchlạvẫnngồitrênghế,quaylạimụThénardiermỉmcườicóvẻrụt
vànói:
—Chà!Thưabà,cứđểchocháunóchơi.
Giámàcâunóiấylàởmiệngmộtôngkháchđãgọimộtkhoanhđùilợn
vàhaichairượuvang,màđừngcócáivẻkiếtxácthìđãlàmộtcáilệnhđấy.
Nhưngđằngnày, một người độicáimũnhưthế kia lại muốnthếnàythế
khác,mộtngườimặccáiáokhoáckhôngraáokhoácnhưthếkialạidám
yêucầunàynọthìmụThénardierchịusaonổi.Mụgaygắtđáp:
—Nóănthìnóphảilàmchứ.Ainuôikhôngnóđược?
—Thếcháunólàmgìđấyạ.
Giọngkháchnóiôntồn,tráihẳnlạivớibộđồănmàyvàcáidángvaiu
thịtbắpcủamình.MụThénardierhạcốtrảlời:
—Đanbíttấtđấy,chứcònlàmgì.Đanchohaicontôi,haiđứakhông
bíttất,lúcnãychảđichânkhôngđấythôi.
KháchnhìnxuốngđôichânmẩnđỏcủaCosette,lạihỏi:
—Đôinày,cháunóđanbaogiờmớixong?
—Nólạikhôngdâyraba,bốnngàynữaà,cáiconlườiấy!
—Thếđanxongthìmộtđôigiáđộbaonhiêu?
MụThénardiernhìnkháchravẻkhinhbỉ:
—Rẻracũngphảibamươixu.
—Nămfrancsbàcóbánkhông?
Mộtngườiphuxenghechuyệnphálêncười:
—Áichà!Nămfrancsđấyà?Bánphứtđichứlị!Nămfrancskiamà!
Thằngchồngthấycầnphảilêntiếng:
—Thưaông,vâng.Ôngcóthíchthìnhàcháuđểlạihầuông,nămfrancs
đấy.Nhàhàngchúngcháubaogiờcũngchiềukhách.
MụThénardiergiởcáigiọngănchắcvàgọnquenthuộc:
—Muathìtrảtiềnngayđây.
—Được,tôimuađôitấtnày.
Kháchvừanóivừamóctúilấyđồngnămfrancs,đặtlênbàn:
—Tiềnđây.
RồiquaylạiCosette:
—Giờthìđôitấtconđanlàcủata.Choconchơiđi.
Ngườiphuxethấyđồngbạcthíchquá,bỏcảcốcrượu,chạylạinhìnkỹ
rồireolên:
—Ồmàthậtnày!Cảmộtcáibánhhậu.Bởthật!Khôngphảibạcgiảđâu.
MụThénardierkhôngcònnóivàođâuđược.Mụcắnmôi,radángtứctối
lắm.
Cosettesợrunlên.Nóđánhliềuhỏi:
—Thưabà,cóthậtkhông?Conchơicóđượckhôngạ?
MụThénardiergầmlên:
—Thìchơi!
—Cảmơnbà.
MiệngnónóicảmơnThénardiernhưngtấmlòngthơcủanóthìcảmơn
khách.
ThằngThénardierlạingồiuốngrượu.Vợnóghévàotai,khẽhỏi:
—Tatừngthấychánnhàtriệuphúănmặcnhưthế.
Cosette không đan nữa nhưng chưakịp chui rakhỏi gầm bàn. Nó vẫn
thườngítđộngđậy.Nóthòtayrasaulưnglấyởtronghộpramấymụngiẻ
cũvàcáigươmnhỏbằngchì.ConÉponinevớiconAzelmachẳngđểýđến
cáigìcả.Chúngnóvừalàmđượcmộtviệctrọngđại;chúngnóbắtđượccon
mèo.Chúngvứtbúpbêxuốngđất,rồiconÉponinelàconchịlấyáoquần,tã
lótxanhđỏquấnchoconmèocon,thahồchonókêugàogiãygiụa.Nóvừa
làmcáicôngviệcquantrọngvàkhókhănđó,vừathủthỉvớiconem;giọng
contrẻngheêmái,dễthươnglạ,đẹpnhưcánhbướmhuyhoàngvàcũng
nhưcánhbướmvừađịnhghìlấy,đãbaymất.
—Emnommàxem,conbúpbênàythíchbằngmấyconbúpbêkia.
biết động đậy, nó biết kêu, người nó lại ấm cơ. Đấy! Em nom mà xem,
chúngmìnhchơivớinónhé.Giảvờnólàcongáichị;chịthìvờlàmmộtbà.
Chịđếnchơivớiemrồiemnhìnnó,rồiemthấynócórâu,emlạquá.Rồithì
emlạithấycáitainó,rồilạicáiđuôi,emlạilạquá.Thếrồiembảo:Trờiơi,
kìa!Chịmớibảoem:Thưabà,vâng,concháutôinónhưthếđấy.Bâygiờ
thìbọncongái,đứanàocũngthếcả.
Azelma ngây người ra mà nghe Éponine nói. Lúc ấy, bọn khách uống
rượu đang hát một bài hát tục tĩu rồi cười vang, làm rung trần nhà.
Thénardiercũngháttheođểkíchthíchthêm.
Cũngnhưgiốngchimbạcáigìcũngthavềlàmtổđược,bọntrẻconthì
cáigìcũnglàmđượcbúpbê.HaichịemÉponinevàAzelmacònmảiquấn
choconmèothìCosettecũngquấnchocáigươm.Quấnxong,nóbếlêntay
vàkhekhẽru.Búpbêlàmộtđòihỏibứcbáchcủacácembégáivàđó
biểuhiệnđángyêucủanữtínhởtuổitrẻcon.Chămsóc,vámay,trangđiểm,
thayáoquần,dạydỗ,mắngmỏchútít,ruẵm,vỗvề,dỗngủ,coimộtđồvật
là một sinh linh, tương lai củangười đàn bà là ở đấy. Em bé gái lúc
tưởnglíulo,lúcvámayquầnáohaytãlótnhỏxíu,lúcmaycáiáongoài,cái
yếm,cáiáolótxinhxinh.Cứvừalàmnhưthếmàđứatrẻdầndầntrởthành
mộtcôgáinhỏ,côgáinhỏthànhcôgáilớn,côgáilớntrởthànhthiếuphụ.
Đứaconđầulòngsẽthaychânconbúpbêcuốicùng.Mộtđứabégáithiếu
búpbêthìcũngkhổsởgầnnhưngườiđànbàkhôngconvàcũnglàchuyện
vôlý.Vìthế,Cosettelấythanhgươmlàmconbúpbê.
CònmụThénardierthìmonmenđếngầnngườiáovàng.Mụnghĩthầm:
“Chồngmình nóiphải,hay đâylàông chủ ngânhàngLaffitte?Cónhững
nhàgiàucứhaybôngphènnhưthế".
Mụđếnbênbànkhách,tìtaynói:
—Thưaông…
Thấytiếng“ông”kháchquaylại.Từnãymụchỉmộtgiọnggọikhách
“bác” hay “ông già”. Giờthì mụ cố làmra dáng dịu dàng, nhưng cái dịu
dàngcủamụcònkhảốhơncáinanháclúcnãy.
—Thưaông,ôngxem,tôicócấmđoánnóđâu,nóchơithìchơi.Cóchơi
cũngchỉlầnnàythôi.Thậtnểôngtốtquá.Ôngxem,nótrơthầnxácra,cógì
đâu.Nóphảilàmchứ!
Kháchhỏi:
—Cháunókhôngphảilàconbàư?
—Rõkhốnnạn!Thưaông,tôiđâucóthứconấy.Nólàconnhàtúngđói,
chúngtôiđemvềnuôilàmphúc.Nóđầnđộnlắmcơ.Đầunódễthườngchỉ
toànlànước.Ôngxem,đầunótothếkiamà.Chúngtôicũnglàmhếtsức
mìnhvìcháu,nhưngnhànghèolắm.Chúngtôiđãgửithưvềquêquán,
sáuthángnaychẳngđượctintứcgìcả.Chắclàmẹcháuchếtrồi.
—Thếà?
Kháchnóixonglạitrầmngâmnghĩngợi.
MụThénardiernóitiếp:
—Mẹnócũngchẳngraquáigì.Mangconbỏchợ.
LúchaingườinóichuyệnthìCosettenhưcólinhtínhbáochonóbiếthai
ngườiđangnóichuyệnnó;nókhôngrờimắtnhìnmụThénardier.Nónghe
bậpbõm,câuđượccâuchăng.
Bọnkháchđãsaymềmvẫnhátmãicáibàihátthôtụccủahọ,càngngày
càngầmĩ.ĐólàmộtbàihátchúatụctrongđócónóiđếnĐứcNữĐồng
TrrinhvàẤuChúaJésusChrist.MụThénardierđãchạyđếnchiaphầnvui
nhộn.Cosettevẫn ngồi dưới bàn nhìn đămđămngọnlửavà ngọn lửa thì
phảnchiếulonglanhtrongmắtnó.Nólạirunựngcáiquấntãnóvừalàmra,
vừanựngvừahátkhekhẽ:“Mẹemchếtrồi!Mẹemchếtrồi!Mẹemchết
rồi".
Bàchủhiệumờimọcmãi,nhà“triệuphú”mớichịuăntối.
—Thưaông,ôngdùnggì?
—Bánhmìvàphomát-kháchnói.
“Rõrànglàmộttênkiếtxác”,mụThénardiernghĩvậy.
Bọnsayvẫnhátbàitụctĩucủachúng.Cosettethìcứrubàihátriêngcủa
mình.BỗngCosetteimbặt.Nóvừaquaylạivàthấyconbúpbêcủachịem
nhàThénardiervứtchỏngdướiđất,gầncáibànlàmbếp,đểchơiconmèo.
Thếlànóbuôngthanhgươmquấngiẻxuống,vìnàocórabúpbê;rồi
thongthảnhìnquanhphòngmộtlượt.MụThénardierđangmảinóithầmvới
chồng,taythìđếmtiền;ÉponinevớiAzelmabậnchơiconmèo;kháchthì
nàoăn,nàouống,nàohát;khôngainhìnnócả.Conbéthừacơhội,tứckhắc
ởtrongbànbòra,nhìnquanhlượtnữaxemcóairìnhnókhông,rồinhanh
nhẹntrườnrachỗconbúpbêmànhặtlấy.Thoángmộtcái,nóđãngồivào
chỗcũ,khôngnhúcnhích,quaylưnglạiđểchoconbúpbêvàochỗbóngtối;
nóbếconbúpbêtrêntay.Nóchẳngmấykhiđượcchơibúpbêthậtnên
thấysungsướnghếtsức.
Ngoàingườikháchlạđangthongthảănbữaănxoàngkia,khôngaitrông
thấynócả.Conbévuiđượcđếngầnmườilămphút.SongmặcdầuCosette
đãhếtsứccẩnthận,nókhôngngờmộtchânconbúpbêvẫnthòrangoài,ánh
lửarựcrỡtronglòsoivào.BỗngconAzelmanhìnthấycáichânhồnghồng
vàsángchóiấythòrangoàibóngtối.NóbảoÉponine:“Kìa!Chị!”Haiđứa
béngừngchơi,ngẩnngườira:ConCosettecảganlấybúpbêcủachúngnó!
Éponineđứngdậy,tayvẫnômconmèo,đếngầnmẹnó,kéováy.Mẹ
bảo:
—Yênnào!Cáigìthế?
—Mẹơi!Trôngkìa!
MiệngnóitaytrỏconCosette.Cosettemảimêconbúpbê,khôngnom
thấygìvàcũngkhôngnghethấygìhết.NétmặtmụThénardierbiếnsắc!Mụ
cócáivẻđặcbiệtcủabọnnặcnô,chẳngcógìcũnggiơnanhgiẩumỏ.Lần
nàymụbịbẽmặtnêncànggiậndữ.Cosettekhôngcoiairagìhết.Cosette
dámphạmđếnconbúpbêcủa“cáccôchiêu”ấy.
Giả thử một bà Hoàng Hậu nước Nga mà thấy một tên nông nô dám
khoácthửcáibănghuânchươngnhấtđẳngcủađôngcungHoàngTháiTử
thìvẻmặtphẫnnộcũngchỉđếnthếlàcùng.Mụthétlên,giọngkhảnđi
uấtức:
—Cosette!
Con bé giật nảy mình, tưởng như trời long đất lở. Nó quay lại. Mụ
Thénardierlạithét:
—Cosette!
Cosettecầmconbúpbêkhẽđặtxuốngđất,vừanângniuquýtrọngvừa
ngaongánthấtvọng.Mắtnóvẫnnhìnconbúpbê,haitaynóchắplại;rồi
vặntaytrôngmớithảmchứ,conbéngầnấytuổiđầu!Quabaocơnsợhãi
ngàyhômđó,nàolàlặnlộitrongrừng,nàolàxáchthùngnướcnặng,nào
đánhmấttiền,nàolàcáiroida,nàolànhữnglờiđộcđịamụThénardiernói
lúcnãy,màcũngchẳnghềgì,thếmàlúcnàynókhóc.Nókhócnứcnở.
NgườikháchđứngdậyhỏimụThénardier:
—Cáigìthếbà?
MụThénardiertrỏcáitangvậtcònnằmsóngsượtdướichânconbé.
—Khôngtrôngthấyư?
—Thếthìlàmsao?
—Conănmàydámsờvàobúpbêcủatrẻtôi!
—Chỉcóthếmàcũngầmlênà?Thếnóchơibúpbêđóthìđãsao?
—Taybẩnthếkiamàdámmóvào,taythậtlàtởm.
Cosettecàngnứcnởkhóc.Mụquát:
—Côcâmhọngngaykhông?
Ngườikháchđithẳngraphíacửa,mởcửavàrangoài.
Thấykháchđikhỏi,mụThénardierthừadịpthòchânvàogầmbànđạp
mạnhchonómộtcái,làmnóphảikêulênmấytiếng.
Cửalạimở,ngườikháchtrởvề,haitayômconbúpbêkỳdiệuđãnói
trên,conbúpbêmàtấtcảtrẻcontronglàngngắmnghíatừsáng.Ngườiấy
đặtconbúpbêđứngngaytrướcmặtCosettenói:
—Này,củaconđây.
Chắc là người ấy lúcngồi nghĩ vẩn vơcó đến hơn mộttiếng đồng hồ
cũngthoángthấycửahàngbánđồchơirựcrỡnhữngđènnến,trôngquacửa
kínhhàngănnhưmộtánhsángthầntiên.
Cosettenhìnlên,thấyngườiấymangbúpbêđivềphíamìnhthìnótưởng
nhưthấymặttrờitiếnđến;rồinónghethấycâunóilạlùng:“Củaconđây";
nóliềnchậmchậmlùilại,lùivàotậnchỗcuốibàn,nơixótườngmànúp.
khôngkhócnữa,nókhôngkêunữa,nónhưkhôngdámthởnữa.
Mụ Thénardier, Éponine, Azelma sừng sững như ba pho tượng. Bọn
kháchcũngphảingừngcảlại.Trongquántựnhiênimlặng,trangnghiêm.
MụThénardierđứngtrơnhưphỗngvàngậmcâm,mụlạibănkhoăn.Cáilão
giànàylàngườithếnào?Mộtkẻnghèo?Haylàmộtnhàtriệuphú?Cólẽcả
hai,tứclàmộtthằngkẻcướp.
Mặtthằngchồngnhănnhíulại.Cáinhănđóphảnánhrõdụcvọngbên
trong,đólàcáinhăntrênmặtngườikhibảnnăngthútínhnổidậythôithúc.
Tênchủquánhếtngắmconbúpbêlạingắmngườikhách;nóđánhhơiông
tanhưmộttúibạc.Nhưthếchỉthoángquanhưmộttiachớp.Rồinóđếngần
vợthầmthì:
—Cáinàyrẻcũngphảibamươiquan.Đừngcódạidộtnhé.Hãyquỳ
mọptrướcmặthắn.
Nhữngkẻvũphucũnggiốngnhưnhữngngườithơngây,thườnghaythay
đổiđộtngột.MụThénardiercốlấycáigiọngngọtngào-ngọtmàchuanhư
dấmcủabọnđànbàcaynghiệt-bảoCosette:
—Kìa,Cosette,ôngcho,saoconkhôngcầmlấy?
Cosettekhiếpsợnhìnconbúpbêkỳlạ.Mặtnócònròngròngnướcmắt,
nhưnghaiconmắtđãngờilênnhữngtiasánglạlùngvìsungsướng,tựanhư
bầutrờilúcbìnhminh.Lúcấynócócảmtưởngnhưcóngườiđộtnhiênbảo
nó:“Côbé,côlàHoàngHậunướcPháp”.Nótưởngnhưnómàmóvàocon
búp bê thì sấm sét sẽ nổ ra. Cái đó cũng có phần đúng, vì nó nghĩ mụ
Thénardiersẽmắngnó,rồiđánhnó.
Songnóhamthíchquá,nóliềnsánđếngầnrồiquaylạimụThénardier,
rụtrèkhẽhỏi:
—Thưabà,conxin,cóđượckhôngạ?
Khôngcóchữnàotảđượccáivẻvừaliềulĩnh,vừakhiếpsợ, vừahân
hoanấy.MụThénardiernóisõng:
—Đượcchứ!Củamàyđấy.Ôngchomàymàlị.
—Thưaông,cóthậtkhông?Cóthật“bàlớn”nàylàcủaconkhông?
Kháchnhư muốn ứa nước mắt. Kháchcảmđộngquá, không nói vì sợ
tiếngnóisẽbậtthànhtiếngkhóc.KháchnhìnCosettegậtđầurồicầmtay
búpbêđặtvàotayCosette.Cosettevộirụtngaytaylạinhưnóphảilửa
cúigằmmặtxuốngđất.Phảinóithêmrằnglúcấynóthèlưỡidàira.Rồi
quayphắtlại,ômchầmlấyconbúpbê.Nónói:
—CháuđặttênnólàCatherine.
CáilúcquầnáotảtơicủaCosettechạmvàovàquấnquítvớinhữngdải
áolượtmàuhồngcủaconbúpbê,thậtlàgiâyphútlạlùng.Nóhỏi:
—Thưabà,conđặtnólênghếcóđượckhông?
—Được,conạ.
Giờ thì lại đến lượt Éponine và Azelma đứng nhìn Cosette mà thèm.
Cosetteđặtbúpbêlênghếrồingồibệtxuốngđấtngaytrướcmặt,ngồiyên,
khôngnóikhôngrằngtrôngdángđiệuchiêmngưỡng.Kháchlạbảonó:
—Cosette,conchơiđi.
—Ồ!Conchơichứ.
Cái người lạ mặt ấy hình như Trời sai xuống để thăm Cosette thì mụ
Thénardierlạicămghétnhấtthiênhạ.Nhưngphảinén giận.Mặcdầulâu
naymụđãquennhấtcửnhấtđộngđềuhọchỏichồng,khôngbaogiờđểlộ
nỗivuigiận,lúcnàymụkhôngsaonhịnđượctức.Mụvộichohaiconđi
ngủ,mụlạixinphépngườiáovàngchoCosettecũngđượcđingủ;mụnói
thêm,ravẻthươngyêunólắm:“Hômnaycháunóchảmệt”.Cosettehaitay
ômbúpbêđingủ.
Chốcchốc,mụlạiđếnchỗcuốiphònglànơichồngngồiđể“khaiuất”.
Mụthìthàovớichồng,nhưngcàngkhôngdámnóito,giọnglạicànghằn
học:
—Cáiconkhỉgià!Khôngbiếtbụngdạnónghĩthếnào!Đếnmàlàmrầy
ngườita!Nólạimuốnchoconquỷconchơi!Lạichonócảbúpbênữa!Con
búpbênhữngbốnmươifrancs,lạiđemchocáiconchóghẻcóbánxácđi
cũngchỉ được bốn mươi xu. Không khéo lạiđếnnướclãota“bẩm Công
Nương”vớinónhưbẩmvớiBerryQuậnChúachắc!Khôngbiếtnócótỉnh
táokhông.Cáithằnggiàbímậtnày,dễnóhóarồ.
Thằngchồngcựlại:
—Saolạirồ!Cógìlàlạ.Ngườitathíchthếthìsao!Mẹmàythìmẹmày
thíchbắtconbéphảilàm,ngườitathìngườitathíchchoconbéchơi.Người
tacóquyềncủangườita.Kháchtrọmuốnlàmgìthìlàm,miễnlàtrảtiền.
Lãoấylàkẻhaythươngngườithìbậngìđếnmẹmày?Cònnhưlãotagàn
dởthìcũngchẳngcangìđếnmẹmày.Ngườitacótiềnthìmặcngườita,việc
gìmàcứnóimãi?
Trướccáigiọngdứtkhoátcủaôngchủvàcáilýlẽchủquánấy,cũnghết
ngõtrảlời.
Ngườikháchlạchốngtayxuốngbàn,ngồitrầmngâm.Bọnláibuôn
bọnphuxelảngdần,thôikhônghátnữa.Họngồixamànhìnôngta,ravẻ
kínhsợ.Ngườitaănmặctồitànthếmàkhôngcoitiềnbạcvàođâu,lạivứt
tiềnramàmuanhữngconbúpbêtotướngchonhữngđứatrẻbẩnthỉu,rách
rưới,chắcphảilàbậcphúquý,cóquyềnthếlắm.
Mấytiếngđồnghồtrôiqua.Lễnửađêmđãxong,tiệcđêmGiángSinhđã
tàn,kháchkhứacũngđãravề;cửahàngănđãđóng;cáigianphòngdưới
vắngngắt,đènlửađãtắt.Ngườikháchlạvẫnởnguyênchỗcũ,vẫndáng
ngồinhưtrước.Thỉnhthoảngmớiđổikhuỷutaychốngnhẹ.Chỉcóthế.Từ
lúcCosetteđikhỏi,kháchkhônghềnóimộtlời.
ChỉcònhaivợchồngThénardierởlạitrongphòng,vìlễnghĩacũngcó,
vìtòmòcũngcó.Mụvợcàunhàu:“Dễthườngcứngồithếsuốtđêmchắc”.
Lúcchuôngđồnghồđánhhaigiờsáng,mụđànhchịuthua,bảochồng:“Tôi
đingủđây,mặcmìnhlàmgìngườitathìlàm”.Thằngchồngđếnngồiởcái
bànnơixóbuồng,thắpmộtcâynếnrồigiởtờTinTứcnướcPháprađọc.
Mộttiếngđồnghồnữatrôiqua.Ôngchủquánđángkínhấyítnhấtcũngđã
đọctờTinTứcnướcPhápđếnbalần,từchỗđềngàythángđếntênnhàin.
Kháchvẫnkhôngnhúcnhích.
Thénardiercựamình,ho,khạc,sĩmũi,khuabànghế.Kháchvẫnyênnhư
không.Thénardier nghĩthầm:“Hay làngủrồi”.Khách khôngngủ,nhưng
không tài nào đánh thức được. Sau cùng, Thénardier bỏ mũ, khẽ lại gần
khách,đánhliềuhỏi:
—Thưangài,ngàichưađinghỉ?
Nóilàchưađingủsợhơinặngvàsuồngsã.Đinghỉnghelịchsựvàkính
trọng hơn. Những tiếng ấy sáng hôm sau có tác dụng huyền diệu là thổi
phồngtonhữngconsốtrênđơntínhtiền.Mộtcáibuồngchokháchngủ,chỉ
trảhaimươixu;mộtcáibuồngchokháchnghỉthìphảitrảhaimươifrancs.
Kháchđáp:
—Ừnhỉ!Ôngnóiphải.Chuồngngựađiđằngnào?
Thénardiermỉmcười:
—Thưangài,đểtôiđưangài.
Nó cầm một cây nến, khách lấy khăn gói và cái gậy. Thénardier dẫn
kháchvàomộtcáiphòngởtrêngác,rấtlộnglẫy,đồđạctoànbằnggụ,
giườngkhungbuôngmànđiều.
Kháchhỏi:
—Saolạithếnày?
—Đâylàbuồngcướicủavợchồngnhàcháungàyxưa.Bâygiờchúng
tôiởphòngkháchmộtnămchỉvàophòngnàyba,bốnlần.
Kháchnóisẵng:
—Tôithìchuồngngựacũngthếthôi.
Thénardiervờnhưkhôngnghethấycâunóikhiếmnhãấy.Nóthắphai
câynếncònmớitinhlênlòsưởi.Tronglò,lửacháykháđượm.Trênlòsưởi,
cómộtcáikhăntrùmphụnữdệtbằngchỉbạckếthoacamđặtdướimộtcái
bình.
Kháchhỏi:
—Còncáinàylàcáigì?
—Thưangài,cáikhăncướicủamẹcháu.
Kháchnhìnvậtđónhưcóýbảo:Hóaraconquỷcáiấycũngcólúclàgái
đồngtrinhkiađấy.
Thénardiernóiláo,khinóthuêcáinhànàyđểmởhàngănthìđãcósẵny
nguyêncáiphòngvànhữngđồđạcnàyrồi,nómualạiđồđạcấyvàđổichác
ởđâuđượccáikhănhoacam,chongườitatưởngrằngtrướcđâyvợnócũng
cócáivẻmỹmiềuvànhàtacóvẻlịchsựmộttí.
Lúckháchquaylạithìchủquánđãbiếnmất.Thénardierkhéolủirangoài
lúcnào;nókhôngdámcáotừ,sợnếutỏraquáthânthìthấtlễvớikẻmà
địnhbụngsánghômsausẽthẳngtaycắtcổ.
Chủquánvềphòngriêng.Mụvợđãđinằmnhưngchưangủ.Nghetiếng
chânchồngvào,mụquaylạibảo:
—Mìnhạ,maitôitốngconCosetterakhỏicửa.
Thénardiernhạtnhẽođáp:
—Mìnhhăngnhỉ!
Haivợchồngkhôngnóigìnữa,mấyphútsauthìtắtđèn.
Vềphầnkhách,kháchcấtgậyvàkhăngóivàomộtxó.Lúcchủquánđã
ra ngoài, khách mới ngồi xuống cái ghế bành và nghĩ ngợi một lúc. Rồi
khách tháo giầy, cầm một cây nến, còn cây kia thì tắt đi, rồi đẩy cửa ra
ngoài,kháchnhìnquanhnhưngườitìmcáigì.Ôngtađiquahànhlang,đến
đầucầuthang.Đếnđây,nghethấytiếngthởrấtkhẽ,nhưtiếngtrẻconthở.
Lầntheotiếngthởấymàđếnmộtcáihốcgócthụtvàodướicầuthang;chỗ
ấychínhlàcáigầmcầuthang.Nhìnvàothấyngổnngangnhữngsọtcũ,chai
lọvỡ,bụibặmvàmạngnhệnchăngđầy;ởgiữacómộtcáigiường.Gọi
giườngnhưngthậtrachỉlàmộtcáiổrơmcũthủnglòicảrơmrangoài,lại
cócảmộtcáichănráchgiơcảlõi.Làmgìcókhăntrải.Ổrơmđặtngaytrên
mặtđất.GiườngấylàgiườngcủaCosette.
Kháchđếngầnnhìnconbé.Cosettengủsay.Nóđểnguyêncảquầnáo
màngủ.Mùarét,nókhôngdámcởibớtáo,sợlạnh.Nóômchặtlấyconbúp
bê;haimắtbúpbêmởto,lónglánhtrongđêmtối.Chốcchốcnólạithởdài
nhưsắptỉnhdậyrồilạiômghìlấyconbúpbê.Bêncạnhgiườngchỉcómột
chiếcguốc.
BênkiacáicửacạnhgiườngCosettelàmộtcáibuồngkhárộngtốiom.
Kháchvàoxem.Qualầncửakính,kháchthấyởcuốibuồnghaicáigiường
nhỏtrắngtinhkêsongsong.GiườngấylàgiườngAzelmavàÉponine.Phía
sau,cómộtcáinôibằngmâykhôngcómàn:Chínhthằngbékêukhócsuốt
lúctốingủđấy.
Khách đoán là buồngnày thông sang buồngcủa vợ chồng Thénardier.
Vừađịnhquayrathìchợtthấycáilòsưởi;mộtthứlòsưởinơiquántrọvừa
tovừarộnglúcnàocũngcómộtngọnlửaheohắtvềmùađông,trôngchỉ
thấylạnh.Nhưnglònàylạikhôngthấyđốtlửa,trotàncũngkhông.Khách
chúýnhìnhìnhnhưcóvậtgì;thìrahaichiếcgiàytrẻconrấtxinh,chiếcto
chiếcnhỏ.ÔngnhớracáitụcđángmếnlưulạitừxưalàcứngàylễGiáng
Sinhđếnthìtrẻconlạiđểgiàyvàolòsưởiđểchờnàngtiênđêmđếnsẽcho
mộtmónquàsángchói.ÉponinevàAzelmakhôngquêntụcấy,nênmỗiđứa
đãđemmộtchiếcgiàyđểtronglòsưởi.
Kháchcúixuốngnhìn.Nàngtiên,tứclàngườimẹ,đãquathămrồi,nên
trongmỗichiếcgiàythấymộtđồngmườixulấplánh.Kháchđứngdậytoan
rathìlạithấyởphíatrong,chỗxótốinhấttronglò,cònmộtvậtgì.Nhìnkỹ
thìramộtchiếcguốc,mộtchiếcguốcbằnggỗxấuđãmònvẹtcả,nhơnhớp
nhữngtrocùngbùnđóngkhôlại.GuốcấylàguốccủaCosette.Thìramặc
dùluônluônbịđánhlừa,lòngtrẻconvẫnluônluôntintưởng,nênCosette
cũngđểchiếcguốccủamìnhtronglòsưởi.
Thấymộtđứabéchỉgặpđiềuthấtvọngmàcònbiếthyvọngthìthậtphấn
khởivàthúvị.Guốcchẳngcógì.Kháchlụctúiáogilet,cúixuốngđểvào
guốccủaCosettemộtđồnglouisvàng.Rồiôngrónréntrởvềbuồngmình.
IX
THÉNARDIERGIỞTHỦĐOẠN
Sánghômsau,cònđếnítralàhaigiờđồnghồnữamớisángrõ,đãthấy
Thénardierngồiởbànnơiphòngthấpdướicửahàng,bênngọnnến,taycầm
bút;nóđangsángchếcáiđơntiềntrọcủaôngkhácháovàng.Mụvợđứng
cạnhkhomkhomcúixuốngnhìnchồngviết.Haivợchồngkhôngnóivới
nhaumộtlời.Mộtđằngthìsuynghĩtrầmngâm,mộtđằngthìchiêmngưỡng
mộtkỳcôngcủatàitríconngườiđanghìnhthànhvàraánhsáng.Trongnhà
cótiếngđộng;Cosetteđangquétcầuthang.
Saumườilămphútvàmấylầngạchxóa,Thénardierhoànthànhkiệttác
sauđây:
«Đơnkêtiềntrọcủaôngkháchbuồngsố1:
Bữaăntối3francs
Tiềnbuồng10francs
Nến5francs
Tiềncủisưởi4francs
Hầuhạ1francs
Cộng:23francs.»
Trongđơn,cónhiềulỗichínhtả.
Mụvợthấythếthíchchíreolên,tuycònngàingại:
—Haimươibafrancs!
Thằngchồngvẫnchưađượcvừaý,cũngnhưcácbậcnghệsĩđạitàivậy.
Nó “phừ” một tiếng. Ấy, lúc ông Castlereagh kê khoản đài thọ của nước
PhápởHộiNghịVienne,
[98]
ôngcũng“phừ”nhưvậy.
MụvợnghĩđếnconbúpbêôngkháchchoCosettetrướcmặthaiđứacon
gáimình.Mụkhẽnói:
—Mìnhạ,mìnhtínhphảiđấy,trảthếlàphải.Đúngthìđúngnhưngsợ
hơinhiều.Chỉsợnókhôngchịutrả.
Thénardierlạnhlùngcười:
—Nótrảthôi!
Cáicườiấylàcáicườicủakẻcả,cóuythếtuyệtđối.Nócóýnghĩa:Cứ
yêntrí,đãnóisaothìđượcvậy.Mụvợkhôngbànthêm.Mụđithudọnlại
bànghế.Thằngchồngđiđilạilạitrongphòng.Mộtlátsaunónói:
—Taocònnợmộtmónnghìnrưỡifrancskiamà.
Nóđếnbênlòsưởingồixuống,chângáctrênđốngtrocònấm,dángnghĩ
ngợi.Mụvợlạinói:
—Ànày,hômnaylàtôitốngcổconCosetteđiđấynhé.Conôn!Nghĩ
đếnconbúpbêlàtôilộncảruột.ThàrằnglấyvuaLouisXVIII
[99]
cònhơn
làphảichứathêmnómộtngàytrongnhà.
Thénardierchâmốngđiếuhút,rồiphìcườimàbảovợ:
—Chốcđưacáigiấynàychongườita.
Xong,hắnđira.Hắnvừarakhỏithìngườikháchbướcvào.Thénardier
lậptứcquaytrởvào,theosaulưngkháchđứngyênchỗngoàicửahémở,chỉ
cómụvợlàtrôngthấy.
Ngườimặcáovàngtayxáchgậyvàkhăngói.MụThénardiernói:
—Ngàidậysớmthếạ?Ngàiđịnhđingay,khôngđểchúngtôihầuhạnữa
sao?
Vừanóimụvừalúngtúngmânmêcáiđơntrảtiền,ngóntaygấpgấptờ
giấy.Nétmặtđanhđácủamụcómộtvẻkhácthường,nửanhưrụtrè,nửa
nhưbănkhoăn.Hìnhnhưmụthấyđưamộtcáiđơntiềntrọnhưvậychomột
ngườicóvẻ“kiếtxác”thếkia,thìcũngkhóchịu.
Kháchhìnhnhưlơđãng,óccònbậnnghĩngợiđiềugì.Kháchđáp:
—Thưabàvâng,tôiđibâygiờ.
—ThếngàikhôngcóviệcgìởMontfermeilạ?
—Không.Tôichỉquađây.Thếthôi.Thưabà,tôiphảitrảbaonhiêunhỉ?
MụThénardierchìatờgiấyra,khôngnóigì.Ngườikiamởgiấynhìnqua,
tâmtrícònđểtậnđâuđâu.
—Thưabà,nhàtamởhàngởđâycókhákhông?
MụThénardierkinhngạcthấykhôngbùngnổrachuyệngìcả,mụđáp:
—Cũngnhìnhằngthôiạ.
Rồimụđổigiọngnỉnonthanvãn:
—Thưangài,thờibuổikhókhănquá!Vùngnàylạiítnhàcócủa.Ngài
xem,toànhạngxuềnhxoàngcả.Giámộtđôikhikhôngđượcnhữngvịkhách
hàophóng,dưdậtnhưngàithìcũng…chúngtôilạilắmgánhnặng.Đấy,
nhưcáiconbéấy,thậtđếnróctủyrócxươngvớinó.
—Conbénào?
—Kìa,cái con ấy,conCosetteấy ạ, con SơnCaấymà, vùng này cứ
quengọinólàconSơnCa.
—À,à!
Mụlạitiếp:
—Ngườinhàquêkểngốcthật,khôngbiếtsaolạiđặtnólàSơnCa;trông
nónhưcondơithìcó.Thưangài,chúngtôichẳngmuốnănxinai,nhưng
chẳngcócủađâumàlàmphúcchoaiđược.Lờilãichẳngcógì,màđóng
gópthìvôsố.Nàomônbài,nàothuếnọ,thuếkia,thuếcửalớn,thuếcửasổ,
thuếphụthu.ChắcngàicũngthừabiếtNhàNướcđangthutiềnkhiếplắm.
Chúngtôilạicònconcáinữachứ.Hoàicôngmànuôiconngười.
Kháchcốlấygiọngtựnhiên,nhưngvẫncóvẻcảmđộng:
—Thếngộcóairướcnóđithìbànghĩsao?
—Rướcai?ConCosetteấyà?
—Vâng.
Cáimặt đỏgaydữ tợncủamụ chủquánbỗng rạnghẳnlên, trôngghê
tởm:
—Trờiơi,thưangài,ngàiphúcđứcquá!Ngàivàomànhậnnóđi,ngài
giữ lấy nó, dắt nó đi, mang nó theo, đem nó đi mà nâng niu, mà chiều
chuộngnó.ĐứcMẹĐồngTrinhvàthầnthánhtrênthiênđườngphùhộcho
ngài!
—Đượcrồi.
—Thậtư?Ngàiđemnóđithậtư?
—Tôiđemnóđi.
—Đemngay?
—Ngaybâygiờ.Bàgọiconbérađây.
MụThénardiergọi:
—Cosette!
—Bâygiờtôihãytrảtiềnbàđã.Hếtbaonhiêunhỉ!
Kháchliếcquatờgiấy,khôngkhỏilộvẻngạcnhiên:
—Haimươibafrancs!
Ôngtanhìnmụchủquán,nhắclại:
—Haimươibafrancskiaà?
Cùngmộtcâunói,nhưngcâutrướcthìtỏvẻngạcnhiên,câusaulàmột
câuhỏi.
MụThénardierđãcóthờigianchuẩnbịđốiphó.Mụtrảlờichắcnịch:
—Thưangài,vâng,đúnghaimươibafrancs.
Kháchđặtnămđồngnămfrancsxuốngbàn,nói:
—Tìmconbéchotôi.
Vừalúcấy,Thénardiertiếnvàogiữaphòng,bảo:
—Thưangài,ngàichỉphảitrảhaimươisáuxuthôi.
Mụvợkêulên:
—Saolạihaimươisáuxu!
Thénardierlạnhlùngđáp:
—Tiềnbuồnghaimươixu,bữaăntốisáuxu.Cònchuyệnconbéthìtôi
cầnthưavớiôngđâyvàilời.Mìnhđểmặcôngvớitôi.
MụThénardierlóamắtvìthiêntàiđãxuấthiện.Mụbiếtlàngườidiễn
viênưutúđanglênsânkhấu.Mụđira,khôngcãinửalời.
Còn lại hai người, Thénardier đưa ghế mời khách ngồi. Khách ngồi
xuống,cònnó,nóvẫnđứng,bộmặtlàmravẻhiềnlành,ngaythật.Nónói:
—Thưangài,đểtôixinthưachuyện.Tôithìtôiquýconbéấylắm.
Kháchnhìnnóchằmchằm:
—Conbénàokia?
Nóvẫnnói:
—Cũnglạthật.Haibốconmếnnhauđáođể.Tiềngìthếnày?Ngàicất
nhữngđồngnămfrancsnàyđi.Conbé,tôiquýnólắm.
Kháchlạihỏi:
—Aicơchứ?
—Kìa,conbécháuCosetteấymà!Ngàichảđịnhđemnóđilàgì?Đây,
tôixinnóithật.Ngàilàngườiđứngđắnthếnàothìtôinóicũngthậtnhưthế;
tôikhôngthuậnđểchonóđi.Thiếunótôikhôngchịuđược,tôinuôinótừ
tấmbé.Đànhrằngnuôinóthìtốnkémthật.Đànhrằngnólắmtậtxấu,đành
rằngchúngtôichẳngdưdậtgì,đànhrằngnóchỉốmmộttrậncũngđủthuốc
thangđếnbốntrămfrancs.Nhưngănởcũngphảichophúcđức.Nómồcôi,
mồcút,tôiđãnuôinó.Tôicònđủcơmnuôimiệngtôi,nuôimiệngnó.Thật
thế,tôimếnnólắm.Ngàihiểucho,bấynhiêulâulàmgìkhôngquyếnluyến
nhau.Tôiquêmùacứnóithật,khônglýluậngìcả.Conbéấy,tôiquý
lắm.Vợtôiphảicáinóngnảynhưngcũngthươngcháulắm.Ngàixemđấy
haivợchồngchúngtôicoicháunhưconđẻ.Cónóthìvuicửavuinhà.
Kháchvẫnnhìnnóchằmchằm.Nólạitiếp:
—Ngàithứlỗi,nóithếnàythìcũngcóphầnkhôngphải.Ailạiđemcon
màchokháchquađườngnhưthế.Nóithếcóphảikhôngạ?Nhưngnghĩlại,
ngàithìgiàucó,lạirangườiphúchậu,thôicũnglàhạnhphúccủacháu,
phảikhôngạ?Nhưngphảixemthếnào.Giảdụtôihysinhmàchocháutheo
ngài,thìtôicũngphảibiếtlàcháuđiđâuchứ,tôikhôngthểđểchocháubiệt
tămbiệttích;tôicònmuốnbiếtcháunóởnhàaiđểthỉnhthoảngcònđilại
thămnom;cháucũngcầnbiếtbốnuôicháuvẫnởđây,lúcnàocũngchúý
đếncháu.Tómlạikhôngthểnhưthếđượcạ.Ngayquýdanh,tôicũngchưa
tường.Ngàimangnóđirồi,tôichỉcònbiếtkêu:Conơi,SơnCaơi,conđi
đâurồi?Ítracũngphảixemmộtmẩugiấytờlăngnhănggì,mộtmẩugiấy
thônghànhchẳnghạn.
Kháchvẫngiươngmắtnhìn,cáinhìnnhưthấysuốttậntâmcannó,rồitrả
lời,giọngnghiêmnghịvàdõngdạc:
—ÔngThénardierạ,từParisđếnđâycónămdặm,thìaimàlấygiấy
thônghành.TôicóđemconCosetteđilàtôicứđem,thếthôi.Ôngkhông
đượcbiếttêntôi,ôngkhôngđượcbiếtnơitôiở,ôngkhôngđượcbiếtnósẽở
đâuvàýtôithìtôimuốntừnay,suốtđờinó,nósẽđikhỏicáinhànày.Ông
cóưngthếkhông?Ưnghaykhôngthìôngnói.
Maquỷ,thầnthánhchỉcầnthấymộtvàidấuhiệulànhậnngayrađược
mộtbậcthượngđẳngthần;Thénardiercũngvậy,nóbiếtngaylàgặpmộttay
ghêgớm.Giốngnhưmộtthứtrựcgiácvậy;vốnnótinhnhạy,sắcsảonên
hiểungay.Hômtrước,lúcngồiuốngrượuvớibọnphuxe,lúchútthuốc,lúc
hátnhảmnhí,nókhôngrờimắtnhìnngườikháchlạsuốtmộtbuổitối,rình
ngườikianhưmèorình,nghiêncứungườikianhưmộtnhàtoánhọc.Nóvừa
rìnhnhưthếvìquyềnlợiriêng,vìnóhamthíchnhưvậyvàbảnnăngnónhư
vậy;nóvừadòxéttuồngnhưđượcăntiềnđểmàdòxét.Nókhôngbỏqua
mộtcửchỉ,mộtdángđiệunàocủangườikháchmặcáovàng.Ngaytrướckhi
kháchtỏvẻ rõ rệtlàđặcbiệt chú ýđếnconCosette, nó đãđoánbiếtrồi.
Nhiềulầnnóbắtgặpconmắtsâusắccủaônggiànhìnconbé.Saolạicócái
cảmtìnhđặcbiệtnhưvậy?Ngườinàylàai?Tạisaotrongbọclắmcủanhư
vậy,lại ănmặcbẩnthỉuthế kia?Biếtbaonhiêucâu hỏinótự đặtra,
khôngtàinàotrảlờiđược,nócàngthêmtứctối.Nónghĩngợisuốtđêm.Tất
khôngphảilàbốconCosette.Haylàôngnội,ôngngoại?Thếthìsaokhông
xưngrangaycóđượckhông?Baogiờngườitacóquyềnthìngườitacũng
nóingaychứ.HẳnlàngườinàykhôngcóquyềngìvềconCosettecả.Thếthì
nólàai?Thénardiernghĩmãiđâmquẩn.Càngđoáncàngmờmịt.Mặc
vậy,lúcmớinóicâuchuyện,nóbiếtchắclàcósựgìbíẩn,màbiếtchắc
ngườikiamuốngiữkíntiếng,nóthấynóởthếmạnh.Nhưngnghecâutrảlời
dứtkhoát,cứngcỏicủakhách,nóthấyngườikháchnàybímậtchỉlàvì
mật,thếthôi,lúcấy,nólạithấynóởthếyếu.Nókhôngngờcâuchuyệnlại
xoayrathế.Baonhiêuđiềuướcđoánđềuvứtđicả.Nóbèntậptrungýnghĩ
lại.Nócânnhắcchỉtrongnháymắt.Thénardierlàđứachỉcầnliếcmắtđã
nhậnđịnhđượctìnhthế.Nóbiếtlúcnàycầnđithẳngvàovấnđềvàquyết
địnhngay.Cũngnhưnhữngvịdanhtướngcầmquânbiếtgiờphútnàoquyết
địnhvậnmệnhcủatrậnđánh.Thénardierliềnnổsúng.Nónói:
—Thưangài,phảiđúngnghìnrưởiquan.
Kháchmóccáitúibên,lấyramộtchiếcvídađenđãcũ,mởvírútrabatờ
giấybạcđặtlênbàn.Kháchlấyngóntaycáichặnlênmấytờgiấybạc,bảo
tênchủquán:
—ChogọiconCosetterađây.
Lúcấy,Cosettelàmgì?Cosettevừadậyđãvộichạyratìmchiếcguốc.
Nóthấycóđồngtiềnvàng.ĐâykhôngphảilàđồngvàngNapoléon.Đây
mộtđồngvànghaimươifrancsmớitoanh,thờiQuânChủPhụcHưng
trênmặtkhắcnổimộthìnhkhácđãthayhìnhvòngnguyệtquế.Conbéhoa
cảmắt.Nónhưbắtđầusaysưavớithờivận.Nóchưahềbiếtđồngtiềnvàng
rathếnào,cóbaogiờnóthấyđâu.Nóvộivànggiấungayvàotúinhưvừa
đánhcắpởđâuvậy.Song,nócảmthấyđồngtiềnnàylàcủanó,nóđoánbiết
aiđãchonó.Tuynhiênnómừngmàvẫnsợ.Nósungsướnglắm.Nhưng
kinhngạcnhiềuhơn.Nókhôngdámtinlànhữngcáitươiđẹpnhưthếlại
thậtđược.Thấyconbúpbê,nósợ,thấyđồngtiềnvàng,nócũngsợ.Thấy
nhữngvậtmỹlệnhưthế,bụngnórunrunthấpthỏm.Duycóôngkhách
nókhôngsợ.Tráilại,nóthấyvữngtâm.Từtốihômqua,quabaochuyệnlạ
lùng,rồicảtronggiấcngủ,lúcnàohìnhảnhngườikiacũngvẩnvơtrong
khốiócbénhỏcủanó;ngườiấyravẻgiànua,nghèokhổ,rầurĩ,thế
nhiềutiền,nhânđứcđếnthế.Từlúcgặpônggiàấyởtrongrừng,nóthấy
cuộcđờinónhưbiếnđổi.
Cosettekhôngđượcnhưconchiménbénhỏtrêntrời,nóchưahềbiếtcái
hạnhphúcđượcẩnnấpdướibóngmẹ,đượcủtrongcánhmẹ.Từnămnăm
nay,nghĩalàtừngàynóbắtđầunhớđược,khốnnạn,conbéchỉrặtmộtmàu
nhữngruncùngsợ.Đờinónhưthểtrầntrụitrongcơngióbấccắtdacủa
cảnhkhổải;bâygiờthìnónhưđượctấmáochethân.Xưa,tâmhồnnógiá
lạnh,bây giờ, tâm hồn nó ấm áp. Nókhôngkhiếpsợmụ Thénardier như
trướcnữa.Nókhôngcôđộcnữa;đãcóaiởbênmình.
Hômấy,vừathứcdậynóđãtấttảlàmmọiviệcnhưmọisáng.Đồngtiền
vàngnằmtrongcáitúiáotốihômquacóđồnghàomườilămxurơira.Đồng
vàngấyđãchonónhiềuphútlýthú.Nókhôngdámmótới,nhưngcứchốc
chốcnólạingắmnghía,lưỡithìcứthèdài.Nóquétcầuthang,thỉnhthoảng
lạingừngtay,ngâyngườinhìnngôisaolấplánhtrongđáytúi,quêncảchổi
vàvũtrụbênngoài.
Đươnglúcnómảimê ngắmđồngtiềnthìmụThénardierchợtvào.
điềulạlùnglàmụkhôngphátnócáinàomàcũngkhôngchửi.Mụlạicóvẻ
ngọtngàobảo:
—Cosette,rangayđâynhé.
Mộtlátsau,Cosetteracáiphòngthấpbênngoài.
Ngườikháchcầmcáigóimởra.Tronggóicómộtcáiáolendàitrẻcon,
mộtcáitạpdề,mộtcáiáovảibông,mộtcáiváy,mộtcáikhănquàng,một
đôitấtlen,mộtđôigiày,đủmộtbộphậnáocongáilêntám.Toànquầnáo
đencả.Kháchbảoconbé:
—Conmangquầnáonàyvàotrongnhàmặcnhanhlên.
Lúctrờisángrõ,cácnhàởMontfermeilmởcửasớmđềutrôngthấy
phốParismộtônggiàănmặctồitàndắtmộtđứabégáimặctoànđồtang,
tayôm mộtconbúp bêtomàuhồng.Haiôngcháuđi vềphíaLivry. Hai
ngườiấylàngườikháchtrọvàCosette.Khôngaiquenbiếtngườiấycả;
conCosettekhôngănmặcráchrướinữa,nênnhiềungườikhôngnhậnđược
nó.
Cosetterađi.Vớiai?Nókhôngbiết!Điđâu?Nócũngchẳnghay.Chỉ
biếtmộtđiềulànóđãthoátkhỏicáihàngănnhàThénardier.Chẳngaihơi
đâumàtừbiệtnómànócũngchẳngthiếttừbiệtai.Nóbướcrađi,rờikhỏi
cáinhànóthùoánvàcũngoánthùnó.Đứatrẻnhỏđángthương,lòngvẫnbị
dồnéptừtrướctớigiờ.
Nóđinghiêmchỉnh lắm, hai mắt mở to nhìn trời. Nó đã bỏ đồng tiền
vàngvàotúichiếctạp dềmới.Thỉnhthoảngnócúinhìnđồngtiềnrồilại
ngẩngnhìnônggià.NótưởngnhưnóởbêncạnhChúaTrờiphúchậu.
X
THAMTHÌTHÂM
MụThénardiervẫntheothườnglệđểmặcchồnggiảiquyếtmọiviệc.Mụ
hyvọngsẽcónhữngbiếncốlớnlao.LúcngườikháchvớiCosetteđikhỏi,
Thénardierngồiyênđếnmườilămphútkhôngnóigì,rồimớigọivợramột
chỗvàchìachoxemsốtiềnnghìnrưỡifrancs.Mụbảo:
—Cóthếthôià?
Từthuởlấynhau,lầnnàylàlầnđầumụdámchêônggiatrưởng.
Quảlàcóhiệulực.Thằngchồngnói:
—Ừ,mìnhnóiphải.Thậtngốcquá.Đưamũđây…
Nógấpbatờgiấybạclại,nhétvàotúirồivộivàngchạyđi.Nhưnglạiđi
lầmđường;thoạtđầunórẽtayphải.Sau,hỏithămmấyngườihàngphốmới
biếtconSơnCavàngườikiađivềphíaLivry.Nótheolốiấy,vừarảocẳng
vừanóimộtmình:“Ngườiấychắcphảilàmộttaytriệuphú,giảkhoáccái
áovàngcònmìnhthìnhưmộtconlợn.Lúcđầubỏrahaimươixu,saunăm
francs,rồinămmươifrancs,rồiđếnnghìnrưởimàlúcnàocũngdễnhưbỡn.
Nócóthểtrảđếnvạnrưởifrancscũngnên.Nhưngthếnàocũngđuổikịp.
Lạicòncáigóiquầnáomaysẵnchoconbé!Toànlàchuyệnlạlùng.Chắclà
cóchuyệngìbímậtlắm.Nắmđượcđiềubímật,ailạithảrabaogiờ.
điềubímậtcủabọncócủalạilànhữngnắmbọtrongbiểnthấmđầyvàng;
phải khôn khéo mà vắt". Những ý nghĩ ấy cứ quay cuồng trong đầu óc
Thénardier.Nónóimộtmình:“Mìnhlàconlợn".
RakhỏiMontfermeil,đếnchỗngoặtsangconđườngđiLivry,tathấycon
đườngchạydàitămtắptrướcmặttrêncaonguyên.Đếnđây,nóđinhninh
sẽtrôngthấyngườikiavàconbé.Nóphóngtầmmắtrõxa,nhưngchẳng
thấygì.Nólạiphảihỏithăm.Thànhralạimấtthêmthờigiờ.Mấyngườiđi
đường mách cho nó biết người khách và con béđã đi vào khu rừng phía
Gagny.Nóchạyvềnẻoấy.Tuyhaingườicóđitrướcnó,nhưngđứabéắtđi
chậm,cònnóthìđinhanh.Vànóthuộchếtđườngđấtvùngnày.Chợt
đứngdừnglại,tayđậpvàotránnhưngườiquênmộtcáigìcầnthiếtvàsẵn
sàngquaytrởlại.Nótựbảo:“Đánglẽmangsúng!"
Thénardierthuộcloạingườilưỡngdiện,lắmkhiđiquagiữachúngta
chúngtakhôngbiếtrõ,rồibiếnmấtđichúngtacũngkhôngtường,bởi
cuộcđờirunrủinóchỉhiệnratrướcmắttaởmộtphía.Sốkiếpcủanhiều
ngườilànhưvậyđấy,làsốngchìmngậphếtnửangười.Ởcảnhngộbìnhan,
ổnđịnh,Thénardiercóđủđiềukiệnđểlàm-chúngtôikhôngnóiđểlà-một
nhàbuônlươngthiện,mộtanhtưsảnđủđỗi,theoquanniệmcủangườiđời.
Tronglúcấy,khicónhữngsựkiệnnàođó,khixảyranhữngbiếnđộnglàm
dậybảnchấtcủahắnthìhắnlạicóđủkhảnăng,đểlàmộttayvôlại.Đó
mộttaychủquáncónuôitrọtrongngườimìnhmộtconquỷ.ChắcChúaQuỷ
Satan đã nhiều lúc ngồi xổm ở một xó nào đó trong cái nhà hát của tên
Thénardiervàmơmàngnghĩvềcáicôngtrìnhkiệttácđócủamình.
Lưỡnglựmộtlát,nónghĩthầm:“Chà!Thếthìchúngnócóđủthìgiờ
thoátchết".Thếlànólạiđi,rảocẳngtiếnlênphíatrước,cóvẻchắcăn;trông
nótinhranhnhưconcáođánhhơithấymộtđàngàgô.
Quảnhiên,lúc nó vượt khỏi khu aođầmvàtắtngang qua quãng rừng
thưaởbênphảiconđườngBellevuevàđếncáilốiđiđầycỏmọclượnquan
đồirồivượtquavòmconsôngđàocũgầnnhàtuChelles,thìnóchợtnhìn
thấymộtcáimũnhôlênkhỏimộtbụirậm.Cáimũấyđãlàmnótốncông
phuxâydựngbaonhiêuướcđoán.Mũấylàmũcủangườikhách.Bụicây
khôngcaolắm.ThénardiernhậnrangườikháchvàCosetteđangngồinghỉ.
Khôngnhìnthấyconbévìnóbéquá,nhưngnhìnthấycáiđầubúpbê.
Thénardierkhônglầm.NgườikháchđãngồilạiđểchoCosettenghỉchân.
Thénardierđivòngquabụirậm,độtnhiênxuấthiệntrướcmặthaingười.
vừathởvừanói:
—Thưangài,ngàithalỗicho,xintrảlạingàinghìnrưởiquancủangài.
Vừanóithế,nóvừachìarabatờgiấybạc.Ngườikháchngướcmắtnhìn
lên:
—Thếnàylàthếnào?
Thénardierlễphépđáp:
—Làthếnày,tôixinbắtconCosettelại,thưangài.
Cosetterùng mình,népvào ngườiônggià. Ôngtanhìnthẳngvàomắt
Thénardier,nóidằntừngtiếng:
—ÔngbắtconCosettelại?
—Thưangài,vâng,tôibắtnólại.Tôixinnóirõ.Tôiđãnghĩkỹ.Thựcra,
tôikhôngcóquyềngiaonóchongài.Tôilàngườiđứngđắn,ngàixem.Con
bénàycóphảilàcontôiđâu;nócònmẹnó.Mẹnógửinóchotôi,tôichỉ
đượcquyềntrảlạichomẹnómàthôi.Chắcngàibảo:Mẹnóchếtrồi.Được.
Thếthìtôichỉcóthểgiaonóchongườinàocógiấytờcủamẹnókývàbảo
làphảigiaonóchongườiấy.Rõrànglànhưthế.
Ngườikháchchẳngnóichẳngrằng,lụctìmtrongtúi;Thénardierthấyông
talấyracáivíđựngtiềnlúcnãy.Tênchủquánmừngrunlên.Nónghĩthầm:
—Được,phảivữngvàng.Mìnhsắpđượcmuachuộcđây.
Trướckhimởví,ngườikháchcònđưamắtnhìnchungquanh,nơinày
vắngtanhvắngngắt.Trongrừng,dướilũngkhôngmộtbóngngười.Ôngta
mởví,lấyramộtmảnhgiấycon,-chứnàođâucóphảilànắmgiấybạcnhư
Thénardierđangmongchờ-Ôngtamởtotờgiấy,đưachoThénardierrồi
bảo:
—Ôngnóiphải.Đọcđi.
Thénardiercầmlấyđọc:
«“MontreuilSurMer,ngày25tháng3,1823.
GửiôngThénardier
ÔnggiaoCosettechongườinày.Baonhiêukhoảnchiphílặt
vặt,ngườinàysẽtrảđủchoông.
Kínhchàoông.
Fantine”»
Ngườikianóitiếp:
—Ôngbiếtchữkýnàychứ?
ĐíchthựclàchữkýcủaFantine.Thénardiernhậnrangay.Chẳngcòncãi
vàođâuđượcnữa.Nóbịhaicáibẽbàng:Mộtlàtưởngđượcđấmmõmlại
hóasuông,hailàbịđuốilý.Ngườikháchlạibảo:
—Ôngcứgiữlấygiấynàylàmbằng.
Thénardierngoanngoãnthuquân.Nólẩmbẩm:
—Chữkýbắtchướckểcũngkhéo.Thôi,được!
Nóđãtuyệtvọng,nhưngcòncốvớtvát:
—Thưangài,thếcũngđược.Ngàilàngườiấy.Nhưngphảitrảchotôi
cáckhoảnchiphílặtvặt.Khoảnấycũngto.
Ônggiàđứngphắtdậy,lấytayphủibụitrêncáiốngtayáođãsờn,miệng
nói:
—ÔngThénardiernày,ngàythánggiêng,mẹconbétínhcònthiếuông
một trăm hai mươi francs, thế mà tháng hai, ông gửi giấy đòi năm trăm
francs;hồicuốithánghaiôngđãnhậnbatrămfrancs,đầuthángbalạiba
trăm francs nữa. Từ dạo ấy đến nay được chín tháng, mỗi tháng đã thỏa
thuậnlàmườilămfrancs,vịchilàmộttrămbamươifrancs.Trướcôngnhận
dôiramộttrăm.Tínhthế,cònphảitrảôngbamươilămfrancsthôi.Thìvừa
đâytôiđưaôngnghìnrưởiquan.
Thénardiercócảmgiácnhưmộtconsóimắccạmbịcáihàmthiếccắn
vàochân.Nónghĩbụng:“Thằngquỷnàylàthằngnào?"Rồi,làmnhưcon
chósói,nógiãymộtcái.Đãmộtlầnnóliềumàhóađược.Nóvứtbỏcái
giọnglễđộđi,sừngsộnói:
—Nàyôngchacăngchúkiếtkiaơi,mộtlàtôibắtlạiconCosette,hai
đưangaymộtnghìnécuđây.
Ônggiàbìnhtĩnhnói:
—Cosette,đi,con.
Rồi tay trái ông dắt đứa bé, tay phải ông nhặt cái gậy ở dưới đất.
Thénardiernhậnthấycáigậyquátovàquãngrừngvắngngắt.Ônggiàđi
thẳngvàorừngsâuvớiconbé,đểmặctênchủquánđứngngâychỗcũ.
Trongkhihọđixadần.Thénardiernhìntheohaivairộngcòngcòng
hainắmtaytotướngcủaônggià.Nónhìnlạinó,haicánhtaykhẳngkhiu,
haibàntaycòmnhom.Nónghĩbụng:“Đãđisănlạiquênmẹnócảsúng.
Quảtalàmộtthằngngốc".
Song tên chủ quán vẫn chưa chịu buông mồi. Nó nói: “Để xem nó đi
đâu".Rồinótheohútđằngsau,cáchxaxa.Trongtaychỉcònhaithứ,một
tròchơi:TứclàcáimảnhgiấynátcóchữkýFantinevàmộtniềmanủitứclà
nghìnrưởiquan.
NgườikháchdắtCosetteđivềnẻoLivryvàBondy.Ôngtađithongthả,
đầucúigằm,ravẻnghĩngợi,buồnrầu.Vềmùađôngrừngthưalá,nêntuy
Thénardierđãcách khá xa mà vẫn nhìn thấyhúthaingười.Thỉnhthoảng
người khách lại quay lại nhìn xem có ai theo sau không. Chợt ông thấy
Thénardier. Ông vội lôi Cosette đi vào một khu rừng rậm hơn, trong đó
Thénardierdễmấtdấuhọ.
“Chóquá!"Nóixong,Thénardierrảocẳngtiếnlên.Rừngchỗnàyrậm
nênnóphảitheogầnsát.Đếnquãngrừngrậmnhất,ônggiàquayđầulại.Nó
cốnúpvàochỗcànhcâynhưngvôhiệu,ônggiàđãtrôngthấynó.Ônglo
ngạinhìnnórồihấtđầumộtcái,lạiđi.Tênchủquánlạiđitheo.Đinhưthế,
đượcđộhaibatrămbước.Bỗngônggiàquaylạilượtnữa.Vẫnthấytênchủ
quán.Lầnnày ông trừng mắt nhìn nó, nên nó thấy có theonữa cũng“vô
ích”.Thénardierbènquaytrởvề.
XI
CONSỐ9430LẠIXUẤTHIỆN,COSETTETRÚNG
SỐẤY
JeanValjeanchưachết.
Lúcngã xuốngbiển,nói chođúng,lúc nhảyxuống,thì nhưtađãbiết,
JeanValjeankhông còn xiềng xích trên ngườinữa.Ông bơi giữa hai con
nước,đếntậndướilườnmộtcáitàuđậubến;mộtchiếcthuyềnconbuộcbên
cạnhtàu.Ôngtìmcáchnúptrongthuyềnđếntậntối.Vàođêm,ônglạinhảy
xuốngnướcbơivàobờ,chỗgầnmỏmBrun.Đếnđây,tiềnsẵnnêncũngdễ
kiếm được quần áo. Quanh vùng Balaguier có một cửa hàng chuyên bán
quầnáochobọntùvượtngục,nghềnàykểcũngtươm.JeanValjeancũng
nhưmọikẻđitrốntránhđángthươngkhác,phảitìmcáchmàthoátkhỏicon
mắtcúvọcủaluậtpháp,thoátkhỏicáixãhộiácnghiệt,JeanValjeanlần
theo một hành trình tối tăm và lắt léo. Chặng thứ nhất thì nghỉ lại
Pradeaux,gầnBeausset.RồiđivềphíaGrandVillard,gầnBriançon,thuộc
quânthươngAlpes.Thậtlàmộtcuộctrốntránhmòmẫm,đầyloâu;đường
thìrặtnhữngđườngnhánhtốiom,khôngbiếtđâumàmò.Saunày,cótìm
được một vài vết tích của Jean Valjean ở vùng xứ Anh, thuộc địa phận
Civrieux, ở Accons, một nơi gọi là Grange De Doumecq, trong dãy núi
Pyrénées, gần thôn Chavailles. Rồi ở vùng lân cận xứ Périgueux, làng
Brunies tổng Chapelle Gonaguet. Ông lên Paris. Vừa rồi ta gặp ông
Montfermeil.
Chúngtavẫnnhớrằnglầnvượtngụctrước,ôngtađãbímậtđếnđấyhay
vùngchungquanhđấyvàtòaáncũngđãcóchútítánhsángvềhànhtrình
đó.Aicũngtưởngôngchếtrồi,vìthếhànhtungcàngthêmtốităm,mùmịt.
ỞParis,cólầnôngđượcxemtờbáotườngthuậtviệcôngngãxuốngbiển.
Ôngcảmthấybớtlo,gầnnhưyênổn,nhưlàđãchếtrồithực.
ÔngtrởvềđếnParisngaytốihômgiànhđượcCosettekhỏinanhvuốtvợ
chồngThénardier.ÔngcùngconbéđilốicửaôMonceauxmàvàoParis,lúc
chậptối.Rồilênxeđộcmã,vàochỗsânThiênVănĐài.Ôngxuốngtrảtiền
xerồilạidắtCosettecứthếmòmẫmtrongđêmtốiquacácphốvắnggần
OurcinevàLaGlacièrerồiđếnđườngNhàThương.
Ngàyhôm ấylàngày Cosettecảmthấy rấtlạvàđầynhữngxúc động.
Đếnbữathìônggiàmuabánhvàphomátởnhữngquánhàngkhuấtnẻorồi
mangrasaubụicâyhàngràomàăn;điđườngthìđổixeluôn;chốclạiđibộ
mộtquãng.Nómệtlắmnhưngkhôngkêucagì.Ônggiàthấytaynócứco
trĩu xuống, biết là nó mệt, ông liền cõng nó. Cosette tay vẫn không rời
Catherine,ngảđầutrênvaiJeanValjean,ngủthiếp.
QUYỂNIV
CĂNNHÀNÁTGORBEAU
I
ÔNGBIỆNLÝGORBEAU
Bốn mươi năm trước, khi người đi dạo chơi một mình đưa chân vào
nhữngvùnghẻolánhkhuNhàThươngSalpêtrièrevàđingượclêndọctheo
đạilộđếntậncửaôItalie,thìsẽtớimộtkhunhàngườitacóthểnóirằng
khôngcònlàParisnữa.Khôngphảilànơihoangvắng,ởđâycóngườiqua
lại;khôngphảilànôngthônvìởđâycónhàvàđườngphố;khôngphải
thànhthịvìđườngphốcónhững vếtxelõmsâu,đầycỏmọc,nhưởtrên
nhữngđườngtrường;khôngphảivìxómlàngvìnhàcửaquácao.Thếthì
cáigìvậy?Làmộtkhudâncưmàkhôngcóaiở,làmộtvùngvắngtanh
lạicóbóngngười;làmộtđạilộcủathủđô,mộtphốcủaParis,banđêmghê
sợhơnlàgiữarừng,banngàybuồnthảmhơnlàmộtbãithama.
Đâylàcáikhuphốcũchợngựa.Ngườiđidạochơiấynếudấnbướcxa
hơnbốnbứctườngcổkhuchợngựa,nếuhắnưngđiquaphốPetitBanquier
saukhiđãđiquamộtmảnhvườnnhàquêởbêntayphải,cótườngcaoquây
bốnphía,mộtbãicỏcómấyđốngvỏsồibaosừngsữngnhưnhữngcáilều
củagiốnghảilykhổnglồ,rồiquamộtkhuđấtràokín,ngổnngangnhững
thanhrầm,ruimớixẻ,nhữngđốnggỗđầumẩu,nhữngđốngmùncưavàvỏ
bào,cómộtconchóđứngtrênsủainhỏi,rồilạiquamộtbứctườngthấpđã
đổnátvớimộtcáicổngđenảmđạm,rêuphủkínvàkhimùaxuânđếnthìlại
đầyhoa,rồiđếncáiquãngvắngnhất,sẽthấymộtcáinhàghêtởm,điêutàn,
vớitrêntườngmộtdòngchữlớn:“Cấmdányếtthị”,sauđóngườidạochơi
khôngmụcđíchấysẽtớigócphốVignesSaintMarcel,mộtvùngítngười
biết đến. Ở đây, gần một xưởng máy và giữa hai bức tường của hai khu
vườn,hồibấygiờngườitathấymộtcáinhàhát,lúcmớitrôngthìchỉbénhư
mộtcáinhàgianhnhưngthựcranótonhưmộtcáinhàthờ.Ngoàiđườngchỉ
trôngthấy mộtcáiđầuhồi,dođómàtưởngnónhỏ.Gần toànbộcái nhà
khuấtmắtmọingười.Ngườitachỉtrôngthấycáicửaravàovàmộtcáicửa
sổ.
Cáinhànátấychỉcómộttầnggác.Nhìnkỹcáinhà,thoạtđầuphảiđểý
chitiếtnổibậtnày:Cáicửaravàochỉcóthểlàcủamộtnhàtồitàn,còncửa
sổnếuđụctrongđáhoachứkhôngphảiđáxâycấtthườngthìphảilàcửasổ
củamộttòalâuđài.Cánhcửathìchỉlàmấytấmvánđãmọt,ghépvớinhư
bằngmấycáigióngngang,trôngchẳngkhácgìthanhcủi.Cửamởngaysát
mộtcáicầuthanggácdựngđứngvớinhữngbậccaođầybùn,vôitường
bụi,cũngrộngbằngbềrộngcáicửangoàiphốtrôngchẳngkhácgìmộtcái
thangdựngđứngmấthútgiữahaibứctường.Bêntrêncánhcửalàmộtcái
khungcửaméomó,cómộttấmvánche,ởgiữađụcmộtcáilỗhổnghình
tamgiác.Khicánhcổngđóngthìcáilỗhổngnàyvừalàcáicửasổtrêntrần
nhà,vừalàcáilỗdòmởcửa.Phíatrongcửa,mộtcâybútvẽđãvạchbằng
mựchainétthànhconsố52vàởcáitấmvánbêntrêncửa,cũngcáibútvẽ
ấyđãvạchconsố50.Thànhrangườitaphânvân.Cáinhàsốmấyđây?Bên
trêncửathìbảolàsố50,bêntrongcửathìcãilại:Đâylàsố52.Nhữngmảnh
giẻmàubụirủxuốngtừcáikhungnhỏtamgiácnhưlànhữngtấmmàncửa.
Cáicửasổthìrộng,khácao,cócửachớpvàcửakínhvớinhữngôkínhto.
Chỉphảicáilànhữngôkínhấymangnhữngthươngtíchđadạng,cónhững
băng giấy khéo dán muốn che đậy cái thương tích nhưng cũng làm cho
ngườitađểýcácvếtthương,còncánhcửachớp,lỏnglẻonhưrăngbàlão,
thìđedọangườingoàiđườnghơnlàchegiữngườitrongnhà.Nhữngthanh
vánngangcửachớpđãmấtởvàichỗvàđượcthaythếbằngnhữngmảnh
vánđóngđinh,theochiềudọc,thànhravừalàcửachớp,vừalàcửaván.
Cáicổngcóvẻghêgớmấyvàcáicửasổcóvẻtửtếấy,tuyrằngmụcnát
kề sát nhau trêncùng một căn nhà, trôngnhư hai kẻ hànhkhất rách rưới
cùngđivớinhau,sátcánhvớihaivẻmặtkhácnhautrongnhữngtấmgiẻ
ráchnhưnhau,mộtkẻtừxưavẫnlàhànhkhất,mộtkẻđãtừnglàmộtnhà
quýphái.Cầuthangdẫnlênmộtgiannhàrấtrộng,trônggiốngnhưmộtcái
khomàngườitachữathànhnhàở.Giannhàấynốivớimộtđườngống,đólà
mộthànhlangdài,bênphảibêntráicónhữngbuồnglớnbékhôngđều,cũng
khôngthể ởđược,giống nhưnhữngcửa hàngthợhơn lànhữngbuồng ở.
Nhữngbuồngấycócửasổtrôngranhữngkhuđấthoangởxungquanh.Tất
cảtốităm,trôngkhóchịu,mờnhạt,buồnbã,cóvẻthamavàquanhữngkẽ
hởởtrênmáivàởcửa,cónhữngtiasánglạnhlọtxuốnghaynhữngngọngió
rétlùavào.Mộtnétđặcbiệtđángchúývàkỳthútathườnggặptrongnhững
loạinhànày,ấylànhữngconnhệnkhổnglồ.
Bêntráicửaravào,nhìnramặtđường,caongangđầungười,cómộtcửa
tòvòmàngườitađãbítlạicònnhưmộtcáiổvuôngđầynhữnghònđá
trẻconkhiqualạinémvào.Mộtphầncănnhànàygầnđâyđãbịpháhủy.
Phầncònlạicũngcóthểgiúptamườngtượngđượctrướckiacảcáinhàấy
nhưthếnào.Toànbộcáinhàấytuổichưangoàimộttrăm.Mộttrămnămđối
vớimộtnhàthờlàtuổitrẻ,nhưnglàtuổigiàđốivớimộtcáinhàở.Hìnhnhư
nhàởcủangườiđờicũngngắnngủinhưđờingười,cònnhàcủaChúathì
cũngvĩnhcửunhưChúa.
Nhữngngườiphátthưcủabưuđiệngọicáinhànátấylànhàsố50-52.
NhưngởtrongkhunàyngườitaquengọinólànhàôngGorbeau.
Hãykểxemvìđâunómangcáitênđó.
Nhữngkẻthíchcópnhặtcácsựviệcnhỏvàxếplạinhưmộttậpmẩuthực
vật,đãghimvàokýứchọnhữngniênđạithoángqua,chắcbiếtrằngởthếkỷ
trước,vàokhoảngnhữngnăm1770cóhaiôngbiệnlýởtòaánChâtelet,một
ông tên là Corbeau, một ông tên là Renard.
[100]
Hai cái tên đó La
Fontaine
[101]
trướckiađãnóiđến.Cơhộiquảthậtlàrấttốtđểchogiới
phápthahồcườicợt.Thơ,vèchếnhạo,xuấthiệnngaytứckhắcvàtruyềnđi
trongnhữngtòaánởParis.Cónhữngcâuthơítnhiềukhậpkhiễng:
«TrạngsưQuạđỗtrêngiấymá
Ngậmtrongmồmmộtlátịchbiên
ĐánhhơitrạngCáotớiliền
Múamôiuốnlưỡibẩmlên:“Thưangài…”»
Nhữngcâuchếgiễulàmchohaivịbiệnlýkhóchịuvànhữngtiếngcười
khúckhíchđuổitheohọ,làmchohọkhóngẩngcaođầu.Họquyếtđịnhtâu
lênvua,nhờnhàvuacanthiệp.HọdângsớlênLouisXV,đúngvàongày,
giờmà sứthầncủa GiáoHoàngmộtbênvà ĐứcGiáoChủ DeLaRoche
Aymonmộtbên,đangquỳgốimộtcáchkínhcẩnnânghaichiếchàixỏvào
haibànchântrầncủabàDubarryvừangủdậy.Nhàvuađangcườilạiđược
dịpcườithêm.MặchaivịGiámMục,HoàngThượngquayvềhaingàibiện
lý và cho phép hai ông thầy kiện ấy đổi tên hay sửa tên một chút. Ông
Corbeauđượcphépnhàvuathêmmộtcáiđuôivàochữđầutiêncủaông
trởthànhôngGorbeau.ÔngRenardthìkhôngđượcmaymắnbằngvìchỉ
được phép cho thêm chữ P ở trước chữ R của mình và mang tên mới
Prenard,khiếnchocáitênsaunàycũngtiêubiểuchoôngchẳngkémcáitên
trước.
[102]
TheongườikhuphốấytruyềnlạithìôngbiệnlýGorbeaulàchủ
cái nhà mang số 50-52 ở đại lộ Nhà Thương này. Chính ông ấy cũng
ngườiđãtrổcáicửađồsộkia.Dođómàcáinhàhátbấygiờcócáitênnhà
ôngGorbeau.
Ngaytrướccửasốnhà50-52,giữanhữngcâycốitrênđạilộcómộtcây
duđãchếtđếnbaphầntư.Hơichếchcửanhànàymộtchútlàphốcửaô
Gobelins,lúcbấygiờchưacónhàở,chưacóđálát,câytrồngkhônghàng
lối,xanhtươihaybẩnlấmtùymùa,phốnàydẫnthẳngđếnhàngthànhbao
quanhParis;mộtxưởngmáygầnđóbốclênquamáimộtmùidiêmsinh.
Cửaôngayởgầnđấy.Năm1854tườngthànhvẫncòn.Chínhcáicửaô
nàygợiratrongđầuócnhữnghìnhảnhthêthảm.Nólàconđườngdẫnđến
Bicêtre.Chínhquacửaôấy,dướithờiĐếChếvàthờiPhụcHưng,những
tửhìnhđượcđưavềParisngàyhọbịhànhhình.Chínhởđâyvàokhoảng
năm 1829 đã xảy ra một vụ ám sát mệnh danh là “Vụ ám sát cửa ô
Fontainebleau”màcônglýđãkhôngtìmrađượcnhữngthủphạm.Vấnđềbi
thảm không được đưa ra ánh sáng, bí mật ghê sợ không được khám phá.
Tiến thêm vài bước nữa bạn sẽ tới cái phố tai họa Croulebarbe nơi
UlbachđãđâmchếtcôgáichăndêởIvry,giữatiếngsấmrềnnhưtrongmột
vởbikịch.Đivàibướcnữabạnsẽtớinhữngcâydu,ghêtởm,bịchặtngọn
củacửaôSaintJacques.Đâylàmưumẹocủacácnhàáiquần,muốnche
giấucáimáychémởnơipháptrườngtitiệnvànhụcnhãcủamộtxãhộicon
buônvàthịdân.Cáixãhộiđóđãlùibướctrướccáiántửhình,khôngdám
hủy bỏ nó một cách đại lượng, cũng không dám duy trì nó một cách oai
nghiêm.
Bamươibảynămtrướcnếukhôngkểđếncáiquảngtrườngcủacửaô
SaintJacqueslúcnàocũngghêrợnnàymàsốphậnđãđịnhthìcáinơivắng
vẻ,thêthảm nhất củacáivùngthê thảm này,đúnglàcáinơi mà bâygiờ
cũngchẳngvuihơntínào,cáinơitathấyngôinhànát50-52.Nhữngngôi
nhàthịdânmớibắtđầuxuấthiệnởđâykhoảnghaimươilămnămsauđó.
Cáikhunàyvẫnuám.Quanhữngýnghĩchếtchócmàcáikhunàykhêugợi,
người ta cảm thấy mình đứng giữa cái vòm mái của Nhà Thương
Salpêtrière
[103]
vàcửaôBicêtremàngườitanhìnthấyẩnhiệncáihàngrào.
Nghĩalàgiữacáiđiêndạicủaphụnữvàcáiđiêndạicủađànông.
Phóngtầmmắtnhìnraxanhấtcũngchỉthấynhữnglòsátsinh,bứctường
thànhvàvàibamặttiềnnhàmáyhiếmhoi,giốngnhưnhữngtrạilínhhay
nhữngtuviện.Đâucũngthấynhữngtúplềugỗván,nhữngđốngvôigạchđổ
nát, những bức tường cổ, đen như những tấm vải liệm người, những bức
tườngmớitrắngnhưnhữngbứclụaphủmặt.Khắpnơinhữnghàngcâysong
hành,nhữngngôinhàthẳngtắpkẻchỉ,lạnhlẽovànhữnggócvuôngbuồnbã
thêthảm.Khôngcómộtcáimôcáigònào,khôngcómộtnétkiếntrúctàitử
nào,khôngcómộtnếpgợnnào.Cảmộtkhốilạnhlẽonhưbănggiáđềuđặn,
xấuđếnkinhkhủng.Khôngcógìlàmchotráitimtađauthắtlạinhưcáicân
đối.Bởivìcânđốilàchánngánvàchánngánlàgốcrễcủatangtóc.Tuyệt
vọngbiểulộbằngcáingápdài.Ngườitacóthểtưởngtượngmộtcáigìghê
rợnhơncõiđịangụclàmngườitachịuđaukhổ,ấylàcáiđịangụclàmcho
ngườitabuồnchán.Nếucáiđịangụcấycóthậtthìđoạnđườngnàycủađại
lộNhàThươngcóthểlàconđườngdẫnđếnđó.
Khiđêmbắtđầuxuống,khiánhngàybắtđầuđi,nhấtlàvềmùađôngkhi
giólạnhhoànghônlàmrungnhữngláhungđỏcuốicùngcủanhữngcâydu,
khibóngtốidàyđặc,khôngcómộtánhsaohaylàkhimặttrăngvàgióchọc
thủngnhữngđámmây,thìcáiđạilộnàybỗngtrởnênkinhkhủng.Những
đườngnétthẳngđâmsâuvàođêmtốivàmấthútđinhữngkhúcđườngcủa
vôtận.Ngườiquađườngkhôngthểkhôngnghĩtớinhữngcảnhtreocổquen
thuộccủavùngnày.Cáivắngvẻcủamộtnơiđãxảyrabaonhiêutộiác,thật
cómộtcáigìghêrợn.Trongcáibóng tối đen này, người ta cảm thấy
nhữngcạmbẫy,tấtcảnhữnghìnhdángmơhồcủabóngtốiđềuđángnghi
đángsợvànhữngkhoảngvuôngtrốngrỗngởgiữanhữngbóngcâycóvẻ
nhữnghuyệtchônngười.Banngàythìxấuxí,chiềulạithêthảm,đếnđêm
quảghêrợn.
Mùanực,lúcsẩmtốingườitathấyởmộtvàichỗnhữngbàgiàngồidưới
gốccâyduhaytrênnhữngtấmghếdàimốcmeovìdầmmưa.Nhữngbàgià
ấyđôikhicũngngửatayxintiền.Nhữngcáikhuphốcóvẻxưachứkhông
cổấybâygiờmỗingàymộtthayđổi.Ngayhồibấygiờaimuốnbiếtcáikhu
phốấythìphảiđếnmau.Mỗingàymộtnétcủacáikhuphốcũnátấymấtđi.
Vàbâygiờthìhaimươinămrồi,cái“bến”xelửađiOrléansđãđặttạiđây,
bêncạnhkhuphốngoạithànhcũvànhàogọtchonóthayđổi.Ởrìamộtthủ
đô,chỗnàođặtmộtbếnxelửathìởđókhaitửmộtkhungoạiôvàkhaisinh
mộtthànhphố.Hìnhnhưxungquanhnhữngtrungtâmhoạtđộngcủacác
dântộc,trongtiếngsấmrềncủanhữngcáimáycựckỳmạnhấy,tronghơi
thởcủanhữngconngựaquáiđảncủavănminhngốnthanvàphunlửa,lòng
đất đầy mầm sống rung động và mở ra để nuốt những chỗ ở cũ của con
ngườivàlàmhiệnlênnhữngchỗởmới.Nhữngnhàcũđổxuốngvànhững
nhàmớimọclên.
TừkhinhàgaOrléanslấnchiếmđấtđaicủakhuSalpêtrière,nhữngphố
cũchậthẹpởgầnnhữngphốSaintVictorvàVườnBáchThảo,rungchuyển
mỗingàyba,bốnlần,vìnhữngđoànxengựachởkhách,xengựacon,xe
buýtchạyxuyênquavàtrongmộtthờigiannhấtđịnhlàmchohaidãynhà
bêntráibên phải lùilại.Có nhiều sự việcnóira thì lạlùngnhưnglạirất
chínhxác,cũngnhưcóthểnóirấtđúng,trongcácthànhphốlớnmặttrời
làmchocácmặtnhàquayvềphíaNamnhưsốngdậyvàlớnlên,cũngrất
thểnóirằngviệcqua lạithườngxuyêncủaxecộlàmchocácđườngphố
rộngra.Nhữngtriệuchứngcủamộtcuộcsốngmớithậtrõrệt.Trongcáikhu
phốtỉnhnhỏcónhữngngõngáchhoangvunhấtnày,nềnđườngbắtđầubày
ra,vỉahèbắtđầubòvàkéodài,ngayởnhữngchỗchưacóaiqualại.Một
buổisáng,mộtbuổisángđángghinhớvàotháng7năm1845,bỗngnhiên
ngườitathấynhữngcáinồinấunhựađườngbốckhói.Ngàyhômấyngười
tacóthểnóirằngvănminhđãđiđếnphốLourcinevàParisđãđivàocửaô
SaintMarceau.
II
TỔDÀNHCHOCÚVÀBẠCMÁ
JeanValjeandừnglạiởtrướccửachínhcáinhànátGorbeauấy.Cũng
nhưloạichimdữ,ôngtađãtìmchỗxavắngnhấtđểlàmtổ.
Ônglụctúiáogilet,lấymộtchiếcchìakhóavạnnăngmởcửa,đivàorồi
đónglạicẩnthậnvàleolênthanggác,lưngvẫncõngconCosette.Lênhết
cầuthang,ôngmóctúilấyramộtchiếcchìakhóakhácvàmởmộtcửakhác.
Cáiphòngôngvừavàolàmộtgianphòngtồitànnhưngkhárộng,vềđồđạc
chỉcómộtcáinệmđặtdướiđất,mộtchiếcbànvàmấycáighếtựa.Một
sưởiđặtởgóc,đangcháy,từngoàinhìnthấythanhồng.Ngọnđènđườngsoi
lờmờcảnhnhànghèonànấy.Cuốiphòng,cómộtcáibuồngđặtmộtchiếc
giườnggiátcứng.JeanValjeanmangconbéđặtnằmlênchiếcgiườngđó,nó
vẫnkhôngtỉnhdậy.
Ôngbậtmáylửađốtcâynến.Máylửa,nếnđềuđặtsẵntrênbàntừtrước.
Cũngnhưtốihômqua,JeanValjeanngắmCosettevớiđôimắtsaysưatrong
đóvẻnhântừvàniềmâuyếmnhưđếnmứcđiêndại.Conbébìnhtĩnhtin
cậynhưngườikhỏetuyệtđốihoặcnhưkẻyếuvôcùng,trướcđâyđãngủ
thiếpđimàkhôngcầnbiếtmìnhđangởnơinào.
JeanValjeannghiêngmìnhhôntayconbéđó.Chínthángtrước,ôngđã
hôntayngườimẹ,lúcđócũngvừangủ.Mộtniềmđauthươnglẫnkínhcẩn
thắt gan thắt ruột tràn ngập lòng ông. Ông quỳ xuống bên cạnh giường
Cosette.
Trờiđãsángrõmàconbécònngủ.Ánhsángnhợtnhạtmặttrờitháng
chạpxuyênquacửasổ,inlêntrầnnhànhữngvệtdài.Thìnhlình,mộtchiếc
xechởđáchấtnặngđiquađạilộlàmchuyểncănnhànhưmộttiếngsấmtrời
giôngvàlàmrungđộngnótừnềnđếnmái.Cosettebừngtỉnh,kêu:
—Vâng,thưabà!Conđây!Conđây!
Vànónhảytừgiườngxuống,mắtcònnửanhắmnửamởvìngáingủ.
đưatayvàogócbuồng,miệngnói:
—Chaoôi!Cáichổicủatôiđâurồi?
NómởhẳnmắtvàtrôngthấygươngmạttươicườicủaôngJean.Nónói:
—Ô!Này,màthật!Conchàoông.
Khi niềm vui và hạnh phúc đến thì trẻ con tiếp nhận ngay, tiếp nhận
khôngkiểucáchbởivìchínhchúnglàniềmvuivànguồnhạnhphúc.Cosette
nhìnthấyCatherineởcuốigiườngvàvồlấy.NóvừachơivừahỏiôngJean
hàngtrămcâuhỏi:Đâylàđâu?Pariscólớnkhông?BàThénardiercóquả
ởxakhông?Bàcótrởvềkhông?…
Độtnhiên,nókêu:
—Chaoôi!Ởđâyxinhquá!
Thậtrađâylàcănnhàtồitànxấuxí.Nhưngmànócảmthấytựdo.Lát
saunónóitiếp:
—Concóphảiquétnhàkhông?
—Conchơiđi-JeanValjeannói.
Ngàyhômđótrôiquanhưvậy.Khôngcầntìmhiểugìhết,Cosettecảm
thấysungsướngkhôngxiếtkểgiữaconbúpbêđóvàônggiàkia.
III
HAIBẤTHẠNHHỢPTHÀNHHẠNHPHÚC
Hômsau,tảngsáng,JeanValjeanvẫncònngồibêngiườngCosette.Ông
ngồilặngyên,chờconbédậy.
MộtcáigìmớilạnảynởtrongtâmhồnJeanValjean.Ôngchưatừngbiết
yêu bao giờ. Haimươilăm năm nay, mộtthân ông trơ trọi trênđời. Ông
chưahềlàmcha,làmngườiyêu,làmchồng,làmbạn.Trongtùthìxấutính
xấunết,lầmlì,traigiới,dốtnát,dữtợn.Tấmlòngngườitùgiàấycònlắm
điềutrinhkhiết.Ngườichịvàmấyđứacháuchỉcònlànhữnghìnhảnhphai
mờ,xaxôi,hầunhưkhôngcòngìnữa.Ôngđãhếtsứcthămdòtìmkiếm
khôngthấy,nênrồicũngquênmất.Conngườivẫnthế.Nhữngkỷniệmêm
đềmthờiniênthiếu,nếucóđinữa,cũngđãchìmtrongvựcthẳm.
LúcthấyCosette, lúc bắt nómangvề,lúcgiảithoát được cho nó,ông
thấylòngmìnhbồihồixúcđộng.Nhữngtìnhcảmthiếttha,trìumếnthức
dậytronglòng,trútcảvàoconbé.Ônglạigầngiườngnóngủ,runrunsung
sướng.Ôngthấylòngquặnđaunhưlòngngườimẹ,màkhôngbiếtnólàcái
gì.Tráitimlúcbắtđầuyêucónhữngxúcđộnglớnlao,lạlùng;thậtlàhuyền
bí,êmđềm.Thươngthay,tấmlònggiàcònthơdại.Nhưngvìôngđãnăm
mươilămtuổimàCosettemớilêntámnêntấtcảyêuđươngmàtráitimông
suốtđờicóthểchứađựngđượcđãhòatanthànhmộtnguồnánhsángêm
đềmkhôngsaotảđược.ĐâylàlầnthứhaitrongđờiJeanValjeanđượcthấy
màutrắnghiểnhiện.Trướckia,ôngGiámMụcđãlàmthứctỉnhđạođức,
rạngrỡnhưbuổibìnhminh,bâygiờCosettethứctỉnhtìnhyêutronglòng
ông,nhưbuổibìnhminhthứhai.
Nhữngngàyđầutrôiquatrongcảnhxánlạnđó.
VềphầnCosettecũngvậy,Cosettecũngbiếnđổi,nhưngtộinghiệp,nào
nó có biết đâu. Nó xa mẹ từ ngày còn bé tí, nay không còn nhớ gì nữa.
Cosettecũngnhưmọitrẻkhác,giốngnhưcànhnhocon,gặpgìcũngquấn
lấy,nótìmđểmàyêu.Nhưngnàocóđược.Aiaicũngruồngrẫynó,từvợ
chồngThénardier,đếnhaiđứacon,cảtrẻkhácnữa.Nómớiyêuconchóthì
conchólănrachết.Chẳngaithèmchơivớinó,cáigìcũngmuốnxanó.Như
đãnóiởtrên,mànóirathìthậtlàbithảm,conbémớitámtuổiđầumàlòng
đãnguộilạnh.Cóphảilỗiởnóđâu,đâucóphảiconbékhôngbiếtyêu,song,
cóaiđâuđểmàyêuchứ.Thànhrangaytừhômđầu,nóthươngyêuônggià
thắmthiết.Nócómộtcảmgiáclạlùngchưatừngthấybaogiờ;lòngnónhư
bừngnở.Mắtnónomônggiàkhôngthấygiànua,nghèokhổ.NóthấyJean
Valjeanđẹptựanhưnóthấycănnhànàyxinhvậy.
Đólànhữngảoảnhmàbìnhminh,ngàythơấu,tuổithanhxuân,hạnh
phúcđemlại.Cảnhvậtmớimẻ,cuộcsốngmớimẻcũngcóphầntácđộng
nữa.Khôngcógìđẹpbằngnhữngmàusắclonglanhcủahạnhphúctrong
mộtgiannhàtiềutụy.Trongquákhứ,chúngtađềucómộtcáiổxanhtươi.
Thiênnhiên,cáikhoảngcáchdàinămmươinămđãđàomộtcáihốsâu
giữaJeanValjeanvàCosette.Cáihốngăncáchôngđãđượcsốmệnhlấp
bằng.Sốmệnhđãđộtngộtgắnliềnvớimộtsứcmạnhkhônggìngăncản
nổi,haicuộcđờibậtrễ,khácnhauvềlứatuổimàgiốngnhauvềtóctang.
Cuộcđờinàybổsungchocuộcđờikia.BảnnăngdẫnCosetteđitìmmột
ngườicha,bảnnăngdẫnJeanValjeanđitìmmộtngườicon.Gặpnhaulàđã
tìmthấynhaurồi.Khihaicáibàntaycủahọchạmvàonhauthìtứckhắcđã
gắnliềnvớinhau,cùngtrongmộtphútgiâyhuyềnbí.Khihaitâmhồnấy
trôngthấynhauthìđãnhậnranhau,ngườinọnhậnraởngườikiaconngười
màhọđangcần;vàhọđãômchặtlấynhau.
Dùngdanhtừvớicáinghĩadễhiểunhấtvàtuyệtvờinhất,tacóthểnói
rằng,cáchbiệtvớitấtcảcuộcđờinhưgiữanhữngbứctườngcủanhàmồ,
JeanValjeanlàngười đàn ông góa bụa, Cosette là đứa trẻmồcôi.Trong
hoàncảnhấyJeanValjeanđãtrởthành,mộtcáchthiêngliêng,ngườicha
củaCosette.
ThựcracáicảmgiáchuyềnbímàCosettethấytrongrừngsâu,khibàn
tayJeanValjeannắmtayemtrongbóngtối,khôngphảilàmộtảotưởng
làmộtđiềucóthực.JeanValjeanđếnvớiembéấytứclàChúađãđếnvới
em.
JeanValjeanđãkhéochọnđượcnơinàymàẩnnáu.Hìnhnhưđượchoàn
toànyênthân.CănbuồngmàôngcùngvớiCosetteở,cócửasổtrôngraphố.
Cảnhàchỉcóđộcmộtcáicửasổnày,nênkhôngsợcókẻnàonhòmnom
vàođược,cảhaibênhaytừtrướcmặtcũngthế.Tầngdướingôinhàsố50-52
làmộtcáikhođổnát,dùng làmnơichứaxe của bọn hàng rau, nhà dưới
khôngcólốinàolêntầngtrênđược.Sàngáckhôngđụccửa,khôngcócầu
thang,thànhthửtầngtrêntầngdướicáchbiệthẳnnhaunhưcómộtcáimàng
ngănvậy.Tầngtrêncónhiềubuồngvàmấygiangácxép,bàgiàgiúpviệc
JeanValjeanởmộtgian,cònthìbỏkhôngcả.
Bàgiànàygọilàngườithuênhàchínhchođẹp,chứthậtrachỉcónhiệm
vụ gác cổng. Bàấy đã cho JeanValjeanthuê lại cái buồng, đúng hôm lễ
GiángSinh.Ôngtựxưnglàmộtnhàtưsảnbịkhánhkiệttrongvụquốctrái
TâyBanNha,nênôngđếnđâyởvớiđứacháugái.Ôngtrảtiềnnhàtrước
sáuthángvànhờbàgiàsắmchoítđồđạcbàybiệntrongbuồngnhưtavừa
thấy.Bàấyđãchuđáođốtlòvàsửasoạnmọithứ,tốihômấyôngđưađứa
nhỏvề.
Mấytuầnlễqua.Haiconngườiấysốngsungsướngtrongcănnhàkhốn
khổ.VừabảnhmắtđãthấyCosettecười,nóibibô,cahát.Trẻđứanàosáng
dậychảhátnhư chim hót. Đôi khi Jean Valjean cầm cái bàn tay nhỏ tím
bầm,nứtnẻ,vànânglênmôihôn.Đứatrẻxưanaychỉbiếtcóroivọtkhông
hiểugìcảvàbẽnlẽnchạyra.Cũngcólúcemnghiêmnghịngắmnhìncáiáo
dàiđencủaem.Cosettekhôngmặcáoráchnữamàbậnđồtang.Emđãra
khỏicảnhnghèokhổvàbướcvàocảnhđời.
JeanValjeanbắtđầudạychữchoCosette.ThỉnhthoảngkhidạyCosette
đánhvần,ôngnhớlạiôngđãtậpđọcởnhàlaovớiýđịnhlàđểlàmđiềuxấu,
nayhóarađểdạymộtđứatrẻhọcvàngườitùkhổsaimỉmcườicáinụcười
trầmtưcủathiênthần.Ôngcảmthấycósựxếpđặttrướccủabềtrên,mộtý
muốnkhôngphảicủangườiđờivàôngđắmđuốitrongmơmộng.Nhữngý
tốtlànhcũngsâuthẳmnhưnhữngmưuđồxấuxa.
BấygiờhầunhưtấtcảcuộcđờicủaJeanValjeanchỉlàđểdạyCosette
họcvàchoCosettechơi.Ônglạicònđemchuyệnmẹnókểchonónghe
bảonócầukinh.NógọiJeanValjeanlàcha;nókhôngbiếtôngcòncótêngì
khác.
Ôngngồingắmnóhếtmặcáorồilạicởiáochobúpbê,nghenónóirúc
rarúcrích hàng giờ không chán.Từnay,ông thấy cuộc đờiđầyýnghĩa,
ngườiđờiaicũngtửtế,côngbằng;trongthâmtâmôngkhôngoántráchgìai
cả.Bâygiờ,conbéấynóyêumếnông,thìchẳngtộigìmàkhôngsống
lâu nữa. Cosette như một luồng ánh sáng êm dịu rọi vào tương lai ông.
Ngườitatốtđếnđâucũngkhôngtránhkhỏinhữngýíchkỷ.Đôikhiông
ýmừngkhithấyCosettesaunàysẽchẳngnhansắcgì.
Sauđâychỉlàmộtýkiếnriêng.Đểnóihết,thìchúngtôinghĩrằngtừkhi
JeanValjeanđemlòngthươngyêuCosettenhưthế,thìmốitìnhấylàkhoản
việntrợgiúpchoôngtiếptụcsốngmộtđờisốngnhânhậu.Ôngvừađược
thấylòngđộcáccủangườiđời,cáixãhộikhốnnạn,dướinhữngkhíacạnh
mới;nhữngkhíacạnhnàychưađầyđủvàchỉbiểuhiệnmộtmặtcủasựthật:
SốphậnngườiđànbàtronghìnhảnhFantine,quyềnlựccủaNhàNướctrong
nhânvậtJavert.Ônglạiphảivàotù,lầnnàyvàotùvìmộtđiềuthiện.Cuộc
đờilạitrànngậpnhữngnỗiđắngcay.Ônglạichánnản,ngãlòng.Đôikhi,
hìnhảnhôngGiámMụccũngbịchelấp,tuysaunàylạihiệnlênrựcrỡ,vinh
quang;nhưngdùsaohìnhảnhthiêngliêngấycũngmờyếudần.Biếtđâu
JeanValjeanchẳngsắpnảnlòngvàsangãlượtnữa?Nhưngôngyêu,nên
lòngthêmmạnhmẽ.Lúcbấygiờthanôi,ôngcũngđươngbướccaobước
thấpchẳngkémgìCosette.ÔngchechởchoCosette,Cosettelàmcholòng
ôngthêmvữngvàng.ÔngdắtCosetteđitrênđườngđờivànhờCosette,ông
mạnhbướcvàoconđườngđạođức.Cosettenươngtựavàoông,cònông,
ôngtựavàoCosettemàsống.Sốphậnconngườiđiềuhòanhưvậy,thậtlà
ẩnhuyềndiệuvôcùng.
IV
NHỮNGNHẬNXÉTCỦABÀCHÁNHTRƯƠNG
JeanValjean cẩnthậnkhông rakhỏinhà banngàybao giờ.Chiềunào
cũngđợilúcnhánhemtốiôngmớiđichơiđộmột,haitiếngđồnghồ,đôikhi
mộtmình,nhưngthườngthìdắtCosetteđitheo;cóđicũngchọnnhữngcon
đườngphụbêncạnhđạilộ,rấtvắngvẻhoặcvàocácnhàthờlúctốimịt;ông
ưanhấtvàonhàthờSaintMédardlànhàthờgầnnhất.Khiôngđimộtmình
thìCosetteởnhàvớibàgià.Nóthíchđượcđichơivớiônghơn;ngaynhững
lúcrủrỉrấtlýthúvớiCatherinenócũngkhôngthíchbằng.Ôngdắttaynó,
vừađivừakểnhữngcâuchuyệnvuivui.
Cosettesốngnhữngngàyvuivẻ.Bàgiàthìlàmviệcnhà,nấuănvàđi
chợ.Đờisốngđạmbạc,nhưcủangườitúngbấn,tuytrongnhàbaogiờcũng
đốtngọnlửanhỏtronglòsưởi.Đồđạcvẫnynguyênnhưngàyđầu;duychỉ
cócáicửangănphòngCosettebằngkínhthìôngthaybằngcửagỗbịtkín.
Ôngvẫnmặccáiáokhoácvàng,cáiquầnchẽmàuđen,vẫnđộicáimũdạ
cũ.Rađường,aicũngtưởngônglàkẻnghèokhó.Cókhicónhữngbàhảo
tâmquaylạichoôngmộtxu.JeanValjeannhậntiềnrồikínhcẩnváichào.
Cũngcókhiônggặpmộtngườiráchrướiđiănxin;thếlàôngnhìnphíasau
xemcóaitrôngthấymìnhkhông,rồirónrénđếngần,dúichomộtđồngtiền,
thườnglàmộtđồnghàobạc,vàrảocẳngbướcđichonhanh.Làmthếcũng
cóđiềubấtlợi.Trongxómnhiềungườibắtđầubiếtôngvàgọiônglàkẻăn
màyhaybốthí.
Bàgiàthuêchungnhà,vốnlàngườiquàuquạu,lúcnàocũngchỉrìnhrình
ghentịkẻkhác;mụthườngdòxétJeanValjeanluônmàôngkhônghềbiết.
Mụhơinghễnhngãng,nênlạicàngbépxéptợn.Dĩvãngcònđểlạichomụ
haicáirăng,mộtcáiởhàmtrên,mộtcáiởhàmdưới,lúcnàocũngcộcvào
nhau.MụhỏidòCosette;conbéchẳngbiếtgìnêncũngchẳngnóiđượcgì,
ngoàicáichuyệnnóởMontfermeillênđây.Mộtbuổisáng,mụthấyJean
Valjeanvàomộtcănbuồngbỏtrống,coicóvẻkhácý.Mụvộirónrénđi
theonhưconmèogià;mụnhòmquakhecửanhìnôngmàôngkhôngbiết.Ý
chừngôngcũngđềphòngcẩnthậnnênquaylưngraphíacửa.Mụthấyông
lụctúilấyramộtcáibaocócáikéovàsợichỉ;ôngtháolầnlótởvạtbêncái
áokhoác,lôiramộtmảnhgiấyvàngvàngrồimởra.Mụnhậnralàtờgiấy
bạcmộtngànquan,mụchoángvángcảngười.Từthuởchasinhmẹđẻ,lần
nàylàlầnthứhaithứbagìđómụmớiđượctrôngthấytờgiấybạcmộtngàn.
Mụhãiquá,chạybiếnđi.
Mộtlátsau,JeanValjeantìmmụnhờđiđổihộtờgiấybạcmộtngàn,nói
làtiềnlờitiếtkiệmmớilĩnhngàyhômqua.Mụnghĩbụng:“Lĩnhởđâu?Mãi
sáugiờtốilãotamớiđi,màkhobạcNhàNướcđâucómởvàogiờđấy".Mụ
điđổitờgiấyvàcứphỏng đoán thế này thế khác. Tờ giấy bạc một ngàn
đượcbàntánvànhânlênthànhđầuđềcủavôsốnhữngcâuchuyệnkinh
ngạctrongđámđànbàrỗimồmởphốVignesSaintMarcel.
Mấyhômsau,chợtcólầnJeanValjeancởiáokhoácracửagỗởngoài
hànhlang.Mụgiàthìquétdọnởtrongbuồngcómộtmình;lúcấyCosette
mảithíchthúngắmnhìnnhữngmảnhgỗvừaxẻ.Mụthấycáiáokhoácmắc
trênmộtcáiđinh;mụnhìnkỹ:chỗlótđãkhâukínlại.Mụgiànắnrõkỹthì
hìnhnhưthấyhaibênvạtáovànhữngchỗlótcồmcộmnhữnggiấy.Thôi
chắclàtoàngiấybạcmộtngànrồi!Mụcònthấyởtúiáovôkhốithứ,ngoài
kéo,kim,chỉđãnomthấyhômnọ,còncómộtcáivílớn,mộtcondaoto
tướngvàmấybọtócgiảcácmàu,cáiđómớiđángnghi.Mỗitúiáoralàmột
cáicẩmnangđểđềphòngnhữngviệcbấttrắc.
Ngàyquathánglại,chẳngmấychốcmàmùađôngđãtàn.
V
MỘTĐỒNGNĂMFRANCSRƠIXUỐNGĐẤTKÊU
THÀNHTIẾNG
GầnnhàthờSaintMédard,thườngcómộtngườinghèokhóngồicoro
trênbờgiếngcôngcộngnayđãbỏkhông;JeanValjeanhaychongườiấy
tiền,khôngmấykhiđiquamàkhôngchovàixu.Đôikhicònhỏichuyện
nữa. Những kẻ ghen ghét người ăn mày kia thường bảo lão ta là đồ mật
thám.Trướckialãotaquétdọnnhàthờ,nayđãbảymươilămtuổi,lúcnào
miệngcũnglẩmbẩmcầukinh.
Mộttối,JeanValjeanđiquachỗấymộtmìnhkhôngdắttheoCosette;
ôngvẫnthấyngườiănmàyngồichỗcũ,dướicộtđènvừamớithắp.Cũng
giốngnhưmọingày,ngườilãolomkhomxuốngvàhìnhnhưvẫncầukinh.
JeanValjeanđếngần,đưatiềnbốthívàotậntaylão.Lãovụtngướcmắtlên,
nhìnchòng chọc Jean Valjean, rồi lại vộicúiđầu xuống. Thật nhanh như
chớp.JeanValjeangiậtbắnmình.Dướiánhđèn,hìnhnhưôngthoángthấy
mộtcáimặtghêgớm,quenquen,chứkhôngphảicáimặtlờđờ,ngớngẩn
củalãoquétdọnnhàthờ.Ôngcócảmgiácnhưngườiởtrongbóngtốibỗng
chạmtránmộtconcọp.Ônghếtvíalùilại,ngườingâyđờra,khôngdám
thở,không dámnói,đứng lạicũngkhôngdám màchạytrốn cũngkhông;
ôngnhìnkỹngườiănmàyđãcúigằmxuống,đầuchemộtmảnhgiẻ,làm
nhưkhôngbiếtcóôngđứngđấynữa.Giâyphútlạlùngấy,linhtính,cólẽ
bảnnăngsinhtồn,xuiôngkhôngnênhémôinóimộtlời.Ngườiănmày,vẫn
cáitầmvócấy,vẫnbộquầnáotảtơi,vẫnhìnhdángmọingày.JeanValjean
tựbảo:“Quái!Mìnhđiênà!Mêngủrồi!Vôlý!"
Hômấy,ôngvềnhà,lòngvôcũngbốirối.Ôngkhôngdámquảquyếtvới
mìnhrằngcáimặtông vừathoángthấylàmặtthằngJavert.Đêmấynghĩ
ngợimãi,ôngtiếcsaokhônghỏichuyệnngườikiađểbắtnóphảingẩngmặt
lênlượtnữa.
Chậptốihômsau,ônglạirachỗấy.Ngườiănmàyvẫnngồinguyênchỗ
cũ.JeanValjeancholãomộtxuvàquảquyếtnói:“Chàoônglão”.Ngườiăn
màyngẩngđầulên,rầurĩđáp:“Xinđatạông”.Đúnglàlãoquétnhàthờ.
JeanValjeanthấyhoàntoànyêndạ.Ôngcườimộtmìnhnghĩthầm:“Thế
quáinàohômqualạitrôngrathằngJavertđược?Khôngbiếtmìnhcóquáng
gàkhôngđây".Rồiôngkhôngnghĩđếnchuyệnấynữa.
Mấyhômsau,lúcấykhoảngtámgiờtối,ôngđangởtrongbuồngdạy
Cosettetậpđánhvầnlênthànhtiếngthìnghethấycửadướinhàmởrarồi
đónglại.Ônglấylàmlạ.Nhàchỉcóđộcmộtbàgià;mụcứchậptốilàđingủ
đểkhỏitốnnến.ÔngrahiệuchoCosetteimtiếng.Cótiếngngườilênthang
gác.Cùnglắm,cóthểlàmụgiàgiởgiờilàmsaomàđimuathuốcvề.Jean
Valjeanlắngtainghe.Tiếngchânbướcnghenặngnề,lộpcộpnhưchânđàn
ông;nhưngmụgiàvẫnđithứgiàytovàbướcchânbàgiàthìrấtgiốngvới
bướcchânđànông.Tuyvậy,ôngcũngvụttắtcâynến.
ÔngchoCosetteđingủ,khẽdặn:“Conimlặngngủđinhé!"Lúcôngôm
hôntránnóthìtiếngđibênngoàicũngngừnglại.Ôngngồiyên,khôngnhúc
nhích, không lay động chiếc ghế, lưng quay ra phía cửa, không dám thở
mạnh.Đượcmộtlúckhálâu,khôngthấygìôngmớikhẽquayđầunhìnra
phíacửa:Ởlỗkhóacóánhsáng,trôngnhưmộtngôisaoquáigởmọcgiữa
khoảngtốiđencủacánhcửavàbứctường.Đíchlàcóngườicầmnếnnghe
ngóngởbênngoài.Mấyphútsau,cáiánhsángấybỏđichỗkhác.Nhưng
tuyệtkhôngnghethấytiếngđộng;tứclàngườiđếnnghetrộmngoàicửađã
tháogiầyra.JeanValjeanđểnguyêncảquầnáovậtmìnhnằmtrêngiường,
suốtđêmkhôngchợpmắt.
Lúcrạngsáng,ôngmệtquáthiếpđithìcótiếngkẹtcửaởmãicănbuồng
cuốihànhlang;ôngtỉnhdậy.Vẫntiếngchânngườilêncầuthangtốihôm
qua.Tiếngchântiếnlạigần.Ôngnhảyxuốngđất,ápmắtvàolỗkhóa,cũng
kháto,địnhbụngxemngườiấylàaimàđêmhômlạivàonhàmìnhmànghe
trộmnhưthế.Quảnhiênthấymộtngườiđànôngđiqua,nhưnglầnnàythì
khôngdừnglạiởtrướccửabuồngnữa.Ngoàihànhlang,lúcbấygiờcòntối,
khôngđượcrõmặt.Nhưngkhingườiấyđếnđầucầuthangthìcóánhsáng
bênngoàichiếuvào,làmnổirõcáibóngđenđangđi;JeanValjeannom
phíasaulưng.Ngườiấycaolớn,mặcmộtcáiáokhoácdài,náchcắpmộtcái
dùicui.ĐíchthịlàcáithânhìnhvạmvỡcủaJavert.
JeanValjeancóthểracửasổtrôngrađường,nhìnlạichorõ.Nhưnglại
phảimởcửa,ôngkhôngdám.Tấtnhiênngườiấyphảicóchìakhóariêng
nênmớiravàotựnhiênnhưởnhàmìnhnhưthế.Chìakhóaấyaicho?Thế
nàylàthếnào?
Đếnbảygiờsáng,bàgiàvàobuồngdọndẹp;JeanValjeannhìnmụnhư
muốnthămdò,nhưngkhônglêntiếnghỏi.Bàgiàvẫnbìnhthườngnhưmọi
ngày.
Vừaquétnhàmụvừabảo:
—Chắcđêmquaôngcũngnghethấycóngườivàonhàchứ?
Đếntuổiấymàlạiởcáiphốấythìmớitámgiờtốicũngđãgọilàđêm
sâurồi.Ôngcốlấygiọngđiềmtĩnhtrảlời:
—Ừ,có.Aithế?
—Mộtngườithuênhàmớinữa.
—Tênlàgì?
—Cũng chảnhớ.Cáiông Dumonthaylà Daumontgìđó, cũngchẳng
biết.Đạikháinhưthế.
—ThếôngDaumontấylàmgì?
Bàgiàranhmãnhnhìnông,đáp:
—Ấy,cũngsốngvềlợitứctiếtkiệmnhưôngđấy.
Cólẽmụchẳngcóácýgì.NhưngJeanValjeanthìđemlòngngờvực.
Khimụrakhỏicửa,ôngmởtủlấyrasốtiềnmộttrămfrancscótrongtủ,
cuộnlạirồibỏvàotúi.Mặcdầuôngđãrấtgượngnhẹchântayđể người
ngoàikhỏinghethấytiềnxủngxẻng,mộtđồngmộttrămxucũnglọttayrơi
xuốngrồilănlengkengtrênsàngạch.
Trờinhánhem,ôngxuốngnhànhìntứphíarấtcẩnthận.Khôngmộtbóng
người.Đườngvắngtanhvắngngắt.Duychỉsợcóngườinàonấpsaucây.
Ônglạilêngác,bảoCosette:
—Đi,con.
Ôngdắttayconbé,haingườibướcrađường.
QUYỂNV
ĐÀNCHÓPHẢITHẦMLẶNGTRONGCUỘC
SĂNĐUỔITỐITĂM
I
CHIẾNLƯỢCQUANHCO
Bạnđọcnênchúýmộtđiểmtrướckhiđọcnhữngtrangtớivànhiềutrang
vềsaunữa.
Tácgiảrấttiếclàphảinóiđếnbảnthânmình,nhưngthấycầnphảinói.
Đãbaonămnay,tácgiảxaParis.Từđộấy,Pariscónhiềuthayđổi.Paris
ngàynaylàmộtthànhphốmới,đốivớitácgiảhầunhưxalạ.Tácgiảkhông
cầnnóimìnhyêuParis,Parisđãlàquêhươngtinhthầncủatácgiả.Parisđã
quabaonhiêusựpháhoại,baonhiêusựkiếnthiết,cáithànhphốParisthời
tươitrẻcủamình,cáithànhphốParismàmìnhkínhcẩnmanghìnhảnhbên
lòng,ParisấybâygiờđâylàmộtPariscủadĩvãng.Bạnđọchãychophép
tácgiảnóiđếncáiParisxưaấynhưlànóđươngcònhiệntại.Cókhitácgiả
đưabạnđếnmộtkhuvựcnàođóvànói:“Ởconđườngphốấycóngôinhà
thếkia”,thìngàynayphốchẳngcó,mànhàcũngkhông.Bạnđọcsẽsoátlại
xemnơikianơinọcócònnhưcũkhông,nếuchịumấtcông.Riêngvềphần
tácgiả,tácgiảkhôngquenthuộcvớiParismới.Tácgiảviếttruyệnnàyvới
ảoảnhcủaParisngàyxưatrướcmắt,mộtảoảnhmuônphầnđángquý.Thật
dễchịubiếtbaonhiêukhitácgiảmơtưởnglàgiờđây,vẫncòndấuvếtcủa
nhữngsựvậtmìnhđãtrôngquatrongnhữngngàycònởquêchađấttổ,
khôngphảimọivậtđềuđãtanbiếnnhưmâykhói.Ngàynàocònđiđilạilại
ởquêhươngthìanhcòntưởngrằngnhữngconđườngphốấy,nhữngmái
nhà,nhữngcánhcửaấychẳngdínhdánggìđếnanh,nhữngcâycốiấygiống
nhưmuônnghìncâycốikhác,nhữngngôinhàanhkhôngbướcchânvàoấy
chẳngcóíchlợigìchoanh,nhữngphiếnđálátđườnganhgiẫmchânlênchỉ
lànhữngphiếnđá.Đếnkhianhxaquêhương,anhmớinhậnthấynhữngcon
đườngkialàthânthiết,anhnhớnhữngmáinhà,nhữngcánhcửaấy,anhthấy
nhữngbứctườngkiacầnchođờianh,nhữngcâycốikialàbạnlòngcủaanh;
nhữngngôinhàanhkhôngđặtchânđến,bâygiờanhthấythậtraanhđãvào
rahàngngàyvànhữngphiếnđálátđường,anhđãtrảiruộtgan,anhđãdội
máunóngcủacontimanhlêntrênấy.Đốivớihìnhảnhnhữngnơiấy
anhkhôngđếnnữa,-cólẽkhôngbaogiờanhcònđượcđếnlạinữa,-đốivới
nhữnghìnhảnhấysaymêmộtcáchxótxa.Nhữnghìnhảnhấyđãđếnmãi
vớianh,rầurầunhưmộtbóngmơ,nólàmchoquêhươngthiêngliênghiển
hiệntrướcmắt.CóthểnóiđólàhìnhdungcủanướcPháp,anhyêunhững
hìnhảnhấy,anhgợinólênnguyênhình,nhưhệtngàyxưa,anhbámchặtlấy
nó,anhkhôngmuốnthayđổimộttígìcả,bởivìanhquýchuộngvẻmặtTổ
Quốccũngnhưvẻmặtmẹanh.
Bởithếtácgiảxinđượcphépnóivềsựvậtquákhứnhưcònhiệntại,bạn
đọcnhớchovàchophéptácgiảkểtiếp.
JeanValjeanrờibỏngayđạilộvàđivàocácđườngphố.Ôngcốrẽngoặt
rấtnhiềubận,mộtđôikhiôngquaytrởlạimộtquãng,độtngột,đểxemcho
chắclàkhôngaiđuổitheomình.Đólàmánhkhóecủaconnaibịsănđuổi.
Cáchấycónhiềucáilợi,cáithứnhấtlànóđánhlừangườiđisănvàchósăn
bằngnhữngvếtchânchồngdấuởnhữngchỗđấtmềm.Gặptrườnghợpnhư
thế,trongđạosănbắn,ngườitagọilónglàconnaiđãtrườn.
Đêmhômấylàmộtđêmtrăngtròn.JeanValjeanthấynhưthếrấtlợibởi
vìmặttrăngcònthấp,trongcácđườngphốbóngtốivàánhsánginthànhhai
mảng,Valjeancóthểtiếnmentheocácdãyphố,bênphíabóngtốivànhìn
rõraphíasángtrăng.Ôngquennghĩrằngnhưthếthìôngcũngchẳngthấygì
bênphíabóngtối.Vàôngtinchắcrằngkhôngcóailầnmòtheoôngtrong
cácngõngáchquanhphốPoliveau.
Cosettekhônghỏimộtcâunàocả,lặnglẽđitheo.Sáunămđaukhổtrong
tuổithơấuđãrènluyệnchonómộttâmhồncamchịu.Vảlạinóđãlàmquen
vớitínhkỳquặccủaValjean,nócũngquenthấynhữngcáibấtngờcủasố
mệnh.Hơnthế,cóValjean,thìCosettechẳngthấycógìđángsợnữa.
Jean Valjean cũng không hơn gì Cosette, ông không biết mình đi đâu.
ÔngtincậyChúacũngnhưCosettetincậyông.Ôngcảmthấybàntayông
cũngđương ởtrongtay mộtngườilớn hơn,mộtngười vôhình,người ấy
đươngdắtdẫnôngđi.Ôngkhôngcóýđịnh,khôngcóchươngtrình,không
dựtính.ÔngcũngchưatinchắcrằngđólàJavert.MànếucóJavertthìchắc
gìJavertđãnhậnraJeanValjean?Ôngkhôngcảitranglàgì?Ngườitacho
làôngđãchếtrồikiamà!Nhữngmấyngàygầnđâycónhữnghiệntượng
không thường. Thế là đủ cho Jean Valjean quyết định không trở về nhà
Gorbeaunữa.Ôngtìmmộtcáihốcđểtrốntạmnhưmộtconthúbịđuổikhỏi
hang,trongkhichưatìmramộtxónàođểở.
JeanValjeanqualạiluitớiquanhcótrongkhuphốMouffetard.Hàngphố
ngủsớmcả,imlìm,nhưcònđươngsốngtrongphápchếTrungCổvớicái
luậtgiớinghiêmkhắcnghiệt.Ôngqualạinhiềuđườngphốchằngchịt,theo
nhữngchiếnthuậtcaokỳ.Cónhữngnhàtrọđâyđónhưngôngkhôngvào
nhàtrọkhôngthíchhợpvớiông.Ôngtinchắcrằngnếuvạnnhấtcógườinào
theodấuôngthìngườiấycũngchưamấtdấuđâu.
ÔngđiquaphốPontoise,ngangđồncảnhsátởsốnhà14,khiđồnghồ
nhàthờDumontđổmườimộttiếng.Mấyphútsauvẫntheolinhtínhông
quaymặtlại.Nhờánhđèntrướccửađồncảnhsát,ôngtrôngthấyrõràng
bangườitheochânông,lầnlượtđiquadướiánhđèn,vềphíabóngtốicủa
đườngphố.Mộtngườitrongbọnđivàocổngđồn.Ngườiđiđầutrôngdáng
rấtkhảnghi.ÔngbảovớiCosette:
—Điđâycon.
RồiôngvộivãrờibỏphốPontoise.Ôngmởmộtconđườngcungđivòng
cổngPatriarchesđãđóng,bướcsảiquaphốÉpéeDeBoisvàphốArbalète
vàtiếnvàophốPostes.ỞchỗấycómộtngãtưngàynaycótrườngRollin.
PhốmớiSainteGenevièvebắtđầutừngãtưnày.(Chẳngcầnphảinóilàphố
mớiSainteGenevièvelàmộtphốcổvàđếnmườinămcũngkhôngcómột
chuyếnxetrạmquaphốPostes.CáiphốPostesnàyhồithếkỷ13conngười
làmđồgốmvàchínhtêncủanólàphốPots).
[104]
Trăngrằmdộiánhvằngvặcxuốngngãtư.Valjeannấpvàomộtcáicửa.
Ôngđồrằngnếunhưbọnchúngcòntheodõiôngthìkhichúngđiquadưới
ánhtrăng,ôngsẽtrôngthấychúngrõmồnmột.
Đúngnhưôngđoán,khôngđầybaphútsau,bọnấyhiệnra,bâygiờ
bốnngườichứkhôngphảibanữa.Tênnàocũngcaolớn,cũngmặcáokhoác
đendài,đầuđộimũtròn,taycầmgậylớn.Hìnhvóccaolớnvàbàntayhộ
phápcủachúngtrôngcũngdễsợnhưdángđihắcámcủachúng,chúng
vẻlàbốnconmahóatranglàmngườithànhthị.Chúngdừnglạigiữangã
vàchụmđầunhưthểhộiý.Chúngcóvẻdodự.Cáitênradángcầmđầu
quaylạivàchỉrấtnhanhvềhướngValjeanđi.Mộttênkháccóvẻnhấtquyết
chỉhướngngượclại.Khitênthứnhấtquaylạithìánhtrăngrọivàongaymặt
nó.JeanValjeannhậnraquảthịlàJavert.
II
MAYMÀCẦUAUSTERLITZCÓXECỘĐILẠI
Jean Valjean không còn phân vân gì nữa. Nhưng cũng may chính bọn
chúngcònđươngdodự.Valjeanlợidụngsựdodựcủachúng.Nhữngphút
chúngmấtđivìdodựnhưthếlạirấtcólợichoông.Ôngrakhỏichỗnấp
tiếnsâuvàophốPostes,hướngvềkhuVườnBáchThảomàđi.Cosettebắt
đầuđuốisức,ôngphảiẵmnótrongtayvàcứthếđi.Ngoàiđườngkhôngmột
bóngngườiqualại.Trờisángtrăng,ngườitacũngkhôngđốtđènphố.
Valjeanrảobướcđilên.Chỉmấysảichânôngđãđếntrướcxưởnggốm
Goblet.Ánhtrăngchiếurõnhữngcâuchiêuhàngtừxưakhắcởtrướccửa
xưởng:
«Đâylàxưởnggốm
CủaGobletcon,
Hãyđếnmuacong.
Chậu,bôvàhũ.
Cáigìcũngđủ:
Ốngmáng,gạchhoa…
Kháchhànggầnxa,
Đềutiếpniềmnở.»
Ông đi quaphố Clef, đi khỏi giếng may Saint Victor, theonhững phố
thấpdọcVườnBáchThảovàđếnbờsông.Đếnđâyôngdừnglại,quayđầu
trông.Bờsôngvắngvẻ,phốxákhôngbóngngười.Đằngsauôngkhông
aicả,ôngthởranhẹnhõm.
ÔngtiếnđếncầuAusterlitz.Thuởấythuếcầuchưabỏ.Ôngđếnbuồng
ngườithươngbinhthuthuế,đưamộtxu.
Ngườiấybảo:
—Phảihaixumớiđược.Ôngbếmộtđứabéđidạonêncứphảitrảhai
xuất.
Ôngtrảngayhaixuvàlấymộtbựcdọcvìcóngườiđểý.Đãđitrốnthì
phảitrótlọt,trơntru,khôngvavấpvàođâu.
MộtcỗxetảitođiquacầusôngSeinemộtlầnvớivàingườivàcũngđi
sangbờbênphải.Cáiđócólợichoông,ônglẩntrongbóngxemàđiqua
cầu.ĐếngiữacầuCosettethấytêchân,đòixuốngđi.Ôngđểnóxuống
cầmtaynódắt.Ôngvượtkhỏicầuthìthấyvềbênphảicómấycôngtrường.
Ôngnhằmhướngđómàđi.Muốnđếnkhuvựccôngtrường,phảiliềulĩnhđi
quamộtkhoảngtrốngsángngờiánhtrăng,nhưngôngkhôngngầnngại.Bọn
ngườiđuổitheoôngchắcchắnlàmấtdấurồi.Ôngcholàđãthoátnạn.Ông
tinlàchúngnósụctìm,nhưngkhôngtheodõiđượcnữa.
MộtđườngphốnhỏlàphốCheminVertSaintAntoinechạydàigiữahai
côngtrườngbọcvách.Phốấyhẹpvàtốităm,tuồngnhưxâydựngsẵnđể
chờông.Trướckhitiếnvào,ôngngoáinhìnlạiđằngsau.Ởvịtríôngcóthể
trôngrõsuốtchiềudàicầuAusterlitz.Ôngthấycóbốnbóngđenvừađilên
cầu.Bốnbóng đen ấy quay lưng về phía Vườn Bách Thảo và đisangbờ
phải.Bốnbóngđenấychínhlàbốntênđãđuổitheoông,JeanValjeanrùng
mìnhkinhhãiynhưconthúchạysổngvừabịbắtgặplại.
ÔngcònmộthyvọnglàlúcôngdắttayCosetteđiquakhoảngđấttrống
vằngvặcánhtrăng,cólẽbọnấychưalêncầuvànhưthếthìvẫnchưanhìn
thấyông. Trongtrườnghợp ấy,nếuông đivàocon đườngphốnhỏtrước
mặt,nếuôngđếnđượckhuvựccôngtrườngrồivùngaođầm,vườntược
nhữngkhoảnhđấtchưacónhàthìôngthoátnạn.
Ôngcảmthấyđivàocáiphốnhỏlặnglẽấycóthểyênthânđược.Ôngđi
vàophố.
III
XEMBẢNĐỒPARISNĂM1727
Điđộbatrămbước,JeanValjeanđếnmộtchỗrẽ.Đườngphốchialàm
hai,mộtchệchvềbêntrái,mộtchệchvềbênphảinhưhainhánhcủamột
chữY.Chọnđườngnào?
Ôngkhôngdodự,rẽvềbênphải.Tạisaovậy?Làvìnhánhtráiđivềngả
ngoạiô,tứclàkhuvựccóngười,cònnhánhphảiđưavềcánhđồngvắng.
ValjeanvàCosettekhôngđinhanhđượcnữa.BướcđicủaCosettelàm
chậmchânValjean.Ônglạiẵmnó.Nógụcđầuvàovaiôngkhôngnóimột
tiếng.Chốcchốcôngngoáicổnhìnlại:Ôngvẫnchúýđivềmébóngtối.
Đằngsauông,conđườngphốthẳngtuột,mấylầnnhìnlại,ôngvẫnkhông
thấybóngdángai.Vẫnyêntĩnhhoàntoàn,ôngcũngcóphầnyêndạ.Nhưng
khingoảnhlạilầnsaucùng,thìnhlìnhôngthấynhưcóvậtgìđộngđậy
đằngxatrongbóngtối.Ôngkhôngđinữa,ônglaomìnhlênphíatrước.Ông
hyvọngtìmthấymộtlốingangđểlẩnvàovàlàmchobọnsănngườiphảilạc
hướngmộtlầnnữa.
Cuốiphố,ônggặpmộtbứctường.Nhưngbứctườngkhôngchắnlốiđi
lên của ông. Bức tường ấy nằm dọc theo một ngõ phố ngang ở cuối con
đườngphốôngvừađiqua.Đếnđâycũngphảidứtkhoátchọnđườngmộtlần
nữa:Đibênphảihaybêntrái?Ôngnhìnvềbênphải.Ngõphốchạydàimột
đoạngiữanhữngnhàxevàvựathócmộtlúcrồihếtlối.Ôngnhìnthấy
ràngbứctườngtrắngnằmcuốingõ.Ôngnhìnsangbêntrái.Ngõphốbênấy
thông.Cáchchỗôngđứngchừngvàitrămbước,nóđổramộtphốtonhư
mộtchilưuđổvềsôngcái.Lốithoátlàởphíaấy.
Valjeanvừađịnhrẽsangbêntráiđểcốđiđếnconđườngphốlớnlờmờ
đầukiathìcũngvừathấyởgócphốấymộtvậtgìlùlùnhưmộtphotượng
đenkhôngnhúcnhích.Đóhẳnlàmộtngườinàongườitavừacắtragác
đấy.NgườiấyđónlốiđivàchờJeanValjeantới.JeanValjeanlùilại.Cái
nơimàJeanValjeanđangđứng,giữaôSaintAntoinevàkhuLaRâpée,
mộtkhuvựcParis bị đảo lộn hoàntoàntrongnhữngcuộc xây dựng mới,
ngườithìcholàxấuđi,ngườithìcholàđẹphẳnlên.Đấttrồngtrọt,xưởng
gỗđá,nhữngngôinhàcũđãbiếnhết.Bâygiờlànhữngphốlớnmới,những
rạphátngoàitrời,rạpxiếc,trườngđuangựa,nhữnggaxelửa,mộtcáinhàtù
Mazas.Bộmặtcủatiếnbộnhưtathấyđấy,cùngvớimónvạcủanó.
Cáchđâynửathếkỷ,trongngônngữbìnhdânthôngdụng,ngườitacứ
nhất định gọi Viện Khoa Học là “Nhà Tứ Lộc”, Nhạc Hí Viện là Viện
Feydeau,thìcáinơimàJeanValjeanvừatớithìđượcgọilàPetitPicpus.
CổngSaintJacques,cổngParis,cửaôSergents,LesPorcherons,LaGaliote,
LesCélestins,LesCapucins,LeMail,LaBourbe,L’ArbreDeCracovie,La
PetitePologne,LePetitPicpus.ĐólànhữngtêncủaPariscổ,nổilềnhbềnh
trênParis mới.Kýức củanhândâncònbámvàonhữngtàntíchcủathời
xưa.
KhuphốPetitPicpusthựcracũngchưabaogiờthànhhìnhhẳnhoi.
cócáivẻmặttuviệncủamộtthànhphốTâyBanNha.Đườngítlátđá,phố
xálơthơ.Ngoàihaibaphốmàchúngtôisẽnóiđến,toànlàtườngcaovàbãi
vắng. Không có cửa hàng, không có xe cộ, lác đác một ngọn đèn trong
khungcửasổ.Đènlửatắthếttừmườigiờđêm.Vườntược,tuviện,xưởng
gỗđá,đầm,đìa,mộtvàicáinhàthấp,rấthiếmvànhữngbứctườnglớncao
bằngnhà.
Đólàbộmặtcủakhuphốấymộtthếkỷtrước.CáchMạngđãbạcđãinó,
viênchứcCộngHòacủathànhphốđãpháhủy,chọcchỗnày,đụcchỗkia.
Gạchngói,vôivữapháhủydồnđốngđâyđó.
Cáchđâynửathếkỷ,khuphốcũkhôngcòngìmấydướinhữngđường
vạchngangdọccủanhàcửamới.Ngàynaythìnóđãđượcxóahẳn.Những
bảnđồmớibâygiờkhôngcònghidấuvếtcủakhuPetitPicpus,nhưngbản
đồnăm1727củanhàxuấtbảnDenisThierryởParis,phốSaintJacques,đối
diệnvớiphốDuPlâtrevàbảnđồcủanhàxuấtbảnJeanGirinởLyon,phố
Mercière,ởLaPrudencevẫncònghirõrệtkhuphốnày.KhuPetitPicpus
nhưchúngtôiđãnóicómộtphốchữY,gồmphốCheminvàSaintAntoine,
táchrathànhhainhánh,nhánhtráitênlàphốnhỏPicpus,nhánhphảilàphố
Polonceau. Hai cái nhánh chữ Y ấy nối với nhau trên ngọn bằng một cái
gạchngang,ấylàphốDroitMur.PhốPolonceauđếnđâythìhết,cònphố
nhỏPicpusthìđixahơnnữa,ngượclênchợLenoir.Ngườiđitừbờsông
Seine tới đầu phố Polonceau sẽ thấy phố Droit Mur ở bên tay trái; và đi
ngoặt thước thợ sẽ thấy bức tường dài của phố ấy trước mặt và bên phải
thêmmộtkhúc cụt củaphốDroitMur,khôngcó lối thoát, gọilàngõcụt
Genrot.
JeanValjeanđangởchỗấy.
Nhưchúngtôivừanóiởtrên,khinhìnthấycáibóngđứnggácởgócphố
DroitMurvàphốnhỏPicpus.JeanValjeanlùilại.Chắcchắnlàcáibóngđen
ấyđangrìnhông.Làmthếnàobâygiờ?Quaytrởlạithìkhôngkịpnữa.Cái
vậtđộngđậytrongbóngtốiởđằngsauôngmấyphúttrướcđây,bâygiờông
đoánra làJavertvà đồngđội.Khi Valjeanđến đầunàyđường phố,cólẽ
Javertđãvàođầukia.CứnhưthếthìchắcJavertrấtthuộccáikhuphốmắc
cửinàyvàhắnđãcắtngườichắnlốithoátrồi.Nhữngđiềuướcđoánchắc
nịchấyquaycuồngtrongđầuóckhổsởcủaValjean,nhưmộtnắmbụitung
tronggiólốc.ÔngnhìnkỹngáchGenrot;ngáchbịnghẽnthậtsự.Bóngsẫm
củangườicanhnằmsóngsượttrênmặtđườnggiãiánhtrăng.Đilêntứclàsa
vàongườiấy.QuaytrởlạisẽrơivàotayJavert.JeanValjeanthấymìnhnhư
savàomộtcáilướiđươngtừtừthắtlại.
Thấtvọng,ôngngẩnglênnhìntrời.
IV
MÒMẪMĐỂTRỐN
Đểhiểunhữngđiềuxảyrasaunày,phảihìnhdungmộtcáchchínhxác
cáingõDroitMurvàđặcbiệtcáigóctườngởbêntaytrái.Khingườitađitừ
phốPolonceauđểvàocáingõnày.NgõDroitMurbêntayphải,chođếncái
phốnhỏPicpus,hoàntoànchỉcónhữngngôinhàtrôngcóvẻnghèo,xấu,
bêntaytráithìchỉcómộtngôinhàtrôngnghiêmnghị,gồmnhiềunhàở,cứ
caodầnlên,mộthaitầnggácchođếnphốnhỏPicpus,nhưthếlàngôinhà
nàyrấtcaovềphíaphốnhỏPicpus,cònvềphíaphốPolonceauthìlạikhá
thấpvàđếnchỗấy,chỗcáigóctườngmàchúngtôiđãnóiđến,nóhạthấp
đếnmứcchỉcòncómộtbứctường.Bứctườngnàykhôngchạythẳngraphố,
nóthànhmộtcáiváchlùivàotrongmàhaigóctườngnhôra,chonókhuất
đi,khiếnchohaingườiquansátởphốPolonceauvàởphốDroitMurkhông
trông thấy nó được. Từ hai góc tường này, bức tường kéo dài ra phố
Polonceauđếnngôinhàsố48vàraphốDroitMur,nhữngđoạntườngnày
ngắnhơnnhiều,đếnmộtngôinhàtốitămmàchúngtôiđãnóiđến,ởmột
đầuhồicủanhànày,thànhralạicómộtgóctườnglõmvàoởđây.Cáiđầu
hồinàytrônguám,chỉcómộtcáicửasổ,haynóiđúnghơn,haicánhcửasổ
bọcmộttấmkẽmvàlúcnàocũngđóngkín.
Tìnhhìnhnhữngđịađiểmmàchúngtôimôtảởđâyhoàntoànchínhxác
vàchắcchắnphảigợichonhữngngườiđãởkhunàytrướckiamộtkỷniệm
rấtrõrệt.
Toànbộbứcváchlùivàokiabịchebởimộtcáigìnhưmộtcánhcổnglớn
tiềutụy. Đólànhững tấmvánghép vuônggócmộtcáchthôsơkhôngra
hìnhthùgì,vánphíatrênrộnghơnvánphíadưới,bằngnhữngnẹpsắtngang.
Bêncạnhcómộtcáicổngchoxeravào,kíchthướcbìnhthường;mớiđụcra,
chắcchưaquánămmươinăm.Mộtcâybồđềxòecànhlátrênváchtườngvà
phíaphốPolonceaulạicócâyleophủkín.
TronggiâyphútnguyhiểmđangđedọaJeanValjean,ngôinhàtốitămcó
vẻhoangvắngnàyhấpdẫnông.Ôngnhìnthoángtấtcảngôinhàvàtựbảo,
nếuvàođượcngôinhànàythìcóthểthoátnạn.Ôngvụtnghĩnhưvậyvàhy
vọng.LưngchừngbềmặtngôinhàquayraphốDroitMurnày,ởtấtcảcác
cửasổcáctầnggác, đềucónhữngchậuhìnhphẫubằngchì.Mộtcáiống
chínhchiathànhnhiềunhánhdẫnđếnnhữngchậukia,nhưhìnhmộtcáicây.
Nhữngốngấyvớihàngtrămnhánhcongqueocủanógiốngnhưnhữngcành
nhogiàtrụiláquằnquèotrướccửanhữngvườntrạicũ.Cáicâykỳquặcmọc
trêntườngấyvớinhữngcànhbằngtônvàbằngsắtlàvậtliệuđậpvàomắt
JeanValjean.ÔngđặtCosettedựavàomộtcáitrụbênđường,dặnem
ngồiimlặngvàchạytớichỗcáiốngsàxuốngsátmặtđất.Mayracóthểleo
lêntừđóvàtrèovàotrongnhà.Nhưngcáiốngđãnátkhôngdùngđượcnữa
vàgắnrấtlỏnglẻovàotường.Vảlạitấtcảnhữngcửasổcủangôinhàim
lặngnày đềubịtgióng sắtdày,cảnhữngcửa sổsátmái cũngvậyvà ánh
trăngđangdọivàomặtnàycủangôinhàấy,ngườitheodõiởđầuphốđàng
kiacóthểnhìnthấyJeanValjeantrèolênđấy.RồiconCosettethìlàmsao?
LàmthếnàođẩyCosettelênmộtmáinhàgácbatầng?
JeanValjeanđànhbỏýđịnhleolêntheocáiốngkiavàôngđimentheo
tườngđểtrởvềphốPolonceau.Khitớicáiváchtườnglùivào,nơiôngđã
đặtCosette,ôngnhậnrarằngởđókhôngaicóthểnhìnthấyông.Nhưchúng
tôiđãgiảithíchởtrên,ởchỗnàykhôngaicóthểnhìnthấyJeanValjean,
ngườiấyđứngởđâu.Thêmvàođóôngtalạiđangởtrongbóngtối.Vàởđó
cóhaicáicửa,mayracóthểxôhaicáicửaấymàvào.Bứctườngtrên
câybồđềvàcâyleochắclàgiápvớimộtcáivườnmàôngcóthểẩnmình
được,tuyrằnglúcnàycâychưacólávàôngcóthểởđấychođếnhếtđêm.
Thờigiantrôiqua,cầnphảihànhđộngnhanh.Ôngđẩythửcáicổngxevà
nhậnrangaylànóbịchặnởcảhaiphíatrongvàphíangoài.Ônglạigần
cổnglớnvớinhiềuhyvọnghơn.Cáicổngđãmụcnát,rấttồitànvàvì
rộngquáchonênlạicàngkhôngchắc,cáctấmvánđãmục,cácnẹpsắt-chỉ
cóbanẹpthôi-đãrỉhoencả.Ôngtinlàcóthểchọcthủngcáicổngmọtấy.
Nhưngxemkỹôngthấycáicổngấykhôngphảilàmộtcáicổng.Không
chốt,khôngcónẹpsắt,khôngcókhóa,khôngcókẽhởởgiữa.Nhữngnẹp
sắt chạy ngang cả mặt cổng, không có chỗ nào đứt quãng. Qua những lỗ
hổngcủanhữngtấmvánấy,nhìnthấynhữngviênđáto,đánhỏgắnximăng
mộtcáchxơsàimàngườiquađườngcáchđâymườinămcòntrôngthấy.
Cuốicùngôngkinhhoàngnhậnrarằngcáihìnhthứccổngấychỉlàcáivỏ
bênngoàibằnggỗcủamộtbứctườngxây.Cóthểdễdàngdứtđimộttấm
ván,nhưngngườitasẽchạmtránvớimộtbứctường.
V
NẾUĐƯỜNGPHỐTHẮPĐÈNKHÍTHÌKHÔNG
THỂTHẾĐƯỢC
Bâygiờcótiếngđộngnặngnề,nhịpnhàngtừxadộilại.JeanValjean
đầurangoàigócphốnhìnthửthìthấybảytámtênlínhxếpthànhđộingũ
tiếnvàophốPolonceau.Lưỡilêsángloáng,chúngtiếnlênphíaông.Tênđi
đầuvócdángcaolênnomđúnglàJavert.Chúngđichậmchạpvàthậntrọng.
Chúngthườnghayđứnglại.Rõrànglàchúngsoátxéttừngnếptường,từng
hốccửa,từngngõngách.ĐâyhẳnlàmộtđộilínhtuầntramàJavertgặp
trưng tập, điều ướcđoán này chắc không sai. Hai têntùy tùng của Javert
cũngđitronghànglính.
Tiếptheocáiđàấyvàhayđứnglạinhưthếthìcũngphảimấtmườilăm
phútchúngmớiđến chỗ Jean Valjean.Giâylátấy thật hãi hùng. Chỉcòn
mấyphútlàJeanValjeanlạisavàovựcthẳmghêrợnmộtlầnthứba.Lần
này thì vào ngục không phải chỉ là vào ngục, mà còn có nghĩa là mất
Cosette,làsốngcáiđờisốngtốitămcôquạnhnhưởtrongmồ.
Chỉcònmộtcáchkhảdĩthoátthân.JeanValjeancócáinàylàđặcbiệt,có
thểnóiôngcóhaibị:Mộtbịđựngnhữngýnghĩhiềntừcủamộtvịthánh,
mộtbịnhốtnhữngngóntaytàilạghêgớmcủamộttêntùkhổsai.Tùylúc
màônglụctìmtrongbịnàyhaybịnọ.Mộttrongnhữngngónhayấylàngón
leo trèo. Nhờ nhiều lần vượt ngục Toulon, ông đã trở nên một tay thánh
trongcáithuậtleokhótưởngtượngấy,làleođộcbằnggâncốt,khôngdây,
khôngthang,khôngmấu.Ởmộtgóctườngnàođấy,ôngchỉvậndụngvai,
gáyhôngvàgối,thỉnhthoảngmớinươngvàomộtmảnhđáhọahoằnnhôra,
cứthếnếucần,ôngleolêntầngthứsáucủamộtngôilầu,theocáithuậtđã
làmgócsânnhàtùLaConciergerieởParisnổitiếngvàđángsợvìởđóhai
mươinămtrướctêntùBattemolleđãvượtngục.
Trênbứctườngtrướcmặt,mộtcâybồđềtỏacànhlá.JeanValjeannhìn
tường,ướclượngchiềucaokhoảngsáumét.Tườngđâmvàocháicủamột
ngôinhàlớn,làmthànhmộthìnhgóckhay,nhưngngườitađãxâybịtđoạn
dướigóctườngấybằngmộttrụvôihìnhtamgiác,cólẽđể chobọnlang
thangnghèohènkhỏivàoẩnnáu.Cáchbítgóctườngchốngbọnlangthang
nhưthếlàchuyệnthườngởParis.
Cáitrụvôicaođộtrênmộtmétrưỡi.Từđỉnhtrụlênđến ngọntường,
khoảngcaochỉcònhơnbốnmét.Trêntườnglàmộttảngđábằngphẳng.Cái
khókhănlàCosette.Cosettetrèotườngthếnàođược?Bỏnólạiư?Valjean
khôngbaogiờtínhđếnchuyệnấy.Mangnóđithìleolàmsao!Leotường
theokiểulạlùngấy,leomộtmìnhđãphảidùnghếtsứclựcrồi.Nếuthêm
mộtsứcnặngnào nữa, trọng tâm sẽ chệch ra ngoài và người leo sẽ nhào
xuống.Cómộtcáidâythìgiảiquyếtđược,nhưngValjeankhôngcó!Tìm
đâuchoramộtmẩudâylúcnửađêmởphốPolonceau?LúcấyValjeansẵn
sàngđổicảmộtvươngquốcđểlấymộtsợidây.
Trongcảnhcùngđường,cónhữngtiachớpcókhilàmlòamắtta,cókhi
rọisángtríta.ConmắttuyệtvọngcủaValjeanbắtgặpcâytrụđèmởngách
Genrot. Thuở ấy đườngphố chưa có đèn khí, đêm đến người ta thắp đèn
lồngcách từng quãng; đèn lồng buộc vào dâyđểkéolênkéo xuống; dây
chạyluồnvàomộtcáirãnhkhoéttrongmộtgiátravàotrụđènvànằmngang
quađường.Trụcquaydâyđặtvàomộthòmbằngsắtnhỏdínhliềnvớitrụ,
chìakhóadongườithắpgiữ.Cáidâycũngluồntrongmộtốngbằngkimkhí.
Jean Valjean vận dụng hết nghị lực trong cuộc chiến đấu quyết liệt. Ông
nhảyphócquađườngvàongáchGenrot,lấymũidaonhọncạyhòmsắtởtrụ
đèn.MộtlátsauôngtrởlạichỗCosettevớimộtcuộndây.Cácbácthánh
xoaynày,khicácbácđươngđầuvớisốmệnhthìcácbácnhanhtaykhiếp
lắm!
Chúng tôi đã nói là đêm ấyđèn đường không thắp. Đèn lồng ởngách
Genrottấtnhiêncũngkhôngthắpnhưmọiđènkhác,chonêndùcóđisát
mộtbêntrụđèncũngkhôngaithấyđèntreokhôngđúngchỗ.
Canh khuya, cảnh lạ, bóng đêm mờ tối. Valjean bận rộn lo âu và
nhữngcửđộngkỳdị,Cosettetrôngthấycảnhtượngấybắtđầulolắng.Một
đứatrẻkhácthìđãkêukhóctừlâurồi,nhưngCosettethìchỉkéoáoValjean.
Độituầntrađếngần,tiếngđinghecàngrõ,Cosettekhekhẽnói:
—Chaơi,consợquá!Aiđiđấy?
—Im!MụThénardierđấy.
Cosetterùngmình.Valjeannóitiếp:
—Đừngnóigìcả.Đểmặccha.MụThénardierchựcbắtconđấy,nếucon
kêukhócthìmụấybiếtngay.
Thế rồi Valjean cởi cravate buộc quanh mình Cosette, phía dưới nách.
Ôngrấtcẩnthậnđểkhỏitrượtdaconbé.Rồiôngbuộcmúivàođầusợidây,
theokiểunúténcủangườiđibiển.Xongôngcắnđầudâykia,cởigiàyvàbít
tấtnémquatườngrồitrèolêntrụvôivàbắtđầuleolêntườngvữngvàng,
chắcchắnnhưcónấcthangđểbướcvàđểbámtayvào.Mọicôngviệcông
làmkhôngvộivànghấptấp,nhưngmỗiviệclàmrồilàrồi,khônglàmlại.
Tronggiờphútnguynannhưthế,khiđộituầntracủaJavertcóthểxuấthiện
lúcnàokhôngbiết,sựtỉnhtáo,sựnhanhnhẹnvàchínhxáccủaôngthật
đángphục.Khôngđầynửaphútsauôngđãquỳtrênngọntường.
Cosettekhôngnóikhôngrằng,kinhngạcnhìnlên.CáitênThénardier
lờidặncủaValjeanlàmchoemkhiếpđảm.ThìnhlìnhnóngheValjeangọi
nhonhỏtronghọng:
—Cosette,lạitựalưngvàotường.
Cosettengoanngoãnlàmtheo.
—Đừngnóigìcả,đừngsợ.
Thế là Cosette thấy người nhấc bổng lên khỏi mặt đất. Chưa hiểu đầu
đuôirasao,emđãlênđếnngọntường.ValjeancõngCosettesaulưng,dùng
bàntaytráigiữhaitaynó.Ôngnằmbẹptrênngọntườngvàtrườnđichođến
chỗcómảnhtườngxẻ.Nhưôngđãđoán,ởđấycómộtmáinhàđitừngọn
hàngràogỗ,nằmlàlàcànhlácâybồđềvàxuốngthoaithoảiđếncáchmặt
đất không cao lắm. Rất may là ngọn tường về phía này cao hơn về phía
ngoàiphốnhiều.JeanValjeannhìnthấymặtđấtrấtsâuởdướichântường.
Valjean chuyền qua mái nhà, tay chưa rời khỏi mặt tường thì đã nghe
tiếnglaócủađộituầntra.GiọngJavertvangdội:
— Soát cái ngáchcụt này. Phố Droit Mur đã bịchắn, phố nhỏPicpus
cũngthế.Tôicamđoanhắnởtrongngáchnày.
BọnlínhxôngvàongáchGenrot.
TrongkhiấyJeanValjeantheomáinhàtụtxuống,tayvẫngiữCosette.
Đếncâybồđề,ôngbámlấynhảyxuốngđất.Từđầu,Cosettekhôngnóimột
tiếng,khôngbiếtvìgangóchayvìquásợhãi.Taynóhơibịtrầyda.
VI
BÍMẬTBẮTĐẦU
JeanValjeannhưlọtvàomộtkhuvườnrộng,cảnhtượngtrônglạlùng,
buồnbã,mộtthứvườnhìnhnhưxếpđặtđểngắmvàonhữngđêmtrườnghay
ngàyđôngthánggiá.Vườnhìnhbầudục,phíasaucómộthàngbạchdương.
Ở mấy góc vườn có những lùm cây đại thụ khá cao lên, ở giữa có một
khoảngthoáng.Trongkhoảngấycómộtcâycổthụlẻloi,rấtlớnvàvàicây
ănquảquằnquẹovàxùxìnhưnhữngbụirậm,mấykhoảnhray,mộtbểchứa
cũ,mộtđámdưabở,lồngbọcdưaloangloángdướiánhtrăng.Đâyđócóvài
chiếcghếđámốcthếchnhưrêu.Hàngcâynhỏthẳngđuộtvàđensẫmđứng
haibêncáclốiđimộtnửaphủcỏ,mộtnửaphủrêuxanh.
Valjeanđãleoquamáinhàđểxuốngđất.Cáinhàấybâygiờđứnglù
bêncạnhôngcùngvớimộtđốngcủibó.Sauđốngcủicómộtphotượngđá
dựavàotường,mặtmũisứtmẻlờmờhiệnratrongbóngđêm.
Cáinhàhìnhnhưđổnát,cácgianphòngđãdỡván.Cómộtgianchừng
đểdùnglàmnhàxe,bềbộnđồđạc.MặtsautòanhàphốDroitMurmởvào
vườnthànhhaimặtchâuvàonhauhìnhthướcthợ.Mặtsaucònảmđạmhơn
mặttrướcnữa.Baonhiêucửasổđềuchắnsongsắt.Khôngcóánhđèn.Ởcác
tầngtrêncónhữnglồngcunhưởnhàpha.Bóngmộtmặtnhàngảphủlên
mặtnhàkiavàtrảixuốngđấtnhưmộttấmdạđen.
Không thấy có nhà nào khác nữa. Phía đằng sau vườn mờ mịt trong
sươngmùvàđêmtối.Nhưngngườitacũngnhìnthấylờmờcónhữngbức
tườngngangdọc,tuồngnhưđằngsautườngcótrồngtrọtnhữngthứgìnữa.
Phíasautường,sansátnhữngmáinhàthấpthấpởphốPolonceau.Không
thểtưởngtượngcómộtcảnhnàocôquạnhvàrợnngườihơncảnhvườnấy.
Khôngcóbóngngườithìđãđànhvìkhuyakhoắtnhưthếaicònđilạilàmgì.
Nếuchỉvắngbóngngườithìcũngkhôngcầnnói,đằngnày,hơnthế,người
tacócảmgiáclàchỗấykhôngphảilàchỗđểchoconngườiqualại,dù
qualạigiữabantrưa.
ViệcđầutiêncủaJeanValjeanlàtìmgiầymangvào,rồicùngCosetteđi
lẩnvàonhàxe,bởivìngườiđitrốnkhôngbaogiờchorằngmìnhtrốnđã
kín.CosettethìcứnghĩsợmụThénardiernêncũngđồngtìnhchịutrốn.
runsợvànépngườivàoJeanValjean.Độituầntrađươngsụcsạotìmkiếm
trongngáchGenrot,tiếnghuyênnáodộivàotrongvườn,đólàtiếngbáng
súngdộngvàođá,tiếngJavertthétgọibọnmậtthámđứnggácvàtiếnghắn
nguyềnrủalầmbầmcáigìnghekhôngrõ.
Mườilămphútsau,cơnnáođộngbắtđầuxadần.TừlâuValjeannínthở
vàđểnhènhẹbàntaylênmiệngCosette.Tuyvậy,cảnhvắngvẻởđâyhoàn
toàn,sựnáođộngkhủngkhiếpbênngoàidùgầncũngkhônglàmchoaichột
dạ.TuồngnhưnhữngbứctườngkiaxâybằngthứđáđiếcmàKinhThánhđã
nóiđến.
Bỗngnhiênlạicótiếngvọnglêntrongvắnglặng.Mộtthứtiếngcaocả,
thiêngliêng,huyềndiệu,nólàmcholòngngườikinhrợn.Đâylàmộtbản
hợptụngtrongbóngtối,mộtbàikinhnhạcmêhồntrongcảnhvắnglặngcủa
đêmsâu.Giọngtụngnàylàgiọngphụnữ,nólàsựhòahợpgiữagiọngtrong
trẻo của những người đồng trinh với giọng thơ ngây của các em bé. Thứ
tiếngấykhôngphảilàtiếngởthếgiannày,nógiốngthứtiếngmàtrẻsơsinh
hãycònnghethấyvàngườinhắmmắtcũngbắtđầunghe.Tiếngấyvọngra
từngôinhà tăm tối.Cólẽđâylà khúc hợpxướngcủathiênthần dịch lại
trongbóngđêmđểthaychotiếngnáođộngcủalũquỷvừabayxa.
CosettevàJeanValjeanvộivàngquỳxuống.Họkhôngbiếttiếngấy
tiếnggì,họkhôngbiếtchỗnàylàchỗnào.Tuyvậyngườiluốngtuổihốilỗi
ấyvàembétrongtrắngnày,cảhaiđềucảmthấyphảiquỳxuốngkínhcẩn.
Tiếngấyvẫnkhông làm cho ngôi nhà bớt vắng lặng; nó là một khúc hát
thiênđườngtrongmộttòanhàkhôngngườiở.
Trongkhinghehát,JeanValjeanquênhếtmọiưuphiền.Ôngkhôngthấy
đêmtối,ôngchỉthấytrờixanh.Ôngcảmthấyhìnhnhưđôicánhthiênthầnở
trongngườiôngtừtừmởra.Tiếnghátdứt.Khúchátngânlênđãlâuchưa,
Valjeankhôngnóiđược.Nhữnggiờngâyngấtđắmsaychỉngắnbằnggiây
phút.
Quangcảnhđãtrởlạiyênlặng.Khôngcòngìngoàiphố,khôngcòn
trongvườnnữa.Mốiđedọa,niềmanủicũngđềutanbiếnhết.Gióthổitrên
ngọntường,mấycâycỏkhôcọvàonhauphátramộttiếngđộngnhènhẹ,thê
lương.
VII
BÍMẬTCÒNTIẾP
Gióđêmthổilênhâyhẩy,nghĩalàcóthểđãđếnmộthaigiờkhuya.Con
béCosettevẫnimlặng.EmngồixuốngbêncạnhValjean.Valjeantưởngem
đãngủ,cúixuốngnhìn.Nhưngkhông,Cosettevẫnmởmắtthaoláo.Vẻmặt
ưutưnghĩngợicủaemlàmchoValjeanthấynhóitrongtim.Emvẫncònrun
bầnbật.
—Concóbuồnngủkhông?
—Conrétquá.
Mộtlátsauemhỏi:
—Bàấyvẫncònởđâyư?
—Bànào?
—BàThénardierấymà.
Jean Valjean đã quên bẵng cái chuyện đem mụ Thénardier dọa cho
Cosetteimlặng.
—Ồ!Mụấyđirồi.Conđừngsợgìnữa.
Cosettethởranhẹnhõm,nhưcấtmộtgánhnặngtrênngực.
Đấtẩmướt,nhàxetrốngtrải,gióđêmcàngkhuyacànglạnh.Valjeancởi
áokhoácngoàiphủlênmìnhCosette.
—Thếnàyconcóthấyđỡrétkhông?
—Ồ,đỡlắmchaạ.
—Bâygiờhãyđợiởđây,chađimộtlátlạivềngay.
Ôngrangoài,đimentheotòanhàlớnđểtìmmộtchỗtrútốthơn.Ông
thấynhiềucửa,nhưngđềuđóngcả.Ởcáccửasổtầngdưới,cửanàocũng
songsắt.Khiôngrakhỏigócnhà,thìthấycónhữngcửasổcuốncóánhđèn,
ông kiễng chân dòm vào.Tấtcả các cửa sổ cuốnấy là của một giannhà
rộng,látđátảngto,đầynhữngvòmcuốnvàcộttrụ.Ánhsángheohắtlàm
chotừngmảngbóngtốilayđộngtrênnền,trênvách.Ánhsángtỏaratừmột
chiếcđènchongởmộtxó.Khôngmộtdángngười,khôngmộttiếngđộng,
gianphònghoàntoànvắnglặng.
NhìnmãiValjeanthấyởnềnnhàcóvậtgìnhưmộtngườiđangđắpvải
liệm.Hìnhấynằmsấp,mặtúpxuốngđất,taydangchữthập,trongđócócái
dángbấtđộngcủangườichết.Trênnềnnhà,mộtvậtgìngoằnngoèo,hình
nhưcáihìnhthùghêrợnấycódâyởcổ.Cảnhrùngrợncàngtăngvìcảgian
phòngchậpchờntronglùmùcủaánhsáng.
Vềsau,Valjeanthườngnóilàtrongđời,ôngđãthấynhiềucảnhghêrợn,
nhưngôngkhôngbaogiờthấycócáigìghêrợnvàkinhkhủngbằngcáihình
thùbímậtđươngthựchiệnmộtphéphuyềnbígìtronggianphòngmậpmờ
đêmhômấy.Nghĩrằngđólàngườichếtđãlàkhủngkhiếp,nghĩrằngcólẽ
làngườisốnglạicàngkhủngkhiếphơn.
Valjeanmạnhdạndòmsátvàocửakínhđểrìnhxemhìnhthùấycóđộng
đậykhông.Ôngđứngmộtthờigianchừngnhưlâulắmmàvẫnkhôngthấy
nócửđộng.Thìnhlìnhôngcảmthấykhiếpsợquá,vộibỏchạy.Ôngchạy
mộtmạchvềphíanhàxe,khôngdámngoáicổlại.Ôngcócảmgiáclànếu
ôngquayđầulại,ôngsẽthấycáithâymaấysảibướcđuổitheoông,haitay
vevẩy.
JeanValjeanvềđếnnhàxe,thởhổnhển.Đầugốiôngmuốngấplại,mồ
hôiđầmđìasaulưng.Nơinàylànơinào?AitưởngtượngđượcgiữaParis
lạicómộtthứmộđịakiểuấy?Cáinhàkỳquáinàylànhàgì?Nóđầyrẫy
nhữngnhàbíẩncủabóngđêm.Nóđemgiọngthiênthầnkêugọilinhhồn
ngườitatrongđêmtối,rồikhingườitađến,nólạichongườitaxemmột
cảnh tượng ghê rợn như thế kia. Nó hứa hẹn mở cửa thiên đình xán lạn,
nhưngnólạimởcửamộđịatốităm.Ấythếmàrõrànglàmộtngôinhànhìn
rađườngcómangbiểnsố.Đâucóphảilàmộtgiấcmơ!JeanValjeanphảisờ
đếncácphiếnđáxâyngôinhàấymớitinlàmìnhkhôngmơngủ.
Vừarét,vừasợ,vừalo,lạiluônluônbịxúcđộngmạnhtừbantối,Jean
Valjeanthấynhưtrongngườilêncơnsốtvàcácýnghĩtrênkiaquaycuồng
trongđầuócông.
ÔnglạigầnCosette.Cosetteđãngủ.
VIII
BÍMẬTCÀNGTĂNG
Cosettegốiđầulênmộtphiếnđávàngủthiếptừbaogiờ.JeanValjean
ngồixuốngbêncạnhngắmnhìnnó.Càngnhìn,ôngcàngthấytríócdầndần
bìnhtĩnhvàôngđiềmnhiênsuynghĩ.
Ôngtìmthấymộtsựthật,làCosettemàcònởđấy,cònởbêncạnhông,
thì ông có cần cái gì cũng là vì Cosette mà cần, có sợ cái gì cũng là
Cosettemàsợ.Nólàýnghĩacủađờiông.BỏáorađểđắpchoCosette,ông
vẫnkhôngthấyrét,mặcdùtrờirét.
Trongcơnsuynghĩmiênman,ôngnghevăngvẳngmộttiếnggìlàlạ.
nhưmộttiếngnhạcrungtừtrongvườnlại,ngherấtrõ,tuychỉvăngvẳng
thôi.Nógiốngnhưtiếngnhạcđồngbuộccổnhữngconcừu,condêănđêm
trênđồngcỏ.Ôngquaylại.Nhìnra,ôngthấycóbóngaitrongvườn.Một
sinhvậtgiốnghìnhngườiđươngđigiữacácluốngdưa.Nóngẩnglên,cúi
xuống,dừnglạiđềuđềunhưkéomộtvậtgìhaytrảicáigìdướiđất.Hình
nhưnóthọtchân.
Valjeanrùngmình.Lúcnàoôngcũngrunsợnhưtấtcảmọingườicùng
khổ.Cáigìđốivớihọcũnglàthùnghịchvàkhảnghi.Họngạibanngày
banngàyhọdễbịnomthấy;họngạibanđêmvìbanđêmhọcóthểbịtóm
màkhônghay.Lúcnãy,Valjeanrùngmìnhvìcảnhvườnvắngvẻ,bâygiờ
ôngrùngmìnhvìvườncóbóngngười.Hếtlosợvìtưởngtượng,ônglạilo
sợvìthựctại.ÔngcholàbèlũJavertcònlẩnquấtđâuđâyvàcólẽchúng
cắtngườiởlạiquansát.CáingườiđitrongvườnnàymàthấyJeanValjean
tấtsẽkêucótrộmvàôngsẽbịlộ.Nghĩthế,ValjeansesẽẵmCosettelên,
mangrasauđốngbànghếcũnátởxónhàkhuấtnhất.Cosettekhôngcựa.
Từtrongxóấy,Valjeantheodõihànhtungngườikiavàthấycóđiềurất
lạlàtiếngnhạcrungtheocửđộngcủahắn.Hắnlạigần,tiếngnhạcnghegần,
hắnraxa,tiếngnhạcngânxa.Khihắncửđộngnhanhthìcảmộttràngnhạc
rungtheocửđộng.Khihắnđứnglại,tiếngnhạccũngimbặt…Thậtquá
làngườiấyđeonhạctrênngười.Thếlàthếnào?Ngườiấylàngườigì
đeonhạcynhưconbò,conchiênvậy.
Valjean vừa tự hỏi như thế vừa sờ tay Cosette. Tay em bé lặng ngắt,
Valjeanbuộtmiệngkêu:“Trờiơi!”Ônggọikhekhẽ:
—Cosette,con!
Cosettekhôngmởmắt.Ônglaymạnhembé.Embévẫnkhôngthứcgiấc.
Valjeanlẩmnhẩm:
—Cólẽnóchếtchăng!
Ôngđứngphắtlên,toànthânrungđộng.Ôngliênmiênnghĩđếnnhững
điềurủirorùngrợn.Cónhữnglúcnhữngphỏngđoánghêrợnnhấtnhưmột
đoàncuồngquỷbaovâyvàđộtámvàotríócta.Vớinhữngngườitayêu
quý,taquáloxachonêntưởngtượngranhữngđiềuđiêndại.
Ôngsựcnhớlàngườingủngoàitrờimộtđêmrétcóthểchếtđược.Con
Cosettexanhxaolạingãsóngsượtdướiđấtbênchânông,khôngđộngđậy.
ValjeancốnghehơithởcủaCosette.Emvẫnthở,nhưngôngtưởngthấyhơi
thởmỏngmanhnhưmộtsợitơvàsắpđứt.Làmthếnàosưởichonóấmlại?
Làmthếnàochonótỉnh.Valjeanchỉlocóchừngấy,mọinỗilongạikhácđã
baybiến.Hoảngquá,ôngbổnhàorakhỏinhàxe.
PhảilàmthếnàochoCosettecógiườngnằm,cólửasưởitrongmườilăm
phút.
IX
NGƯỜIĐEONHẠC
JeanValjeanđixămxămlạichỗcóngườilạ.Ôngrútcuộngiấybạctrong
túigiletra,cầmlămlămtrongtay.Ngườikiađươngcúi,khôngtrôngthấy
ônglạigần.Ôngsảimấybướcđãđếnbênhắnta.Ônghét:
—Mộttrămfrancs.
Ngườikiagiậtmìnhđánhthótmộtcái,ngẩngnhìnlên.
Valjeantiếp:
—Chotôitrọđêmnay,tôibiếumộttrămquan.
TrăngsoingờingờivẻmặthoảnghốtcủaValjean.
—Ôkìa!BácMadeleine!
Conngườixalạtrongđêmtốiởcáinơikhôngquenthuộcnày,saolạigọi
cáitênấy?Valjeanlùilại.Ôngđãdựkiếnhết,nhưngviệcnàythậtquábất
ngờ!
Ngườikialàmộtônggiàcòmvàthọt,ănmặctừatựanhưnôngdân.
đầugốitráicủalão,cómộttấmdabọcgối,trênấytreolủnglẳngmộtchiếc
nhạc.Mặtlãokhuấtbóngđêm,trôngkhôngrõ.
Lãocấtmũrunrẩykêu:
—Trờiđấtơi!Làmsaobáclạiởđây,hởbácMadeleine?LạyChúa!Bác
vàobằngcáingõnàothế?Báctừtrêntrờirơixuốngđấyư?Cáiđó cũng
khônglạ,bácmàrơithìtấtlàphảitừtrêntrờirơixuống.Ôichaoơi!Saobác
racơsựthếkia?Báckhôngcócravate,khôngcómũ,khôngcóáongoài.
Báccóbiếtlàtướngbáctrôngdễsợlắmkhông,aikhôngquenbácmàgặp
báchômnaytấtphảichếtkhiếp.Chúacaocảôi!Phảichănglànhữngbậc
thánhngàynayđềuhóađiêncả?Thếnhưngbáclàmthếnàomàlọtvàochỗ
nàymớiđượcchứ?
Lờitiếplờikhôngngớt,ônggiàbahoanhưmộtngườinôngdânnhưng
khônglộýgìđángngại.Tronggiọngnóicủaôngcósựkinhngạclẫnvẻ
niềmnởthậtthà.Valjeanhỏi:
—Ônglàai?Nhànàylànhàgì?
—Ôichaoôi!Cáinàymớithậtlàkỳquặc.Tôilàngườibácđưavàolàm
ởđâyvànhànàylànhàbácđưatôivàolàm,chứcònngườinào,nhànào
nữa!Màthậtvậyư?Báckhôngnhậnratôithậtư?
—Không.Cònôngthìtạisaomàôngbiếttôi?
—Bácđãcứusốngtôi.
Ônggiàngoáiđầu,ánhtrăngsoirõsốngmặt.Valjeannhậnraônggià
Fauchelevent.
—Ôhay!Bácđấyư?Ờphải,tôinhậnrabácrồi.
—Quýhóachưa!-Ônggiànóicóvẻtráchmóc.
—Thếbáclàmgìởđây?
—Thìđấy!Tôichedưabở.
Quảvậy,ôngFaucheleventđươnglấytranhrạđậylênmấyluốngdưa.Từ
lúcravườndưađếngiờ,ôngđãtrảiđượcmộtsốtranhrồi.Nhữngcửđộnglạ
lùngValjeanđãtrôngthấy,chínhlàcôngviệcchedưa.
ÔngFaucheleventnóitiếp:
—Tôitựbảo,trăngsángthếnàychắclàsắprétgiá,dưasẽbịlạnh,dễta
phảimangáorachochúng.
ÔngFaucheleventvừanhìnValjeanvừacườihàhànóitiếp:
—Gặpphảibác,chắcbáccũnglàmthếthôi!Nhưngbáclàmthếnào
vàođượcđây?
Thấy ông già Fauchelevent biết mình, dù là chỉ biết với cái tên
Madeleine,JeanValjeancũngtrởnêndèdặtthậntrọng.Ônghỏihanônggià
dồndập.Vaitròthayđổi,chínhngườikháchlạlạichấtvấnchủnhân:
—Bácđeocáinhạcgìởđầugốithế?
—Nhạcnàyư?Ấy,đểchohọbiếtmàtránhtôi.
—Thếnào?Đểchohọtránhbác?
ÔngFaucheleventnheomắtmộtcáchkhótả:
—Ấy!Ởtrongnhànàychỉcóđànbà,phầnnhiềulàthiếunữ.Hìnhnhư
họcholàgặptôilànguyhiểmthếnàoấy.Chonêntôiphảiđeocáinhạcnày
đểbáohiệuchohọbiết,nghetôiđếnthìhọlẩntránhđi.
—Nhànàylànhàgì?
—Ôhay!Bácbiếtlắmchứ.
—Không,tôikhôngbiết.
—Bácgiớithiệuchotôiđếnđâycoivườnmàlị.
—Báccứcoinhưlàtôichưabiếtgìhếtvàtrảlờichotôi.
—ThếthìđâylànhàtukínPetitPicpus.
Valjeanlầnhồinhớlạiviệccũ.Sựtìnhcờ,nghĩalàbàntayChúađãném
ông vào chính cái tu viện mà hai năm trước, ông đã giới thiệu lão
Faucheleventvàolàm,sau khilãonày trởnêntàn tậtvìxe kẹp.Ônglẩm
nhẩmnhưnóimộtmình:
—TuviệnPetitPicpus!
—Mà này,bácMadeleine, báclàmthếquáinào màvàođược tuviện
này?Bácthìlàbậcthánhđấy,nhưngbácvẫnlàđànông,màđànôngthì
khôngđượcvàođây.
—Chứcònbácthìsao?
—Chỉcómìnhtôiđặccách.
—Thếmàtôicứphảiởlạitrongnàyđấy!
—Ôitrời!-Faucheleventkêu.
JeanValjeannhíchlạimộtbênônggià,nghiêmtrangbảo:
—ÔngFauchelevent,tôiđãcứuông.
—Ấytôinhớrachuyệnấytrướcbáckia.
—Ngàynayôngcóthểcứutôicũngnhưtôiđãcứuôngngàytrước.
ÔngFaucheleventđưahaibàntaynhănnheonắmlấybàntayrắnchắc
củaValjean,nghẹnngàokhôngnói.Mãisau,ôngmớikêu:
—Ôi!TôimàbáobổđượcphầnnàothìquảthậtlàơnChúa.Tôicứu
đượcôngư,ôngThịTrưởng?Nếuthếthìôngcứsaibảolãogiànàyđi.-Nét
mặtôngFaucheleventtrởnênrạngrỡlạthường.Ônghỏi,-Bácđịnhkhiến
tôilàmgìđây?
—Tôisẽnóikỹ.Hiệngiờthìtôimuốnbiếtbáccómộtcănbuồngkhông?
—Tôicómộtcáinhànhỏtrơtrọiởđầukia,tronghốckhuấtđằngsaucái
nhàđổnátấy.Nhàcóbabuồng.
Thậtvậy, cáinhànhỏ nàykhuấtsau cáinhà cũkỹkia,khôngaitrông
thấy.VìthếValjeankhôngbiếtcónó.
—Tốtlắm.Bâygiờtôinhờbáchaiviệc.
—Việcgì,ôngThịTrưởng?
—Thứnhất,báckhôngnóigìvớiaihếtvềtungtíchcủatôi.Thứhai
báccũngđừngtìmhiểugìthêmvềtôi.
—Đượcrồi.Tôitinbáclàmviệcgìcũnglàviệclươngthiệncả.Baogiờ
báccũnglàngườiconcủaChúanhânhậu.Vớilạichínhbácđãđưatôivào
làmởđây.Đâylàviệccủabác.Báccứsaikhiến.
—Đượcrồi.Bâygiờthìbácđivớitôi,đếntìmđứabé.
—Ơ!Cómộtđứabé!
Ôngkhôngnóithêmgìnữa,lủithủibướctheoJeanValjeannhưchótheo
chủ.
Cosetteđượcsưởilửa,đôimálạihồnghàovànửagiờsau,emngủyên
trêngiườngônglão.JeanValjeanthìđãbuộclạicravatevàmặcáokhoác.
Chiếcmũcũngđãtìmthấy.Faucheleventcởicáinịtgốiđeonhạc,mắcbên
cạnhmộtcáigiỏtreo,nhưmộtvậttrangtrítrêntường.Haingườichốngtay
trên bàn ngồi sưởi lửa. Faucheleventđem ra một ít bánh khô, một miếng
bánhsữa,mộtchairượuvớihaicáicốc.ÔngđểtaylênđùiJeanValjean,
nói:
—BácMadeleineơi!Mãibácmớinhìnratôi!Báccứusốngngườita,rồi
bácquênngườitađi.Bậythật!Ngườitathìvẫnnhớbác.Báclàmộtngười
bộibạc.
X
VÌSAOJAVERTĐIKHÔNGVỀRỒI
Nhữngsựviệcmàchúngtavừađượcthấynhưlàcáiphíasauđó,đãxảy
ramộtcáchrấtdễhiểu.
Đêm hôm sau cái hôm Javert bắt Jean Valjean bên cạnh thi thể của
Fantine,ValjeanvượtngụcMontreuilSurMer.SởCảnhSátdựđoánlàanh
tavàoParis.Parislàmộtcáivựcxoáytrêncạn,mộtcáirốnxãhội,cái
cũngchìmđắm,cũngmấttămởđấynhưtrongrốnbể.Khôngcókhurừng
nàochegiấuconngườitakínđáobằngcáirốnngườiđôngđặcấy.Nhữngkẻ
đàotị,bấtkỳloạinào,cũngđềubiếtnhưthế.HọtìmđếnParisđểtrầmmình
vàotrongấyvìcókhitrầmmìnhlàsống.Cảnhsátcũngbiếtnhưthế,cho
nênmấtgìởđâu,họcũngvàoParismàtìm.CứthếhọtìmôngnguyênThị
TrưởngMontreuilSurMer.JavertđượcgọivềParisđểgiúpcáccuộclùng
xét.QuảJavertđãgiúpmộttayđắclựcvàoviệcnãbắtJeanValjean.Nhờ
thôngminhvàmẫncán,JavertđượcôngbíthưSởCảnhSátlàChabouillet
chú ý. Ông này làbí thư thời Bá TướcAnglèslàm giám đốc. Vả lạiông
Chabouillet cũng đã che chở cho Javert từ lâu. Ông thuyên chuyển viên
thanhtraMontreuilSurMervềSởCảnhSátParis.ỞParis,Javertđãtỏra
ngườihữuíchtrongloạicôngviệcnàycũnglạlùng.
JavertkhôngnghĩđếnValjeannữa.Đốivớibọnchósănnhànghềấy,con
sóiđánhhơiđượchômnayátmấthơibámconsóingàyhômqua.Tháng
chạpnăm1823,tìnhcờJavertđọcmộttờbáo,mặcdầuítkhihắnđọcbáo.
LầnnàyJavertđọcbáolàvìhắnlàmộtngườiBảoHoàng,hắnmuốnbiếtchi
tiết cái việc “Hoàng Thân Đại Tướng” vào thành phố Bayonne một cách
vinhquangnhưthếnào.Đọcxongbàibáoấy,Javertđểýđếntênmộtngười
ở cuối trang. Tên người ấy là Jean Valjean, tin báo nói tên khổ sai Jean
Valjeanchết.Lờibáorõràng,dứtkhoátkhiếnJavertkhôngnghingạigìhết.
Hắnchỉnói:“Nhàgiamấymớithậtlàmộtnhàgiamchắcchắn”.Rồihắnvứt
tờbáovàkhôngnghĩđếnchuyệnấynữa.
Cáchđâyítlâu,SởCảnhSátParisnhậnđượcmộtbáocáocủaSởCảnh
SátquậnSeine về việcmộtđứabéở làng Montfermeilbịbắtđi mất một
cáchrấtlạ.Báocáonóicómộtđứabéđộbảytámtuổibịbắttrộmđemđi;
trước đây mẹ đứa bé gửi nó cho một người chủ quán nuôi hộ.Tên nó
Cosette,mẹnólàFantine;nghenóiFantinechếtởNhàThươngPhúc,không
biếtlúcnàovàởđâu.Javertthấybáocáoấyđâmranghĩngợi.Hắnrấtquen
cáitênFantine.HắnnhớrahắnđãphìcườikhingheJeanValjeanxinkhoan
chobangàyđểđimangđứaconcủaconđĩấyvề;hắncũngnhớValjeanbị
bắt ở Paris đúng khi đáp chuyến xe đi Montfermeil. Hơn nữa nhiều triệu
chứnglàValjeanđiMontfermeillầnấylàlầnthứhai,đêmtrướchắnđãđi
Montfermeil, nhưng chỉ lùng quanh làng chứ chưa vào. Hắn ta đi
Montfermeillàmgì,ngườitakhôngđoánra.BâygiờđâyJavertmớihiểu:
Con của Fantine ở đấy, Valjean đến tìm nó. Thế mà ngày nay con của
Fantine bị một kẻ lạ mặt mang đi. Người lạ mặt là Jean Valjean chăng?
Nhưng không, Valjean đã chết rồi. Tuy vậy Javert cũng đáp xe đi
Montfermeil,chẳngnóichoaibiết.
Hắnđilàđểchobiếtrõđầuđuôi;đếnđâyhắnlạicàngmùmịt.Sựthật,
nhữngngàyđầu,vợchồngThénardiermấtănnổicáucónóilungtung.Việc
mấtconSơnCathếlàđồnđạixagần.Cónhiềugiảthuyếttungra,thuyết
cuốicùnglàSơnCabịbắtcóc.Vìthếnênđãcóbảnbáocáocủaquậncảnh
sát.Tuyvậyquacơngiậndữlúcđầu,linhkhiếucủaThénardierbáochohắn
biếtrằngđụngtớiôngbiệnlýchẳngbaogiờcólợi.Hắnmàrêuraokianọ
thìchỉtổlàmchoconmắtsángquắccủacônglýtrướchếtđâmvàonhiều
côngviệccủachínhhắnta.Loạicứtrướchếtsợánhđènngườitamangtới.
ViệcnàymàđộngđếnSởCảnhSátthìmóntiềnnghìnrưỡiquanấynuốt
cũng không trôi, đừng có nói gì đến chuyện khác. Hắn cắt đứt ngay câu
chuyệnvàcấmvợmáchlẻo.Hắnlàmbộngạcnhiênkhingườitanóiđến
việcmấtconSơnCa.Hắnnóihắnthậtkhônghiểu.Ừthìlúcđầuhắncũng
cóphànnànlàmsaongườitavội“bắt”conbéyêuđinhưthế.Trìumếncon
béđãquen,hắncũngmuốngiữlạithêmvàibahôm.Nhưngchínhlà“ông”
conCosettethânđếnđemnóvềthìbảolàmsaođược!Cáitiếng“ôngcon
Cosette” thế mà có hiệu lực, nó làm cho ai cũng tưởng thật. Đến
Montfermeil,Javertngheđượcchuyệnnày.“ÔngconCosette”đãđánhtan
sựnghingờcủaJavertvềJeanValjean.NhưngJavertcũnghỏiThénardier
một đôi câu thăm dò ý tứ. Ông con Cosette là ai, tên gì? Rất tự nhiên,
Thénardierđáp:Mộtphúông.Tôicóxemgiấythônghànhcủaôngấy.Tôi
nhớnhưtênlàGuillaumeLambert.
Lambertlàmộtcáitênhiềnlành.JavertyêntâmtrởvềParis.Hắntựbảo:
—ThằngchaJeanValjeanấyđãchếtđứtđirồi.Mìnhquảlàngớngẩn.
Hắnlạiquêncâuchuyện.Vàothángbanăm1824,mộthômhắnnghenói
đến một nhân vật kỳ quặc. Nhân vật ấy ở trong giáo khu Saint Médard.
Ngườitagọihắnlà“ngườiănmàyhaybốthí”.Họnóihắnsốngvềlợitức
côngthải.Khôngaibiếttênhắn,hắnởmộtmìnhvớimộtconbétámtuổi,
connàycũngchỉbiếtmộtđiềulànguyêntừMontfermeilđến.Montfermeil!
Cáitênnày vẫn lởnvởntrongtríóc Javert vàlàmchohắn vểnh taicảnh
giác.Mộtngườihànhkhấtgiàkiêmmậtthám,nguyênlàlaocôngtrongnhà
thờthườngxintiềncủanhânvậtấy,choJavertbiếtthêmmộtvàichitiết.
Ngườiấybảocáinhânvậtnàykhólạigầnlắm,tốiđếnhắnmớiraphố.Hắn
không nói chuyện với ai, trừ một đôi khi trao đổi với người nghèo đói.
Khôngaibắtchuyệnvớihắnđược.Hắnmặcmộtchiếcáokhoácvàngxấu
nhưngđánggiámấytriệuvìkhâuđầygiấybạc.ChitiếtnàylàmchoJavert
hếtsứcchúý.Muốnchonhânvậtkỳquáiấykhỏikinhsợđểxemcho
mặt,mộthômJavertmượnbộđồráchcủaônghànhkhấtgiàmặcvàomình,
ngồithayvàochỗông.Ởchỗấy,lãohànhkhấtgiàkiêmmậtthámđêmđêm
vẫntụngvànomdòmnhữngngườiqualại.
Đúngnhưdựđoán,nhânvậtkhảnghiđếngầnJavertvàbốthíchohắn.
LúcấyJavertngẩnglên:JeanValjeannhậnraJavert,giậtmình.Javertcũng
giậtmìnhvìnhậnraJeanValjean.NhưngJavertnghĩrằngmìnhcóthểnhận
lầm.Cáitin Jean Valjeanchếtđãchínhthức kia mà. Javertlàngườithận
trọng,khicònnghingại,Javertchẳngbắtai.
HắntheoconmồichođếnnhàGorbeau.Hắngợichuyệnvớibàgiànấu
ănchoValjean.Bàgiàcũngbảolàchiếcáokhoáccókhâubạctriệuvàkể
luôncâuchuyệncáigiấybạcmộtnghìnfrancschínhmắtmụđãnhìnthấy,
taymụcũngđãmóvào.Javertthuêgianbuồngbêncạnhvàngaytốiấyhắn
dọnđến.HắnnghiêngtaibêncửaValjeanđểchờnghegiọngnóicủaông.
Nhưngqualỗkhóa,Valjeantrôngthấyánhđèncủahắn,chonênkhôngnói
mộttiếng.Javertchờhoàicông.
Ngàyhômsau,Valjeandọnđi.Nhưngtiếngrơicủađồngnămfrancslàm
chobàgiàchúý.Bànghetiếngtiềnlengkeng,đoánlàValjeandọnđi,vội
vãbáovớiJavert.Đêmđến,lúcValjeanrađi,Javertđemtheohaingười,
cùngđứngrìnhsaubóngcây.JavertđãxinngườiởSởCảnhSát,nhưnghắn
khôngnóilàđểbắtai.Hắngiữbímậtvìbalýdo:Trướchếtnếulộmộttígì,
Valjeansẽđềphòng;saunữabắtđượcmộttênkhổsailâunămvượtngục
màaicũngđinhninhlàchếtrồi,mộttêntộiphạmmàhồsơtưphápliệt
vàohạngnguyhiểmnhất,bắtđượcmộtnhânvậtnhưthếlàmộtkỳcông
chắcchắnlàbọncảnhsátcũởđâykhôngđểdànhchomộttênmớiđếnnhư
Javert;Javertrấtsợngườitaphỗngtaytrênconmồicủahắn,lýdocuốicùng
làJavertnhưmộtnghệsĩ,hắnthíchchuyệnbấtngờ.Hắnchúaghétnhững
thànhtíchkhôngcònsốtdẻovìbịngườitakháotrướcnhiềuquá.Hắnưng
xây dựng tác phẩmtrong bóng tối để rồicuối cùng kéo bứcmàn cho tác
phẩmhiệnrathìnhlìnhtrướcmắtcôngchúng.
Javertlầnmòtừgốccâynọquagốccâykia,từgócphốnàyđếngócphố
khácđểđuổitheoValjean.Khôngmộtphútnàohắnmấtdấuconmồi.Ngay
nhữnglúcmàValjeantưởnglàyênổnnhất,Valjeancũngvẫnởtrongtầm
conmắtvọcủaJavert.TạisaoJavertkhôngbắtJeanValjean?Tạivìhắncòn
nghingại.
Bạnđọcnênnhớrằngthuởấycảnhsátrấtlúngtúng.Quyềntựdobáochí
làmrầychohọlắm.Báochíđãtốcáomộtvàivụbắtbớvônguyêntắc,làm
chấnđộngcácNghịViện,dođóSởCảnhSátđâmrarụtrè.Viphạmquyền
tựdocánhânbịcoilàmộtsailầmnghiêmtrọng.Vìthế,ngườilínhcảnhsát
rấtsợnhầm.Ônggiámđốcsẵnsàngtráchcứhọ,hễnhầmlẫnlàtứckhắcbị
cách.Hãytưởngtượngtiếngdộicủamộttinngắnnhưthếnàymàmộttờbáo
đăngtin,tứckhắchaimươitờđănglại:“Hômquamộtôngcụgiàtócbạcbị
bắtgiảivềtrạigiamcủaSởCảnhSáttrongkhiôngđichơivớimộtem
támtuổi,cháuông.Ngườitabảoônglàmộttênkhổsaivượtngục.Thậtra
thìôngấylàmộtngườitửtế,sốngbằnglợitứccôngthải”.
Cũng nên nhớ rằng Javert còn cónhững nỗi băn khoăn của riênglòng
mình.Nhữnglờidặndòcủalươngtâmcộngvàovớinhữnglờidặndòcủa
ôngCảnhSátTrưởng.Thậttìnhlàhắncònnghingạilunglắm.
Jean Valjean quay lưng lại, bước đi trong bóng tối. Dáng đi của Jean
ValjeanrấtkhôngbìnhthườngchínhValjeancũngkhôngbiết.Đólàvìông
buồn,ônglo, ông sợ hãi, ông chán nản, ngoài ra còn có cái đau xót phải
đươngđêmtrốnđi,nỗilolắngtìmđâurachỗtạmtrú,sựcầnthiếtphảibước
hếtsứcchậmđểchoCosettetheokịp.Tấtcảnhữngthứấylàmchongười
Valjeancòmxuống,giàcọmhẳnđi,đếnnỗiJavertlàhiệnthâncủacảnhsát
cũngphảinhầm.Javertthìkhôngthểđếnquágần,màbộáoquầnthầygiáo
già luân lạc của Valjean, cái việc Thénardier nói quả quyết người mang
Cosetteđilàôngnộicủanó,sauhếtcáitinValjeanđãchết,tấtcảcáiấy
cànglàmchođầuócJaverthoangmang.
CómộtlúchắnnảyracáiýhỏigiấyValjeanđộtngột.Nhưngcũngkhông
lợi.NếungườiấykhôngphảilàJeanValjean,cũngkhôngphảilàmộtông
giànhànnhãlươngthiện,thìtấtphảilàmộttênđầutrộmđuôicướp,dính
dángtrongcáimạngnhệntộiáccủathànhphốParis,mộttêntrùmlưumanh,
đibốthíchongườinghèođểchemắtthiênhạ,mộttròcũrích.Hẳnnóphải
cónhữngtòngphạm,nhữngtaychân,nhữngnhàphònghờđểlẩntránhkhi
cần đến. Cách nó tìm những đường phố quanh co mà đi, đủ chứng tỏ
khôngphảilàmộtanhgiàchấtphác.Nhưthếthìbắtnóquásớmcũngbằng
“giếtthịtcongàđẻtrứngvàng”.Chờmộttínữathìcómấtgì?Têngianphi
thoátlướilàmsaođược!
Javertvừađivừasuynghĩlungtungvàđặtrấtnhiềucâuhỏivềconngười
bímậtấy.Mãisau,nhờánhđènrấtsángcủamộtquánrượuphốPontoise,
JavertmớinhìnrađúnglàJeanValjean.Trênđờinàycóhaisinhvậtcócái
rungđộng ghê gớm: Người mẹ tìm thấy con và con hổ bắt lại được mồi.
Javertthấytoànthânrungđộngnhưthế.Chạmtránhmộtngườinguyhiểm
nhưValjeanhắnthấybọnhắncóbangườilàquáít,hắnbènxinthêmngười
ởđồncảnhsátphốPontoise.Trướckhimóvàomộtcáicâygaigóc,phải
manggăngtaymớixong.
Việcdừnglạixinngườicùngvớiviệchộiýởngãtưsuýtnữalàmcho
chúng mất dấu Valjean, Javert cúi đầu suy nghĩ như con chó săn dí mũi
xuốnglốiđiđểđánhhơiconvật.Bảnnăngcủahắnthậtlàlinhdiệu.Hắn
đoánngayraValjeanthếnàocũngvượtquacầuđểlấyconsôngchắnnhững
ngườiđuổitheomình.HắnđếnthẳngcầuAusterlitz.Chỉhỏingườigáccầu
mộtcâuthôilàhắnrõsựthật:“Báccóthấymộtngườiđiquacầuvớimột
conbékhông?”-“Tôivừabắthắntrảhaixuđấy!”Javertlêncầukịplúc
bờbênkia,ValjeandắtCosetteđiquakhoảngtrốngvằngvặcánhtrăng.Hắn
thấyValjeanvàophốSaintAntoine;hắnnghĩđếnngõcụtGenrotnằmởđó
sẵnsàngnhưmộtcáibẫyvàcáilốithoátđộcnhấttừphốDroitMurrangõ
phốPicpus.Hắnlođónngáchnhưnhữngngườisăn:Hắnvộipháimộttên
thuộchạđitắtđếnchắnlốiđiraphốDroitMur.Hắntrưngtậpmộtđộituần
tratrênđườngvềBinhXưởngvàdắttheohắn.Trongnhữngvánbàinhưthế,
línhlàconchủ.Vảlạimuốnhạmộtconlợnrừng,phảicócảcáithôngthạo
củangườithợsănlẫnrăngmóngcủamộtđànchó.
Xếpđặt xong đâu vào đấy, Javert yên trírằngValjeanthếlàbị nghẽn
đường,ởbênphảivấpvàongách cụtGenrot,bêntráigặpngườicủa hắn,
đằngsaulưngthìcóchínhhắn.Javertđươngđuổitới.Khoankhoái,Javert
hítmộthồithuốclá.Rồihắnmuốnđùagiỡnmộttí;giờphútấylàgiờphút
khoáitrátànácnhấtcủahắn.Hắncứđểchoconmồilaotớitrước.Hắnbiết
làhắnđãnắmchắcconmồi,nhưnghắnmuốnhãyhoãnlạicáiphútđưatay
ratómlấynó.Biếtnóđãbịbắtmàcònthấynótungtănghắnlấylàmsung
sướng.Connhệnđểchoconruồivùngvẫy,conmèođểchoconchuộtchạy
đi,connhện,conmèokiacónhữngkhoáicảmgìthìJavertcónhữngkhoái
cảmđó.Nhữngcáivùngvẫy,nhữngcửđộngkhôngđưađếnđâuhếtcủacon
vậtbịbắtlànguồnnhụccảmgớmghiếcchomóngvuốtcủalũănthịt.Còngì
làmchochúngsaysưabằngsựvùngvẫyngộtngạtấy.
Javertrấtkhoái.Mắtlướicủahắnhếtsứcchắcchắn,thắnglợiđãrõràng,
chỉcònmỗiviệcnắmbàntaytómcổconmồi.JavertchorằngdùValjeanrất
khỏe,dùValjeancảgan vàtuyệtvọng,Valjeancũngkhôngthểchốngcự
được,vìhắncóđôngtùytùngđếnvậy.
Javerttiếntừngbước,hắnthămdòsoátxétmỗimộtngócngáchnhỏnhư
lụctúimộtthằngăncắp.Thếmàlúcđếngiữarốnlưới,hắnkhôngtìmthấy
conruồinữa.
HãytưởngtượngxemJaverttứctốithếnào!Hắntrahỏingườithuộchạ
canhgiữởgócphốPicpus.Ngườiấyvẫncanhgiữvịtrí,nhưngkhôngthấy
Valjeanđiqua.
Trongđạođisăn,cũngcólúccảđànchóđeobênchânconnaimàconnai
vẫncứchạythoát,khiếnnhữngtaysănbạcđầutrongnghềcũngkhôngcòn
biết nói sao. Cả Duvivier, Ligniville và Desprez cũng bó tay. Trong một
trườnghợpkhôngmaynhưvậy,Artongeđãkêulên:“Phảiđâulànai,nó
mộtcontinhđấy!”Javertcũngrấtmuốnkêunhưthế.Hắnthấtvọnggầnnhư
phátcuồnglên.
NapoléonđãphạmlầmlỗitrongchiếndịchđánhNga,Alexandretrong
cuộcviễnchinhẤnĐộ,CésartrongviệcxâmlượcChâuPhi,Cyrustrong
chiếntranhScythie;JavertcũngcólẫmlỗitrongtrậnđánhJeanValjean.Lúc
đầu,khôngquyếtđoánngườiđitrốnlàJeanValjeanlàsai.Đúnglýra,nhìn
thấylầnđầulàphảicầmchắc.KhôngbắtValjeanngaytrongnhàlàsai.
phốPontoise,JavertbiếtđíchxáclàValjeanrồi,màkhôngbắttứctốclàsai.
Hộiývớingườithuộchạgiữangãtư,dướiánhtrăngvằngvặccũnglàsai.
Đãđànhrằnghỏihanngườithuộchạlàtốt,cũngnhưngườiđisănthường
tìm hiểu ý những con chó đuổi hay; nhưng người đi săn lành nghề cũng
khôngnênquácẩnthậnkhiđuổinhữngconthúđanghinhưconsóihoặc
thằngtùkhổsai.Vìquáchămchođànchóđuổitheođúngdấu,Javertđãlàm
cho con mồi đánh hơi được đoàn săn và phóng mất. Cái sai lầm nghiêm
trọng nhất của Javert là khi đã tìm lại được dấu của Valjean trên cầu
Austerlitz,hắncònmuốnbốtrícáitròmèobắtchuộtghêgớmmàthơngây
ấy.Hắnđánhgiátàinăngcủahắnquácao,tưởngbắthổdễnhưbắtchuột.
Đồngthờihắncũngcóphầntựti:Ấylàlúchắnxinviệntrợ.Cẩnthậnđến
nướcấythìthậtlàtaihại,làlàmmấtbaonhiêuthờigiờvàngngọc.Javert
phạmnhữnglỗilầmấy,nhưngJavertvẫnlàngườithámtửthôngthạo
hợpcáchnhấttừxưađếnnay.Đúnghắnlàmộtconchóhay,nhưngườita
thườnggọitrongsănbắn.Aimàtoànthiệntoànmỹđược?Nhữngnhàthao
lượcthiêntàinhấttronglịchsửcũngcòncólúclúlẫn.
Nhữngđiềungumuộilớnnhấtthườngcũngnhưnhữngcáidâythừngto,
tếtbằngvôsốsợinhỏ.Táchcáidâythừngratừngsợi,táchrờinhữngnhân
tốnhỏbévàquyếtđịnh,bạncóthểbiếtđượcchúngrấtdễtừngcáimột
bạnsẽbảo:Chỉthếthôiư!Nhưngbệnnólại,quấnnólại,nósẽghêgớm.Đó
làchuyệnAttiladodựgiữaMarcienởĐôngvàValentinienởTây,chuyện
AnnibalslàđàởCapoue,DantonngủquênởArcisSurAube.
Mặcdùthếnào,khithấyValjeanmấttích,Javertvẫnkhôngrốitrí.Hắn
tínhchắclàValjeancònlẩnquẩnđâuđấychứchưathểcaobayxachạy.Hắn
bốtríngườirình,gác,hắntổchứcnhữngbẫysập,hắnlùngngangdọctrong
khuphốsuốtđêm.Trướchếthắnnhậnthấychiếcđènlồngnằmkhôngđúng
chỗ,dâytreođènbịcắt.Đólàmộttangchứngquýbáuthật,nhưngcáitang
chứngấylạilàmchoJavertlạchướng.
HắnchămchútìmtòilụcsoátquanhngáchGenrot.Ởtrongngáchấy,
nhữngbứctườngthấp,sautườnglàvườntược;quakhỏicáckhuvườnnày
thìđếnnhiềuđámđấtmênhmôngbỏhoang.HắnnghĩtấtnhiênValjeanđào
tẩu theo hướng ấy. Thật vậy, nếu trước đấy, Valjean tiến sâu vào ngách
Genrotthìhẳnôngđãchạyvềhướngấy,vàbâygiờđãbịnguyrồi.Bởi
Javertthămdòcáckhoảnhvườnvàcácđámđấtquanhđấytỉmỉnhưtìmmột
câykimrơi.
Sángsớmhômsau,Javertđặthaithuộchạkhônngoanquansátởđấy,
cònhắnthìluivềsở,xấuhổnhưmộtanhthámtửbịkẻtrộmlừa.
QUYỂNVI
NHÀTUPETITPICPUS
I
NGÕPICPUS,SỐ62
Cái cổng lớn số nhà 62, trong ngõ Picpus, cách đây nửa thế kỷ, cũng
giốngnhưmọicổnglớnkhác.Thườngngày,cổngvẫnhémở,khiếnaicũng
phảinhòmvào;nhìnvàocũngkhôngcógìthảmđạmlắm:mộtcáisân
tườngbaoquanh,phủđầylánhoxanh,mộtkhuônmặtbácgáccổngđangđi
thơ thẩn. Phía trong cùng, những chòm cây to vươn lên khỏi bờ tường.
Nhữngkhivườnhéchútánhnắnghaykhuônmặtbácgáctươicườivì
chúthơimenthìkháchquađường,aicũngcảmthấylòngvuiphơiphới.Thế
màngôinhàsố62làmộtnơivôcùnguuất,màchúngtađãđượcnhìnqua.
Ngoàicửathìvuitươi,trongnhàthìchỉnghethấytiếngcầukinhvàtiếng
khóc.Nào mấyaiđã quađượcbác gácmàvàonhà;muốn quađượcbác,
phảibiếtmộtcâuthầnchúnhưkiểu“úmbalamởcửatavào”;khiquađược
bác,tathửrẽvàocănphòngnhỏởphíatayphải;mộtcáithanggácchậthẹp
giữahaibứctường,chỉvừađủmộtngườiđi;màuvôivàngsẫmthậtdễsợ;
cầuthangđánhbóng,màunâu.Nếutacóganmạohiểmleolên,tasẽqua
chỗquặtđầutiên,chỗquặtthứhai,rồitađếnmộtcáihànhlang;vẫncáimàu
vàngđùngđục,vẫncáichântườngmàuchocolattheodõita.Haicáicửasổ
xinhđẹpchiếusángxuốngcầuthangvàchiếuvàohànhlang.Đếnmộtchỗ
quặtthìhànhlangtốisầmlại.Nếutacứbướcthêmvàibướcnữa,tasẽthấy
mộtcáicửabímật,bímậtchínhbởivìnókhôngđónglại.Đẩycửavàothì
mộtcănbuồngchừngbamétvuông,látđáhoa;lauchùisạchsẽ,lạnhlẽo,
tường trải thứ giấy hoa xanh mười lăm xu một cuộn. Bên trái, choán hết
chiềungangcáibuồng,mộtcáicửakínhônhỏđểlọtvàomộtthứánhsáng
nhànnhạt.Mắtnhìnkhôngthấymộtbóngngười;tainghekhôngthấymột
bướcchânđi,khôngmộttiếngthìthào.Tườngtrầntrụikhôngbọcgì,buồng
khôngcóđồđạc,đếnmộtcáighếcũngkhông.
Nhìnmãimớithấyởbứctườngtrướcmặtmộtcáilỗhìnhvuông,độba
tấcvuông,chăngmộthàngchấnsongsắtmàuđen,đanchéonhau,sầnsùi,
chắcchắn.Cácsongsắtngangdọclàmthànhnhữnghìnhvuôngcóthểnói
nhữngmắtlướivuôngđườnghuyềnnămsáuphân.Nhữngbônghoavẽmàu
xanhtrêntườngcứthảnnhiênvàđềuđặnkéođếngầnnhữngôsắt,khôngtỏ
vẻgìkhiếpsợvàrốiloạn.Tacóthểtưởngtượngmộtconngườigầyđét
lọtra,haylọtvàoqualạiôvuôngấy,thìnhữngcáigióngsắtkiasẽcảnlại.
Nókhôngđểthânthểlọtqua,nhưngđểchomắtlọt,nghĩalàtinhthần.Hình
nhưngườitađãnghĩđếnđiềuđóvìtathấyhọđãđóngthêmmộttấmthiếc
vàotườngởphíasaumộtít,tấmthiếcđụchàngngànglỗnhỏliti,nhỏhơn
lỗmôihớtbọt.Ởphíadướitấmthiếccóđụcthủngmộtkhenhỏnhưmiệng
hòmthư.Bênphảicáikhe,treothònglọngmộtmẩudâyđểkéochuông.
Cầmdâygiật,tứcthìmộttiếngnóingaysátđấylàmtaphảirùngmình:
—Aiđấy.
Tiếngấylàtiếngđànbà,mộttiếngnóinhẹnhàng,vìnhẹnhàngquánên
ngherathảmđạm.Nơinày,cũngphảibiếtmộtcâuthầnchúthìcửamớimở.
Nếukhông,tiếngnóisẽlạicâmlặng,bứctườngimlìm,tưởngnhưphíabên
kiatườngchỉcóbóngtốikhủngkhiếpnơimộđịa.
Nếutabiếtcâubímật,tiếngnóikiasẽtiếp:
—Rẽsangtayphải.
Nhìnsangbứctườngphíatayphải,đốidiệnvớicửasổ,tathấymộtcái
cửalắpkính,sơnmàuxám,bêntrênlàmộtkhungkính.Nhấccáichốtbước
quacửa,tacócảmtưởnghệtnhưkhitabướcchânvàocáibuồngconởrạp
hátkhichấnsongchưahạxuốngvàđènchưathắplên.Buồngnàyquảgiống
nhưmộtbuồngcontrongrạphát,chỉcóánhsángphíacửakínhtỏaxuống
mờmờ,hẹp,kêhaicáighếcũvàmộtcáiđệmrơmđãxơxác,đứngnhưmột
cáibuồngrạphát,phíatrướccómộtcáibànnhỏbằnggỗđen.Phòngđótứ
bềcóchấnsong,nhưngkhôngphảithứchấnsongbằnggỗthếpvàngtrong
rạpOpéraởParis,màlạilàmộtthứchấnsongsắtkhủngkhiếpchằngchịt,
đóngvàotườngbằngnhữngchốttotướngtrôngnhưnhữngnắmtay.
Mấyphútqua,khimắtđãquenvớithứbóngtốimờmờnhưởdướihầm
ấy,tathửđiqualớpchấnsong;nhưngđượcvàibước,lạicómộthàngcửa
ván đen ngòm chắn ngang trước mặt. Cửa thì đầy những then ngang của
hàngchấnsongvàlúcnàocũngđóngimỉm.
Mộtlátsau,mộttiếngnóitừsaucửavọngragọikháchvàhỏi:
—Tôiđây,ngườicầngìởtôi?
Tiếngnóiấylàtiếngnóicủamộtngườithânmến,nhiềukhilàtiếngnói
củangườiyêu.Khôngthấybóngngười.Đếnmộthơithởcũngkhôngnghe
thấy.Hìnhnhưhồnmanàotừdướimồvọnglênchuyệntròvớikhách.
khi,trongnhữngtrườnghợphiếmhoi,mộtcánhcửamởratrướcmặtkhách,
hồn ma ấy hiển hiện lên. Sau lưới sắt, bên trong cửa sổ, có một cái đầu,
nhưngchỉnhìnthấymiệngvàcằm,cònthìlàmộtcáikhănvoanđenkínmít.
Thấpthoángmộtcáiyếmđen,mộthìnhngườiphủmảnhvảiliệmđen.Cái
đầuấynóichuyệnvớikhách,nhưngkhôngnhìnkháchvàchẳngbaogiờ
mộtnụcười.
Ánhsángtừphíacửasổsoivào,khiếnkháchthấycáiđầuấytrắngxóa,
cònkháchchỉlàmộtcáibóngđenngòm.Ánhsángấycómộtýnghĩatượng
trưng.Qualỗhổng,mắtkháchchămchămnhìnvàokhoảngtốiâmu,tĩnh
mịch.Tứbềxungquanhcáihìnhngườimặcđồtang,chỉlàmộtthứkhông
khímơhồthămthẳm.Mắtkháchchămchútìmtòixemtrongkhoảngmơhồ
ấycónhậnđượcvậtgì,ngoàibóngmakhông.Mộtlátsaumớinhậnra
chẳngtrôngthấygìhết.Chỉthấyđêmtối,khoảngkhôngtrốngrỗng,bóng
đenmùmịt,mộtthứsươngmùquyệnvớihơisươnglạnhlẽongoàibãitha
ma;vàyênlặngghêngười,khôngthấygìhết,khôngcócảđếnhơithởdài
nãonuột;toànlàbóngtối,khôngthấycảđếnbóngmavơvẩn.
Nơiấylànhàtukín.
Nhàtuảmđạm,khắckhổnàythuộcdòngThánhBernard,gọilànhàtu
“ChầuMìnhThánhHàngNgày”.Cái“buồngxemhát”vừarồi,làphòngtiếp
khách;tiếngnóiđầutiênvớikháchlàtiếngnóicủamộtnữtugiữcửa,lúc
nàocũngngồilặngthinh,ởphíatườngbênkia,gầncáicửavuôngnhỏ
hàngchấnsongsắtvàtấmthiếcđụcnhiềulỗbảovệđếnhailần.
Cáiphòngkháchbịtlướisắttốiom,vìchỉcómộtcửasổđểlọtánhsáng
từngoàivào,cònphíanhàtuthìkhôngcó.Conmắttrầntụckhôngđược
nhìnvàonơithiêngliêngkia.Tuyđâylàbóngtối,nhưngbênkiavẫncóánh
sáng.Trongcõichếtnày vẫncómộtcuộcsống.Nhàtunàylànhàtu kín
cổngcaotườngnhất,nhưngtacứthửvàovàđưabạnđọcvàođểxemđời
sốngbêntrongrasaovàthuậtlạicóchừngmựcnhữngđiềuxưanaychưaai
từngthấy,dođócũngchưakểbaogiờ.
II
TIỂUTUVIỆNCỦAMARTINVERGA
Cáitiểutuviệnấy,hồi1824đãcótừlâuởngõPicpus,làmộttuviệncủa
cácnữtusĩBernardines,thuộcdòngcủaMartinVerga.Nhưthếlànhữngtu
sĩ ấy không phụ thuộc vào tu viện Clairvaux như những nam tu sĩ dòng
Bénédictins,nóikhácđilàhọkhôngthờThánhSaintBernardmàthờThánh
SaintBenoît.
AiđãđọcmộtítbộsáchlớnđềubiếtrằngMartinVerganăm1425đã
sánglậpmộtgiáohộinữtusĩBernardinesBénédictinesmàtuviệnchính
SalamanquevàtuviệnphụlàAlcala.Hộinữtuấyđãpháttriểnchinhánh
khắpcácnướcChâuÂutheođạoCatholique.
Ghépmộtdòngtunàyvớimộtdòngtukháclàviệcthườngdiễnratrong
nhàthờLaTinh.ChỉkểdòngThánhBenoîtcủaMartinVergacònbốngiáo
hộinữa:haiởÝ,giáohộiMontCassinvàgiáohộiNữThánhJustineDe
Padoue;haiởPháp,giáohộiởClunyvàgiáohộiSaintMaurvàchínnhánh
nữa: Valombrosa, Grammont,Célestins, Camaldules, Chartreux, Humiliés,
Olivateurs,Silvestrins,cuốicùnglàCîteaux,bởivìchínhcảCîteaux,thân
câytrổranhiềunhánh,cũngchỉlàmộtnhánhđốivớiThánhBenoît.Cîteaux
đượcsánglậptừThánhRobert,giáosĩởMolesme,trongkhuLangres,năm
1098.Chínhlàtừnăm529conquỷác,vềẩnởxamạcSubiaco(quỷgià,hắn
muốnlàmnhàẩndậtchăng?)đãbịđuổikhỏiđềnthờcũcủaApollonbởi
ThánhBenoît,lúcbấygiờmớimườibảytuổi.
SauluậtkhổhạnhcủanữtusĩdòngCarmélites,đichânđất,đeomộttấm
giápmâytrướcngựcvàkhôngbaogiờngồi,luậtkhổhạnhnghiêmkhắcnhất
là luật của dòng nữ tu sĩ Bernardines Bénédictines của Martin Verga. Họ
mặcáođenvớimộtcáiyếmcứnglênđếntậncằm,theođúngquyếtnghịcủa
ThánhBenoît.Mộtcáiáodàiserge,ốngtayrộng,mộtvuônglenchemặt
lớn,cáiyếmcứnglênđếntậncằmvàxénthẳngngangngực,cáibăngtrán
cheđếnsátmắt,đólàyphụccủahọ.Tấtcảđềuđen,trừchiếcbăngtrán
trắng.Nữtusĩtậpsựcũngmặcnhưthế,nhưngmàutrắng.Nhữngnữtusĩđã
tuyênthệđeothêmmộtchuỗitrànghạtbênhông.
Nữ tu sĩ Bernardines Bénédictines của Martin Verga thực hành “Chầu
MìnhThánhHàngNgày”,cũngnhưnhữngnữtusĩBernardinesmangtên
nữ tu sĩ “Thánh Thể”; đầu thế kỷ này ở Paris có hai tu viện, một ở khu
Temple, một ở phố Neuve Sainte Geneviève. Vả lại những nữ tu
BernardinesBénédictinescủatuviệnPetitPicpusthuộcmộtdòngkháchẳn
các nữ tu sĩ “Thánh Thể” trong những nhà tu kín ở phố Neuve Sainte
Geneviève và ở khu Temple. Có nhiều chỗ khác nhau trong kỷ luật, khổ
hạnh.TrongyphụccácnữtusĩBernardinesBénédictinesởPetitPicpusmặc
yếmđen,cácnữtusĩtheo“ThánhThể”ởphốNeuveSainteGenevièvemặc
yếmtrắngvàởtrênngựccònđeomộtcáimìnhthánh,caotámphân,bằng
bạc mạ vàng hay bằng đồng mạ vàng. Nữ tu sĩ ở PetitPicpus không đeo
mìnhthánh.Việc“ChầuMìnhThánhHàngNgày"làmộtkỷluậtchungcủa
tuviệnPetitPicpusvàtuviệnTemple,cònngoàirahaidònghoàntoànkhác
nhau.Chỉcósựgiốngnhauấytrongkỷluậthànhlễgiữacácnữtusĩ“Thánh
Thể"vàcácnữtusĩBernardinesBénédictinescủaMartinVerga,cũngnhư
cósựgiốngnhautronghọctậpvàngợicanhữngđiềuthuộcthuởthơấu,đời
sốngvàcáichếtcủaJésusChristvàthuộcvềĐứcMẹĐồngTrinhgiữahai
dòng rất xa nhau và có khi thù địch nhau: phái Nhà Nguyện Italie do
PhilippeDeNérilậpởFlorencevàNhàNguyệnPhápdoPierreDeBérulle
lậpởParis.DòngNhàNguyệnParistựcholàđứngtrênvàPhilippeDeNéri
chỉlàThánh,cònBérullelàGiáoChủ.
TahãyquayvềcáikỷluậtkhổhạnhTâyBanNhacủaMartinVerga.
CácbàBernardinesBénédictinescủadòngnàycảnămđềukiêngănthịt,
nhịnănnhữngngàytuầnchayvà nhiềungàykhácdohọđịnhriêng;đêm
đêmsaugiấcngủđầutiên,họthứcdậytừmộtgiờchođếnbagiờđểđọc
kinhvàtụngbàikinhsớm.Bốnmùahọnằmtrênổrơm,đắpchănlenthô,
khôngtắm,khôngđốtlòsưởi,mỗithứsáutựlấyroivọtđánhmình,giữkỷ
luậtimlặng,chỉnóivớinhautrongnhữnggiờgiảilaongắnngủi,mặcáolót
thô,suốtsáutháng,từngày14tháng9làngàysuytônThánhGiá,chođến
ngàyLễPhụcSinh.Sáuthángthếlàđãgiảmnhẹrồi,kỷluậtbắtcảnăm,
nhưngcáiáolótmìnhthôấy,trongnhữngngàyhènóngbức,khôngsaochịu
nổi,nógâysốtvàđộngkinh,nênphảihạnchếviệcmặc.Tuycósựchâm
chước,ngày14tháng9,khicácnữtusĩbắtđầumặccáiáoấy,họcũnglên
cơnsốtbabốnngày.Phụctùng,nghèokhó,trinhbạch,suốtđờisốnggiữa
bốnbứctường,đólànhữnglờinguyệncủahọmàkỷluậtcònlàmnặngnề
thêmnhiều.
MẹNhấtbanămmộtlầnđượcbầulênbởicácmẹgọilà“mẹtưvấn”bởi
vìcácmẹấyđượccóýkiến,cóthẩmquyền.MẹNhấtchỉđượcbầulạihai
lần,nhưthếnghĩalàquyềnhànhcủamẹchỉlâunhấtlàchínnăm.
HọkhôngbaogiờđượcnhìnLinhMụcchủlễ,cómộttấmmànsergecao
hơnhaimétrưỡichekhuất.Khigiảngđạo,LinhMụcgiảngđạoởtrongnhà
nguyện,cácmẹphảibuôngtấmkhănchemặt.Lúcnàocũngphảinóikhẽ,đi
thìmắtluôn nhìn xuống vàđầucúi.Chỉcó một người đànôngđượcvào
trongtuviện,đólàvịTổngGiámMụcđịaphận.Cũngcómộtngườiđànông
nữa,đólàngườilàmvườn.Nhữngngườiấybaogiờcũnglàmộtônggià
đểlúcnàoônggiàấycũngtrơtrọimộtmìnhtrongvườnvàđểcácnữtu
biếttrướcmàtránhlão,ngườitabuộcvàođầugốilãomộtchiếcnhạccon.
CácbàphảiphụctùngMẹNhấtmộtcáchtuyệtđốivàthụđộng.Đólàsự
phụctùngtheophépđạovớitấtcảtinhthầnnhẫnnhụccủanó.Nhưphục
tùnglệnhcủaChúaJésusChrist,
[105]
tuântheocửchỉ,theodấuhiệu,phục
tùngtứckhắc,mộtcáchhânhoan,mộtcáchkiênnhẫn,hầunhưmộtcách
nhắmmắt,nhưcáiđũatrongtayngườithợ,khôngđượcđọc,khôngđược
viếtmộttígìnếukhôngđượcphéprõrệt.
Lầnlượtmỗibàphảilàmcáihọgọilàđềntội.Đềntộitứclàcầunguyện
đểchuộctấtcảcáctội,tấtcảcáclỗi,tấtcảcácsựrốitrậttự,tấtcảcácsựvi
phạm,tấtcảcácsựbấtcông,màloàingườiđãphạmphảitrêntráiđấtnày.
Suốt 12 giờ liền,từ 4 giờ chiềuđến 4 giờ sáng, hay từ 4 sáng đến 4 giờ
chiều,bàphướcđềntộiquỳtrênphiếnđá,trước“ThánhThể",chắphaitay
vàcổbuộcchiếcdâythừng;khimệtmỏikhôngchịuđượcnữathìhọnằm
rạpxuống,mặtápđất,haicánhtaydangchữthập,chỉlàmthếthôiđểđỡmệt
mỏi.Trongcáitưthếnhưvậyhọcầunguyệnchotấtcảnhữngngườiphạm
tộitrongvũtrụ.Thậtlàcaocảđếntuyệtvời.
Vìlễcầunguyệnấytiếnhànhtrướcmộtcáicột,trêncóthắpmộtcâynến,
nênngườitagọilàlễđềntộicũngđược,hayđứngcộtcũngđược.Cácbà
tinhthầntựhạ,lạithíchcáchgọisaunàyđơnvịnócóhàmýchịutội,ýxả
thân.Đềntộilàmộthànhvithuhúttấtcảtâmhồn.Dùsấmnổsaulưng,
phướcđứngcộtcũngkhôngquayđầulại.
Ngoàiralúcnàocũngcómộtnữtusĩquỳtrước“ThánhThể".Mỗingười
quỳnhưthếmộttiếngđồnghồvàthayphiênnhaunhưlínhthayphiêngác.
Đólàlễ“ChầuMìnhThánhHàngNgày".
CácMẹNhấtvàcácmẹhầuhếtđềumangnhữngcáitêncómộtýnghĩa
nghiêmtrangđặcbiệt,gợilạikhôngphảinhữngvịThánhhaycácvịtử
đạo,mànhắclạinhữnggiaiđoạntrongcuộcđờicủaJésusChrist,nhưmẹ
GiángSinh,mẹĐồngTrinh,mẹTiếnDâng,mẹThươngKhó.Tuyvậycũng
khôngcấmmangtêncácvịNữThánh.
Khitanhìnhọthìbaogiờcũngchỉnhìnthấycáimồm.Răngaicũngvàng
cả.Khôngbaogiờcómộtcáibànchảirăngđượcvàotrongtuviện.Đánh
rănglàbậcthangtrêncùngcủamộtcáithangmàbậccuốicùnglà:Mấtlinh
hồn.
Họkhôngbaogiờbảocủatôi.Họkhôngcócáigìriêngvàcũngkhông
đượcgắnbóvớicáigìcả.Cáigìhọcũngbảolàcủachúngtôi,thídụnhưcái
mànchemặtcủachúngtôi,cáichuỗihạtcủachúngtôi;giánóiđếncáiáolót
mìnhhọcũngsẽbảo:Cáiáolótmìnhcủachúngtôi.Đôikhihọcũngquyến
luyếnmộtcáigìnhonhỏ.QuyểnKinhNhậtKhóa,mộtthánhtích,mộtcái
ảnhthánh.Nhưngkhihọbắtđầuthấyhọquyếnluyếnvậtấythìhọđemcho
đingay.HọvẫnnhớcâunóicủaThánhThérèsetrảlờimộtbàmệnhphụ,
nàykhisắpđitheodòngtucủaThánhThérèse,đãthưa:“Chophépconsai
ngườiđimangđếnchoconquyểnThánhKinhmàconthíchlắm”.“Thếà!
Thếrabàcònthíchmộtcáigìà.Thếthìbàđừngvàođâyvớichúngtôi”.
Cấmkhôngaiđượcởriêngramộtmình,cómộtchỗởriêng,mộtphòng
riêng.Tuyphònghọlúcnàocũngmởcửa.Khihọgặpnhau,mộtngườinói:
Ngợikhenthờkính“ThánhThể"rấtthiêngliêng,ngườikiatrảlời:Đờiđời.
Khihọgõcửabuồngnhaucũngvậy.Vừathấytiếnggõnhẹ,phíatrongđã
nghemộtgiọngêmdịu,vộivàngnói:Đờiđời.Vớithóiquen,điềunàytrở
thànhmộtviệclàmnhưmáy.Đôikhingườinàychưakịpnóicáicâukhá
dài:Ngợikhenvàthờkính“ThánhThể"rấtthiêngliêngthìngườikiađãvội
đáp:Đờiđời.Vớidòng tuVisitandines,thìngườigõ cửanói:AveMaria,
ngườitrongbuồngnói:Đầyduyênphúc.Đólàlờichàocủahọ,cũng“đầy
duyên”phúcthật.
[106]
Mỗigiờchuôngtuviện,sauhồichuôngbáogiờ,lạiđánhthêmbatiếng.
Nghehiệutiếngấy,tấtcảmọingười:MẹNhất,cácmẹtưvấn,cácbàđã
khấnnguyện,cácbàphụcvụ,cácbàtậpsự,cácbàcònđợivàodòng,tấtcả
đangnóigì,đanglàmgìđềungừngcảlạivàtấtcảđồngthanhnói,thídụnếu
lànămgiờ:Lúcnămgiờvàtấtcảmọigiờ,ngợicavàthờkinh“ThánhThể"
rấtthiêngliêng.Nếulàtámgiờ:Lúctámgiờvàtấtcảmọigiờ…vàcứthế
tùytheomỗigiờ.
Cáitậptụcnhằmmụcđíchbấtcứlúcnào,cũngcắtđứtdòngtưtưởng,để
quynóvềvớiChúa,trongnhiềudòngtuđềucó,chỉcólờitụnglàthayđổi,
thídụnhưdòngtuJésusChristHàiĐồngthìngườitanói:Ởgiờnàyvàtất
cảmọigiờlòngtôiluônnghĩđếnChúaJésusChrist.NhữngbàBernardines
BénédictinesdòngMartinVergatừnămmươinămnayởtrongnhàtukín
PetitPicpus,đềuháttheomộtđiệunguyệnkinhtrầm,điệuháthànhlễcổ
truyền,lúcnàocũngđềuđều,suốtcácbuổilễ.Mỗikhitrongsáchhátcómột
dấusao,họđềudừnglạimộtlátvànóisẽ:JésusChrist,Maria,Joseph.Lễ
cầuhồnngườichết,họhátgiọngthấpđếnmứcítcógiọngnữnàothấpđến
thếvàtạoramộtcảmgiácxúcđộngvàthêthảm.
Các nữ tu sĩ Petit Picpus xây một cái hầm mộ ngay dưới nền bàn thờ
chínhđểchônngườichếtcủahọ.NhưngChínhPhủ,nhưhọnói,khôngcho
phépđặtquantàidướiđó.Vìvậykhihọchếtcũngphảiđưaxácrangoàitu
viện.Điềuđólàmhọbuồnvàkinhsợnhưphạmmộttộinặng.Họxinđược
chônvàomộtgiờriêngtrongnghĩađịacũVaugirard,ởmộtmiếngđấtxưa
kialàcủadònghọ.Tuynhiênânhuệđócũngchẳnganủihọđượcmấy.
Thứnămhọnghelễlớn,kinhchiềuvàcáclễkhác,cũngnhưngàychủ
nhật.Họcònlàmđầyđủtấtcảmọilễkhácmàngườingoàiđờihầunhưhoàn
toànkhôngbiết,nhữnglễmàtrướckianhàthờPhápđặtrarấtnhiều,nay
TâyBanNhavàÝvẫncòngiữ.Thìgiờhọởtrongnhànguyệnthậtlàvôtận,
cònsốkinhhọnguyệnvàthờigianmỗilầnhọnguyệnkinhchúngtôichẳng
thể nào nói đúng hơn là lời nói hồn nhiên của một người trong bọn họ:
“Nhữngbàtậpsựnguyệnkinhthìthậtlàghêsợ,nhữngbàmớivàodòng
càngghêsợhơnvànhữngbàđãkhấnthìcàngghêsợhơnnữa”.Mỗituần
mộtlần,tậphợptấtcảtuviện.MẹNhấtchủtọa,các“mẹtưvấn”thamdự.
Mỗibàphước,lầnlượtraquỳtrênphiếnđávàtrướcmặtcảmọingười,cất
tiếngtoxưngthútấtcảcáclầmlỗi,cáctộiđãphạmtrongtuần.Các“mẹ
vấn”traođốivớinhausaumỗilờithútộivàcấttiếngtuyênbốnhữnghình
phạt. Ngoài việc thú tộicông khai rộng rãinhư vậy dành chocác lỗi hơi
nặng,cònnhữnglỗinhẹthìcóhìnhthứckhácgọilàlàmcoulpe.Làmcoulpe
làquỳápbụngxuốngđấtsuốtbuổilễ,trướcmặtMẹNhất,chođếnkhiMẹ
Nhất-màbaogiờcũngphảigọilà“mẹchúngtôi"-gõmộttiếngnhỏvào
taychiếcghếngồicủamẹ,báochokẻthútộibiếtlàđượcđứngdậy.Một
gìcũngphảilàmcoulpe.Đánhvỡmộtcáicốc,làmráchmộtkhănchemặt,
vôtìnhđếndựlễchậmvàigiây,hátsaimộtnốtởnhàthờ…thếlàđủđểlàm
coulpe. Làm coulpe là việc tự nhiên tự phát, chính người phạm tội (dùng
theonghĩatừnguyêncủachữcoulpe)tựxétxửmìnhvàtựtrừngphạtmình.
Nhữngngàylễvàngàychủnhật,cóbốnmẹhátnguyệntrướcmộtcáigiá
sáchbốnngăn.MộthômmộtmẹxướngmộtbàitụngbắtđầubằngchữEcce,
nhưngmẹlạikhôngnguyệnEccemàlạiháttobanốtnhạcut,si,sol.Vìsự
lơđãngấy,mẹphảilàmcoulpesuốtbuổilễ.Lỗicàngthêmnặngvìcảtu
việnđãcườiồ.
Khimộtnữtusĩđượcgọilênphòngkhách,dùlàMẹNhất,cũngphải
buôngkhănchemặtđểngườitachỉtrôngthấycáimiệngthôi,nhưtađãbiết.
ChỉcóMẹNhấtđượctiếpxúc,nóichuyệnvớingườingoài.Nhữngbàkhác
chỉđượcgặpngườithậtthâncậntronggiađìnhmìnhvàcũngrấtítkhithôi.
Nếungẫunhiênmộtngườingoàiđếnxingặpmộtnữtusĩmàhọđãbiếthay
yêungoàiđời,thìphảiquacảmộtcuộcthươngthuyết.Nếulàmộtphụnữthì
đôikhicònđượcphép.Nữtusĩấyđiravàngườiđếnthămchỉđượcnói
chuyện qua khung cửa, cánh cửa chỉ mở cho mẹ hay chị thôi. Tất nhiên
khôngbaogiờngườitachophépmộtngườiđànôngvào.
ĐólàkỷluậtcủaThánhBenoîtvàThánhVergađãlàmchothêmnghiêm
ngặt.
Nhữngnữtusĩnàykhôngvuitươi,hồnghàonhưởcácdòngtukhác.Họ
xanhxaovànghiêmnghị.Từ1825đến1830cóbangườiđãhóađiên.
III
NHỮNGĐIỀUNGHIÊMKHẮC
Đợiđượcvàodòngítnhấtphảihainăm,nhiềukhibốnnăm;thờigiantập
sựphảibốnnăm.Rấthiếmcónhữngbàđượckhấnnguyệntrướctuổihăm
ba, hăm bốn. Dòng tu Bernardines Bénédictines của Martin Verga không
nhậnvàodòngmìnhnhữngphụnữgóachồng.
Ởtrongtuphòng,họtựdằnvặt,tựđầyđọaxácthịtmộtcáchlạlùng
khôngbaogiờnóivớiai.Ngàyđượcchínhthứckhấnnguyệnngườinữtu
mặcnhữngquầnáođẹpnhất,đầuchítmộtvànhhoahồngtrắng;ngườita
chảidầuthơmvàtếttócchobà,rồibàquỳxuống;ngườitaphủlênmình
mộttấmmànđenvàhátbàicầuhồn.Bấygiờcáctusĩphânrathànhhai
hàng,mộthàngđisátbàvà nóivớimộtgiọngrầurĩ:“Ngườichịemcủa
chúngtađãchết”,vàhàngngườikiatrảlờivớimộtgiọngâmvang:“Sống
tronglòngJésusChrist”.
Thờikỳxảyracâuchuyệnnày,trongtuviệncómộtnhàlưutrú.Nhàlưu
trúdànhchocáccongáiquýtộc,phầnlớnlàgiàu;trongsốđócótiểuthư
SainteAulaire,tiểuthưDeBélissenvàmộtcôgáingườiAnh,mangcáitên
nổitiếngtronggiớiCôngGiáolàTalbot.Nhữngcôgáiđượccáctusĩnuôi
dạytrongbốnbứctườngkín,lớnlênvớilòngghêsợxãhộivàghêsợcuộc
đời,mộtcôtrongsốđócólầnnóivớichúngtôi:“Chỉnhìnthấycáilềđường
cũngđủlàmchotôighêsợrùngmìnhtừgáyđếnchân”.Cáccôgáiấymặc
quầnáomàuxanh,độimũchụptrắngvàmangmộthìnhChúaThánhThần
bằngbạchayđồngmạvàngtrướcngực.Vàomộtsốngàylễlớn,đặcbiệt
vàongàylễSainteMarthe,tuviệnchophéphọ,coinhưlàmộtđặcân
mộthạnhphúclớnlao,mặcáonhưcácnữtusĩ,đidựlễvàthựchiệnmọi
biện pháp tắc của ThánhBenoît suốt một ngày.Lúc đầu các tu sĩcho họ
mượnquầnáođencủamình.NhưngnhưthếcóphầnphàmtụcnênMẹNhất
cấm.Chỉcócáctusĩmớinhậpdòngmớiđượcphépmượnquầnáo.Đáng
chúýlànhữngchuyệnấy,cólẽđượcxemnhưbìnhthườngvàkhuyếnkhích
ởtrongtuviệnvìmộtnhiệttìnhtruyềnđạovàđểchocáccôgáinhỏấysớm
ưathíchcáibộáothiêngliêng,lạilàmộthạnhphúcthựcsựvàmộtđiềugiải
tríđốivớihọ.Cáccôgáinhỏấyvuithíchmộtcáchhồnnhiên.Đólàmộtcái
mớilạ,nólàmchohọthayđổi.Thậtlànhữnglýdothơngâycủatuổitrẻ,
khôngthểlàmchochúngta,nhữngngườilớn,trảiđời,hiểuđượccáisung
sướngđượccầmcáicầnrẩynướcthánhvàđứnghànggiờ,taybốncùnghát
tụngtrướcgiákinh.
Nhữngnữsinhlưutrúnày,trừphầnkỷluậtkhắckhổ,cũngphảitheohết
cáctậptụccủatuviện.Cócôđãtrởvềnhàvàđilấychồngmấynămrồi
vẫnchưabỏđượcthóiquennóivộivàng“đờiđời”khinghecótiếngngười
gõcửa.Cũngnhưcácnữtusĩ,nhữngcôgáilưutrúchỉđượcgặpngườinhà
ởphòngkhách.Nhữngbàmẹcủahọcũngkhôngđượcphépômhôncon.
Đâylàmộtvídụchứngtỏsựnghiêmngặtấycóthểđếnmứcnhưthếnào.
Mộthômmộtcôgáicóngườimẹđếnthăm,đicùngvớiemgáicô,mớiba
tuổi.Embékhócvàmuốnhônchị.Khôngthểđược.Côgáilưutrúchỉxin
phépchoemcôđưabàntaynhỏquachấnsongđểcôcóthểhônbàntayem.
Điềunàycũngbịtừchốigầnnhưtànnhẫn.
IV
NHỮNGNIỀMVUI
Tuyvậynhữngcôgáilưutrúấycũngđãđểlạitrongnhàtunghiêmnghị
nàynhữngkỷniệmtươivui.
Cónhữnglúctuổitrẻchóisángngờingờitrongnhàtukínnày.Giờra
chơivừađiểm.Mộtcánhcửaquaytrênbảnlề.Chimtrêncànhbảonhau:
Đây!Cácbạnnhỏđây.Tuổitrẻvuitươibỗngnhưnướcphunlên,trànngập
cáivườncócâythậptựgiốngnhưmộttấmvảiliệm.Nhữngkhuônmặtrạng
rỡ,nhữngvầngtrántrắngtinh,nhữngcặpmắtngâythơđầyánhsángtươi
vui,tấtcảcácthứánhbìnhminhtỏaragiữabóngđêmđentốiấy.Saunhững
giờnguyệnkinh,nhữngtiếngchuông,nhữnghồichuônggọi,nhữngtiếng
chuôngbáotử,nhữngbuổilễ,bỗngnhiênnổtungracáitiếngồnàocủacác
côgáinhỏvàmỗiconongmangmậtcủanóđến.Chơiđùa,gọinhau,túm
năm,tụmba,chạynhảy,nhữnghàngrăngngọcngàxinhxắn,bibôởtừng
góc.Nhữngtấmmànchemặt,từđằngxa,giámsátcáctiếngcười,bóngtối
đangrìnhtiasáng.Nhưngmặckệ,cácemvẫntươivui,sángrỡ,nóinóicười
cười.Bốnbứctườngthêthảmấycónhữngphútsángngời.
Nhưđượcánhchóicủabaonhiêuvuitươilàmchotrắnglên,chúngđứng
chứngkiếnnhữngđànongkiabaylượnêmđềm.Đúnglàmộttrậnmưahoa
hồngđổxuốngmộtcảnhtangtóc.Cácemgáinhỏbaylượndướiconmắt
củacácbàtusĩ.Cáinhìncủanghiêmtúctuyệtđốikhônglàmchongâythơ
phảilúngtúng.Nhờcónhữngemgáinhỏấymàgiữabaonhiêugiờphút
nghiêmkhắckiacómộtgiờthơngây.Cácemgáibénhảynhót,cácemgái
lớnnhảymúa.Ởnhàtukínnàytrongnôđùacủatrẻconnhưcótrờixanh.
Khônggìtươisángvàhuyhoàng,đườngbệ,nhưnhữnglinhhồntươimát
nhưhoanởấy.HomèrecũngmuốnđếnđâycườiđùavớiPerrault
[107]
trong
cáivườnđentốinàycótuổitrẻ,cólànhmạnh,cótiếngđộng,cótiếngkêu,
cósựquaycuồngvuinhộn,cóthúvui,cóhạnhphúc,cóthểlàmchotấtcả
nhữngbàcốcủaanhhùngca,củacổtích,củangaivàng,cũngnhưcủalều
tranh,từHécubeđếnMèreGrand,phảivuicười,giảmhếtvếtnhăntrênmặt.
Trong cái nhà này, có lẽ hơn bất cứ ở đâu, người ta được nghe nhiều
nhữnglờitrẻconlúcnàocũngýnhịlàmchomọingườicườivàmơmộng.
Chínhởgiữabốnbứctườngảmđạmnày,mộtemgáinhỏnămtuổimộthôm
thốtlêncâunày:“Mẹơi!Mộtchịlớnvừabảoconrằngchỉcònphảiởđây9
năm10thángnữathôi.Sungsướngquánhỉ!”
Cũngởđâyngườitađãđượcnghenhữngcâuđốithoạiđángghinhớmãi
mãinày:
Mộtmẹtưvấn:Conơisaoconkhóc?
Emgáinhỏ(sáutuổi)nứcnở:ConbảoAlixrằngconthuộclịchsửPháp.
Alixcứbảolàconkhôngthuộc,thếmàconthuộcthật.
Alix(emlớn,chíntuổi):Không,nókhôngthuộcđâu.
Mẹ:Conơi!Thếnàolànókhôngthuộc?
Alix:Nóbảoconlàcứmởquyểnsửra,bấtcứtrangnàovàhỏinómột
câucóởtrongsách,nósẽtrảlờiđượcchocoi.
—Thếrồisao?
—Nókhôngtrảlờiđược.
—Xemnào,conhỏinócâugì?
—Conđãmởquyểnsáchnhưnóbảovàđãhỏinócâuhỏiđầutiêncon
thấy.
—Thếcâuhỏiấylàcâuhỏigì?
—Nhưthếnày:Sauđóthìthếnào?
Cũngởđây,tanghethấymột lờinhậnxétsâusắcvềmột convẹthơi
thamăncủamộtbàlưutrú:
— Con vẹt này mới ngộ chứ. Nó ăn cái phần nhân trên bánh, như
ngườiấy.
Cũngởtrênmộtviênđálátnhàtukínấy,ngườitađãnhặtđượcnhững
lờithútộisauđâycủamộtkẻphạmtộilênbảytuổichéptrướcvàogiấyđể
khỏiquên:
“Thưacha,contựthúđãmắctộihàtiện".
“Thưacha,contựthúđãmắctộingoạitình".
“Thưacha,contựthúđãmắctộingửamặtlênnhìnđànông”.
Cũngởtrênmộtchiếcghếđátrongvườnnày,mộtcáimiệnghồngsáu
tuổiđãđặtracâuchuyệnnhỏnàymànhữngcặpmắtxanhbốn,nămtuổi
nghechămchú:
“Ngàyxưacóbacongàsốngởmộtxứcónhiềuhoa.Chúngnóháihoa
bỏvàotúi.Xongrồichúngnóháiláđểvàođồchơicủachúng.Trongxứấy
cómộtconchósóivàởđấycónhiềurừng;consóithìởtrongrừng.Vàcon
sóiđãănthịtmấycongàsốngnhỏ.”
Vàcònbàithơnhỏnàynữa:
«Xảyracâuchuyệnđánhmộtgậy
ẤylàPolichinelleđãđánhchoconmèomộtgậy
ChuyệnấykhôngtốtchoPolichinelle,chuyệnấyđãlàmhạinó.
ThếlàmộtbàlớnbắtPolichinellebỏtù.»
Ởđấycómộtembégáibịbỏrơi,đượctuviệnnhặtnuôilàmphúc.Khi
emnghecácbạnkhácnóiđếnmẹcácbạnấy,emngồitrongxóthìthầmcâu
nóihiềndịuvàxótxanày:“Emthìkhiemrađời,mẹemkhôngcóởđây".
Cómộtnữtusĩphụtráchliênlạcvớingườingoàitobéo.Lúcnàongười
tacũngthấybàlậtđậtởcáchànhlangvớichùmchìakhóa,tênbàlàAgathe.
Cácemgáilớn,hạngmườituổitrởlên,đặtchobàấycáitênAgathoclès.
[108]
Nhàăn,mộtgianrộng,vuông,ánhsángchỉlọtquamộthànhlangcócột,
liềnngayvớivườntuviện,thìlúcnàocũngtốivàẩmvànhưlờicáctrẻnhỏ
vẫnnói:Đầynhữngsâubọ.Tấtcảcácgócnhàxungquanhđềucósâubọ
đến,dođómỗigóccómộtcáitênriêngtiêubiểutrongngônngữcủacác
gáinhỏ:Cógócnhện,gócsâu,gócbòcạp,gócdế;gócdếthìgầnbếpvàcác
emgáinhỏrấtthíchgócấy.Ởđấykhônglạnhbằngcácchỗkhác.Nhữngtên
ấy,từnhàănđãlansangnhàlưutrúvàđượcdùngđểphânbiệtbốn“dân
tộc”nhưởtrườngMazarincũ.Mỗiemgáiđềuthuộcmộttrongbốn“dân
tộc”ấytùytheogócphòngemvẫnngồibữaăn.MộthômĐứcTổngGiám
Mục,trongmộtcuộckiểmtra,thấymộtemgáixinh,hồnghào,vớimộtbộ
tócvàngtuyệtđẹp,đivàotronglớpngàiđangthăm.Ngàihỏimộtemgái
lưutrúxinhxắnkháctócđen,đangngồicạnhngài:
—Emgáinàođấy?
—ThưaĐứcGiámMục,đấylàmộtconnhện.
—Thếà,cònemkia?
—Mộtcondế.
—Vàemnày?
—Mộtconsâu.
—Thựcư,thếcòncháu?
—ThưaĐứcGiámMục,cháulàmộtconbòcạp.
Mỗimộttuviệnnhưtuviệnnàyđềucónhữngnétriêngbiệtcủanó.Đầu
thếkỷnày,Écouenlàmộttrongnhữngcáinhàấy,xinhtươivànghiêmnghị,
ở đó các cô gái nhỏ lớn lên, dưới một bóng mát thiêng liêng. Ở Écouen,
nhữngcôgáiđượcxếphàngvàođámrướcMìnhThánh,chiaranhững“cô
gáiđồngtrinh”những“côgáihoa”.Rồicònnhững“côgáilọng”,những“cô
gáibìnhhương”lànhữngcôcầmđàilọng,nhữngcôđốthươngtrướcMình
Thánh. Hoa thì các cô “gái hoa” được quyền giữ lấy. Bốn “cô gái đồng
trinh”điđằngtrước.Buổisángngàylễlớnấy,ngườitathườngnghethấy
trongphòngngủcácemgáinhỏhỏinhau:
—Đứanàotrinhđấy?
BàCampannhắclạilờimộtemnhỏbẩytuổinóivớimộtemlớnmười
sáutuổi,côlớnđiđầuđámrước,còncônhỏđứngởđàngđuôi:
—Chịthìtrinh,cònemthìkhôngtrinh.
V
NHỮNGTRÒGIẢITRÍ
Phíatrêncửavàophòngăn,cóviếtbằngchữlớnmàuđenbàikinhnày
màngườitagọilà“Patenôtretrắng",nócócáimàunhiệmđưathẳngngười
talênthiênđường:
“Patenôtretrắngnhỏ,màChúalàm,màChúađọc,màChúađặtlênthiên
đường.Buổitốitôiđinằm,tôitrôngthấy(nguyênvăn)bathiênthầnnằm
“ngị”ởgiườngtôi,mộtởchângiường,mộtởđầugiườngvàởgiữalàĐức
Mẹ Đồng Trinh Maria. Đức Mẹ bảo tôi cứ nằm “ngị” ở giường và đừng
“ngị”gì.Chúalàchatôi,ĐứcMẹĐồngTrinhlàmẹtôi,bađấngtôngđồ
anhtôi,banữđồngtrinhlàchịtôi.ChiếcáolótđỡmìnhChúakhiChúara
đờibaobọcthântôi.ThậptựgiáSainteMargueritevẽtrênngựctôi.ĐứcMẹ
ĐồngTrinhđirađồng,Chúakhóclóctìm“thấy”ngàiSaintJean.NgàiSaint
Jean,ngàiởđâuđếnđấy?TôiởlễAveSalusđến.Ngàicótrông“thấy”Chúa
không?Cókhông?Chúaởtrongcâythậptự,haichânbuôngthõnghaitay
đóng đinh, một chiếc mũ gai nhọn trắng trên đầu. Ai đọc ba lần lời cầu
nguyệnnàybuổichiều,balầnbuổisớm,sẽlênthiênđườngchắcchắn”.
Năm1827lờinguyệnấyđãbiếnmấtdướibalầnvôitrắng.Bâygiờlời
nguyệnấycũngđangmờdầntrongkýứccủavàingười,hồiấylàthiếunữ,
bâygiờlàbàgià.
Mộtcâythậptựlớntreoởtường,hoànthànhviệctrangtríphòngănnày,
màcáicửasổravàoduynhất,nhưchúngtôiđãnói,mởngayravườn.Hai
chiếcbànhẹpvớimỗibêncóghếdàigỗ,làmthànhhaidãydàisonghành,đi
từđầuđếncuốiphòngăn.Tườngtrắng,bànđen;chỉcóhaimàutangđóthay
đổinhautrongcáctuviện.Cácbữacơmcũngcóvẻkhắckhổvàthứcăncho
chínhcáctrẻlưutrúcũngkhamkhổ.Mộtmónthôi:Thịttrộnrau,hay
muối,thếlàsangđấy.Cáithựcđơnthườngngàyngắnngủiấydànhriêng
chocáccôgáilưutrú,cũnglàmộtbiệtlệ.Cácemnhỏănvàimlặng,dưới
sựcanhgáccủamẹtrựctuần;nếucómộtconruồivôcớbayvovetráiphép
tắcthìmẹấymởvàđóngồnàomộtquyểnsáchbìagỗ.Cáiimlặngấy
phathêmnhữngđoạnsựtíchcácvịthánh,đọcto,trênmộtcáibànnhỏ,
dưới chân cây thánh giá. Người đọc là một học trò lớn trực tuần. Từng
quãng,từngquãng,đặttrênbànkhôngcókhănphủ,nhữngcáichậuđấtđánh
bóngđểhọctròrửabátđĩa,hayđôikhivứtthứcănbỏđi,miếngthịtrắnhay
miếngcáươn.Làmnhưthếlàbịtrừngphạt.Ngườitagọinhữngcáichậuđất
ấylànhững“khoanhnước”.
Emnàolàmồnphảithựchiện“chứthậplưỡi”.Ởđâu?Ởdướiđất.Emđó
liếmđất.Cátbụi,kếtthúcmọivuisướngtrênđời,cótráchnhiệmtrừngphạt
nhữngchiếclánhỏđángthươngcủacánhhồngviphạmtộilíulo.
Ởtrongtuviệncómộtquyểnsáchxưanaychỉincómộtbản,màngười
tacấmđọc.ĐólàcuốnKỷLuậtcủaThánhBenoît.Thâmcungmàkhông
conmắtngoàiđờinàođượcdòmngótới:«Nemoregulas,seuconstitutiones
nostras,externiscommunicabit.»
[109]
Thếmàcáccôgáilưutrúmộthômlấytrộmđượcquyểnsáchấyvàhọ
đọcngốnngấu,đọcliêntục,thỉnhthoảngphảidừnglạivàđóngsậpquyển
sáchvìsợbịbắtgặp.Tuynhiênsựnguyhiểmlớnlaođóchỉđemlạichohọ
mộtsựthíchthúxoàng.Vàitrangrấttốinghĩavềnhữngtộicủacáccậutrai
trẻtuổi,đólànhữngđiều“lýthúnhất”màcáccôgáinhỏnàyđọcđược.
Họ chơi đùa trên một lối đi trong vườn, hai bên có hàng cây ăn quả,
khẳngkhiu.Mặcdùcósựcanhgácrấtnghiêmngặtvànhữngsựtrừngphạt
rấtnặngnề,khigiómạnhrungcây,họcũngcóthểnhặtđượcmộtquảtáo
xanh,mộtquảmơthốihaymộtquảlêsâu.Bâygiờtôinhườnglờichomột
bứcthưmàtôiđangcóởtrướcmắt,mộtbứcthưviếtcáchđâyđã25năm,
củamộtcôgáilưutrú,bâygiờlàbàCôngTước…,mộttrongnhữngphụnữ
lịchsựnhấtởParis.Tôixinkểnguyênvăn:“Chúngtôicấtgiấuquảlêhay
quảtáobằng mọi cách.Khilêngác đeo màn chemặtđểchuẩn bị ăntối,
chúngtôigiấunódướigối,đếnlúcđingủthìđemraăntronggiường.Nếu
khônglàmthếđượcthìăntronglúcđạitiểutiện”.Đólàmộtniềmkhoáitrá
lớnnhấtcủahọ.
Mộtlần,cũngtrongmộtdịpĐứcTổngGiámMụcđếnthămtuviện,một
thiếunữ,tiểuthưBouchard,cómộtchútmáuMontmorencyđánhcuộcrằng
sẽxinĐứcTổngGiámMụcchophépnghỉmộtngày.Đólàmộtchuyệnquái
gở trong một tu viện nghiêm ngặt như vậy. Người ta nhận cuộc, nhưng
khôngmộtaitincả.Đếngiâyphútquyếtđịnh,khiĐứcTổngGiámMụcđi
ngangquamặtcáccôgáilưutrú,tiểuthưBouchard,trướcsựhãihùngcủa
tấtcảcácbạn,ởtronghàngtiếnravànói:“ThưaĐứcTổngGiámMục,con
xinphépmộtngày”.TiểuthưBouchard,tươitrẻvàcao,cógươngmặthồng
hồngxinhnhấttrênđời.ĐứcĐứcTổngGiámMụcDeQuélencườivànói:
“Conyêuquýcủacha,thếnào,mộtngàythôià!Choconnghỉbangày,con
bằnglòngchứ?Chachoconnghỉbangày”.MẹNhấtkhôngbiếtnóinăng
làmsaocảkhiĐứcTổngGiámMụcđãphán.Thậtlàmộtsựđảolộnkỳquặc
trongtuviện.Nhưngcáccôgáilưutrúthìvuisướnghếtsức.Tahãytưởng
tượngcảnhxúcđộng.
Nhàtukínkhắckhổnhưthếmàbốnbứctườngcũngvẫnkhôngđủkínđể
chonhữngđammêngoàiđời,nhữngbikịch,nhữngtiểuthuyếtkhôngthể
thâmnhậpvàođây.Đểchứngminhđiềunày,chúngtôichỉghinhậnởđây
vàkểngắngọnmộtsựviệcthực,khôngaiphủnhậnđược.Tuynhiên,bản
thânsựviệccũngkhôngcómộtquanhệgì,dâydợgìvớicâuchuyệnkể
trongbộsáchnày.Chúngtôichỉkểlạisựviệcđểđộcgiảhìnhdungđược
đầyđủbộmặtcủatuviệnnày.
Thời kỳ ấy, trong tu viện có một nhân vật bí mật không phải là tu sĩ,
nhưngđượcđốixửmộtcáchrấtkínhtrọng.NgườiấytênlàbàAlbertine.
Ngườitakhôngbiếtgìvềbàcả,chỉbiếtlàbàấyđiênvàởngoàiđờithì
ngườitacoinhưbàấyđãchếtrồi.Tronguẩnkhúccủaviệcnày,theo
luận thì có những xếp đặt cần thiết để tiến hành một cuộc hôn nhân lớn.
Ngườiphụnữấychưađầy30tuổi,dahơinâu,kháđẹp,haimắtđento,nhìn
lúcnàocũngmơmàng.Bàấycótrôngthấygìkhông?Khôngchắcđãtrông
thấygì.Bàlướtnhẹquahơnlàbướcchânđi.Bàkhôngbaogiờnóimộtlời.
Ngườitakhôngbiếtchắclàbàcóthởhaykhông.Đôicánhmũisátvàonhau
xanhxaonhưngườimớitắtthở.Cầmtaybànhưmóvàotuyếtlạnh.Bà
cáidángxinhđẹplạkỳcủamộtbóngma.Bàlướtchânvàođâuthìngười
bỗngthấylạnhlạnh.Mộthômmộtbàphướcthấybàđiqua,nóivớimột
phướckhác:“Bàấyđinhưngườichếtrồi".Bàkiatrảlời:“Cólẽthếthật".
Ngườitakháovềbàtahàngtrămchuyện.Bàấylàđiềutòmòvôtậncủa
cáccôgáilưutrú.Ởtrongnhànguyệncómộtchỗngồitrêncaogọilàcửa
mắtbò.Chínhởchỗấy,chỉcómộtcáilỗhổngtròn,mộtmắtbò,bàtavẫn
ngồimộtmìnhđểdựcácbuổilễ,điềucấmđốivớicácbàxơkháctrongtu
viện.MộthômcómộtLinhMụccaocấptrẻđếnthuyếtgiáo:CôngTước
Rohan,nghịsĩThượng Viện Pháp, sĩquanngựlâmpháothủ đỏ hồi năm
1815,khiôngcònlàHoàngThânLéon,chếtnăm1830vớichứcHồngY
GiáoChủvàTổngGiámMụcđịaphậnBesançon.Hômấylàlầnđầutiên
ngài De Rohan truyền đạo ở tu viện Petit Picpus. Thường thường
Albertinevẫndựcácbuổithuyếtgiáomộtcáchbìnhthảnvàimlặnghoàn
toàn.HômấykhitrôngthấyngàiDeRohan,bànhổmngườidậyvànóito
trongcáiyênlặngcủanhànguyện:“KìaAuguste!”.Tấtcảmọingườingạc
nhiên quay nhìn về phía bà. Người giảng đạo ngước mắt lên, nhưng
Albertinelạingồixuốngvàtrởvềvớicáiimlặngthườngngàycủabà.Một
hơigiónhẹcủacuộcđời,mộttiasángcủasựsốngthoángquagiâyláttrên
khuônmặtđãtắtvàlạnhnhưbăng,thếrồitấtcảlạitanbiếnvàngườiđàn
điênấylạitrởlạilàmộtcáixácchết.
Nhưnghaitiếngkiađãlàmchotấtcảnhữngaicóthểnóiđượctrongtu
viện đều bàn tán. Bao nhiêu điều trong hai tiếng “Kìa Auguste” ấy, bao
nhiêu bí ẩn phơi bày. Ngài Rohan tên tục là Auguste thật. Và chắc là
Albertinethuộcmộttầnglớprấtcaosang,bởivìbàquenngàiDeRohan
riêngbàcũngcómộtđịavịcaosang,vìbàgọimộtcáchthânmậtthếmộtvị
quýtộclớnnhưvậy.GiữabàvàngàiDeRohanchắccómộtdâyliênlạc,
thểlàhọhàngvàchắclàgầngũilắm,vìbàbiếtcảtên“cúngcơm”củangài
DeRohan.
Hai bà Công Tước nghiêm nghị, bà Công Tước Choiseul và bà Công
Tước Sérent thường đến thăm tu viện mà hai bà được vào vì có cái đặc
quyền«Maganatesmulieres»(Quyềncủanhữngbàlớn).Haibàđếnlàmcho
cáccôgáilưutrúrấtsợhãi.Khihaibàgiàấyđiqua,nhữngcôgáinhỏđáng
thươngkiarunlênvàcúigầmmặt.
NgàiDeRohanvôtìnhkhôngbiếtlàcáccôgáilưutrúthườngđểýđến
ngài.Lúcbấygiờ,trongkhichờđợiđượcphongGiámMục,ngàimớiđược
cửlàmphụtáchoĐứcTổngGiámMụcParis.NgàiDeRohanthườnghay
đếnháttụng trong các buổi lễtrongnhànguyệncủatu viện Petit Picpus.
Không một cô gáilưu trú nào được thấymặt ngài De Rohanvì tấm màn
sergechekhuất.Nhưngngàicómộtgiọngnóiêmdịu,thanhthanhmàcáccô
gáiấycóthểnhậnravàphânbiệtđược.Ngàiđãlàmộtngựlâmpháothủ;
ngườitakểrằngngàikhéolàmdáng,vớibộtócđẹp,màuhunghạtdẻuốn
thànhcuốnxungquanhđầu,ngàicómộtcáidâylưngrộng,đen,rấtđẹp
cáiáochoàngđencủacáccôgáinhỏmườisáutuổiấyluônluônvấnvương
hìnhảnhngài.
Khôngcómộttiếngđộngnàobênngoàivọngvàotrongtuviện.Thế
cómộtnămmộttiếngsáođãlenlỏivàođây.Thậtlàmộtbiếncốvàcác
gáilưutrúhồiấycònnhớđếnnay.Cómộtngườithổisáoởquanhgầnđấy.
Câysáoluônluônthổimộtđiệu,mộtđiệungàynayđãxaxưalắm:“Nàng
Zétulbécủataơi!Hãyđếnđâyngựtrịtrênâmhồnta”.Mộtngàyhaibalần
điệusáoấyvéovon.Suốtmấythángtrời,cáccôgáitrẻchúýnghetiếngsáo
hànggiờ,cácmẹthìxônxao,cácbộóclàmviệcmạnh,cáchìnhphạtđổ
xuốngnhưmưa.Cáccôgáilưutrúítnhiềuaicũngmêchàngthổisáobímật.
MỗicôđềumơmìnhlànàngZétulbé.TiếngsáothìphíaphốDroitMurvọng
tới.Cáccôgáisẵnsàngchotấtcả,làmtấtcảmọiviệcphiêulưu,thửmọi
biệnpháp,đểcóthểtrôngthấy,dùchỉmộtgiâythôi,hoặcthoáng“Chàng
traitrẻ”chơisáocũngđãvôtìnhdỡnvớitấtcảcáctâmhồnấy.Cócôgáilẻn
rangoài,quacáicổngsauvàleolêngácbatrôngraphốDroitMurđểnhìn
quanhữngkẽhởgầnmái.Cũngchẳngthấygì.Mộtcôgáigiơcánhtaylên
trênđầu,quasongsắtcửavàphấtmộtchiếckhăntaytrắng.Haicôtáobạo
hơnnữađãtìmcáchtrèolênđượcmáinhà,liềumạngvàcuốicùngnhìnthấy
“Chàngtraitrẻ”ấy.Đólàmộtôngquýtộcgià,xuấtcảnhtrởvề
[110]
nay
vàsasút.Ôngtathổisáotrongcáigácxép,sátmáinhàđểgiảimuộn.
VI
TUVIỆNNHỎ
Trong phạm vi tu viện Petit Picpus có ba ngôi nhà riêng biệt hẳn với
nhau:Đạituviệncácnữtusĩở,nhàlưutrúcủacáccôhọctrònhỏvàngôi
nhàvẫngọilàtiểutuviện.Đâylàmộtngôinhàcóvườn,trongđóởchung
đụngtấtcảcáctusĩgiàcủanhiềudòngtu,nhữngngườicònsótlạicủacác
nhàtukínmàCáchMạngđãxóabỏ.Mộttậphợpxáotrộncủatấtcảcác
màuđen,xám,trắngcủatấtcảcácdònghội,tấtcảcácloạicóthểcó,
người ta có thể gọi - nếu được phép ghép hai chữ này - một thứ tu viện
Arlequin.
[111]
TừngàylậpĐếChế,nhữngnữtusĩphântán,lạcloàiđángthươngnàyđã
đượctrởvềđâyẩnnáudướicánhcủacácbàBernardinesBénédictines.Nhà
Nướcchohọmộtphụcấpnhỏ.CácbàPetitPicpusđãsốtsắngđónhọvề.
Thậtlàmộtsựphatrộnkỳlạ.Mỗingườitheokỷluậtriêngcủadòngmình.
Đôikhicáccôhọctròlưutrúđượcphép,coinhưmộtbuổigiảitrílớn,đến
thămhọ,vìvậymàkýứccủacáccôgáitrẻnàycònnhớvớinhiềukỷniệm
khác,kỷniệmcủacácmẹSaintBasile,mẹSainteScolastiquevàmẹJacob.
Mộttrongnhữngngườiởđậuấyđãgầnnhưtrởvềnhàmình,đólàmột
nữtusĩdòngSainteAure,ngườiduynhấtcủadòngnàycònsótlại.Tuviện
SainteAure,từđầuthếkỷmườitámchínhlàcáinhàPetitPicpusnày,vềsau
trởthànhsởhữucủacácbàBernardinesBénédictinescủaMartinVerga.Con
ngườirấtngoanđạonàytiềutụy,nghèokhổnênkhôngmặcbộáotrắngrực
rỡvớicáiyếmđỏcủadòngtunữa,màchỉgiữbộáođómặcchomộtngười
gỗmàđôikhibàvuivẻphôchomọingườixemvàkhichếtbàđểlạichotu
viện.Năm1824,cảdòngtuấychỉcònmộtngười,ngàynaychỉcònlạimột
connộm.
Ngoàicácmẹđángkínhấy,mộtvàiphụnữgiàngoàiđời,cũngnhư
Albertine,đãđượcphépMẹNhấtvàongụtrongtiểutuviện.Trongsốnhững
ngườinàycóbàBeaufortD’HautpoulvàbàNamTướcDufresne.Một
nữamàởtuviệnngườitachỉbiếtvìcáitiếngồnàokhibàxỉmũi.Các
họctròđãđặtchobàcáitên“XỉMũiTo”.
Vàonhữngnăm1820hay1821bàGenlis,hồiđóbàđangbiêntậpmột
tậpsanđịnhkỳtênlàDũngCảm,cũngxinvàolưutrúởtuviệnPetitPicpus,
CôngTướcOrléansgiớithiệubà.Cái tổ ong xôn xao lên; các mẹ tư vấn
cũngrunsợ.VìbàGenlisđãtừngviếttiểuthuyết.Nhưngbàbảorằngbà
ngườiđầutiênghétnhữngtiểuthuyếtcủabà,vảlạibàđãđếnmộtcáituổi
saymêđạoghêgớm.Chúaphùhộvànhờônghoàngkianữa,bàđượcnhận
vàoởtuviện.Nhưngchỉsáuthánghaytámthángsaubàxinra,vớilýdo
vườntuviệnítbóngmát.Cácbàtusĩthìrấtmừng.Tuyđãrấtgià,bàGenlis
vẫnchơithụcầmvàchơirấthay.Khirađibàcònđểlạidấuvếtcủabàtrong
phòng.BàGenlismêtínvàgiỏichữLaTinh.Hainétđópháchọahìnhảnh
bàkhátốt.Chỉcáchđâyvàinăm,ngườitacònthấydánởtrongmộtcáitủ
nhỏởphòngbà,cáitủbàvẫncấttiềnvàđồtrangsức,nămcâuthơchữLa
Tinhnàymàchínhtaybàđãviếtbằngmựcđỏtrêngiấyvàng,nămcâuthơ
màbàcholàcóphéplàmchokẻtrộmsợhãi:
«“Nhữngtộikhácnhautreotrênbathâncây.
DismasvàGesmasquyềnphépChúađứngtrunggian.
XétxửcảDismaskiêuhãnhvàGesmasthấphèn.
Quyềnphéptốicaogìngiữchúngtavàlợiíchchúngta.
Hiếndângnhữngthứđóphảiđâulàmấtmátthiệtthòi".»
NguyênvănLaTinhnhưsau:
«Imparibusmeritispendenttriacorporaramis:
DismasetGesmas,mediaestdivinapotestas;
AltapetitDismas,infelix,infima,Gesmas.
Nosetresnostrasconservetsummapotestas.
Hosversusdicas,netufurtotuaperdas.»
NhữngcâuthơấyviếttheotiếngLaTinhthếkỷthứsáunêulênmộtvấn
đề:CóphảihaitênkẻtrộmtrênnúiCalvairetênlàDismasvàGesmashay
DismasvàGestas,nhưthôngthườngngườitanói:Cáichínhtảmớinày
thểkhôngvừaýngàiTửTướcDeGestasthếkỷtrước.Ngàitựxưngmình
dòng dõi của tên ăn trộm xấu xa kia. Ngoài ra cái phép mầu nhiệm của
nhữngcâuthơấylàmộtđiềutintưởngchắcchắnđốivớidòngCứuThế.
Nhàthờcủatuviện,xâydựngđặcbiệtđểngăncáchhẳnđạituviệnvới
nhàlưutrú,tấtnhiênlànhàthờchungcủađạituviện,tiểutuviệnvàcủanhà
lưutrú.Cả người ngoàicũngcóthểvào lễ nhàthờnàybằngmột lối cửa
riêngmởrangoàiphố.Nhưngnhàthờđãđượcxếpđặtđểkhôngmộtngười
nàotrongtuviệncóthểnhìnđượcmặtmộtngườiởngoài.Tahãyhìnhdung
mộtcáinhàthờmàsànhátbịmộtbàntaykhổnglồkéolênvàgấplại,nên
khôngnhưởtrongcácnhàthờthườnglàmộtgiantiếpsaubànthờ,mà
một cái buồng hay cái hang tối ở bên tay phải người đứng làm lễ. Gian
buồngấyđượcchelạibởicáimàncaohơnhaimétđãnóiởtrên;trongbóng
tốicủacáimànấy,hãydồnxếptrênnhữngchiếcghếgỗ,cácbàtusĩhát
kinhởbêntrái,nhữngcôgáilưutrúbênphải,rồinhữngbàphụcvụ,những
bàmớivàodòngởtrongcùng,thếlàbạncómộthìnhảnhnhữngnhàtuhành
trongtuviệnPetitPicpustrongmộtbuổilễthánh.Cáihangtốiấy,màngười
tavẫngọilàsànhát,thôngsangnhàtukínbằngmộtdãyhànhlang.Nhàthờ
chỉcócửanhìnravườn.Mỗilầncácbàtusĩđidựlễ,màkỷluậtbắtbuộc
phảiyên lặng,thìngườingoàichỉ cóthểbiết đượcsựcó mặtcủa họqua
tiếngvachạmcủacáigờgỗdướighếnhôlênhayhạxuống.
VII
VÀIHÌNHDÁNGCỦACÁIBÓNGTỐIẤY
Trongkhoảngthờigiansáunăm,từ1819đếnnăm1825,MẹNhấtcủatu
việnlàtiểuthưDeBlemeur,màtênđạolàmẹInnocente.Mẹthuộcdònghọ
MargueriteDeBlemeurtácgiảquyểnsách:SựTíchCácThánhDòngSaint
Benoît.Mẹđãđượctáicử.Mẹtrạcsáumươi,ngườithấpbéo,“hátnhưmột
cáichĩnhrè”;nhưnóitrongmộtbứcthưmàchúngtôiđãnhắcđến;ngoàira
thìrấttốt,ngườiduynhấtvuitínhtrongtuviệnmàcũngvìthếmàđượckính
mến.
MẹInnocentethừahưởngcáithôngtháicủabàtổtronghọMarguerite,bà
Daciercủadòngtu.
[112]
Mẹgiỏivănchương,uyênthâm,báchọc,hiểubiết
nhiều,lạilàmộtsửgiakiểuriêng,mộtbồchữLaTinh,mộtbồchữHyLạp,
mộtbồchữHébreu,nênlàmộtBénédictinshơnlàmộtBénédictines.
[113]
MẹNhìlàmộtbàtusĩgià,ngườiTâyBanNha,hầunhưlòa,gọilàmẹ
Cineres.NhữngmẹtưvấnđángkểlàmẹSainteHonorinethủquỹ;mẹSainte
Gertrude,giáonhấtcủacácbàmớinhậpdòng;mẹSainteAnge,giáonhì;mẹ
Annonciation,giữkhođồlễcủanhàthờ;mẹSaintAugustin,ytá,ngườiduy
nhấtđộcáctrongtuviện;rồiđếnmẹSainteMechtilde(tiểuthưGauvain),rất
trẻ,cómộtgiọngháttuyệthay;mẹDesAnges(tiểuthưDrouet),trướcđã
tu viện Filles Dieuvà tu viện Trésor,giữa hai tỉnh Gisors và Magny; mẹ
Saint Joseph (tiểu thư Cogolludo); mẹ Sainte Adélaïde (tiểu thư
D’Auverney); mẹ Miséricorde (tiểu thư De Cifuentes bị lôi cuốn bởi khổ
hạnh); mẹ Compassion (tiểu thư Miltière, sáu mươi tuổi còn được nhập
dòng, tuy là trái với điều lệ, rất giàu); mẹ Providence (tiểu thư De
Laudinière);mẹPrésentation(tiểuthưDeSiguenza)năm1847làMẹNhất;
vàcuốicùngmẹSainteCéligne(chịcủanhàđiêukhắcCeracchi),sauđóhóa
điên; và mẹ Sainte Chantal (tiểu thư De Suzon) cũng hóa điên. Trong số
nhữngbàđẹpnhấtcòncómộtthiếunữhămbatuổirấtxinh,ngườiởđảo
Bourbons,concháucủaHiệpSĩRoze,nhưngởđâytênlàmẹAssomption.
MẹSainteMechtildephụtráchviệchátvàđoànhợpxướngcủanhàthờ,
thườnghuyđộngcáccôhọctròlưutrú.Thườngmẹhuyđộngcảmộtnhóm
đầyđủnghĩalàbảyem,từ10đến16tuổithôi,giọnghátvàtầmvóchợp
nhau,mẹbảođứnghát,xếphàngcạnhnhau,theolứatuổi,từcôbénhấtđến
côlớnnhất,nhưlàmộtbộsáothiếunữ,mộtthứsáosốngcủathầnPan,xếp
bằngnhữngthiênthần.
Trongcácbàphụcvụ,nhữngngườimàcáccôhọctròlưutrúquýnhất
bàSainte Euphrasie,bàSainte Marguerite,bàSainte Marthecóbệnh thần
kinhvàbàSaintMichel,cómộtcáimũidàilàmcáccôhọctròcười.
Tấtcảcácbàđềurấthiềndịuđốivớicácemgáinhỏấy.Họchỉnghiêm
khắcđốivớibảnthânhọ.Chỉnhàlưutrúmớiđốtlửasưởi.Mónănhàng
ngàycủanhàlưutrúsovớibữaăncủatuviệnlàmónănsang.Thêmvàođó
trămsựsănsóckhác.Nhưngkhimộtemnhỏđếngầnmộtnữtusĩvànóivới
bà,thìkhôngbaogiờbàtrảlời.
Cáikỷluậtimlặngấyđãđemlạihậuquảlàtrongtuviệnngườitalấy
mấttiếngnóicủaconngườivàtraochonhữngvậtvôtrivôgiác.Khithìquả
chuôngcủanhàthờlêntiếng,khithìchiếcnhạccủangườilàmvườn.Một
cáichuôngrấtkêu,đặtbêncạnhbàgácvàcóthểnghethấybấtcứởđâu
trongtuviện,vớinhữngnhịpkhácnhaunhưquamộtthứmáyviễnthoại;
báotấtcảmọihoạtđộngtrongsinhhoạtvậtchấtcủatuviện.Nócũngcóthể
dùngđểgọi,khicần,ngườinàyhayngườikháclênbuồngkhách;mỗingười,
mỗivậtđềucótínhiệuriêng.MẹNhấtlàmộtmột,MẹNhìlàmộtvàhai,
sáunămlàgiờlênlớp.Thànhrahọctròkhôngbaogiờbảo:Vàolớphọc,mà
chỉnói:đisáunăm.BốnbốnlàtínhiệucủabàDeGenlis.Tínhiệunày,nghe
thấyluôn.Nhữngngườinàokhôngphúchậu,thươngngườithìbảo:Đồquỷ
bốn.Mườichíntiếngbáohiệumộtsựviệclớnlao,đólàviệcmởcổngkhóa,
mộttấmsắtghêrợnlônhônhữngchốt,chỉquaytrênbảnlềkhinàoĐức
TổngGiámMụcđếntuviện.
Trừ Đức Tổng Giám Mục và người làm vườn như chúng tôi đã nói,
khôngcómộtngườiđànôngnàovàođượctuviện.Cáccôgáilưutrúcòn
đượcthấyhaingườinữa:Chatuyênúy,giáosĩBanès,giàvàxấu,màcácem
cóthểnhìnthấytrênsànhát,quamộtchấnsongsắt;ngườinữalàthầydạy
vẽ, ông Ansiaux, mà bức thư chúng tôi sơ lược nhắc đến đã gọi là ông
Ansiauxvàđặttênlàlãogià“còngkinhtởm".
Rõrànglànhữngngườiđànôngnàyđềuđãđượcchọnlọc.
Đólàcáinhàtukỳlạấy.
VIII
SAUQUẢTIMĐÁ
[114]
Saukhiđãmôtảcáivẻmặttinhthần,cũngnênnóivàilờivềhìnhdáng
vật chất của tu viện Petit Picpus. Độc giả cũng là mường tượng được ít
nhiều.
TuviệnPetitPicpusSaintAntoinechiếmhầuhếtdiệntíchcáihìnhthang
tạonêndocácphốPolonceau,DroitMur,phốnhỏPicpusvàcáingõcụtcòn
thấyghitênAumaraistrongcácbảnđồcũ.Bốnphốnàybaoquanhcáchình
thangấy,nhưmộtcáihào.Tuviệngồmcómấytòanhàvàmộtcáivườn.
Ngôinhàchính,nhìntoàndiệnlàsựnốitiếpcủanhiềungôinhàlaitạp,nếu
đứngtrêncaonhìnxuốngthìnhữngngôinhàđóvẽthànhhìnhmộtcáigiá
treocổnàylàcảcáikhúcnằmdàitheophốDroitMur,từphốnhỏPicpus
đếnphốPolonceau;gọngnhỏcủacộttreocổlàcáimặttiềncủamộtnhàcao,
màuxám,trôngnghiêmnghị,cógióngsắtnhìnraphốnhỏPicpus:Cáicổng
lớnsốnhà62ởcuốicáigọngnhỏnày.Vàokhoảnggiữamặttiềnngôinhà
cómộtcáicửacũthấp,hìnhtòvò,bụitrođãlàmbạcmàu,đầymạngnhện,
chỉmởmộthaitiếngđồnghồngàychủnhậtvàtrongnhữngtrườnghợphãn
hữuđưaquantàimộtnữtusĩ,rangoàituviện.Đólàcáicổngravàocông
khaicủanhàthờ.Cáikhuỷucủagiátreocổlàmộtgianbuồngvuông,nơi
làmlễmàcácbàxơgọilàDépense.Cáigọngdàilàphòngởcủabàmẹ,các
bàvàkhucácbàmớivàodòng.Gọngngắnlànhàbếp,nhàăn,songsongvới
nhàtukínvànhàthờ.Giữacổngsốnhà62vàgócngõcụtAumaraislànhà
lưutrúcủacáccôgáinhỏmàngoàiđườngkhôngtrôngthấyđược.Diệntích
cònlạicủahìnhthanglàkhuvườn,thấphơnmặtđườngphốPolonceaurất
nhiều,thànhranhữngbứctườngbaoquanhnhìntừbêntrongcaohơnlàtừ
bênngoài.Mặtvườnhơinhôlênmộtítởgiữamộtmôđất,trênmôđất
mộtcâythôngđẹp,nhọn,hìnhchópnón;từcâythôngấy,nhưtừcáinúm
tròncủamộtcáimộc,xuấtphátbốnlốiđilớnvàtámlốiđinhỏ,cứhailối
nhỏnằmgiữahailốilớn,thànhranếutuviệnhìnhtrònthìbảnđồcáclốiđi
sẽlàhìnhmộtcáithậptựđặttrênmộtbánhxe.Cáclốiđidàingắnđềudẫn
tớicácbứctườnglônhô,khôngđều,baoquanhkhuvườnvàđềucótrồng
phúcbồntử.Cuốivườncómộtlốiđilớntrồngnhữngcâybạchdươngto,
chạytừngôinhànátcủatuviệncũởgócphốDroitMurđếnngôinhàcủa
tiểutuviện,ởgócphốAumarais.Trướcmặttuviệnnhỏcómộtkhuvườn
vẫngọilàvườnnhỏ.Thêmvàođấymộtcáisânvàtấtcảnhữnggóc,những
xóhìnhthànhgiữacácngôinhà,nhữngbứctườngnhàgiam,thêmvàotoàn
bộviễncảnhvàxungquanh,cáidãymáinhàđen,bênkiaphốPolonceau,thì
cóthểhìnhdungđượctrọnvẹnnhàtuPetitPicpuscủacácbàBénédictines
cáchđâybốnmươilămnăm.Cáinhàtuthiêngliêngnàyđãđượcdựngtrên
một bãi đánh cầu nổi tiếng từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI mang cái tên:
“Sòngbạccủamườimộtngànconquỷ".
TấtcảnhữngphốấylànhữngphốcổnhấtcủaParis.NhữngcáitênDroit
Mur,Aumaraisrấtxưa;nhữngđườngphốmangnhữngcáitênấylạicònxưa
hơn.NgõAumaraistrướcđãmangtênngõMaugout;phốDroitMur từng
mangtênphốÉglantiers,
[115]
vìChúađãlàmchonởhoatrướckhiconngười
đẽođá.
IX
MỘTTHẾKỶSAUTẤMMẠNG
VìchúngtôiđangkểlạimộtsốchitiếtvềlịchsửcủatuviệnPetitPicpus
vàđãmạnhdạntrổmộtcáicửasổđểnhìnvàocáinhàkínđáonày,chúngtôi
cũng xin độc giả cho phép kể một chuyện nhỏ nữa, không liên quan đến
cuốnsáchnày,nhưngtiêubiểuvàbổíchvìchuyệnấychochúngtahiểu
rằngnhàtukínnàycũngcónhữngnhânvậtđộcđáocủanó.
Ở trong tu viện ngày trước có một bà già một trăm tuổi ở nhà tu
Fontevraultđến.TrướcCáchMạngbàđãsốngtrongxãhộithượnglưu.
thườngnhắcđếnngàiDeMiromesnil,ThượngThưBộTưPhápdướitriều
vuaLouisXVIvàmộtbàChánhÁnmàbàrấtquenthuộc.Điềuthíchthú
tựhàocủabàlàluônnhắcđếnhaicáitênấytrongbấtcứcâuchuyệnnào.Bà
nóirấtnhiềuđiềukỳdiệuvềtuviệnFontevrault,bàbảonónhưlàmộtthành
phốvàởtrongtuviệncócảnhữngđườngphố.BànóigiọngPicardlàmcho
cáccôlưutrúbuồncười.Nămnàobàcũngkhấnnguyệnlạimộtlầnvàkhi
làmlễkhấnnguyện,bànóivớivịLinhMụcchủlễ:“ĐứcChaSaintFrançois
đãtraochoĐứcChaSaintJulien,ĐứcChaSaintJulienđãtraochoĐứcCha
SaintEusèbe,ĐứcChaSaintEusèbeđãtraochoĐứcChaSaintProcope…
vànhưthếconxintraochocha”.Cáccôgáilưutrúthahồcười,khôngphải
cườithầm,màcườisautấmmạngchemặt.Nhữngtiếngkhúckhíchđáng
yêunénlạikhiếncácmẹtưvấncaumày.
Mộtlầnkhácbàlãotrămtuổiấykểlạichuyệnxưa.Bàbảokhibàcòntrẻ,
cáctusĩdòngBernardinschẳngchịuthuabọnlínhngựlâmpháothủ.Thậtlà
mộtthếkỷồnào,nhưngđólàthếkỷ18.BàkểlạitụccủaxứChampenoise
vàxứBourgogneuốngbốnthứrượu.TrướcCáchMạngkhimộtnhàquyền
quý,mộtvịThốngChế,mộtÔngHoàng,mộtCôngTước,mộtôngnghịđi
ngangquamộtthànhphốxứBourgognehayxứChampenoise,thìpháiđoàn
thànhphốđếnchúcmừngvàdângrượutrongbốncáibáthìnhconthuyền
bằngbạc,đựngbốnthứrượukhácnhau.Bátthứnhấtghi:Rượukhỉ,bátthứ
hai:Rượusưtử,bátthứba:Rượucừuvàbátthứtư:Rượulợn.Bốnchữghi
chúđónóilênbốnbậcthangmàngườisayrượulầnlượttụtxuống.Độsay
thứnhấtlàmchongườitavuicười,độsaythứhailàmchongườitatứcgiận,
độsaythứbalàmchongườitađầnđộn,độsaythứtưlàmchongườitahóa
súcvật.
Bàgiấuởtrongmộtcáitủluônluônkhóamộtvậtbímậtmàbàquýlắm.
KỷluậtnhàtuFontevraultkhôngcấmđiềuđó.Bàkhôngchoaixemvậtquý
ấy.Bàđóngcửaphòng,kỷluậtcủadòngtuchophépvàbàgiấumọingười,
mỗikhibàmuốnngắmvậtấy.Nếungoàihànhlangcótiếngngườiđi,tứcthì
bàđóngcửatủhếtsứcnhanhvớiđôibàntaygiàyếucủabà.Nếuainhắcđến
vậtđó,thìbàimlặngngay,tuybàxưanayvẫnhaynói.Nhữngngườitò
nhấtcũngđànhchịuthuatrướcsựimlặngcủabàvànhữngngườibềnbỉ
nhấtcũngphảilùitrướcquyếttâmcủabà.Chuyệnấycũnglàđầuđềbàntán
củatấtcảnhữngaivôcôngrồinghề,haybuồnchántrongtuviện.Vậtquý
báuvàbímậtấy,cáikhotàngcủabàlãotrămtuổiấylàcáigì?Chắclàmột
quyểnThánhKinh,mộtchuỗitrànghạtđặcbiệt,mộtthánhtíchnàochăng?
Ngườitathahồphỏngđoán.Khibàlãochết,ngườitachạyvộiđếncáitủ,
vộivượtcảlễđộ,ngườitamởtủvàtìmthấyvậtđó,bọctrongbalầnvảinhư
mộthìnhthánh.NólàmộtcáiđĩaFaënzacóvẽhìnhnhữngthầnáitìnhbay
bổnglêntrờivàbịmộtđoàndượcsĩđuổitheonhữngốngtiêmkhổnglồ.
Cuộcsănđuổinàyđiểmxuyếtkhôngítvẻmặtcaucóvànhiềudángđiệu
khôihài:Mộtthầnáitìnhxinhxắnđãbịxiênthủng,giãygiụa,đậpđôicánh
nhỏ,cốchạythoát.Nhưngthằnghềkiacườimộtcáchquỷquái,ghêrợn.Ý
nghĩa:Áitìnhthuacơnđaubụng.Cáiđĩangộnghĩnhnày,cáiđĩacólẽđã
gợichoMolièremộtmànhàikịchnăm1845,vẫnhaycònbàybán ởcửa
hàngbánđồcũphốBeaumarchais.
Bàgiàkhôngmuốntiếpkháchnàobênngoài,bởivì,theoýbà,cáiphòng
tiếpkháchbuồnquá.
X
NGUỒNGỐCDÒNG“CHẦUMÌNHTHÁNHHÀNG
NGÀY”
Vảlạicáiphòngkháchgầnnhưnhàmồấymàchúngtôiđãpháchọa,chỉ
làmộtđặcđiểmriêngcủatuviệnnày:Phòngnóichuyệncủacáctuviện
kháckhôngnghiêmnghịnhưvậy.ĐặcbiệtởtuviệnphốTemple,thựcrathì
thuộcmộtdòngtukhác,cửavánđenđượcthaybằngnhữngmàncửamàu
nâuvàcảphòngnóichuyệnnữalàmộtphòngkháchcósàngỗ,cửasổ
viềnsatrắngvàởtrêntườngcóđủtấtcảcácthứkhungảnh,mộtchândung
củamộtbàBénédictinesmặtkhôngcómạngche,nhữngtranhhoasơndầu
vàcảcái“ĐầuThổ”
[116]
nữa.
TuviệnphốTemplenàytrướclàtuviệncủacácbàBénédictinesdòngtu
“Chầu Mình Thánh Hàng Ngày”, khác các bà Bénédictines thuộc phái
Cîteaux.Dòngtu“ChầuMìnhThánhHàngNgày”khônglâuđờilắm,lịchsử
củanókhôngquáhaitrămnăm.Năm1649“ThánhThể"bịxúcphạmhai
lần, chỉ cách nhau vài ngày ở trong hai nhà thờ thành phố Paris, nhà thờ
SaintSulpice vànhàthờSaintJean Grève,mộtsự xúcphạmghê gớm
hiếmthấylàmchonhândâncảthànhphốxúcđộng.ĐứcGiámMụcSaint
GermainDesPrésđãphảiralệnhtổchứcmộtđámrướcthánhtrọngthể
đủmặtcácgiáosĩđịahạtngàivàcóĐứcChasứthầnTòaThánhlàmlễ.
Nhưngsựchuộctộiấy,đốivớihaibàngoanđạođángkính,bàCourtin,Hầu
TướcDeBoucsvàbàHầuTướcChâteauvieuxthìvẫnkhôngđủ.Việcxúc
phạmđến“ThánhThểrấtthiêngliêng”,tuyrằngchốclát,vẫnluônámảnh
linhhồnmộđạocủahaibà.Đốivớihaibàtộiấychỉcóthểchuộclạivớimột
sự“ChầuMìnhThánhHàngNgày”trongmộttuviệnnữ:Cảhaibà,một
năm1652,mộtbànăm1653,đãtặngchomẹCatherineDeBar,còngọi
mẹThánhThể,nữtusĩdòngBénédictines,nhữngsốtiềnlớnđểlập,vớimục
đích sùng đạo ấy, một trưởng viện dòng Saint Benoît. Lệnh đầu tiên cho
phépmẹCatherineDeBarlậptuviệndoĐứcChaDeMetz,ViệnTrưởngtu
việnSaintGermainkývớiđiềukiệnlànhữngcôthiếunữ“chỉđượcvàotu
việnnàynếuđemtớimộtlợitứcbatrămfrancs”,nghĩalàphảicómộtcái
vốnsáungànfrancs.SaulệnhcủaĐứcChaSaintGermainthìcósắcchỉcho
phépcủanhàvuavàtấtcảhiếnchương,quychếcủatuviệnvớisắcchỉcủa
nhàvuađềuđãđượcđăngkýnăm1654ởViệnQuảnLýTàiChínhQuốc
GiatrongPhápViệnnhàvua.
Đólà nguồn gốc và sự công nhậnchínhthứccủatu viện “Chầu Mình
ThánhHàngNgày”ởParis.Tuviệnthứnhấtcủadòngnàyđượcxâydựng
hoàn toàn mới ở phố Cassette với tiền của hai bà De Boucs và De
Châteauvieux.
Dòngtunày,nhưngườiđãbiết,khôngphảicùngmộtdòngvớicác
Bénédictines gọi là dòng Cîteaux. Dòng này thuộc Tu Viện Trưởng Saint
GermainDesPrés,cũngnhưcácbàSacréCœurthuộcsựchỉhuycủacácbề
trên Jésuites và các bà phúc thiện thuộc sự chỉ huy của các bề trên dòng
Lazaristes.
DòngnàycũngkháchẳndòngcácbàBernardinescủatuviệnPetitPicpus
mà chúng tôi vừa phác họa cảnh bên trong. Năm 1657 Giáo Hoàng
Alexandre VII đã cho phép trong một thông lệnh đặc biệt, các
Bernardines Bénédictines ở tuviện Petit Picpus “Chầu Mình Thánh Hàng
Ngày”nhưcácbàBénédictinesdòng“ThánhThể”.Tuyvậyhaidòngtunày
vẫnđứngriêngrẽ.
XI
TUVIỆNPETITPICPUSKHÔNGCÒNNỮA
ĐầuthờikỳQuânChủPhụcHưng,tuviệnPetitPicpussuytàn,trongsự
suytànchungcủacảdòngtunàysauthếkỷ18,cùngvớitấtcảcácdòngtu
CôngGiáonóichung.Chiêmngưỡngcũngnhưcầunguyệntrờilàmộtnhu
cầutinhthầncủanhânloại;nhưngcũngnhưtấtcảcáigìmàCáchMạngđã
tácđộngđến,nhucầunàycũngsẽthayđổivàtừchỗchốnglạisựtiếnbộ
hội,nóđãtrởthànhthuậnlợichosựtiếnbộấy.
TuviệnPetitPicpusvắngvẻđirấtnhanh.Năm1840tuviệnnhỏkhông
cònnữa.Nhàlưutrúcũngkhôngcòn.Khôngcònnhữngbàgià,cũngkhông
cònnhữngcôgáibé.Loạinàythìchết.Loạikiathìđi.Volaverunt(Họđã
bayđi).
Kỷluậtcủadòng“ChầuMìnhThánhHàngNgày”khắckhổquálàmcho
mọingườisợ:Ngườitangạikhôngmuốnvàodòng.Dòngkhôngthêmđược
tínđồ.Năm1848,đâyđócònmộtvàibàphụcvụ,nhưngxướngThánhKinh
thìkhôngcònai.Trướcđâybốnmươinămcòngầnmộttrămbà,cáchđây
mườilămnăm chỉ còn haimươitám.Bâygiờ còn được bao nhiêu?Năm
1847, Mẹ Nhất còn trẻ, điều này chứng tỏ là phạm vi những người được
chọnrúthẹpđi.MẹNhấtchưađầybốnmươituổi.Càngvắngthìcàngmệt
nhọc;côngviệccủamỗingườinặngnhọchơn.Bâygiờngườitathấyđãđến
gầncáithờikỳchỉcònđộmươimườihaiđôivaiđaukhổvàcúikhomđể
gánhváccáikỷluậtnặngnềcủaSaintBenoît.Cáigánhnặngkhắcnghiệtấy
vẫnnguyênvẹnkhituviệnvắngvẻcũngnhưlúcđôngngười.Nónặngtrĩu,
nóđèbẹpconngườichonênhọchếtdần.Khitácgiảcuốnsáchnàycòn
Paris,haibàđãchết,mộtngườihaimươilămtuổi,mộtngườihaimươiba
tuổi.BànàycóthểnóicáilờicủaJuliaAlpinula:“Tôinằmđây,tôiđãsống
haimươibanămtròn".
[117]
Vìsựsuyđồiấymàtuviệnđãthôikhôngđảm
nhậnviệcgiáodụccáccôgáinhỏ.
Chúngtôikhôngthểđiquacáinhàkỳlạnày,cáinhàkhôngaibiết,tối
tăm, mà không vào, không dắt theo những người cùng đi với chúng tôi,
những người đang nghe chúng tôi kể câu chuyện buồn thảm của Jean
Valjean,chắccũngcómộtvàibạnthấylàbổíchchohọ.Chúngtađãnhìn
quavàocáituviệnđầyrẫynhữngtụchànhđạocũkỹmàrấtmớilạđốivới
chúngtabâygiờ.Đólàcáivườncấm:Hortusconclusus.
[118]
Chúngtađãkể
chitiếtcủanơinàymộtcáchtỉmỉvàkínhcẩn,trongchừngmựckínhcẩn
tỉmỉcóthểdunghòanhauđược.Chúngtôikhônghiểuđượctấtcảmọiđiều,
nhưngchúngtôikhôngthóamạcáigì.Chúngtôiđứngởgiữa,cùngcáchxa
cáitunghôcủaJosèpheDeMaistre,dẫntớithầnthánhhóakẻđaophủvàcái
cườingạonghễcủaVoltairechếgiễucảcâythậptự.Lýluậnkhônghợp
củaVoltaire,nóiquamộtchútthôi;bởivìVoltairecũngcóthểbàochữacho
JésusChristnhưđãbàochữachoCalasvàđốivớicảnhữngaikhôngtin
tưởngởnhữngchuyệnđầuthaicủathầnthánhthìýnghĩacủathậptựgiá
gì?Làbậchiềnbịgiếthại.
ỞthếkỷXIXýthứctôngiáotrảiquamộtcuộckhủnghoảng.Ngườita
quênđinhiềuchuyện,nhưthếlàđúng,quýhồlàkhiquêncáinàythìhọc
đượccáikhác.Đừngđểchỗhổngtrongtráitimconngười.Cópháđổ,đó
cũnglàmộtviệctốt,nhưngvớiđiềukiệnphảicóxâydựngtiếptheo.
Trongkhichờđợi,tahãynghiêncứunhữngcáikhôngcònnữa.Cầnphải
hiểunhữngcáiđó,dùchỉđểtránhnhữngcáiđóthôi.Nhữngcáibắtchước
quákhứmangnhữngtêngiảvàdễdàngtựnhậnlàtươnglai.Cáibóngma
hiệnvềấylàquákhứđãtrìnhgiấythônghànhgiả.Chúngtaphảithấycái
bẫyđóvàphảiđềphòng.Quákhứcómộtbộmặt;sựmêtínvàmộtcáimặt
nạlàsựgiảdối.Tahãyvạchrõbộmặtkiavàhãygiậtbỏcáimặtnạnọ.
Còncáctuviện,đólàmộtvấnđềphứctạp.Vấnđềvănminh:Vănminh
kếtáncáctuviện;vấnđềtựdo:Tựdobảovệcáctuviện.
QUYỂNVII
TRONGDẤUNGOẶCĐƠN
I
NHÀTU,ÝNIỆM
Quyểnsáchnàylàmộttấmthảmkịchmànhânvậtthứnhấtlàvôbiên.
Conngườilànhânvậtthứhai.
Thếrồi,vìtrênconđườngcủachúngtacómộtnhàtu,chúngtaphảiđi
vàonhàtuấy.Vìsao?Bởivìnhàtu,PhươngĐôngcó,PhươngTâycó,ngày
xưacó,ngàynaycũngcó,đạothiênnhiên,ĐạoPhật,ĐạoHồicũngnhưđạo
Catholiquecũngcó.Nhàtulàmộtbộmáyquanghọcmàconngườidùngđể
soivàovôbiên.
Đâykhôngphảilàchỗkhaitriểnquámứcđộmộtvàiýniệm,tuyvậy,
mặcdầugìngiữtriệtđểsựdèdặt,nhữnggiớihạnvàcảniềmcôngphẫn,
chúngtôiphảinóirằng,mỗikhigặptrongmộtconngườicáivôbiên,được
hiểuđúnghayhiểusai,chúngtôicũngcảmthấymộtniềmtônkính.Ởtrong
nhàthờDoThái,trongthánhthấtĐạoHồi,trongchùaPhật,trongmiếumạo
củangườidađỏ,ởđâucũngcómộtmặtxấuxamàtaghêtởmvàmộtmặt
caosiêumàtatônthờ.Mộtsựchiêmngưỡngchotrítuệ,mộtsựmơmộng
vôbiên;ánhsángphảnchiếucủaChúa,trêncácbứctườngnhânloại.
II
NHÀTU,SỰKIỆNLỊCHSỬ
Đứngvềphươngdiệnlịchsử,phươngdiệnlýtrívàchânlý,chếđộnhàtu
đềubịkếtán.
Cácnhà tu,khiquá đôngtrongmột nước,lànhững cáinútlàm nghẽn
giaothông,nhữngtổchứckềnhcàngvướngvít,nhữngtrungtâmlườibiếng
ởnhữngchỗphảicónhữngcơsởlaođộng.Nhữngnhàtuđốivớitậpthể
rộnglớncủaxãhộicũngnhưtầmgửimọctrêncâysồi,nhưcáimụncóc
mọctrênthânngười.Nómàpháttriển,phìnhra,thìxãhộinghèokhổđi.
Chếđộnhàtu,tốttrongthờikỳpháttriểnđầutiêncủacácnềnvănminh,cần
thiếtđểlàmgiảmbớtbằngtinhthầncáiphầntànbạo,manrợ,trởthành
hạichocácdântộcđangthờitrángkiện.Vàđếnlúcnóđãlỏnglẻovàđivào
thờikỳrờirã,vôkỷluật,màvẫnđượccoilànhữngtấmgương,thìnótrở
thànhxấuxavìtấtcảnhữnglýdođãkhiếnnócólợiíchtrongthờikỳtrong
sángcủanó.
Cáitụctukínđãhếtthời.Cácnhàtukín,cóíchtronggiaiđoạnsơkhai
củacôngviệcgiáodụctrongnềnvănminhhiệnđại,đãtrởthànhtrởngại
chosựlớnmạnhvàcóhạichosựpháttriểncủavănminh.Đứngvềmặttổ
chứcxãhộivàphươngthứcđàotạoconngười,nhữngnhàtucóbổíchhồi
thếkỷthứX,đãtrởthànhphảingờvựcởthếkỷXVvàđếnthếkỷXIXthì
đángghét.Cáibệnhphongnhàtuấyđãgặmgầnđếntậnxươngtủyhaiquốc
giarựcrỡ:NướcÝvànướcTâyBanNha,mộtnướccóánhsáng,mộtnước
làvinhquangchóilọicủacảChâuÂutrongnhiềuthếkỷ.Thếmàngàynay
haiquốcgianổitiếngnàymớibắtđầuphụchồinhờcáichếđộđiềudưỡng
tốtlànhvàmạnhmẽcủa1789(CáchMạngPháp1789).
Đặc biệt nhà tu Tây Ban Nha thì thật thê thảm. Trong bóng tối, dưới
nhữngvòmđầysươngmù,nhữngmáitrònđầybóngđen,sừngsữngnhững
bànthờđồsộnhưthápBabéliques,caonhưnhữngnhàthờ;trongnhàtuấy
có những dây xích lủng lẳng trong bóng tối với những thập tự giá trắng
khổnglồ;trongnhàtuấynhữngtượngJésusChristlớn,bằngngàvoi,trần
truồngnằmtrêngỗmunđen;khôngchỉrớmmáumàđầmđìamáu;vừaghê
rợn,vừahuyhoàng,vớikhuỷutaygiơxương,vớibánhchèchằngchịt,với
nhữngvếtthươnggiơthịt,đầuđộimũgaibạc,đóngđinhvàng,vớinhững
máutrêntránbằngngọchồngbảovàtrongmắtnhữnggiọtnướcmắtbằng
kimcương.Nhữnghạtkimcương,nhữnghạthồngbảonhưướt,khiếncho
nhữngconngười,mặtchemạng,quỳởdưới,khóctrongbóngtối,nhữngcon
ngườimàlưng,sườnthâmtímbởinhữngmũinhọncủachiếcdâylưng,của
chiếcroida,màđôivúépnátdướimảnhgiápmâyđan,đầugốiloétvìmãi
quỳcầunguyện.Nhữngngườiphụnữấytưởngmìnhlàvợ,nhữngbóngma
tưởng mình là thiên thần. Những người phụ nữ ấy có suy nghĩ không?
Không. Có ước muốn không? Không. Có yêu thương không? Không.
sống không? Không. Thần kinh của họ đã trở thành những khúc xương;
xươngcủahọđãtrởthànhđá.Mạngchemặtcủahọđanbằngbóngđêmdày
đặc.Hơithởcủahọdướitấmmạngtươngtựnhưhơithởbithảmcủacái
chết.MẹNhất,mộthồnma,thầnthánhhóahọvàkhủngbốhọ.Tinhthần
trinhkhiếtcủaChúaởđó,cứngnhắcdữdội:NhữngnhàtuxưacủaTâyban
Nhalàthếđó.Hangổcủasựtínngưỡngkinhkhiếp.Hanghầmcủagáiđồng
trinh,nhữngchốnnhữngnơihungdữ.
TâyBanNhaCatholiquecònLaMãhơnchínhLaMã.NhàtukínTây
BanNhalànhàtuthuầntúyCatholique.Ngườitathấyởđóhơihướngcủa
PhươngĐông.ĐứcTổngGiámMụclàmộtthứ«kislaraga»củatrời.Khóa
chặtvàrìnhmòcảcáicungcấmgiamgiữnhữnglinhhồngiànhchoChúa.
Cômụlàcungnữ,giáosĩlàhoạnquan.Trongmơnhữngcôgáisùngđạo
được chọn hầu chăn gối Chúa. Ban đêm, người thanh niên trẻ đẹp, trần
truồng,từtrênthậptựgiábướcxuốngvàlàmchocảphòngtukínkhoáilạc.
Những bức tường cao ngăn cách nàng vương phi mộ đạo kia, mà Chúa
thượnglàngườibịđóngđinhtrêncâythánhgiávớimọilạcthúcủacuộc
đời.Mộtcáinhìnlọtrangoàilàmộtsựthấttiết.Cáiinpace
[119]
thaythếcho
cáibọcda.ỞPhươngĐôngngườitanémxuốngbiển,ởPhươngTâyngười
tavùixuốngđất,cảhainơi,ngườiphụnữquờquạngđôicánhtay:người
nàydìmgiữadòngngười,ngườikiavùitronghố.Đâyngườichếtchìm,kia
ngườichếtchôn.Mộtcảnhsonghànhkinhkhủng.
Nhữngkẻbàochữachoquákhứ,ngàynaykhôngthểchốicãinhữngđiều
đó,đãgiảtảngcườixòa.Ngườitađãphổbiếnmộtbiệnpháptiệnlợivàlạ
lùng,làbưngbít,thủtiêutấtcảnhữngpháthiệncủalịchsử,phủnhậnnhững
điềubìnhluậncủatriếthọc,lẩntránhtấtcảnhữngsựviệclàmchohọlúng
túngvàtấtcảnhữngchuyệnđentối.Mộtsốngườitinhranhbảo:“Chỉđể
khoatrương”.Mộtsốthằngkhờlặplại:“Khoatrương”.JeanJacques:Khoa
trương. Diderot: Khoa trương. Voltaire nói về Calas, La Barre và Sirven:
Khoatrương.TôikhôngbiếtgầnđâyaiđãchứngminhrằngTacitelàmộtkẻ
khoatrương,rằngbạochúaNéronlàmộtnạnnhânvànhấtlàbảophảirỏ
nướcmắtxótxachosốphận“củagãHolopherneđángthương”.
Những sự việc không phải dễ đảo ngược, sự việc cứ kiên trì tự báo.
Ngườiviếtquyểnsáchnày,chínhmắtđãtrôngthấycáchBruxellestámdặm,
nơiđólàdấuvếtcủathờikỳTrungCổmàaicũngcóthểmótayđược;ởnhà
tuVillers,nhữngcáihố“bỏquên”giữacánhđồngcỏ,trướcđâylàsânnhà
tuvàởbênbờsôngDyle,bốncáihầmđá,nửangầmsâudướiđấtnửamặt
nước.Đólànhữnginpace.Mỗicáihầmấycònmộtmảnhcửasắt,mộthố
vàmột cáicửasổ cógióngsắt,bênngoài caohơnmặt nướcsáutấc,bên
trongcaohơnmặtđấthaimét.Gầnmétrưỡinướcchảybênngoàitường.Đất
lúcnàocũngẩmướt.Ngườiởtrongcáiinpacenằmngaytrênmặtđấtẩm
ấy.Trongmộtcáihầmcómộtkhúcgônggắnvàotường,trongmộtcáihầm
kháccómộtthứhộpvuônglàmbằngbốntấmđá,ngắnkhôngđủđểnằm,
thấpkhôngđủđểđứng.Ngườitabỏvàođómộtconngườivàđậylênmột
nắpđá.Tấtcảcáiđócóthực,sờsờtrướcmắt,dướitay.Cóthực,nhữngcái
inpaceấy,nhữngcáihầmấy,nhữngcáibảnlềsắt,nhữngchiếccùm,những
cáicửasổcao,nướcsôngchảybêncạnhngangtầm,cáihòmđávớinắpđá
đóngkínnhưmộtcáimồ,chỉkhácởchỗxácmaởđâylàngườisống.Cái
đấtbùnấy,cáihốtiêuấy,nhữngbứctườngrỉnướcấy“khoatrươnglàm
sao!”
III
TÔNTRỌNGQUÁKHỨVỚIĐIỀUKIỆNNÀO?
Nhàtu,nhưtrướckiaởTâyBanNhavàbâygiờởTâyTạng,đốivớivăn
minhlàmộtthứbệnhlao.Nóchặnđứngmạchsống.Nólàmchodânsốsụt
hẳnđi,làmvãnngườiđi.Vàonhàtukíncũngnhưbịhoạn.Nhàtukínđã
một tai họa ở Châu Âu. Phải thêm vào đó tất cả những áp bức kiềm chế
lươngtri,nhữngvụkhấnnguyệnmiễncưỡng,chếđộphongkiếndựavào
chếđộnhàtukín,chếđộtrưởngnamdốcvàonhàtukíncáisốconthừa
tronggiađình,nhữngcảnhtànbạotavừanóiđến,cáccáiinpace,nhữngcái
miệnggắnxi,nhữngbộócbưngkín,baonhiêutrítuệthôngminhxấusốbị
giamgiữtronglờikhấnnguyệnvĩnhviễn,cáitrò“mặcáodòng”chônsống
nhữnglinhhồnđangsống.Cộngnhữngnhụchìnhcánhânvàonhữngsuy
đồidântộc,thìbấtcứbạnlàngườithếnào,bạnsẽphảirùngmìnhghêtởm
trướccáiáothầytuvàcáimànchemặt,haitấmvảiliệmdoconngườisáng
chếra.
Thếmàởmộtvàiđiểm,ởmộtvàinơi,bấtchấptriếthọc,bấtchấpsựtiến
bộ,cáitinhthầnnhàtukínvẫntồntạidằngdai,giữathếkỷXIXvàmộtsự
táikhởikỳquặccủakhuynhhướngkhổhạnhđanglàmchochếđộcổhủcứ
muốntồntạimãimãigiốngnhưlọnướchoađãtrởmùivẫnđòiđượcthoa
vàomáitóc,concáươnvẫnmuốnđượcngườiăn,chiếcáotrẻconvẫnđòi
mặcvàochongườilớnvàsựâuyếmcủanhữngxácchếtmuốntrởvềôm
hônngườisống.Chiếcáocũbảo:Đồvôơn,tađãchechởchongườitrong
nhữngngàygiómưa,lạnhrét,saobâygiờngườikhôngthèmnhờtanữa?
Concábảo:Tatừbiểnkhơivềđây.Mùihươngbảo:Xưatalàhoahồng.
Xácchếtbảo:Tađãyêudấucácngười.Tuviệnnói:“Tađãlàmchocác
ngườivănminhhơn”.Chỉcómộtcâutrảlờichotấtcảnhữngcâunóiấy:
“Vâng,xưakia!”
Mơướcsựtồntạivôtậncủanhữngcáiđãchếtvàquyềnthốngtrịcủa
nhữngxácướp,khôiphụclạinhữngnguyênlýđãtàntạ,thếpvànglạinhững
cáikhungđãnhạt,tôđắplạinhữngnhàtukín,banphúclạinhữnghộpthánh
vật,tranghoànglạichonhữngtàgiáo,tiếpsứcchonhữngcuồngtín,tracán
lạichonhữngcầnrẩynướcthánhvànhữngthanhgươm,khôiphụcchếđộ
nhàtukínvàchếđộquânphiệt,tintưởngrằngcàngnhiềukẻănbámthì
hộiloàingườisẽđượccứuvớt,đặtcáiáchcủaquákhứlêncổhiệntại,thật
làkỳlạ.Thếmàcũngcónhữnglýthuyếtgiabảovệnhữnglýthuyếtấy.Họ
cũnglànhữngngườithôngthái,trítuệlớn,họsửdụngmộtbiệnpháprất
đơngiản: Họquétlênquákhứ mộtnướcsơn màhọgọilàtrật tựxãhội,
quyền của Chúa, đạo lý, gia đình, tôn kính tổ tiên, uy quyền xưa, truyền
thống thiêng liêng, tôn giáo và họ bô bô lên khắp nơi: Hãy coi đây, hỡi
nhữngngườilươngthiện,nhữngngườihiểubiết,hãydùngcáinày.Cáikiểu
lýluận ấyđãcũ rích.NhữngthầycúngLaMãvẫndùng, họquétvôi lên
mìnhmộtconbòcáiđenvàtuyênbố:Đâyconbòcáitrắng!«Boscretatus».
Vềphầnchúngtôi,đôikhiởnơinày,ởnơikhác,chúngtôitôntrọngquá
khứvàbấtcứởđâuchúngtôicũnggiữkínkhôngđộngchạmđếnquákhứ,
chỉ cần là quá khứ đã chếtthì cứ nằmyên. Nếu nó cứ muốn sống lại thì
chúngtôiđảphánóvàchúngtôicốgắnggiếtchếtnó.Dịđoan,mêtín,nước
đôi,giảđạođức,thànhkiến,những contrùngấymặcdùlàtrùng,vẫncố
bámlấycuộcsống,nhữngcáihìnhdánghơikhóiấycócảnanhvàcảvuốt.
Phảivậtlộnvớichúng,tuyênchiếnvớichúngvàđánhchúngkhôngngừng,
vìđâylàmộtcáitaihọaoannghiệtcủanhânloại:Làmãimãiphảiđánhvới
nhữngbóngma.Bóngmathìkhómàtómđượccổ,khómàquậtngã.
MộtnhàtukínởnướcPháp,giữacáigiờchínhngọcủathếkỷ19,đó
mộtđàncúđốiđầuvớiánhsángbanngày.Mộtnhàtukín,mộttộiphạmquả
tangvềkhổhạnhgiữacáixãhộicủa89của1830và1848.
[120]
LaMãnởrộ
giữaParis,quảlàmộtđiềulầmlẫnvềthờiđại.Bìnhthường,đểlàmtanmột
lầmlẫn vềthờiđại,chỉcần bảonhắclại cáisố nghìntrongniên đạithôi.
Nhưngchúngtakhôngsốngtrongthờibìnhthường.
Hãychiếnđấu!Chiếnđấunhưngcóphânbiệt.Bảnchấtcủachânlý
khôngbaogiờcựcđoan.Chânlýcócầngìphảicườngđiệu.Cócáiphảitiêu
diệt,cócáichỉcầnsoisángvànhìnvào.Nhìnnghiêmchỉnhvàđộlượng,
sứcmạnhnàobằng!Khôngphảiđemlửađếnnơichỉcầncóánhsángsoirọi.
Vậynên,vìsốngởthếkỷ19,nóichung,chúngtôiphảnđốichếđộtukín
khổhạnhbấtcứởmộtdântộcnào,bấtcứởChâuÁ,ởChâuÂu,ởẤnĐộ
hayởnướcThổNhĩKỳ.Nóinhàtunghĩalànóiaođầmlầylội.Uếkhíởđây
làdĩnhiênvàaotùlàmhạivệsinh;hơinướcbốcmenlàmcácdântộclên
cơnsốt,khôhéodần,nhữngnhàtulantrànkhắpnơitrởthànhmụnnhọtAi
Cập.Chúngtakhôngthểkhôngrùngmìnhkinhsợkhinghĩđếnnhữngnước
màbọnthầytu,fakirsvàdervichesnhúcnhúcnhưlàsâubọ.
Nóinhưvậyxong,vẫncóvấnđềvềtôngiáo.Vấnđềnàycónhữngmặt
huyềnbíhầunhưghêgớm.Tahãynhìnthẳngvàovấnđềnày.
IV
NHÀTUVỀPHƯƠNGDIỆNNGUYÊNTẮC
Nhiềungườihọpnhauvàsốngchungvớinhau.Căncứtrênquyềngì?
Quyền tự do lập hội. Họ đóng cửa ở trong nhà của họ. Theo quyền gì?
Quyềncủamọingườimở hayđóngcửanhàmình.Họkhôngđirangoài.
Theoquyềngì?Quyềntựdođilại,trongđóvôhìnhchungcóquyềnởtrong
nhàcủahọ.Ởđấy,ởtrongnhàhọ,họlàmgì?
Họnóisẽ,họluônluônnhìnxuống,họlaođộng,họtừbỏcuộcđờixa
hoa, từ bỏ thành thị, những cái vui thể xác, lạc thú, hư danh, kiêu hãnh,
quyềnlợiriêng.Họmặcđồlengaihayđồvảithô.Khôngmộtaitrongbọn
họcócáigìlàcủariêng.Khivàođấy,kẻgiàutrởthànhnghèo,củariênghọ
có,họđemchomọingười.Kẻmàngườitavẫngọilàquýphái,quýtộc,ngài
lãnhchúaphongkiến,ởđâybìnhđẳngvớingườinôngdân.Buồngtucủa
mọingườiđềugiốngnhau.Mọingườiđềuhúitóc,đềumặcmộtthứáotu,
đềuănmộtthứbánhđen,ngủtrênmộtthứổrơmvàchếttrêncùngmộtthứ
tro.Cùngmộtcáibịtrênlưng,cùngmộtsợidâythừngquanhcật.Nếukỷ
luậtlàđiđất,tấtcảmọingườiđềuđiđất.Cóthểcómộtônghoàngtrongbọn
họ,ônghoàngấycũnglàcáibóngâmthầmnhưnhữngcáibóngngườikhác.
Khôngcòntướcvịgìnữa.Tênhọcũngmất,chỉcòncótênriêngthôi.Tấtcả
mọingườicúiđầunhưnhau,dướinhữngcáitênrửatộibìnhđẳng.Họđãthủ
tiêucáidâyhọhàngruộtthịtvàdựnglêntrongtậpthểcủahọcáidâyhọ
hàngtinhthần.Họkhôngcóhọhàngnàongoàiloàingườinóichung.Họ
cứugiúp người nghèo, họ trôngnomngười ốm. Họ bầu lên nhữngngười
điềukhiểnhọ.Họxưnghôvớinhau:Anh,tôi.
Bạnngắtlờitôivàkêulên:Thếlàmộtnhàtulýtưởngrồi.Chỉcầnlàmột
nhàtuthôi,cũngđủchotôiphảichúýrồi.Vìthếtrongquyểntrêncủabộ
sáchnàytôiđãnóiđếnmộtnhàtumộtcáchkínhcẩn.Nếutakhôngnóiđến
thờikỳTrungCổ,khôngnóiđếnChâuÁ,khôngbànđếnvấnđềlịchsử
chínhtrị,nếuchỉnhìnvấnđềvềphươngdiệnthuầntúytriếthọc,bỏtấtcả
nhữngchuyệntranhcãi,vậnđộngvàvớiđiềukiệnlànhàtudựatrênnguyên
tắchoàntoàntựgiácvàchỉcónhữngngờitựnguyệngianhập,thìtôiluôn
luônnhìntậpthểnhàtuđóvớimộtsựchúýnghiêmchỉnhvàkínhcẩnvề
vàiphươngdiện.Ởđâucósựsốngchunglàcócôngxã;vàởđâucócôngxã
là có công quyền. Nhà tu là sản phẩm của công thức: Bình đẳng, bác ái.
Chaoôi!Tựdosaomàvĩđạithế!Ôi!Sựbiếnhóahuyhoàngbiếtbao!Chỉ
cầnTựDolàđủđểbiếnnhàtuthànhmộtchínhthểCộngHòa.
Tahãybàntiếp:
Nhữngngườiđànôngấy,nhữngngườiđànbàấy,sốngbêntrongbốnbức
tườngnày,họmặcquầnáolenthô,họbìnhđẳng,họgọinhaulà“anhem”.
Haylắm.Nhưnghọcònlàmcáigìkhácnữachứ?
Phải.Cáigì?Họnhìnngắmbóngtối.Họquỳgốixuống.Họchắptaylại.
Thếlànghĩagì?
V
SỰCẦUNGUYỆN
Họcầunguyện.Cầunguyệnai?ChúaTrời.CầunguyệnChúaTrời.Cầu
ấycóýnghĩagì?
Cócáivôbiênởngoàichúngtakhông?Cáivôbiênấycóphảilànhấtthể
không,cótựnótồntạikhông.Cóvĩnhcửukhông?Cóphảinhấtđịnhnó
thểchấtbởivìnólàvôbiênvànếunóthiếuthểchấtthìnóbịgiớihạn
đấy?Cóphảinhấtđịnhnócótrítuệbởivìnólàvôbiênvànếunóthiếutrí
tuệthìnóbịgiớihạnởđấy?Cáivôbiênấycógọitrongđầuóctaýniệmbản
chất,trongkhitachỉchotacóýniệmhiệntồnthôikhông?Nóicáchkhác,
cóphảinólàcáituyệtđốimàtalàcáitươngđốicủacáituyệtđốiấy?
Trongkhicócáivôbiênởngoàichúngta,cómộtcáivôbiênởtrong
chúngtakhông?Haicáivôbiênấy(ôi,cáisốnhiềukinhkhủng)cóchồng
khítlênnhaukhông?Cáivôbiênthứhaicóphảinằmliềnsátdướicái
biênthứnhấtkhông?Nócóphảilàtấmgương,phảnảnh,tiếngvang,vực
thẳmđồngtâmcủamộtcáivựcthẳmkháckhông?Cáivôbiênthứhailàtrí
tuệnhưcáivôbiênthứnhấtkhông?Nócótưduykhông?Nócóyêukhông?
Nócóýchíkhông?Nếucảhaicáivôbiênđềucótrítuệ,mỗicáiđềucómột
cáinguyêntốtựquyếtvàcómộtcái“tôi”trongcáivôbiênởtrêncũngnhư
mộtcái“tôi”trongcáivôbiêntầngdưới:Cái“tôi”tầngdướilàlinhhồn,cái
“tôi”tầngtrênlàChúa.Thôngquatưduy,làmchocáivôbiêntầngdướitiếp
xúcvớicáivôbiêntầngtrên,thếlàcầunguyện.
Tađừngtướcđicủatrítuệconngườimộtcáigìcả.Hủybỏđilàkhông
tốt!Phảicảitạovàcảibiến.Cónhữngnăngkhiếucủaconngườihướngvề
Cõivôtri:Tưduy,mơmộng,cầunguyện.Cõivôtrilàđạidương.Lươngtri
con người là cái gì? Là địa bàn trong Cõi vô tri. Tư duy, mơ mộng, cầu
nguyện,đólànhữngtiahuyềnbí.Hãytôntrọngnhữngtiaấy.Nhữngtiahuy
hoàngấycủalinhhồnđitớiđâu?Tớibóngtối,nghĩalàtớiánhsáng.
Cáivĩđạicủachếđộdânchủlàkhôngphủđịnh,khôngphủnhậncái
củanhânloại.BêncạnhquyềnNgười,ítracóquyềncủaLinhHồn.
Chàđạpnhữngtínngưỡngcuồngđiênvàtônsùngvôbiên,đólàluậtđời.
Chúngtakhôngtựgiớihạnchúngtaởviệcquỳgốitrướccáigốccây“Tạo
Hóa” và chiêm ngưỡng những cành lá mênh mông, đầy tinh tú của nó.
Chúngtacómộtbổnphận:Rèncặplinhhồnconngườibảovệcáihuyền
chốngcái“phépmàu”,tônthờcáiđiềutakhôngthểhiểuvàgạtbỏcáivôlý,
chỉthừanhậnlàkhôngthểlýgiảiđượccáigìcầnthiết,làmchotínngưỡng
trởnênlànhmạnh,dọnsạchhếtmêtíndịđoanchồngchấtlêntôngiáo.Tóm
lạibắtsâuchocâycủaChúa.
VI
CẦUNGUYỆNLÀMỘTĐIỀUHAYTUYỆTĐỐI
Còncáchthứccầunguyện,mọicáchthứcđềutốtquýhồlàchânthành.
Cóthểmởngượcsáchnhưnghãyđivàovôbiên.
Chúngtabiếtlàcómộtthứtriếthọcphủnhậncáivôbiên.Cũngcómột
thứtriếthọc,xếpvàoloạibệnhtật,phủnhậnmặttrời,cáitriếthọcấytêngọi
làmù.Đemmộtgiácquantakhôngcódựnglênthànhmộtnguồnchânlý,
chỉngườimùmớicócáitựtinlạlùngấy.Kỳlạlàcáitriếthọcmòấylạilấy
những dáng điệukiêu ngạo, trịnhtrọng và thươnghại người ta,khi đứng
trướccáitriếthọcnhìnthấyChúa.Ngườitatưởngnhưnghethấymộtcon
chuộtchũikêuto:“Ôi!Thươnghạithaybọnhọvớicáimặttrờicủahọ”.
Chúngtabiếtcónhữngnhàtriếthọcvôthầnnổitiếngvàcóuythếmạnh.
Nhữngconngườinày,nhờcáisứcmạnhtưduycủahọđãtrởlạiđượcvới
chânlý.Thựcrahọcũngchưatinhẳnhọlàvôthần.Đốivớihọcũngcầnchỉ
làmộtvấnđềđịnhnghĩavàtrongtấtcảmọitrườnghợp,nếuhọkhôngtin
Chúa,vìhọlànhữngtrítuệ lớn,thìchínhhọchứngminhlàhọcóChúa.
Chúngtanghiêngmìnhchàohọlànhữngnhàtriếthọcnhưngvẫnphêbình
nghiêmkhắctriếthọccủahọ.
Tahãybàntiếp.
Điều đáng phục nữa là họ dùng ngôn ngữ một cách rất tùy tiện. Một
trườngpháitriếthọcPhươngBắc,cũnghơibịsươngmùbaophủ,đãtưởng
làmđượcmộtcuộcCáchMạngtrongsựhiểubiếtcủaconngười,bằngviệc
thaytừSứcMạnhbằngtừÝMuốn.Nóirằng:Cáicâymuốnmàkhôngnói
cáicâylớnlên,điềuđócóvẻnhưlàsángtạophongphúthậtnếungườita
nóithêm:Vũtrụmuốn.Vìsao?Bởivìcóthểrútrađiềunày:Cáicâymuốn
nhưthếnghĩalàcáicâycómột“cáitôi”,vũtrụmuốn,vậythìcómộtChúa.
Cònchúngtôi,kháchẳnvớitrườngpháinày,chúngtôikhônggạtbỏcái
trướckhicânnhắc,đốivớichúngtôithìviệcnhậnlàcáicâycóýchí,như
trườngpháiấythừanhận,cònkhóhơnlànhậnrằngvũtrụcómộtýchí,điều
màtrườngpháiấyphủnhận.
Phủnhậnýchícủavôbiên,nghĩalàChúa,điềunàychỉcóthểýniệm
đượcvớiđiềukiệnlàphủnhậncáivôbiên.Chúngtôiđãchứngminhđiều
đó.Sựphủnhậnvôbiênđãdẫnthẳngtớichủnghĩahưkhông.Tấtcảtrở
thànhmột“kháiniệmcủatrítuệ”.
Vớichủnghĩa hư không thì không thểbànluậngìđược. Bởi vì người
theochủnghĩahưkhôngkhôngtinrằngngườiđốithoạicủamìnhcóthực
cũngkhôngdámchắcchắnlàmìnhcóthựcnữa.Theoquanđiểmấythìrất
cóthểrằngchínhbảnthânngườiấy,đốivớingườiấy,cũngchỉlàmột“khái
niệmcủatrítuệcủangườiấy”màthôi!Chỉcómộtđiềulàngườiấykhông
nhậnrarằngtấtcảnhữngđiềungườiấyphủnhậnthìngườiấylạithừanhận
gọnmộtcáchtrọnvẹn,bởivìngườiấyđãnêulêncáidanhdự“trítuệ”.
Nóitómlại,khôngcómộtconđườngnàomởrachotưtưởng,trongmột
thứtriếthọcđưatấtcảmọivấnđềđếnmộtchữđộcâm:“Không".Đốivới
chữkhôngấy,chỉcómộttiếngtrảlời:“Có".
Chủnghĩahưkhôngkhôngcótácdụnggì.Khôngcóhưkhông.Consố
“không”khôngcó-Tấtcảđềulàmộtcáigìđó.Chẳngcócáigìlạikhông
phảilàgìcả.Conngườisốngbằngkhẳngđịnhhơnlàsốngbằng“bánhmì”.
Nhìnravàvạchrõ,cảnhưthếcũngchưađủ.Triếthọcphảilàmộtnăng
lực.Nỗlựcvàkếtquảcủanólàcảithiệnconngười.Socratephảinhậpvào
AdamvàsảnsinhraMarcAurèle.Nóicáchkháclàtừconngườicủaphúc
hạnhphảilàmnảyraconngườicủasựhiểubiết.PhảiđổivườnEdenthành
Lycée?
[121]
Khoa học phải là một liều thuốc bổ. Hưởng thụ, ôi mục đích
buồnthayvàkhátvọngyếuđuốithay!Conthúlohưởngthụ.Tưduy,đó
thắnglợithựcsựcủalinhhồn.Đưatưduychoconngườiđangkhát,traocái
kháiniệmChúachotấtcảmọingườinhưmộtchấtrượubổ,làmcholương
trivàkhoahọchòahợpnhưanhemtrongtâmhồnhọ,làmchohọtrởnên
nhânnênchính,bởivìsựđốichiếuhuyềnbíấy,đómớilànhiệmvụcủatriết
họcthựcsự.Luânlýlàsựkhaihoacủanhữngchânlý.Chiêmduydẫnđến
hànhđộng.Cáituyệtđốiphảicótácdụngthựctế.Lýtưởngphảilàcáigìthở
được,uốngđượcvàănđượcchotrítuệconngười.Chínhlýtưởngmới
quyềnnói:“Hãyănđi!Đâylàthịtcủata,đâylàmáucủata”.Hiểubiết
mộtsựgiaocảmthiêngliêng.Chỉvớiđiềukiệnấynómớikhôngcònlàmột
sựyêusaykhoahọckhôkhankhôngkếtquả,đểtrởnênmộtphươngthức
duy nhất và cao đẹp tập hợp, đoàn kết loài người và từ một triết học trở
thànhmộttôngiáo.Triếthọckhôngnênlàcáibaolơn,dựngtrênhuyền
đểnhìnvàohuyềnbíchothoảimái,khôngcótácdụnggìkháchơnlàtạo
thuậnlợichotínhtòmò.
Vềphầnchúngtôi,chúngtôichờmộtdịpkhácsẽtiếptụcpháttriển
tưởngcủachúngtôi.Chúngtôichỉgiớihạnởđiểmlàchúngtôikhôngquan
niệmconngườilàmộtkhởiđiểm,tiếnbộlàmụcđíchnếuthiếuhaicáisức
mạnhnàylàhaiđộnglực:Tinvàyêu.
Tiếnbộlàmụcđích,lýtưởnglàđiểnhình.Lýtưởnglàgì?LàChúa.
Lýtưởng,Tuyệtđối,Hoànchỉnh,Vôbiên:Nhữngtừđồngnhất.
VII
PHẢITHẬNTRỌNGKHICẢNHCÁO
LịchSửvàTriếtHọccónhữngbổnphậnmuônđời,đồngthờicũng
những bổn phận giản dị: Đả kích Caïphe Giám Mục, Dracon Quan Tòa,
TrimalcionnhàLập Pháp,TibèreHoàngĐế;điềuđórõ ràng,trựctiếp
trong suốt, không có một chútbóng tối nào. Nhưng cái quyền sống riêng
biệt,với tấtcảnhữngtrởngại vàlạmhành củanó,cầnđượcxét nhận
kiêngnể.Chếđộnhàtulàmộtvấnđềcủaconngười.
Khinóiđếnnhữngnhàtu,nhữngnơitrúngụcủalầmlỗi,nhưngcũng
củathơngâytrongtrắng,củasailạcnhưngcũnglàcủathiệnchí,củangudốt
nhưngcũnglàcủatinhthầntậntụyhysinh,củahìnhphạtnhưngcũnglàcủa
tinhthầntửvìđạo,hầunhưlúcnàocũngphảitỏrõtánthànhhayphảnđối.
Mộtnhàtulàmộtsựmâuthuẫn.Mụcđíchlàcứuvớt,biệnpháplạilàhy
sinh.Nhàtulàsựíchkỷtốicaodẫntớisựnhẫnnhụctốicao.“Thoáivịđểtrị
vì”hìnhnhưlàchâmngôncủachếđộnhàtu.
Ởnhàtukínngườitachịuđựngđaukhổđểhưởngthụ,ngườitakýmột
hốiphiếuvềcáichết.Ngườitachiếtkhấuánhsángtrênthiênđườngbằng
đêm tối dưới mặt đất. Ở nhà tu ta chịu đựng địa ngục để sớm lên thiên
đường.Nhậnphủmànchemặthoặcáokhoácnhàtulàmộtsựtựsátđược
trảgiávớimộtcuộcsốngvĩnhviễn.
Chúngtôinghĩrằngđốivớimộtvấnđềnhưthế,sựchếgiễukhôngthích
hợpchútnào.Tấtcảởđâyđềulàvấnđềnghiêmchỉnh,cáitốtcũngnhưcái
xấu.Ngườichínhtrựccóthểcaumàynhưngkhôngbaogiờmỉmnụcười
nhạobáng.Giậndữởđâycóthểhiểuđược,nhạobángthìkhông.
VIII
LÒNGTIN,KỶLUẬT
Xinnóithêmvàilời.
Chúngtaphêphán,kếtánNhàThờ,khiNhàThờđầynhữngmưuđồám
muội; chúng ta khinh bỉ cái tinh thần còn ham say thế tục, nhưng ở đâu
chúngtacũngkínhtrọngconngườisuytưởng.Chúngtôicúichàoconngười
quỳgốicầunguyện.Mộtlòngtin,đólàcáicầnthiếtchoconngười.Taihọa
choaikhôngtintưởngcáigì.
Khôngphảilàvôcôngrồinghềkhingườitatưlự.Cócáilaođộngtrông
thấyvàcáilaođộngkhôngtrôngthấy.Chiêmduylàcàyđất,tưduylàhành
động.Khoanhtaycũnglàlaođộng,chắptaylàhànhđộng.Ngướcnhìntrời
caolàmộtsựnghiệp.Thalèsbốnnămngồiim.Ôngđãxâydựngnềntriết
học.
Đốivớichúngtôitusĩkhôngphảilànhữngkẻvôcôngrồinghềvàngười
ẩndậtkhôngphảilànhữngkẻlườibiếng.Suynghĩvềbóngtốilàmộtđiều
nghiêmchỉnh.Không phủ nhận một điều gì những cáichúngtôivừanói,
chúngtôinghĩrằngluônluônnhớtớinấmmồlàmộtđiềucầnthiếtđốivới
ngườisống.VềđiểmnàyvịLinhMụcvànhàtriếthọc,nhấttrívớinhau.
Conngườiphảichết.ViệnTrưởngdòngTrappeđãtrảlờiđíchđángHorace.
[122]
Đểchocáichếtluônluônítnhiềucómặttrongcuộcsốnglàkỷluậtcủa
con người hiền triết và cũng là kỷ luật của người khổ hạnh. Về mặt này
ngườitukhổhạnhvànhàhiềntriếtgặpnhau.
Cósựlớnmạnhthểchất.Chúngtamuốncósựlớnmạnhấy.Cũngcósự
caocảtâmhồn.Chúngtathiếtthavớisựcaocảấy.Nhữngngườikhôngsuy
nghĩvànôngnổinói:“Cầngìđếnnhữngbộmặtbấtđộngấybênphíatín
điều:Họdùnglàmgì?Họlàmđượcgì?"
Thanôi!Đứngtrướccáibóngtốibaobọcchúngtavàchờđónchúngta,
khôngbiếtđượcsựphântánmênhmôngkiasẽlàmchúngtathànhcáigì,
chúngtatrảlời:Cólẽkhôngcósựnghiệpnàocaocảhơnsựnghiệpcủacác
linhhồnấy.Vàchúngtanóithêm:Cólẽkhôngcóviệclàmnàocóíchhơn.
Phải có những con người luôn luôn cầu nguyện cho những con người
khôngcầunguyệnbaogiờ.Đốivớichúngtôi,vấnđềlàcóbaonhiêutưduy
hòavàocầunguyện.
Leibnizcầunguyện,cáiđóvĩđại.Voltairetônsùng,cáiđólàđẹp:«Deo
erexitVoltare»(VoltaiređãlàmChúaxúcđộng).
Chúngtôilànhữngngườichonhữngbàitruyềnđạolànghèonànvàtin
tínhcaocảcủacầunguyện.Vảlạitrongcáigiờphútmàchúngtađangtrải
qualúcnày,giờphútmaythaysẽkhôngđểlạihìnhdángcủanótrongthếkỷ
XIX,trongcáigiờmàbaonhiêungườitráncúithấptâmhồnkhôngvươn
cao,giữabaonhiêungườilấyhưởngthụlàmđạolývàluônluônbậnrộn
nhữngcáinhấtthờivàquáidạngcủavậtchất,bấtcứailẩntránhcuộcđời
đềuđángkính.Nhàtulàmộtsựtựnguyệntừchốihưởngthụ.Hysinhvìmột
mụcđíchsailầmcũngvẫnlàhysinh.Làmbổnphậnthìdùbổnphậnđó
làmộtsailầmcũngvẫncócáivĩđạinhấtđịnh.
Cứxoayquanhchânlý,nhậnxétmộtcáchvôtưvàtriệtđểtấtcảmọi
phương diện, ta phải thấy rằng nhà tu, nhìn riêng bản thân nó và trên
tưởng,nhấtlànhàtunữ-vìtrongxãhộichúngtangườiphụnữphảichịu
đaukhổnhấtvàtrongcáicảnhtùđầycủanó,cóhàmmộtsựphảnkháng-
nhàtunữcómộtvẻuynghiêmnàođó,khôngthểbàncãiđược.
Cuộcsốnggiamcầmkhắcnghiệtvàảmđạmđếnnhưthế,nhưchúngta
vừamôtảmộtvàiđoạn,khôngphảilàsựsốngnữavìkhôngphảilàtựdo;
nókhôngphảilànấmmồvìkhôngphảilàcảnhviênmãntốihậu;nólàmột
nơikỳlạ,từđóngườitanhìnthấy,nhưđứngtrênmộtngọnnúicao,mộtbên
cáivựcthẳmtađangsống,mộtbêncáivựcthẳmtasẽởsaunày;nólàcái
ranhgiớinhỏhẹp,mờsươngchiacáchhaithếgiới,cáiranhgiớivừađược
chiếusáng,vừabịchetốivìcảhaicáithếgiớiấy,ởđấy,ánhsángyếuớtcủa
cuộcsốnghòalẫnvớinhữngtialờmờcủacáichết;đólànơitranhtốitranh
sángcạnhmồ.
Vềphầnchúngtôi,chúngtôikhôngtintưởngnhữngđiềumàcácngười
phụnữđótintưởng,nhưhọ,chúngtôicũngsốngvớitínngưỡng,chúngtôi
khôngbaogiờkhôngcảmthấytronglòngmộtthứghêsợthiêngliêngtrìu
mến,mộtniềmthươnghạiphalẫnthèmmuốnkhichúngtôinghĩđếnnhững
conngườicúccungtậntụyấy,nhữngconngườivừarunsợ,vừatincậy,
nhữnglinhhồnthấpbévàoainghiêm,dámsốngtrênbờcủahuyềnbí,trong
sựchờđợigiữacuộcđờiđãđóngkínvàcửatrờichưamở,quayvềmộtcái
ánhsángkhôngtrôngthấy,chỉđượccócáihạnhphúclànghĩrằnghọbiếthọ
đangởđâu,khaokhátmongđợivựcthẳmvàhuyềnbí,mắtđămđămnhìn
vàobóngtối,yênlặng,quỳgối,saymê,rungđộngcảtâmthần,đôikhinhư
đượcthấyluồnggiósâuxacủavĩnhcửunhấcbổngngườilên.
QUYỂNVIII
AICHOCÁIGÌ,NGHĨAĐỊANHẬNCÁIẤY
I
VÀONHÀTUBẰNGCÁCHNÀO?
Jean Valjean đã “rơi từ trên trời xuống cái nhà tu này”, như lời
Fauchelevent.
Ông đã vượt qua cái tường vườn nhà tu làm nên góc phố Polonceau.
Tiếnghátgiữađêmkhuyamàôngtưởnglàtiếnghátcủathiênthần,chính
tiếnghátchầulễsớmcủanữtusĩ.Cáicănnhàlờmờtrongbóngtốithựcra
lànhànguyệncủanhàtu.Còncáibóngmanằmphủphụctrênmặtđấtchỉ
mộtnữtusĩđangđềntội.Tiếngnhạclạlùngchỉlàtiếngnhạcbuộcvàođầu
gốilãolàmvườnFauchelevent.
Lúc Cosette đã ngủ yên, Jean Valjean và Fauchelevent uống một hớp
rượuvangvàănmộtmiếngphomáttrướcngọnlửarừngrựccháy;giannhà
chỉcóđộcmột cái giường Cosette nằm,nênmỗingườinằmphịch xuống
mộtbórơm.Trướckhinhắmmắtngủ,JeanValjeannóivớiFauchelevent:
“Từnay,tôiphảiởlạiđâyvớibác”.Câunóiấycứnhảynhóttrongđầuóc
Faucheleventsuốtđêmlàmônggiàkhôngtàinàongủđược.Thựcrađêmấy
khôngaichợpmắtlúcnào.
Jean Valjean thấy mình đã lộ tung tích và Javert đang theo mình từng
bước;ôngnghĩrằngkhôngthểnàocùngCosettetrởvềParisđượcnữa,về
thìnguy.Cơngiósốmệnhvừaquađãthổiôngđếnnhàtunày,ôngchỉcòn
mộtýnghĩ,làởlạiđây.Đốivớimộtconngườikhốnkhổtronghoàncảnh
này,nhàtuđâylàmộtnơinguyhiểmnhấtmàcũnglàmộtnơitrúchắcchắn
nhất.Nguyhiểmnhất,bởivìnơinày,khôngmộtngườiđànôngnàođược
đặtchântới,ngườitamàbắtquảtangJeanValjeanởđây,thìtừnhàtuđến
nhàtù,chỉcómộtbước;chắcchắnnhất,bởivìnếuđượcvàođâyvàđược
đây,thìaicònđếnđâytìmmình?Ởđượcmộtnơikhôngaiđượcở,tất
thoátthân.
VềphầnFauchelevent,ôngcụcũngsuynghĩtợn.Thoạttiênôngthúthật
khôngthểnàohiểuđượcđầuđuôirasaocả.ÔngThịTrưởngMadeleinelàm
thếnàomàvượttườngvàođượcđây?Khôngailạinhảyquatườngnhàtu
baogiờ?Làmsaolạiđèothêmcảmộtconbénữa?Làmthếnàoômmộtđứa
bémàleođượcbứctườngdựngđứng?Đứabéấylàai?Haingườitừđâu
lại?TừngàyFaucheleventvàonhàtu,ôngkhôngnghenóiđếnMontreuil
SurMer,ôngkhônghềbiếtchuyệngìđãxảyraởđónữa.Trôngvẻmặtông
Madeleine,thấycũngkhôngnênhỏichuyệngìthêm;vảlại,ôngcụtựbảo:
“Ailạigạnhỏimộtbậcthánhbaogiờ!”.Đốivớiôngcụ,ôngMadeleinevẫn
làôngMadeleineđầyđủuytínngàyxưa.Nhưng,nghequamấytiếngJean
Valjeanbuộtmiệngnóira,ôngcụđoánlàcólẽgặpthờibuổikhókhăn,ông
Madeleineđãphásản,bịchủnợsănbắt;hoặcônglàcanphạmchínhtrị,nên
phảitrốntránh;nghĩđếnđấy,ôngcụthấycàngthích,bởivìôngcũngnhư
nhiều nông dân Miền Bắc trong thâm tâm vẫn có cảm tình với phái
Bonaparte.ÔngMadeleinemuốntìmđếnnhàtumàtrốntránh,nênông
muốnởlạiđây,điềuđócũngdễhiểu.Cóđiềukhôngtàinàohiểuđược,mặc
dùlãođãnátócsuynghĩ,làlàmthếnàomàôngvàođượcđây,màlạiđèo
thêm một đứa bé. Ông nhìn Jean Valjean và con bé, mó vào người họ,
chuyệntròvớihọ,thếmàvẫnkhôngthểtinđượclàchuyệncóthật.Cái
lý vừa đột nhập vào túp nhà lão Fauchelevent. Fauchelevent cứ mò mẫm
đoán mà vẫn thấy tối mò mò. Chỉ có một ý nghĩ này là rõ rệt: “Ông
Madeleineđãcứusốngta”.Chỉmộtýnghĩxácđángấycũngđủđểônggià
quyếtđịnh.Ôngtựbảo:“LúcôngMadeleinechuixuốngdướigầmxeđểkéo
mìnhra,ôngấycóđắnđonhưmìnhđâu!”Ôngnhấtquyếtcứuchođượcông
Madeleine.Mặcdùvậy,ôngcụvẫntựđặtchomìnhnhiềucâuhỏirồilạitự
trảlờimình:“Ôngđãcứusốngmìnhnhưthế,nhưngnếuônglàmộtthằng
trộmcướpthìmìnhcócứukhông?Tấtphảicứu.Nếulàmộtđứagiếtngười
thìmìnhcócứukhông?Cũngphảicứu.Ôngđãlàmộtbậcthánhthìmình
cầncứukhông?Càngphảicứu”.
NhưnggiữôngMadeleineởlạitrongnhàtulàmộtchuyệnkhókhănquá!
Trướccáidựđịnhgần nhưảo vọngấy,Faucheleventkhônghềnaonúng.
Người nông dân đáng thương miền Picard ấy chỉ có cáithiện ý, một tấm
lònghysinhtậntụyvàchútít,sựtinhýcốhữucủanôngdân,lầnnàydùng
làm một việc hào hiệp. Ông quyết tâm khắc phục tất cả những khó khăn
khôngbờbếnvàvượtquanhữngkỷluậtkhắtkhecủanhàtudòngThánh
Benoît.Ôngtavốnsuốtđờiíchkỷ,nhưnglúctrởvềgiàgầnkềmiệnglỗ,lại
quèquặt,khôngcònsinhthúgìởđờinữa,nênkhithấyviệcphúcđứcthìlăn
vàolàm,nhưthểmộtngườisắpchếtthấymộtcốcrượungonchưahềđược
uốngbaogiờthìhămhởcầmlấymànốcmộthơi.Vảlại,baonhiêunămtrời,
thởkhôngkhítrongnhàtu,ôngtanhưđãmấthếttínhcốhữu,ôngthấycần
phảirataylàmmộtviệcphúcđức.Thếlàôngcụnhấtquyếttậntụyhysinh
choôngMadeleine.
ChúngtôiđãgọiFaucheleventlàmộtngườinôngdânđángthươngmiền
Picard.Gọinhưthếđúngnhưngchưađủ.Đếnđây,tưởngcũngnênkểthêm
chútítvềlailịchlão.Vốnởnhàquê,nhưngđãcólầnônglàmlụcsự,nên
sẵntinhý,ônglạicómánhkhóe;sẵnchấtphác,ônglạithêmsâusắc.Thế
rồi,vìnhiều nguyên nhân, ông thấtbạinhiềulần, từ chân lụcsự,ôngtrở
thành bác đánh xe ngựa và laođộng chân tay. Nhưng mặc dù mắngchửi
ngựa,quấtngựavunvút,vìngựacầnnhữngthứấy,hìnhnhưôngvẫngiữ
đượccốtcáchcủamộtônglụcsự.Ôngbẩmsinhkháthôngminh;ôngkhông
ănnóihayvuimiệngchuyệntrò.Nhiềungườikhácvẫnbảoôngcụănnóicó
vẻnhưmộtôngtưsản.Faucheleventquảlàthuộccáihạngngườimàmấy
chụcnămnayngườitathườnggọimộtcáchhỗnxược,vuvơlàhạngngười
nửatỉnhnửaquêmànhữngẩndụcủangônngữquýtộcđãghivàolýlịch
ngườibìnhdân:Nửanhàquê,nửakẻchợ,tiêumuối.Faucheleventmặc
lănlộnnhiều,thấtbạilắm,bâygiờcòntrơcáixáckhông,nhưngvẫngiữ
đượccáitínhhồnnhiên,phảigìlàmnấy.Nhưthếlàôngvẫngiữđượccái
bảnchấtcủaconngườitốt.Ôngcónhữngtậtxấunàykhác,nhưngchỉởbề
ngoài,nhữngaibiếtxemtướngthìthấynétmặtôngkhôngcónhữngnếp
nhăntrênchỏmtráncủahạngngườiđộcáchoặcnguđộn.
Sáng tinh mơ hôm ấy, sau khi đã nghĩ ngợi suốt một đêm ròng, ông
Fauchelevent mở mắt thì thấy ông Madeleine ngồi trên đệm rơm nhìn
Cosetteđangngủ.Ôngđứngnhỏmdậyhỏi:
—Bâygiờbácđãởđâyrồi,thìbácliệulàmthếnàomàvàođâyđược?
CâunóiđầyđủýnghĩathứctỉnhJeanValjeanđangmơmơmàngmàng.
Haingườibènbànluậnvớinhau.Faucheleventnói:
—Trướchết,bácđừngcóbướcchânrakhỏicáibuồngnày.Cảcháu
nữa.Bướcmộtbướcrangoài,tấtcảchúngtađiđờicả.
—Đúngthế.
—BácMadeleineạ,bácđếnvừadịpmay,nghĩalàkhôngmaychonhà
tu,làcómộtbànữtusĩốmnặng.Thếlàngườitaítnhòmngóphíađằngnày.
Hìnhnhưbàtasắpchết.Phảicầukinhbốnmươitiếngđồnghồ.Họbậncả.
Cáibàsắpđilàmộtbậcthánh.Thựcraởđâychúngtôilàthánhhết!Chỉ
khácmộtđiềulàcácbàấythìnói:Cáibuồngcủachúngtôi,còntôinói:Túp
lềucủatôi.Ngườitasắpcầunguyệnchongườihấphối,rồicầunguyệncho
ngườichết.Thếlàhômnaytacóthểyênổnđược;nhưngmaithìkhôngthể
nóitrướcđược.
—Thế nhưngcáinhà nàyởmột góctường,trướcmặtlại cócáiđống
gạchđổnát,câycốiumtùm,trênnhàtunhìnxuốnglàmsaođược?
—Lạithêmcácbànữtusĩkhôngbaogiờđếngầnđây.
—Thếthì?
Cáichấmhỏiđặtsauhaitiếng“thếthì”củaJeanValjeancónghĩa:Tôi
tưởngnhưthếthìcònsợgìnữa?Faucheleventtrảlờiđúngchỗhỏi:
—Cólũtrẻcon.
—Lũtrẻconnào?
Faucheleventvừahámồmđịnhgiảithíchthìchuôngnhàtubuôngmột
tiếng.Ôngnói:
—Bàấychếtrồi.Tiếngchuôngbáotửvừađánhđấy.
ÔnggiàrahiệuchoJeanValjeanchúýnghe.Chuôngđánhtiếngthứhai:
— Bác Madeleine, tiếng chuông báo chết lần thứ hai. Trong suốt hai
mươibốntiếngđồnghồ,cứcáchmộtphút,chuônglạiđánhmộttiếng,cho
đếnkhiđưaxácrakhỏinhàthờ.Bácnghĩxem,đếngiờchơi,bọnchúng
đùaghêlắm.Chỉcầnmộtquảbónglănlạiđâylàbọnchúngxôngvàotìm
nhộncảlên.Bọnthiênthầnấynghịchnhưquỷ.
JeanValjeanhỏi:
—Bọnnàothếbác?
—Bọntrẻcon.Đây,rồichẳngmấychốc,bácbịlộngay.Bọnchúngsẽ
kêulên:“A,cómộtngườiđànông!”Nhưnghômnaykhôngcógiờchơi.
Cầukinhcảngày.Bácnghechuôngmàxem,cứmỗiphútmộttiếng.Tiếng
chuôngbáotử.
—TôihiểurồibácFaucheleventạ,ởđâycótrẻởkýtúc.
VàJeanValjeannghĩbụng:“ThậttiệnchoCosetteănhọc".
Faucheleventkêulên:
—Trời,bọntrẻmàtrôngthấybác,chúngsẽthétlênmàchạytrốncho
mau. Ở trong này, làm người đàn ông thì cũng giống như mắc bệnhdịch
hạch.Bácxem,tôiđeoởchânmộtcáinhạc,chẳngkhácgìmộtconthúdữ.
JeanValjeanmỗilúcmộtthêmsuynghĩ.Ônglẩmbẩmmộtmình:“Nhà
tunàysẽcứuđượchaiôngconmình”.Rồiôngcấttiếngnói:
—Phải,cáikhólàlàmsaoởlạiđây.
—Không,làrakhỏiđây.
JeanValjeancảmthấynhưmáutràolênngực:
—Rakhỏiđây!
—Vâng,phảirakhỏiđâyrồimớiquaytrởvàođược.
RồiFaucheleventnóitiếp,saumộttiếngchuôngrềnrĩbênngoài.
—Khôngthểđểngườitathấybáclùlùởđâyđược.Bácvàođườngnào!
Tôibiếtbáclắmnêntôicholàbácrơiởtrêntrờixuống,chứđốivớicácnữ
tusĩthìhọcholàbácphảivàođằngcổngkia.
Bỗng một hồi chuông khá phức tạp của một chiếc chuông thứ hai.
Faucheleventnói:
—À,tiếngchuônggọicácmẹtưvấnđihọp.Khicóngườichếtlàhọ
họp.Bàấy chết lúc sáng tinh mơ. Thường họ chết vào lúc sáng tinh mơ.
Nhưng này, bác vào lối nào, thì nay bác có ra bằng lối ấy được không?
Khôngphảihỏithếmàchơiđâu,bácvàolốinàochứ?
JeanValjeanxámxanhmặtlại.Nghĩrằngphảileotườngracáilốikhủng
khiếpkia,JeanValjeanrùngmìnhghêsợ.Tavừathoátkhỏimộtkhurừng
đầyhùmbeo,thửtưởngtượngnaylạicóngườibạnkhuyênmìnhtrởlạikhu
rừngđó.JeanValjeannghĩđếnmộtkhuphốnhungnhúcnhữngmậtthám,
những tên chỉ điểm đang rình mò,nhữnglính tuần, những bàn tay khủng
khiếplúcnàocũngsẵnsàngtómlấycổmình,cònJavertthìcólẽđứngchờở
mộtxóngãtưđường.Ôngnói:
—Không thểđược,bác Faucheleventạ,cứ coinhưtôi rơitừtrêntrời
xuống.
—Tôitinnhưvậy,tôitinnhưvậy,bácchảcầnnói.ĐứcChúaTrờichắc
muốngiữlấybácđểngắmchokỹrồilạithảbácra.Chúamuốnđặtbácvào
một nhà tu nam. Nhưng rồi Chúa nhầm chỗ. Đấy, lại một tiếng chuông.
TiếngchuôngnàybáochobácgáccổngđibáoTòaThịChínhcửôngy
coiviệcngườichếtđếnđâyđểchứngkiến.Đấy,lễnghicáichếtphảinhư
thế.Cácbàởđâynàocóưagìcáiviệckhámxétấy.Làysĩthìchẳngtin
cả.Họlậttấmvảiphủdiệnlên;cókhilậtcảcáikhác.Lầnnày,saocácbàấy
chođibáosớmthế.Chắccóviệcgì.Cháubévẫnngủ.Cháutênlàgìnhỉ?
—Cosette.
—Conbácà?Trôngthìaicũngbảocháugọibằngông,cóphảikhông
bác?
—Phải.
—Chocháurakhỏiđâycũngdễ.Tôiravàocócáicửariêngănliềnvới
sântrước.Cứgõcửalàbácgácmở.Tôivẫnđeocáigiỏđằngsaulưng:Nhét
cháuvàogiỏlàxong.Thếlàcứviệcđira.AichảbảolàlãogiàFauchelevent
đeogiỏraphố.Bácnhớdặncháuđừngcócựaquậy.Tôiđậytấmvảibạtlên
trên.ĐếnnhàbàbạnbánhoaquảởphốCheminVert,tôisẽgửicháuởđấy.
Bàấyđiếc,nhàcómộtchiếcgiườngnhỏ.Tôisẽchõvàotaibàmàthétnó
cháugáitôi,nhờbàtrônghộmộthôm.Thếrồibácsẽlạiđemcháuvàođây.
Tôisẽtìmhếtcáchđưabácvào.Nhưngbáccócáchnàorakhỏiđâyđược
không?
JeanValjeanlắcđầu:
—Làmsaochođừngmộtaitrôngthấytôi,cóthếthôi.Bácthửxem
cáchnàođưatôiranhưđưaCosetteđượckhông.Cũngnằmtronggiỏđậy
bạt.
Faucheleventlấyngóntaygiữagãigãi dướitai,tỏ vẻvôcùng bốirối.
Mộthồichuôngthứbalàmcâuchuyệnđứtquãng.
— Đấy, ông y sĩ đi rồi đấy. Ông ấy xem xong, nói: “Bà ấy chết rồi,
được”.Khiôngysĩđãchuẩnbịtờgiấythônghànhlênthiênđườngthìbọn
tanglễmangáoquanđến.Nếulàmộtmẹthìcácmẹliệm;nếulàmột
phướcthìcácbàphướcliệm.Xongđâuđóđếnlượttôiđóngáoquan.Ấy,
cũnglàmộtphầnviệclàmvườn.Kẻlàmvườncũngítnhiềulàngườiđào
huyệt.Quantàithìđặttrongmộtcáibuồngthấpngoàinhàthờ,trôngraphố.
Trừôngysĩ,khôngmộtngườiđànôngnàođượcbénmảngtới.Khôngkểtôi
vànhữngphuđòn,chúngtôikhôngđượccoilàđànông.Tôiđóngquantàiở
đấy.Phuđònđếnkhiêngra,thếlàxetangquấtngựa!Đấy,đườnglêntrờichỉ
cóthế.Lúcmangđếnthìhòmkhông,lúcmangđithìhòmcó.Đámma
nhưthế.«Deprofundis.»
[123]
MộttianắngsớmrọingangquamặtCosetteđangngủsay,miệngnó
mởnhưmộtthiên thần đang uống ánhsáng.JeanValjeannhìn nó từ lâu.
ÔngkhôngngheFaucheleventnóinữa.Khôngđượcnghe,đấykhôngphảilà
mộtlýdođểngườitakhôngnóinữa.Lãolàmvườntrunghậuvẫncứviệclải
nhải:
—ĐàohuyệtởnghĩatrangVaugirard.Cáinghĩatrangnày,ngườitabảo
sắpbỏđi.Nghĩatrangcũtừđờinào,khôngđúngluậtlệ,khôngravẻgìcả,
sắpchohưuđếnnơi.Kểcũngtiếc,vìnóđượccáitiện.Ấytôicómộtngười
bạnlàmởđấy,lãophuhuyệtMestienneấymà,cácbànữtusĩởđâyhưởng
biệtđãilàđượcchôncấtvàolúcsẩmtối.Quậncócảmộtnghịđịnhriêng
chocácbà.Nhưngtừhômquađếnnay,saolắmchuyệnthế!MẹCrucifixion
thìchết,ôngMadeleinethì…
—Thìđãchônvùi.
JeanValjeanvừa nóivậy,vừamỉmcườibuồnbã.Faucheleventláylại
tiếngchônvùi:
—Trời!Nếubácởhẳnđâythìcũngchẳngkhácgìchônvùi.
Hồichuôngthứtưlạivanglên.Faucheleventvộivàngvớicáiđaibịtđầu
gốicónhạctreotrêntường,buộcvàochân:
—Lầnnàyđếnlượttôi.MẹNhấtgọitôiđấy.Đượcđểtôibuộcđã.Còn
bác,bácchớcóđiđâumộtbướcđấynhé,phảichờtôi.Cócáigìlạđây.Bác
cóđóithìlấyrượu,bánhvớiphomátmàăn.
Rồivừađiônggiàvừanói:“Nàothìđi,nàothìđi”.
JeanValjeanthấylãocốsứclênhanhcáichânthọtquavườn,ghémắt
nhìnmấyluốngdưa.Lãođiđếnđâu,nhạcrungđếnđấy,khiếncácbàphước
chạytánloạn.Chưađầymườiphút,lãođếnmộtcáicửa,khekhẽgõmột
tiếng.Mộtgiọngnóidịudàngtrảlời:“Đờiđời".Đờiđờinghĩalà:Cứvào.
Cáicửanàylàcáicửaphòngdànhriêngđểtiếplãolàmvườnmỗikhi
việc.Phòngấygiápvớiphònghọpcủacácmẹ.Phòngchỉcóđộcmộtcái
ghếtựa.MẹNhấtngồighếđợiôngFauchelevent.
II
CỤFAUCHELEVENTĐỨNGTRƯỚCKHÓKHĂN
Cónhữngngười,khigặphoàncảnhkhókhănthìnétmặttrởthànhbăn
khoănvànghiêmnghị,đólàdotínhngườinhưthếhoặcdonghềnghiệp,đặc
biệtlàởnhữngLinhMụcvàtusĩ.KhiFaucheleventvàothìMẹNhấtcũng
đangởtìnhtrạngấy.Nétmặtmẹvừabănkhoănvừanghiêmnghị.Mẹvốn
códuyênvàhọcthứcrộng,thườngngàytươicười.MẹchínhlàtiểuthưDe
BlemeurtứcmẹInnocente.
Ônggiàlàmvườnkhúm númchàovàđứnglạiởcửaphòng.MẹNhất
đanglầntrànghạt,bỗngngướcmắtnhìnlên,nói:
—À!LãoFauventđấyà?
Trongnhà tunày,ngườita quengọilà Fauventchogọn. Fauchelevent
chàolạimộtlầnnữa.
—LãoFauventạ,tôichogọilão.
—Bẩmmẹ,conđếnhầumẹ.
—Tôicầnnóichuyệnvớilão.
Faucheleventcốlấygiọngmạnhbạovàtựmìnhcũngđâmsợsựmạnh
bạoấy:
—Còncon,concũngđịnhthưavớimẹtônquýmộtviệc.
MẹNhấtnhìnlão:
—Thếralãocũngcómộtviệccầnbáovớitôi?
—Cầncầuxinvớimẹ.
—Cứnóiđi.
Fauchelevent,nguyênlụcsự,thuộcvàohạngnôngdântựtín.Cókhidốt
nátmộtcáchkhônkhéolạilàmộtsứcmạnh.Ngườitakhôngngờvựcmình,
dođómàdễthànhcông.Hơnhainămtrờisốngtrongnhàtu,Fauchelevent
đãthànhcông.Suốtnămđơnđộc,làmviệctrongkhoảnhvườn,ôngchẳng
còngìkhácngoàiviệctòmòtìmhiểunhàtu.Nhìnxanhữngngườiđàn
trùmkhănkínmítqualạitrướcmặt,ôngchỉthấynhưnhữngbóngđenlảng
vảng.Ônggiàcốsứcchămchúđểtìmhiểu,nênnhữngbóngmaấy,dầndần
lãođãthấycódacóthịt:Nhữngxácchếtấycómộtđờisống.Ônggiốngnhư
ngườiđiếcmắtcàngtrôngxa,haynhưngườimùngherấtthính.Ôngđãbiết
tườngtậnmỗihồichuôngnóigìtrongnhàtubímật,lặnglẽnày,nênông
khôngthấycógìlàlạhết.Cáichuôngấylàmộtconnhânsư
[124]
rấtkhóhiểu
nhưngđốivớiôngthìngàyngàynóthủthỉbêntaitấtcảnhữngđiềubímật
trongtuviện.Biếtbao nhiêu,ôngcànggiấukínbấynhiêu.Đấy,bíquyết
nghệthuậtcủaônglàởchỗấy.Cảtuviệntưởngôngngâyngô,đầnđộn.
Tronggiáohội,thìđâylàmộtđứclớn.Cácmẹtưvấnquýông.Rõlàmột
anhtọcmạchcâm.Aicũngtinông.Vàôngluônluôntôntrọngnộiquy,ông
chỉraphốkhiphảimuacáigìcầnthiếtlắmchokhuvườnquảhayvườnrau.
Hànhtungkínđáoấycũngđượcđánhgiátốt.Tuynhiênôngvẫnkhêugợi
chohaingườimúamôikhualưỡi:Trongnhàtuthìlàbácgáccổng,thế
ôngbiếtmọichuyệntrongphòngtiếpkhách;ngoàinghĩatrangthìlàbácphu
đàohuyệt,thếlàôngbiếttấtcảnhữngchuyệnlạvềtangma.Nhưvậy,sống
giữa những người tu hành, ông có hai nguồn ánh sáng, một soi vào cảnh
sống,mộtsoivàocõichết.Tuybiếtvậymàôngchẳnglàmgìquáđángbao
giờ.TấtcảThánhHộiđềutinởông.Ôngvừagiàlạiquè,mắtmờ,hìnhnhư
lạinghễnhngãngnữa,biếtbaonéttốt!Khólòngmàtìmđượcmộtngườinhư
ôngFauchelevent.
Thếlàhômnay,trướcmắtMẹNhất,tựbiếtmìnhđượcmọingườitincậy,
ônggiàấymạnhdạnbắtđầunóimộtcâuchuyệnquêmùa,dàidòngnhưng
sâusắcýnghĩa.Ôngkểlểmãivềviệctuổiôngđãgià,lạimangtậtnóchứng
kia;mỗinămmỗiyếuđi,màcôngviệcvườntượcmỗingàymộtnhiều;nào
vườnthìrộng,nàophảiđêmhômlàmlụng,nhưđêmvừaqua,nhâncótrăng,
ôngphảicặmcủitrảirơmchevườndưa.Thếrồiôngkếtthúccâuchuyện
nhưsau:Ôngcómộtngườiemtrai(MẹNhấtcựamình),ngườiemđã
tuổi(MẹNhấtcựamình lầnthứhai,nhưngcựamìnhyêntâm),nếuđược
phép,ngườiemsẽđếncùngvớiôngđểgiúpviệclàmvườnbởivìhắntalàm
vườnrấtgiỏi,ThánhHộisẽđượccôngđượcviệc.CònnhưnếuThánhHội
từchốithìôngbắtbuộcvàhếtsứclấylàmtiếclàphảixinnghỉviệc,bởi
ôngđãgiànualạitậtbệnh,ngườiemônglạicómộtđứacháugáinhỏsẽ
mangtheo,đứabésẽđượcgiáodụctronglòngChúavàsaunàybiếtđâu
khôngtrởthànhmộtbàxơtrongnhàtu.
ÔngvừadứtlờithìMẹNhấtngừngtaylầntrànghạt,bảo:
—Từgiờđếnchiều,lãocókiếmđâuđượcmộtthanhsắttokhông?
—Đểlàmgìạ?
—Đểbẩy.
—Bẩmmẹ,đượcạ.
MẹNhấtliềnđứngdậy,khôngnóithêmnửalời,mẹsangbuồngbêncạnh
làbuồnghọp,hìnhnhưcócácmẹkhácđangtụtậpởđây.Faucheleventcòn
lạimộtmìnhtrongphòng.
III
MẸINNOCENTE
Mườilămphúttrôiqua.MẹNhấttrởlạiphòng,ngồitrênchiếcghế.
Trongcuộcđốithoại,haingườiđềucóvẻloâu.Chúngtôixincốgắng
ghiđúngcâuchuyệntraođổinhưsau:
—LãoFauventạ.
—Bẩmmẹdạygì?
—Lãobiếtnhànguyệnchứ?
—Hàngngàyconvẫnđượclêncáibuồngnhỏđểnghekinhvàxemlễ.
—Thếlãocóvàosànhátbaogiờkhông?
—Bẩm,concóvàovàibalần.
—Phảibẩymộttảngđá.
—Bẩmcónặngkhôngạ?
—Tảngđábêncạnhbànthờ.
—Bẩmtảngđáđậycáihầmấyà?
—Phải.
—Giáđượchaingườiđànôngthìtốtquá.
—MẹAscensionsẽgiúplãomộttay,bàấykhỏechẳngkémgìđànông.
—Đànbàthìchẳngbaogiờkhỏebằngđànông.
—Chúngtachỉcómộtphụnữđểgiúplãothôi.Bàấysẽcốgắng,làm
đượcchừngnàohaychừngấy.LinhMụcMabillonkểbốntrămmườibảy
thư của Thánh Bernard, còn Merlonus Horstius chỉ được có ba trăm sáu
mươibảy,khôngvìthếmàtôicoinhẹMerlonusHorstius.
—Concũngvậy.
—Làmhếtsứcmìnhlàđángquýrồi.Nhàtuđâucóphảilàcôngtrường.
—Vàđànbàcũngchẳngphảilàđànông.Chúemtôinókhỏelắm.
—Lãocòncóđònđểbẩykiamà.
—Vâng,phảicóthứchìakhóaấymớimởnổicáiloạicửaghêgớmkia.
—Tảngđácòncócáivòngsắtnữa.
—Consẽluồnđònbẩyquacáivòngấy.
—Vàtảngđáxoayđược.
—Bẩmmẹ,được.Consẽmởhầm.
—Cóbốnmẹsẽđỡviệclão.
—Thếmởxongthìlàmgìạ?
—Rồiphảiđónglại.
—Thếlàxongạ?
—Chưa.
—Bẩmmẹ,xinmẹcứdạy.
—LãoFauventạ.Cácmẹtinlãolắm.
—Conxinlàmtất.
—Vàphảigiữkíntất.
—Bẩmvâng.
—Mởcửahầmxong…
—Consẽđónglại.
—Nhưngtrướcđó…
—Gìcơạ?
—Phảiđưaxuốnghầmmộtcáigì.
Imlặngmộtlát.MẹNhất,hơibĩumôidướiranhưngậpngừng,rồinói:
—LãoFauventạ.Lãobiếtlàcómộtmẹvừaquađờisángnaychứ?
—Bẩmkhông.
—Thếlãokhôngnghethấychuôngbáoà?
—Ởcuốivườnchỗcon,chẳngnghethấygìhết.
—Thậtà?
—Conngheđượchồichuônggọiconcũngđãkhónhọclắm.
—Mẹấytịchlúcsángsớm.
—Vảlạisángnay,giókhôngthổivềphíacon.
—ĐólàmẹCrucifixion.Mẹlàmộtbậcthánh.
MẹNhấtngừnglạinói,môihơimấpmáynhưđểkhẽcầunguyện,rồilại
tiếp:
—Banămtrướcđây,chỉthấymẹCrucifixioncầukinhthôimàbàDe
BéthunephảicảiquyđạoCơĐốc,trướcbàtatheopháiJanséniste.
—Áichà!Bẩmmẹ,bâygiờconmớinghethấychuôngbáotử.
—CácmẹđãkhiêngmẹCrucifixionsangbuồngnhàxác,thôngvớinhà
thờ.
—Bẩmvâng.
—Ngoàilãora,khôngmộtngườiđànôngnàođượcvàobuồngấy.Lão
phảitrôngchừngđấy,mộtngườiđànôngnàovàothìchảralàmsaođâu.
—Hơnthế!
—Cáigì?
—Hơnthế.
—Lãonóigìvậy?
—Conbảo:Hơnthế.
—Hơnthếlàhơncáigì?
—Thưamẹbềtrên,conkhôngnóihơnthếcáigì.Connóihơnthế.
—Tachẳnghiểulãonóigìcả.Tạisaolãonóihơnthế?
—Bẩmmẹ,đểnóinhưmẹ.
—Takhôngnóihơnthế.
—Mẹkhôngnóinhưthế,nhưngconnóinhưthếđểnóinhưmẹ.
Lúcấychuôngđiểm9giờ.
MẹNhấtcầunguyện:
—“Chíngiờsángvàtấtcảmọigiờ,ngợikhenvàthờlạy“ThánhThể"rất
thiêngliêng".
—Amen,Faucheleventnói.
Chuôngđiểmđúnglúc,nócắtđứtcáichuyện“hơnthế”nếukhôngthìMẹ
NhấtvàFaucheleventkhônglàmthếnàogỡđượccáicuộnchỉrốiấy.
Faucheleventlaumồhôitrán.MẹNhấtlạilầmrầmkhekhẽtrongmiệng
nhưkhấnvái,rồimẹnóito:
—Lúc sinhthời,mẹ Crucifixioncảitôn biếtbaonhiêu người.Mấtđi,
chắchẳnmẹlàmnhiềuphépnhiệmmầulắm.
—Bẩm,hẳnmẹsẽlàmnhiềuphépnhiệmmầu.
Faucheleventnóitheovàcốgắnggiữhếtsứcđểkhỏihớlầnnữa.
—LãoFauventạ,tấtcảgiáohữuđãđượcbanphúcquamẹCrucifixion.
NhấtđịnhkhôngphảiaicũngđượcchếtnhưGiáoChủDeBérulletronglúc
giảngkinhvàgửihồnlênChúakhicầunguyện,«Hancigituroblationem»
(Vậyxindângcủalễnày).Tuykhôngđượchạnhphúcấy,mẹCrucifixion
cũngchếtmộtcáchquýhóa.Chotớiphúttắtthởmẹvẫntỉnhtáo.Mẹcòn
chuyệntròvớichịemchúngta,rồimẹcòncầukinhnữa.Mẹđãchochịem
chúngtanhữngmệnhlệnhcuốicùng.Giálãolàngườisùngđạohơnvàgiá
lãocũngđượcvàobuồngmẹCrucifixionlúcấy,thìmẹchỉsờvàochânlão,
lãođãkhỏi tật. Mẹ mỉm miệngcười,tựanhư phục sinh trong lòng Chúa.
Thậtnhưcóthiênđườngtrongcảnhchếtấy.
Faucheleventtưởngnhưnghethấybàikinhcầusiêuchấmdứt.Lãonói:
—Amen.
—LãoFauventạ,ngườichếtmuốnsao,taphảilàmnhưvậy.
MẹNhấtlầntrànghạt.LãoFaucheleventimlặng.
Bàlạitiếp:
—Vềvấnđềnàytađãxinýkiếnnhiềuvịgiáosĩphụcvụvàlovềcuộc
sốngtrongđạovàđãđạtđượcnhữngkếtquảrấttốtđẹp.
—Thưamẹbềtrên,ởđâyngherõtiếngchuôngbáotửhơnlàởngoài
vườn.
— Vả chăng mẹ Crucifixion không phải là một người quá cố bình
thường,mẹlàmộtvịthánh.
—Bẩmcũngnhưmẹ.
—Từhaimươinămnay,mẹvẫnnằmtrongcáiáoquanriêngcủamẹdo
GiáoHoàngPieVIIchophép.
—NgườiđãlàmlễđăngquangchoHoàng…Bonaparte.
Faucheleventvốntinhranhlàthếmàbuộtmiệngnóitheođiềughinhớ
của mình như thế cũng thật rầy. Cũng may Mẹ Nhất đang bận suy nghĩ
khôngnghethấygì.
Mẹnóitiếp:
—LãoFauvent.
—Bẩmmẹdạy?
—ThánhDiodore,TổngGiámMụcCappadoce,ngỏýmuốnngườitachỉ
ghimộmìnhmộtchữnày:Acarus,nghĩalàcongiunđất.Ngườitađãlàm
theoýThánhnhưvậy,cóphảikhông?
—Thưamẹvâng.
—ThánhMezzocanetoànthiệntoànphúc,ViệnTrưởngởAquila,muốn
đượcchôndướimộtcáigiátreocổ.Điềuđóđãđượcthựchiện.
—Thưavâng.
—ThánhTérence,GiámMụcđịaphậnPotstrêncửasôngTibrevùngbờ
bể,muốnngườitakhắctrênbiamìnhcáidấughitrênmảnhữngđứagiết
cha,mong rằng khách qua đường aicũngnhổ nước miếng trên mả mình.
Điềuđócũngđượcthựchiện.Phảituânlệnhngườichết.
—CầuChúachonhưthế.
—ThihàicủaBernardGuidonis,sinhởnướcPháp,gầnRocheAbeille,
đãđượcđưavàonhàthờdòngDominicainsởLimoges,theolệnhcủaNgười
vàmặcdùvuaCastillephảnđối,tuyrằngBernardGuidonislàGiámMục
TâyBanNha.Ainóitráiđược.
—Nhấtđịnhkhôngạ.Bẩmmẹ.
—ĐiềunàyđãđượcPlantavitDeLaFossechứngthực.
Mẹlạiyênlặnglầnthêmvàihạtnữa.Rồimẹnóitiếp:
—LãoFauventạ.PhảichônmẹCrucifixiontrongchiếcquantàimẹvẫn
nằmtừhaimươinămnay.
—Nhưthếlàphảiạ.
—Vẫnlàtiếptụcngủthôi.
—Consẽđóngquantàiấylại?
—Phải.
—Cònchiếcquantàicủasởthìđểlạiạ?
—Đúngthế.
—ConxintuânlờiThánhHộimuônvàntônkính.
—Bốnmẹtrongbanđồngcasẽgiúplão.
—Giúpviệcđóngquantàiấyà?Bẩmmẹchảcầnạ.
—Không.Lànóigiúpviệcđưaquantàixuốngcơ.
—Xuốngđâuạ?
—Xuốnghầm.
—Hầmnàoạ?
—Hầmdướiđiệnthờ.
LãoFaucheleventgiậtnảymình:
—Cáihầmdướibànthờấyà?
—Đúng,dướibànthờ.
—Nhưng…
—Cócáithanhsắtđểbẩymà.
—Vâng,nhưng…
—Luồnthanhsắtvàocáivòngmàbẩy.
—Nhưng…
—Phảituânlệnhngườiđãchết.MẹCrucifixionchỉcómộtnguyệnvọng
lớnnhấtlàđượcchôncấtởtronghầmmộdướibànthờnhànguyện,không
phảinằmnơitrầntục.Mẹmuốnyênnghỉởnơilúcsốngmẹthườngvẫncầu
kinh.Mẹđãnóithế,tứclàlệnhcủamẹvậy.
—Nhưng,ngườitacấm…
—Ngườitrầncấm,nhưngChúaralệnh.
—Nhỡlộviệcthìsao?
—Chúngtatinởlão.
—Conthìsẽlặngthinhnhưhònđátrongváchnày.
—Hộiđồngđãhọp.Cácmẹtưvấnđangbànvàtacũngvừahỏiýkiến
xong,cácmẹđãnhấtquyếtchônmẹCrucifixiontrongáoquancủamẹ,ởcái
hầmmộdướibànthờ.LãoFaucheleventnày,hãynghĩxem,nếuphépnhiệm
màumàdiễnraởđâythìthếnào?Vinhquangthaychotuviệntatừtrong
lòngChúa.Phépmầutừmộmàlênđấy.
—Nhưng,bẩmchỉsợnhânviênbanvệsinh…
—Vềviệcmaitáng.ThánhBenoîtIIđãchốnglạiHoàngĐếConstantin
Pogonat.
—Thếnhỡôngcầm…
—MộttrongbảyôngvuaĐứcxâmnhậpcácxứGaulesdướitriềuvua
ConstancelàChonodemaiređãchínhthứccôngnhậnquyềncủangườitu
đượcchôncấttronglòngđạo,tứclàdướibànthờ.
—Nếuôngthanhtraquận…
—Trướcthánhgiá,ngườitrầntụckhôngcóquyềngìhết.Martin,giáo
trưởngthứmườimộtdòngtuChartreux,đãnêucáiphươngchâmnàycho
dòngtucủamình:«Statcruxdumvolviturorbis»
[25]
Faucheleventcầu:
—Amen.
ĐólàđốiphóbấtdibấtdịchcủalãomỗikhingheaiđọctiếngLaTinh.
Đốivớimộtngườiđãimlặngquálâuthìgặpbấtcứaicũnglàmộtdịpđể
nói hết những điều muốn nói. Nhà hùng biện Gymnastoras hôm ở tù ra,
trongngườiđầyắpnhữnglưỡngđoạnluậnvàTamĐoạnLuậnbịnén,đứng
lạitrướcgốccâyđầutiêngặptrênđườngvàđemtấtcảtàihùngbiệnrađể
thuyếtphụcgốccâyđó.MẹNhấtthườngngàybịkỷluậtimlặngkhốngchế,
bụngđầynhữnggiáođiều,đứngdậynóithaothaonhưmởcống:
—BênphảitalàBenoît,bêntráilàBernard.Bernardlàai?LàTuViện
TrưởngđầutiêncủaClairvaux.FontainesDeBourgognelàcáixứsởđược
phúc Chúa vì là sinh quán của ngài. Cha ngài là Técelin và mẹ ngài
Alèthe.NgàiđãbắtđầuởCîteauxvàsauởClairvaux.Ngàiđãđượcphong
ViệnTrưởngdoGiámMụcGuillaumeDeChampeauxđịaphậnChâlonSur
Saône,ngàicóbảytrămtusĩtậpsựvàđãdựng160nhàtu.Ngườiđãđánh
gụcAbeilardởhộinghịSensnăm1140vàPierreDeBruysvàHenrimônđệ
củaPierreDeBruysvàmộtloạilầmđườngkhác,bọnApostoliques;ngàiđã
khuấtphụcArnaultDeBresce,quậtngãnhưsétđánhLinhMụcRaoul;tên
đồtểgiếtdânDoThái;ngàikhốngchếcảhộinghịReimsnăm1184,ngài
làmchoGilbertDeLaPorée,GiámMụcPoitiersvàEonDel’Étoilebịkết
án; ngài dàn xếp xích mích của các vua chúa, chỉ bảo cho vua Louis Le
Jeune,làmcốvấnchoGiáoHoàngEugèneIII,ghépvàoquychếgiáohộiLe
Temple,kêugọithậptựviễnchinh,làm250phépmàutrongđờimìnhvà
lần 39 phép màu trong một ngày. Benoît là ai? Là Thánh Tổ của Mont
Cassin,làngườisánglậpthứhaicủaTínhThiêngcủatuviện,làBasilecủa
giáohộiPhươngTây.Dòngđạocủangườiđãsảnsinh40GiáoHoàng,hai
trămGiáoChủ,nămmươiThánhTổ,mộtnghìnsáutrămTổngGiámMục,
bốnnghìnsáutrămGiámMục,bốnHoàngĐế,mườihaiđếhậu,bốnmươi
sáuvua,bốnmươimốtHoàngHậu,banghìnsáutrămvịđượcphongthánh
vàtồntạitừmộtnghìnbốntrămnămnay.MộtbênThánhBernard,mộtbên
viênchứcvệsinh;mộtbênThánhBenoît,mộtbênviênthanhtralụclộ.Nhà
Nước, Sở Lộ Chính, Sở Tang Tế, luật lệ cơ quan Hành Chính, chúng ta
khôngbiết.Baonhiêungườisẽphẫnnộtrướcsựđốixửvớichúngtôi.Họ
tướccảcủachúngtôicácquyềnhiếndângcátbụicủachúngtôichoJésus
Christ!VệsinhcủacácanhlàmộtbịađặtcủaCáchMạng.Chúatrờiphụ
thuộcviênCảnhSátTrưởng!Thờithếnhưthếđấy.Imđithôi,lãoFauvent.
Dướitrậnmưaràoấy,Faucheleventrấtlúngtúng.MẹNhấtnóitiếp:
—Aimàchốicãiđượcquyềnchôncấttusĩcủacáctuviện?Chỉcóbọn
tàđạovàbọnlạcđườngphủnhậnnóthôi.Chúngtađangsốngtrongmột
thờiđạihỗnloạnghêgớm.Ngườitakhôngbiếtnhữngđiềuphảibiếtmàlại
biếtnhữngđiềukhôngnênbiết.Ngumuộivàvôđạo.Trongthờiđạinày
những người lầm vị Thánh Bernard tối cao tối đại với Bernard gọi
“BernardcủanhữngngườiCatholiquenghèo”,mộtgiáosĩhiềntừởthếkỷ
XIII.CókẻphỉbángđếnnỗiliênhệmáychémchémLouisXVIvớithậptự
giáđóngđinhJésusChrist.LouisXVIchỉlàmộtôngvua.Phảicoichừng
Chúa.Khôngcòncáigìcôngbằng,cáigìlàbấtcôngnữa.Ngườitabiếttên
VoltairemàkhôngbiếttênCésarDeBus;thếmàCésarDeBuslàmộtbậc
hằngphúc,cònVoltairethìlàmộttênkhốnkhổ.VịTổngGiámMụccuối
cùng,GiáoChủPérigord,khôngbiếtcảrằngCharlesDeGondrenđãkếtục
Bérulle,BourgoinđãkếtụcGondren,JeanFrançoisSenaultkếtụcBourgoin
vàchaSainteMarthekếtụcJeanFrançoisSenault.NgườitanhớtênLinh
MụcCoton,khôngphảivìônglàmộttrongbangườiđãgópphầnsánglập
dòngOratoire,màlàvìvuađạocảicáchHenriIVđãhayvăngtụcvớicái
tênôngấy.CònSaintFrançoisDeSalesngườiđờithíchvìngàiấyhaygian
lậntrongcờbạc.Ngườitađảkíchtôngiáo.Vìsao?VìđãcónhữngLinh
Mụcxấu,vìSagittaire, Giám Mục GaplàanhemcủaSalone,Giám Mục
EmbrunvàcảhaiđãđitheoMommol.Điềuđócólàmsao?Cóphảivìthế
màMartinDeTourskhôngphảilàThánhvàkhôngcắtđôitấmáokhoáccho
mộtngườinghèo?Ngườitakhủngbốcácvịthánh,ngườitanhắmmắttrước
chânlý.Đêmtốiđãthànhthóiquen.Nhữngconthúdữtợnnhấtlànhững
conthúmù.Chẳngainghĩđếnđịangục!Ôi!Cáiquầnchúngxấuxađộcác!
LệnhvuabâygiờlàlệnhcủaCáchMạng.Ngườitakhôngcònbiếtphảilàm
gì cho người chết. Cấm không được chết một cách tinh thành. Mồ mả
chuyệnhànhchính.Ghêtởmquá.GiáoHoàngSaintLéonIIđãgửithông
điệpđặcbiệt,mộtchoPierreNotaire,mộtchovuacủangườiVisigoths,để
phảnđốivàbácbỏquyềnhànhcủaquantháithúvàquyềnvôthượngcủa
HoàngĐếtrongvấnđềtanglễ.Gautier,GiámMụcChâlonsvềvấnđềnày
đã đương đầu với Othon, Công Tước Bourgogne. Các vị thẩm phán xưa
cũngđồngtình.Ngàyxưachúngtôicóquyềnphátbiểuvềcảviệcđời.Viện
TrưởngtuviệnCîteaux,trưởngdòng,làthẩmphánchỉđịnhcủaTòaThượng
ThẩmBourgogne.Chúngtôiđượctoànquyềnxếpđặtnhữngngườichếtcủa
chúngtôi.CảthihàicủaThánhBenoîtchẳngchônởtuviệnFleury,còngọi
làSaintBenoîtSurLoireởđấtPháplàgì,mặcdùngàichếttrênđấtÝ,
MontCassin,ngàythứbảy21tháng3năm543?Tấtcảnhữngsựviệcấy
hiểnnhiênkhôngchốicãiđược.Taghétnhữngkẻcầunguyệngiảdối,tathù
nhữngquântàđạo,nhưngtacònthùghéthơnkẻnàonóitráinhữngđiềuđó.
ChỉcầnđọclạiArnoulWion,GabrielBucelin,Trithème,MaurolicusvàLuc
D’Achery.
MẹNhấtnghỉđểthở,rồiquaylạibảoFauchelevent:
—LãoFauvent,thếlàđượcchứ?
—Bẩmmẹ,vâng,đượcạ.
—Trôngcảởlãođượcchứ?
—Conxintuânlệnh.
—Tốtlắm!
—Conxinhếtlòngvớituviện.
—Đượcrồi.Lãođóngquantài.Cácbàkhiêngquantàivàonhànguyện.
Cầukinhxonghọtrởlạinhàtu.Khoảnggiữamườimộtgiờvànửađêm,lão
sẽmangthanhsắtđến.Việcgìcũngtiếnhànhhếtsứcbímật.Ởnhànguyện
chỉcóbốnmẹtrongbanđồngca,mẹAscensionvàlãothôi.
—Vàbàxơđứngcọc.
—Bàấysẽkhôngquaymặtlại.
—Bàấysẽnghethấy.
—Bàấykhônglắngtainghe.Vảlạiđiềunhàtukínbiếtthìngườiđời
khôngbiết.
MẹNhấtnghỉmộtlầnnữarồimớinóitiếp:
—Lãosẽcởibỏchiếcnhạc.Khôngcầnđểchobàđứngcọcbiếtlàcólão
ởđấy.
—Bẩmmẹrấtkính…
—Gìthế?
—Ôngysĩđếnkhámchưaạ?
—Bốngiờrưỡichiềuhômnay.Đãcóhiệuchuôngchongườiđibáo.Thế
ralãokhôngnghetiếngchuônghiệulệnhnàocảư?
—Conchỉchămchúnghehiệuchuônggọiconthôi.
—Cáiđótốt,lãoFauventạ.
—Bẩmmẹchắcphảikiếmcáiđòndễđếnvàimét.
—Kiếmđâuđược?
—Cósongsắtlàmràolàcóđòn.Ởgócvườn,concóchấtcảmộtđống.
—Khoảngmườimộtgiờmườilămtốinay,chớcóquên.
—Bẩmmẹrấtkính…
—Gì?
—Nếucócôngviệckhácnhưthếnàynữathìchúemconrấtkhỏe.Khỏe
nhưvâm!
—Lãophảilolàmhếtsứcnhanh,càngnhanhcànghay.
—Conkhônglàmnhanhlắmđược.Concótật.Vìvậynêncầncóngười
giúp.Conthọt.
— Thọt không phảilà một tội lỗi. Cókhi là một điềuphúc cũng nên.
HoàngĐếHenriII,ngườiđãchốnglạingụyGiáoHoàngGrégoirevàkhôi
phụcBenoîtVIIIcóhaibiệthiệuVuaThánhvàVuaThọt.
Faucheleventtaihơinghễnhngãng,lẩmbẩm:
—Đếnhaiáokhoác,tốtquánhỉ.
— Lão Fauvent này, ta đã nghĩ. Cho trọn một giờ đi. Không đến nỗi
nhiềuquáđâu.Lãohãycómặtbêncạnhbànthờchínhvớicáithanhsắtvào
11giờ.Buổilễbắtđầulúc12giờđêm.Mườilămphúttrướclàphảixong
xuôihếtcả.
—Consẽlàmhếtsứcđểtỏlòngnhiệtthànhcủaconvớituviện.Dứt
khoátnhưthế.Conđóngnắpáoquan.Mườimộtgiờđúngconsẽởtrongnhà
nguyện.Cácmẹtrongbanđồngcaởđấyrồi.MẹAscensioncũngcómặt.
Giá được hai người đàn ông thì hay hơn. Nhưng thôi được, con sẽ mang
thanhbẩy.Chúngconsẽmởhầmmộ,đưaáoquanxuống,rồiđậylạinắp
nhàmồ.Thếlàxong,khôngcòndấuvếtgìnữa.ChínhPhủsẽkhôngnghi
ngờgì.Thôimẹtônkính,thếlàxongxuôicảphảikhôngạ?
—Không.
—Còncáigìnữaạ?
—Còncáiquantàitrống.
Ngừngmộtlát.Faucheleventnghĩngợi.MẹNhấtnghĩngợi.
—LãoFauventnày,làmthếnàovớicáiquantàiấy?
—Cứviệcmangđichôn.
—Khiêngtrốngkhôngà?
Lạiimlặng.LãoFaucheleventvẫyvẫybàntaytráinhưmuốnxuađuổi
mộtýnghĩgìlàmcholãolosợ.
—Bẩmmẹ,tayconđãđóngquantàiấylại;cóaiđượcvàođấyđâu;thế
rồiconcứphủtấmvảichelêntrên.
—Thếcònbọnphuđòn,lúchọkhiêngquantàilênxe,rồilúchạhuyệt,
họthấynhẹkhông.
ÔngFaucheleventbỗngrủato:
—Ôichao!Qu…!
Mẹ Nhất giơ tay làm dấu thánh và đăm đăm nhìn Fauchelevent. Ông
nghẹncổ,nuốtvàocổmấyâmquỷsứ.Ôngvộivàngnghĩramộtmưukếđể
đánhlảngcâunguyềnrủa:
—Bẩmmẹ,consẽchođấtvàoquantài.Cũngsẽnặngnặngnhưcóngười
ấy.
—Phảiđấy.Đấtthìcũngnhưngườithôi.Thếlàlãosẽthuxếpchoxong
việccáiquantàirỗngấynhé?
—Cứđểmặccon.
NétmặtMẹNhấttừnãybốirối,loâubỗngtrởnênsángsủa.Bàrahiệu
chokẻbềdướiđượcrangoài.Faucheleventđiraphíacửa.Ôngvừađịnh
bướcchânra,thìbàdịudànglêntiếng:
—LãoFauvent,tôibằnglònglắm.Ngàymai,saukhiđưatang,lãodẫn
emlãođếnđây,bảomangcảconbélạinữa.
IV
JEANVALJEANCÓVẺĐÃĐỌCLÀUAUSTIN
CASTILLEJO
Ngườithọtdẫucóbước nhanhthìcũngnhưngườichộtmuốnliếcmắt
nhìn ngang: Không làm sao đến đích cho nhanh được. Vả lại, tâm thần
Faucheleventrốitung.Phảiđếnmườilămphút,ôngmớilêđượcvềđếncăn
nhànơigócvườn.Cosetteđãdậy.JeanValjeanđặtnóngồibênđốnglửa.
VừalúcFaucheleventbướcvàonhàthìJeanValjeanđangchỉcáigiỏtreo
trêntườngmàbảo:
—Conạ,connghekỹđâynày.Bâygiờhaichaconmìnhphảirakhỏi
nhànày,rarồilạitrởvào,ởđâythahồsướng.Ônggiànàysẽchoconvào
giỏđểmangconra.Conđợichaởnhàmộtbàquenbiết.Chasẽđếnđón.
Nhớkỹ,conphảivânglờimànínthinthítkhôngthìmụThénardierlạiđến
bắtchomàxem.
Cosettenghiêmtranggậtđầu.
ThấytiếngFaucheleventđẩycửa,JeanValjeanquaylại:
—Thếnàobác?
—Xongxuôicả,thếmàlạichưađâuvàođâu.Đãđượcphépđưabácvào
ởđây.Nhưngphảiđưabácratrướcđã.Thếmớikẹtchứ!Cháubéthìdễlắm.
—Bácmangcháuđià?
—Cháucóimđượckhông?
—Báccứtinởtôi.
—Thếcònbác,bácMadeleineơi?…
Saumộtlátyênlặngnặngnề,ôngFaucheleventkêulên:
—Bácvàolốinàothìcứlốiấymàrachứsao!
Jean Valjean chỉ trả lời gọn lỏn như lần trước: “Không thể được”.
FaucheleventlầmbầmnhưmuốnnóimộtmìnhchứkhôngphảinóivớiJean
Valjean:
—Cómộtviệckháclàmmìnhdằnvặt.Mìnhnóimìnhsẽđổđấtvào.Ấy
thếnhưngmàmìnhnghĩlạithấyđấtmàthaychoxácchếtthìchẳnggiống
nào.Khôngổnđâu,đấtxêdịch,đấtđộngđậy,ngườikhiêngsẽnhậnthấy
điềuđó.BácMadeleinehiểuchứ,bọnphunhậnthấyđượcChínhPhủcũng
sẽnhậnthấy.
JeanValjeannhìnthẳngvàomắtlãovàtưởnglãomêsảng.Lãolạinói:
—Bácracáchđếchnàobâygiờ?Mailàphảixongxuôicả.Maitôiphải
dẫnbácvàođâyrồi.MẹNhấtchờbácđấy.
Nóixong,ôngcắtnghĩachoJeanValjeanbiếtlàđượcnhưthế,bởivìông
đãgiúpGiáoHộiđượcmộtviệcvàngườitathưởngcôngchoôngta:Làông
cũngđượcdựphầnchôncấtmẹCrucifixion;làôngđóngáoquanvàgiúp
việchạhuyệt.CònmẹCrucifixionquađờisángnay,theoyêucầucủamẹ,
thìđặttrongquantàiriêngmàbàvẫnnằmvàchônngaytronghầmmộdưới
bàn thờ của nhà nguyện. Sở Cảnh Sát cấm ngặt việc này. Nhưng mẹ
Crucifixionthuộcloạinữtusĩmuốngìcầnphảiđượcnấy.MẹNhấtvàcác
mẹkhácđềunhấtđịnhlàmtheoýnguyệncủangườiđãchết,cònthìmặckệ
ChínhPhủ.LãoFaucheleventnàysẽđóngcáiquantàitrongbuồngriêng,rồi
mởnắphầmmộramàchôndướihầm.MẹNhấtđềnơnônglãobằngcách,
chongườiemlãovàđứacháugáiđượcởtrongnhàtu,ônglàmvườn,cháu
đihọc.Ngườiemấy,chínhlàôngMadeleine,đứacháugáilàCosette.Mẹ
Nhấtbảochiềumaiphảidẫnhaingườivào,saucuộcđưamagiả.Nhưnglàm
thếnàođểdẫnôngMadeleinevàođược,khiôngMadeleinevẫnởtrongnày.
Đấylàđiềulúngtúngthứnhất;thứhailàcònchiếcquantàirỗng.
JeanValjeanhỏi:
—Cáiquantàirỗnglàthếnào?
—CáiquantàicủaNhàNướcấymà.
—Quantàinào?NhàNướcnào?
—Cómộtmẹchết.Ngườiysĩthànhphốđếnkhámvàbảocómộtmẹ
chết.ThếlàChínhPhủđưamộtcáiquantàiđến.Ngàyhômsau,ChínhPhủ
lạiđưaxevàphuđònđếnđểđưaranghĩatrang.Phuđến,khiêngquantài
lên,sẽthấynhẹbỗng.
—Cứnhétcáigìvàođấy.
—Mộtxácchếtà?Tôilàmgìcó.
—Không.
—Thếcáigì?
—Mộtngườisống.
—Aicơ?
—Tôi.
Fauchelevent giật bắn người đứng dậy, như thể có pháo nổ ngay dưới
ghế.
—Bácấyà?
—Chứsao?
JeanValjeanmỉmcười,cáimỉmcườihãnhữunhưmộttiasángtrongbầu
trờimùađông.
—BácFaucheleventnày,bácchảvừanói:MẹCrucifixionchết,màtôi
chảnóithêm“cònlãoMadeleinethìphảichônđi”à?Thếmàthànhsựthật
đấy.
—Bácchỉhaynóibóng.
—Nóithậtđấychứ.Phảirakhỏiđâyphảikhông?
—Vâng.
—Tôiđãbảobáccũngphảikiếmchotôicáigiỏvàtấmbạt.
—Thếsao?
—Giỏthìgiỏgỗthông,cònbạtthìlàtấmchănliệmđen.
—Không,khăntrắngchứ.Đámtangcácnữtusĩtuyềntrắnghết.
—Ừ,thìtrắng.
—BácMadeleine,bácthậtkhácngười.
Thấynhữngđiềutưởngtượngnhưvậy,nhữngđiềutưởngtượngđóvốn
chỉlànhữngphátminhtựnhiênvàtáobạo trong tù, vượt qua sự yên ổn
thườngnhật,canthiệpvàonềnếpcủatuviện,đólànhữngđiềukhiếnlão
Faucheleventkinhngạc,đólànhữngngườiquađườngnhìnthấychimhảiâu
bắtcátrongrãnhnướcphốSaintDenis.JeanValjeannóitiếp:
—Cầnphảirakhỏiđâymàkhôngbịlộ.Cáchấycũngtiện.Nhưngtôihỏi
báccáinày.Côngviệctiếnhànhthếnào?Cáiquantàiấyđểđâu?
—Cáiquantàirỗngấyà?
—Phải.
—Ởdướikia,dướinhàxác.Quantàiđặttrênhaicáigiá,phủmộtcái
chănliệm.
—Quantàidàibaonhiêu?
—Haithước.
—Nhàxáclàthếnào?
—Đấylàmộtbuồngởtầngnền,cómộtcửasổtrôngravườn,cănglưới
sắt,muốnđóngcửaphảiđứngphíangoàimàđóng;vàcóhaicửaravào,một
thôngvớinhàtu,mộtthôngranhàthờ.
—Nhàthờnào?
—Nhàthờngoàiphốđấy,nhàthờchungcủadân.
—Báccóchìakhóahaicửaấykhông?
—Không.Tôichỉgiữchìakhóacửavàonhàtu;cònchìakhóacửakiathì
bácgácgiữ.
—Lúcnàothìbácgácmởcửa?
—Chỉmởmộtlầnchophuđònvàokhiêngquantàixonglạiđóngngay.
—Aiđóngquantài?
—Tôi.
—Aiphủkhănliệm?
—Tôi.
—Chỉcómộtmìnhbác?
—Phải,ngoàitôivàôngysĩcủaSởCảnhSátkhôngngườiđànôngnào
đượcvàobuồngấy.Trêntường,cóviếthẳnhoinhưthế.
—Đêmnay,lúcnhàtungủcả,báccócáchnàogiấutôivàobuồngấy
đượckhông?
—Không,nhưngcómộtcáikhohẹpthôngvớinhàxác,đểdụngcụchôn
cất;cóthểgiấubácởđấyđược.Tôigiữkhoấy,lạicóchìakhóa.
—Mấygiờmaixetangđếnđưaquantàiđi?
—Độbagiờchiều.ChônởnghĩađịaVaugirard,lúcsẩmtối.Cũngkhá
xa.
—Tôisẽtrốntrongbuồngkhosuốtđêmnayvàbuổisángsớm.Cònăn
uốngthìthếnào.Bịđóimất.
—Tôisẽmangcáiănđếnchobác.
—Thếlàđếnhaigiờtrưa,bácđếnđóngquantàicủatôilại.
Faucheleventlùilạimộtbước,bẻkhúctaykêurăngrắc.
—Khônglàmthếđược.
—Cógìđâu,cứviệccầmbúamànệnchođinhănphậpvàotấmvánmà!
ĐiềuđốivớiJeanValjeanthậtgiảndịthìFaucheleventlạithấydịthường.
JeanValjeanđãtừnggặpnhiềukhúceonguyhiểmhơn.Đãởtùthìaicũng
biếtcáinghệthuậttàitìnhlàthumìnhcholọttấtcảnhữngkhehởđểmàtrốn
thoát.Kẻtùnhânbaogiờcũngmongvượtngục,cũngnhưngườiốmtấtgặp
lúclêncơn,mộtlàsốnghailàchết.Vượtngục,tứclàkhỏibệnhnày.Muốn
khỏibệnhthìlàmgì chẳngphảilàm?Đểngườitađóng đinhlênquantài
mìnhnằm,rồiđểngườitakhuânđinhưkhuânmộtkiệnhàng,sốngkhálâu
trongcáihòmkínmít,thởtrongmộtnơikhôngcókhôngkhí,biếtcách
tiệnhơithởhàngmấygiờliền,biếtcáchchịungạtmàkhôngchết;đấylàtất
cảtàinghệ não lòng của JeanValjean.Nhưngmột cái áo quan đựngmột
ngườisống,mưumẹocủamộttùnhânkhổsaicũnglàmưumẹocủamộtvị
Hoàng Đế. Nếu tin lời Linh Mục Austin Castillejo, đây là cái mẹo của
CharlesQuintdùngsaukhiôngđãthoáivịđểgặplạimộtlầncuốicùngLa
Plombes:BằngcáchấyngườitađãđưanàngkiavàotrongtuviệnSaintJust,
rồilạiđưara.
Faucheleventđãhơihoànhồn,ôngnói:
—Làmthếnàođểthởđược?
—Tôithởđược.
—Trongcáihòmấyà?Tôichỉnghĩđếncũngđủchếtngạtrồi.
—Chắclàbáccómũikhoan;báckhoanchotôimấylỗnhỏquanhchỗ
mồmvàlúcđóngvánthiên,bácchớđóngkhítquá.
—Được,thếnhỡbáchohayhắthơithìsao?
—Đãđitrốnthìkhôngho,cũngkhônghắthơi.
JeanValjeanlạinóithêm:
—Bácạ,taphảinhấtquyếtđithôi,mộtlàbịbắtởđâyhailàphảichui
vàoxetangmàra.
Chắcaicũngnhậnthấygiốngmèoưacáithúdừnglạiquẩnquanhgiữa
haicánhcửahémở.Aichảbảoconmèothìmàyvàođi.Ngườicũngvậy,
nhữngkẻđứngtrướcmộtkhókhănvừachợttớithìcũnghaylưỡnglựgiữa
haitháiđộ,đểđếnnỗicókhisốmệnhchợtấpxuốngnghiềnnátmìnhvàkết
thúcsựkiện.Nhữngkẻquáthậntrọng,mặcdùcẩnthậnnhưmèovàchínhvì
họlàmèo,đôikhigặpnguy hiểmhơnlànhữngkẻtáobạo.Fauchelevent
thuộcvàohạngngườihaylưỡnglựnhưthế.Nhưngdùsao,sựgandạcủa
JeanValjeancũngthắngđượclão.Lãolầmbầm:
—Ngoàicáchấycũngkhôngcòncáchnàokhác.
JeanValjeanlạinói:
—Tôichỉngạicómộtđiềulàrangoàinghĩađịakhôngbiếtcôngviệcsẽ
thếnhưnào.
—Ấy,cáiấytôilạikhônglo.Nếubácbiếtcáchnằmtrongquantài
sự,thìtôi,chắcchắnlàtôisẽlôiđượcbáclênkhỏihuyệt.Cáilãođàohuyệt,
tôiquenthân,lúcnàocũngsaybítỉ.LãoMestienneấymà.Lãođàohuyệtbỏ
ngườichếttronghuyệtmàtôithìtôibỏlãođàohuyệttrongtúitôi.Côngviệc
thế nào, để tôinói bác rõ. Đến nghĩatrang lúc sắp tối,khoảng bốn mươi
nhămphúttrướckhinghĩatrangđóngcổng.Xetangđiđếntậnhuyệt;việc
củatôilàphảiđitheoxe.Tôisẽbỏtúimộtcáibúa,mộtcáiđụcvàmộtcái
kìm. Lúc xe đỗ, bọn phu đòn lấy thừng buộc quan tài lại, hạ bác xuống
huyệt.LinhMụccầukinh,làmdấu,rẩynướcthánhrồichuồn.Thếlàchỉcòn
tôivớilãoMestienne.Ấy,bạnnốikhốđấynhé.Chỉcóhaiđiều,mộtlàhắn
saytúy lúy,hailà khôngsay.Không saythìtôichỉbảo:“Này,quánBon
Coingcònmởđấy,ralàmmộttợpđi”.Thếlàcứviệckéohắnđi,rồiđổrượu
chohắnsay.LãoMestiennethìchỉmộtchốclàsaymềmvìlúcnàohắncũng
đãsẵnngàngà.Lúcấytôisẽđặthắnnằmxuốnggầmbànrồilấytấmthẻcủa
hắnđểvàonghĩatrangmộtmình.Thếlàchỉcònmộtmìnhtôivớibác.Còn
nếuhắnđãsaysẵnthìchỉviệcbảo:“Thôi,cútđi,khôngaikhiến,mìnhlàm
hộcho”.Hắnđilàtôicứviệckéobácởdướihốlên.
JeanValjeanchìabàntayra,ôngFaucheleventômchầmlấyvớitấtcả
tấmtìnhnồngnàn,chấtphác.
—Cứthế,bácFaucheleventnhé.Rồiổncả.
Faucheleventnghĩthầm:“Miễnlàkhônggặptrởngạigì.Khôngthìnguy
lắm".
V
NGHIỆNRƯỢUCHƯAĐỦĐỂTRỞTHÀNHBẤT
TỬ
Ngàyhômsau,vàolúcxếchiều,kháchbộhànhthưathớttrênđạilộhạt
Mainengảmũchàomộtchiếcxetangkiểucũkỹ.Xechạmtrổnhữngđầu
lâu,xươngốngchânvànhữnggiọtlệ.Trongxe,đặtmộtcáiquantàiphủ
chăntrắngcómột chữ thập đen lớn nằm dài trông như một xác chết, tay
buôngthõng.Theosaulàmộtcáixesongmã,cómộtLinhMụcbậnáolễ
ngắnvàmộtchúbégiúplễđộimũchụpmàuđỏ.Haingườiphuđònbậnđồ
xámviềnđenđihaibênchiếcxetang.Phíasaulàmộtônggiàmặcquầnáo
thợđikhậpkhiễng,ởtúiáoônggià,thấythòramộtcáicánbúa,mộtlưỡi
đụcvàhaicáikìm.
ĐámtangđivềphíanghĩatrangVaugirard.
NghĩatrangVaugirardlàmộtnghĩatrangđặcbiệtởParis.Nócónhững
tậptụcriêng,lạicóhaicổng,mộtcổngchoxeđivàmộtcổngxép.Trong
xómcáccụgiàcứquenlốigọicũlàcổngngựavàcổngbộ.Cácmẹtrong
nhàtuPetitPicpusđượcchônởmộtkhuriêng,chônvàobuổitối.Khunày
nguyên trước thuộc về giáo hội của họ. Bởi vậy, những phu đào huyệt
nghĩatrangnàycócôngviệcphảilàmthêmvàochiềutànếulàmùahè,vào
đêmnếulàmùađông,theomộtkỷluậtriêng.CácnghĩatrangởParisthời
ấy,cứtốiđếnlàđóngcổng;đấylàlệnhchungcủathànhphốnênnghĩatrang
Vaugirardcũngphảituântheo.Cáicổngngựavàcổngbộđềulàcổngsắt,
giápliềnvớinhau.KếliềnđólàmộtcáichòidonhàkiếntrúcPerronetxây
nên và để cho bác gác cổng ở. Cứ lúc mặt trời khuất sau nóc nhà điện
Invalidesthìcánhcổngsắtlạinhấtthiếtquayríttrênbảnlề.Chẳngmaylúc
ấycóbácphuđàohuyệtnàocònvẩnvơtrongnghĩatrangthìchỉcómột
cáchduynhấtđểrangoàilàtrìnhtấmthẻdocơquantrôngnomviệctang
macủaNhàNướccấpphát.Cómộtcáihòmnhưhòmthưtreoởcửasổnhà
bácgác. Bácphucứ việcnémcáithẻcủa mìnhvàohòm, tứcthìbácgác
nghethấy,báckéocáidâyvàcổngbộtừtừmở.Nếucóaiquênthìbácgác
đôikhiđãvàongủliềntrởdậyranhậnmặt,rồimởkhóacổng.Ngườiphu
quênthẻđượcranhưngphảinộpmườilămfrancstiềnphạt.
Cáinghĩađịanàyvớinhữngcáiđộcđáongoạilệkhôngkhớpvớicảnh
cânđốihànhchínhchonênngườitađãhủybỏnóítlâusau1830.Nghĩađịa
Montparnasse,cũnggọilànghĩađịaNamthaythếchonóvàthừahưởngcái
quánrượunổitiếngsátváchvớinghĩađịaVaugirard.Quánrượunàytrên
máicómộtquảthịvẽsơndầutrênmộttấmván.Quánnàyquaymộtphíara
cácdãybánrượu,mộtphíaracáchàngmồmả,vớimộcáibiển:QuánBon
Coing.
[126]
NghĩatrangVaugirardcóthểgọilàmộtnghĩatrangđãđếnlúctàn,không
hợpthời nữa.Cỏhoa đãchếttừlâuchỉ cònrêuphong landầnkhắp chỗ.
NhữngngườicócủakhôngthiếtgìđượcchôncấtởVaugirard.Vìnómang
cáidángkẻnghèo.NghĩatrangPèreLachaisethìnóigì!ĐượcchônởPère
Lachaisechẳngkhácgìtrongnhàcóbànghếgụ.Thanhlịchgặpnhauởđấy.
Còn nghĩa trang Vaugirard là một nơi cổ kính; vườn trồng theo kiểu cũ.
Đườngđithẳngtắp,trồngnàohoàngdương,nàotùng,nàobách,vớinhững
ngôimộcổdướibóngthônggià,cỏmọccaovút.Chiềuđếnthìphongcảnh
thêlương,nổilênnhữngđườngnétvôcùngảmđạm.
Lúc xe tang phủ khăn trắng có chữ thậpđen đi vào đạilộ nghĩa trang
Vaugirardthìmặttrờichưakhuấthẳn.Ngườikhậpkhiễngsauxetangchính
làFauchelevent.
ViệcchôncấtmẹCrucifixionnơihầmmộdướibànthờ,việcđưaCosette
rangoài,việcJeanValjeantrốnvàonhàxác,tấtcảmọiviệcđềutrôichảy,
khônggặpkhókhăngì.
CũngnóiquarằngviệcchôncấtmẹCrucifixiondướibànthờcủatuviện,
chúngtôicoilàmộtđiềuviphạmnhỏthôi.Đâylàmộttộilỗicóvẻnhưmột
nhiệm vụ. Các bà nữ tu sĩ đã làm như vậy không những không chút xao
xuyếngìmàlạicònnhưđượclươngtâmtánthưởng.Trongnhàtukín,cái
gọilà“ChínhPhủ”thìchỉlàmộtsựcanthiệpvàoquyềnhànhnhàtu,mộtsự
canthiệpkhóthừanhận.Quytắctrướcđã,cònluậtphápthìsauhẵnghay.
Cácngươihãycứlàmraluậtnày,luậtkhácthahồ,nhưnghãygiữnhững
luậtphápấychocácngười.Thuếquađườngtrảchonhàvuachỉlàphầnthừa
thuếnộpchoChúaTrời.Mộtnguyênthủkhôngcónghĩalýgìđốivớimột
nguyêntắc.
Faucheleventkéolêchântheoxetang,lòngkhấpkhởimừngthầm.Cảhai
điều bí mật, cả hai vụ mưu mô song sinh - một về các mẹ, một về Jean
Valjean,mộtmangquyềnlợinhàtu,mộtchốnglạikỷluậtnhàtu,-cảhai
đềuthànhcông. Jean Valjean thìbìnhtĩnh,cáibình tĩnh mãnh liệtấylan
sanglãolàmvườn.Faucheleventchắcmẩmsẽthànhcôngđếnđầuđếnđũa.
Chỉcònmộtvàiviệcdễnhưtrởbàntay.Hainĭnay,ôngđãtừnglàmcho
Mestiennesayrượuđếnhàngchụclần,cáilãomáphị,lànhnhưcụcđất,làm
gìmàchẳngđược,thậtdễnhưbỡn.LừathếnàomàMestiennechẳngmắc.
Nhưxỏmũimàdắt.LãoFaucheleventhoàntoànyêntâm.
Lúc đám tang vừa rẽ vào đại lộ nghĩa trang. Fauchelevent sướng quá,
nhìnxetangrồixoaxoahaibàntaythôkệch,nóimộtmình:
—Thậtlàmộttròhề!
Bỗngxedừnglại,đãđếncổng.Phảitrìnhgiấytờ.Ngườitrôngnomđám
manóigìvớibácgáccổng.Tronglúchaingườinóichuyệnvớinhau,đám
tangdừnglạimột, hai phút, bỗng có ai, một người lạ mặt, tiến đến đứng
ngaysátFauchelevent,đằngsauxetang.Trôngnhưmộtngườithợ,hắnmặc
mộtcáiáocótúitotướng,tayxáchmộtcáicuốc.
Faucheleventnhìnkẻlạmặt,hỏi:
—Báclàainhỉ?
Ngườikiatrảlời:
—Kẻđàohuyệt.
Faucheleventsửng sốtnhưkẻ vừasốngsót saukhibị đạnđạibác bắn
trúngngực.
—Đàohuyệtà?
—Phải.
—Bácấyà?
—Phải.
—ÔngMestiennecơmà?
—Trướcthìthế.
—Trướclàthếnào?
—Ôngấychếtrồicònđâu.
Faucheleventngờgìthìngờ,chứkhôngthểngờđượcrằngmộtkẻchôn
ngườimàcũngphảichết.Ấy,nhưngsựthậtcứthế;kẻđàohuyệtcũngchết
như ai. Đào hố cho người mãi, rồi cũng đến lúc mở cái hố cho mình.
Faucheleventháhốcmồm.Ôngcốlắpbắpmấytiếngkhekhẽ:
—Khôngthểnhưthế!
—Thếmànhưthếđấy.
—NhưngôngMestiennemớilàngườiđàohuyệtcơmà?
LãoFaucheleventgắnggượngnói,gầnnhưđuốihơi.
— Sau Hoàng Đế Napoléon là vua Louis XVIII. Sau Mestienne
Gribier.Bácnhàquênày,tôilàGribier.
Mặt Fauchelevent xám xanh lại; ông nhìn kỹ anh chàng Gribier. Một
ngườicaolêunghêugầygò,xanhmét,thậtlàhìnhảnhcủatangma.Hắn
vẻlàmộtngườithầythuốcbấtthànhtàixoayrađàohuyệt.
Faucheleventbậtcười:
—Lắmviệcquáilạthật.LãoMestiennemàcũngchết.LãoMestienne
chếtnhưnglãoLenoirvạntuế!BácbiếtlãoLenoirlàcáigìkhông?Cái
vangđỏthượnghảohạng!CáivòrượucủaSuresnechínhcốngcủaParis.Ái
chà!LãoMestiennechếtrồià.Kểcũngtiếc.Lãobiếtcáithúsốngởđờilắm.
Mà này bác, bác hẳn cũng biết cái thú nhậu nhẹt phải không? Chốc, hai
chúngmìnhlàmmộthớprượunhé.
Ngườikiatrảlời:
—Tôichânhọctrò,tôiđãhọchếtnămthứtư.Tôikhônguốngrượubao
giờ.
Cái xe tang lại từ từ lăn bánh trên con đường lớn trong nghĩa trang.
Faucheleventđichầmchậmlại.Ôngcàngkhậpkhiễng,vìlòngrốinhư
vò,chứđâuchỉvìchânmangtật.
AnhchàngGribierđiphíatrước.Faucheleventlạingắmkỹcáithằngcha
Gribierbấtngờmộtlầnnữa.Hắnthuộcloạingườicòntrẻnhưngđãcóvẻ
già,gầynhưngrấtkhỏe.
Faucheleventgọi:
—Ôngbạnơi!
Anhchàngquaylại.
—Tôilàngườiđàohuyệtcủanhàtuđây.
—Bạnđồngnghiệpcủatôi-hắnđáp.
TuyôngFaucheleventkhôngcóhọcthứcnhưngôngrấttinhý.Ôngbiết
ngaylàgặpphảimộttaycừkhôi,mộtanhchànglémmiệng.
Ônglầmbầm:
—ThếlàlãoMestiennechếtrồi.
Anhchàngkiatrảlời:
—Chếtđứtrồi.ChúaTrờiđãtrasổthiêntào,đếnlượtMestiennemàlị.
LãoMestiennechếtrồi.
Faucheleventnhắclạinhưcáimáy:
—ChúaTrời…
Anhkiadõngdạc:
—ChúaTrời.CácnhàtriếthọcthìgọilàThượngĐế,cácngườiJacobins
gọilàĐấngCaoCả.
Faucheleventấpúng:
—Chúngmìnhlàmquenvớinhauđithôichứ!
—Quenrồicòngì.Ônglàmộtnôngdân.TôithìlàngườiParis.
—Chưacùngnhauuốngchénrượuthìgọilàquenbiếtlàmsaođược.
cạnchénmớicạnlòng.Rồibáccùngđivớitôinhé.Chắcbácchẳngtiệntừ
chối.
—Nhưnglàmxongviệcđã.
Faucheleventnghĩthầm:“Chết,bỏmẹrồi".
Chỉcònmộtvàivànhbánhxenữalàđếnconđườngnhỏđivàokhumộ
cácmẹ.
AnhchàngGribiernói:
—Bácạ,tôiphảinuôibảyđứanhỏ.Chúngnóphảiăn,tấtmìnhphảinhịn
rượu.
Thếrồihắnnóithêm,ravẻđắcývìđãtìmđượcmộtcâunóiývị:
—Chúngnónothìtôikhát,no,khátthùnhau.
Xetanglượnquanhlùmcâytrắcbá,rờiconđườnglớnrẽvàoconđường
nhỏ,rồivàomộtkhunhữngmộđấtđầycỏdại.Đãđếnsáthuyệt.
Faucheleventđichậmlại,nhưngkhôngsaogiữcáixeđichậmlạiđược.
Cũngmay,đấtthìxốp,mưalạinhiềunênbánhxequánhnhữngbùn,nặng
nhọclắmmớitiếnlênđược.Ônggiàđếngầnanhchàngkia,thìthầm:
—CórượuArgenteuilngonlắm.
—Cáibácnhàquênày!Xinnhớcáinghềchônngườinàykhôngphải
nghềtôinhé.Ôngcụnhàtôitrướcgáccổngởtrườngthiếusinhquân.Ông
cụđịnhchotôitheonghềvăn.Nhưngchẳngmay,nhàgặpnạn,bịthualỗ
SởGiaoDịch.Thếlàtôibỏnghềvăn,nhưngvẫnviếtmướn.
Faucheleventthấycócànhcâymỏngmảnhcóthểcứumình,ôngbámlấy:
—Thếbáckhôngphảilàmnghềđàohuyệtà?
—Cảhai,aicấmtôikiêmnhiệmcảhai?
ÔngFaucheleventkhônghiểu“kiêmnghiệm”làgì.Ôngnói:
—Điuốngrượuđi.
Cầnphảichúýđiềunày.MặcdùFaucheleventđangrốibờicảruộtgan,
khiôngrủanhchàngkiađiuốngrượu,ôngkhôngnóirõmộtđiềulàaisẽtrả
tiền.CứthóithườngthìFaucheleventlàngườirủđi,cònMestiennethìtrả
tiền.Bâygiờthìkhácrồi.Ngườiđàohuyệtmớigâyramộttìnhthếmớido
đócầnthiếtphảimờirượuhắn.Nhưngtuyđứngramời,Faucheleventcứlờ
títcáikhoảnaitrảtiềnđi.Xúccảmthìxúccảm,ôngvẫnkhôngthiếtbỏtiền
ratrảbữarượu.
Gribiernóitiếp,miệngmỉmcườiravẻđànanh:
— Phải ăn đã chứ. Tôi xin vào kế vị cụ Mestienne. Khi đã được cắp
quyểnsáchđếntrườngthìphảisốngchoranhàtriếthọcchứ.Ngoàiviệcviết
mướn,tôilạibắtcánhtaylàmviệcnữa.Cửahàngviếtcủatôiởngoàichợ
phốSèvres.Bác biết chứ? ChợAuxấymà.Các chị nấubếpởHộiHồng
ThậpTự,chịnàocũngnhờtaytôicả.Cácchịnhờtôithảothưtìnhgửicho
cácchúquyềnởdoanhtrại.Sángviếtthưtình,chiềuđàohuyệt.Đờilàthế
đấy,bácạ.
Xe tang vẫn tiến, Fauchelevent vô cùng lo lắng, nhìn tứ phía chung
quanh.Mồhôinhỏgiọttừvầngtrán.
Anhchàngkialạitiếp:
—Thếnhưngbắtcáhaitaycũngkhôngxong.Mộtlàchọnquảnbút,hai
làcáicuốc.Cáicuốclàmbàntaytôihưđi.
Xetangdừnglại.Chúbégiúplễxuốngtrước,LinhMụcxuốngsau.
Bánh xe trước đã leo lên đống đất sát liền ngay miệng hố trống hốc.
Faucheleventthấtkinh,nhắclạimộtcâunóitrước:
—Thậtlàmộttròhề!
VI
GIỮABỐNTẤMVÁN
Ainằmtrongquantài,tađãbiết:JeanValjean.JeanValjeanxoayxởđể
cốsốngtrongquantài;ôngthởtạmđược.
Thậtlàlạlùng,khilòngngườitađãyêntĩnhthìmọiviệckhácđềutrôi
chảydễdàng.TấtcảnhữngmưuchướcmàJeanValjeannghĩra,đếnnay
đềuthựchiệnxuôithuậncả;từhômqua,mọiviệcđềukhôngvấpváp.Cũng
nhưFauchelevent,ôngtrôngởlãoMestienne.Ôngkhôngnghingạigìvềsự
kếtthúccả.Hoàncảnhthìvôcũnggaygomàtâmhồnônglạivôcũngyên
tĩnh.
Bốntấmvántỏaramộtthứyênlànhkhủngkhiếp.JeanValjeannằmyên
lặng,tưởngnhưphảngphấtmộtgiấcyênnghỉcuốicùngđangthấmdầnvào
người.Nằmdướiđáyquantài,ôngđãtheodõiđượctấtcảnhữngdiễnbiến
củatấnkịchkinhkhủngmàôngđóngcùngvớicáichết.
SaukhiFaucheleventđóngtấmvánthiên,JeanValjeancảmthấyngườita
nhấcbổngmìnhlên,rồilănđi.Lúcítxóchơn,tứclàxeđãbỏconđườngđá
màđivàoconđườngđất,nghĩalàtừnhữngphốnhỏ,rẽrađạilộ.Lúcnghe
tiếngùù,ôngđoánlàngườitaquacầuAusterlitz.Lầnnghỉđầutiênlàđã
đếnnghĩatrang;lầnnghỉthứhai,ôngtựbảo:Huyệtđâyrồi.
Bỗngôngnghecóbàntaygiữlấyquantài,rồimộttiếngcọsoànsoạtvào
ván;ôngbiếtngườitabuộcdâythừngquanhquantàiđểdòngxuốnghố.
Thếrồiôngchoángvángcảngười.Cólẽbọnphuđònvàngườiđàohuyệt
đangthòngdâyhạhuyệt,đầuđưaxuốngtrước.Lúcđãthấymìnhnằmthẳng
lạivànằmyênchỗ,ôngmớilạitỉnhtáonhưtrước.Đếnđáyhuyệtrồi.Ông
cảmthấylạnhlạnh.
Mộtgiọngnóitrịnhtrọngvàlạnhtoátởtrên.Ôngngheđọcthongthả,
mồnmộtnhữngtiếngLaTinhmàkhônghiểunghĩa:
—«Quidormiuntinterraepulvere,evigilabunt;aliiinvitamaeternam,
etaliiinopprobrium,utvideantsemper»(Đểluônthấyrằngnhữngaingủ
trongbụiđấtsẽthứcdậy,cóngườiđượchưởngsựsốngvĩnhcửuvàcókẻbị
sỉnhụchổthẹn).
Mộttiếngtrẻconnói:
—Deprofundis(Từvựcsâu).
Tiếngnóitrịnhtrọngtiếp:
—«Requiemaeternamdonaei,Domine»(XinChúachohọđượcnghỉ
ngơiđờiđời).
Tiếngnóitrẻcontrảlời:
—«Etluxperpetualuceatei»(Vàđượcsựsángchiếusoimãimãi).
Sauđó, ông nghe thấy trên tấm ván thiênmấy tiếnglách táchnhưhạt
mưarơi.Cólẽlànướcthánh.
Ôngnghĩbụng:“Sắpxongrồi.Kiênnhẫnchútnữathôi.LinhMụcsắpvề
rồi. Bác Fauchelevent sẽ dẫn Mestienne đi uống rượu. Còn lại một mình
mình.Thếrồibáctatrởlạimộtmìnhvàtasẽchuira.Chừngmộttiếngđồng
hồnữathôi”.
Cáigiọngtrầmtrầmlạicấtlên:
—«Requiescatinpace»(Cầuhồnyênnghỉ).
Vàtiếngchúbé:
—Amen.
JeanValjeanlắngtainghe,thấycáigìnhưbướcchânxadần,xadần.Ông
nghĩthầm:“Họđicảrồi.Còntrơmộtmìnhmình".
Bấtthần,ôngnghethấyngaytrênđầumộttiếngnhưsétđánh.Đólàmột
xẻngđấthắtlênquantài.Rồimộtxẻngthứhairơixuống.Mộtcáilỗthông
hơibịlấpkín.Xẻngđấtthứbarơixuống,rồixẻngthứtư.
Có những thế lực ghê gớm thắng cả con người dũng mãnh nhất. Jean
Valjeanngấtđi.
VII
NGUỒNGỐCTHÀNHNGỮ:“KHÔNGĐỂMẤT
THỂ"
ĐâylàviệcxảyrabêntrênchiếcquantàicủaJeanValjean.
LúcxetangđãđixavàthầytròôngLinhMụccũngđãlênxeđirồi,
FaucheleventvẫnkhôngrờimắtnhìnanhchàngGribier.Ôngthấyhắncúi
xuống, nắm lấy cán xẻng, lưỡi xẻng đã cắm phập vào ụ đất. Thế
Faucheleventcómộtquyếtđịnhtốihậu.Ôngđứngchắngiữahắntavàlỗ
huyệt,taykhoanhlạivànói:
—Tôitrảtiềnmà!
Anhchàngkiangạcnhiênnhìnôngtrảlời:
—Cáigìcơ?
Faucheleventnhắclại:
—Tôitrảtiềnmà!
—Tiềngì?
—Tiềnrượu.
—Rượunào?
—RượuArgenteuil.
—RượuArgenteuilởđâu?
—ỞquánBonCoing.
—Thôixêra.
Hắnhắtmộtxẻngđấtxuốngquantài.
Mộttiếngđùngđụcởdướiquantàivọnglên.Faucheleventlảođảo,suýt
ngãchúixuốnghuyệt.Ôngthétlên,tiếngkhòkhènhưtắcthở:
—Bácơi,quánBonCoingsắpđóngcửarồi.
Anhchàngkialạixúcđấtvàoxẻng.Faucheleventnóitiếp:
—Tôitrảtiền.
Rồinắmlấytayhắnta:
—Bácơi,bácnghetôi.Tôilàngườiđàohuyệtởnhàtu.Tôiđếngiúpbác
mộttay.Lấpcáihuyệtnày, để đến tối. (Không biết uống vào hắn có say
khôngchứ?)
Anhchàngkiabảo:
—Cáibácnày,nếunhấtđịnhbắtuốngthìuống,được.Nhưngchốchẵng
hay.Làmxongviệcđã.Chưaxongthìchưauống.
Thếrồihắnvungxẻngđất.Faucheleventgiữtayhắnlại:
—Argenteuilthượnghảohạng.
—Úichà!Cáibácnàychỉcómỗinghềkéochuông.Boongbinhboong,
bácchỉbiếttừngấytiếng,bácđếnrầyrà.
Rồi hắn hất xẻng đất thứ hai. Fauchelevent lâm vào tình trạng mình
khôngcònbiếtmìnhnóigìnữa.
—Cứđiđi,đãbảotôitrảtiềnmàlị.
—Phảichotrẻngủđã.
Hắnhắtxẻngthứba.Rồihắnlạicắmxẻngxuốngđất,nóithêm:
—Bácxem,đêmnaytrờirétlắm;mìnhmàcứbỏmặcbàấyởđâykhông
đắpchobàấy,rồibàấyoánchết.
Lúc ấy hắn cúi xuống xúc đất, túi áo hắn mở toang hoác. Mắt
Fauchelevent đang lơ láo bỗng dán chằm chằm vào cái túi áo anh chàng
Gribier.Mặttrờichưakhuấthẳn,hãycònchútánhsángcóthểnhậnđược
vậtgìtrăngtrắngtrong cáitúiđangháhốcmiệng.ConmắtFauchelevent
ngờihẳnlên,nhưtấtcảcáitinhanhcủaônglãonôngdânvùngPicardđều
tậptrungvàođấy.Mộtýnghĩvừathoángqua.Ôngthòtayvàotúihắnmóc
cáivậttrăngtrắngởtậntítdướiđáy;hắnmảimêvớixẻngđấtkhônghay
biếtgìhết.
Anhchàngtrútxẻngđấtthứtưxuốnghố.Lúchắnquaylạiđểxúcxẻng
thứnămthìFaucheleventđiềmtĩnhnhìnhắnvàbảo:
—Nàybáctânbinhkia,cómangthẻkhôngđấy?
—Thẻgì.
—Mặttrờisắplặnrồi.
—Lặnthìlặn,mặttrờicứviệctrùmchănmàđingủđi.
—Cổngnghĩatrangsắpđóngrồiđấy.
—Thếthìsao?
—Báccómangthẻkhông?
—À,cáithẻấyà?
Hắnlụctúiáo.Lụcmộttúi,rồilụchaitúi.Cảtúigiletnữa;cáithìxem
xétkỹlưỡng,cáithìlộnhẳnra.Hắnnói:
—Không,khôngmang.Quênrồichắc.
—Mườilămfrancsphạtthôi.
Anhchàngxanhmặtlại.Nhữngngườinướcdatáinhợt,khihọtáimặtthì
màudahóaxanhlục.
Hắnkêulên:
—TrờiNgọcHoàngThượngĐế,nhậtnguyệthaivầngơi!Mấttoimười
lămfrancsphạtrồicòngì!
—Bađồngmộttrămxu!-Faucheleventnói.
Anhchàngbuôngrơicáixẻng.BâygiờmớiđếnlượtFaucheleventlên
nước.Ôngnói:
—Nàychúlínhmới,chớcóthấtvọng.Chảnêntựtửchúạ.Chảnênlợi
dụngcáihốnày.Mườilămfrancschỉlàmườilămfrancs.Vảcũngcòn
cáchkhỏiphảinộpphạt.Tôithìđãgià,bácthìmớivàolàm.Tôibiếtđủcác
cáimánh,cáikhóe,cáixoay,cáixở.Đểtôibảogiúpbác.Điềuchắclàbây
giờmặttrờisắplặn,mặttrờiđãxuốngđếnmáiđiệnInvalides,chỉnămphút
nữalànghĩatrangđóngcổng.
—Đúngthế.
—Nămphútthìlấpthếđếchnàođược,sâubỏmẹraấy.Lạicònphải
chạytừđâyracổngchokịp.
—Đúngthế.
—Thếlàcứviệcnộpphạtmườilămfrancs.
—Mườilămfrancs.
—Nhưngvẫncònthìgiờ…Bácởđâunhỉ?
—Cáchcửaôhaibước.Đimấtmườilămphút.PhốVaugirard,sốnhà
87.
—Đủthìgiờđểvắtchânlêncổmàchạythìkịpracổng.
—Phảirồi.
—Rakhỏicổng,bácphóngvềnhà,lấytấmthẻrồitrởvàođây,lãogácsẽ
mởcổng.Cóthẻthìchảphảinộpgìhết.Thếlàbácthahồmàđắpđấtcho
ngườichết.Còntôi,tôicanhxácchếthộbác,nhỡnóchạytrốnthìphiền.
—Thậtbáccứusốngtôi.
—Thôicútchonhanh.
Anhchàngvôcùngbiếtơn,rungrungbàntayôngFaucheleventrồichạy
biến.
Bónghắnkhuấtsaubụirậm.ÔngFaucheleventđợiđếnlúckhôngcòn
nghetiếngbướcchânnữa,mớicúixuốnghuyệtkhekhẽgọi:
—BácMadeleineơi!
Khôngcótiếngtrảlời.Faucheleventrùngmình.Lãotụtvộixuốnghố,
nhảylênphíađầucáiquantàivàhétlên:
—Báccóđấykhông?
Trong quan tài im lặng.Faucheleventrun bắn lên đến khôngthởđược
nữa.Ônglấycáiđụcvàcáibúanậytungnắpvánthiênlên.KhuônmặtJean
Valjeanmờmờtrongbóngchiềutà,xanhnhợt,mắtnhắmnghiền.Tócông
Faucheleventdựngđứng cảdậy.Ôngđứnglênrồikhuỵuxuống,lưngtựa
vàothànhhố,suýtgụcxuốngchiếcquantài.ÔngnhìnJeanValjean.
JeanValjeannằmsóngsượt,imlìm,datímlại.Faucheleventnóithầm,
khekhẽnhưmộthơithở:
—Thếlàbácấychếtrồi.
Ôngđứngdậy,khoanhriệthaitaylạiđếnnỗinắmtaycụngvàovairồi
kêulên:
—Đâytôicứubácấynhưthếnàyđây.
Rồiônggiàchấtphácnứcnở.Ôngnóimộtmình,nóimộtmìnhlàmột
việcrấttựnhiên,aichođộcthoạilàgiảtạo,chínhlànóibậy,nhữngcơnxúc
độngmãnhliệtthườngtựthốtlênthànhlờithànhtiếng:
—ChỉtạilãoMestiennethôi.Tạisaolãotalạichếtđi,cáilãongốcấy?
Chưachiđãvộitoixác,aikhiến?Bácnằmtrongquantàirồi.Ngườitađã
khiêngbácrađây,đủlễrồi.Thếlàhết.Đấy,đờilàthế,còncónghĩalýgì.
Trờiơi,bácMadeleinechếtrồi.Thếcònconbébiếtlàmthếnào?Nóilàm
saovớibàhàngquảấybâygiờ?Mộtngườinhưthếlạichếtnhưthế,cóthể
thế được không hả trời? Cứ nghĩ đến việc bác ấy chui xuống gầm cỗ xe
ngựa!BácMadeleineơi,bácMadeleineơi,tôiđãbảolàngạtmấtmà,bác
nghetôiđâu,cáitròácđãhoànthànhđẹpđẽthật.Bácấychếtrồi.Khôngai
tốtbụngtốtdạnhưbácấytrongsốngườinhânhậucủaChúanhântừ.Còn
đứaconbác.Thôimìnhkhôngvềnhàđâu,mìnhcứởđây.Mìnhđãlàmmột
việctaihạinhưthế!Thậtlàđứagiàmàdại.Nhưnglàmsaomàbácấyvào
đượcnhàtuchứ?Bắtđầutừấyđấy.Ailạilàmthếbaogiờ.BácMadeleine
ơi,bácMadeleineơi,ôngMadeleineơi,ôngThịTrưởngơi.Ôngấycónghe
thấygìđâu.Làmthếnàođâytrời!
ÔngFaucheleventbứtđầubứttóc.Phíaxaxa,tronglùmcây,cótiếngrít
kenkét.Cổngnghĩatrangđãđóng.ÔngFaucheleventcúixuốngnhìnJean
Valjean,bỗngnảyngườilên,lùimãivềphíasau,đếntậncuốihuyệt.Haicon
mắtJeanValjeanmởtrừngtrừngnhìnông.
Trôngthấycáichếtsợthếnàothìtrôngthấyngườisốnglạicũnggầnsợ
nhưthế.Faucheleventtoànthâncứngnhưđá,datáixanhlại,mắtlấmlalấm
létnhìn.Nhữngxúccảmmãnhliệtlàmôngrốiloạncảtâmthần,ôngkhông
biết là ông đang đứng trước người sống hay người chết. Ông nhìn Jean
Valjeanđangnhìnông.
—Tôivừathiếpđi.
JeanValjeannói,rồingồinhỏmdậy.
Faucheleventngãquịxuống:
—LạyĐứcMẹĐồngTrinh!Báclàmtôisợquá.
Rồiôngđứngdậy:
—Cảmơnbác,bácMadeleine!
JeanValjeanchỉngấtđithôi.Rangoàikhôngkhíônghồitỉnhdậy.Sau
cơnkhủngkhiếplànỗivuitrànngập.CũngnhưJeanValjean,Fauchelevent
phảimộtlúcmớihoànhồn:
—Thếlàbácchưachết.Báctinhkhônthật.Gọibácghêlắmbácmới
tỉnhlạiđó.Lúcấymắtbácnhắmnghiền,tôibảo:Bácbịchếtngạtrồi.Bác
màchếtthậtthìdễtôiphátđiêncuốngđiêncuồnglên,điênvàoloạiphải
cùmkiađấy.TưởngđếnphảivàoNhàthươngđiênthựcsự.Bácmàchếtthì
không biết tôi sẽ ra sao. Còn con bé cháu nữa. Nhà bà hàng hoa quả rồi
chẳnghiểuxơmúithếnàonữa.Vứtconbévàotayngườita,rồibảoông
chếtrồi.Rõchuyện!Trờiđấtthiênđịaơi,rõchuyện!Bâygiờbáclạisống
rồi,tuyệtquá!
JeanValjeanbảo:
—Tôithấyrétquá!
CâunóicủaJeanValjeanlàmFaucheleventtrởvềthựctế,thựctếkhẩn
cấplúcấy!Haingườituyđãhoànhồntỉnhlại,nhưngtâmthầnvẫncònrối
loạn.
Faucheleventnóito:
—Rangay,maulên.
Ônggiàlụctúi,lấyramộtcáibình:
—Làmmộttợprượuđã.
Lúcnãy,khôngkhílàmchoJeanValjeanhồisinh,bâygiờthìmenrượu
làmchoôngtỉnhtáora.Ônguốngmộtngụmrượumạnh,sứckhỏetrởlại
bìnhthường.ÔngchuirakhỏiquantàirồicùngvớiFaucheleventđóngván
thiênlại.
Baphútsauhaingườilênkhỏihuyệt.Faucheleventvẫnđiềmtĩnh,dáng
điệuthongthả.Cổngnghĩatrangđãđóng.KhôngsợanhchàngGribiertrở
lạinữa,cái“chúlínhmới”ấyđangởnhà,thahồmàtìmthẻ,tìmlàmsao
được,nóđãnằmgọnlỏntrongtúiáoFauchelevent.Khôngcóthẻ,đừng
hòngvàođượcnghĩatrang.
Faucheleventcầm cáixẻng,còn JeanValjeancầm cuốc,haingười đắp
mộchocáiquantàirỗng.Xongđâuđấy,FaucheleventbảoJeanValjean:
—Thôi,tađithôi.Tôicầmcáixẻng,bácgiữlấycáicuốc.
Trờitốihẳn.JeanValjeancửđộngvàbướcđithấyvướngngượng.Nằm
trongquantài,ônghóacứngcảngườivàgầntrởthànhxácchết;ởgiữabốn
tấmván,cáckhớpxươngdầndầncứnglạinhưngườichếtthật.Phảilàmtan
bănggiánơimộđịa.
Faucheleventnói:
—Bácbịcóngrồi.Tiếcrằngtôithọt.Nếukhôngchúngtalêgótđiđều.
—Úichà,đimấybướclàdẻochânngayđấymà!
Haingườilạiđinhữngconđườngxetangđilúcnãy.Đếncổngsắtvàcái
chòibácgác,Faucheleventtaycầmsẵntấmthẻcủaanhchàngkia,liềnbỏ
thẻ vào hòm, bác gác kéo sợi dây và cổng mở. Hai người ra ngoài,
Faucheleventbảo:
—Thếlàtốtđẹpcả;mưubáctàitìnhquá,bácMadeleineạ!
Họ vượt qua cửa Vaugirard thản nhiên, giản dị như ngàn người khác.
Quanhnơinghĩatrang,còngiấythônghànhnàohơnlàcáixẻngvàcáicuốc.
PhốVaugirardvắngtanhvắngngắt.ÔngFaucheleventvừađivừangước
mắtnhìndãynhàbênphố.Ôngnói:
—BácMadeleineạ,báctinhmắt,bácchỉchotôinhàsố87.
—Đây,vừađúngnhànày.
—Phốchẳngcóai.Bácđưatôicáicuốc;đợitôivàiphútnhé!
Faucheleventvàocănnhàsố87,đithẳnglêngác,ôngcứđithẳnglêntận
gáctrêncùng;bảnnăngbaogiờcũngchỉchongườinghèolênthẳnggácxép
máinhà.Trongbóngtốimòmò,ônggõvàocánhcửamộtcăngáchẹp.
tiếngtrảlời:
—Cứvào.
TiếngấylàtiếngGribier.Faucheleventđẩycánhcửa.Cáigiangácxép
nàycũnggiốngnhưtấtcảnhữnggianbuồngtồitànkhác,khôngcólấymột
đồđạcnàomàvẫnbềbộn.Mộtcáihòmđónghàng,haylàmộtcáiáoquan,
dùnglàm tủ;mộtcáihũđựngbơdùngđểchứanước;một cáiổrơm làm
giường;sàngạchdùngthaybànghế.Trongmộtgócbuồng,cómộtngười
đànbàgầygòvàtrẻconnhungnhúcmộtđống,ngồiyêntrênmộtmanhtải
rách,nguyênlàmảnhthảmcũ.Tấtcảcănbuồngtồitànấycòngiữdấuvết
mộtcuộcxáotrộnbữabãi.Tưởngnhưriêngnơiđâyvừatrảiquamộtcơn
độngđất.Nắpvớivungbừabãi;giẻráchvứttứtung;bìnhxáchnướcthìvỡ,
người đàn bà vừa mới khóc, trẻ hình như mới phải một trận đòn. Đấy
nhữngdấuvếtcủamộtvụsoátxétkịchliệt,gắtgao.gắtgao.Rõrànglàanh
chàngđàohuyệtđãracôngsứctìmcáithẻvàđổtộichotấtcả,từcáibình
nướcđếnngườivợ.Hắncóvẻtuyệtvọngrồi.
NhưngFaucheleventcònmảinghĩđếnkếtquảtốtđẹpcủacôngviệc,nên
chẳngđểýgìđếncáimặtkhôngvuinàycủanó.
Ôngbướcvàovànói:
—Tôimangtrảbáccáicuốcvớicáixẻng.
Gribiersữngsờnhìnlão.
—Lãođấyà?
—Sángmai,bácđếnônggácởnghĩatrangmànhậnthẻ.
Rồiôngđặtxẻngcuốcxuốngsàn.
Gribierhỏi:
—Thếlàthếnào?
—Nghĩalàbácđánhrơithẻ,lúcbácvềtôinhặtđượcởdướiđất;tôiđã
chônxongngườita.Đắpđấttửtếrồi.Tôilàmgiùmbác,ngàymaibácra
ônggácmàlấythẻ,chảphảinộpphạtmườilămfrancsđâu.Chỉcóthếthôi,
chútânbinhạ.
Gribiersungsướngquáreolên:
—Cảmơnbácquá.Lầnsauđểtôitrảtiềnrượu.
VIII
VIỆCXÉTHỎITHÀNHCÔNG
Mộttiếngđồnghồsau.Lúctrờiđãtốinhưmực,haingườilớnvàmộtđứa
trẻđếnsốnhà62phốPicpus.Ngườicaotuổinhấtgiơcáibúa,gõcửa.Ba
ngườiấylàFauchelevent,JeanValjeanvàCosette.
Hai người vừa đến nhà bà hàng hoa quả ở phố Chemin Vert, xin đón
Cosettevề,conbégửiởđấytừhômqua.Suốthaimươibốntiếngđồnghồ,
conbéchẳnghiểuđầuđuôicâuchuyệnrasao,nóchỉngấmngầmrunsợ.Cứ
chưakhócđượclàcònrun.Nóchẳngănuốnggìmàcũngkhôngchợpmắt
lúcnào.Bàhànghoaquảđángmếnhỏihàngtrămcâu,nócũngkhôngtrảlời
mộttiếng,nóchỉrầurĩnhìn,lầnnàocũngthế.Nóchẳnghérăngđểlộmột
gìvềnhữngviệcnóđãnghethấy,trôngthấytừhaihômnay.Nóđoán
đanggặpmộtnạnlớn,trongthâmtâm,nócảmthấyrằngcầnphải“ngoan”.
Aichẳngbiếtsứctácđộngvôcùngtolớncủamấytiếngnóinhưdọanạtbên
lỗtaiđứabéconnhỏdạichỉbiếtcórunsợ:“Chớnóigìhết”.Sợthìcâm.Vả
lại,aimàgiữbímậtgiỏihơncontrẻ.Sauhaimươibốngiờđồnghồbiđát,
khi nó lại được trông thấy Jean Valjean, nó reo lên một tiếng vui mừng.
Nhữngaihaysuynghĩ,nghetiếngreovôcùnghớnhởấysẽđoánthấyđó
tiếngreocủakẻvừathoátkhỏivựcsâu.
Faucheleventlàngườicủanhàtunênhiểuhếtcácámhiệu.Mọicửađều
mở.Thếlàđãgiảiquyếtđượchaiviệcghêgớm:Ravàvào.
Bácgác,đãđượcdặndòtừtrước,mởcáicổngdànhriêngchongườinhà,
cửanàythôngthẳngvàotrongvườn,cáchđâyhaimươinăm,ởngoàiphố
cũngtrôngthấy,nóởbứctườngcuốisân,đốidiệnvớicổnglớn.Ngườigác
cổng đưa cả ba người ấy để vào buồng khách đặc biệt mà tối hôm qua
FaucheleventnhậnmệnhlệnhcủaMẹNhất.
MẹNhấtđợihọ,chuỗihạtcầmtrongtay.Mộtmẹtưvấn,mặtphủmàn
đứngbêncạnh.Mộtngọnnếnlờmờtỏaánhsángyếuớt.
MẹNhấtxemxétJeanValjean.Chảconmắtnàoquansátkỹhơnconmắt
nhìnxuống.XongbàhỏiJeanValjean:
—Báclàemà?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmvângạ.
—Tênbáclàgì?
—BẩmUltimeFauchelevent.
ÔngtaquảcómộtngườiemtênlàUltimenaychếtrồi.
—Bácởđâu?
Faucheleventtrảlời:
—BẩmởPicquigny,gầnAmiens.
—Baonhiêutuổi?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmnămmươiạ.
—Sinhsốngnghềgì?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmlàmvườn.
—Cóngoanđạokhông?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmtronghọcon,aicũngngoanđạocả.
—Đứabénàylàngườinhàbác?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmmẹ,vâng.
—Conbácà?
Faucheleventtrảlời:
—Bẩmcháunội.
MẹtưvấnkhekhẽbảoMẹNhất:
—Bácấyănnóikháđấyạ.
JeanValjeanchưahềnóimộtlời.
MẹNhấtchămchúnhìnCosetterồikhẽbảobàmẹbêncạnh:
—Ngàysau,conbénàysẽxấuxí.
HaimẹthìthầmvớinhaumấyphúttronggócphòngrồiMẹNhấtquaylại
nói:
—LãoFaucheleventạ,kiếmmộtcáiđainhạcđầugốinữa.Bâygiờcần
haicái.
Thếlàngàyhômsau,ngườitanghethấytiếnghaichiếcnhạctrongvườn.
Cácnữtusĩkhôngthểkhônghémộtgóctấmmànchemặt.Ởcuốivườn,
dướilùmcây,haingườiđànôngđứngcạnhnhauđươngđàođàoxớixới;lão
Faucheleventvàmộtngườilạ.Mộtviệctrọngđại.Khôngkhíimbỗngxào
xàonhữngtiếngkhẽbảonhau:“Mộtngườiphụviệclàmvườn".Cácmẹ
vấnnóithêm:“EmtrailãoFauvent".
JeanValjeanquả đã chính thứcthụchức,ôngđeomột cái đai đầugối
bằngdavàmộtchiếcnhạc;ôngđãlàngườicủanhàtu.TênônglàUltime
Fauchelevent.
Cáinguyênnhânquyếtđịnhviệcôngđượcvàolàmởnhàtulàcâunhận
xétvềCosettecủaMẹNhất:”Conbésẽxấuxí".Saulờidựđoánấy,Mẹ
Nhấttỏlòngquyếnluyếnngayconbé;bàchonóởcùngvớibọntrẻlàm
phúc. Việc ấy chẳng có gì là khó hiểu cả. Vốn dĩ trong nhà tu không
gươngsoinhưngđànbàthìkhôngcầngươngcũngbiếtnétmặtmình.Những
côgáicónhansắcthìkhólòngmàtuđược.Vốntừxưa,càngxấuxíhơn
cáccôxinhđẹp.Dođólàcósựmếnưađặcbiệtnhữngcôgáixấuxí.
Sau câu chuyện lạ lùng trên, uy tín Fauchelevent tăng lên nhiều lắm.
Thắnglợibềbamặt:JeanValjeancảmkíchvìđượclãocứusốngvàchonơi
trúthân;Gribierthìtựbảomình:Nhờlãomàtathoátkhoảnphạt;nhàtuthì
chôncấtđượcxácmẹ Crucifixionởdướibànthờ,vừatrót lọtđượcvòng
phápluậtvừahợpýChúa.
Một áo quan có thi hài ở Petit Picpus, một áo quan rỗng ở nghĩa địa
Vaugirard.Trậttựxãhộiđãbịđảolộnghêgớm,nhưngkhônghaybiếtgì.
CòntuviệnthìbiếtơnFaucheleventrấtnhiều.Lãotrởthànhngườiphụcvụ
tốtnhấtvàngườilàmvườnquýnhất.LầnĐứcTổngGiámMụcđếnthămtu
việnngay sauđó,Mẹ Nhấtđãkểchuyệncho ngàinghe,thú tộithìít
khoekhoangthìnhiều.ĐứcTổngGiámMụcởtuviệnđãnóinhỏvớiýtán
dươngvớingàiDeLatil,LinhMụccủaĐứcÔngsaulàmTổngGiámMục
ReimsvàGiáoChủ.SựkhâmphụclãoFaucheleventđirấtxa,đếncảLaMã.
ChúngtôiđãđượcđọcmộtláthưnhỏcủaGiáoHoàngLéonXIIđươngvị
gửichomộtngườibàcon,sứthầncủaGiáoHoàngởParisvàcùngđộitên
DellaGenganhưngài.Trongthưviết:“Hìnhnhưởtrongmộtcáituviện
Paris có một lão làm vườn tuyệt tốt, một con người có thánh chất tên
Fauvent”.Nhữngcáivinhquangkia,lãoFaucheleventởtrongtúplềucủa
lãokhônghềhaybiếtgì.Lãovẫnghépcâyrẫycỏvàchedưa,khôngbiết
vềcáituyệtdiệuvàcáithánhchấtcủalão.Lãokhôngbiếtgìvềcáivinhdự
củalãocũngnhưconbògiốngDurhamhaySurreykhônghìnhdungđượcin
trêntờhọabáoTinTứcLuânĐônvớilờichúthích:“Conbòđãđượcgiải
thưởngcuộcthicácsúcvậtcósừng”.
IX
NƠICẤMĐỊA
Ởnhàtu,Cosettevẫnimlặngkhôngnóihởđiềugì.Cosettemộtcáchtự
nhiêntưởngmìnhlàcongáiJeanValjean.Nóchảbiếtgìhơnmànói,vảlại
vídụnócóbiếtgìthìđốaicạyrăngnórađược.Cosettecựckhổquánêncái
gìnócũngsợ,sợcảnói,sợcảthở.Nóđãtừngthấymộtlờinóicũngđủlàm
cảmộttrậnsấmsétlôiđìnhđổvàođầunó.TừngàyởvớiJeanValjean,
mớibắtđầuhơiyêndạ.Nócũngchóngquenvớiđờisốngnhàtu.Nóchỉtiếc
conCatherine,nhưngkhôngdámnói.MộthômnóbảoJeanValjean:“Giá
biếtthếnàythìconđãmangnótheo".
Đượcănởtrongnhàtu,Cosettephảimặcquầnáonhưcáchọcsinhkhác.
JeanValjeanxinđượcphépmangbộquầnáocũcủaCosettevềnhà.Bộấy
làbộđồtangđennómặchômrờibỏquánănThénardierrađi,chưacũlắm.
JeanValjeantìmởđâuđượcmộtcáivali,cốtđểđựngbộquầnáo,đôitấtlen
vớiđôigiày.Ôngbỏtrongvalirấtnhiềubăngphiếnvàcácthứlácâythơm
chẳngthiếugìởcáctuviện.Ôngđểvalitrênmộtcáighếbêncạnhgiường
nằm,chìakhóalúcnàocũngđeotrênngười.MộthômCosettehỏiông:“Cha
ơicáihộpgìmàthơmthế?"
ÔnggiàFauchelevent,ngoàicáitiếngtốtvớimọingườinhưđãkểtrên,
màchínhôngcũngkhôngbiết,cònđượcnhiềucáilợikhác:Trướchết,lão
thấysungsướngtronglòng;saulànhờcóJeanValjeanđỡtaynêncôngviệc
nhẹhẳnđi;saucùng,vốnnghiệnthuốclá,ngàynaylãohútgấpbalầntrước
kia,màkhoáitráhơnvôkể,vìtiềnđãcóôngMadeleinetrả.
Các bà không thừa nhận cái tên Ultime và gọi Jean Valjean là lão
“Fauventkia".NếucácbàcóconmắtnhưconmắtcủaJavert,hẳncácbàrồi
cũngnhậnthấyrằngcứkhinàocóviệchayraphốmuathứcgìdùngvào
việcvườntượcthìbaogiờcũnglãoFaucheleventanhđi,lãoFauchelevent
già,lãoFaucheleventcôật,lãoquèchânấy.Nhưnghoặcvìcácbàmảinhìn
lênThượngĐế,nênkhôngcóconmắtcủangườithámtử,hoặcvìcác
thíchrìnhmònhauhơn,nênchẳngaiđểýđếnviệcấycả.
ThựcraJeanValjeancứviệcimtiếng,khôngđộngđậythếmàtốt.Javert
đã rình ở khu ấyhơn một tháng trường. Bâygiờ,cái nhà tu đối vớiJean
Valjeannhưmộthònđảo,xungquanhlàvựcthẳm.Từnay,bốnbứctường
làcảmộtthếgiới.Trênđầukhoảngtrờixanhkhárộngnênlòngôngtrong
sáng;bênmìnhcóCosettenênôngthấysungsướng.
Đờiônglạibắtđầuêmả.ÔngởchungvớiFaucheleventtrongtúplều
cuốivườn.Lềuxâybằngvôigạchvụn,năm1845hãycòn,gồmbabuồng,
buồng nào cũng trống trơ chỉ có bốn bức vách. Fauchelevent nhất định
nhườnggianbuồngtonhấtchoJeanValjean,Valjeantừchốithếnàocũng
khôngđược.Trêntườnggianphòngấy,ngoàihaicáiđinhđểtreocáidây
buộcnhạcvàcáisọt,còncómộtvậttrangtrí:ĐólàtờtínphiếucủapheBảo
Hoànghồi1793,đóngvàotườngbêntrênlòsưởi,nguyênvănghinhưsau:
«QuânđộiCôngGiáoHoàngGia
TheochỉdụHoàngThượng
Tínphiếumườiđồng
Vềquânnhucungcấpchobộđội
Thanhtoánngàyhòabình
Đợt3STOFFETsố10390»
Các tín phiếu của quân Vendéen này đã được đóng trên tường do tay
ngườilàmvườntrước,nguyênlàlínhChouan,hắnđãchếttrongtuviện
Faucheleventđãthaychânhắn.
SuốtngàyJeanValjeancặmcụiởngoàivườn,làmđượcvôkhốiviệc
ích.Xưaônglàmnghềxéncâynênbâygiờlàmvườncũngthích.Tacòn
nhớ,ôngbiếtnhiềuphươngphápvànhữngbímậtnhànghềcủaviệctrồng
trọt.Hầuhếtcáccâyquảtrongvườntrướcmọcnhưcâydại.Bâygiờ,ông
xén,ôngghépnêncâynàocũngkếtquảngonlành.
Cosettehàngngàyđượcvềchơivớiôngmộttiếngđồnghồ.Cácbàthì
buồnrườirượicònôngthìtốt,nênconbécứsosánh,lạicàngthươngyêu
ônghơn.Đếngiờlànóchạyngayvềnhà.Conbévừabướcchânvàonhà,
cănnhànhưrạngrỡcảnhthiênđường.JeanValjeanlòngtươinhưhoanở,
ôngcàngcảmthấyđờisốngđầyhạnhphúcvìCosettecũngthấyđượcsung
sướngđóbênông.Nỗivuisướngcủangườitacócáiquýlànókhôngnhư
ánhsángphảnxạbaogiờcũngmờnhạtđi;ValjeannhìnCosettechơiđùa,
chạynhảy;cứnghenócườilàôngnhậnrangay.
BởivìbâygiờCosetteđãcườirồi.Nétmặtnócũngđổikhác,nókhông
ênhưtrướcnữa.Tiếngcườicũngnhưmặttrờiđuổitangiálạnhtrênnétmặt
conngười.Cosettekhôngđẹpnhưngdễthươngbiếtmấy.Nónóinhữngđiều
dễnghe,giọngnódịudàngthơngây.Hếtgiờchơi,Cosettevềtrường,Jean
Valjeannhìncửasổlớphọc;vàbanđêmthìôngtrởdậynhìncửasổbuồng
ngủ.
VàChúacũngcóđườnglốicủaChúa.TuviệncũngnhưCosetteduytrì
vàbổsungtronglòngJeanValjeantácdụngcủaGiámMụcMyriel.Cómột
điềuchắcchắnlàconđườngcủađạođứccómộtlốidẫntớikiêungạo.Ởđây
cósẵnmộtchiếccầudoquỷdữbắc.JeanValjean,vôtình,cólẽđangởkhá
gầncáilốinàyvàcáicầunàykhitrờixuikhiếnôngrơivàotuviệnPetit
Picpus.Khitrước,tựsosánhmìnhvớingườithườngvàlòngkiêungạonảy
nở.Biếtđâuđấyôngsẽkhôngdầndàtrởvềvớilònghằnthù.Tuviệnđãgiữ
ônglạitrêncáidốcấy.Đâylànơicấmcốthứhaimàôngthấy.Hồituổithơ,
trongcáithờigianôngbướcvàođờivàvềsaumớigầnđâyôngđãbiếtmột
nơicấmcốkhác,kinhkhủng,dễsợ,vớinhữngkỷluậtkhắcnghiệtmàông
vẫncoilànhữngbấtcôngcủacônglývàtộilỗicủaluậtpháp.Saunhà
khổsai,bâygiờônggặpnhàtukín.Nghĩrằngôngđãtrởthànhmộtthành
viêncủanhàtùkhổsaivàbâygiờđangchứngkiếncảnhnhàtukín,ôngđối
chiếuhainơiđótrongtríôngmộtcáchtưlựhãihùng.
Nhiềukhiôngtựavàocánmai,chìmđắmtrongnhữnguẩnkhúccủa
mộngvàkhôngcùng.Ôngnhớlạinhữngngườibạntùngàyxưa.Họkhốn
khổquáchừng:Vừamớitinhmơđãdậy,làmđếntốimịtmớivề.Ngườita
cóđểchohọchợpmắtđượcmấychốc;ngủthìngủtrênmấytấmphản,đệm
lótmỏngdính,kêtrongnhữnggianbuồngtrốngtrải,suốtnămchỉđốtcủi
vàithángrétnhất.Áothìáochoàngmàuđỏtrônggớmghiếc.Nhờântrên,
nhữngngàynóngnực,họđượcmặcquầnvảithôvànhữngngàyđôngtháng
giá,họđượckhoácmộtcáiáokiểuáophuxebằnglen.Chỉnhữngngàyđi
NhàThươngmớiđượchớp rượu,miếngthịtvàomiệng.Họkhông cótên
nữa,cứsốmàgọi,họhầunhưchỉcònlànhữngconsố.Họsống,mắtnhìn
xuống,tiếngnóisesẽ,đầutrọclóc,sốngtrongtủithẹn,dướiđònroi.
ThếrồiJeanValjeannghĩđếnnhữngngườihiệnđangsốngởnhàtu,ngay
trướcmặtông.Nhữngconngườiấycũngđầutrọc,mắtcúigầm,tiếngnóise
sẽ.Họkhôngsốngtrongtủithẹn,nhưngsốnggiữanhữnglờinhạobángcủa
ngườiđời;lưnghọkhônglằnvếtgậyđòn,nhưngvaihọchínrạnvìnhững
kỷluậtnặngnề.Đốivớimọingười,têntuổicủahọcũngkhôngcònnữa,chỉ
cònnhữngtêngọikhắckhổ.Họkhônguốngrượuănthịtbaogiờ;họthường
nhịnđóisuốttừsángtinhmơđếnchiều.Họkhôngmặcáođỏnhưngkhoác
cáikhănliệmbằnglenmàuđen,mùahèthìloạinặng,mùađôngthìloạinhẹ;
họkhôngcóquyềnthayđổiáoquầngìhết.Sáuthángròng,họphảimặccái
áotrongbằngsergeđếnchếtngốt.Họkhôngởnhữnggianbuồngđốtlửa
mấythángbuốtlạnhnhất;buồnghọkhôngbaogiờcólửa.Giườnghọkhông
trảinệmmỏngmanhmàtrảirơm.Ngủcũngkhôngđượcngủ;đêmđêm,sau
một ngày mệt nhọc, vừa đặt mình, chưa ấm chỗ, vừa chập chờn thiếp đi
tronggiấcngủnặngnề,thìđãphảidậy,rồivàonhànguyệnlạnhlẽo,âmu
cầukinhhaichânquỳtrênnềnđá.Cónhữngngàylầnlượtmỗingườiphải
quỳmườihaigiờliềntrênnềnđáhayphủphụcxuốngđất,haitaygấphình
chữnhật.
Hạngngườitrêntoànlàđànông;hạngdướitoànđànbà.Bọnđànôngđã
làmgì?Họcướpbóc,gianlận,đầuđộc,đốtnhà,giếtngười,giếtbố.Còn
bọnđànbà?Họkhônglàmgìhết.Mộtbêngiếtngườicướpcủa,gianlận,
xảotrá,hungbạo,dâmdục,nghĩalàtấtcảnhữngtộiác,tấtcảnhữnghành
độnghạingười;mộtbênlàtrongtrắngchỉcótrongtrắngmàthôi.
Vôtội hoàn toàn, như được nhấcbổnglên trong một cuộc thăng thiên
huyềnbí,phần đạo đức thì còndínhvớiđời, mà phần thiêngliêngthìđã
vượtlêntrời.Mộtbênthìthầmvớinhaunhữngmưumô,tộilỗi,mộtbên
mạnhdạnthúnhậnnhữnglầmlạc.Tộilỗithìghêgớm,lầmlạcthìchẳng
gì!Mộtbênlàuếkhíghêtởm,mộtbênlàmùihươngtuyệtvời.Mộtbên
dịchhọatinhthần,giamgiữ,canhgácdướinhữngmũisúngđạibác,gặm
tiêudầnnhững kẻ mắc bệnh; một bên là nhữnglinhhồncùng cháy bùng
thanhkhiếttrongmộtlòlửa.Kialàđêmtốidàyđặc;đâylàmộtbóngtối,
nhưngmộtbóngtốiđầyánhsáng,nhữngánhsángchóilọihàoquang.
Haithếgiớinôlệ.Mộtbêncòncócơhộigiảiphóng:Phápluậtcòn
thángngàyhạnđịnh,lạicòncókhảnăngvượtngục.Mộtbênlàcảmộtcuộc
đờivôcùngtận,trongtươnglaixavời,chỉcònmộtchútánhsánglelóicủa
niềmhyvọngvềtựdolàcáichết.Nhữngngườithứnhấtchỉcònxiềngxích
tróibuộc.Nhữngngườisau,cólòngtínngưỡngtróibuộc.
Trong nhà tù, bốc lên cái gì? Một lời nguyền rủa tràn trề, tiếng răng
nghiếnlại,lòngcămthù,lònghiểmđộctuyệtvọng,mộttiếngkêuphẫnnộ
chốnglạixãhộiloàingười,mộttiếngcườichuachátđắngcayhướnglên
trời.Cònởnhàtu?ChỉcólờikhấnnguyệnvàtấmlòngyêuChúa.
Hainơiấythậtgiốngnhaumàcũngthậtkhácnhau;haihạngngườikhác
nhau một vực một trời lại cùng chung một nhiệm vụ là chuộc tội. Jean
Valjean hiểu vì sao những tù nhân phải chuộc tội, họ chuộc tội cho họ.
Nhưng ông không hiểu vì sao những nữ tu sĩ phải chuộc tội; những con
ngườiấykhôngtộitìnhgì,khôngmộtvếtnhơ.Ôngrunsợtựhỏi:Chuộctội
gì?Chuộctộinào?Ôngnhưnghethấylươngtâmôngtrảlờilòngnhânđạo
thiêngliêngnhất,sựđềntộichongười.
Chúngtôigạtbỏởđâymọilýthuyếtcủariêngmình.Chúngtôichỉ
ngườikểchuyện.ChúngtôiđứngởquanđiểmcủaJeanValjeanvànóilên
cảmtưởngcủaông.
Ôngđượcnhìnthấycáiđỉnhcaocảcủanhẫnnhục,cáiđỉnhcaonhất
đạođứccóthểvươntớiđược.Vôtộithathứtộilỗichongườivàđềntộithay
chongười;sựchịuđựng, sựthừa nhậntrakhảo,sựđòihỏihìnhphạtcủa
nhữngtâm hồnkhônghề sangãđể chonhữngtâm hồnsangã thoátkhỏi
nhữngđaukhổấy.LòngyêungườihòavàolòngkínhChúa,nhữngvẫnđứng
riêng và khẩn cầu. Những con người yếu ớt mang cái khổ đau của kẻ bị
trừngphạtvàcáinụcườicủanhữngngườiđượcbanthưởng.Vàôngnhớ
rằngđãcólúcôngdámkêuca.
CókhigiữađêmôngthứcdậyđểlắngnghelờicầunguyệntạơnChúa
củanhữngconngườivôtộivàbịđènặngdướibaonhiêukhắckhổấy
thấylạnhtoát trong mạch máu khi nghĩ rằng nhữngkẻbịtrừng phạt một
cáchchínhđángchỉcấttiếngnóilênđểnguyềnrủatrờivàông,mộtthằng
khốnnạn,đãgiơnắmtaycămthùlênchoChúa.Điềunổibậtlàmchoông
suynghĩsâusắcnhưlàmộtsựcảnhbáothầmcủatrời:Trèotường,vượtrào,
liềuchết,bám,leokinhkhủng,ghêsợ,tấtcảnhữngcốgắngấyđểkhỏicái
nơiđềntộikia,ôngcũngđãphảilàmđểvàocáinơiđềntộinày.Phảichăng
làmộtbiểutượngcủasốmệnh?
Nhàtunàycũnglàmộtnhàtù,cũngthêthảmnhưcáinhàtùôngtrốn
khỏi,nhưng ông không hề nghĩrằngcó sự giống nhau. JeanValjeannhư
trôngthấylạinhữngbứcrào,nhữngcáikhóa,nhữngchấnsongsắtđểcầm
giữai?Nhữngthiênthần.Nhữngbứctườngcaovóttrướckiaôngthấygiam
cầmhùmbeo;naynóbaobọcđàncừuvôtội.Nơiđây,ngườitachuộctội,
chứkhôngbịtrịtội.Thếnhưng nókhắckhổhơn,ảonãohơn,caynghiệt
hơn.Nhữngcôtrinhnữcònbịđènénnặngnềhơnbọntùkhổsai.Trướckia,
một cơn gió lạnh buốt xương đã làm tê cóng tuổi thanh niên của Jean
Valjean,cơngióthổiquacáihầmnuôidiềuhâucănglướisắt,khóaxíchsắt;
bâygiờ,mộtcơngióbấctànnhẫnhơn,đauđớnhơn,thổiquachuồngchim
bồcâu.
Tạisao?Nghĩđếntấtcảnhữngviệctrên,toànbộtâmtríJeanValjean
nhưchìmvàomộtnơicaosiêuhuyềnbí.Lòngkiêungạotanđitrongnhững
suynghĩấy.Ôngtìmmọicáchtựkiểmđiểmmình;ôngtựthấyyếuhèn
nhiềulầnôngđãkhóc.Tấtcảnhữnggìđivàởcuộcđờicủaôngtừsáutháng
nayđưaôngtrởlạinhữnglờikhuyênnhủthiếtthacủaGiámMục:Cosette
dẫndắtôngbằngtìnhngười,tuviệnbằngđứcnhúnnhường.
Đôikhibuổichiều,lúchoànghôn,khikhuvườnvắnglặng,ngườitathấy
ôngquỳgiữalốiđi,bêncạnhnhànguyện,trướccáicửasổmàôngnhòmqua
đêmôngmớivàođây.Ôngquaymặtvềphíabàđềntộiđangphủphụccầu
nguyệnvàquỳgốitrướcbàấymàcầunguyện.Hìnhnhưôngkhôngdám
quỳhẳntrướcmặtChúa.
Tấtcảcảnhvậtxungquanh,từkhuvườnyêntĩnhđếnnhữngbônghoa
thơmngát,nhữngđứatrẻreovui,nhữngngườiđànbàtrangnghiêm,giảndị,
nhàtulặnglẽ,tấtcảthấmdầnvàongườiông.Tâmhồnôngcũnglặnglẽnhư
nhàtunày,cũngthơmthonhưnhữngđóahoakia,cũngyêntìnhnhưkhu
vườn,giảndịnhưcácngườiđànbà,vuitươinhưđàntrẻ.
VàôngnghĩlàhaicáinhàcủaChúađãliêntiếpđónôngởhaigiaiđoạn
gaygocủađờiông,giaiđoạnđầukhitấtcảmọicửađóngchặtvàxãhộiloài
ngườixuađuổiông,giaiđoạnthứhaikhixãhộiloàingườilùngbắtông
nhàtùkhổsaichờông.Khôngcócáinhàtrước,ôngsẽlạirơivàotộilỗi,
khôngcócáinhàsau,ônglạirơivàohìnhphạt.Cảtráitimôngdạtdàolòng
biếtơncàngyêungườithêmhơnnữa.
Nămthángcứthếtrôiqua.Cosettelớndần.
PHẦNTHỨBA
_MARIUS_
QUYỂNI
PARISXÉTQUAMỘTHẠTBỤINHỎCỦANÓ
I
PARVULUS
[127]
Pariscóđứatrẻ,trongrừngcóconchim.Conchimlàconchimsẻ,đứa
trẻlàthằng“nhóccon”.
Gắnhaiýniệmđóvớinhau,mộtchứađựngtấtcảcáilòlửahừnghực,
mộttấtcảbìnhminh,làmchohaitialửađóchạmnhau:Parisvàtuổitrẻ,sẽ
nảyrasinhvậtnhỏmàPlaute
[128]
sẽgọilàHomuncio(conngườinhỏ).
Đứa bé ấy lúc nào cũng vui. Ăn thì ngày no, ngày đói, nhưng tối nào
muốn đi xem hát cũng đi được. Người không bận áo, chân không vướng
giầy,đầukhôngcómáinhà,đứabéấygiốngnhưconchimconkhôngcòngì
cảtrêntrờikia.Nóvàotrạctừbảyđếnmườibatuổi,tụmnămtúmba,lêla
trênvỉahè,trờilàmàn,đấtlàchiếu;quầncủabốmặcdàivàquếtđất,
củamộtbốkhác,chụpquámangtai,quầnlủnglẳngchỉcònmộtdảitreothế
mànóchạylăngxăngcảngày,dòmchỗnày,ngóchỗkhác,nhặtcáinày,
quơcáikia,lêlahếtgiờnàyquagiờkhác,phìphèođiếuthuốc,chửirủa,
văngtụcnhưma,vàoraquánrượuthậmthọt,quenkẻcắp,màytaovớigái
điếm,nóilóng,hátnhảmthếmàchẳngcóchútácýnào.Vìlòngnóchứa
mộthònngọc,hònngọctuổithơngây,màngọcthìcóngâmdướibùncũng
chẳngtiêutantrongbùn.Chúamuốnrằngkhiconngườicònlàtrẻconthì
lòngphảingâythơvôtội.
Nếungườitahỏicáithànhphốkhổnglồ:“Thằngbéấylàai?”.Nósẽtrả
lời:“Contôi”.
II
MỘTVÀIDẤUHIỆUĐẶCBIỆTCỦANÓ
ThằngngốcParislàđứabétíhoncủamụmẹkhổnglồ.
Tacũngkhôngnêncườngđiệuquá.Chútiênđồngcủahèrãnhấy,mình
đôikhicũngcómộtcáichemisenhưngchỉcómộtchiếcthôi;thỉnhthoảng
châncũngxỏgiày,nhưnglàđôigiàykhôngđế,hãnhữunócũngcónhà
nócũngyêucáinhàấy,bởivìtrongnhàcómẹnó;nhưngnóthíchhèphố
hơnbởivìởđấynóđượctựdo.Đứabéấycónhữngtròđùanghịch,tròác
riêngcủanó,nhắmvàobọntưsảnmànóthùghét.Nócũngbiếtvívon,chết
thìnóbảolà:Ăntrầubồcônganhđằngrễ;nócónghềnghiệpriêngcủanó;
gọixe,hạbựclênxuống,đưangườiquađườngtrongnhữngtrậnmưaràođể
lấythuếquágiangvàgọiđólàbắcnhữngchiếccầunghệthuật,raonhững
bàidiễnvăncủachínhquyềnchonhândânnghe,nạođấtgiữacácviênđárải
đường;nócótiềntệcủanólàtấtcảnhữngmảnhđồngnhonhỏmànónhặt
đượcngoàiđường.Cáithứtiềnkỳlạmangtênloques
[129]
cómộtthịgiácố
địnhvàđượcấnđịnhrấtchặtchẽtrongcáixãhộitíhonlangthangnày.
Nócũngcócáithếgiớisúcvậtriêngcủanómànóquansátmộtcách
chămchútrongcácgóc,cácxó:Conbọrùa,conbọxanhhìnhđầulâu,con
nhệncỏ,con“quỷ”,consâuđencuốncáiđuôicóhaisừngđểdọakẻthù.Nó
cũngcómộtconquáivậtthầnthoạicủanó,cóvẩydướibụngmàkhôngphải
conthằnlằn,cómụnxùxìtrênlưngmàkhôngphảilàconcóc,nằmtrong
nhữnglỗcáclòvôibỏtrốngvànhữnggiếngnhữngcốngnướckhô,đensì,
lônglánhầynhụa,convậtấybòđikhithìnhanh,khithìchậm,không
tiếngkêu,nhưngmànhìnngườita,convậtdễsợđếnmứcchưaaitừngthấy.
Nógọiconquáivậtấylà“thằngđiếc”.Tìmthằngđiếcdướiđálàmộtthú
vuivàocáiloạithúvuikinhhoàng.Mộtthúvuikhác…độtnhiênlậtmột
viênđálátđườngđểtìmnhữngconbọcạp.MỗikhuởParisđềunổitiếng
vớinhữngconvậtkỳthúcóthểtìmthấy.Cónhữngcon“chọctai”ởnhững
cổngtrườngUrsulines,cónhữngconcuốnchiếuởđiệnPanthéon,cónhững
connòngnọcởquảngtrườngChampDeMars.Còncáivốntừngữthìthằng
béấychẳngkémTalleyrand:Hắnchẳngkémtrắngtrợnnhưngmàhắnlương
thiệnhơn.Tínhhắnvui,hàihướcbấtngờ,cáicườirộ,cườiđiêncủanólàm
chocácchủhiệuphảingẩnngơ,cáicườivuinhộncủanórấtphongphú,đi
từhàikịchcaocấpxuốngtậntròhề.
Mộtđámmađiqua.Trongsốnhữngngườiđiđưacómộtôngthầythuốc.
Mộtthằngnhóckêuto:“Cácthầylangbàngiaocôngtrìnhcủahọtừbaogiờ
thế?”
Mộtthằngnhóckhácđứngtrongđám đông.Mộtvịtrưởnggiảnghiêm
nghị,mangkínhvàdâyđồnghồ,quaylạiphẫnnộ:
—Đồkhốnkiếp,màyvừa“quànglưng”vợtao.
—Thưangài,tôi!Xinngàicứkhámngườitôixem.
[130]
III
NÓTHẬTDỄTHƯƠNG
Buổitối,chỉvớivàixu,cũngcóthểkiếmđượcthằngbéấy
[131]
đixem
hát. Vừa bước vào cái ngưỡng cửa thần kỳ ấy,nó cải hóa hoàn toàn.
khôngcònlàthằngnhócnữamàlàchúbétiti.Nhữngrạphátlànhữngcon
tàuthủyđặtngược,đáylộnlêntrên.Chínhởcáiđáyấymàcáiđámtitinày
chồngchất.Thằngtitiđốivớithằngnhóc,cũngnhưconbướmđốivớicon
sâu.Cũngmộtconvậtấynhưngkhôngbòlêmàbaylượn.Chỉcầncómặt
nóvớinhữngtiasángtươivuimànóphátra,vớicáiđộnồngnhiệthàohứng
củanó,vớinhữngcáivỗtaygiốngnhưvỗcánh,đủkhiếnchocáiđáythuyền
chậthẹp,hôihám,tốiđen,tiềutụy,bẩnthỉu,xấuxa,ghêtởmấymangtên
“ThiênĐường”.
Hãychomộtđứatrẻnhữngcáivôíchvàtướchếtnhữngcáicầnthiết,
sẽthànhthằng“nhóccon”.
Thằngnhócconthếmàcũngcókhiếuvănchương.Xuhướngvănchương
củanó-chúngtôinóiđiềunàymànócóphầntiếc-khôngphảilàxuhướng
cổđiển.Theobảnchấtcủanó,nóítmôphạm.Đơncửmộtthídụ:Cáilừng
lẫycủanữnghệsĩMars
[132]
vàotrongđámcôngchúngnhữngtrẻconbão
tápấyliềnđượcđiểmthêmmộtchútgiavịhàihước.Thằngnhóccongọi
MarslàcôMuche.
Nhânvậtấynóibôbô,chếnhạomỉamai,ẩuđả,quầnáotãnhưmộtđứa
trẻconvàbệrạcnhưmộtnhàtriếthọc.Câucáởcống,sănởrãnh,biếnrác
rưởithànhvuitươi,lahét,quáttháoởgócphố,đầuđường,vừacười,vừa
cắn,huýtsáochếnhạovàhátca,hoanhôvàđảđảo,dunghòabàicangợi
ChúaAlleluiavới điệukhôihàiMatanturlurette,tungtấtcảcácđiệunhạc
thơtừđiệuDeprofundisđếnđiệuChienlit,chẳngtìmmàvẫnthấy,biếtcái
nókhôngbiết,tựnghiêmkhắcvớimìnhmàvẫnăncắpvặt,điênrồmàvẫn
khônngoan,trữtìnhmàvẫnthôtục,ngồixổmtrênđỉnhnúiOlympe
[133]
lăn
lộntrong đống phân mà đứng dậy ngườiđầy saosa.Thằngnhóc Paris
Rabelais
[134]
cỡnhỏ.
Quầnnómàkhôngcótúiđựngđồnghồthìnókhôngbằnglòng.Nóítkhi
ngạcnhiên,càngkhônghaysợ,chếgiễumêtín,xìhơinhữngkẻbốcđồng,
nhạobángnhữngchuyệnthầnbí,đứanhạocảma,làmchokẻsaysưavỡ
mộng,đưanhữngnétchâmbiếmvàonhữngphóngđạihùngca.Khôngphải
vì nó thô lậu, nhưng vì nó muốn thay thế những viễn cảnh trang nghiêm
bằngmộtbứctranhsặcsỡphườngchèo.NếuAdamastor
[135]
hiệnranósẽ
bảo:“Ôkìa?Ngáoộp!”
IV
NÓCŨNGCÓTHỂCÓÍCH
Parisbắtđầubằnganhchàngvôcôngrồinghềvàkếtthúcởchúnhóc
con,hainhânvậtmàkhôngmộtthànhthịnàocóđược:Ởđâylàsựthừa
nhậnthụđộngtựthỏamãnbằngviệcnhìnngó,ởđấylàsángkiếnvôtận:
AnhchàngPrudhommevàchúFouillou.ChỉcóParismớicónhữngloạiấy
tronglịchsửsinhvậtcủanó.TấtcảtrậttựQuânChủlàdựavàoanhchàng
vôcôngrồinghềvàthằngnhócconlàtấtcảvôChínhPhủ.
ĐứatrẻxanhxaocủavùngngoạiôParissốngvàpháttriển,“thắtnút”
“cởinút”trongnghèokhổđauđớn,trướcthựctếxãhộivànhữngsựviệc
củaconngười,nólàmộtnhânchứngtưlự.Nótưởngnóvôtưlự,vôtình
thựcranókhôngnhưthế.Nótrôngnhìnsẵnsàngđểcườiđùa;nhưngcũng
sẵnsàngđểlàmviệckhácnữa.Dùanhlàai,mangtênlàThànhKiến,Nhũng
Lạm, Ô Nhục, Áp Bức, Vô Lý, Độc Đoán, Bất Công, Cuồng Tín, Bạo
Ngượcthìhãycoichừngthằngnhócconháhốcmiệngấy.
Thằngbéấysẽlớndần.Thứđấtnàođãnặnthànhnó?Đấtbùnnàocũng
được.Mộtnắmbùn,mộthơithởthổivào,thếlàthànhAdam.Chỉcần
mộtthầnthiêngthổiqua.Lúcnàocũngcómộtthầnthiêngđiquaconngười
thằngnhóccon.Mayrủitạonênconngườibénhỏấy.Mayrủiđâychúngtôi
hiểunanánhưphiêulưu.Conngườitíhonấynặnbằngcáithứđấtchung
củamọingười:Dốtnát,mùchữ,ngơngẩn,thôtục,làmộtdânIônihaymột
dânBéotien?
[136]
Hãychờđây:«Curritrota.»
[137]
CáitinhthầncủaParis,
conquáivậtđẻranhữngđứatrẻcontừngẫunhiênvànhữngconngườitừsố
phận,tráivớingườithợgốmLaTinh,từmộtcáivạithôđãlàmnênmộtcái
bìnhquý.
V
BIÊNGIỚICỦANÓ
Thằngnhócconyêuthànhthị,đôhội,nócũngthíchnơivắngvẻquạnh
hiu.«Urbisamator»nhưFuscus;«rurisamator»
[138]
nhưFlaccus.
Langthangmàsuynghĩ,tứclàđithơthẩn,làmộtcáchdùngthìgiờtốt
củacácnhàtriếthọc,nhấtlàởcáivùngnôngthônhơidởdangkháxấu
nhưnglạlùngvàbaogồmhaithứcảnhvật,cáivùngbaoquanhmộtsốthành
phốlớn,đặcbiệtlàParis.Quansátvùngngoạiôlàquansátcáilưỡngthể.
Hếtngọncây,bắtđầumáingói,hếtbãicỏ,bắtđầuđườngđá,hếtluốngcày,
bắtđầucácdãyhànghiệu,hếtnhữngvếtrãnhbánhxe,bắtđầunhữngđam
mê,hếttiếngrìràothầntiên,bắtđầutiếngồnàocủaconngười,dođómà
mộtlýthúđặcbiệt.Vìthếchonênnhữngvùngíthấpdẫnnàymàngườiqua
đường kêu là buồn, đã trở thành những con đường dạo chơi, có vẻ như
khôngmụcđíchcủaconngườithơthẩn.
Ngườiviếtnhữngdòngnày,trongnhiềunămthángđãquenđidạoởcác
vùngcửaôParis,nơiđãđểlạinhữngkỷniệmsâusắc.Nhữngbãicỏsátđất,
nhữnglốiđigồghềđá,nhữngđávôi,đấtvôi,thạchcao,nhữngvùngrộng
bỏhoanghẳn,haybỏhóamộtvụ,nhữngcâyrauđầumùacủacácnhàtrồng
rau đột nhiên hiện ra ở cuối một khu đất, cái hỗn hợp cảnh hoang vu
thànhthị,nhữngkhurộngvắngtanhmàtiếngtrốngtrạilínhbỗngrộnlên,
nhưtiếngbậpbẹcủachiếntrận,nhữngcảnhvắnglặngbanngày,trộmcướp
banđêm,cáicốixayrãcánhcònquaytrướcgió,nhữngcáibánhxetrong
cácmỏđãcũ,nhữngquánrượubêncạnhnghĩađịa,sựhấpdẫnhuyềnbícủa
nhữngbứctườngđentối,chiacắtnhữngbãirộngmênhmông,hoangvắng,
trànngậpánhsángvàđầycánhbướm,tấtcảnhữngcáiđóđãlàmtôisaymê.
Hầunhưkhôngcóaitrêntráiđấtnàybiếtcáckhuhẻolánhlạlùngấy:La
Glacière,LaCunette,cáibứctườngGrenelleghêtởm,lỗchỗđầyvếtđạn,
ngọnđồiMontParnasse,cáihốFosseAuxLoups,khuAubierstrênbờsông
Marne,Montsouris,LaTombeIssoire,LaPierrePlate,Châtillonnơicómột
cáimỏđãcũđãhếtđánaychỉdùngđểtrồngnấm,miệngmỏcómộtcáinắp
đậybằngnhữngtấmgốcmục.VùngngoạiôRomecóýnghĩacủanó,vùng
ngoạiôPariscũngcóýnghĩa riêngcủanó.Đứngtrướcmộtcảnhvật
nhìnthấy những cánh đồng, nhữngnhàcửa, những cây cối, mới chỉ nhìn
thấybềmặt;tấtcảnhữngcáivẻbênngoàicủasựvậtđềulànhữngýnghĩ
củaChúa.Cáinơimàmộtcảnhđồngquêtiếpgiápvớimộtthànhphốbao
giờcũngnhuốmmộtnỗibuồnmanmácvàthấmthía.Thiênnhiênvànhân
loạiđềumuốntâmsựvớita.Nhữngnétđộcđáocủađịaphươngthểhiện
ởđây.
Aiđãđidạonhưchúngtôitrongnhữngkhuvắngvẻtiếpgiápvùngngoại
ô,màngườitacóthểgọilànhữngvườntrẻcủaParis,cũngthoángthấyđây
đó,ởnhữngnơivắngnhất,vàomộtgiờbấtngờnhất,đằngsaumộtcáirào
thưa,haytrongmộtgóctườngảmđạmnhữngtrẻem,túmtụm,ồnào,xanh
xao,bùndây,bụibặm,ráchrưới,đầutóclởmchởm,quầnhoaruaxanhđang
chơiđánhchấnvònggạch.Chúngđềulànhữngtrẻemnghèo.Nhữngphố
xa,ngoại thànhnàylà môitrườngdễthởcủa chúng,vùngngoại ôlàcủa
chúng.Chúngluônluônđếnnơinàyđểlangthang.Chúngthahồhátmột
cáchhồnnhiên,nhữngbàihátbậybạnhất.Chúngởđâyhaynóiđúnghơn,
chúngsinhsốngởđây,khôngcóconmắtaidòmngó,trongánhnắngêmdịu
thángnămhaythángsáu,quỳlổnngổnxungquanhmộtcáilỗsâu,bắnbi
vớingóntaycái,tranhgiànhnhautừngđồngkẽm,chẳnglosợaitráchcứ,
nhưconchimsổlồngcấtcánhbay,thảdây,sungsướng.Khithoángthấy
bóngngườilớn,chúng sực nhớ rằng chúng cũng có nghề nghiệpvàcũng
phảikiếmăn,chúngliềnmờibạnmuamộtchiếcbíttấtđenđầynhữngbọ
dừahaylàmộtchùmhoaxoan.Nhữngđámtrẻconkỳlạtahaygặpnhưthế
làmộttrongnhữngthúmêngườicủavùngngoạiôParis.Nhưngsựgặpgỡ
ấycũnglàmtaselòng.
Thỉnhthoảngtrongđámcontrainhỏấycónhữngemgáinhỏ-cóphải
chịemcủabọncontraikiakhông?-gầnnhưlàthiếunữrồi,gầycòm,xanh
mét,bàntaysạmnắng,mặtlỗchỗnhữngnốtđỏ,tócchítnhữngvànhhoalúa
mạchhayhoamàogà,vuitươi,ngơngác,đichânđất.Cókhigặpcáccháu
gáiấynhằnnhữngtráianhđàotrongđámlúa.Buổichiềuthườngnghethấy
tiếng các em cười. Những nhóm trẻ ấy, giữa nắng ấm ban trưa, hay mờ
thoángtrongbónghoànghôn,làmchongườiđidạochơithơthẩnphảisuy
nghĩnhiềuvàhòavàogiấcmơđangdiễnratrongtrí.
Paris:Tâmđiểm,ngoạiô,chuvi;thếlàtấtcảthếgiớirồi,đốivớicáctrẻ
nhỏ ấy không baogiờ, không bao giờchúng đi quá rangoài khu vực ấy.
ChúngkhôngthểrakhỏicáivùngkhíquyểncủaParis,cũngnhưcákhông
thểrakhỏinước.Đốivớichúng,quacửaôhaidặmlàkhôngcógìnữacả.
Ivry, Gentilly, Arcueil, Belleville, Aubervilliers,Ménilmontant,Choisy Le
Roi, Billancourt, Meudon, Issy, Vanves, Sèvres, Puteaux, Neuilly,
Gennevilliers, Colombes, Romainville, Chatou, Asnières, Bougival,
Nanterre,Enghien, Noisy LeSec,Nogent,Gournay, Drancy, Gonesse,
[139]
nhữngnơiđólàtậncùngvũtrụ.
VI
MỘTÍTLỊCHSỬ
Vàothờiấy,cũngsátvàothờikỳnàyrồi,thờixảyracâuchuyệnkểtrong
bộsáchnày,chưacónhưbâygiờmộtviêncảnhsátcủathànhphốởmộtgóc
đường(chưaphảilúcnênbànhơnthiệtvềsựtốtđẹpnày).Nhữngtrẻcon
langthangđầycảParis.Thốngkêbấygiờchomộtconsốtrungbìnhlà260
trẻkhôngnhàcửa,nhặtđượcmỗinămtrongcáccuộcđituầncủacảnhsát
trongcáckhuđấthoang,trongnhữngngôinhàđangxâydựngvàdướigầm
cầu.Mộttrongnhữngcáitổấyđãtrởthànhnốitiếng,đãsảnsinhra“những
conchiméncầuArcole”.Chuyệnđólàmộttriệuchứngxãhộitaihạinhất.
Tộiáccủangườilớnbắtđầutừcuộcsốnglangthangcủatrẻnhỏ.
TuyvậyphảiloạitrừParis.Trongmộtchừngmựctươngđốivàmặcdầu
thựctếcũchúngtôivừanhắclại,việcloạitrừấyrấtxácđáng.Trongkhi
bấtcứmộtthànhphốlớnnàokhác,mộtđứatrẻlangthangsẽlàmộtngười
lớnhưhỏng,trongkhiởhầuhếtkhắpnơi,mộtđứatrẻkhôngaichămsóc
nhưlàđãdànhsẵnvàgiaophóchonhữngtậtxấuthóihưcủaxãhộinhấn
chìmnhưcóđịnhmệnh,làmtiêutancảtínhlươngthiệnvàlươngtri,thìtrái
lạithằngnhóccủaParis-tahãynhấnmạnhvàođiểmnày-dùxùxìvàsứt
mẻrấtnhiềungoàida,bêntrongvẫncònnguyênbảnchất.Mộtđiềucaođẹp
đángnhìn,hiệnrõtínhthanhniênsángngờitrongcáccuộcCáchMạngquần
chúng,đólàcáitínhngaythậtkhôngmuachuộcđược,xuấtpháttừýniệm
tiềmtàngtrongbầukhôngkhícủaParis,nhưmuốitiềmtàngtrongnướcbể.
HítthởParislàgiữgìntâmhồntrongsạch.
Điểmchúngtôinóitrênđâykhôngtránhchochúngtôikhỏiselòngmỗi
khigặpmộttrẻnhỏmàxungquanhngườinhưthấybaylơlửngnhữngsợi
chỉgiađìnhđãbịdứtđứt.Trongnềnvănminhhiệnđại-hãycònxamới
hoànchỉnhnày-nhữnggiađìnhđổvỡ,tiêutantrongbóngtốikhôngphải
hiếmcó,bấtthường,nhữnggiađìnhkhôngcònbiếtconcáimìnhđãrasao,
nhữnggiađình đã bỏ vãiruộtràcủa mình trên đườngphố.Dođó mà
nhữngsốphậnconngườimờmịt.Cáiđóđãđượcmệnhdanh-cáithựctế
đángbuồnấyđãđivàongônngữ-là“bịvứtramặtđườngParis”.
Nhân đây cũng phải nói là những chuyện đem con bỏ chợ ấy, chế độ
Quân Chủ cũ không ngăn cấm. Một ít cái cảnh “xã hội Ai Cập” hay
“Bohême”ấy,trongnhữngcáitầnglớpdướicủaxãhộicũnglàđiềukiện
tiệnlợichotầnglớptrênvà“đượcviệc”chonhàquyềnthế.Thùghétviệc
choconemnhândânđihọcvẫnlàmộtgiáođiềukinhviện.“Haychữlỏng”
thìíchlợigì?Đólàkhẩuhiệu.Màđứatrẻlangthanglàkếtquảtấtnhiêncủa
đứatrẻngudốt.Vảlạitriềuđìnhmộtđôikhicầntrẻcon,lúcấyhọchođi
hốttrẻcủaParis.
DướitriềuvuaLouisXIV-đểkhỏiphảiđingượcthờigianxahơn-nhà
vuamuốnlậpmộtđộihảithuyền.Việcấychínhđáng,ýkiếntốt.Nhưnghãy
xétxembiệnphápthếnào?Khôngthểcóhảithuyền,nếubêncạnhthuyền
buồmmàgiómuốnđưađiđâuthìđưavàđểkhicầnkéonhữngthuyềnbuồn
này không có những con thuyền muốn đi đâu cũng được, hoặc bằng mái
chèo,hoặcbằnghơinước.Nhữngthuyềncóngườichèo
[140]
tronghảiquân
lúcbấygiờ,cũngnhưbâygiờnhữngtàuthủychạybằnghơinước.Vậythì
phảicónhữnggalères,nhữngthuyềngalèreschỉcóthểđilạikhicónhững
ngườigalérien.Vậythìphảicónhữnggalérien.ThủTướngColbertralệnh
chocácquanđầutỉnhvàcáctòaánđịaphươngkếtánkhổsaicàngnhiều
ngườicànghay.Vàcácvịthẩmphánđãhếtsứctíchcựctrongviệcnày.Một
ngườikhôngngảmũkhimộtđámrướcthánhđiqua,thếlàcótháiđộ“tínđồ
cảicách”phảiđitùkhổsai.Gặpmộtđứatrẻngoàiđườngphố,miễnnó15
tuổirồivàkhôngcóchỗngủ,thếlàchođikhổsai.Triềuđạilớn!Thếkỷ
lớn!
[141]
DướitriềuvuaLouisXV,khôngcònbóngtrẻconởParis,cảnhsáthốt
chúngđi,khôngbiếtđểlàmchuyệnbímậtgì.Ngườitathìthầmmộtcách
kinhhãi,nhữngướcđoánquáigởvềcáinướctắmđỏcủanhàvua.Barbier
kểnhữngchuyệnđómộtcáchtựnhiên.Cótrườnghợpbọncảnhsátkhông
tìmđủtrẻemvôthừanhận,bắtcảtrẻemcóbố.Bốchúngthấtvọng,xông
vàođánhcảnhsát.Trongtrườnghợpấytòaáncanthiệpvàbắttreocổ.Treo
cổai?Bọnbắtngườià?Không,nhữngngườibốnọ.
VII
BẦY“NHÓCCON”CÓTHỂCÓVỊTRÍTRONG
BẢNGPHÂNLOẠITẦNGLỚPXÃHỘIỞẤNĐỘ
LoạinhócconcủaParishìnhnhưlàmộttầnglớpxãhội.Ngườitacóthể
nói:Khôngphảidễaicũngđượcởtrongcáctầnglớpấy.
Từ “nhóc con” (gamin)được in trên sách lần đầu tiênvà từ ngôn ngữ
bìnhdânbướcvàongônngữvănhọcnăm1834.Chínhtrongmộtquyểnsách
nhỏnhanđềlà“Claude,AnhNghèoKiết”
[142]
màdanhtừđóxuấthiện.Việc
đólàmnhiềungườibấtbìnhnhưngdanhtừđóđãlọt.
Nhữngyếutốcủasựquýtrọngtronggiớinhócconrấtđadạng,phong
phú.Chúng tôi đã biết và quen một chú nhóc con rất được kính trọng
khâmphụcvìchúnàyđãđượctrôngthấymộtngườingãtừtrênthápcủanhà
thờ Đức Bà xuống; một chú nữa vì đã lẻn được vào sân sau của điện
Invalides,nơimàcácbứctườngcủavòmđiệnđượccấttạmvàđã“thó”một
ítchìcủacáctượngđó;mộtchúthứbavìđãtrôngthấymộtchiếcxehòm
chởkháchđổ,mộtchúnữavìchúnày“thân”vớimộtanhlínhđãtínữachọc
thủngmặtmộtgãtưsản.
VìthếchonêntahiểuđượccâuthanthởnàycủamộtchúnhócconParis,
một lời tổng kết sâu sắc khiến người tầm thường cười mà chẳng hiểu gì:
“Trờiơitrời!Sốmìnhđenđủithay!Mìnhchưađượctrôngthấymộtgãnào
ngãtừgácnămxuốnghèmớikhổchứ!”
Câunóisaunàyhẳnlàmộtcâunóiývịcủanôngdân:“Nàyôngkia!
nhàôngchếtvìbệnh,saoôngkhôngđimờithầythuốcchobàấy?“Chaoôi!
Thưangài,nhữngkẻnghèochúngtôichếtmộtmìnhđược”.Nhưngnếutất
cảbẩmtínhthụđộngvànhạobángcủanôngdânnằmtrongcâunóikiathì
chắcchắntấtcảcáitựdotưtưởng,vôChínhPhủcủachúbéngoạiôlại
trongcâunóinày:Mộttửtùtrênchiếcxeđưahắnrapháptrườngđanglắng
nghechagiảitội.ChúbéPariskêuto:“Hắnnóivớichacốcủahắnđấy,ôi
thằngcáy”.Vềmặttínngưỡngthìtháiđộtáobạolàmtănggiátrịcủachú
“nhóccon”.Khôngtínngưỡngrấtlàquantrọng.
Dựnhữngvụhànhhìnhlàmộtnhiệmvụ,chúngchỉmáychémchonhau
xemvàcười.Chúngđặtchonó tấtcảcácthứtêncúng cơm:“Thếlàhết
xúp”.“Têncảunhảu”,“bàmụThiênThanh”,“Miếngngoạmcuốicùng”…
Đểnhìnchokỹ,khôngbỏsóttínào,chúngtrèotường,leolênbalcons,trèo
lênngọncây,đungườitrêncánhcổngsắt,bámvàoốngkhóilòsưởi.Chú
nhócconbẩmsinhlàthợlợpmáicũngnhưlàthủythủ.Hắnchẳngsợmái
nhàcũngnhưcộtbuồm.Khôngcóđìnhđámnàovuihơnlàđếnpháptrường
Grève.SamsonvàLinhMụcMontéslànhữngcáitênđạichúngnhất.Họla
ókẻtửtộiđểchohắnbạohơn.Cókhihọkhâmphụctùnhânấy:Chúnhóc
LacenairethấytênDautunghêgớmchếtmộtcáchdũngcảmquá,đãphải
thốtlêncâunóichứađựngcảmộttươnglai:“Mìnhghenvớihắnta”.
Cái giới “nhóc con” ấy không biết Voltaire nhưng mà biết Papavoine.
Trongnhữngchuyệnđặtrahọđểlẫnlộnnhững“chínhkhách”vớinhữngsát
nhân.Họghinhớvàtruyềnlạivềsaucáctrangphụccuốicùngcủacácnhân
vậtđó.HọbiếtlàTolleronđộimộtcáimũchauffeur,Avrilcómộtcái
lưỡitraidaráicá,Louvelcómộtcáimũtròn,ônggiàDelaportehóivàđi
đầu trần, Castaing thì hồng hào và rất xinh, Bories có một bộ râu
romantique,
[143]
JeanMartinvẫngiữđaiquần,Lecouffévàmẹhắncãinhau;
mộtchúnhócconnóixenvào:“Thôiđừngtráchmóccáioángiậncáisọt
củaanh”.Mộtchúkhácbéquá,muốnnhìnrõDebackerkhihắnđiqua,đã
chọnđượcmộtcáicộtđèntreotrênbờsôngvàleolênđó.Mộtcảnhbinh
đứnggácchỗấy,caumàytrợnmắtnhìnchú.Chúnhócvộinói:“Thưangài
cảnhbinh,cứchotôitrèo”vàđểchochínhquyềncảmđộng,chúnóithêm:
“Cháukhôngngãđâu”.Ngườicảnhbinhtrảlời:“Màyngãthìmặcxácmày
chứviệcgìđếntao”.
Tronggiớinhóccon,mộttainạnlớnlaolàmộtviệcrấtđángkể.Ngườita
sẽđượctrọngvọngcaođộnhấtnếuđãbịđứttay,đứtchânđến“tậnxương”.
Quảđấmkhôngphảilàyếutốtầmthườngcủasựtrọngthị.Mộtcâumàcác
chúnhócthườngthíchnóilà:“Tacũngkhákhỏeđấychứ!”Thuậntaytrái
mộtđiềunhiềuchúthèm;lácmắtcũnglàmộtđiềuquý.
VIII
CÂUNÓILÝTHÚCỦAÔNGVUAVỪAQUA
Mùanựcchúnhóchóathànhconếch;buổichiềukhitrờisẩmtối,trước
cáccầuAusterlitzvàIéna,từtrênnhữngthuyềnthanvànhữngthuyềngiặt,
chúlaođầunhảyxuốngsôngSeinevànhảyvàotấtcảcácsựviphạmluật
phonghóavàtrậttựthànhphố.Thếmàcáccảnhbinhthànhphốvẫncẩn
mật,dođómànảyramộthoàncảnhrấtbikịch,đãsảnsinhramộtlờibáo
hiệurấthuynhđệvàrấtđángnhớ,cáilờinóiấynổitiếngvàokhoảng1830
làmộtlờibáohiệucótínhchấtchiếnlược,chúnàybáochochúkhác,ngâm
nganhưmộtcâuthơcủaHomèrevớimộtcáchđiệukhódiễnđạt,nhưlàmột
điệu Éleusiaque của các thần Panathénées và người ta cảm thấy ở đó
Évohéthờicổxưa.Lờiámhiệuấynhưsau:“ƠhayTiti,ơnày!Cócọpđấy,
cócúđấy,dọnhàngvàxéođi,chuồncốngấy”.
Đôikhicáiconruồiấy-cácchúthườnggọinhaunhưthế-biếtđọc;đôi
khibiếtviết,nhưngchúnàocũngviếtvẽbôivẽbác.Cácchúkhôngngần
ngạigìtựtrangbịchonhau,khôngbiếtbằngmộtcáchbồidưỡngbímậtlẫn
chonhaunào,tấtcảnhữngtàinăngcầnthiếtcholợiíchcôngcộng.Từ1815
đến1830cácchúbắtchướctiếngkêucủagàtây,từ1830đến1848cácchú
vẽ bôi những quả lê trên tường. Một buổi chiều mùa hè vua Louis
Philippe
[144]
đi bộvềcung, bắtgặpmộtchúnhóc,tí xíu,caobằng chừng
này,đangcốnghểnlên,mồhôi,mồkênhễnhại,đểvẽmộtquảlêkhổnglồ,
bằngthan trên trụ cổng Neuilly. VuaLouisPhilippevớicái vui tính thừa
hưởngcủavuaHenriIVđãgiúpchúnhócconvẽxongquảlêrồichochú
mộtđồngLouisvàngvàbảochú:“Trênđồngtiềnnàycũngcóquảlêđấy!”
Chúnhócconrấtưathíchhuyênnáo.Cáitrạngtháibạođộngrấtphùhợp
vớichú. Chú rất ghét các cha cố. Một hômgiữaphốUniversité,mộtchú
trongnhómtrẻbuồncườinàyđểtaylênmũi,làmdấunhạotrướccáicổng
lớncủasốnhà69.Mộtngườiquađườnghỏi:“Saomàylạilàmcáitròấy
cáicổngnày?”.Đứatrẻtrảlời:“Trongấycómộtchaxứ”.Thậtvậy,nhàấy
làdinhcủavịKhâmMạngTòaThánh.Tuyvậymặcdầucáitínhngạomạn
kiểuVoltaireấyđếnmứcđộnào,nếucódịpchúnhócconđượcmờitham
giatốpđồngcatrongnhàthờ,chúnhóccũngcóthểnhậnvàkhiấychúphục
vụbuổilễmộtcáchrấtnghiêmtrang.Cóhaichuyệnmàchúnhóckhaokhát
nhưTantale,
[145]
chú luônluôn mơ ướcmà không đạt được: Đó là lật đổ
ChínhPhủvàkhâulạicáiquầndàicủachú.
Chúnhóchoànchỉnhlàchúnắmđượclýlịchcủatấtcảcảnhbinhthành
phốParisvàmỗikhigặpmộtcảnhbinhbaogiờchúngcũngcóthểtrôngmặt
chỉtênmộtcáchđíchxác.Chúđếmtênbọnhọtrênđầungóntay,nghiên
cứutácphongcủahọvàcónhữngghichúđặcbiệtvềmỗimộttêncảnhbinh
ấy.ChúđiguốcvàobụngnhữngnhânviêncủaSởCảnhSát.Chúcóthểnói
vớibạn,nóingay,khôngcầnsuynghĩvànóimạnhdạn:Tênnàylàmộttên
phảnbội;tênnàyrấtác;tênnàytokếch;tênnàylốbịch;
[146]
tênnàytưởng
PontNeuflànhàriêngcủahắnvàcấmkhôngchongườitadạomáttrênrìa
cầuởngoàilancan;tênkiacócáithói“kéotaicácvị”…
IX
HỒNXƯACỦAXỨGAULES
[147]
CómộtphầnchúbéấytrongPoquelin,
[148]
đứaconcủachợParisvàmột
phần trong Beaumarchais. Tính nhóc con là một sắc thái của tinh thần
Gaulois.Nólàmchongườibiếtphảitráicóthêmsứcmạnhcũngnhưcồn
làmrượuvang thêm mạnh. Đôi khi cái tính ấy cũnglàmộtkhuyếtđiểm,
Homèrecũngcólúcrườmrà,đúngvàcóthểnóilàVoltairecũng“nhóc”.
Desmoulins là dân ngoại ô. Championnet, người vẫn đả kích những phép
mầucủathánh,cũngtừhèphốParissinhra;ngàybé,ôngđãtừngtètrêncác
cửanhàthờSaintJeanDeBeauvaisvàSaintEtienneDuMont;ôngđãnhạo
bángkhánhiềulầncáihòmthánhtíchcủaNữThánhGenevièvechonênsau
nàycóthểramệnhlệnhchocáilọđựngmáucủaThánhJanvier.
ChúnhócParisbiếttônkính,biếtmỉamaivàbiếtngỗngược.Răngcủa
chúrấttởmvìchúănđóivàđaudạdày,nhưngchúcóđôimắtđẹpvìchú
thôngminh.NgaycảtrướcmặtChúatrờiJéhovah,chúcũngcóthểnhảy
cò trên những bậc thềm đưa đến thiên đường. Chú có những cái đá khá
mạnh. Lúc nào chú cũng có thể trỗi dậy, lớn lên. Chú lê la ở cống rãnh,
nhưngvùngđứnglênngaykhicócuộckhởinghĩa,chúvẫnngỗngượccả
trongmưađạn,lúcnãylàmộtthằngnhãi,bâygiờlàmộtanhhùng!Nhưem
nhỏthànhThébain,chúdámvuốtrâusưtử,Barađánhtrốnglàmộtnhóccủa
Paris.Chúhôto:Tiến!NhưconngựacủaKinhThánhnói:Đi!Vàtrongmột
phúttừmộttrẻnhỏchúđãtrởthànhmộtngườikhổnglồ.
Đứaconcủavũngbùnnàycũnglàđứaconcủalýtưởng.Bạnhãyđocái
tầmrộngđôicánhtừMolièređếnBara.
[149]
Nóitómlại,đểrúttấtcảvàomộtcâu,chúnhóclàmộttrẻnhỏvuiđùa
chúnghèokhổ.
X
PARISĐÂY,NGƯỜIĐÂY
Cũngđểtómtắttấtcảmộtlầnnữa,chúnhóccủaParis,ngàynay,cũng
nhưchúGracculusthànhRomexưa,đólàhìnhảnhnhândântrẻconmang
trêntránvếtnhăncủathếgiớigiàcỗi.
Chúnhóclàmộtvẻđẹpcủaquốcgianhưngcũnglàmộtbệnhtật.Bệnh
tậtnàyphảichữa.Chữacáchnào?Bằngánhsáng.Ánhsánglàmchomọivật
lànhmạnh.Ánhsánglàmcháysáng.Tấtcảnhữngánhsángtốtlànhcủa
hộiđềubắtnguồntừkhoahọc,vănhọc,nghệthuật,giáodục.Hãyđàotạo
nhữngconngười.Hãylàmchohọsánglênđểhọtỏahơinónglàmấmchúng
ta. Sớm muộn vấn đề giáo dục toàn dân rực rỡ sẽ được đề ra với uy lực
khônggìcảnnổicủachânlýtuyệtđối,thựcsựvàlúcbấygiờnhữngkẻlãnh
đạo,dướiánhsángcủatưtưởngPhápsẽphảichọnmộttronghaiđiềunày:
NhữngthiếuniêncủanướcPháp,haynhữngnhóccủaParis,nhữngngọnlửa
trongánhsánghaynhữngbóngmatrơitrongđêmdày.
ChúnhócbiểuhiệnParisvàParisbiểuhiệnthếgiới.VìParislàmộtsố
tổnghợp,Parislàđỉnhcủaloàingười.Tấtcảcáithànhphốkỳdiệuấylàmột
sựrútngắntấtcảnhữngnếpsốngđãchếtđivànhữngnếpsốnghiệnhành.
AinhìnParistưởngnhìnthấycảnhữngtầngsâucủatấtcảlịchsửvàgiữa
nhữngtầngđólànhữngbầutrờivànhữngngôisao.PariscóđềnCapitole,
TòaThịSảnh,cómộtđềnParthénon,nhàthờĐứcBà,cómộtđồiAventin,
ngoại ô Saint Antoine, có một Asinarium, một trường Sorbonne, một đài
phongthầnPanthéon,mộtconđườngThiêng,tứcđạilộItaliens,mộtPhong
Tháptứclàdưluậnquầnchúng:vàParisthaycáitộibêuthâybằngcáilố
bịch.Majo(chàngcôngtửTâyBanNha),củaParislàchàngFaraud(chàng
công tử Paris), người Transtévérin (dân ngoại ô thành La Mã) là dân
Faubourien,anhHammal(phukhuânvácởcácnướcHồiGiáo)củanó
chúFortDeLaHalle(phukhuânvácởchợParis),anhLazzarone(dânlang
thang,lưumanhởÝ)làbọnPègre(dânlưumanhducônởParis),chàng
Cockney(hạngănchơiởthànhLuânĐôn)làcậuGandin(chàngcôngtửbột
ởParis).Tấtcảcáigìởxứkháccó,Pariscũngcó.Chịhàngcópoissardecủa
DumarsaiscóthểsánhvớichịhànglácủaEuripide;anhnémđĩaVejanus
sốnglạivớianhleodâyForioso;TherapontigonusMilescóthểkhoáctay
anhlínhthủpháoVadeboncœur;Damasippevớigánhhàngtạphóacủaanh
sẽ sung sướng ngồi cùng các hàng xén. Lâu đài Vincennes có thể giam
Socrate,nhưAgoraDiderot,GrimodDeLaReynièređãnghĩramónthịt
ránmỡnhưCurtillusmónthịtdímquay.Chúngtathấyxuấthiệnlạidưới
máiArcDel’ÉtoileanhđudâycủaPlaute;gãăngươmởPoecilemàApulée
gặp, thì bây giờ là gã nuốt kiếm trên Pont Neuf; cháu ông Rameau
Curculion ăn bám là một cặp đôi rất tương xứng; Ergasile có thể nhờ
Aigrefeuille giới thiệu đến gặp Cambacérès; có bốn chàng Muscadins
Rome: Alcesimarchus, Phoedromus, Diabolus và Argirippe từ trên La
CourtilleđixuốngtrongchiếcxetrạmcủaLabatut;AuluGellecũngchẳng
đứng lâu trước Congrio hơn là Charles Nodier trước Polichinelle; Marton
khôngphảilàmộtconhổcáinhưngPardaliscacũngkhôngphảilàmộtcon
rồng;anhhềPantolabusnóinhạochàngănchơiNomentanusởtiệmCàPhê
Anh:HermogènelàcasĩgiọngcaoởChampsÉlyséesvàbêncạnhchàng,
Thrasius khố rách, mặc như anh hề Bobèche cầm rá xin tiền. Anh chàng
quấyrầyníukhuyáobạntrướccungTuilerieslàmbạnphảinhắclạisauhai
nghìnnămcâuhỏicủaThesprion:“Tôiđangvội,ainíuáotôi?”Rượuvang
ởSuresnenhạirượuvangởAlbe.CáilyđỏvànhcủaDesaugierscânxứng
vớicáicốclớncủaBalatron.NghĩatrangPèreLachaisetrongđêmmưabốc
lênnhữngánhmatrơinhưnghĩatrangEsquiliesvàcáihốcủangườinghèo
muanămnămcũngngangvớichiếcquantàithuêcủangườinôlệ.
BạnthửxemcócáigìởtrênđờimàPariskhôngcó.Cáithùngrượucủa
Trophonius không chứa đựng cái gì mà cái thùng của Mesmer không
Ergaphilos sống lại với Cagliostro; thầy tu Vâsaphantâ hiện hình với
Tước Saint Germain; nghĩa trang Saint Médard cũng có nhiều phép mầu
nhiệmnhưchùaHồiGiáoởDamas.
PariscómộtÉsopelàMayeux,mộtCanidielàtiểuthưLenormand.Paris
cũngsửngsốtnhưDelphestrướcnhữngcảnhảohóahiệnratrướcmắtchói
lòa;nócũnglàmbànquaynhưDodonelàmquaynhữngchiếcghếbachân.
NóđặtcôgáilẳnglơlênngaivàngcũngnhưRomeđặtkỹnữlênngaivàng
vànóichungnếuLouisXVtồitệhơnClaudethìbàDubarrycònkháhơn
Messaline.Parisđãhòatrongmộtđiểnhìnhkỳdịchưatừngthấy,mộtđiển
hìnhđãsốngvàchúngtađãtừngsátcánh,cáitrầntruồngcủaHyLạp,cái
ungthốicủaHébreuvàcáitràophúngcủaxứGascon.NótrộnlẫnDiogène,
JobvàPaillasse,khoácchomộtcáibóngmanhữngsốbáocũcủatờLập
HiếnvàthànhnhânvậtChodrucDuclos.
MặcdùPlutarquenói:“Bạochúakhônggiàđi”.Rome,vớiSyllacũng
nhưvớiDomitien,đãphảichịunhẫnnhạivàphathêmnướcchorượuvang
phaloãngđi.SôngTibrecũnglàmộtsôngLéthé,
[150]
nếutatinlờicatụng
hơigiáođiềucủaVarus Vibiscus:“Chúngtôichiếmsông Tibrechốnglại
GracchosuốngnướcsôngTibrethìquênđấutranhchốngphiếnloạn”.
[151]
Paris một ngày uống một triệu lít, nhưng không vì thế mà khi cần, Paris
khôngdóngtrốngtrậnvàđánhmõầmĩ.
NhưngngoàinhữngcáiđóthìParisrấthiềnlành.Cáigìnócũngbằng
lòng.Pariskhôngkhótínhlắmvềsắcđẹp.ThầnVệNữcủanólàngườida
đen;quýhồlàmchonóvuicườivànóthathứhết;xấulàmchonóvui;quái
gởlàmcho nó cười;cảsự giả dối nữa,cáithứ trắng trợntốiđaấy, cũng
khônglàmchonócôngphẫn.Nóvănnghệ đếnmứckhôngbịtmũitrước
BasilevàlờicầuChúacủaTartuffekhônglàmchonóchướngtai,cũngnhư
HoracekhôngthấycáinấccủaPriapelàkhóchịu.Khôngcónétnàocủabộ
mặtloàingườilạithiếutrêncáimặtcủaParis.CuộckhiêuvũMabillekhông
phảilàcuộcmúapolymniennecủaJanicule,nhưngmụmuabánđồtrangsức
cũngnhìnsoimóiảlẳnglơnhưmụmốiStaphyladòmngócôgáitrinhnữ
Planesium.CửaôđángvậtkhôngphảilàmộtColisée,nhưngngườitacũng
hungdữnhưcóconmắtcủaCésar.MụchủtiệmngườiSyriennecóduyên
dánghơnmụSaguet,nhưngcũngnhưVirgileluitớiquánrượuởRomethì
DavidD’Angers,BalzacvàCharletcũngthườngngồichénchúchénanh
tiệmrượuParis.LuônluônParisngựtrị,nhữngnhântàichóilòaởđó
nhữngcáiđuôiđỏcũngđầyrẫyởđó:ChúaAdonaïrongquaParistrênchiếc
xemườihaibánhsấmchớp;thầnSilènetúylúybướcvàoParistrênthùng
rượukhổnglồ.SilèneởđâytứclàRamponneau.
Paris đồng nghĩa với vũ trụ. Paris là Athènes, là Rome, là Sybaris,
Jérusalem,làPantin.Tấtcảcácnềnvănminhđềuđượccôđúcởđây,tấtcả
cácchếđộmọirợcũngởđây.Parismàkhôngcómộtcáimáychémthìcũng
sẽrấtbựcmình.
CómộtítquảngtrườngGrève
[152]
cũngtốt.Tấtcảcáihộihèđìnhđám
triềnmiênấysẽlàgìnếukhôngcóthứgiavịkia?Luậtphápcủachúngtađã
chuẩnbịchuđáochođiềuđóvànhờcóluậtpháp,cáilưỡidaokiamớirỏ
máutrênđámhộingàyThứBaBéoấy.
XI
NHẠOBÁNG,TRỊVÌ
CócáigìhạnchếđượcPariskhông?Không.Khôngcómộtthànhphố
nàothốngtrịngườitamàđôikhilạiphỉbángngườita.NgàyxưaAlexandre
nóivớidânthànhphốAthénien:“HỡingườiAthénien!Làmvừalòngđược
các người!” Paris không những làm ra luật, Paris còn là ra “mốt”, Paris
khôngnhữnglàmramốt,Pariscònlàmra“lềthói”.Khinómuốn,Paris
thểngớngẩnđược:Đôikhinócũnglàmcáitròấyvàlúcbấygiờthìcả
trụcũngngớngẩntheonó,nhưngrồiParisthứctỉnh,dụimắtvànói:“Ơ!
Saomìnhnguxuẩnthế!”vàcườirộvàomặtcảloàingười:Mộtthànhphố
nhưvậy,quảlàmộtkỳquan.Thậtlàmộtđiềukỳdị,khicáivĩđạiấyvàcái
lốbịchấychungđụngvớinhau.Khitấtcảcáiđườngbệấykhônghềbịtrò
đùanhạikialàmmấtvẻoainghiêmvàcũngmộtcáimiệngấycóthểhôm
naythổivàokèncủangàyphánxétcuốicùngvàngàymaithổivàocáiống
sáocủtỏi.CáivuinhộncủaParisngựtrị!CáivuicủaParistựanhưlôithần;
cáinhộncủaParismangấnkiếm.MộtcáichaumàycủaParisđôikhilàm
nổidậygiôngtố.Nhữngcuộcbùngnổ,nhữngngàylịchsử,nhữngkiệttác,
nhữngviệcphithường,nhữnghùngcaParisđiđếntậncùngvũtrụvàcả
nhữngcâuchuyệncócnhảycủanóđangđixanhưvậy.CáicườicủaParislà
mộtmiệngnúilửaphunkhắptráiđất.Nhữnglờicườicợtcủanólànhững
đốmlửa.Nótruyềnchocảnhânloạinhữngtranhbiếmhọacủanócũngnhư
lýtưởngcủanó,nhữnglâuđàiđồsộnhấtcủanềnvănminhnhânloạicũng
đểchonógiễucợtvàsẵnsànglàmchonhữngtrònghịchngợmcủanóthành
bấtdiệt.Paristhậttuyệtvời,nócómột14tháng7phithường,giảiphóngcả
tráiđất;nókhiếnchotấtcảcácquốcgiadântộcphảithềcáilờithề“JeuDe
Paume”;
[153]
đêm4tháng8củanóthủtiêutrongbatiếngđồnghồmộtnghìn
nămphongkiến.Nólàmchologiquecủanótrởthànhbắpthịtcủaýchítất
cảmọingười,nótựnhânlêntrăm,ngànlần,vớitấtcảnhữnghìnhthứccủa
caocả.NóchiếurọiánhsángcủanóvàoWashington,Kosciusko,Bolivar,
Botzaris,Riego,Bem,Manin,Lopez,JohnBrown,Garibaldi.Chỗnàotương
laisánglênlàcónó:NóởBostonnăm1779,ởđảoLéonnăm1820,ởPesth
năm1848,ởPalerme1860.NónóivàotaicácngườiMỹchốngchếđộnôlệ
tậphợpởbếnsôngHarper’sFerryvàvàotainhữngnhàáiquốcAncônehợp
nhautrongbóngtốicủaArchi,trướcquánGozzitrênbờbiển,cáikhẩuhiệu
mãnh liệt Tự do. Nó làm nên Canaris, nó làm nên Quiroga; nó làm nên
Pisacane,nólàmnênQuiroga;nólàmnênPisacane;nótỏacáivĩđạikhắp
nơitrêntráiđất.Đitheophíangọngióthổi,ByronđãhysinhởMissolonghi
và Mazet ở Barcelone. Nó là cái bục diễn thuyết dưới chân Mirabeau,
miệngnúilửadướichânRobespierre.Sáchcủanó,sânkhấucủanó,nghệ
thuậtcủanó,khoahọccủanó,vănhọccủanó,triếthọccủanó,làsáchgiáo
khoa của nhân loại. Nó đã có Pascal, Régnier, Corneille, Descartes, Jean
Jacques,VoltairechomỗiphútmộtvàMolièrechomọithếkỷ.Nólàmcho
cảnhânloạinóitiếngnóicủanóvàtiếngnóiấyđãtrởthànhtiếngtrítuệ,
xâydựngchotấtcảmọitinhthầncáiýniệmTiếnbộvànhữngnguyên
giảiphóngloàingườimànóđãđúclênlànhữngthanhgươmgốiđầugiường
củatấtcảcácthếhệvàchínhtâmhồncủacácnhàtưtưởngvàcácnhàthơ
củanótừ1789đãlàmnênnhữnganhhùngcủatấtcảcácdântộc.Thếmàtất
cảnhữngcáiđókhôngngăncảnnónghịchngợm.Cáithiêntàivĩđại
ngườitagọilàParis,vừathayđổicảbộmặtcủathếgiớivớicáiánhsáng
của nó, vừa bôi nhọ cái mũicủa Bouginier trên tườngđền thờ Thésée
viết:“Crédevilleăncắp!”trênKimTựTháp.
Paris,baogiờcũngnherăng;khinókhônggầmthétthìnócười.Paris
nhưthếđó. Những ngọn khói trên các mái nhà của nó là nhữngluồng
tưởngcủavũtrụ.Bảonólàmộtđốngbùnvàmộtđốnggạchđácũngđược,
nhưngtrênhết,nólàmộttinhthần.Nókhôngphảichỉtolớn,nómênhmông
vôtận.Vìsao!Vìnódámnghĩ,dámlàm.Dámnghĩdámlàm,chỉnhưthế
mớitiếnbộđược.Tấtcảnhữngchinhphụcdiệukỳđềulàphầnthưởngcủa
táo bạo. Muốn có Cách Mạng không phải chỉ có Montesquieu tiên đoán,
Diderottuyêntruyền,Beaumarchaisbáotrước,Condorcettínhtoán,Arouet
chuẩnbị,Rousseausuynghĩmàđủ.PhảicóDantondámlàm.
Tiếng kêu: “Táo bạo!” là lời: “Ánh sáng hãy hiện ra!”
[154]
Muốn cho
nhânloạitiếnlên,luônluônởtrênnhữngđỉnhcaophảicóthườngxuyên
nhữngbàihọchiênngangnêugươngdũngcảm.Nhữnghànhđộngtáobạo
làmcholịchsửchóingờivàlàmộttrongnhữngnguồnánhsánglớnlaocủa
conngười.Bìnhminhđãdámkhibìnhminhlên.Thửlàm,mạnhbạolàm,cứ
làm,kiêntrìlàm,chungthủyvớibảnthânmình,vậtlộnvớisốphận,khinh
thườngtaihọađếnmứclàmchotaihọaphảingạcnhiên,khithìđươngđầu
vớicườngquyền,khithìvảvàomặtsựđắcthắngsaysưa,đứngvững,đối
đầu;đólàtấmgươngmàcácdântộccầncó,đólàánhsángtruyềnđiệnlực
vàochohọ.CũngmộttiachớpghêgớmđãđitừngọnđuốccủaProméthée
tớicáiđiếucủaCambronne.
XII
TƯƠNGLAITIỀMTÀNGTRONGQUẦNCHÚNG
NHÂNDÂN
CònnhândânParis,dùđãlàngườilớnvẫncứlàchúnhóccon.Miêutả
embéParistứclàmiêutảthànhphốParis.Vìvậychúngtôiđãnghiêncứu
conchimưngkiaởtrongconchimsẻtựdonày.
Tahãynhấnmạnhđiểmnày,làcáigiốngthuầntúycủaParisxuấthiện
nhiềunhấtởvùngngoạiô.ĐómớilàParischínhcống,đómớilàbộmặt
thựccủaParis,ởđódânParislaođộngvàđaukhổmàđaukhổvàlaođộng
làhaibộmặtcủaconngười.Ởđólúcnhúcnhiềuvôkểnhữngconngười
danh,đầyrẫynhữngđiểnhìnhkỳlạnhất,từbácphudỡhàngởLaRâpée,
đến anh đồ tể ở Montfaucon. Cicéron nói “cặn bã thị thành”,
[155]
Burke,
côngphẫnnóithêm“Dânhạlưu”,
[156]
bùnrác,quầnchúng,dânhèn,nóinhư
thếcũngdễthôi.Nhưngcũngđược.Cóquantrọnggì?Nếuhọđichânđấtthì
cólàmsao?Họkhôngbiếtđọc?Cũngcóccần.Cóphảivìthếmàtabỏrơi
họkhông?Tacóquyềnrủacảnhbuồnkhổcủahọkhông?Ánhsángcóthể
chiếurọivàotậnđámquầnchúngđókhông?Tahãytrởlạicáitiếngkêugọi:
Ánhsáng!Vàkiêntrìkêugọi:Ánhsáng!Ánhsáng!Biếtđâuđấy,những
khốiuminhdầyđặcấylạikhôngtrởthànhtrongsuốt.NhữngcuộcCách
Mạngchẳngphảilànhữngcuộcthayhìnhđổidạnglàgì?Hãytiếnlên!Hỡi
cácnhàtriếthọc,hãygiảngdạy,hãysoirọi,hãyđốtsáng,hãynghĩthành
tiếng,hãynóitolên,hãyvuivẻchạytớimặttrờibaola,hãyhòamìnhvào
nhữngquảngtrường,hãybáonhữngtinvui,hãyphổbiếnchữcái,hãytuyên
bốnhữngphápquyền,hãyhátnhữngkhúchátMarseillaiseshãygieomầm
phấnkhởi,hãyháinhữngcànhsồixanh.Hãylàmchotưtưởngdậylênnhư
giólốc.Cáiđámquầnchúngkiacóthểtrởnênphithường,tuyệtvời.Tahãy
biếtkhaitháccácđámcháymênhmôngnhữngnguyênlý,nhữngđạođức
đôikhitóelửa,chóilòa,rungđộngtrongnhữnggiờphútnàođó.Nhữngbàn
chânkhôngấy,nhữngcánhtaytrầnấy,nhữnggiẻráchấy,nhữngnguđộn
ấy,nhữngônhụcấy,nhữngbóngtốiấycóthểdùngđểchinhphụclýtưởng.
Hãynhìnquadânchúng,bạnsẽnhìnthấychânlý.Cáithứcátôuếmàbạn
xéodướichân,hãynémnóvàolònấu,hãyđểnóchảyra,hãyđểnósôilên,
nósẽtrởthànhphalêrựcrỡ.ChínhnhờcáiphalêấymàGaliléevàNewton
pháthiệnnhữngvìsao.
XIII
CHÚBÉGAVROCHE
Tám hay chín năm sau những sự việc kể trong phần thứ hai của câu
chuyện này, người ta thường thấy trên đại lộ Temple và ở trong vùng
ChâteauD’Eau,mộtemtrainhỏkhoảngmườimột,mườihaituổi,cóthểcoi
làứngđápđúngcáclýtưởng“chúnhóc"pháchọatrênkia,nếuvớicáicười
củatuổiemtrênmôi,tráitimemkhônghoàntoànâmuvàtrốngrỗng.Em
béđócũngmặcmộtcáiquầndài,nhưnglạikhôngphảicủachaem,mộtcái
áocánhngắn,nhưnglạikhôngphảicủamẹem:Nhữngngườitừthiệnnào
đóđãchoemquầnáoấy.Thếmàemcũngcóchavàcómẹ.Nhưngchaem
khôngnghĩđếnemvàmẹemkhôngyêuem.Embéấylàmộttrongnhững
emnhỏđángthươnghơncả,cócha,cómẹmàlạimồcôi.Embéấykhông
đâukhoankhoáibằngởngoàiđường.Nhữngviênđálátđườngkhôngrắn
bằngtráitimmẹem.Vớimộtcáiđá,bốmẹemđãvứtemvàocuộcđời
thếlàemđãbayđi.
Đólàmộtchúbévuinhộnxanhxao,nhanhnhẹn,tinhkhôn,ưachếgiễu,
cóvẻmặthoạtbátmàốmyếu.Chúđi,chúlại,chúhát,chúcười,chú
rãnh,ăncắpvặtmộttí,nhưngvuivẻnhưconmèohayconchimsẻ;chúcười
khingườitagọichúlà“nhãiranh”nhưngtứcgiậnkhingườitagọichú
“mấtdạy”.Chúkhôngcónhàở,khôngcóbánhăn,khôngcólửasưởi,không
cóaiyêu,nhưngchúvuisướngvìtựdo.
Khinhữngemnhỏđángthươngấytrởthànhngườithìhầuhếtbịcáicối
xaycủaxãhộibắtgặpvànghiềnnátnhừ,nhưngkhicácemcònnhỏ,thìcác
emthoátkhỏiđượcvìcácembébỏng,chỉmộtcáilỗhổngnhỏcũngđủcứu
đượccácem.Nhưngdùbịchahaymẹmangconbỏchợnhưvậy,đôikhicứ
cáchhaihaybatháng,emlạinói:“Chà!Mìnhphảiviếngthămbàbômột
chútchứ!”,thếlàemrờiđạilộ,bỏrạpxiếc,cửaôSaintMartin,đixuốngbờ
sông,quacầu,rangoạiô,đếnkhuSalpêtrière,rồiđếnđâu?Đếncáisốnhà
50-52màbạnđọcđãbiết,đếncáinhànátGorbeau.
Cáinhànátsố50-52thườngvắng vẻbỏkhôngvàluônluônmangcái
biển:“Cóphòngchothuê”,hồiấy,thậtlàhãnhữu,lạicómấyngườiở;
nhữngngườinày,nhưlệthườngởParis,hoàntoànkhôngquenthuộcnhau,
khôngcóquanhệgìvớinhau.Tấtcảbọnhọđềuthuộccáigiaicấpnghèo
khổ,bắtđầuvớianhtiểutưsảntúngthiếunhấtvànốitiếpquatừtầngđáy
cùngcựccủaxãhội,đếnhainhậnvậtđónnhậntấtcảnhữngcáirácrưởivật
chấtcủavănminh,ngườiphudọncốngvàkẻbớirác.
NgườitrươngnhàhồiJeanValjeanởđãchếtrồivàngườithaythếcũng
giốnghệt.Tôikhôngbiếtnhàtriếthọcnàođãnói:“Khôngbaogiờthiếucác
mụgià”.MụgiànàytênlàBurgon,lýlịchcủamụkhôngcógìđángchúý,
ngoàicái“triềunhàvẹt”bađờicủamụ,baconvẹtđãlầnlượttrịvìtâmhồn
mụ.
Nhữngkẻnghèokhốnnhấttrongđámnhữngngườiởthuênàylàmộtgia
đìnhbốnmạng:Mộtngườibố,mộtngườimẹvàhaicôcongáiđãkhálớn,
cảbốnđềuởtrongmộtcáibuồngtiềutụy,mộttrongnhữnggianphòng
chúngtôiđãnóiđến.Cáigiađìnhấythoạtnhìnkhôngcógìđặcbiệtngoài
sựtúngthiếucùngcực.NgườibốkhithuêbuồngnàybảotênlàJondrette.Ít
bữasaubuổidọnnhàmàchẳngdọngìđếncảấy-theocáchnóiđángghi
nhớcủamụtrươngnhànày,cũngkiêmgáccổngvàquétcầuthangchung
nhưmụtrươngnhàtrước-lãoJondretteấyđãnóivớimụ:
—Bànày!NếucóaiđếnhỏimộtngườiBaLan,mộtngườiÝhoặcmột
ngườiTâyBanNhaởđây,thìlàtôiđấynhé.
Giađìnhnàylàgiađìnhchúbékhốnkhóvàvuivẻấy.Chútrởvềđây
lạithấycáinghèokhổ,cáitiềutụythảmhạivàđángbuồnhơnnữa,khôngcó
mộtnụcười,bếplòlạnhtanh,lòngngườicũnglạnhtanh.Khichúbướcvào
buồngthìngườitahỏi:“Màyởđâuvề?”Chútrảlời:“Ởngoàiđường”.Khi
chúđithìnhàlạihỏi:“Màyđiđâu?”Chútrảlời:“Đirađường”.Mẹchúlại
bảo:“Màyđếnđâylàmgì?”
Chú bé sống không chút tình thương yêu cũng như đám cỏ nhợt mọc
tronghầmtối.Chúkhôngthấythếlàđaukhổmàcũngchẳngtráchai.Chú
cũngkhôngthấythếlàđaukhổmàcũngchẳngtráchai.Chúcũngchẳngbiết
đúngmộtngười,mộtngườimẹthìnhưthếnào.Ấythếmàmẹlạirấtyêuhai
đứachịcủachú.
ChúngtôiquênkhôngnóirằngởđạilộTemple,ngườitagọichúlàchú
béGavroche.Cáitênấyởđâura?ChắccũngnhưcáitênJondrettecủabố
chú.Cónhữnggiađìnhcùngkhổthườngthaytênđổihọnhưvậyđểkhông
aibiếtđượctungtích.CáibuồngcủaJondretteởcuốihànhlang.Cáibuồng
bênlàbuồngcủamộtchàngthanhniênrấtnghèotênlàôngMarius.
TahãygiớithiệuôngMarius.
QUYỂNII
NHÀĐẠITƯSẢN
I
CHÍNMƯƠITUỔIVỚIBAMƯƠIHAICHIẾC
RĂNG
PhốBoucherat,phốNormandievàphốSaintongengàynaycònvàingười
dâncũnhắcđếnmộtcụgiàtênlàGillenormand,nhắcđếnmộtcáchthích
thú.Khihọcònlàthanhniênthìônglãonàyđãgiàrồi.
Đốivớinhữngaibùingùinhìnvềcáiquákhứrộnràngnhữngbóngdáng
lờmờthìcáihìnhảnhấyhãycònchưamấthẳntrongnhữngđườngsáchằng
chịtnhưmạngnhệngầnkhuTemple.ThờivuaLouisXIV,cácđườngphố
ấy mang tên tất cả các tỉnh nước Pháp, giống như bây giờ ở khu Tivoli,
ngườitalấytêncủatấtcảcácthủđôChâuÂumàđặtchocácphố.Nhântiện
nóiqua:Đấylàmộtsựtiếnlên,dấuhiệucủatiếnbộ.
Năm1831lãoGillenormandvẫncònkhỏemạnhnhưmọingười.Lãođã
thànhramộtnhânvậtrấtlạmắtchỉvìsốnglâuquávàkỳdị,vìkhônggiống
mộtaibâygiờnữa,tuyngàyxưalãocũnggiốngtấtcảmọingười.Thật
mộtônggiàđặcbiệt,ngườicủamộtthờiđạikhác,mộtngườitưsảnhoàn
chỉnhvàhơikiêuhãnhcủathếkỷmườitám,mộtngườimangcáidòngdõi
tưsảncủamìnhvớicáivẻcủacácvịhầumangtướchầucủahọ.Lãođã
ngoàichínmươituổinhưnglưngvẫnchưacòng,nóivẫnsangsảng,rượu
vẫnđánhtìtì,mắtvẫnsáng,ănnóivẫnkhỏe,ngủvẫnngáyvang.Lãovẫn
cònnguyênbamươihaicáirăng.Khiđọcsáchlãomớicầnkính.Vẫnđa
tình,nhưngthườngnóirằngtừmườinămnayđãdứtkhoátkhôngbénmảng
đếnđànbànữa.Lãobảorằng:“Khôngthểlàmchođànbàcảmđượcnữa";
lãokhôngbảovìlãogiàkhọm,nhưnglãobảovìlãođãnghèorồi.Lãonói:
“Nếutakhôngbịsasútthì…hừ…hừ…!”
Lãochỉcònmộtsốlợitứcchừngmườilămnghìnfrancs.Điềuước
củalãolàgomgópmộtcáigiatàilớn,cóđượcmộttrămnghìnfrancslợitức
đểbaođượcvàimụnhântình.Ngườitathấyrõlãokhôngphảithuộclớp
ngườitámmươigầycòm,ốmyếu,lúcnàocũngkhặckhừsắpchếtnhưông
Voltaire,khôngphảicáithứtuổithọhomhemrạnnứt,lãogiàcứngcápnày
vẫnluônluônmạnhkhỏe.Nhậnthứccủalãonôngcạn,vộivàng,lãotính
haycáubẳn,nổinóngluônmộtcáchvôlý.Khingườitanóitráiýlão,lão
vungcáigậylên;lãođánhđậpngườitanhưhồi“thếkỷlớn”trước.Lão
một cô gái năm mươi tuổi không chồng, mà lão mắng và đánh như đánh
mắngmộtđứatrẻlêntám.Lãotátngườiởratròvàchửiluônmồm:Đồchết
giẫm!Lãoquenrủa:Ôicáiquângiầyrách,cáiquângiầyráchnầy!Lão
nhữngthóithườngkỳlạ:Hàngngàylãođểmộtngườithợcạo,trướckiađã
mắcbệnhđiên,cạomặtcholão;ngườithợcạoghétlãolắm,hắnghenvới
lãovìvợhắnxinhvàlẳnglơ.Lãotựphụmìnhbiếtphánđoánmọiđiềuvàtự
hàolàrấttinhý.Lãothườngnói:“Kểramìnhcũnglàmộtngườisâusắc;
mộtconrậnđốt,mìnhcóthểđoánđượcconrậnấycủamụđànbànàolây
sang”.
Nhữnglờimàlãothườngnhắclàconngườicócảmxúcvàthiênnhiên.
Lão không hiểu cái từ thứ hai này với cái khái niệm lớn lao mà thời đại
chúngtađãtrảlạichonó.Lãodùngtheokiểucủalão,trongnhữngchuyện
châmbiếmbêncạnhlòsưởi.Lãonói:“Muốnlàmchovănminhcáigìcũng
cónênthiênnhiênchotacảnhữngcáimẫumanrợrấtngộnghĩnh.ChâuÂu
cónhữngtiêubảnthunhỏlạicủaChâuÁvàChâuPhi.Conmèolàconhổ
phòngkhách,conthằnlằnlàmộtconcásấubỏtúi,cácvũnữrạpOpéra
nhữngcôgáirừngdahồng.Cáccôấykhôngngoặmmàgặmcácchàngtrai.
Haylàcácmụphùthủy!Cácmụbiếnhọthànhnhữngconsòvànuốtchửng
họ. Người mọi Caraïbes ăn thịt người để lại xương, các cô ấy để lại vỏ.
Phongtụccủatalànhưthế.Chúngtakhôngngốn,chúngtanhấm.Chúngta
khôngtiêudiệtmộtlúc,chúngtaxédần”.
II
NGƯỜILÀMSAO,NHÀLÀMVẬY
LãoởkhuMarais,phốFillesDuCalvairen,sốnhà6.Nhàđócủalão.Cái
nhàđóđãdỡđivàxâylại,sốnhàcólẽđãđổirồi,ởParisthườngcónhững
cuộc“CáchMạng”sốnhàluôn.Lãoởmộtgianbuồngrộngvàcũkỹtrên
tầngthứnhất,mộtmặtnhìnraphố,mộtmặtquayvàovườn;buồngcăngđến
tậntrầnnhữngtấmthảmGobelinsvàBeauvaisrấtlớndệtnhữngcảnhdiễm
tìnhcổxưa;mấychiếcghếdựacũngchạmtrổnhữnghìnhđóthunhỏ.Lão
che cái giường nằm của lão bằng một bình phong chín cánh sơn
Coromandel.Cửasổchenhữngmàndàicónếpgấprấtđẹpmắt.Ngaydưới
mỗicửasổcókhoảnhvườnliềnvớicáicầuthangmườihaihaymườilăm
bậc,lãolênxuốngsonsón.Bêncạnhbuồngngủcủalãocómộtphòngsách;
lãocòndànhriêngmộtcáibuồngnhỏrấtxinh,cótreomộttấmthảmrấtđẹp
bằngrơmkếthoavàdệthìnhhoahuệ,nhữngtùkhổsaiởdướichiếnthuyền
củavuaLouisXIVđãdệttấmthảmnàychomộtnhàquýtộcđểhắntặng
nhântìnhcủahắn.LãoGillenormandquýcáibuồngấyvàdùnglàmnơitiếp
nhântình.Lãothừahưởngtấmthảmcủamộtbàdìhọngoại,cũngthọđầy
trămtuổi.Lãotừngcó haivợ.Lãocócáiphongtháicủahạngngườinửa
triềuthầntuychưahềchầuvua,nửaquanán,điềumàlãocóthểlàm.Khi
nàolãovừaý,lãocũngvuivẻvàtrìumến.Thuởcòntrẻ,lãothuộccácloại
đànôngbịvợlừadối,nhưng đượcnhântìnhgắnbó,vìlãolàmộtngười
chồng rất cau có và một người tình rất âu yếm. Lão rất sành về hội họa.
Trongphònglãocómộtbứctruyềnthầntuyệtdiệukhôngbiếtvẽai,củahọa
sĩJordaens,nguệchngoạcrấtnhiềunétrườmrànhưcâyrừng.Bộáocủalão
GillenormandkhôngphảikiểuLouisXVcũngkhôngphảikiểuLouisXVI,
màlàkiểuIncroyables
[157]
thờikỳĐốcChính.HồiĐốcChínhlãocholão
còntraitrẻlắmvàănmặcrấtđúngthờitrang.Bộáocủalãobằngdạmỏng,
veáorộng,đuôiáonhưđuôicáthu,khuylớnbằngthép.Quầnngắnvàgiầy
cókhóa.Lãoluônluônbỏtayvàotúiáogilet.Lãonóimộtcáchdõngdạc:
—CáchMạngPháplàmộtlũcônđồ.
III
LUCESPRIT
Hồimườisáutuổi,mộttối,ởrạpOpéra,Lãođãđượccáivinhdựmộtlúc
haimỹnhânđứngtuổivànổidanhmàVoltairecangợi,nàngCamargo
nàngSallé,cùngmộtlúcchĩaốngnhòmvàolão.Bịhaiphíalửakẹplại,lão
đãrútluimộtcáchanhdũngvềphíamộtcôvũnữnhỏtênlàNahenry,cũng
mườisáutuổi,tốităm,khôngaibiết,nhưmộtconmèo.Lãomêcôbéấy.
Mộtlầnlãokêulênkhoáitrá:Úichà!Saomànóđẹpthế,côbéGuimard,
Guimardini,Guimardinette,lầnvừaquamàtôigặp nó,tócuốnkiểu“tình
cảmlâubền”vớinhữngchiếchoatai“đếnđâymàxem”bằngngọcbích,
chiếc áo dài màu “những người mới đến”, chiếc bao tay lông thú “khuấy
động”.ĐươngtuổithanhniênlãođãmặcmộtchiếcáokiểuNainLondrin
màlãothườngnhắctớimộtcáchsaysưa:“Tôitrangphụcnhưmộtngười
ThổchínhcốngcủaPhươngĐôngchínhcống”.BàDeBoufflers,ngẫunhiên
gặplãomộtlầnkhilão20tuổi,đãgọilãolàmột“chàngtraimêhồn”.Tấtcả
tênnhânvậttrongchínhgiớiđangcầmquyền,lãođềuchohènmọnvà
sản.Đọcbáochí,màlãogọilànhữngtờ“tintức”những“gazettes”,lãoluôn
luônphìcười.Lãonói:“Úichào!Nhữnganhchàngấylàaithế?Corbière!
Humann!CasimirPerier!CáitròấymàlàThượngThư!Tôihìnhdungđọc
tinnàytrênmộttờbáo.ÔngGillenormandThượngThư!Buồncườiquánhỉ.
Nhưng chẳng sao, họ ngu đần lắm,cho nên rồi cũng yên cả”. Lãongang
nhiêngọimọiviệcbằngcáitiếngchínhxác,haytụctĩu,khôngcầngiữýtứ
gìcảtrướcmắtphụnữ.Lãonóithô,văngtục,trângtráo,mộtcáchbìnhtĩnh,
ngangnhiên,theophongcáchlịchsựngàytrước.Đólàcáikiểuthoảimái,
khôngcâunệcủathếkỷcủalão.Tacũngnênnhớrằngthờikỳthơcầukỳ
taonhãcũnglàthờikỳvănxuôisốngsượngthôtục.Ngườichađỡđầucủa
lãođoánrằnglãosẽlàmộtthiêntàivàđãđặtcholãocáitêncóýnghĩanày:
LucEsprit.
IV
CONNGƯỜIGẦNTRĂMTUỔI
Trongnhữngnămthơấu,ởtrườngtrunghọcMoulins,nơiquêhươngcủa
lão, lão đã được tặng nhiều giải thưởng. Lão đã được chính Công Tước
Nivernais,màlãovẫngọilàCôngTướcNeverstuyêndương.CảQuốcHội
CôngƯớc,cảcáichếtcủavuaLouisXVI,cảNapoléon,cảngaydònghọ
Bourbonstrởvề,tấtcảbiếncốấykhôngxóađượctrongkýứccủalãokỷ
niệmngàytuyêndươngấy.CôngTướcNeversđốivớilãolànhânvậttiêu
biểucủathếkỷ.Lãovẫnnói:“Ôichao!Thậtlàmộtvịvươngcôngđường
bệ, xinh đẹp làmsao, nhất là với chiếcbăng xanh của ngài”. Đốivới lão
GillenormandthìNữHoàngCatherineĐệNhịđãđềbồilạicáitộichiacắt
nướcBaLankhiNữHoàngđãmuavớigiábangànroublescáicôngthức
mậtvềliềuthuốcvàngcủaBestuchef.Nóiđếnchuyệnnàythìlãosaysưa.
Lãonói:”Liềuthuốcvàng,cáithuốcmàuvàngcủaBestuchef,nhữnggiọt
thuốccủatướng Lamotte ở thếkỷXVIII,giámột Louis vàng một lọnửa
phânkhối,làthứthuốctrịtấtcảnhữngtaihọacủatìnhyêu,thứthuốcbách
giải,chốngthầnVệNữ.VuaLouisXVđãgửitặngGiáoHoànghaitrămlọ.
Hắnsẽphátkhôngnếungườitabảohắnrằngliềuthuốcvàngnàychỉlàmột
thứ muối Perchlorure sắt mà thôi". Lão Gillenormand tôn sùng dòng họ
BourbonsvàkinhtởmCáchMạng1789.Lãoluônluônkểlạichongườita
nghelãođãlàmthếnàođểthoátkhỏikhủngbốvàlãođãphảimấtbaonhiêu
vuivẻ,lạcquan,baonhiêuthôngminhđểkhỏibịchặtđầu.Nếumộtngười
trẻtuổinàolạiđicangợichếđộCộngHòatrướcmặtlãothìlãosẽgiậnxám
ngắtngườiđiđếnchếtngất.Đôikhilãonhắcđếncáituổi90củalãovànói:
“Tôihyvọngsẽkhôngchứngkiếnhailần93".
[158]
Khikhácthìlãonóivới
mọingườirằnglãosẽsống100tuổi.
V
BASQUEVÀNICOLETTE
Lãocónhữnghọcthuyếtcủalão.Thídụnhưhọcthuyếtnày:“Khimột
ngườiđànôngyêusaymêđànbà,màlạicómộtngườivợmàhắnítchúý
đến,xấuxí,cáubẳn,vợchínhthức,đầyđủquyềnhạn,ngồibệvệtrênbộ
luậtvàkhicầncũngbiếtghentuôngthìchỉcómộtcáchgiảiquyếtđểđược
yênổn,làđểchobàvợgiữtayhòmchìakhóa.Sựthoáivịấysẽđemlạicho
hắntựdo.Lúcbấygiờthìbàvợsẽbậnrộn,sẽsaymêđếmtiềnđếnhoenrỉ
cảtay,lođàotạotáđiền,buộctrạitrưởngvàokhuônphép,triệutậpcácđại
tụng,chủtọakhihọpcácviênthừaphát,giảithíchchonhữngphụtácủa
thừaphát,thămcácthầycãi,quantòa,hầukiện,thảohợpđồng,quyếtđịnh
nhữngkhếước,thấymìnhlàbàchủtoànquyền,bán,mua,xếpđặt,ralệnh
này, ra lệnh khác, hứa và rút lời hứa, cam kết và hủy bỏ, nhường đi rồi
nhượnglại,dànxếpthứnày,đảolộnthứkia,thuvén,phungphí;mụlàm
nhữngđiềunguxuẩnmàlấylàmsungsướng,thíchthú,thếlàmụđượcan
ủi.Trongkhibịchồngkhinhbỏthìmụsungsướngpháhoạicơnghiệpcủa
chồng”.Cáihọcthuyếtấy,lãoGillenormandđãthựchiệnchochínhbảnthân
lãovànóđãtrởthànhlịchsửcuộcđờilão.Vợlão,ngườivợthứhai,đãsử
dụngcơnghiệpcủalãokhônkhéođếnmứckhinàogóavợ,lãochỉcònvừa
đủđểtiêudùng,bằngcáchđemgửihầuhếtgiatàitheokiểuthựclợichung
thân,chỉđược lĩnh khoảng mười lăm ngàn francs lợi tức mỗinămmàba
phầntưsẽbịcắtkhilãochết.Lãođãkhôngngầnngại,vìlãokhôngnghĩ
đếnviệcđểlạigiatàichoconcháu.Vảlạilãođãthấyrằngnhữnggiatài
cũnggặplắmchuyệnbấtngờ,thídụđãbiếnthànhcủacông;lãođãđược
thấycáichuyệnchiếtgiảmmộtphầnbagiatàivàlãokhôngtintưởnglắm
quyểnsổcái.“CũngchuyệnphốQuincampoixthôi!”Lãothườngnóithế.
Cáinhàđangở,trongphốFillesDuCalvaire,nhưchúngtôiđãnói,lànhà
củalão.
LãoGillenormandcó hai người ở “một đựcvàmộtcái”, khi nuôi một
ngườiởmới,lãocóthóiquenđặttênlại,ngườiởtraithìquêởtỉnhnàolão
lấytêntỉnhấymàgọi,thídụnhưNîmois,Comtois,Poitevin,Picard.Người
ởtraicuốicùngđươnglàmcholãolàmộtngườitolớn,sùsì,đãnămmươi
lămtuổikhôngtàinàochạyđượchaimươibước,nhưngvìhắnsinhởBayon
nênlãoGillenormandđặttênchohắnlàBasque.
[159]
Cònngườiởgáithìai
lãocũngđặtchomộttênduynhấtlàNicolette(cảmụMagnonsẽnóiđếnsau
đây).
Mộtlầnmộtmụđầubếprấtlànhnghề,dòngdõigáccổnggiatruyền,đến
xinviệc.Lãohỏi:
—Mụmuốnxinmỗithángbaonhiêulương?
—Thưabamươifrancs.
—Tênmụlàgì?
—ThưalàOlympie
—TachomụnămmươifrancsvàmụsẽđổitênlàNicolette.
VI
THOÁNGBÓNGMỤMAGNONVÀHAIĐỨATRẺ
LãoGillenormandkhicógìbuồnbựclàphátkhùng,khithấtvọngthìlão
điêntiếtlên.Đầuóclãođầythànhkiếnvàlãolạirấttựdobừabãi.Mộtđiều
lãothíchnhấtlàlàmravẻtađâyvẫntrẻtraitìnhtứvàlãomuốnmọingười
tinnhưvậy.Lãobảothếmớilà“lừngdanhcôngtử”;cái“lừngdanhcông
tử”ấycũnglắmlúclàmcholãomangvạmộtcáchkỳkhôi.Mộthômngười
tavứtvàonhàlãomộtcáigiỏnhưgiỏhến,đựngmộtđứacontraisơsinh,
khócoai oáivàbọcchặttã lótmàmộtmụngườiởbịlão đuổisáutháng
trướcđổcholàconlão.LãoGillenormandlúcbấygiờđãchẵntámmươi
tuổi.Mọingườixungquanhlấylàmbấtbìnhvàlalối:“Cáiconmụquạmổ
ấyđánhlừaaiđượcchứ?Saonólạitáobạothế,lạidámvuoangiáhọađểu
giảnhưthế?"LãoGillenormandkhôngtỏvẻkhoáichívàbảomọingười:
“Gìkiachứ? Có gì lạ?Cácngườingạc nhiên? Y nhưnhữngkẻnguđộn.
CôngTướcAngoulême,conhoangcủaHoàngĐếCharlesIX,támmươilăm
tuổicòncướimộtcôảmườitám;ngàiVirginaltứcHầuTướcD’Alluye,anh
emcủađứcGiáoChủDeSourdis,TổngGiámMụcxứBordeaux,támmươi
batuổi,ngủvớiconthịtỳcủabàChánhÁnJacquin,cònsinhđượcmộtđứa
contraithậtkháukhỉnhvàViệnTrưởngTabaraud,mộtvĩnhâncủathờiđại,
rađờikhithânphụôngđãtámmươibảytuổi.Nhữngchuyệnnhưvậycó
làlạ.CònchuyệntrongKinhThánhnữa.Nhưngvềcáiôngnhỏnàythì
khôngphảilàconta.Tuyvậycũngphảitrôngnomchonó.Khôngphảilỗi
tạinó”.Lãogiảiquyếtmộtcáchthậtdễdàngkẻcả.NhưngmụMagnonnăm
saulạigửiđếncholãomộtđứacontrainữa.Lầnnàylãomớichịuthua.Lão
chođemtrảmụMagnonhaiđứatrẻvàhứagửichochúngmỗithángtám
mươifrancsvớiđiềukiệnlàmụMagnonkhôngđượclàmnhưthếnữa.Lão
còndặnthêm:“Tamuốnmẹchúngnóphảitrôngnomchúngnócẩnthận,
thỉnhthoảngtasẽđếnthămchúng”.Vàlãođếnthămhaiđứatrẻthật.
Lãocómộtôngem,làmLinhMụcgiữchứcgiámđốctrườngĐạiHọc
Poitiersvàchếtnămbảymươichíntuổi.Lãobảo:“Emtôimấtsớm".Người
emlãolàmộtanhhàtiện,nhưngvìlàmLinhMục,hắnthấycónhiệmvụ
phải bố thí cho người nghèo, hắn chỉ cho những mảnh chinh, mảnh kẽm
khôngtiêuđượcnữa.Hắnđãtìmđượcđườngxuốngđịangụcbằnglốithiên
đường.TráilạilãoGillenormandanhthìlạihàophóng,bốthíratrò,bốctiền
khôngđếm.Nếulãogiàucóthìlãocònbốthíđếvươnghơnnữa.Lãomuốn
cáigìlàlãolàm,cáigìdínhdángđếnlãocũngphảiđườnghoànglớnlốimới
được,cảkhingườitađánhlừađánhcắpcủalão.Mộtlầntrongmộtvụchia
giatài,lãobịmộttênbiệnsựănbớtcủalãomộtcáchthôbỉvàvụngvề,lão
trịnhtrọngtuyênbố:“Hừ!Hạngbầntiệnquá!Nólàmchotacũngphảixấu
hổ.Thếkỷnàycũngsuyđồicảrồi,ăncắpcũngkhôngratrònữa.Hừ!Đánh
cắpcủahạngnàythìcũngphảiđánhcắpchoravẻchứ!Tađãbịmấtcướp
nhưởtrongrừng,nhưnghắnăncướpmộtcáchkémcỏiquá.«Sylvaesint
consuledignae!»
Lãocóhaivợ,độcgiảđãbiết:Vợtrướcsinhđượcmộtgái,naylàgáigià,
vợsaucũngđượcmộtgáiđếnđộbamươituổithìchết,côgáinàychẳngbiết
vì đâu, vì tình yêu hay ngẫu nhiên, đã lấy một anh chàng trong quân đội
CộngHòavàĐếChế,đượctặnghuânchươngtrongtrậnAusterlitzđãđược
phongđạitáởtrậnWaterloo.LãoGillenormandvẫnbảo:“Quảlàmộtsự
biêuriếuchogiađìnhnhàta”.Lãonghiệnthuốclánặngvàhaylấytay
mộtcáchduyêndángcáiyếmdentelletrướcngực.LãokhôngtinChúalắm.
VII
NGUYÊNTẮC:“CHỈTIẾPKHÁCHBUỔITỐI"
ĐólàchândungcủaLucEspritGillenormand,lãovẫncònnguyêntóc,
mớingảmàuxám,chưatrắngbạchvàlúcnàocũnguốntheokiểutaichó.
Nóichungvẫncóvẻđángkínhvớitấtcảnhữngđiềuđó.
Lãomangtínhchấtcủathếkỷ18,phùphiếmmàvĩđại.Nhữngnămđầu
thờikỳQuânChủPhụcHưng,lãoGillenormandcòntrẻ-năm1814,lãomới
cóbảymươitưtuổi-lãoởkhungoạithànhSaintGermain,phốServandoni,
gầnSaintSulpice.LãomớivềkhuMaraiskhilãothôikhônggiaothiệpnữa,
lúcấylãođãngoạitámmươituổi.Rútluikhỏixãhộirồi,lãocũngrútlui
vàonhữngthóiquenbấtdibấtdịchcủalão.Cáiđiềumàlãocốgiữnhất,
khôngbaogiờmởcửabanngày,khôngtiếpaibanngày;dùviệcgì,dùai,
cũngđếnchiềutốimớimởcửa.Lãoăncơmlúcnămgiờchiều,sauđóthì
mởcửatiếpkhách:Đólàtụclệcủathờiđạilão,lãonhấtđịnhkhôngthay
đổi.Lãobảo:“Banngàybẩnthỉulắm!Khôngđángmởcửa.Khisaotrêntrời
lấplánhthìtâmhồnngườiquântửmớingờisáng”.Lãonhấtđịnhkhôngmở
cửatiếpaibanngàydùngườiấylàĐứcVua.Mộtkiểucáchcủathờiđạilão.
VIII
HAIMÀKHÔNGNÊNCẶP
HaingườicongáicủalãoGillenormand,chúngtađãnóiđến.Chịhơnem
mườituổi.Từthuởnhỏ,haichịemđãchẳnggiốngnhauchútnào,từmặt
mũiđếntínhtình,họkhôngcóvẻgìlàchịemcả.
Ngườiemlàmộttâmhồnđángyêu,quayvềphíaánhsáng,sayhoalá,
thơ, nhạc, nhẹ nhàng, bay bổng, đầy nhiệt tình, từ thuở nhỏ đã đính ước
tronglýtưởngvớihìnhảnhlờmờcủamộtchàngtraidũngcảm.Ngườichị
cũngcócáiướcvọngcủamình:Mộtôngchồngtrongmơ,chủthầuhaylái
súnggiàusụ, ngu đần cũng được, quý hồ là một đống tiềnhoặc mộtông
TỉnhTrưởng.NhữngbuổichiêuđãiởdinhTỉnhTrưởng,nhữngcuộcdạhội
củachínhquyền,mộtnhânviêntiếptânvớicáidâychuyềnđeocổ,những
bàidiễnthuyếtởThịSảnh,cáidanhhiệu:BàlớnTỉnhTrưởng,tấtcảnhững
ướcmơấyquaylộntrongtrítưởngtượngcủacôchị.Mỗicôtheođuổigiấc
mộngriêngcủamìnhnhưvậy,ngaytừhồicònlànhữngcôgáinhỏ.Mỗi
mộtđôicánhmộng:Côembaybổngvớiđôicánhthiênthần,côchịlặc
vớiđôicánhngỗng.Nhữngướcvọngcủangườitacóbaogiờđượcthỏamãn
hoàntoànởdướicõitrầnnày.Ởthờiđạichúngta,cócáithiênđườngnào
dướihạgiớiđâu.Côemđãgặpđượcngườichồngmơước,nhưngcôemlại
chết.Côchịthìđếnbâygiờvẫnchưachồng.
Côchịbâygiờlàđiểnhìnhcủanhữngcôgáigiàmôphạm,mộtmụđàn
bàtrinhchánhtiếthạnhcổlỗvớicáimũidàinhọnhoắtvàmộtbộóctốităm,
thôthiểnbậcnhất.Cómộtđiềuđặcbiệt,ngoàinhữngngườiruộtthịttrong
gia đình, chưa hề ai biết tên thật của cô chị. Người ta vẫn gọi cô là
Gillenormandchị.
CôGillenormandchịcóthểthivớicáccôtiểuthưAnhvềkhoảnelệ.
làsựđoantrangkhắckhổđếnđentối.Cônhớmãimộtđiềulàmcôghêtởm
nhấttrongđời:Cóhômmộtngườiđànôngđãtrôngthấycáinịtbíttấtcủa
cô.Cànggiàcôcàngquáquắt.Cáiyếmngựccủacôkhôngbaogiờđủdây,
khôngbaogiờđủcao.Nàocặp,nàoghim.Bấtcứchỗnàocũngcó,cảnhững
chỗmàkhôngainghĩđếndòmngó.Cắtrấtnhiềulínhcanhchomộtpháođài
khôngbịđedọa,âucũnglàthóiquencủanhữngcôtiếthạnh.Thếmàcómột
điềulạlùngkhóhiểu,thuộcnhữngbíẩncủangâythơ;côlạiưađểchomột
sĩquankỵbinhômhôn,đólàngườigọicôlàbàcô,tênlàThéodule.
Mặcdùcóviênsĩquankỵbinhđượcưuđãikia,cáinhãnhiệu“tiếthạnh”
màchúngtôiđãdánchocôvẫnrấtthíchhợp.CôGillenormandthuộcloại
nhữngtâmhồntranhtối,tranhsáng.Cáitiếthạnhđónửalàđứctốt,nửa
thóixấu.Vớicáitiếthạnhấy,côlạithêmrấtsùngđạo.CôởtronghộiĐức
MẹĐồngTrinh,trongmộtvàingàylễcômangmộtcáikhănchoàngtrắng,
lẩm nhẩm những bài kinh đặc biệt. Cô tôn trọng “thánh huyết”, tôn sùng
“thánhtâm”,chiêmngưỡnghànggiờtrướcmộtbànthờkiểuDòngTêncổ
lỗ,trongmộtnhànguyệnmàtínđồbìnhthườngkhôngvàođượcvàđểcho
tâmhồnbaybổnggiữanhữngđámmâybằngcẩmthạchvànhữngtiahào
quangkhắctrêngỗthếpvàng.
Côcómộtbạncùngđixemlễ,gáigiàđồngtrinhnhưcô,tênlàtiểuthư
Vaubois.CôVauboisđầnđộn,bêncạnhcôthìcôGillenormandsungsướng
thấymìnhnhưmộtconphượnghoàng.Ngoàinhữnglờicầukinhagnusdei
(conchiêncủaChúa)vàaveMaria(kinhmừngMaria),côVauboischỉthạo
làmcácthứmứt.CôVauboislàmộtconngườihoàntoàntrongloạingười
nhưcô,côlàsựnguđộntoànvẹn,khôngmảymaycódấuvếtcủasựthông
minh.
CũngnênnóirằngđốivớicôGillenormandthìcànggiàcôlạicàngtiến.
Nhữngconngườitiêucựcthườngnhưthế.Côấychưabaogiờđộcáccả,thế
cũngcoinhưlàtươngđốicóhảotâm;nhữnggóccạnhmòndầnvớinăm
thángvàtuổitácđãlàmchoconngườidịuđi.Côấybuồn,buồnâmthầm,
màchính côkhônghiểu vìsao.Cảconngườicủacôtỏa racáidáng ngơ
ngáccủamộtcuộcsốngsắptàn,màchưabaogiờbắtđầu.CôGillenormand
chịquảnlýgiađìnhcủabố.LãoGillenormandcócôcongáicũngnhưĐức
ChaBienvenucócôemgái.Cáicảnhgiađìnhmộtônglãogiàvớimột
gáigiànhưvậycũngkhôngphảilàhiếm;haicáigiàyếunươngtựalẫnnhau,
thậtlàcảmđộng.
Trongnhà,giữaônglãovàcôgáiấycòncómộtđứatrẻ,mộtđứacontrai
lúcnàocũngimlặngrunsợtrướcmặtlãoGillenormand.Lúcnàonóichuyện
vớiđứabélãocũnglớntiếng,nghiêmnghị,hoặcgiơcaocáigậy:“Đếnđây!
Ôngnhỏ!”-“Lạiđâythằngnhãi,thằngoắt…”-“Nóiđi,thằngkhỉ”-“Đứng
đây,đồkhốn!”…nhưngmàlãorấtyêuđứabé.
Đứabéấylàcháungoạilão.Chúngtasẽgặplạiđứabéấy.
QUYỂNIII
ÔNGVÀCHÁU
I
MỘTPHÒNGKHÁCHNGÀYTRƯỚC
Khi lão Gillenormand còn ở phố Servandoni, lão thường lui tới mấy
phòngkháchrấtđứngđắnvàrấtquýphái.Tuylàtưsản,lãoGillenormand
cũngđượctiếpđón.Vốnđãlàngườilịchthiệp,thôngminh,lạiđươcdưluận
gánchonhiềuđiềuthôngminh,lãohóarathôngminhbộiphần,chonênlão
đượcngườitatiếprướcniềmnở,mongđợikhaokhát.
Chỉnơinàolãocóthểthốngtrịđượclãomớiđến.Cónhữngngườimuốn
cóảnhhưởng,muốnđượcmọingườichúýđếnmìnhvớibấtcứgiánào.Nếu
khônglàngườitiêntrithìlàthằnghề.LãoGillenormandkhôngthuộcloại
ngườinày.LãovẫnngựtrịtrongcácphòngkháchBảoHoàngmàlãoluitới,
nhưngvẫngiữnguyênvẹnlòngtựtrọngcủalão.Ởđâulờinóicủalãocũng
cóuytín.LãođãđốiđápvớiôngDeBonaldvàcảôngBengyPuyVallée.
Vàokhoảng1817,thườnglệkhôngmấykhisai,mỗituầnhaibuổichiều
lãolạichơinhàbàNamTướcT.ởphốFérou,gầnnhàlão.Bànàylàmột
ngườiđứngđắnvàđángkính,chồngbàhồisinhthời,dướithờivuaLouis
XVIlàmđạisứnướcPhápởBerlin.NamTướcDeT.thuởbìnhsinhsay
nhữngchuyệnviễnảothôimiên,đãchếttrongkhibỏnướcPháprangoài,
khôngcònchútgiasảnnàongoàimườicuốnsáchchéptay,gáydađỏ,in
chữvàng,nhữnghồikýrấtlạlùngvềMesmervàcáithùngcủaôngta.
BàDeT.vìgiữphẩmgiácủamình,nênđãkhôngxuấtbảnnhữnghồi
đóvàđãsốngvớimộtlợitứccôngtráinhỏcònrớtlạikhôngbiếtvìsao.
T.xalánhtriềuđình,nơibàcholàphứctạp,bàsốngtrongmộtkhungcảnh
ẩndậtcaoquývàthanhbạch.Vàingườibạnmỗituầnhaibuổiđếnhọptrong
phòngkháchcủabàquảphụấy;phòngkháchnàylàmộtphòngkháchBảo
Hoàngthuầntúy.Ngườitauốngtrà,rồitùytheothờithượngthíchưusầu
haysôinổi,ngườitahoặcthởthanhaythốtlênnhữnglờikinhtởmvềthời
đại,vềhiếnchương,vềpháiBonaparte,vềcáibăngxanhbanphíchobọn
sảngiàyvò, về xu hướng khuynhtảcủavua Louis XVIII và ngườitathì
thầmvớinhauvềnhữnghyvọngmàĐứcÔng,saunàylàvuaCharlesX,
nhennhúm.
Ởđây,ngườitahoannghênhmộtcáchhuyênnáovàvuimừngnhữngbài
hátthôtục,trongđóNapoléonđượcgọitênlàNicolas.CảnhữngbàCông
Tướctếnhịnhấtvàxinhđẹpnhấtđờicũngsaysưahátnhữngkhúchátđây,
tặngchopháiLiênHiệp:
«Hãynhétvàotrongquần
Mẩuchemisethònglõng
Đểngườiđừngkêuầm:
Đólàlácờtrắng
Màbọn“yêunước”giương.»
Ngườitathúvịvớinhữngtròchơichữlộnmàhọcholàghêgớm,những
cáchchơichữngâythơmàhọcoilàrấtthâmđộc,họsoạnnhữngđoạnthơtứ
tuyệt,cảnhữngcặpthơđôi,thídụcặpthơđôivềnộicácDessolles,mộtnội
cácônhòacócácôngDecazesvàDeserrethamgia:
«Đểcủngcốngaivànglunglaygớmghê
Phảithaycảxoong,thaycảca,thaycảxe.»
HoặcngườitaxếpđặtcảmộtdanhsáchcácđạibiểucủaViệnNguyên
Lão“mộtviệntảkhuynhkinhkhủng”vàngườitaghépnhữngtênđểlàm
saocónhữngcâuthếnàychẳnghạn:“Damas,Sabran,GouvionSaintCyr”.
Họlàmthếmộtcáchvuinhộn.
Trongcáimôitrườngấy,ngườitanhạigiễuCáchMạng.Họcómưu
nhưmuốnmàichonhọnnhữngcămphẫnsẵncótrongnhândântheochiều
ngượclại.Họhátcáiđiệuhát:“MọiViệcRồiSẽTốt”:
«Ờ,mọiviệc,mọiviệcrồisẽtốt!
BọnBuonapartistsẽbịtreocổtrêncột.»
Nhữngbàihátcũngnhưmáychém.Hômnaynóchặtcáiđầunày,ngày
mainóchặtcáiđầukia,thảnnhiênnhưthường,chỉnhưmộtđổithaychitiết.
TrongvụánFualdès,thờikỳấy,năm1816,ngườitabênhvựcBastide
Jausion,bởivìFualdèslàBuonapartist.Vàngườitagọinhữngngườitheoxu
hướngtựdolàbọnanhembằnghữu;lúcbấygiờ,đólàcáchchửithậmtệ
nhất.
Cũngnhưmộtsốgácchuôngnhàthờ,phòngkháchcủabàNamTướcT.
cóhaicongàtrống.MộtlàlãoGillenormand,mộtlàHầuTướcDeLamotte
Valois,ngườimàngườitathườnggiớithiệuthìthầmvàotaivớimộttháiđộ
tôntrọngriêng:“Bạnbiếtkhông?ĐấylàngàiLamottetrongvụánchuỗihạt
đấy”.Trongđảngpháithườngcónhữngthứ“ânxá”lạlùngnhưvậy.
Chúngtôinóithêm:Tronggiớitưsảnnhữngnhàdanhgiánếugiaothiệp
quádễdãisẽthấydanhgiánhàmìnhkémsútđi,chonênphảichúýtiếpai,
không tiếp ai. Đứng cạnh những người rét lạnh thì nhiệt độ của mình sẽ
giảm,gầngũinhữngkẻbịcoithườngthìdanhgiácủamìnhcũngkémsútđi.
Giớithượnglưuthếphiệtngàytrướcđứngtrênluậtlệđócũngnhưtấtcả
những luật lệ khác. Marigny, em mụ Pompadour
[160]
là khách của Hoàng
ThânDeSoubise.Dùlà?Không,bởivìlàDuBarry,chađỡđầucủaconmẹ
Vaubernier
[161]
được tiếp đón niềm nở, ở phòng khách Thống Chế De
Richelieu.Thếgiớiđólàthiênđình,MercurevàHoàngThânGuéménéevào
raởđâynhưởnhàmình.Kẻtrộmcũngđượctiếpnhậnmiễnnólàthầnlinh.
Bá Tước De Lamotte, năm 1825, là một ông già bảy mươi lăm tuổi.
Khônggìđángchúýởôngtangoàicáidánglặnglẽvàlongtrọng,cáikhuôn
mặtxươngxẩuvàlạnhlùng,cửchỉrấtlịchsựnhãnhặn,cáiáocàicúcđến
tậncravatevàđôichândàiluônluônvắtchữngũvàcáiquầndàirộngquá
mứcmầuđấtsém.Mặtmàyôngtacùngmàuvớiquần.CáiôngLamotteđó
đượccoitrọngtrongphòngkháchdocái“tiếngtăm”củaôngtavàcũnglạ
đấynhưngmàđúngnhưvậy,docáitênDeValois.
VềphầnGillenormandthìlãođượckínhtrọnglàxứngđáng.Lãocóuy
tínvìlãocóuytín.Tuysốcnổi,lãovẫncómộtphongtháihiênngangtự
trọng,cónhâncách,cóphầntựhàocủagiớitưsảnvàcáiđócũngkhônglàm
thươngtổnsựvuitínhcủalão.Cáituổigiàcủalãolạităngthêmvẻbệvệ
cao quý ấy. Đã là cả một thế kỷ thì phải có cái gì khác chứ. Năm tháng
chồngchất đãkhiếncho mớtóctrênđầutrởnênđángsùng kính.Lãolại
thườngcónhữnglờinóirõlànhữngtialửacủachấtngườingàyxưa.Thídụ:
KhivuaPhổ,saukhikhôiphụcngaivàngchovuaLouisXVIII,đếnyếtkiến
LouisXVIIIvớidanhhiệulàBáTướcRuppin,thìngườiđíchtôncủaLouis
XIVtiếpngàivớitíngạomạntinhvi,coingàilàHầuTướcBrandebourg.
LãoGillenormandrấttánthưởngtháiđộcủaLouisXVIII.
— Tất cả những vua nào không phải là vua nước Pháp chỉ là vua địa
phươngthôi-lãonói.
MộthômkhácngườitađàmluậnvềtờbáoTinBướcPháp:
—Chủbúttờbáođóbịxửtrírasao?
—Phảitreobút.
—Chữbútấythừa
[162]
-LãoGillenormandnhậnxétnhưthế.
Nhữnglờinhưvậyxâydựngnêncảđịavị.Trongbuổilễnhàthờmừng
ngàykỷniệmhọBourbonsđượcphụchồi,thấyôngDeTalleyrandđiqua,
lãonói:“Kìaquanthượngác”.
[163]
LãoGillenormandthườngđếnphòngkháchcùngđivớicôcongáilão,
ngườicaonhưconsếu,trênbốnmươituổimàtrônggiànhưnămmươi
mộtđứa bétrainhỏ, trạcbảytuổi, trắngtrẻo,hồnghào,tươitắn,đôimắt
ngâythơtincậy.Mỗikhiđứabétớimọingườiđềunhaonhaokhenngợi:
—Cháubéxinhquánhỉ!Tiếcquá!Tộinghiệp.
Đứabéấylàđứabéđãnóiquatrênkia.Ngườitagọinólà“thằngbétội
nghiệp”,vìchađứabélàmột“têngiặccướpsôngLoire”.
“TêngiặccướpsôngLoire”ấylàconrểlãoGillenormand,độcgiảđãbiết
cáingườimàlãoGillenormandvẫngọilà“mộtsựbiêuriếuchogiađìnhnhà
ta”.
II
MỘTCÁIBÓNGMAĐỎHỒIẤY
HồiấynếuaiquacáithịtrấnVernonnhỏbévàđidạochơitrênchiếccầu
đồsộ-màcólẽchẳngbaolâunữangườitasẽthaythếbằngmộtcáicầudây
sắtghêtởm-đứngtrêncầunhìnxuống,sẽthấymộtngườiđànôngcảngày
đi đi lại lại trong một khoảnh đất bốn phía bọc tường trên tả ngạn sông
Seine;dọctheobờsônglàcảmộtdãynhữngkhoảnhđấtnhưvậyđầyhoa
tươi,nếutohơnnhiềuthìgọilàvườnhoa,nhỏhơnchútítthìbảolàchùm
hoa.Tấtcảnhữngkhoảnhđấtấymộtđầuthìsátmặtsông,mộtđầuthìgiáp
mộtgiannhàở.Ngườiđànôngtrạcnămmươituổi,độimộtchiếccasquette
da,mặcmộtcáiquầnvàmộtcáiáodạthômàuxám,códínhmộtmảnhbăng
trướckiamàuđỏ,chânđiguốc,dasạmnắng,mặtgầnnhưđen,tóchầubạc,
mộtcáisẹorộngtừtránkéoxuốngtậnmá,lưngkhomkhomcòngnhưmột
ngườigià trướctuổi,taycầmmột cáimaihay mộtcáikéoxéncây. Năm
1817ngườiđóởcáikhoảnhđấthẹpnhấtvàcáinhàtiềutụynhấttrongkhu
này.Ngườiấyởmộtmình,côđơn,thầmlặngvànghèokhổ,chỉcómộtmụ
giúpviệc, không già không trẻ, khôngxấu, không đẹp, không ra vẻnông
dân,khôngradángthịthành.Cáivườnconcủangườiđànôngấynổitiếng
trongthịtrấnvềhoađẹp.Chămbónvuntrồnghoalàcôngviệcduynhấtcủa
ôngta.
Cầncù,kiênnhẫn,chămchúcảngàyvuntưới,ôngtađãtạonênnhững
giốnghoatulipes,hoathượcdượcmàtạohóahìnhnhưchưanghĩra.Ôngta
rấttàigiỏi,ôngđãđitrướcnhàbáchọcSoulangeBodin,nghĩracáchvun
nhữngmôđấtmùnđểtrồngnhữnggiốngcâyquývàhiếmcủaChâuMỹ
TrungQuốc.Từsángtinhmơ,ôngtađãởngoàivườnchâm,tưới,cắtxén,đi
lại giữa những bóng hoa, vẻ trìu mến, hiềndịu và buồn buồn,có khi
mộng,yênlặnghànggiờlắngnghetiếngchimhóttrênmộtcànhcây,hay
nghetiếngmộtemnhỏlíulotrongmộtcănnhà,hayđămđămnhìntrênđầu
ngọncỏmộthạtsươnglonglanhdướiánhmặttrờinhưmộtnụhoatai.Ông
taănuốngthanhđạm,dùngsữanhiềuhơnuốngrượu.Ôngtanhườngnhịn
cảnhữngđứabé,ngườiởcủaôngcókhigắtvớiông.Tínhôngrụtrèđếnnỗi
nhưengạitấtcảmọingười;ôngítkhiphố,chẳnggặpaingoàinhữngngười
nghèothườngđếngõkínhcửanhàôngvàchaxứ,ViệnTrưởngMabeuf,một
ônglãohiềnlành.Nhưngnếucóaiởtrongthịtrấnhayởxađếnmuốnxem
nhữnggiốnghoahồngvàhoatulipescủaôngvàgõcửanhàôngthìôngtiếp
đónvớinụcười.Chínhôngấylà“têngiặccướpsôngLoire”.
Ngườinàohayđọcnhữngtậpkýứcquânsựhồiđó,nhữngtiểusửquân
nhân,tạpchíMoniteurhaynhữngtậpkỷyếuquânđộichắcphảichúýđến
mộtcáitênthườngtrởđitrởlại:tênGeorgesPontmercy.Hồicònthanhniên
anhGeorgesPontmercyởtrongtrungđoànSaintongethuộcbinhđoànsông
RhinbởivìcáctrungđoànthờiQuânChủvẫngiữnguyêntêntỉnhcủamình,
cảchođếnkhinềnquânquyềnsụpđổvàchỉđượcbiênchếlạitừnăm1794,
Pontmercy đã chiến đấu ở Spire, ở Worms, ở Neustadt, ở Turkheim,
Alzey;ởMayencetronghậuđộiHouchard,ôngtalàmộttrongsốhaitrăm
ngườiđươngđầuvớicảmộtđạoquâncủaHoàngThânDeHesse,đằngsau
chiếnlũyAndernachvàchỉrútluitheođạiquânkhiđạibácđịchđãphátan
chiếnlũy;ôngđãchiếnđấutrongđộiquâncủatướngKléberởMarchiennes
và ở trận Mont Palissel, trận này ông bị đạn gãy cánh tay. Rồi ông được
chuyểnquabiêngiớiÝvàởđâyôngvàosốbamươilínhthủpháođãgiữ
đèo Tende với Joubert. Sau trận ấy, Joubert được thăng thiếu tướng
Pontmercy,thiếuúy.PontmercyởbêncạnhBerthiergiữamưađạn,trongcái
ngàyLodilịchsửmàBonaparteđãnói:Berthiervừalàpháobinh,kỵbinh
vàlínhthủpháo.Ôngnhìnthấyvịtướngcũcủamình,Joubert,ngãxuống
Novi,trongkhiôngtavunggươmthét:Tiếnlên!Vìchiếndịchcầnđến,đại
đội của ông cùng với ông xuống một chiếc thuyền tải nhổ neo từ thành
Gênesđểđiđếnmộthảicảngnhỏnàođókhôngnhớ,ônglọtvàomộtổgồm
bảytámchiếcthuyềnbuồmAnh.ViênthuyềntrưởngngườiGênesđịnhvứt
đạibácxuốngbiển,giấuquântrongkhoangthuyềnrồinươngbóngđêm
chuồn,giảdạngthuyềnbuôn.Pontmercychokéocờtamtàilêncộtbuồm
hiên ngang đi dướiđại bác của các chiến thuyền Anh Quốc. Cách đó hai
mươidặm,càngtáobạohơn,Pontmercydùngchiếcthuyềntảicủamìnhtấn
côngvàbắtsốngmộtchiếcthuyềnvậntảilớncủaAnhtrênđườngchởquân
đếnđảoSicile,thuyềnchởngườingựanhiềuđếntrànbe.Năm1805,ông
trongsư đoàn Malher, cái sư đoànđãđánh lấy thành Günzbourg của Đại
CôngTướcFerdinand.ỞWeltingen,đạnvãinhưmưatrongkhiôngđưatay
ômlấyđạitáMaupetitchỉhuytrungđoànkỵbinhsố9bịtửthương.Ôngđã
tỏraxuấtsắcởAusterlitztrongcuộchànhquântiếnhànhdướilướilửaquân
thù.KhikỵbinhcậnvệcủaSaHoàngnghiềnnátmộttiểuđoàncủatrung
đoànbộbinhsố4,Pontmercyởtrongsốnhữngngườiphụcthùđãđánhcho
bọncậnvệđóthấtđiênbátđảo.HoàngĐếânthưởngBắcĐẩuBộiTinhcho
ông.PontmercyđãlầnlượtchứngkiếntướngWurmserbịbắtởMantoue,
MélasởAlexandrie,MackởUlm.Ôngởtrongbinhđoànthứtámcủađại
quân đoàn mà tướng Mortier chỉ huy, quân đoàn này đã đánh chiếm
Hambourg. Sau đó ông sang sư đoàn 55 bộ binh trước kia là trung đoàn
Flandre.ỞEylau,ôngchiếnđấutrongnghĩađịamàviênđạiúyanhhùng
LouisHugo,chúcủatácgiảsáchnày,đãđơnđộcvớiđạiđộitámmươiba
độiviêncủamình,chốngtrảcuộctấncôngcủatoànbộđạoquânđịchtrong
haitiếngđồnghồ.Pontmercyởtrongsốbangườisốngsóttrongnghĩađịa
ấy.ÔngdựtrậnFriedland.RồithìMoscou,rồisôngBérésina,rồiLutzen,
Bautzen, Dresde, Wachau, Leipsick và đèo Gelenhausen. Rồi đến
Montmirail, Château Thierry, Craon, bờ sông Marne, bờ Aisne và các cứ
điểmLaonghê gớm. Là đạiúy,trongtrậnArnayLe Duc, ông chém chết
mườitênlínhCosaquesvàcứukhôngphảicácvịtướngchỉhuymàviênhạ
sĩcủamình.Trongdịpấy,ôngtahầunhưbịbămvằmvàngườitalấyđược
hămbảymảnhxươngvỡchỉriêngtrongcánhtaytrái.Támhômtrướckhi
Parisđầuhàng,ôngthuyênchuyểnvớimộtngườibạnvàtrởthànhkỵbinh.
Ôngtacócáimàtrongchếđộcũ,ngườitagọi“cóđủhaitaynghề”,nghĩa
nếulínhthìsửdụnggươmcũngtốt,súngcũnghay,nếulàsĩquanthìcầm
tiểuđoànkỵbinhcũngsành,tiểuđoànbộbinhcũngthạo.Khảnăngấyđược
sựhuấnluyệnquânsựlàmchohoànchỉnh,đãlàmnảynởmộtsốbinhchủng
đặcbiệt,nhưbinhchủngđầurồng,nóvừalàkỵbinhvừalàbộbinh.Ônghộ
giáNapoléonrađảoElbe.ỞWaterlooôngchỉhuymộttiểuđoànkỵbinh
trong lữ đoàn Lunebourg. Ông đem lá cờ đến ném dưới chân Hoàng Đế,
ngườiôngđầymáu.Khigiậtlácờ,ôngbịmộtnhátkiếmchémngangmặt.
HoàngĐếthíchchíphántruyền:“Anhlàđạitá,anhlàNamTước,anhđược
banBộiTinhhạngtưđó".Pontmercytrảlời:“Thầnxinthaymặtquảphụ
củathầncảmtạHoàngĐế".MộtgiờsauôngrơixuốngvựcOhain.Người
GeorgesPontmercyấylàai.Cũnglà“têngiặccướpsôngLoire”.
ChúngtatừngngheítnhiềuvềchuyệnPontmercychúngtanhớlạisau
trậnWaterloo,ôngđượcngườitakéorakhỏikhuvựcOhain,rồiônglạiliên
lạcđượcvớiđạiquân,rồitừtrạmquânynàysangtrạmquânykhác,ôngtrở
vềdoanhtrạibờsôngLoire.KhihọBourbonsđượckhôiphục,ôngbịthải
hồi, theo chế độ nửa lương, rồi sau phải quản thúc ở Vernon. Vua Louis
XVIIIcoinhữngviệcquyếtđịnhtrongthờikỳBáchNhậtlàkhôngcógiátrị,
nênkhông thừa nhận chức đại tá,NamTướccũng như huân chương Bắc
ĐẩuBộiTinhhạngtưcủaPontmercy.Nhưngôngtathìkhôngbaogiờquên
ký tên: Đại tá Nam Tước Pontmercy. Ông chỉ có một chiếc áo xanh cũ,
nhưngmỗikhirađường,khôngbaogiờôngquêncàivàocáiphùhiệuBắc
ĐẩuBộiTinhhạngtư.Ôngbiệnlýđãcảnhcáoôngrằngcôngtốviêncóthể
truytốôngvềtộimangBộiTinhđómộtcáchtráiphép.Khicóngườitrung
giankhôngchínhthứcbáochoôngbiếtchuyệnấy,ôngtrảlờivớinụcười
chuachát:“KhôngbiếttôikhôngnghehiểutiếngPháp,haylàôngkhông
biếtnóitiếngPhápnữa,nhưngsựthậtthìtôikhônghiểuôngmuốnnóigì!”
Rồitámhômliềnôngraphốvớicáiphùhiệuấy,màchẳngaidámhỏi
ôngcả.HaibalầnôngThượngThưBộBinhvàviêntướngchỉhuyđạoquân
trongtỉnhviếtthưchoôngvớiđịachỉ:“GửithiếutáPontmercy”.Ônggửi
trảlạinhữngbứcthưđó,khôngthèmmởxem.SốnglâudàivớiNapoléon,
Pontmercyđã-xinlỗibạnđọc-lâycáihơihámcủavuamình,vìtrongthời
gian đó Napoléon cũng gửi trả lại những bức thư Hudson Lowe gửi cho
tướngBonaparte.NgàyxưaởLaMã,mộtsốtùbinhCarthaginoiscũngnhất
định không chào Flaminius. Những người lính đó đã có chút ít tâm hồn
Annibal.
MộtbuổisángôngtagặpviênbiệnlýngoàiphốVernon,ôngtiếnđến
trướcmặtyvàhỏi:“Ngàibiệnlý,tôicóquyềnmangvếtthươngtrênmặt
không?"
Tấtcảnguồnlợicủaôngchỉlàcáibánbổngthiếutáítỏi.Ôngđãtìm
thuêcănnhànhỏnhấtởVernonvàsốngmộtmình,sốngnhưthếnào,tađã
biết. Dưới thời kỳ Đế Chế,giữa hai chiến dịch, ôngtađã kết hôn với
Gillenormand em. Ông lão tư sản trong lòng căm phẫn lắm, nhưng cũng
đànhưngthuận,chỉbiếtthởdàitựanủi:“Baonhiêugiađìnhquýtộccũng
đãphải chịunhưvậy mà!”Năm1815, bàPontmercy,một ngườivợđáng
phụcvềmọimặt,caoquýhiếmcóvàrấtxứngđángvớichồng,bàđóqua
đờiđểlạimộtđứacontrainhỏ.Đứanhỏđótấtnhiênphảilànguồnhạnh
phúccủađạitáPontmercytrongcảnhcôđơn,nhưngôngcụngoạinhấtđịnh
bắtđứacháuvàdọatướchếtquyềnthừakếcủanó.Ngườichađànhphải
nhượngbộvìquyềnlợicủacon;mấtcon,ôngyêuhoavậy.Ôngđãthoátly
cuộcđời,khônghoạtđộng,khôngthamgiaâmmưuchínhtrịnào.Ôngchỉ
nghĩđến nhữngviệcvô hạiôngđang làmvànhững việclớnông đãlàm.
Ngàynàyđếnngàykhácôngchờđợimộtbônghoacẩmchướnghoặclàhồi
tưởngtrậnAusterlitz.
Lão Gillenormand không hề đi lại với con rể. Đối với lão, đại
Pontmercylàmộttêngiặccướp;đốivớiđạitá,lãolàmộtanhgiàvônghĩa
lý.KhôngbaogiờlãoGillenormandnhắcđếnđạitáPontmercynếukhông
phảilàđểchếgiễucáiNamTướccủaông.LãođãgiaoướcvớiPontmercy
làkhôngbaogiờôngtađượcgặpmặtcon,nóichuyệnvớicon,nếukhông
thìđứabésẽphảitraotrảlạichanóvàbịtướcquyềnthừakế.Đốivớigia
đìnhlãoGillenormand,Pontmercychẳngkhácgìmộtthằnghủi.Họmuốn
nuôidạybéhoàntoàntheoýhọ.ĐạitáPontmercycólẽđãtínhlầmkhinhận
nhữngđiềukiệnấy,nhữngôngtanhẫnnhụcchỉvìchorằnglàmnhưvậy
phảivàchỉcóônglàngườihysinh.GiatàilãoGillenormandcũngchẳng
mấy,nhưnggiatàicủacôGillenormandchịthìrấtlớn.Ngườidìkhông
chồngấycóphầnthừakếrấtlớncủabênngoại,đứacháucủangườiem
tựnhiênlàngườithừakếcủabà.
ĐứabétênlàMariusbiếtlàmìnhcócha,nhưngchỉbiếtthếthôi.Không
hềcóainóichuyệnvớinóvềchanó.Nhưngởnhữngnơiôngnóthườngdẫn
nóđến,nhữngchuyệnxìxào,tonhỏ,úpmởdầndầncũnglàmchođứa
hiểulờmờvàchịusựthẩmlậuvàxâmnhậpcủacáimôitrườngsốngấycủa
nó,dầndầnnócũngthấyxấuhổvàđauxótkhinghĩđếnchanó.
Đứa bé ngày càng lớn; trong thời gian ấy, đại tá Pontmercy cứ hai ba
thánglạilên Paris, nhưmộttộinhân lẩn trốn vàđứngchờở cửa nhà thờ
SaintSulpiceđónbàdìGillenormanddẫncháuđilễ.Đứngkhuấtsaumộtcái
cột,sợbàdìquaylạitrôngthấy,ôngnínthở,nhìncon.Ngườichiếnsĩmang
thươngtậttrênmặtấysợmụgáigià.
VìnhữngchuyếnđiấymàôngtaquenbiếtchaxứVernontứclàlãoViện
TrưởngMabeuf.ÔngLinhMụcđángkínhấylàanhemcủavịquảnlýtài
sảncủanhàthờSaintSulpice.Ôngnàyđãnhiềulầnbắtgặpngườiđànông
đứngnhìnđứatrẻ,ôngđãđểýđếnvếtgươmchémtrênmávàgiọtnướcmắt
trongmi.Conngườicóvẻđànôngđànghoàngấymàlạikhócnhưmộtmụ
đànbà,đãlàmchoôngLinhMụcchúýđặcbiệt.Hìnhảnhconngườiấyin
sâutrongtríông.MộthômVernonrathămem,ôngtagặpđạitáPontmercy
vànhậnrangườiđứngởnhàthờSaintSulpice.Ôngtanóichuyệnvớiem
cảhaingườimượnmộtcớnàođóđếnthămđạitá.Thămmộtlầnrồilânla
nhiềubậnkhác;đạitáPontmercylúcđầucòngiữý,saucởimởlòngmình
vàhaianhemôngLinhMụcđãhiểuhếtchuyệnđạitáPontmercyvàbiếtđại
táhysinhhạnhphúccủamìnhđểbảođảmtươnglaicủaconnhưthếnào.
Chaxứvìvậymếnphụcôngvàôngđạitácũngquýmếnvịchaxứ.Một
LinhMụcgiàvàmộtquânnhângià,khihọđềuchânthànhvàhiềnhậu,thì
họhiểunhauvàhòacảmvớinhaukhôngaibằng.Vảlạiấycũngchỉnhư
mộtngườithôi:MộtngườihysinhchoTổQuốchạgiới,mộtngườichoTổ
Quốcthiênđình,cũngchẳngkhácgìnhau.
Mộtnămhailần,ngày1thánggiêngvàngàySaintGeorges,Mariusviết
chiếulệnhữngbứcthưchocha,nhữngbứcthưdocôGillenormandđọccho
viết,như những bức thư mẫutrongtậpthư từ. Lão Gillenormand chỉ cho
phépviếtthếthôi.Tráilạingườichaviếttrảlờichoconnhữngbứcthưthật
âuyếmmàlãoGillenormandvòbỏvàotúi,khôngđọc.
III
HỌYÊNNGHỈRỒI
[164]
PhòngkháchcủabàDeT.,đólàtấtcảsựhiểubiếtcủaMariusPontmercy
vềcuộcđời.Mariuschỉnhìnđờiquacáicửasổấy;cáicửasổấythậtlàtối
tăm,nhìnquachỉthấyđêm,ítthấyngày,chỉthấyhơilạnh,ítthấykhíấm.
Đứatrẻkhichưabướcchânvàonơiđóthìtươisáng,thơngây;ởnơiđó,
trởthànhbuồnbãvàthậtlàtráingượcvớituổithơấu,lạinghiêmnghịnữa.
Ởgiữarặtnhữngconngườibệvệ,kỳdịấy,đứabéngơngác,trangnghiêm.
Tấtcảchungquanhđềudồnlạilàmtăngcáingơngácấy.
Trong phòng khách của bà T. có những bà già quý tộc rất đáng kính
trọng,nhưcácbàMathan,Noé,LévismàngườitagọilàLévi,Cambis
ngườitagọilàCambyse.Nhữngkhuônmặtcổkínhấy,nhữngcáitênnhư
têntrongKinhThánhấy,trongtrícủađứabélẫnlộnvớikinhCựuƯớc
emhọc thuộclòng;và khitấtcảcácbà ấy,ngồiđông đủquâytròn xung
quanhmộtcáilòsưởisắptàn,dướiánhsángmờtốicủamộtchiếcđènphủ
mạng xanh, với những vẻ mặt nghiêm trang, những mái tóc xám gio hay
trắngtoát,nhữngchiếcáodàithượtcủamộtthờicũmàngườitachỉnhìn
thấy rõ những màu ảm đạm, thỉnh thoảng mới nói một lời đường bệ
nghiêmkhắc,cậuMariusbénhỏnhìnhọvớiconmắtngơngác,hãihùng
tưởngchừngđókhôngphảilànhữngngườiđànbà,màlànhữnglãotrượng,
nhữngđạosĩ,khôngphảilànhữngconngườithật,màlànhữngbóngma.
Cùngvớinhữngbóngmaấy,cóthêmmộtsốgiáosĩ,kháchquencủaphòng
kháchcổnày và vài nhà quý tộc, Hầu Tước Sassenaye, bí thư của bà De
Berry,TửTướcValory,đãxuấtbảnvớibídanhCharlesAntoinenhữngbài
cađộcvận,HoàngThânBeauffremont,tuycòntrẻmàtócđãhoarâm,với
bàvợxinhđẹpvàthôngminh,mặcáonhungđỏtươi,tuakimtuyến,cổrất
rộnglàmchonhữngbóngtốiâmukiaphảihoảnghốt,khóchịu,HầuTước
DeCoriolisD’Espinouse,conngườisànhnhấtnướcPhápvềcáithứ“lễđộ
tươngxứng”,BáTướcD’Amendre,ngườicóvẻmặtâncầnvàhiệpsĩDe
PortDeGuy,trụcộtcủathưviệnLouvre,còngọilàphònglàmviệccủanhà
vua.ÔngDePortDeGuyhói,dánghomhemchứchưaphảigiàthực,kể
chuyệnrằngnăm1793,hồimườisáutuổiôngđãbịtốngvàonhàlaokhổsai
vìphảnđộngvàbịxiềngchungvớimộtônggiàtámmươituổi,GiámMục
Mirepoix,cũngphảnđộng,nhưnglàgiáosĩphảnđộng,cònôngthìlàquân
nhânphảnđộng.BấygiờlàởnhàlaoToulon.Nhiệmvụcủahaingườiấy
cứđêmđếnthìranơimáychémnhặtnhữngđầulâuvàthithểnhữngngười
bịchémbanngày;họváctrênlưngnhữngthânngườiđầmđìamáuchảy
saugáyhọchiếcáokhoácđỏtùkhổsaicủahọ,cómộtlớpmáu,buổisáng
thìkhô,buổitốithìướt.Nhữngcâuchuyệnbithảmghêgớmấy,ngườita
thườngkểnhiềutrongphòngkháchcủabàT.VìnguyềnrủaMaratnhiều
quá, người ta hóa ra hoan nghênh Trestaillon. Một vài nghị sĩ vào loại
“không kiếm được”
[165]
đến đây chơi bài. Ông Thibord Du Chalard, ông
Lemarchant De Gomicourt và kẻ trào phúng nổi tiếng của cánh hữu, ông
Cornet Dincourt. Ông thẩm phán De Ferrette, với chiếc quần ngắn và bộ
chângầy,thỉnhthoảngtạtvàophòngkháchnàykhiđiđếnôngTalleyrand.
ÔngđãlàbạnănchơicủaBáTướcD’ArtoisvàngượclạivớiAristoteđã
choCampaspecưỡi,ôngđãkhiếnchoảGuimardbòdướiđấtvànhưthếđã
tỏchocổkimbiếtmộtvịthẩmphánđãtrảthùchomộtnhàtriếthọc.
CòncácgiáosĩthìcóLinhMụcHalma,ngườiđãđượcngheôngLarose,
cộngtácviêncủaôngởbáoTiếngSétnóivớimình:“Chà,aimàkhôngnăm
mươituổi,trừmấythằngnhãiconthôi!”,ViệnTrưởngLetourneur,người
giảngđạocủanhàvua,ViệnTrưởngFrayssinous,lúcấychưalàBáTước,
chưalàGiámMục,chưalàThượngThư,chưalàNguyênLãoNghịViện
lúc nào cũng mặc một cái áo thầy tu cũ, đã mất khuy, và Viện Trưởng
Keravenant,chaxứởSaintGermainDesPrés.ThêmvàođócóĐứcKhâm
MạngcủaGiáoHoànghồiđólàĐứcChaMacchi,TổngGiámMụcNisibi
saunàylàGiáoChủ,đángchúývìcáimũidàicódángnghĩngợicủangài.
CònmộtĐứcChaPalmieri,LinhMụcởtriềuđìnhGiáoHoàng,mộttrong
bảy vị tham nghị, cai quản Nhà Thờ vòng ngoài, hiện hộ sư của các vị
thánh
[166]
làngườitrôngcoicácvấnđềphongthánh,gầnnhưlàcôngcáo
viênvềbanthiênđường.SaunữacóhaiGiáoChủ,ĐứcChaDeLaLuzerne
vàĐứcChaDeClermontTonnerre.ĐứcGiáoChủDeLaLuzernelàmột
nhàvănvàvàinămsauvinhdựlàkýgiảnhữngbàibáotrongtờ“NgườiBảo
Thủ” bên cạnh những bài của Chateaubriand. Đức Cha De Clermont
TonnerrelàTổngGiámMụcToulousevàthườngvềnghỉởParisvớicháu
HầuTước De Tonnerre, trước là Thượng ThưBộHải Quân và Bộ Chiến
Tranh. Giáo Chủ De Clermont Tonnerre là một ông già nhỏ bé, vui vẻ,
thườngđểlộnhữngđôibíttấtđỏkhingàikéochiếcáonhàtulên.Đặcđiểm
củangàilàcămghétbộBáchKhoavàsaymêchơibillard.Ngườiquađường
hồi ấy, những buổichiều mùa hè, đi quaphố Bà Hoàng, nơicó dinh của
ClermontTonnerre,thườngđứnglạiđểnghetiếngcáchònbivachạmvào
nhauvàtiếngnóilanhlảnhcủaGiáoChủvớiLinhMụcđitheongàiởhội
nghịbầuGiáoHoàng,làĐứcChaCauteretz,GiámMụcmiềnCaryste:“Ghi
điểmđiLinhMục,tatrúnghaiviên”.GiáoChủDeClermontTonnerređã
đượcgiớithiệuđếnphòngkháchcủabàT.bởingườibạnthânnhấtcủaông,
ĐứcChaDeRoquelaure,nguyênlàGiámMụcSenlisvàlàmộttrongbốn
mươivịhànlâm.ÔngDeRoquelauređángchúýbởicáitầmvóccaolớn
củaôngvàsựcómặtthườngxuyêncủaôngởViệnHànLâm;quacửakính
của một gian phòng bên cạnh thư viện, nơi Viện Hàn Lâm thường họp,
nhữngngườitòmò,mỗithứnămvẫnthườngngắmvịcựuGiámMụcSenlis,
thườngđứng,tócmớirắcphấn,bíttấttím,quaylưngraphíacổngnhưđể
chongườitatrôngthấycáicổáoGiámMụccủaông.Tấtcảcácgiáosĩấy,
mặcdầuphầnlớnvừalànhânvậttrongtriềuvừalànhânvậtGiáoHội,vẫn
làmtăngthêmcáivẻnghiêmtrangcủaphòngkháchbàT.trongđócónăm
vịNguyênLãoNghịViệncủanướcPháp,HầuTướcDeVibraye,HầuTước
DeTalaru,HầuTướcD’Herbouville,TửTướcDambrayvàCôngTướcDe
Valentinois,làmrõthêmdángcôngkhanhthếphiệtcủanơiấy.CôngTước
De Valentinois đây, tuy là ÔngHoàng Monaco, tức là HoàngThânQuốc
Trưởngnướcngoài,đánhgiánướcPhápvàViệnNguyênLãoPhápcaođến
mứccoiđólàhaitiêuchuẩnđểôngsosánhmọiđiều.Chínhôngđãnói:
“Cácvị GiáoChủlà cácvịnguyênlãoPháp ởRome:các Lordsànhững
nguyênlãoPhápởAnh”.Dẫusao-vìtrongthếkỷnày,CáchMạngphải
mặtởkhắpnơi,cácphòngkháchphongkiếnnày,nhưchúngtôiđãnói,cũng
bịthốngtrịbởimộtnhânvậttưsản.LãoGillenormandngựtrịởđó.
Đó là tinh hoa, tinh hoa thuần khiết của cái xã hội Paris trắng. Tất cả
nhữnggìdanhtiếnglừnglẫy,dùlàthuộcýthứcBảoHoàng,cũngđềubịgạt
ra. Trong cái tiếng tăm lừng lẫy luôn có một thứ tự do vô Chính Phủ.
Chateaubriandmàđếncáiphòngkháchnàythìngườitacũngcócảmtưởng
nhưlàlãoDuchênethôi.CũngcómộtvàinhânvậtquyphụcCáchMạng
đượcchâmchướctiếpnhậntronggiớiBảoHoàngchínhthốngnày.BáTước
Beugnotđượcđóntiếpcómứcđộtrongphòngkhách.
Nhữngphòngkhách“quýtộc”ngàynaykhônggiốngnhữngphòngkhách
ấy. Ngoại ô Saint Germain ngày nay có màu tà giáo. Những người Bảo
Hoàngngàynaylànhữngngườimịdân,nóithếđểkhenhọđấy.
ỞnhàbàT.kháchluitớilànhữngngườithượnglưu,thịhiếucủahọtao
nhãvàkiêuhãnh,vớimộtnềnếplịchsựtrangtrọng.Nhữngtậpquánởđây
cónhiềusắctháitinhvi,khôngcốý,nólàtấtcảchếđộcũ,đãchônvùirồi,
nhưngvẫnsống.Mộtvàithóiquenấy,nhấtlàvềngônngữ,cóvẻrấtlạlùng.
Nhữngkẻ“sànhsỏi”màhờihợtcóthểcholàquêmùa,nhữngcáithựcrachỉ
làcổkính.Ngườitagọimộtphụnữlàbàtướng,ngườitacũngcókhigọi
đạitá.BàDeLonguevillevàDeChevreuse,nênthíchcáchgọinhưthếhơn
đượcgọilàbàhoàng,bàHầuTướcDeCréquy,cũngthíchngườitagọilà
đạitá.
ChínhcáigiớinhỏmàlớnấyđãđặtraởcungđiệnTuileriescáikiểucách
trongkhiđượchầuchuyệnthânmậtvớivua,dùngngôithứbagọilànhà
vua,chứkhôngdùng“VotreMajesté”.
[167]
Tiếng“VotreMajesté”đãbị“tên
tiếmđoạtlàmchoôuế”.
Ởđóngườitaphêphánmọisựviệcvàmọinhânvật.Ngườitachếnhạo
cảthờiđại,nhưthếđỡphảitìmhiểuthờiđại.Ngườitagiúpnhaunhìnthấy
nhữngsựlạvàtruyềnchonhaucáiphầnánhsánghọcótrongtrítuệcủahọ.
MathusalembáotinmớichoÉpiménide.Anhđiếclàmchoanhmùhiểubiết
thờiđại.NgườitatuyênbốcảthờigiantừCoblentz
[168]
trởđilàkhôngcó.
CũngnhưhọnóiLouisXVIII,ơnChúa,đang ởnămthứ25củatriềuđại
mình,cácquýtộcbỏnước,cóquyềntínhtuổithanhniêncủahọlàhaimươi
nhăm.
Tấtcảđềuhàihòa;khôngcócáigìsốngmàmãnhliệtquá,lờinóichỉ
thoảngnhưmộthơithở,nhậtbáocũngcùngmộtkiểuvớiphòngkhách,chỉ
nhưmộttờgiấylặnglẽ.Cũngcóthanhniênnhưnghọgầnnhưchết.Ngoài
hànhlang,đồngphụcbọntôitớkiểuxưa.Nhữngconngườiấy,hoàntoàn
quávãng,cũngcóngườikẻhầungườihạnhưhọ.Tấtcảđềucóvẻđãsống
mãnsốtừlâurồi,nhưngvẫnkhôngchịuxuốngmồ.Bảothủ,sựviệcbảo
thủ,ngườibảothủ,thếlàgầnhếtcuốntừđiểnhọdùng,phảingửiđượcvà
vấnđềchínhởđây.Chínhkiếncũngxônghươngtrongcáinhómngườicổ
kínhnàyvàlàtưtưởngởđâycũngcómùihươngbài.Đấylàcảmộtthếgiới
xácướp.Chủthìướphương,ngườiởthìđộnrơm.MộtbàHầuTướcgià,
trướclưuvongvànaysasút,chỉcònmộtngườibõgià,vẫncứnói:“Bọngia
nhâncủatôi”.
NhómngườiấylàmgìởphòngkháchcủabàDeT.Họlà“Ultra”(Bảo
Hoàngcựcđoan).“Ultra”,cáitừấy,tuyrằngkháiniệmnóbiểuhiệnchưa
mấthẳn,nhưngngàynaykhôngcónghĩanữa.Tahãygiảithíchcáitừấy.
Ultratứclàđiquágiớihạn.Làlấydanhnghĩangaivàngmàcôngkích
nhà vua, lấy danh nghĩa thờ Chúa mà công kíchcái mũ của các vị Giám
Mục,làđánhđậpcáivậtmàmìnhkéotheomình;làcấtvóđáhậukhicùng
đứngtrongcỗxevớingựakhác;làphêpháncáiđốnglửathiêngchưathiêu
chínkẻtàđạo;làtráchcáithầntượngcòníttônsùngthầnthượng;làchửi
rủavìquátônkính;làbảoGiáoHoàngkhôngtrọngđầyđủTòaThánh,nhà
vuacònítBảoHoàng,đêmcònquánhiềuánhsáng;lànhândanhmàutrắng
màchêtuyếtbạchngọc,lôngthiênnga,cánhhoahuệ;làủnghộmộtcách
nhiệttìnhđếnmứcthànhkẻthù;làtánthànhmãnhliệtđếnphảnđối.Tinh
thầnUltralàđặcđiểmtiêubiểucủagiaiđoạnđầuthờikỳQuânChủPhục
Hưng.
Tronglịchsửkhôngcóthờikỳnàogiốngthờigianbắtđầutừnăm1814
vàkết thúcvàokhoảng 1820,lúcông Villèle,conngười thựctếcủa phái
hữu,lênnắmquyền.Sáunămấylàmộtgiaiđoạnlạthường,vừaồnào,vừa
buồntẻ,vừavuivẻ,vừatốităm,sángtỏnhưdướiánhbìnhminhđồngthời
baophủbóngtốicủanhữngtaihọalớncòntrànngậpchântrờivàđangdần
dầnchìmsâuvàoquákhứ.
Trongcáiánhsángvàcáibóngtốiấy,cócảmộttiểuthếgiớivàvừamới
vừacũ,vừakhôihàivừabuồnthảm,vừatrẻtrungvừagiàcỗiđangdụimắt;
trởvềgiốnghệtnhưtrởdậy,khôngcógìgiốngnhauhơnthế.Mộtbọnngười
nhìnnướcPhápmộtcáchbựcdọc,hậmhựcvànướcPhápnhìnlạihọmột
cáchmaimỉa,nhữngconcúgiàHầuTướcđầyđường,bọnđãtrởvề,bọn
đangtrởvề,những“tênnguyênlà…”
[169]
kinhngạctrướcmọiviệc,những
nhà quý tộc lưuvong, thiện tâm, thiện chívừa mỉm cười vừa rơilệ sung
sướngđượcthấylạiTổQuốc,thấtvọngkhôngđượctrôngthấylạichếđộ
QuânChủcủahọ;lớpquýtộcthậptựviễnchinhphỉnhổlớpquýtộcthờiĐế
Chế,tứclàlớpvõquanquýtộc;nhữngdònggiốnglịchsửđãmấtýthứclịch
sử;nhữngđứaconcácchiếnhữucủaCharlemagnekhinhmiệtnhữngchiến
hữu của Napoléon. Những lưỡi gươm như chúng tôi vừa nói lại chửi lại
nhữnglưỡigươm.LưỡigươmFontenoychỉlàmộttròcười,mộtlưỡigươm
rỉ:LưỡigươmMarengothìbịcămghétvàbịcoilàmộtmãtấu.Ngàyxưa
phủnhậnhômqua.Ngườitakhôngcòncóýthứcvềcáilớnlao,cũngnhư
khôngýniệmthếnàolàlốbịch.CókẻgọiBonapartelàScapin.Cáithếgiới
ấykhôngcònnữa.Ngàynaykhôngcòntígìnữa,tahãynhắclạiđiềuđó.
Khichúngtôinêulênmộthìnhảnhnàođóvàchúngtôimuốnlàmnósống
trởlạitrongtrítưởngthìthấynólạlùngnhưởthờikỳtiềnhồngthủy.Nóđã
biếnhẳnvớihaicuộcCáchMạng.Tưtưởnglànhữngđợtsónghùngmạnh
biếtbao!Nóvùilấprấtnhanhchóngnhữngcáinócónhiệmvụpháhủy
chônvùi,nóđàonhanhchóngnhữngcáivựcsâukhủngkhiếp.
Đólàbộmặtcủanhữngphòngkháchcủathờikỳxaxôivàngâythơấy
màôngMartainvillecónhiềutrítuệhơnVoltaire.Nhữngphòngkháchấy
mộtthứvănhọcvàchínhtrịcủahọ.Fiévéeởđâylàthầnthánh.ÔngAgier
ngựtrị.ỞđâyngườitabìnhluậnsáchcủaColnet,kýgiảvàngườibánsách
cũ ở bờ sông Malaquais, Napoléon thì hoàn toàn là “con yêu tinh đảo
Corse".VềsauđưacáitênHầuTướcDeBuonaparte,tổngtưlệnhquânđội
nhàvuavàolịchsửlàmộtnhượngbộđốivớixuhướngcủathờiđại.
Nhữngphòngkháchấykhônggiữđượctínhchấtthuầntúycủanólâu
dài.Ngaytừ1818mộtvàilýthuyếtgiađãbắtđầuxuấthiện,đólàmộtđiều
đánglongại.CáikiểucủahọcũnglàBảoHoàngđấy,nhưngmàlạicứthanh
minh.CáichỗnhữngphầntửUltrarấtkiêuhãnhtựhào,thìnhữngnhàBảo
Hoàngýluậnnàycóvẻlấylàmxấuhổphầnnào.Họthôngminh,họbiếtim
lặng,nhưngnguyênlýchínhtrịcủahọcótrángthêmmộtcáivỏkiêuhãnh
vừaphải.Tấthọsẽthànhcông.Họthắtcaváttrắngrấtto,áocàikhuyrất
nghiêmchỉnh;cáinàycũngcólợichohọ.Cáisailầmhaycáitaihạicủa
pháiBảoHoànglýluậnlàhọtạonênmộtthếhệthanhniênôngcụ.Họ
nhữngdángđiệuhiềntriết.Họmơmộngghépvàocáinguyênlýtuyệtđốivà
quátrớncủanềnQuânChủmộtchínhquyềnônhòa;họđemchủnghĩatựdo
bảothủđốilậpvớichủnghĩatựdopháhoại,nhiềukhimộtcáchrấtthông
minh.Họtuyênbố:“ĐừngkếtánchủnghĩaBảoHoàng.Nóđãlàmđược
khá nhiều việc. Nó đã phục hồi truyền thống, nhà thờ, tôn giáo, sự kính
trọng.Nóchungthủy,dũngcảm,hiệpsĩ,yêuthương,tậntụy.Nóđemhòa
hợp,dùrằngcónhiềumiễncưỡng,nhữngvinhdựlớnlaomớicủadântộc
vớinhữngcáivĩđạitruyềnthốngcủanềnQuânChủ.Nócósailầmlàkhông
hiểuCáchMạng,khônghiểuĐếChế,khônghiểuvinhquang,tựdo,những
tưtưởngtrẻ,nhữngthếhệtrẻ,khônghiểuthờiđại.Nhưngcáilỗicủanóđối
vớita,tahákhôngphạmđốivớinómộtđôikhihaysao?CáchMạng
chúngtathừakếphảithônghiểutấtcả.CôngkíchchủnghĩaBảoHoàng
làmtráingượcchủnghĩatựdo.Sailầmlớnvàmùquánglàmsao?Nước
Pháp Cách Mạng không tôn trọng đúng mức nước Pháp lịch sử, nghĩa
thiếutôntrọngmẹmình,thiếutôntrọngbảnthânmình.Saungày5tháng9,
ngườitađốixửvớinhữnglớpquýtộccủanềnQuânChủcũngnhưsaungày
8tháng7ngườitađốixửvớinhữnglớpquýtộccủathờiĐếChế.Họđãbất
côngđốivớiconchimphượnghoàng,chúngtabấtcôngđốivớibônghoa
huệ.Lúcnàocũngcầnphảicócáigìđểcấmchỉư?Bóclớpvàngbọccái
miệncủavuaLouisXIV,cạocáihuyhiệucủavuaHenriIV,cáiđócóích
lợigì?ChúngtacườigiễuôngDeVaublancđãxóatấtcảcácchữNtrêncầu
Iéna.Ôngấyđãlàmviệcgìthế?Làmcáiviệcchúngtalàmthôi.Bouvines
củachúngtacũngnhưMarengo.Nhữngbônghoahuệlàcủachúngtacũng
nhưchữ N.Đólà disảnchungcủachúng ta.Saolại làmnó tiêuhaođi?
KhôngđượcphủnhậnTổQuốctrongquákhứcũngnhưtronghiệntại.Tại
sao không ôm hết tất cả lịch sử? Tại sao không yêu tất cả nước Pháp?”
NhữngnhàBảoHoànglýthuyếtphêphánvàbảovệchủnghĩaBảoHoàng
nhưthếđấy,cònchủnghĩaBảoHoànglạibấtbìnhkhibịphêphánvàgiận
dữkhiđượcbảovệ.
PháiUltratiêubiểuchogiaiđoạnđầucủachủnghĩaBảoHoàng,phảiliên
hiệptiêubiểuchogiaiđoạnthứhai.Tháiđộkhônkhéothaythếchotháiđộ
sôisục.Tahãytạmgiớihạnviệcpháchọanàyởđây.
Trongquátrìnhkểlạicâuchuyệnởbộsáchnàytácgiảđãgặpcáikhoảnh
khắckỳlạnàycủalịchsửhiệnđại.Tácgiảđãphảinhìnlướtquavàođó
pháchọamộtvàikhâucủaxãhộingàynaykhôngaicònbiếtgìnữa.Nhưng
tácgiảphácquávộivàngvàkhôngcóýđắngcay,haygiễucợtgì.Nhữngkỷ
niệmtrìumến,tônkínhvàdínhlíuđếnmẹtácgiả,gắnbóchặtchẽtácgiả
vớicáiquákhứấy.Vảlạicũngcầnphảinóicáixãhộinhỏbéấycũngcócái
lớnlaocủanó.Ngườitacóthểcườinómộtchút,nhưngkhôngthểkhinhnó,
ghétnó.ĐólànướcPhápngàyxưa.
MariusPontmercyhọchànhđạikháinhưtấtcảnhữngđứatrẻkhác.Rời
khỏitaybàdìGillenormand,nóđượcôngngoạigiaophóchomộtgiáo
đángkínhthuộcloạikinhviệnngâythơnhất.Cáitâmhồntươitrẻđangmở
raấybịchuyểntừtaymộtmụđànbàkhắckhổquataymộtanhđồgàn.Rồi
Marius học trung học, xong vào trường Đại Học Luật Khoa. Anh Bảo
Hoàng,cuồngtínvàkhắckhổ.Anhkhôngyêuôngngoạimấyvìsựvuivẻ
vàtrắngtrợncủaôngtalàmanhkhóchịu.Vềchaanhthìanhtỏraâmthầm.
DùsaoMariuscũnglàmộtcậubénhiệttìnhnhưngbìnhtĩnh,caoquý,
quảngđại,kiêuhãnh,tínngưỡng,saysưa.Tựtrọngđếnmứcsắtđá,trong
sạchđếnmứcthôlỗ.
IV
NGÀYCUỐICÙNGCỦA“TÊNGIẶCCƯỚP"
KhiMariushọcxongtrunghọcthìlãoGillenormandcũngkhôngluitớiở
xãhộithượnglưunữa.LãorờibỏkhungoạithànhSaintGermainvàphòng
kháchcủa bà Nam Tước T. đến khu Marais, trongcănnhàphốFillesDu
Calvaire. Gia nhân của lão, ngoài người gác cổng, có mụ hầu buồng
Nicolette,vàothếchânchomụMagnonvàlãoBasquethởhổnhển,nặngnề
đãnóiđếntrênkia.
Năm1827,Mariusvừamườibảytuổi.Mộtbuổichiềuvềnhà,anhthấy
lãoGillenormandtaycầmmộtbứcthư:
—Marius,ngàymaicháuđiVernon.
—Cóviệcgìạ?
—Gặpchacháu.
Mariusrùngmình.Anhcóthểchờđợimọiviệcnhưngcóviệcnàyanh
khôngngờ,làphảigặpchaanh.Khôngcógìđộtngột,bấtngờvànóitrắng
rakhóchịuđếnnhưviệcấy.Muốnxamàphảigần.Khôngphảichỉlàmột
điều buồn bực, thật là một việc khổ dịch. Ngoài mâu thuẫn về xu hướng
chínhtrị,Mariuscòntinchắcrằng,chaanh,màlãoGillenormandkhihiền
dịugọilàtayđaophủ,khôngyêuanh;chắcchắnnhưthế,vìnếucóchúttình
chaconthìhắnđãchẳngbỏconchongườikhácnhưvậy.Thấychakhông
yêuanh,anhcũngkhôngyêucha,anhnghĩcũngchẳngcógìlạ.
Mariuskinhngạcđếnnỗikhônghỏigìđượcnữa.LãoGillenormandnói
thêm:
—Hìnhnhưhắnốm.Hắnmuốngặpcháu.
Yênlặngmộtlát,lãotiếp:
—Sángmaiđisớm.HìnhnhưởFontainescóxekhởihànhlúcsáugiờ
sáng,chiềutớinơi.Đingaychuyếnấy.Hắnbảolàkíplắm.
Rồilãovònátláthưvànhétvàotúi.Mariuscóthểđingaytốihômấy
sángsớmhômsaucóthểtớigặpcha.MộtchiếcxengựaởphốBouloihồiấy
thườngđiRouenbanđêmvàquaVernon.CảlãoGillenormand,cảMarius
khôngainghĩđến,hỏixemchuyếnxeấy.
Ngàyhômsau,sẩmtối,MariusđếnVernon.Đènphốđãbắtđầusáng.
MariushỏingườiquađườngđầutiênmàanhgặpnhàôngPontmercy.Trong
tưtưởng,anhtánthànhchínhquyềnPhụcHưng,khôngthừanhậnchứcđại
távàtướcnamcủachaanh.Ngườitachỉnhàchoanh.Anhgiậtchuông.Một
ngườiđànbàcầmchiếcđènconramởcửa.
—ÔngPontmercy?
Ngườiđànbàđứngim.
—Cóphảiđâykhông?
Ngườiđànbàgậtđầu.
—Tôicóthểnóichuyệnvớiôngấykhông?
Ngườiđànbàlắcđầu.
—Nhưngmàtôilàconôngấy.Ôngấyđợitôi.
—Ôngấykhôngđợianhnữa.
Bâygiờanhmớithấyngườiđànbàấykhóc.Ngườiấychỉtayvàomộtcái
buồngthấp, anhbướcvào. Cănphòngcó câynếnsoi sáng,đặttrênbệ
sưởi,cóbangườiđànông,mộtngườiđứng,mộtngườiquỳvàmộtngười
mặcchemise,nằm sóngsượttrênnềngạch.Ngườinằm dướiđấtlàđại
Pontmercy.Haingườikialàthầythuốc,mộtlàchaxứđangcầunguyện.
Từbahômtrước,đạitáPontmercybịsốtvìđauóc.Lúcmớiốmôngđãe
ngạicóchuyệnkhônghay,viếtthưcholãoGillenormandđểgọiconđến.
Bệnhcàngtrầmtrọng.BuổichiềungàyMariusđếnVernonđạitábịcơn
sảng,ôngđangnằmtrêngiườngbỗngđứnghẳndậy,ngườiởgáingăncản
khôngđược.Ôngthét:
—Contôikhôngđến,tôiphảiđiđóncontôi.
Thếrồiôngđiraphòngvàngãvậttrênnềngạchhànhlang.KhiMarius
đến,ôngvừatắtthở.Ngườitađigọithầythuốcvàchaxứ.Thầythuốcđến
chậmquá,chaxứđếnchậmquá,conôngcũngđếnchậmquá.
Dướiánhnếnlờmờ,ôngnằmsóngsượt,ngườitanhìnthấytrênmánhợt
nhạtcủaôngmộtgiọtnướcmắtlớnchảytừconmắtđãchết.Mắtđãđục
tròng,nhưnggiọtnướcmắtchưakhô.Giọtnướcmắtđãchảyvìconôngđến
chậm.
Mariusnhìnngườianhgặplầnđầutiênmàcũnglàlầncuốicùng,cáidiện
mạođángkính,cươngnghị,haiconmắtmởmàkhôngnhìngìnữa,mớtóc
bạc, hai cánh tay cứng cỏi chằng chịt những vết xám là những vết gươm
chémvànhữngchấmđỏnhưngôisaolànhữngvếtđạn.Anhnhìncáivết
gươmghêgớmchémngangmặt,làmchocáidiệnmạotrờisinhhiềntừấy
cómộtvẻanhdũnglạthường.Anhnghĩrằngngườiấylàchaanhvàngười
ấyđãchết,nhưnganhvẫnlạnhlùng.Anhcũngthấybuồn,nhưngcáibuồn
khiđứngtrướcbấtcứmộtngườichếtnào.
Mộtvẻtangtócxótxabàngbạccảgianphòng.Ngườiởgáirênrỉởmột
góc,chaxứcầunguyện,ngườitanghethấytiếngôngthổnthức,thầythuốc
laumắt.Cảcáixácchếtcũngkhóc.
Ôngthầythuốc,vịLinhMụcvàngườiởgáinhìnMariusquamốibuồn
củahọvàkhôngnóilờinào.Anhtamớilàngườilạ.Mariusthẹnthùng,lúng
túng vì thấy mình lạnh nhạt. Tay anh cầm mũ, anh để cho chiếc mũ rơi
xuốngđất,làmnhưanhcảmđộngkhôngcầmđượcnữa.Lúcấyanhthấyhối
hậnvàtựthấymìnhđángkhinh.Nhưngcóphảilỗitạianhđâu.Anhkhông
yêuchaanhthìbiếtlàmthếnào.
ĐạitáPontmercykhôngđểlạicáigì.Đồđạctrongnhàbánđichỉvừađủ
chitiêuvàođámtang.Ngườiởgáitìmthấymộtmảnhgiấyđemgiaocho
Marius.
ChínhtayđạitáPontmercyđãviết:
«“Gửichocontôi!
Hoàng Đế đã phong tước nam cho ta trên chiến trường
Waterloo.VìchínhquyềnPhụcHưngkhôngnhậncáitướcvịmàta
đãtrảbằngmáucủata,contasẽthừahưởngvàmangcáichức
tướcấy.Chắchẳnlàcontasẽxứngđáng…”»
Mặtsau,đạitághithêm:
«“CũngởtrậnWaterloonàymộtviênđộiđãcứusốngta.Viênđộiấytên
làThénardier.Gầnđâyhìnhnhưôngtamởmộtquánănnhỏtrongmộtxóm
gầnParis,ởChelleshayởMontfermeil.Nếucontagặpôngấythìsẽhếtsức
giúpđỡôngta”.»
Khôngphảivìkínhtrọngcha,nhưngvìsựkínhcẩntrướccáichết,rấttự
nhiênvàmạnhmẽtronglòngngười,Mariuscầmmảnhgiấyvàcấtđi.
ChẳngcòndấuvếtgìcủađạitáPontmercy.LãoGillenormandbáncho
hàngđồcũthanhgươmvàbộnhungphụccủaông.Vềmảnhvườnthìnhững
ngườihàngxómnhổhếtcây,bẻhếthoaquý,chẳngbaolâumảnhvườncủa
ôngmọcđầygaigóc.
Mariuschỉở lại Vernoncóbốnmươitám giờ. Sau tanglễ,anhtrở về
Parisvàlạitiếptụchọcluậtvàcũngquêncảchaanh,nhưlàkhôngcócha
anhvậy.Haingàythìchôncấtxong,bangàythìngườitaquên.
Mariuscómộtmiếngnhiễuđentrênmũ,thếthôi.
V
ĐILỄNHÀTHỜLẠICÓLỢIĐỂTHÀNHNGƯỜI
CÁCHMẠNG
Mariusvẫngiữnhữngthóiquentínngưỡngnhưthuởnhỏ.Mộtngàychủ
nhậtnọ,anhđếnnghegiảngkinhởnhàthờSaintSulpicetrướcbànthờĐức
Mẹ,nơidìanhxưavẫnthườngdắtanhđến.Mariushômấyvơvẩnđãngtrí
hơnmọi ngày,anhđến quỳđằngsau mộtcáicột,trênmộtchiếcghếbọc
nhunglưngghếcóghi:“ÔngMabeuf,sựlýgiáohội".
Buổigiảngkinhvừabắtđầuthìmộtônggiàđến,nóivớiMarius:
—Thưaông,chỗnàycủatôi.
Mariusvộivànglùira,ônggiàquỳxuốngghế.
Buổigiảngkinhxong,thấyMariusvẫnđứngnghĩngợithẩnthờởcách
mấybước,ônglạigầnnói:
—Tôixinlỗiđãlàmphiềnônglúcnãyvàcònlàmphiềnôngbâygiờ
nữa,chắcôngcũngchotôilànhiễusự,tôiphảinóiđểôngrõ.
—Thưaông,khôngcầnthiếtạ.
—Cầnlắmchứ!Tôikhôngmuốnônghiểulầmtôi.Ôngxem,tôiquýcái
chỗnày.Hìnhnhưquỳtrênghếấythìnghegiảngkinhthấmthíahơn.
sao?Tôisẽnóichuyệnôngrõ.Chínhởchỗnày,trongbaonhiêunăm,cứhai
bathángmộtlần,tôiđãthấymộtngườichađángquýđếnchờđểnhìnthấy
đứaconmình,đứaconmàôngtakhôngcócáchnàogặpđược,khôngcólúc
nàokhácgặpđược,vìnhữngsựthuxếpgiađìnhthếnàođấyđãcấmđoán
ôngta.Ôngtađếnlúcmàngườitađưaconôngđivề.Đứatrẻkhôngngờ
chanóởđấy,cólẽđứabéngâythơđócũngkhôngbiếtnócómộtngườicha
nữa!Ngườichađứngkhuấtđằngsaucộtđểngườitakhỏitrôngthấy.Ôngta
đứngnhìnđứaconvàkhóc.Ôngtayêuquýđứatrẻquá,tộinghiệp!Tôiđã
trôngthấythế,nêncáichỗnàylàmộtchỗquýbáuđốivớitôi,tôiđãquen
xemlễởchỗnày.Tôithíchchỗnàyhơnchỗghếchínhthứcmàtôicóquyền
giữvớitưcáchlàsựlý.Tôicũngđãquenchútítngườichađaukhổấy.Ông
tacómộtngườibốvợ,mộtbàcôgiàgiàucó,cũnggọilàhọhàng,nhưnghọ
dọasẽtướcquyềnthừakếcủaconông,nếuôngđếntìmgặpnó.Ôngtađã
hysinhđểchođứatrẻsaunàygiàucó,sungsướng.Ngườitachiarẽchacon
ôngvìmộtlýdochínhtrị.Chắcchắnlàtôitánthànhnhữngxuhướngchính
trị,nhưngcónhữngngườilàmquátrớn.LạyChúa!Khôngnênvìngườita
đãởtrậnWaterloomàđicoingườitanhưmộtconquáivật.Khôngphải
thế mà có thể chia rẽ được cha con người ta. Ông ta là một đại tá của
Bonaparte.Hìnhnhưôngtachếtrồi.ÔngtaởVernon,emtôilàchaxứởđó,
tênôngtalàPontmercyhayMontpercygìấy.
—Pontmercy.
Mariusnóivàmặtanhbỗngnhiêntáilại.
—Đúngrồi,Pontmercy.Haylàôngcũngquenbiếtôngta?
—Thưaông,ôngấylàchatôi.
Ôngquảnlýnhàchunggiàchắphaitaykêulên:
— À, thế ông là đứa trẻ ấy. Phải rồi, đúng rồi, cậu bé ấy bây giờ đã
trưởngthànhrồi.Conơi!Concóthểsungsướngtựhàolàđãcómộtngười
chayêuconhếtsức.
Mariusđưataydìuônglãovềtậnnhà.
NgàyhômsauanhthưavớilãoGillenormand:
—Cháuđãsắmsửađisăncùngvàingườibạn.Ôngchocháuđibangày
nhé.
—Bốnngàycũngđược.Đichothỏathíchcháuạ.
LãoGillenormandnhaynháymắtrahiệubảobàcongái.
—Hắncótròyêuiếcgìđây!
VI
GẶPMỘTÔNGQUẢNLÝNHÀCHUNGTHÌCÓ
TÁCDỤNGGÌ?
Mariusđiđâu,saunàytasẽbiết.
Mariusvắngmặtbangày,rồianhlạitrởvềParis,đithẳngtớithưviện
trườngluật,hỏilấybộtạpchíMoniteur.AnhđọcbộMoniteur,xemtấtcả
những sách vềthời kỳ Cộng Hòa và Đế Chế, xem tập ký ứcở đảo Saint
Hélène,tấtcảcáctậpkýức,báotậpsan,tuyêncáo;anhđọcngốnngấuhết.
LầnđầutiênanhthấytênchaanhtrongkỷyếucủaĐạiQuân,anhphátsốt
cảmộttuầnlễ.Anhđếntìmgặpcácvịtướngcũcủachaanh,trongđócó
Tước H. Cố Mabeuf mà anh đến thăm, đã kể lại quãng đời cha anh
Vernon,nơiẩndật,cáivườnhoavàcảnhcôđơncủachaanh,Mariusdần
dầnhiểurõchaanh,mộtconngườihiếmcó,caocảmàdịuhiền,vừalàcon
sưtửvừalàconchiênnon.
Saymêtrongviệcnghiêncứuấy,nóchiếmcảthờigiờ,cảtưtưởngcủa
anh,anhkhôngnănggặpônganhvàdìanhnữa.Chỉthấymặtanhlúcgiờăn
rồianhlạibiếnmất.Ngườidìcàunhàu,lãoGillenormandthìtủmtỉm:Hừ,
hừ, đúng là cái tuổi mê gái. Thỉnh thoảng lão lại nói: “Chà, lão tưởng
chuyệnphơphất,thếmàhóarachuyệnsaymê".
Chuyệnsaymêthật,Mariusđangsaysưasùngkínhchaanh.Mộtsựbiến
đổilớnlaođangdiễnratrongtưtưởnganh.Sựbiếnđổiấygồmrấtnhiều
giaiđoạnnốitiếpnhau.Đâycũnglàtrườnghợpchungcủanhiềutâmhồn
trongthờiđạichúngta,vìvậynênchúngtôithấycầnnhắclạitấtcảnhững
giaiđoạnấy.
Mariussửng sốtngạcnhiên trướcnhữngtrang lịchsửấy. Kếtquảđầu
tiênlàanhchoángmắt.ChếđộCộngHòavàĐếChế,trướcđâyđốivớianh
chỉlànhữngdanhtừghêtởm:ChếđộCộngHòa,mộtcáimáychémdựng
tronghoànghôn;ĐếChế,mộtlưỡigươmvungtrongđêmtối.Anhđãtrông
thấyrõ,nơitrướcđâyanhchỉthấyhỗnloạnđentối,bâygiờanhngạcnhiên,
vừa vui mừng, vừa hoảng sợ thấy sáng ngời những ngôi sao: Mirabeau,
Vergniaud,SaintJust,Robespierre,CamilleDesmoulins,Dantonvàchóilọi
mộtmặttrời:Napoléon.Anhngạcnhiênkhôngbiếtđứngtrướccáithựctế
nàonữa.Ánhsánglàmanhlóamắt,lùibước.Dầndầnanhhếtngạcnhiên,
quenvớicáihàoquangrựcrỡấy,anhhếtchoángvángkhinhậnđịnhnhững
sựviệcvĩđạiấy,anhkhôngcònhãihùngđứngtrướcnhữngnhânvậtlớnlao
ấy.CáchMạngvàĐếChếchóilòaánhsánghiệnlêntrướccặpmắtsaysưa
củaanh.Anhthấyrõrệtnhữngsựviệcvànhữngnhânvậtcủahaithờiđạiấy
kếttinhlạitronghaihiệnthựcvĩđại:ChếđộCộngHòakếttinhtrongsự
khôiphục chủquyềncủa quầnchúngnhân dân,ĐếChế kếttinhtrong
quyềncủaýthứchệPháptrêntoàncõiChâuÂu.AnhthấyrõCáchMạng
xâydựnghìnhảnhvĩđạicủanhândânvàĐếChế,hìnhảnhvĩđạicủanước
Pháp.Trongthâmtâm,anhthấytấtcảcáiđólàtốtđẹp.
Cáichoángngợpấy,trongnhậnthứcquáchungchungbanđầu,bỏqua
nhiềuđiềumàchúngtôikhôngthấycầnthiếtnóiđếnởđây.Chúngtôichỉkể
lạitìnhtrạngmộttâmhồnđangtrongquátrìnhtiếntới.Nhữngtiếnbộkhông
cùngxảyramộtlúc.Chúngtôinóithếmộtlầnthôi,đốivớichuyệnkểtrước
vàkểsaunàynữa.
Chúngtôitiếptục:
AnhsựcthấyrằngtừtrướcđếnnayanhđãkhônghiểuTổQuốcanhcũng
nhưkhônghiểuchaanh.AnhkhôngbiếtTổQuốc,khôngbiếtchaanh;một
thứbóngđêmdàyđặcđãchephủmắtanh,thếmàanhtựnguyệnđểnhưthế.
Bâygiờanhmớithấyrõ.Mộtmặtanhthánphục,mộtmặtanhquýyêu.Anh
hốihận,thươngtiếc,anhtuyệtvọngkhinghĩrằngbâygiờtấtcảtâmhồn
anh,anhchỉcóthểbàytỏvớimộtnấmmồ.Trời!Nếuchaanhcònsống,nếu
anhcònchaanh,nếuChúaTrờihiềntừvàthươngngườilàmchochaanh
sốnglại,anhsẽnhảybổvàolòngchaanh,anhsẽkêulên:“Chaơi!Conđây,
concủachađây,tráitimcủaconcũnglàtráitimcủacha”.Anhsẽômhôn
mớ tóc bạc để nước mắt chan hòa trên mớ tóc ấy, chiêm ngưỡng cái vết
gươmtrênmặt,nắmchặttaychaanh,vuốtvequầnáo,ômhônchânchaanh.
Trờiơi!Saongườichaấylạichếtsớmthế,chếtkhichưađángtuổichết,chết
khicônglýchưatrởlại,khiconchưatrởvềvớitìnhyêumếncha.Tráitim
củaMariusluônluônthổn thứcvàluônluônkêu:“Hỡiôi!”.Bâygiờanh
mớitrởthànhthựcsựnghiêmnghị,thựcsựđúngđắn,vữngchắctrongtín
ngưỡngvàtrongtưtưởng.Cứmỗilúc,mỗilúcnhữngtiasángmớicủachân
lýlạilàmcholýtríanhthêmsángtỏ.Hìnhnhưanhthấyanhtựnhiênlớn
thêmlênnhờhaihiệntượngrấtmớiđốivớianh:ChaanhvàTổQuốc.
Như khi người tacó một cái chìa khóa,tất cả đều rộng mở:Anh cảm
thôngnhữngcáianhđãcămthù,anhthấmthíanhữngđiềuanhđãoánghét.
Bây giờ anh thấy rõ ràng cái ý nghĩa cao cả, thiêng liêng, nhân bản của
nhữngsựviệclớnlaomàngườitađãdạyanhphảighét,nhữngnhânvật
đạimàngườitadạyanhphảithù.Khianhnghĩlạinhữngquanniệmcũcủa
anh,quanniệmmớingàyhômquathôi,màanhtưởngđãlâulắmrồi,anh
cămphẫnvàmỉmcườikhinhbỉ.Từchỗkhôiphụclạithanhdanhcủacha
anh,anhtiếntớikhôiphụcthanhdanhcủaNapoléon.Nhưngviệcsaukhông
phảilàdễdàng.
Từthuởthơấu,ngườitađãnhồivàođầuócanhnhữngnhậnxétcủaphái
BảoHoàng1814vềBonaparte.Tấtcảnhữngthànhkiến,nhữngquyềnlợi
riêng,nhữngáccảmtựnhiêncủapheBảoHoàngtậptrunglạiđểxuyêntạc,
bôinhọhìnhảnhcủaNapoléon.HọcòncămthùNapoléonhơnlàcămthù
Robespierre.Họđãlợidụngsựmệtmỏicủanhândân,sựthùoáncủacác
mẹ.Đốivớihọ,Bonaparteđãtrởthànhmộtconquáivậtkỳdị.Đểmiêutả
Bonapartechophùhợpvớitrítưởngtượngcủanhândân-nhưchúngtôinói
vừarồi,trítưởngtượngcủaquầnchúnggiốngtrítưởngtượngcủatrẻcon-
đảngpháiBảoHoànghồi1814đeochoôngliêntiếptấtcảnhữngmặtnạghê
gớm từ kinh khủng nhưng lớn lao đến ghê gớm mà lố bịch, từ bạo chúa
Tibèređếnconngoáoộp.Nhưvậy,khinóiđếnBonaparte,ngườitacóthể
thahồoánkhóchaylàphìcườiquýhồlàvẫncămthù.Từtrướcđếnbâygiờ
về“conngườiấy”-ngườitavẫngọiBonapartenhưthế-Mariuskhôngcóý
kiếnnàokhác.Nhữngthànhkiếnấyđãgắnliềnvớicáibảntínhkiênnghị
củaanh.ỞtronganhcómộtchúbécứngđầuoánghétNapoléon.Tấtcảtấm
mànđentốibaophủNapoléontrướcmắtMariustandầnkhiMariusđọclịch
sử,nhấtlàkhinghiêncứucácsửliệu.Anhthoángthấymộtcáigìvĩđại
ngờngợrằnganhđãnhậnđịnhsailầmvềBonapartecũngnhưvềmọiviệc
khác.Mỗingàyanhnhìnrõhơn,anhleodầndầnnhữngbậcthangtintưởng.
Lúcđầucònhầunhưmiễncưỡng,rồisaukhisaysưanhưbịthuhútcámdỗ
khôngsứcnàocưỡnglạiđược.Nhữngbậcthangđầucòntốităm,nhữngbậc
thangtiếptheonhờánhsángvàcuốicùnglànhữngbậcthangsángrực,huy
hoàngcủalònghưngphấn.
Mộtđêm,anhngồimộtmìnhtronggianphòngnhỏsátmáinhà.Ngọn
nếnđangcháy,anhtìkhuỷutayxuốngbànđọcsáchbêncạnhcửasổ.Không
giantừbênngoàilanvàotrongtưtưởnganhlàmanhnghĩvơvẩnliênmiên.
Quangcảnhđêmtốilạlùngthay,nhữngtiếngrầmrìkhôngbiếttừđâu,rộn
đến,trêntrờisaoThiênVươngđỏrựcnhưcụcthanhồng,saoThiênVương
mộtnghìnhaitrămlầntohơntráiđất,đêmtốiđen,saolấplánh,thậtlàhùng
vĩ.
Mariusđọc những tập kỷ yếu củaĐạiQuân, những đoạn hùng caviết
ngay trên chiến trường; thỉnh thoảng anh đọc thấy tên cha anh, còn tên
HoàngĐếthìluônluôntrởlạitrênmặtgiấy.TấtcảthờikỳĐếChếvĩđại
hiểnhiện,anhthấynhưcảngọnnướcthủytriềudânglêntronglònganh,anh
thấyhìnhnhưchaanhđôilúclướtquabênanhnhưngọngióvàtiếngnói
chaanhvẳngbêntai.Dầndầnanhtrởnênkháclạ.Anhtưởngnghetiếng
trống trận, tiếng đại bác, tiếng kèn, tiếng bước chân nhịp nhàng của từng
đoànquân,tiếngvóngựaphixaxacủacácđoànkỵbinh;thỉnhthoảnganh
ngướcmắtlêntrờinhìn,nhữngchùmsaokhổnglồchóisángtrongcaothẳm
vôtận,rồimắtanhnhìnxuốngsáchvàởđâyanhlạithấynhữngsựviệc
đạibiếnchuyểnrầmrầm.Tráitimanhthắtlại.Ngườianhrunlên,ngấtngây,
hồihộphứngkhởi,rồibỗngnhiên,khônghiểuvìsao,dướiáplựcgì,anh
đứngnhổmlên,giơhaicánhtayrangoàicửasổ,nhìnchằmchằmvàobóng
đêmyênlặng,vùngđentốikhôngcùng,cõimênhmôngvôtậnvàthétto
lên:“HoàngĐếmuônnăm!"
Từgiờphútấy,tấtcảđãrõrệt:ConyêutinhđảoCorse,têncướpngôi,
tênbạochúa,conquáivậtloạnluânvớiđứaemnó,thằnghềđihọcTalma,
kẻđầuđộcnhândânJaffa,conhổ,tênBuonaparté,tấtcảtanbiếnvàđược
thaythếtrongtríóccủaanhbằngmộthàoquangmờảo,rựcrỡ,vớitrênđỉnh
cao không tới cái bóng ma mờ cẩm thạch của vị Hoàng Đế tướng quân.
HoàngĐế,đốivớichaanh,mớilàngườichỉhuyrấtthânyêumàquân
kínhphục vàsẵnsàng hysinhvì Người.ĐốivớiMariusthìcònhơnthế.
HoàngĐếlàngườixâydựngcáihệcủanướcPháp,tiếptụccáihệLaMãđể
thốngtrịhoàncầu,làvịkiếntrúcsưkỳdiệucủamộtcuộcsụpđổ,làngười
tiếpnốiCharlemagne,LouisXI,HenriIV,Richelieu,LouisXIVvàỦyBan
CứuQuốc.Cũngcóvếtbẩn,cũngcólầmlỗi,cótộiácnữa,nghĩalàvẫn
conngười;nhưnglầmlỗimàuynghiêm,vếtbẩnmàchóingời,tộiácmàoai
hùng.Ônglàconngườitiềnđịnh,đãbắtbuộccácquốcgiaphảigọinước
Pháp là: Đại cườngquốc. Còn hơn nữa, ông là hiệnthân của nước Pháp,
chinhphụccảChâuÂubằnglưỡikiếmcầmtrongtayvàcảloàingườibằng
ánhsángôngchiếurọi.BonaparteđốivớiMariuslàbóngsángngờisẽđứng
lên trấn giữ biên giới, bảo vệ tương lai. Chuyên chế đấy, nhưng độc tài,
chuyênchếbắtnguồntừmộtchếđộCộngHòavàtómtắtmộtcuộcCách
Mạng.Đốivớianh,Napoléontrởthànhconngườicủanhândân,nhưJésus
ChristlàconngườicủaChúa.
Nhưmọitínđồmớitinđạo,sựgiácngộcủaanhlàmchoanhsaysưa,anh
laomìnhvàotintưởngvàanhđiquáxa.Bảntínhcủaanhnhưvậy,đãlao
xuốngmộtcáidốc,anhkhôngkìmđượcđànữa.Cáicuồngtínởlưỡigươm
lôicuốnanhvàlàmchothêmphứctạpcáinhiệttìnhvìlýtưởng.Anhkhông
nhậnrarằnganhđangsùngbáilẫnlộncảthiêntàivàbạolực,nghĩalàanh
sùngbáimộtbênlàcáithầnthánh,mộtbênlàcáigìthúvật.Từcáisailầm
nọanhrơivàocáisailầmkiavềnhiềuphươngdiện.Anhhoannghênhtất
cả.Trênconđườngđitớichânlýcũngcóthểgặpsailầm.Lòngtintưởng
quámạnhcủaanhlàmchoanhđãtinlàtintoànbộ.Trênconđườngmớilúc
phêphánnhững sai lầm củachếđộQuânChủ cũng như lúcđánhgiácái
oanhliệtcủaNapoléon,anhkhôngkểgìđếnnhữngtrườnghợpgiảmkhinh.
Dùsaoanhđãđượcmộtbướcvĩđại.Ởnămthángmàngàytrướcanh
thấychếđộQuânChủsụpđổ,thìngàynayanhthấynướcPhápmớixuất
hiện.Phươnghướngcủaanhđãthayđổihẳn,trướclàphíamặttrờilặn,bây
giờlàphíamặttrờimọc.Anhđãquayhẳnmặtlại.
NhữngcuộcCáchMạngxảyratrongtưtưởnganh,giađìnhanhkhônghề
biếttới.Trongsựcảitạohuyềnbíấy,khianhđãtrúthẳncáidaBảoHoàng,
cựcđoan,quýphái,khianhđãtrởthànhhoàntoànCáchMạng,dânchủtriệt
đểvàgầnnhưCộngHòa,anhđếnmộtcửahiệukhắcchữởphốOrfèvres
trênbờsôngvàđặtmộttrămtấmthiếpmangdanhhiệu:“NamTướcMarius
Pontmercy".Đócũngchỉlàkếtquảtấtnhiêncủasựthayđổitrongtâm
anh, sự thay đổi diễn biến chung quanh một điểm trung tâm: Cha anh.
Nhưnganhchẳngquenthuộcai,chẳngcóthểđưachobấtcứngườigáccổng
nàonênanhđànhbỏnhữngtấmdanhthiếpấyvàotrongtúi.
Mộtkếtquảkháccũngtấtnhiênlàanhcànggầncha,cànggần những
điềumàvìđóchaanhđãchiếnđấuhaimươilămnăm,anhlạicàngxaông
anh.ChúngtađãbiếttừtrướctínhtìnhcủalãoGillenormandkhônghợpvới
anh.Cónhữnglủngcủnggiữamộtthanhniênnghiêmnghịvàmộtônggià
phấtphơ.CáivuinhộncủaGérontelàmchướngtaigaimắtcáiubuồncủa
Werther.
[170]
Khi còn chung xu hướng chính trị, chung tư tưởng, Marius
cùnglãoGillenormandgặpnhaunhưcùngđitrênmộtcáicầu.Khicáicầu
đóđổ,vựcthẳmngăncáchhaingười.ThêmvàođấyMariushếtsức căm
phẫnkhinghĩrằngchínhlãoGillenormandđãvìnhữnglýdonguxuẩndứt
tìnhchaconanh,làmchochamấtcon,conmấtcha.
Kínhyêuchaquá,anhdầndầnđiđếnchỗgầnnhưcămghétông.Nhưng
bềngoàivẫnkhôngaithấygì.Mariuschỉcàngngàycàngthêmlạlùng.Bữa
ănthìítnói,ngoàihaibữaănítkhiởnhà.Khidìanhtráchanh,anhtrảlời
dịudàngvàviệncớbậnhọc,đinghegiảng,họcthi,nghethuyếttrình…Ông
anhthìvẫnđinhninhchẩnđoán:“Mêgái,tabiếttỏngrồi".
ThỉnhthoảngMariuslạiđivắng.
“Nóđiđâuthếnhỉ?"-Bàdìthắcmắcnhưvậy.
Mộtlần,cũngtrongmộtcuộcđivắngngắnngàynhưvậy,theolờitrối
củachaanh,anhđếnMontfermeiltìmngườiđộiWaterlootứclàngườichủ
quánThénardier.NhưngThénardiervỡnợ,hàngquánđóngcửa,khôngai
biếtvếttíchhắnởđâunữa.LầnđitìmThénardierấy,Mariusvắngnhàbốn
hôm.
ÔnggiàGillenormandbảo:
—Thằngbéchịukhóchạythật!
Ởnhàcũngthấyhìnhnhưanhđeotrênngực,bêntrongáochemisemột
vậtnhỏgìbuộcvàomộtsợibăngđen.
VII
CHIẾCVÁYNÀOĐÂY?
Chúngtađãnóiđếnmộtviênsĩquankỵbinh.Đấylàmộtngườicháuhọ
bênnộicủalãoGillenormand,hàngchắt.Ngườithanhniênấysốngxagia
đình,ởngaytrongdoanhtrại.TrungúyThéoduleGillenormandquảlàmột
sĩquanxinhxắn:Ngườithonthonnhưcongái,hắncómộtcáikiểukéo
thêthanhgươmnhưngườichiếnthắng,râumépvểnhlên.HắnrấtítvềParis
nênMariuschưagặphắnbaogiờ.Haichúcháuhọấychỉbiếttênnhauthôi.
ThéodulelàcháucưngcủabàcôGillenormand,hìnhnhưchúngtôiđãnói;
bàấyítgặphắnvìvậynêncàngyêu;khôngnănggặpngườithìdễtưởng
ngườitacóđủthứưuđiểm.
Mộtbuổisáng,bàGillenormandvề phòng riêng, rất xúc động tuy xưa
naybàbìnhthản.Mariuslạivừaxinphépôngđivắngítngàyvàxinđingay
buổichiềuhômấy.
—Đượccứđi.
LãoGillenormandđãtrảlờinhưvậyvànhướngđôilôngmàynghĩthầm:
“Ấynólạingủlanglầnnữa!"
BàGillenormandrấtthắcmắc,bàvừalêncầuthangđểvềbuồngmình,
vừađặtcáichấmthan:“Quáquắtthật!”Rồilạicáichấmhỏi:“Nóđiđâumới
đượcchứ?”Bàphỏngđoánmộtmốitìnhcólẽbấtchính,mộtngườiđàn
trongbóngtối,mộtcuộchẹnhò,mộtsựbímậtvàbàcũnglấylàmthíchthú
muốnchĩađôimụckỉnhcủabàvàođó.Thưởngthứcmộtbímậtcũngthích
nhưbiếttrướctiênmộtviệctaitiếng.Nhữngtâmhồnhiềnđứckhôngghét
nhữngchuyệnấy.Sùngđạothìsùngđạo,nhưngngườitavẫnthầmkínham
biếtnhữngvụtaitiếngcàndỡ.BàGillenormandđangthèmmuốnbiếtmột
chuyệnbímật.
Đểkhuâykhỏamốithèmkhátbấtthườngđó,bàtađemcuộnsợirathêu
nhữngkiểuthêuthờiĐếChếvàQuânChủPhụcHưng,thêurấtnhiềunhững
chiếcbánhxe.Bàđangmiễncườnglàmcáiviệcbấtđắcdĩấythìbỗngnhiên
cửamở.Bàngướcmũilên.TrungúyThéoduleđứngtrướcmặtbàvàchào
lốinhàbinh.Bàreolênsungsướng.Bàgià,bàkhắckhổ,bàngoanđạo,bàlà
bàcô,nhưngthấymộtsĩquantraitrẻvàophòngmình,bàcũngthích.
reo:
—CháuThéodulevềđấyà?
—Cháuđiquathôicôạ.
—Hôncôđichứ!
—Đây.
Théoduleômhônbàcô.Bàcôđiraphíangăntủcon,mởtủ.
—Cháuởđâyhếttuầnchứ?
—Thưacô,chiềunaycháuphảiđingay.
—Khôngđược!
—Phảivậy,nhưtoánấy.
—CháuThéodule,côvancháu!Ởlạiđây.
—Lòngthìmuốnở,nhưngkỷluậtkhôngchophép.Chuyệndễhiểuthôi.
ChúngcháuphảichuyểndoanhtrạitừMelunnayđếnGaillon.Phảiđiqua
Paris.Cháunghĩ:Taphảitạtvàothămcôtađã.
—Nàođểthưởngcôngkhócủacháuđây.
CôdívàotaycháumườiđồngLouis.Théodulebảo:
—Côngkhógìđâu,côyêuquý,côđịnhnóicáithúđếnthămcôđấyà?
Théoduleôm hôncôlần nữa;bàcô khoankhoáibị cáiquânhàm sướt
chútítdacổ.
—Cháucóđingựacùngvớitrungđoànkhông?
—Khôngcôạ.Cháuđịnhthămcô,cháucógiấyphépriêng.Hầungựa
củacháudắtngựađi.Cháuđixehàng.Ànhânnóixehàng,cháuhỏicôcái
này.
—Cáigìcháu?
—ThếchúMariusPontmercycũngđixaà!
—Saocháubiết?
BàGillenormandbỗngnhưđượcgãivàochỗngứacủamình.
—LúcđếnParis,cháuđithẳngratrạmxengựađểgiữchỗ.
—Thếnào?
—Đãcóngườigiữmộtchỗởdãytrênrồi.Cháuthấyghitêntrêngiấy.
—Têngì?
—MariusPontmercy.
Bàcôkêulên:
—Thằnghư!Thằngchúcủacháukhôngnếtnađứngđắnnhưcháuđâu.
Hừ,ngủđêmtrênxengựa.
—Cháucũngngủđêmtrênxe.
—Cháuthìvìnhiệmvụ,hắnthìvìlêulổngbừabãi.
—Gớm!
Lúcnàymộtbiếncốđãxảyra,côGillenormandđãnghĩđượcmộtđiều-
nếulàđànôngthìbàđãvỗtrán-bàgọiThéodule:
—Cháucóbiếtlàchúcháukhôngbiếtmặtcháukhông?
—Không.Cháuthìcháuđãthấymặtchúấy,nhưngchúấythìchưabao
giờthèmnhìncháu.
—Thếlàhaichúcháucùngđimộtchuyếnxeà?
—Chúấyngồighếtrên,cháungồitrongxe.
—Xeđiđâu?
—ĐếnAndelys.
—Mariusđếnđóà?
— Trừ phi chú ấy cũng xuống giữa đường như cháu. Cháu thì đến
VernoncháuxuốngđểđápxethưđiGaillon.CháuchẳngbiếtMariusđiđâu.
—Marius!Cáitêngìmàxấuthế.AilạigàndởđặttênnólàMarius.Còn
cháuthìtêncháulàThéodulehaybaonhiêuchứ.
—CháulạithíchtênlàAlfred.
—NàycháuThéodule.
—Cháungheđây,gìthếcô?
—Đểýnghenhé!
—Cháuđểý.
—Chúýchưa?
—Chúý.
—Mariusbỏnhàluôn.
—Hừ!Hừ!
—Hắnđixa.
—À,à!
—Hắnngủlang.
—Ồ!ồ!
—Hừ!Cóđiềugìámmuộiđây,cômuốnbiếtrõ.
Théoduletrảlờimộtcáchbìnhtĩnhnhưmộtngườitừngtrải:
—Lạiváyngắnváydàinàođâythôi.
Vàvớinụcườinửanạcnửamỡ,tỏralàanhtabiếtthừarồi:
—Mộtcôgáitơ.
—Hẳnthếrồi.
BàcôtưởngnghethấyônglãoGillenormandnói.Ôngvàcháucùngnói:
“Mộtcôgáitơ",vớimộtgiọngnhưnhau,chonênbàlạicàngthêmtinchắc.
Cônóitiếp:
—Cháuhãy làm vui lòng ôngvàcô,giúp cô việc này. Cháutheodõi
Marius,Marius khôngbiếtmặtcháu,càngdễtheo.Chắchắncócô ả nào
đấy,cháucốxemlàai,cháuviếtthưkểchuyệnchocô.Ôngcũngthíchbiết
chuyệnấylắm.
Théodulekhônglấylàm thích thú lắm vớicáiviệcdothámấy, nhưng
mườiđồngLouisđãquyếnrũanh,anhhyvọngcóthểcónhữngkhoảntiếp
theo.Anhnhậnlờivànói:
—Cháusẵnsànglàmvuilòngcô.
Vàanhtựbảo:“Thếlàmìnhthànhbảomẫu".
[171]
BàGillenormandômhôncháu:
—ChắcchắnThéodulethìchẳngbaogiờbừabãinhưthế.Cháutôntrọng
kỷ luật, cháu phục tùng lệnh trên, cháu tôi là người thận trọng, có trách
nhiệm,chắccháuchẳngbaogiờbỏnhàđivớimộtảnào.
Théodulenhănnhởđắcý như tên tướng cướp Cartouche được khen
ngườilươngthiện.
ChiềucáihômThéodulevàbàGillenormandgặpnhauấy,Mariuslênxe,
khôngmộtchútnghingờcóngườitheodõimình.Cònngườicónhiệmvụ
theodõi,thìviệcđầutiênsaukhilênxelàngủkhì.Giấcngủrấtngonlành
đầyđủnhưngườicónhiệmvụngủ.AnhcanhgácArgusnàyngáycảđêm.
Sángtinhsương,ngườiláixehôto:
—Vernon.TrạmVernon.AiđiVernonthìmờixuống.
TrungúyThéodulebừngtỉnhgiấcvàcàunhàu,cònngáingủ:
—Đượcrồi,tôixuốngđây.
Rồitrínhớdầndầntrởlại,khitỉnhngủ,hắnnghĩđếncôhắn,mườiđồng
LouisvànhiệmvụtườngthuậtlạihànhtungcủaMarius.Hắnbậtcười:“Có
lẽhắnkhôngcònởtrênxenữa".Hắnvừacàilạicúcáoquânphụcvừanghĩ
thầm: “Có lẽ hắn đã xuống Poissy, hoặc xuống Triel; nếu không xuống
MeulanthìcóthểđãxuốngởMantes,haynếukhôngthếthìphảixuống
Rolleboise,haylàđitớiParisrồihoặcrẽtaytráivềÉvreuxhaytayphảivề
LaRocheGuyon.Côơi!Côđuổitheohắnvật.Viếtcáiquáigìvềchobàgià
nhỉ?"
Lúcbấy giờ,ởtrong hòmxenhìnqua khungkính,Théodule thấymột
quầnđenbướctừ trên ghế đằng trước xuống xe, Théodulenóimộtmình:
“HaylàMarius?"
ĐúnglàMariusthật.
Mộtngườiđànbànhàquêbénhỏ,đứngbêncạnhxe,xenvàogiữanhững
conngựavàngườiđánhxe,đangmờikháchmuahoa.Chịrao:
—Mờiquývịmuahoatặngcácbà,nào!
Mariusđếnbênchị,chọnnhữngbônghoađẹpnhất.Théodulethấyvậy
nhảyphắttừtrênxexuốngvànói:“Thếnàythìcũngđángchúýthật.Hắn
tặngnhữngbônghoađẹpấychoai?Chắclàcôảphảiđẹplắmmớixứngvới
bóhoaquýkia.Taphảixemmặtcôảmớiđược".
BâygiờthìkhônglàmtheoủynhiệmnữamàchínhThéodulecũngtò
muốnbiếtnhưconchósănkhôngsănchochủmàsănchomình.Théodule
theodõiMarius.
MariusthìkhôngđểýgìđếnThéodule.Nhữngthiếuphụlịchsựtrênxe
bước xuống, Marius chẳngđể ý đếnai, hình như anh không nhìn thấy
chungquanhmình.
Théodulenghĩ:“Saymêđếnthếthìthôi!"
Mariusđithẳngvềphíanhàthờ.
Théodulenghĩ:“Đúnglắm!Nhàthờ,phảirồi.Cuộcgặpgỡmàcóthêm
chútkinhkệthìthậtlàthúvị.Chẳnggìđẹpbằngmộtkhóemắtđưatìnhqua
cửaChúa".
Đếnnhàthờ,Mariuskhôngvào,quayvềcuốinhàthờ,rồibiếnmấtsau
mộtgóctườngbên.
Théodulenói:“Hẹnnhauởngoàinhàthờ.Nàotađixemmặtcôả".
Rồi anh rón rén đi về góc tường chỗ Marius ngoặt. Đến đó Théodule
dừnglạisửngsốt:Mariusđangquỳtrênđámcỏ,trướcmộtnấmmộ,haitay
ômtrán.Anhđãrắcnhữngcánhhoatrênmộ.Ởđầunấmmộ,chỗđấtđắp
nhôlên,chỗđầungườichết,cómộtchiếcthậptựgỗsơnđenvớimấychữ
trắng:ĐạitáNamTướcPontmercy.
NghetiếngMariuskhócnứcnở.
Côgáitơấyhóaralàmộtnấmmồ.
VIII
CẨMTHẠCHCHỌIHOACƯƠNG
Lần đầu tiên khi rời khỏi Paris, Marius cũng đã đến đây. Mỗi lần lão
Gillenormandbảo:“Thằngnhãilạingủlang”,thìđúnglàMariusđếnđó.
TrungúyThéodulengẩnngơkhibấtngờchạmtránmộtnấmmồ.Anh
mộtcảmgiácbựcbộilạlùng,khôngsaophântíchđược:Lòngtônkínhmột
nấmmồxenlẫnlòngtônkínhmộtđạitá.Théodulerútlui,đểlạiMariusmột
mìnhtrongnghĩađịa,anhlùiranhưtheomộtquânlệnh.Cáichếthiệnlên
vớinhữnglonđạitá,anhchàogầnnhưtheokiểunhàbinh.Khôngbiếtviết
gìchobàcônênanhkhôngviếtthưnữavàcâuchuyệnThéoduletheodõi
mốitìnhcủaMariussẽimlìmkhôngtămhơigìnếukhôngcómộtviệcngẫu
nhiênkháctheomộtsựxếpđặthuyềnbíđãxảyraởParisnhưlàmộttiếng
dộicủacâuchuyệnởVernon.
Bangàysau,MariusởVernontrởvềParis,sángsớmanhvềnhàông.Sau
haiđêmtrênxengựakhôngngủanhthấycầnphảiđibơimộtgiờchotươi
tỉnhlạinênvộivềphòng,cởiáongoàiđiđường,bỏcáidâyđenquàngởcổ
vàcộivàngđitắm.
LãoGillenormanddậyrấtsớm,nhưcácônggiàmạnhkhỏe;nghetiếng
Mariusvề,vớitấtcảcáisứcgiàcủalão,lãovộivàngleorấtnhanhcầuthang
lênphòngMariusởsátmáinhàđểhôncháuvàhỏixemnóởđâuvề.Nhưng
anh chàng trai trẻ xuống thang nhanh hơn là ông già leo lên, khi lão
GillenormandvàophòngthìMariuskhôngcònđấynữa.
Giườngvẫnnguyênnếp,trêngiườngsờsờcáiáongoàivàcáidâyđeocổ.
—Thếnàycànghay.
Lão Gillenormand nói thế và một lát sau, lão vào phòng khách;
Gillenormandđãngồiđó,đangthêunhữngbánhxeđộcmã.
Lãovàophònghớnhở,thắnglợi.Mộttaycầmcáiáo,mộttaycầmsợi
dâyđeocổvànóito.
—Thắnglợirồi!Bímậtsắpkhámpháđây.Kínđáotinhvigìrồitacũng
biết,xemnóbữabãinhưthếnào,cáithằngnhãitâmngẩmnày.Tađanglật
mộtcuốntiểuthuyếtđây!Tacóchândungđây!
Chiếcdâyđeocổcóbuộcmộtcáihộpxinhxinhbọcdađennhưlàmột
cáihuychương.Ônglãogiàcầmcáihộp,ngắmnghíamộtlúcvớicáikhoái
trá,cáisaysưavàcáitứctốicủamộtngườiđóibụng,nhìnthấydiễuqua
trướcmặtmộtmâmcơmngonlànhnhưngkhôngphảidànhchomình.
—Chắcđâylàmộtcáiảnh.Cáimónnàythìlãobiết.Chúngthườngâu
yếmđeotrêntráitim.Lũấydạilắm!Chắclàmộtcôảnhàquêtrông
rùngmình,cáibọnthanhniênngàynaychẳngcònbiếtđẹplàgì.
—Bốmởxemnào!
Bấmmộtcáichốtlòxothìnắphộpmởra,nhưngchỉthấymộtmảnhgiấy
gấpcẩnthận.
LãoGillenormandbậtcườinói:
—Củachịgửichoanhđây.Lãobiếtthóprồi,mộtmảnhthưtình.
—À,đọcxemnào,-bàcônói.
BàGillenormandmiệngnói,tayđeokínhlênmặt,cảhaingườimởmảnh
giấyravàđọc:
«“Gửichocontôi!
Hoàng Đế đã phong tước nam cho ta trên chiến trường
Waterloo.VìchínhquyềnPhụcHưngkhôngnhậncáitướcvịmàta
đãtrảbằngmáucủata,contasẽthừahưởngvàmangcáichức
tướcấy.Chắchẳnlàcontasẽxứngđáng…”»
SựxúcđộngcủachaconlãoGillenormandthựckhôngsaotảđược.Họ
thấylạnhtoátngườinhưmắcphảilãnhkhítừmộtchiếcđầulâuthổiđến.
Haibốconkhôngnóimộtlời.NhưnglãoGillenormandnóithầmmộtmình:
—Chữviếtcủatênđaophủ.
BàGillenormandthìlậtđilậtlạimảnhgiấy,mânmêmãirồilạiđểvào
tronghộp.
Cũnglúcấymộtgóivuôngbọcgiấymàuxanhởtrongtúiáongoàirơira.
BàGillenormandnhặtlấymởraxem.Đâylàgóidanhthiếpmộttrămchiếc
củaMarius.Bàđưamộtchiếcchobố.LãoGillenormandđọcthấymấychữ:
“NamTướcMariusPontmercy”.
Lãogiàbấmchuông.Nicolettevào.Lãocầmcáidâyđeocổ,cáihộp
chiếcáo,némtấtcảxuốngđấtởgiữaphòngkháchvàbảo:
—Mangtrảnhữngthứgiẻnàyđi.
Mộtkhôngkhíyênlặngnặngnềkéodàisuốtmộttiếngđồnghồ.Ônglão
giàvàcôgáiđềungồixuống,xâylưngvàonhau,mỗingườitheođuổiýnghĩ
củamình,nhưngnócólẽcùngmộttâmtư.CuốicùngcôGillenormandnói:
—Đẹpchưa?
Mấy phút sau Marius vào. Anh vừa tắm về. Chưa bước qua bậc cửa
buồnganhđãthấyônganhcầmmộtcáidanhthiếpcủaanh;thấyanh,lão
Gillenormandcườigằnmànóivớicáidángtrịchthượngcủangườitưsản
thườngtrấnápđượcngườita:
—Hừ,hừ,hừ,hừ!CậucảbâygiờlàNamTướcrồi.Tôichúcmừngcậu
nhé.Thếlànghĩagì?
Mariushơiđỏmặt:
—Thếnghĩalàtôilàconchatôi.
LãoGillenormandkhôngcườinữa,quátlên:
—Chamàylàtao!
Mariusnóitiếpýanh,mắtnhìnxuống,vẻnghiêmnghị:
—Chatôilàmộtngườitầmthườngnhưnganhdũngđãphụngsựmột
cáchvinhquangchếđộCộngHòavànướcPháp,làmộtnhânvậtlớnlao
trongcáilịchsửlớnlaonhấtmàloàingườiđãlàmnên,đãsốngmộtphần
thếkỷtrênchiếntrường,banngàydướilànmưađạn,banđêmtrênbãituyết,
trongvũngbùn,dướitrờimưa,đãgiậthailácờcủađịch,đãnhậnhaimươi
vếtthương,đãchếttronglãngquên,trongruồngbỏvàchỉcómộtkhuyết
điểmlàđãquáyêuhaikẻvongân:TổQuốcvàtôi.
Thật quá sức chịu đựng của lão Gillenormand. Khi nghe chữ “chế độ
CộngHòa",lão đã đứng dậy, nóivùnglênthìđúng hơn. Mỗi lờinóicủa
Mariusquấtvàomặtlãonhưnhữngluồnggiótrongốngbễlòrènthổivào
đốngthanhồng.Mặtlãolúcđầusầmtối,sauđỏhồngrồiđỏnhưgấc,rồiđỏ
rựclên.
Lãogàothét:
— Marius! Thằng trời đánh. Tao không biết cha mày là ai, tao không
muốnbiết,taokhôngthèmbiết,taochỉbiếtlàcảcáibọnấyđềulàđồkhốn
nạn,đồkhốdây,đồsátnhân,đồmũđỏ,đồăncắp.Tấtcả,tấtcả,taochả
thèm biết riêng đứa nào, tất cả, nghe chưa, Marius! Mày biết không! Cái
NamTướccủamàynhưchiếcdépcủataoấy.Tấtcảđềulàbọnkẻcướpđã
theoRobespierre,nhữngquânlụclâmđãtheoBuonaparté,
[172]
tấtcảlàmột
lũphảnnghịchđãphảnbội,phảnbội,phảnbội,nghechưa!Phảnbộiđức
vuachínhthống;tấtcảđềulànhữngquânhènnhátđãchạytrốntrướcquân
PhổvàquânAnhởWaterloo.Đó,đó,tabiếtrõnhưthếđó.Nếungàicha
màycũngởtrongđámấy,thì-taocóbiếtđâu!-Thìcũngbuồnđấy,nhưng
kệkiếpmày.Hânhạnhthưangài!
ĐếnlượtMariuslàhònthanđỏ,màlãoGillenormandlàcáiốngbễ.Cả
người anh run lên, anh không biết sẽ làm gì, đầu anh bốc nóng, anh như
ngườiLinhMục thấy người ta ném tất cả bánh thánhcủa mìnhđi,người
Fakirthấyngườitanhổvàothầntượngcủamình.Khôngthểđểchongười
vôtộivạnóinhữnglờinhưvậytrướcmặtanh.Nhưnglàmthếnào?Người
thóamạchaanh,lạilàônganh.Làmthếnàođểtrảthùchochamàkhông
xúcphạmđếnông?Khôngthểthóamạôngmàcũngkhôngthểkhôngtrảthù
chocha.Mộtbênlàmộtnấmmồthiêng,mộtbênlàmộtmáitócbạc.Một
hồilâu,anhnhưsaylảođảo,đầuócquaycuồng,rồianhngướcmắt,nhìn
thẳngvàomặtôngvàthétlênnhưsấm:
—ĐảđảobọnBourbons,đảđảoconlợnỷLouisXVIII!
LouisXVIIIđãchếtđượcbốnnăm,nhưngđiềuđókhôngquantrọng.
Mặtlãogiàđươngđỏtía,bỗngtrắngnhợtđinhưmáitóclão.Lãoquay
lạitrướcmộtphotượngbánthâncủaQuậnCôngBerryđểtrênbệlòsưởi
cúirạpđầuchàomộtcáchđặcbiệttrịnhtrọng.Rồilãođilạihailần,chậm
bước,imlặng,từlòsưởiracửasổ,rồitừcửasổvềlòsưởi,suốtcảgian
buồng,bướcnặngchìnhchịch,sânbuồngkêurăngrắcnhưdướinhữnggót
châncủamộttượngđá.Lầnthứhailãonghiêngđầuvềphíacongái,bàcon
gáiyênlặng,ngơngácnhưmộtconchiêngiàtrướccảnhxungđộtấy.Lão
cườimộtcáchkhábìnhtĩnhvànói:
—MộtvịNamTướcnhưngàiđóvàmộtanhtưsảnnhưtôikhôngthể
cùngsốngvớinhautrongmộtnhà.
Rồiđứngthẳngngườilên,runcầmcập,mặttáimét,dữdội,lãochỉthẳng
tayvàoMariusquát:
—Bước!
Mariusbỏnhàđi.NgàyhômsaulãoGillenormandbảobàcongái:
—Cứsáuthángmột,bàgửisáumươipistoleschothằngkhátmáuấy
đừngbaogiờnóichuyệnnóvớitôi.
Mốigiậncònsôisụcmãi,khônglàmsaotiêuhết,trongsuốthơnbatháng
lãovẫncứgọicôcongáilàbà.
VềphầnMarius,anhrađicămphẫn.Cómộtviệcxảyracànglàmanh
cămphẫnthêm.Thườngthườngcónhữngviệckhótránhlàmchocáctấnbi
kịchgiađìnhtrởnênbiđátthêm.Vìnhữngviệcấy,ngườitacónhiềucớđể
giận nhau hơn, tuy rằng lỗi của mỗi người không có gì nặng hơn. Mụ
Nicolettekhitheolệnhchủmangvộinhững“thứgiẻ”củaMariusvàobuồng
anh, đã vô tình đánh rơi cái hộp da con đựng mảnh giấy của đại
Pontmercy,cólẽđánhrơitrêncầuthanglêngácxép,chỗđórấttối.Cáihộp
vàmảnhgiấyấymấthẳn.Mariusđinhninhrằng“ôngGillenormand”-từ
hômấyanhchỉgọilãonhưthếthôi-đãvứtcáichúcthưcủachaanhvào
bếplửa.Anhvẫnthuộclòngnhữnglờidichúcấy,nghĩalàlờidichúcấy
khôngmất.Nhưngmảnhgiấy,búttíchcủachaanh,cáikỷniệmthiêngliêng
ấy,tấtcảtráitimanh,ngườitađemlàmgìrồi?
Mariusrađichẳngbảoailàanhđiđâu,màcũngkhôngbiếtmìnhsẽđi
đâu,trongtúichỉcóbamươifrancs,mộtchiếcđồnghồvàvàicáiquầnáo
trongmộtcáitúi.Anhlênmộtchiếcxengựa,thuêgiờvàđiliềutớixómLa
Tinh.
Mariussẽrasao?
QUYỂNIV
NHỮNGNGƯỜIBẠNCỦANHÓMABC
I
MỘTNHÓMSUÝTCÓTÊNTUỔITRONGLỊCH
SỬ
Thờikỳấy,bềngoàicóvẻbìnhthản,cómộtluồngCáchMạngchuyển
qua.Nhữngluồnggiótừthời89và92
[173]
xaxôiđãtrởvề,phảngphấttrong
khôngkhí.Cóthểnóilớpthanhniênhìnhnhưđanglộtxác.Thờigiantrôi
qua,conngườithayđổi,màkhôngngờlàmìnhthayđổi.Cáikimchạytrên
mặtđồnghồcũngchạycảtronglòngngười.Mỗingườiđềutiếnbước.Bọn
BảoHoàngtrởthànhtựdo,bọntựdothànhdânchủ.
Thậtnhưmộtngọnnướcthủytriềudânglênkèmtheonghìnngọntriều
xuốngnhỏnhỏ.Tínhchấtcủatriềuxuốnglànhàotrộn;dođócónhữnghỗn
hợprấtkỳdịvềxuhướng:NgườitavừatônsùngNapoléonvừatônsùngtự
do.Chúngtôikểlịchsửthôi.Nhữngthứấylànhữngảoảnhcủathờiđại.Dư
luận đang chuyển qua nhiều giai đoạn; có chủ nghĩa Bảo Hoàng kiểu
Voltaire, một thứ xu hướng lạ lùng, thì thứ chủ nghĩa tự do sùng bái
Bonapartecũngchẳnglấygìlàmkỳdị.
Có những nhóm khác đứng đắn hơn, nhóm này đi sâu vào nguyên lý,
nhómkiachútrọngphápquyền.Ngườitasaymêtưtưởngtuyệtđối,người
tathấytrướcnhữngthựchiệnvôcùngtận.Quanniệmtuyệtđốichínhvì
cứngrắn,đẩytưtưởngngườitabayvútlêntrờixanh,lửnglơtrongcõi
biên.Chẳngcáigìlàmchongườitamơmộngbằngmộtgiáolýtuyệtđối.
Khôngtưởngngàyhômnay,ngàymaisẽthànhxươngthịt.
Nhữngtưtưởngtiếnbộnhưnhữngcáihòmhaiđáy.Mộtcáigìkinkínđe
dọa“trậttựhiệnhành”,cáitrậttựkhảnghivàxảotrá.Dấuhiệurõrệtcủa
CáchMạng.DãtâmthốngtrịchạmtránvớidựđịnhCáchMạngcủanhân
dân,cùngởchỗâmmưulậtđổ.Nhữngcuộcbạođộngđươngthainghén
sựtrảlờixứngđángchonhữngâmmưutoanđảochínhcủabọncầmquyền.
ỞnướcPháphồiấychưacónhữngtổchứcbímậtrộnglớnnhưtổchức
TugendbundcủaĐứcvàtổchứcCarbonarismecủaÝ;
[174]
nhưngrảirácmọi
nơi có những cơ sở bí mật đâm chồi nảy nhánh. Ở tỉnh Aix có nhóm
Cougourdeđươngthànhhình;ởParistrongsốnhữngtổchứcloạiấy,cóhội
nhữngngườibạncủaABC.
NhữngngườibạncủaABClàgì?Bềngoàilàmộthộinhằmmụcđích
giáodụcnhiđồng,bêntronglàmộttổchứcđểcảitạoconngười.Họtựnhận
lànhữngngườibạncủaABC,Abaissé
[175]
tứclàngườidân.Họmuốnnâng
ngườidândậy.Mộtcáchchơichữ,nhưngkhôngphảilàmộttròchơiđáng
cười.Cónhữngcáchchơichữ,vềchínhtrị,đôikhirấtquantrọng;thídụ:
«Castratusadcastra»(lạiđiềutớidoanhtrại)đãlàmchoNarsèsthànhmột
đạitướngvà«BarbarietBarbarini»
[176]
và«FuerosyFuegos»(luậtvàlửa)
và«TuesPetrusetsuperhancpetram…»
[177]
NhữngngườibạncủaABCkhôngnhiều.Đâymớichỉlàmộtcáimầmtổ
chứcbímật,cóthểgọilàmộtbè,nếumộtbècũngcóthểtạonênnhữnganh
hùngđược.HọthườnghộihọpởhainơitrongthànhphốParis,gầnkhuchợ,
trongmộttiệmrượutênlàCorinthe,sẽnóiđếnsaunàyvàgầnđềnPanthéon
trongmộttiệmcàphênhỏởquảngtrườngSaintMichel,tiệmcàphêMusain,
bâygiờđãpháhủyrồi;nơihộihọpthứhaigầnkhusinhviên.
NhữngcuộcthảoluậncủanhómbạnABCthườnglàởgianbuồngbên
trongtiệmcàphêMusain.Buồngđó,cáchcửahàngkháxabằngcảmộtcái
hànhlangdài,cóhaicửasổvàmộtcáicầuthangkínđiraphốGrès.Họhút
thuốc, uống rượu, nói cười nhộn nhịp. Họ nói bô bô tất cả mọi chuyện,
nhưnghọthìthầmvớinhaumộtchuyệnriêng.Trêntườngtreomộttấmbản
đồcũnướcPhápthờikỳCộngHòa.Chỉcáiđócũngđủlàmmộttênthámtử
chúý.
PhầnlớnnhữngngườibạncủaABClàsinhviên,đoànkếtmậtthiếtvới
mấyngườithợ.Đâylànhữngnhânvậtchính,mộtphầnnàohọđãtrởthành
những nhân vật lịch sử: Enjolras, Combeferre, Jean Prouvaire, Feuilly,
Courfeyrac,Bahorel,LesglehayLaigle,JolyGrantaire.Bọnthanhniênấy
thânthiếtvớinhaunhưcùngchungmộtgiađình.Tấtcảbọn,trừLaigle,đều
lànhữngngườiMiềnNam.
Thậtlàmộtnhómngườiđặcbiệt.Têntuổihọnayđãtanmờtrongquá
khứ sâu thẳm, nhưng đến đoạn này của tấn bi kịch, thiết tưởng cũng nên
chiếurọimộtchútánhsángđểnhìnthấyrõnhữngnhânvậtthanhniênđó
trướckhihọchìmđắmtrongbóngtốicủamộttấnkịchbihùng.
Enjolrasmàchúngtôinóiđếntrướchết,bạnđọcsaunàysẽhiểuvìsao,là
conmộtvàconnhàgiàu.Enjolraslàmộtthanhniêndễưa,nhưngcũng
thểtrởnênđángsợ.Chàngđẹpnhưmộtthiênthần.ĐólàEnjolrasmandã.
Nhìnánhmắttưlựcủachàng,ngườitacóthểtưởngtrongmộtkiếptrước
anhđãtừngtrảiquamộtcuộcđấutranhCáchMạng,đảođiên,nghiêngngửa.
Chàngcómộttruyềnthống,mộtnếpCáchMạngnhưlàđãthựcsựchứng
kiếnCáchMạng.Chàngbiếttấtcảnhữngtiểutiếtcủacáiđạisựấy.Mộttính
cáchvừalàthánhvừalàtướng,khálạlùngđốivớimộtthanhniên.Vừa
giáosĩ,vừalàchiếnsĩ;trướcmắtlàchiếnsĩcủanềndânchủvượtlêntrên
phongtràohiệnđạilàgiáosĩcủalýtưởng.Conngườimắtsâuthẳm,mimắt
hơiđỏ,môidướidàyvàdễ dàngkhinhmạn,tráncao.Mộtkhuônmặt
nhiềutrán,cũngnhưmộtkhungcảnhcónhiềutrời.Cũngnhưmộtsốthanh
niêncủađầuthếkỷnàyvàcuốithếkỷtrước,sớmnổitiếng,chàngrấttrẻ,
tươithắmnhưmộtthiếunữ,tuyrằngcónhữnggiờphútxanhxaotưlự.Đã
trưởngthànhrồinhưngvẫncóvẻtrẻcon.Haimươihaituổicủachàngtưởng
nhưlàmườibảy.Chàngnghiêmnghị,hìnhnhưchàngkhôngbiếtởtrêntrái
đấtnàycómộtsinhvậtgọilàphụnữ.Chàngchỉcómộtsựsaymê:Pháp
quyền;mộttưtưởng:Lậtđổchướngngại.ỞtrênnúiAventin,chàngsẽ
Gracchus;trongthờikỳQuốcƯớcchàngsẽlàSaintJust.Chàngítngắmhoa
hồng,chàngkhôngbiếtmùaxuân,chàngkhôngnghechimhót.Bộngựctrần
củanàngÉvadnécũngkhônglàmchàngxúcđộnghơnAristogiton;đốivới
chàng,nhưđốivớiHarmodius,hoachỉcótácdụngđểchelưỡigươm.Trong
nhữnggiờphútvuicườichàngcũngvẫnnghiêmnghị.Trướctấtcảcái
không phải là chế độ Cộng Hòa, chàng cúi mặt nghiêm trang. Chàng
ngườitìnhnhânlạnhnhưđácủathầnTựDo.Ngônngữcủachàngnhư
hồnthiêngvàrungđộngnhưngônngữmộtthầntụng.Chàngcónhữngphút
giâyđộtngột,mởrộngmênhmôngđôicánh.Khôngmaycôgáinàođếngần
chàng!NếumộtthiếunữlẳnglơcủaquảngtrườngCambraihayphốSaint
JeanDeBeauvais,bắtgặpkhuônmặtmớiratrườngtrunghọcđó,cáilưng
kiếmđồngxinhxắnđó,nhữnghàngmidàihunghungđóvớiđôimắtxanh
lơ,vớimáitócbùphấtphơtrướcgió,vớiđôimáhồngtươi,đôimôitrinh
bạch,hàmrăngngonlành,màđâmrathèmmuốncáibìnhminhấyvàđịnh
lấysắcđẹpcủamìnhthửchàng,tứckhắcmộtcáinhìnlạlùngvàdữtợnsẽ
chỉchocônàngtrôngthấyngaycáivựcchiacáchvàdạychocônàngchớ
lầm tiên đồng lẳng lơ của Beaumarchais với tiên đồng ghê gớm của
Ézéchiel.
BêncạnhEnjolras,đạidiệnchologiquecủaCáchMạng,Combeferre
triếtlýcủaCáchMạng.GiữalogiquecủaCáchMạngvàtriếtlýcủaCách
Mạngcócáiđiềukhác nhaulàcáilogiquekiacóthể kếtthúcbằngchiến
tranh,còntriếtlýcủaCáchMạngthìngượclạichỉcóthểdẫntớihòabình.
Combeferre bổ sung và điều chỉnh Enjolras. Combeferre không cao bằng
Enjolrasnhưngrộnghơn.Anhmuốnngườitabồidưỡngchotrítuệnhững
nguyênlýrộngrãicủanhữngýniệmkháiquát.Anhnói:“CáchMạngnhưng
màvăn minh";vàxung quanhcáiđỉnh caochótvót,anhmởrachântrời
xanhrộng.DođómànhữngquanđiểmcủaCombeferrengườitacóthểdễ
dàngđitớiđượcvàthựchiệnđược.CáchMạngvớiCombeferredễthởhơn
làvớiEnjolras.EnjolrasbiểuđạtcáiquyềnthiênphúcủaCáchMạng,còn
Combeferrecáiquyềntựnhiên,ngườithứnhấtgầnvớiRobespierre,người
thứhaisátvớiCombeferre.HơnEnjolras,Combeferresốngcuộcđờicủatất
cảmọingười.Nếuhaingườithanhniênấylưudanhlạiđượccholịchsử,
mộtngườisẽlàchínhnhân,mộtngườisẽlàhiềnnhân.Enjolraskiêncường
hơn,Combeferrenhântừhơn.HomovàVir,
[178]
đúnglàhaichỗkhácnhau
củahaingườiấy.CũngnhưEnjolrasnghiêmnghị,Combeferrehiềndịumột
cáchtựnhiêntheothiêntínhcủamình.Anhưacáitừ“côngdân”,nhưnganh
thíchtừ“conngười”hơn.Anhsẵnsàngnói“Hombre”nhưngườiTâyBan
Nha.Anhđọctấtcảmọithứsách,đixemhát,đinghenhữnglớpgiảngcông
cộng,họclýthuyếtphâncựcánhsángcủaArago,saymênghebàigiảngcủa
GeoffroySaintHilairegiảithíchhaichứcnăngcủađộngmạchcổngoài
độngmạchcổtrong:Mộtlàmracáimặtvàmộtlàmrabộóc.Anhtheodõi
thờisựkhoahọctừngbước,đốichiếuSaintSimonvớiFourier,tìmđọcloại
chữtượnghìnhAiCậpcổđại,đậpvỡnhữnghòncuộinhặtđượcvàbànvề
địachấthọc,vẽtheokýứcmộtconngài,vạchranhữngsailầmvềtiếng
PháptrongTừĐiểncủaViệnHànLâm,nghiêncứuPuységurvàDeleuze,
khôngkhẳngđịnhcáigì,kểcảnhữngphépmầucủathánh,khôngphủnhận
cáigìkểcảchuyệnma,giởđọctậpbáoLeMoniteur,suynghĩ.Anhtuyênbố
rằngtươnglaiởtrongtayngườithầygiáovàchúýđếnnhữngvấnđềgiáo
dục.Anhmuốnrằngxãhộiluônluônnângcaotrìnhđộtríthứcvàđạođức,
lưuhànhkhoahọcnhưtiềntệ,làmtưtưởngđượclưuthông,làmtrítuệcủa
thanhniênlớnlên,anhsợrằngsựnghèonànhiệntạicủacácphươngpháp,
sựcùngquẫncủaquanđiểmvănhọcthuhẹptronghaibathếkỷcổđiển,cái
giáođiềutànbạocủanhữngkẻsínhchữgắnnhãnhiệuNhàNước,những
thiênkiếnkinh niên và những nếp bảo thủ,cuốicùngsẽbiến trường học
thànhnhữngbểnuôitraisònhântạo.Anhuyênbác,trongsáng,chínhxác,
báchkhoa,cầncùvàđồngthờimơmộngđếnmức“ảotưởngviễnvông”như
cácbạnanhvẫnnói.Anhtintưởngvàotấtcảnhữngmơmộngấy:Đường
sắt,mổkhôngđau,inhìnhtrongbuồngtối,dùngđiệntruyềntin,điềukhiển
khinhkhícầu.Mặtkhácanhkhôngsợnhữngthànhlũychốnglạiloàingười
dựnglênkhắpnơibởimêtín,bởichuyênchếvàthànhkiến.Anhthuộcsố
nhữngngườitinrằngkhoahọccuốicùngsẽđibọcquanhữngthànhlũyấy.
Enjolras là một chỉ huy, Combeferre là một người hướng đạo. Người ta
muốnlàchiếnhữucủangườinàyvàlàbạnđồnghànhcủangườikia.Không
phảiCombeferrekhôngcókhảnăngchiếnđấu;anhkhôngtừchốivậtlộn
vớichướngngại,đấutranhvớinómãnhliệtvàsôinổi;nhưngdầndầnđem
giáodụcnhữngchânlýcơbảnvàbanhànhnhữngluậtphápthựctế,làmcho
loàingườihòahợpvớisốphậncủahọ,thìCombeferreưathíchhơn.Nếu
phảichọngiữahaithứánhsáng,thìchiềuhướngcủaanhlàchiếurọihơn
đốtcháy.Mộtđámcháycóthểtạoramộtbìnhminh,đãđànhrồi,nhưngtại
saokhôngđợimặttrờimọc.Mộtngọnnúilửachiếusáng,nhưngbìnhminh
chiếusángtốthơn.Combeferrecólẽưacáimàutrắngcủacáiđẹphơnlàcái
rựcsángcủaCaoCả.Mộtthứánhsángcókhóimùlàmvẩnđục,mộtsựtiến
bộmuabằngbạolực,chỉthỏamãnmộtnửacáitrítuệđacảmvànghiêmtúc
ấy;mộtdântộctừtrêncaođâmđầuvàochânlý,một93,làmanhhoảngsợ.
Tuyvậytùhãm,động,trệlàmchoanhghêtởmhơn,anhngửithấymùithối
rữachếtchóc.Dẫusaoanhchobọtsủivẫnhơnlàhơithối,anhthíchsuốiđổ
hơnlàaotùvàthíchthácNiagarahơnlàđầmMontfaucon.Nóitómlạianh
khôngmuốnngừngchânmàcũngkhôngmuốnbướcvội.Trongkhinhững
ngườibạnsôinổicủaanhsaymêcáituyệtđốimộtcáchhiệpsĩ,tônthờ
kêugọinhữngcuộcphiêulưuCáchMạnghuyhoàngthìCombeferrecóxu
hướngđểchotiếnhóalàmviệc,cáitiếnhóathựcthà,cólẽlạnhlùngnhưng
trongsáng,khôngcóchútgìđángtrách,phớtnhưtiền,nhưngkhônggìlàm
xaoxuyến.Combeferrecóthểquỳgốichắptay,cầuxinchotươnglaiđến
vớitất cảcáivẻtrongtrắng củanóvà đểchokhôngcócái gìkhuấyvẩn
bướctiếnhóamênhmôngvềphíađạođứccủacácdântộc.Anhthườngnhắc
luônlàcáitốtphảitrongtrắng.Thậtvậy,nếucáivĩđạicủaCáchMạng
nhìnthẳngvàolýtưởngchóilòavàbaytớiđó,quasấmsét,vớilửavàmáu
dínhvàomóngvuốt,thìcáiđẹpcủaTiếnhóalàkhôngbịdâymộtvếtbẩn
nào.GiữaWashingtontiêubiểuchocáinàyvàDantonhiệnthânchocáikia,
cócáikhácbiệtphâncáchthiênthầncóđôicánhthiênngavớithiênthần
mangcánhchimưngvậy.
JeanProuvairelạicòncómộttínhcáchônhòaêmdịuhơnCombeferre
nữa.TênanhtrướclàJehan,vớikiểuphátâmđặcbiệtmộtthờingắnngủi
phùhợpvớicáiphongtràomãnhliệtvàsâuxađãdẫntớiviệcnghiêncứurất
cầnthiếtcáithờikỳTrungCổ.JeanProuvairecómộtngườiyêu,trồngmột
chậu hoa, chơi sáo, làm thơ yêu nhân dân, xót thương số phận phụ nữ,
thươngkhóctrẻem,cũngtintưởngtươnglai,ChúavàphêphánCáchMạng
vềviệcđãlàmvơiđimộtcáiđầuđếvương,tứclàđầuAndréChénier.
[179]
Anh có cái giọngnói bình thường thì êmdịu nhưng đột ngộtcó thể biến
thànhcương nghị;thôngthạo vănhọcđến mứcuyênbác, hầunhưlà nhà
ĐôngPhươngHọc.Hơncả,anhrấthiền;vàđâylàmộtđiềurấtgiảndịđối
vớiaihiểurằngcáihiềnrấtgầnvớicáicaocả,vềmặtthơanhưathíchcái
mênhmông.AnhbiếttiếngÝ,tiếngLaTinh,tiếngHyLạpvàtiếngHébreu;
dođóanhchỉđọccóbốnnhàthơlàDante,Juvénal,EschylevàIsaïe.Vềthơ
PhápanhthíchCorneillehơnRacinevàAgrippaD’AubignéhơnCorneille.
Anhthíchdạochơilangthangtrongcánhđồnglúamạchhoangdạivàhoa
muaxanh,theodõimâytrờinhưtheodõithờisự.Trítuệcủaanhcóhaithái
độ,mộtngảvềphíaconngười,mộtngảvềphíaChúa.Anhnghiêncứuhọc
tậphoặclàchiêmngưỡng.Cảngàyanhđàosâucácvấnđềxãhội;vấnđề
tiềnlương,tưbảntíndụng,hônnhân,tôngiáo,tựdotưtưởng,tựdoluyến
ái,giáodục,hìnhán,cùngkhổ,lậphội,quyềnsởhữu,sảnxuấtvàphânphối,
cáihuyềnbítrêntrầnđangtrùmbóngđêmlêncáitổkiếnloàingười;vàbuổi
chiềuanhngắmcácvìsao,nhữngconvậttolớnấy.Anhcũnglàmộtcon
nhàgiàunhưEnjolras.Anhănnóidịudàng,hơinghiêngđầu,cúimặt,cười
nóimộtcáchlúngtúng,ănmặcxoàng,códángđiệuvụngvề,hơimộttí
đỏmặt,rấtnhútnhát.Nhưngrấtdũngcảm.
Feuillylàmộtngườithợlàmquạt,mồcôicảchamẹ,làmchậtvậtmới
đượcbafrancsmộtngàyvàchỉcómộttưtưởng:Giảiphóngthếgiới.Anh
còncómộtsựlolắngnữa:Họctậpmàanhcũnggọilàtựgiảiphóng.Anhđã
tựdạyanhđọcvàviết;tấtcảnhữngcáianhhiểubiết,anhđềutựhọclấycả.
Feuillycómộttấmlòngrộnglượng.Timanhmởrộngmênhmôngômlấy
tấtcả.Chàngthanhniênmồcôiấyđãnhậntấtcảcácdântộclàmgiađình
củamình.Khôngcómẹ,anhđãnghĩđếnTổQuốc.Anhkhôngmuốnởtrên
mặtđấtnàycómộtngườikhôngcóTổQuốc.Anhấpủtronglònganh,với
cáilinhtínhsâuxacủangườibìnhdân,cáimàtagọibâygiờlà“ýniệmvề
dântộc”.Anhđãcốýhọclịchsửđểcôngphẫncóýthức.Trongcáitaođàn
thanhniênkhôngtưởng,chămchúvàocôngviệcnướcPháp,anhđạidiện
cho những cái gì ở bên ngoài. Anh chuyên tìm hiểu Hy Lạp, Ba Lan,
Hongrie,Roumanie,Ý.Anhluônluônnóiđếnnhữngcáitênấy,cókhiđúng
lúccókhikhông,vớitínhkiêntrìcủapháplý.NướcThổNhĩKỳxâmchiếm
đảo Grèce Thessalie, nước Nga chà đạp Varsovie, nước Áo xâm lược
Venise,nhữngsựxâmphạmbứchiếpấylàmanhtứctốikhôngchịuđược.
Trongtấtcảnhữngviệcđóhànhđộngbạolựclớnnăm1772làmanhphẫn
nộtộtbậc.Khôngcócáigìhùnghồnhơnlàsựcôngphẫnđúngđắn.Cái
hùnghồncủaanhlàloạihùnghồnấy,anhkhôngbaogiờngừngnóiđếncái
niênđạinhụcnhãghêtởmấy:1772;vềcáidântộccaoquývàanhdũngđã
bịthủtiêuvìphảnbội,cáitộiáctaybaấy,cáivụphụckíchkhổnglồấy,
điểnhìnhvàmẫumựccủatấtcảnhữngvụthủtiêumộtquốcgia.Từngàyđó
nhiệmvụkhácđãxảyrađốivớinhiềudântộccaoquý,xóamấtgiấykhai
sinhcủacácdântộcấy.Tấtcảnhữngvụhànhhung,sáthạidântộcngàynay
đềuxuấtpháttừvụchiachiếmnướcBaLan.VụchiachiếmnướcBaLan
mộtđịnhlýmàcácvụxâmphạmchínhtrịngàynaylànhữnghệluận.Từ
gầnmộtthếkỷnay,khôngcómộttênđộctài,mộttênphảnbộinàokhông
thôngqua,phêchuẩn,dựý,khôngsaimộtchữ
[180]
cáivănbảnphânchia
nướcBaLan.Khingườitanghiêncứuhồsơcáivụphảnbộihiệnđại,vụ
phảnbộinàylàvụđầutiên.HộiNghịViennethamkhảocáitộiácnàytrước
khihoàntấtcáitộiáccủanó.1772làtiếngkènxuachósăn,1815làtiệcbầy
chóchiaruộtthú.ĐólàbàinóithườngxuyêncủaFeuilly.Ngườicôngdân
nghèoấytựnhậnlàngườiđỡđầucủaCôngLývàCôngLýđãchoanhcái
phầnthưởnglàlàmchoanhtrởnêncaocả.Ấycũngbởilàtrongphápquyền
cócáiphầnvĩnhcửu.VarsoviekhôngthểlàTartare,cũngnhưVenisekhông
thểlàĐức.Cácvuachúamuốnlàmchođượcnhưvậychỉmấtcôngvàmất
danhdự.SớmhaymuộnTổQuốcbịdìmxuốngdướinướcsẽbịnổivàhiện
lênmặtnước.HyLạpvẫntrởlạilàHyLạp,ÝtrởlạilàÝ.Sựphảnkháng
củaphápquyềnchốnghànhđộngxúcphạmtồntạimãimãi?Tộicướpđoạt
mộtquốcgiakhôngcókỳhạnmiễntố.Nhữngvụcướpbóclừađảocaocấp
khôngcótươnglai.Ngườitakhôngthểxóadấuấncủamộtquốcgianhưcái
nhãnhiệucủamộtchiếckhăntay.
CourfeyraccómộtngườichamàmọingườigọilàôngDeCourfeyrac.
MộttrongnhữngtưtưởngsailầmcủagiaicấptưsảndướithờiQuânChủ
PhụcHưngvềvấnđềthếgiavàquýtộclàtinvàogiátrịcủacáitừ“De”.
Ngườitabiếtrằngcáitừ“De”ấykhôngcóýnghĩagì,nhưngnhữngtưsản
thờibáoLaMinerveđềcaocáitừ“De”ấy,đềcaoquáđếnnỗingườitatự
thấybắtbuộcphảigạtbỏnóđi.ÔngDeChauvelinbảongườitagọiông
ông Chauvelin, ông De Caumartin là ông Caumartin, ông Constant De
Rebecque là ông Benjamin Constant, ông De La De Lafayette là ông La
Lafayette.Courfeyrackhôngmuốnđichậmđằngsauvàtựgọimìnhgọnlỏn
làCourfeyrac.
VềCourfeyracchúngtôihầunhưcóthểnóithếthôi,cònvềcácmặtkhác
thìchỉcầnnóirằng:Courfeyracà?ThìxemTholomyèslàđủ.
Thậtvậy,Courfeyraccócáingônngữcủatuổitrẻmàngườitacóthểgọi
làcáiđẹpcủamaquáitrítuệ.Vềsauthìcáixinhđẹpấymấtđinhưcáixinh
đẹpcủahaichân,sẽtrởthànhanhtưsảnvàtrênbốnchânsẽtrởthànhcon
miu miu. Cái thứ trí tuệ ấy, những thế hệthanh niên của cái trường học,
nhữnglớptrẻtiếpnhaulớnlên,truyềnlạichonhau,traotaychonhau,gần
nhưlàýnguyện,chonênnhưchúngtôivừanói,mộtngườilạmớiđếnnăm
1828,nếungheCourfeyractưởnglàngheTholomyèsnăm1817.Chỉkhác
Courfeyraclàmộtthanhniêntrungthực.Dướicáivẻngoàigiốngnhaucủa
trítuệtrênbềmặt,sựkhácnhaugiữaTholomyèsvàCourfeyracrấtlớn.Con
ngườitiềmtàngbêntrongrấtkhácnhaugiữaanhthứnhấtvàanhthứhai.
TholomyèscómộtviênbiệnlývàởCourfeyraccómộthiệpsĩ.
Enjolraslàngườicầmđầu,Combeferrelàngườihướngđạo,Courfeyrac
làtrungtâm.Nhữngngườikhácthìchonhiềuánhsáng,Courfeyracthìtỏa
nhiềunhiệtlượng.Thựctếthìanhcótấtcảtínhchấtcủamộttrungtâm:Sự
tròntrịavàtínhtỏanhiệt.
Bahorelcómặttrongcuộchànhđộngđổmáuhồitháng6năm1822,nhân
dịpđámtangcủaanhthanhniênLallemand.Bahorellàmộtconngườivui
tínhnhưnglạikhóchơi,dũngcảm,tiêuphavôđộ,hoangphívàcókhirộng
rãi,bahoavàcókhihùnghồn,bạodạnvàcókhitrângtráo.Mộtbảnchất
quỷquáinhấtcóthểcóđược.Anhcónhữngchiếcáogilettáobạovànhững
quanđiểmđỏchót:Thíchhuyênnáotonghĩalàthíchgâygổ,càngthíchhơn
nữalànổiloạnvàtrênnổiloạnlàCáchMạng.Lúcnàoanhcũngsẵnsàng
đậpmộtmiếngkính,rồinạymộtviênđálátđường,rồilậtđổmộtChínhPhủ
đểxem hiệuquảra sao.Sinhviên nămthứ11.Anhđánhhơingànhluật,
nhưngkhônghọcluật.Châmngôncủaanhlà:Thầykiệnư?Khôngbaogiờ,
vàgiatrưnglàmộtcáibàncontrênđócómũvuông.Mỗikhianhđiqua
trườngluật,ítkhianhđinhưthếlắm,anhcàikíncáiáocổngoàicủaanh,
thờiđóchưacóáokhoácvàanhđềphònglâybệnh.Nhìncáicổngtrường
luậtanhbảo:Đẹplãoquá!Thấyôngkhoatrưởng,ôngDelvincourt,anhkêu:
Chaoôi!Cáiditíchđồsộnhỉ!Nhữngbàigiảngtrongtrườngđốivớianh
đềmụcđểlàmnhữngbàicachếgiễuvàcácgiáosưlànhữngmẫuđểbiếm
họa tốt. Anh chẳng làm gì, chỉ ngồi không ăn một món lợi tức khá to
3.000 francs. Bố mẹanh là những nôngdân mà anh đã tậpcho biết kính
trọngconmình.Anhnóivềbốmẹanh:“Cáccụlànôngdânchứkhôngphải
tưsản,vìthếcáccụcótríthôngminh".Bahorelvốntínhphùphiếm.Sống
tảnmạnởmấytiệmcàphê;bạnkhácthườngđếnđâuthìquenđếnđó,anh
thìkhôngcóthóiquen.Anhthơthẩnkhắpnơi.Langthanglàtínhngười,thơ
thẩn là tính người Paris. Thực chất anh sâu sắc và anh suy nghĩ lắm chứ
khôngnhưcáivẻngoàimàngườitathấy.Anhgiữmốiliênlạcgiữanhóm
bạncủaABCvàcácnhómkhácchưathànhhìnhrõrệt,nhưngsaunàysẽ
hiệnrõ.
Trongcáihộinghịcủacácđầutrẻnàycómộthộiviênđầuhói.HầuTước
D’Avaray,màvuaLouisXVIIIđãphongCôngTướcvìđãđỡchongàitrèo
lênmộtchiếcxeđộcmãngàyvuabỏnước,chuyệnrằngnăm1814,khivua
LouisXVIIIvềnướcvàlênbộởCalais,mộtngườiđếntrìnhvớivuamột
đơn.Vuahỏi:
—Ngươimuốnxingì?
—Tâubệhạ,mộtchứctrưởngtrạm.
—Tênngươilàgì?
—L’Aigle.
[181]
Vuacaumàynhìnchữkýtrênláđơnvàthấytênviếtthếnày:“Lesgle".
CáchviếtkhôngthânBonaparteấylàmvuacảmđộngvàngàibắtđầumỉm
cười.Ngườiđưađơnnóitiếp:
—Tâubệhạ,tổtiêncủahạthầnlàmộtquanhầutrôngcoichósănđược
ngườitamệnhdanhlàLesgueules.
[182]
Cáitênhiệuấyđãthànhtêncủahạ
thần.HạthầntênlàLesgueules,giảmâmtiếtđithànhLesglevàthoáihóa
thànhL’Aigle.
Câuchuyệnấylàmchovuacười.Saunàyvuabanchongườiấycáitrạm
Meaux
[183]
khôngbiếtcốýhayvôtình.
HộiviênđầuhóicủanhómlàconcủaôngLesglevàkýtênlàLègle(De
Meaux).Cácbạncủaanh đãgọitắtanhlàBossuet.Bossuetlàmộtthanh
niênvuitínhnhưngthườngkhônggặpmay.Sởtrườngcủaanhlàkhôngbao
giờthànhcôngtrongbấtcứviệcgì.Nhưngtráilạicáigìanhcũngcườicợt.
Haimươinhămtuổi,đầuanhđãhói.Chaanhcuốicùngđãtậuđượcmộtcái
nhàvàmộtcánhđồng,nhưngđứaconấyđãvộivãlàmmấttongcánhđồng
vàngôinhàấytrongmộtvụkinhdoanhthấtbại.Anhmấthếtchẳngcòngì.
Anhcókiếnthứcvàthôngminhnhưnganhthuanonmãi.Cáigìcũngbỏ
anh,cáigìcũnglừaanh.Cáianhxâydựnglênđổsậpxuốngđầuanh.Nếu
anhbổcủithìanhđứttay.Nếuanhcómộtcônhântìnhthìanhthấymình
bỗngnhiêncũngcómộtngườibạntrai.Lúcnàocũngcómộtđaukhổxảyra
choanh,vìthếmàanhhóaravui.Anhbảotôiởdướimộtmáinhàmàngói
luônluônrơi.Anhkhôngngạcnhiênvìđốivớianh,tainạnlàđiềudựkiến.
Anhnhìnmộtcáchthanhthảnnhữngcáikhôngmayxảyđếnvàmỉmcười
vớinhữngtrớtrêucủasốphậnnhưmộtngườiquennghenhữngđiềuđùa
dỡn.Anhnghèonhưngcáitúivuitínhcủaanhthìbaogiờcũngvợi.Anh
thườngphảitiêuđếnđồngcuốicùng.Khikhổnghèođếnnhàanh,anhchào
hỏimộtcáchthânmậtngườibạnquenấy,anhvỗvàobụngcácthảmhọa.
Anhquenthânvớivậnhạnđếnmứcgọinóvớicáitêncúngcơmcủanó:
“Chàoanh!AnhGuignon!"Nhữnggiàyvòcủasốphậnđãlàmchoanhhóa
thêmtháovát,đầysángkiến.Anhrấtnhiềumưumẹo.Anhkhôngcótiền,
nhưnganhvẫncócách,khianhmuốn“tiêuphágiời”mộtchuyến.Mộtlần
anhđãtiêutrongmộtđêmmộttrămfrancstrongmộtbữacơmđãimộtcôgái
tầm thường; khiến choanh trong giữa cuộc truy hoan ấynói lên một câu
đángghinhớ:“Hỡicôgáinămđồngvàng,hãycởigiầychota!”
[184]
Bossuet
khôngvộivàng,anhchậmrãitiếntớicáinghềluậtsưcủaanh.Anhđãhọc
theokiểuBahorel.ÍtkhiBossuetcóởnhà,nhiềukhianhsốnglangthang,
khiởnhàbạnnày,khiởnhàbạnkhác,thườnglàởnhàJoly.
Jolyhọc thuốcvàkém Bossuethaituổi. Jolylàanh bệnhtưởngtrẻ.
trườngy,anhhọclàmbệnhnhâncókếtquảhơnlàlàmthầythuốc.Mới23
tuổimàanhtưởnglàđãgiàhọmvàcảngàyanhchỉthèlưỡisoitronggương.
Anhkhẳngđịnhrằng con người cũng namchâmhóanhưmột cái kim
trongbuồnganh,anhđặtcáigiườnganhnằmđầuquayvềphươngNam
chânvềphươngBắc,đểchobanđêmsựtuầnhoàncủamáuanhkhôngbị
cảntrởbởiluồngtừtrườnglớncủatráiđất.Khicógiông,anhbấmtayxem
mạchđập.Tuyvậyanhvuinhộnhơntấtcả.Tấtcảnhữngđiềurắcrốitrái
ngượcấy: Trẻtrung,gàn dởmảnhkhảnh, vuinhộn,sốngchung vớinhau
mộtcáchhòathuận,tạonênmộtconngườikỳquặcmàdễưamànhữngbạn
anh,rấtphungphínhữngphụâmcócánh,gọilàJolllly.JeanProuvairebảo
anh:“MàycóthểbaylênvớibốnLđấy".
[185]
Jolycóthóiquenlấyđầugậy
gãimũi:Triệuchứngcủamộttrítuệtinhtường.
Tấtcảnhữngthanhniênrấtkhácnhauấy,màchúngtaphảinóiđếnmột
cáchnghiêmtúc,đềucóchungmộttínngưỡng:SựTiếnBộ.Tấtcảđều
concủaCáchMạngPháp.Nhữngngườivôtâmnhấttrongbọnhọ,khinhắc
đếnnăm89cũngtrởnêntrịnhtrọng.Chađẻcủahọtrướccóxuhướngôn
hòa,hoặcBảoHoàng,hoặctựdotínđiều;khônghềchi,cáiđóđãquarồi,
họmớilớnlên,khôngdínhdánggìđếnhọ.NguyênlýCáchMạngthuầntúy
chảy trong mạch máu họ. Họ gắn với Nhân Quyền bất khả xúc phạm
NhiệmVụtuyệtđối,khôngcómàusắcquáđộnào.
Giữanhữngtâmhồnsaymêấy,đầytintưởngấy,cómộtkẻhoàinghi.
Saohắnlạiởtrongđámngườiấyđược?Doliênhệ.Ngườihoàinghiấy
Grantaire.HắnthườngkýtheoR,theokiểuchơichữ.
[186]
Grantairekhông
tingìcả.Nhưnganhlàmộttrongnhữngsinhviênđãhọcđượcnhiềunhất
Paris.AnhbiếtcàphêngonnhấtlàởhiệucàphêLemblin,bànbillardtốt
nhấtởhiệucàphêVoltaire,bánhngongáiđẹpởquánErmitage,đạilộDu
Maine,gàmáighẹnấungonnhấtởhàngmụSaguet,cángonnhấtởcửaô
CunettevàrượuvangtrắngởcửaôCombatkhálắm.Tómlại,anhbiếttấtcả
nhữngchốnănchơi.Ngoàichuyệnđấmđá,nhậunhẹt,anhcònbiếtvàiđiệu
vũvàmêđánhgậy.Trênhếtlànátrượu.Ngườianhrấtxấutrai.Côthợgiầy
đẹp nhất thời ấy, Irma Boissy, bất bình về sự xấu xí của anh, đã phán:
“Grantairelàmộtsựvôlý".Nhưngvốnkhoáclác,Grantairekhônglấythế
làmđiều.Anhnhìnđămđămvàâuyếmtấtcảnhữngphụnữanhgặp,vớivẻ
nhưnói:“Nếutamuốnthìđượcngay”;anhtìmcáchlàmchobạnbètinrằng
anhđượcđôngđảophụnữhammuốn.TấtcảnhữngdanhtừDânQuyền,
Nhân Quyền, Khế Ước Xã Hội, Cách Mạng Pháp, Cộng Hòa, Dân Chủ,
NhânĐạo,VănMinh,TínNgưỡng, Tiến Hóa đối với Grantaire hình như
khôngcónghĩalýgì,chỉlàmchoanhmỉmcười.Hoàinghilàthứbệnhcòi
củatrítuệ,hoàinghikhôngđểchomộtýniệmnàonguyênvẹntrongđầuóc
anh.Anhmỉamaicuộcsống.Châmngôncủaanhlà:“Khôngcócáigì
chânlýngoàicốcrượuđầycủata".Anhcườicợttấtcảnhữnghysinhtrong
tất cả những đảng phái, cười người anh cũng như cười người cha, cười
RobespierreemcũngnhưLoizerolles.Anhkêu:“Họchếtthìđượcgìchứ!”
Anhnóivềcâythánhgiá:“Đólàmộtcáigiátreođượcviệc!”Điđêm,chơi
bời,phágiới,thườngsay sưa,anhthườnglàmchonhữngchànghaynghĩ
ngợikiakhóchịuvớicâuhátluônluônlặplại:“Tasaygáiđẹp,tathíchrượu
ngon".Theođiệu:HenriĐệTứMuônNăm.
Nhưngngườihoàinghiấylạicómộtcuồngtín,anhkhôngcuồngtín
mộtlýtưởng,mộtgiáolý,mộtnghệthuật,mộtkhoahọc;anhcuồngtínmột
conngười; conngườiấyEnjolras. Grantairephục,yêu, sùngbáiEnjolras.
Người hoài nghi, vô tổ chức ấy gắn bó cực đoan nhất. Enjolras cám dỗ
Grantairebằngcáigì?Bằnglýluậnchăng?Không!Bằngtínhtình.Cũng
mộthiệntượngkháphổbiến.Cũngnhưquyluậtmàusắcbổsung.Cáigìta
thiếuắtta thèm. Aiyêumêánh sáng bằng ngườimù.Côgái lùn mêanh
quânnhạctrưởngcaolênhkhênh.Concóclúcnàocũngngướcmắtnhìntrời
cao; để làm gì? Để nhìn con chim bay. Hoài nghi bò lết trong người
GrantairechonênGrantairethíchnhìnđứctinbaylêncaovútởEnjolras.
AnhthấykhôngthểthiếuEnjolrasđược.Anhkhôngnhậnthấyrõ-vàcũng
khôngcầntìmhiểuvìsao-conngườitrongtrắng,lànhmạnhcươngquyết,
thẳngthắn,cứngrắn, ngây thơ ấy đã làm anh say mê. Tự nhiên anh mến
phụcconngườitráingượcvớianh.Nhữngtưtưởngmềmyếu,nghiêngngã,
rãrời,ốmo,vôhìnhcủaanhbámlấyEnjolrasnhưbámvàomộtcáixương
sống,dựavàocáixươngsốngấy.ĐứngcạnhEnjolrasthìGrantairelạitrở
thànhmộtconngười,mộtcátính.Tâmhồncủaanhcũngcóhainhântố
vẻmâuthuẫn:Vừamỉamaivừathânái.Trongcáivẻlạnhnhạtcủaanh
baonhiêutìnhcảmthiếttha.Lýtrícủaanhkhôngcầntintưởng,nhưngtâm
hồnanhkhôngthểthiếutìnhbạn.Thậtlàmộtsựtráingượclớn,vìtìnhyêu
lạilàtintưởng.BảntínhcủaGrantairelànhưvậy.Cónhữngconngườibẩm
sinhlàtrangsau,làphíasau,làmặttráicủamộtcáigìchính;nhưPollux,
Patrocle,Nisus,Eudamidas,Éphestion,Pechméja.
[187]
Họcầnphảidựavào
mộtkẻkhácmớisốngđược.Tênhọđitheovớimộttênkhác,tênhọđằng
trướccómộtchữvàhọkhôngcómộtcuộcđờiriêng.Đờihọlàmặttráicủa
một cuộc đời khác. Grantaire thuộc loại người ấy. Anh là mặt trái của
Enjolras.Hầunhưcóthểnóirằngnhữngmốitươngđắcbắtđầutừnhững
chữcái.Trongbảngchữcái,OvàPkhôngtáchrờinhauđược.Tacóthểtùy
ýđọcOvàPhayOrestevàPylade.
[188]
Grantairenhư là một vệ tinhcủa
Enjolras.Anh ởcùngvới nhómthanhniênấy.Anh sốngởđấyvàchỉưa
sốngởđấy;anhtheohọbấtcứởđâu.Thíchthúcủaanhlàluônluônnhìn
thấyhìnhbónghọđilạitrongcảnhtrờiquaytítcungthang.Ngườitacũng
chịuđựnganhvìanhvuitính.
Enjolras, con người đầy tin tưởng, khinh anh chàng hoài nghi ấy;
Enjolras, con người thanh đạm, khinh anh chàng say rượu ấy. Đối với
Grantaire,Enjolraschỉdànhmộtchúttìnhthươngbanơn.Grantairenhưmột
Pyladeépuổng.LúcnàocũngbịEnjolrasxuađuổi,gắtgỏng.Bịxuađi,anh
vẫntrởlại;lúcnàoanhcũngtấmtắccangợiEnjolras:“Chao!Photượng
cẩmthạch,đẹplàmsao!"
II
BOSSUETĐỌCVĂNTẾBLONDEAU
Mộtbuổitrưa,cũngcóquanhệvớinhữngsựviệckểtrướckianhưbạn
đọcsẽthấy,LaigleđangkhoáitrátựavàokhungcửatiệmcàphêMusain,để
mơmàng;anhgiốngmộtphotượngchốngđỡmáinhàđangđứngnghỉ;anh
chỉđỡcáimơmàngcủaanhthôi.AnhnhìnraquảngtrườngSaintMichel.
Đứngtựalưngcũnglàmộtcáchngủđứngmànhữngconngườimơmộngrất
ưa.LaiglethànhMeauxđangnghĩvớvẩnnhưngkhôngbùingùiđếnmột
chuyệnkhôngmayvừaxảyrachoanhhaihômtrướcởtrườngluật,nóđã
thayđổicảkếhoạchtươnglaicủaanh,tuyrằngkếhoạchấycũngcònrấtlờ
mờ.
Anhđangmơmàng,nhưngmộtchiếcxengựavẫnchạyquatrướcmặt
anhvàanhcũngtrôngthấynó.Haiconmắtmơhồcủaanhquatấmmàn
mộngnhìn thấymộtchiếcxehaibánhđitrênquảngtrường,đi từtừnhư
phânvânvôđịnh.Chiếcxeấymuốntìmai?Saolạiđibướcmộtnhưthế?
Anh nhìn vào trong xe. Trong xe, bên cạnh người đánh xe có một chàng
thanhniêntrướcmặtchàngcómộtcáitúito.Trênmặttúicómộtdòngchữ
đenlớnviếttrênmộttấmthiếpkhâuvàovải:“MariusPontmercy".
CáitênấylàmLaiglethayđiệubộ.Anhđứngthẳngdậyvàgọitongười
thanhniêntrongxe:
—ÔngMariusPontmercy!
Thấycóngườigọi,chiếcxedừnglại.
Ngườithanhniên,cũngcóvẻđangsuynghĩlunglắm,ngướcmắtlên
hỏi:
—Gì?
—ÔnglàMariusPontmercy?
—Chínhthế.
Laiglenóitiếp:
—Tôiđangtìmông.
—Lạnhỉ?-Mariushỏi.
Người thanh niên trên xe chính là Marius, anh vừa bỏ nhà ông ra đi;
ngườihỏianhđóbâygiờanhmớitrôngthấylầnthứnhất.
—Tôichưađượcquenông.
Laigletrảlời:
—Tôicũngvậy,tôikhôngbiếtông.
Mariustưởng làmộtanh hềnào,một anhchàngmuốn chộngườigiữa
phố;anhchaumàycaucóvìanhđangkhóchịusẵn.
Laiglevẫnbìnhthảnnóitiếp:
—Hômkiaanhkhôngđếnlớp?
—Hìnhnhưthế.
—Đúngrồicòngì.
—Anhcũnglàsinhviên?-Mariushỏi.
—Phải,cũngnhưanh,hômkiatôitìnhcờđếnlớp,anhcũngbiết,thỉnh
thoảngcaohứngngườitamớiđếnlớp.Giáosưđangđiểmdanh.Anhbiết
nhữnglúcấylàhọlolắm.Gọitênbalầnkhôngtrảlờilàhọxóatên.Thế
sáumươifrancsvứtxuốngbiển.
Mariusbắtđầuchúý.Laiglenóitiếp:
—BữađólãoBlondeauđiểmdanh.Anhbiếtlãochứ!Cáimũinhọnhoắt
vàranhmãnh!Lãokhoáitráđánhhơinhữnganhchàngvắngmặt.Hômấy
lãoquỷquyệtbắtđầungayvớichữP.tôikhôngđểýnghevìtôikhôngliên
cangìchữấy.Việcđiểmdanhtiếnhànhtrôichảy.Khôngxóasổđượcaicả
vìtoànthếgiớiđềucómặt.Blondeaubuồn.Tôinghĩthầm:ChàngBlondeau
yêudấuơi!Hômnayanhchẳngchặtđếncáiđầunhỏxíunàocả.Bỗngnhiên
BlondeaugọiđếntênMariusPontmercy.Chẳngaitrảlời,Blondeauhíhửng
gọitohơn:MariusPontmercyvàlãocầmlấycáibút.Anhnày,tôingheđộng
thiệntâm,tôinghĩ:Mộtanhchànglươngthiệnsắpbịgạchtên.Cầnchúý!
Anh tướng này chính là một con người không cần đúng giờ, đúng khắc.
Khôngphảimộtcậusinhviêngươngmẫu,chỉbiếthọc,họcmònđũngquần,
mộtcậuoắtconbẻmchữ,giỏikhoahọc,giỏivănchương,giỏigiáolý,giỏi
triếtlý,mộtconngườingungốc,màđànghoànggấpnếplàmtư,mỗigóc
ngườingồiởmộttrườngđạihọc.Đâychắclàmộtanhchànglườiđángkính,
biếtdạochơi,biếtnghỉngơi,biếtdạotheogái,biếttántỉnhvàcólẽbâygiờ
đangtáncôảcủamìnhcũngnên.Phảicứuanhchàngnày.ChoBlondeau
chết!Blondeauđãchấmcáingòibútđensìsìvìcảgạchtênvàolọmực
đưađiđưalạiconmắtcúvọnhìnkhắplớphọc,rồigọilầnthứba:Marius
Pontmercy!Tôitrảlời:Cómặt!Thếlàanhkhôngbịgạchtên.
Mariuscảmđộngnói:
—Anh!
Laiglenóithêm:
—Còntôithìbịxóasổ.
Mariusbảo:
—Tôikhônghiểuanhnóigì.
Laiglenóitiếp:
—Cógìrắcrốiđâu.Tôingồigầnbàncủagiáosư,đểkhigọitênthìtrả
lờinhanhvàcũngngồigầncửađểchuồnchochóng.Giáosưnhìntôichằm
chằm.BỗngnhiênlãotanhảysangchữL.chữđầutêncủatôi.TôiởMeaux
vàtênlàLaigle.
Mariusngắtlời:
—Laigle!Cáitênđẹpnhỉ.
—Vâng!LãoBlondeaugọiđếncáitênđẹpấy,lãohét:Laigle!Tôitrả
lời:Cómặt.LãoBlondeaubấygiờnhìntôivớicáivẻdịudàngcủaconhùm,
mỉmcườivàbảo:NếuanhlàPontmercythìanhkhôngphảilàLaigle.
[189]
Câuấychắccólàmphậtlònganhphầnnàonhưngđốivớitôithìnómớithật
làthảmhại.Nóicâuấyxong,lãogạchtêntôi.
Mariuskêu:
—Thưaanh!Tôiânhậnquá.
Laiglengắtlời:
—TrướchếttôimuốnxônghươngướpxáclãoBlondeau,bằngmấylời
catụng,coinhưlãochếtrồi.Chẳngcógìkhácđốivớiconngườigầynhư
quecủi,trắngbệch,lạnhngắt,cứngđờvàhôihámấy.Tôinói:«Erudimini
quijudicatisterram.»ĐâylàmồmảBlondeauđó,«bosdisciplinæ»
[190]
con
chócanhgác,ôngthầnđiểmdanh,thuởsinhthờingaythẳng,vuôngvắn,
đúngđắn,cứngrắn,lươngthiệnvàkhảố.ChúaTrờiđãgạchtênlãonhưđã
gạchtêntôi.
Mariusnóitiếp:
—Tôithậtbuồn…
—Anhbạntrẻơi!Anhnêncoiđólàmộtbàihọc.Vềsauthìđếnlớpcho
đều.
—Tôithànhthậtxinlỗianh.
—Anhđừnglàmchongườikhácbịgạchtênnữa.
—Tôilấylàmkhổtâm…
Laiglebỗngbậtcười:
—Tôithìlạirấtkhoáichí!Tôisắpphảilàmluậtsư.Bịgạchtênthế
thoát.Tôikhôngmàngnhữngvinhquangcủanghềấy.Tôikhôngphảibênh
vựcngườivợgóa,khôngphảicôngkíchtrẻmồcôi.Hếtáothụng,hếttậptự.
Thếlàtôiđượcxóatên.ÔngPontmercy,nhờôngđó.Tôimuốnđếnthăm
ôngmộtcáchlongtrọngđểcảmơnông.Ôngởđâuxinchobiết.
—Ởtrongxenày-Mariustrảlời.
Laiglevẫnbìnhtĩnh:
—Dấuhiệugiàusangđây.Thànhthựcmừngông.Đâylàmộtchỗởchín
nghìnfrancstiềntrọmộtnăm.
NgaylúcđóCourfeyracởtrongtiệmcàphêđira.Mariusbuồnbãmỉm
cười:
—Tôimớiởđâyđượchaigiờvàtôimuốntìmđườngdọnđi.Nhưngđó
làcảmộtđạisự.Tôikhôngbiếtđiđâubâygiờ.
CourfeyracmờiMarius:
—Thếmờiôngđếnđằngtôi.
Laiglenóixen:
—Đánglẽtôiđượcưutiênmời,nhưngtôilạikhôngcócái“đằngtôi”đó.
CourfeyracbảoLaigle:
—Imđi,Bossuet.
Mariusngạcnhiên:
—Bossuetà?HìnhnhưanhtênlàLaigle.
—Vâng,LaigleMeaux,theoẩndụlàBossuet,-Laigletrảlời.
Courfeyracleolênxe:
—Anhđánhxe,đếnkháchsạnPorteSaintJacques.
Vàngaychiềuhômấy,Mariuscóchỗởhẳnhoitrongmộtgianphòng
kháchsạnPorteSaintJacques,ngaybêncạnhCourfeyrac.
III
NHỮNGSỰNGẠCNHIÊNCỦAMARIUS
Quavàingàythôi,MariustrởthànhbạnthâncủaCourfeyrac.Thanhniên
là cái tuổi dễ thân và những vết thương mau hàn gắn. Ở với Courfeyrac,
Marius thấy thoải mái, trước nay anh chưa hề thấy dễ chịu như vậy.
CourfeyrackhônghỏigìMarius.Anhthấykhôngcầnthiếthỏigì.Đốivới
thanhniêncứnhìnmặtnhaulàhiểucả.Khôngcầnnói.Thậmchícóngười
bộclộtấtcảtrênvẻmặt.Trôngnhaulàhiểunhaurồi.
Tuyvậy,mộtbuổisángCourfeyracđộtngộthỏiMarius:
—À!Chínhkiếncủaanhthếnào?
Mariushầunhưcólấylàmphậtý.
Courfeyrachỏilại:
—Anhlàgì?
—DânchủBonaparte.
Courfeyracbảo:
—Thếralàmàuxamxámcủaconchuộtvừahếtsợ.
Ngày hôm sau Courfeyrac dẫnMariusđến tiệm cà phê Musainvàanh
mỉmcườinóithầmvớiMarius:“TôiphảigiớithiệuanhvớiCáchMạng”,
CourfeyracđưaMariusvàogianbuồngnhómbạncủaABC.Anhgiớithiệu
MariusvớicácđồngchíkhácbằngmộttiếnggiảndịnóikhekhẽmàMarius
khônghiểu:Mộthọctrò.
Mariusrơivàomộtcáitổongtrítuệ.Tuytínhítnóivàtrầmtĩnh,anh
cũngkhôngphảitayvừa.Xưanaysốngcôđơn,Mariusđãcóthóiquensuy
nghĩmộtmình,chỉthíchmìnhnóiriêngvớimình,vìvậyanhcũngengạirụt
rètrướcđámthanhniênmaumồmmaumiệngnày.Nhữngcáimớilạkhác
họlôikéoanhvàcũnglàmanhdaydứt.Tấtcảnhữngkhốiócphóngkhoáng
vàluônluônhoạtđộngấylàmchoýnghĩcủaanhquaycuồng;nhiềukhi
trongrốiloạn,nóbaykháxaanh,phảikhónhọclắmmớitìmlạiđượcmối;
cókhianhkhôngnhớlạiđượcmìnhnghĩgìnữa.Họbànluậnvớinhauvề
triếtlý,vănchương,nghệthuật,lịchsử,tínngưỡngmộtcáchrấtbấtngờ,
anhthoángthấynhữngkhíacạnhlạlùng,anhkhôngsắpxếpnhữngcáiđó
chonênanhtưởngnhưcònhỗnloạn.Khicắtđứtvớiôngvàtheochínhkiến
cha,anhchorằngtưtưởngcủaanhđãcómộtcơsởvữngchắc;bâygiờthì
anhngờngợrằnganhchưanắmđượcgì,anhlolắngvàkhôngdámtựthú
nhậnnhưvậy.Gócđộanhđứngđểnhìnsựvậtlạibắtđầudichuyển.Những
chântrờitưtưởngcủaanhhìnhnhưnghiêngngã,thậtlàmộtcuộcxáotrộn
lạlùng.Anhthấytronglònggầnnhưđaukhổ.
Đốivớinhữngngườithanhniênấy,hìnhnhưkhôngcócáigìmàhọcho
là“đãcốđịnh”.Vềbấtcứvấnđềnàoanhcũngnghethấynhữngcâunóilạ
lùnganhchưanghequennênlấylàmkhóchịu.
Mộttờquảngcáorạphátraomộtvởbikịchcổđiển,Bahorelkêulên:
—Đảđảothứbikịchcổđiểnthíchthúcủabọntưsản.
NhưngMariuslạithấyCombeferrenói:
—Anhlầmrồi!Bahorelạ.Bọntưsảnthíchkịchcổđiểnthìmặchọthích.
Bikịchcổđiểnvớinhữngnhânvậtmangtócgiảcũngcólýdotồntạicủa
nó,tôikhôngphảivìEschylemàphủnhậnnó.Tronggiớitựnhiêncónhững
giốngchưahoànthành,nhữngmẫuhìnhbắtchước;mộtcáimỏkhôngracái
mỏ,cánhkhôngracánh,vâychẳngravây,chânchẳngrachân,vớitiếngkêu
thảmthiếtlàmchongườitaphìcười,convịtđấy.Bêncạnhchimcógàvịt,
thìtạisaokhôngcóbikịchcổđiểnbêncạnhbikịchcổđiển.
Cũngcóhômtìnhcờ,MariusquaphốJeanJacquesRousseaucùngvới
EnjolrasvàCourfeyrac.CourfeyracnắmcánhtayMariusbảo:
—Chúý,đâylàphốPlâtrière,naycảitênlàphốJeanJacquesRousseau
vìkhoảngsáumươinămtrướcđâycómộtcáigiađìnhkỳdịđãởphốnày.
CáigiađìnhJeanJacquesvàThérèse.Thỉnhthoảnggiađìnhấysinhcon:
Thérèsethìchorađời,cònJeanJacquesthìchovàocônhiviện.
NhưngEnjolrascựCourfeyrac:
—KhôngđượcnóigìđếnJeanJacques.Conngườiấyđángphục.Ôngta
bỏconmình,phải,nhưngôngđãnhậnnhândânlàmcon.
KhôngmộtaitrongnhómthanhniênấynóitiếngHoàngĐế.ChỉcóJean
Prouvaire thỉnh thoảng gọi Napoléon; mọi ngườikhác đều gọi Bonaparte.
Enjolrasgọi:Buonaparte.
Mariuscóphầnngạcnhiên.Bướcđầucủasựhiểubiết.
[191]
IV
BUỒNGTRONGCỦATIỆMCÀPHÊMUSAIN
Một trong những buổi tranh luận giữa những người thanh niên ấy
Mariusvẫndự,cókhicũngcóýkiến,đãtácđộngrấtmạnhđếntinhthần
anh.
BuổitranhluậnấycũngởbuồngtrongtiệmcàphêMusain.Nhómbạn
củaABChômđócómặtgầnđôngđủcả.Ngọnđèndầuthắpsángtrưng.Họ
nóichuyệnnày,chuyệnkhác,ồnàonhưngkhôngsaysưa.TrừEnjolras
Mariusyênlặng,mỗingườiđềucóítnhiềudiễnthuyếtvuvơ.Nhữngcuộc
nóichuyệngiữađồngchíthườngcónhữnglúcồnàovôhạinhưvậy.Tranh
luậnmàcũngnhưtròđùalộnxộnthôi.Ngườitatranhcãi,ngườinóiđi,kẻ
nóilạibốnphía.Khôngcóngườiphụnữnàođượcvàotronggianbuồngấy,
trừLouison,chịrửabáttrongtiệm,thỉnhthoảngđiquabuồngtừchỗrửabát
sangnhàbếp.
Grantairesaymềmbahoalàmồncảmộtgócbuồng.Anhnóiphải,anh
nóitráiầmĩ.Anhthét:
—Takhát,hỡinhữngngườitrầngian,tanằmmơthấycáithùngrượu.
Heidelbergbịứmáunãolănravàtalàmộttrongmườihaiconđỉađểchích
máuhắn.Tamuốnuống.Tamuốnquêncuộcđời.Đờilàmộtchuyệnbịađặt
ghêtởm,aiđãđặtbàynóra.Chẳngđượcbaolâu,chẳngquýgiágì.Sống
chođượcphảibươuđầusứttrán.Đờilàmộtbứcphông,khôngcóđượcmấy
cảnh có thật. Hạnh phúc là một cái khung tranh cổ lỗ sơn có một mặt.
Ecclésiaste
[192]
nói:“Tấtcảlàphùphiếm!”.Tacũngnghĩnhưônglãonày,
cáiônglãocólẽkhôngcóthựcbaogiờ.Consốkhông,vìkhôngmuốntrần
truồng,đãkhoáccáiáophùphiếm.Ôi!Phùphiếm!Ngườikhoácchotấtcả
mọivậtnhữngtiếngthậtkêu.Cáixóbếpgọilàmộtphòngthínghiệm,
múamaylàmộtgiáosư,mộtanhchànglàmxiếcgócchợlàmộthuấnluyện
viênthểdục,mộtanhđấmbậylàmộtnhàquyềnthuật,mộtanhbánthuốc
nhàhóahọc,mộtanhcắttóclàmộtnghệsĩ,mộtanhxúcbùnlàmộtkiến
trúcsư,mộtthằngjockeylàmộtnhàthểthao,mộtconmọtđấtlàmộtcon
thanhlongtrùng.Phùphiếmcómặttrái,mặtphải;mặttráithìngu,đólàanh
dađenvớinhữngvòngnhẫn,hoathủytinh;mặttráithìngốc,đólànhàtriết
họcvớibộquầnáotã.Anhthứnhấtlàmtakhócthương,anhthứhailàmta
cườirộ.Cáimàngườitavẫngọilànhữngvinhdựvànhữngphẩmgiá,hay
làvinhdựvàphẩmgiánữa,thườnglàvànggiả.Bọnvuachúachơiđùavới
lòngkiêungạocủa con người. Caligula phong chomộtconngựalàmđại
thần,CharlesIIphongmộtmiếngthịtbòlàmhiệpsĩ.Anhhãysánhvaivới
đạithầnIncitatusvàtiểuNamTước“ThănBò”.Cònchângiátrịcủacon
ngườicũngchẳngđángquýgìhơn.Hãynghenhữnghàngxómlánggiềng
nóinhau.Trắngnóivềtrắngthậthungdữ;bônghuệmuốnvùidậpconbồ
câutrắng;mụ đilễdèbỉu mụ điváiđộcđịa hơn conrắnlục hay con hổ
mang xanh. Tiếc là tôi dốt quá, nếu không tôi có thể vạch ra một trăm
chuyện,nhưngtôichẳngbiếtgìcả.Chẳnghạntôivẫntinhkhôn.Hồitôi
họctròhọasĩGros,tôikhôngbôibácnhữngbứctranhnhỏmàđixoáytáo.
Rapinlàgiốngđực của Rapine.
[193]
Đấy là nói tôi. Còn các bạn thì cũng
chẳnghơngìtôi.Tôicóccầnnhữngđứctốtcủacácbạn,nhữngưuđiểm,
nhữngtínhưuviệtcủacácbạn.Mỗitínhtốtgắnliềnvớimộttínhxấu,cần
kiệmđitớihạtiện,rộngrãiđitớihoangphí,canđảmgầnvớitáotợn,mộ
đạoquácũnglàgiảdối.CáiáocủaDiogènethủngbaonhiêulỗthìtrongđạo
đứccóbấynhiêutínhxấu.Anhphụcai,kẻbịgiếthayngườigiết?Césarhay
Brutus. Thường người ta đứng về phía kẻ giết người. Brutus muôn năm!
Brutusđãgiết!Đạođứclàthế.Đạođức?Đồngý,nhưngcũnglàđiênrồ.
Nhữngvĩnhânấymangnhữngvếtbẩnlạkỳ.Brutus,ngườigiếtCésar,lại
mêmộtcáitượngtrẻcon.TượngđódonhàđiêukhắcHyLạpStrongylion
tạc,ngườicũngđãtạcmộtbứctượngnữkỵsĩgọilàChânĐẹp,Eucnemos
và Néron mang theo trong các cuộc hành trình của ông. Nhà điêu khắc
Strongylionchỉđểlạicóhaiphotượngấy,haiphotượngđãlàmchoBrutus
vàNéronhòahợpvớinhau.Brutusmêcáitượngnày,Néronmêcáitượng
kia.Lịchsửchỉlàmộtsựnhailại.Thếkỷnàyđánhcắpthếkỷkhác.Trận
Marengo sao chép trận Pydna. Trận Tolbiac của Clovis và Austerlitz của
Napoléongiốngnhaunhưhaigiọtmáu.Tôichẳngquýtrọngchiếnthắng.
Chẳng có gì ngớ ngẩn hơn là chiến thắng. Thuyết phục mới thực là vinh
quang.Nhưnganhhãythửchứngminhmộtcáigìxemcóđượckhôngnào?
Cácanhchỉmuốnthànhcông,ôi,tầmthườngbiếtbao!Cácanhchỉmuốn
thànhcông,ôi,bầntiệnbiếtbao!Thanôi!Bấtcứởđâucũnglàhưdanh
hènnhát.Tấtcảđềuphụctùng.Thắnglợi,cảngữphápnữa.«Sivoletusus»
(Nếumuốnthìdùng)nhưHoracenói.Tómlạitôikhinhrẻloàingười.Ta
đixuốngtừngphầnkhông?Cácanhmuốntôikínhphụccácdântộcư?Kính
phục dân tộc nào, theo ý các anh? Dân Athénien, những dân Paris thuở
trước,đãgiếtPhocionnhưColignycủatavànịnhnọtnhữngbạochúađến
mức Anacéphore bảo: Mùi nước đái của Pisistrate thu hút loài ong. Con
ngườivĩđạinhấtcủaHyLạptrongthờigian50nămlànhàngữpháphọc,bé
nhỏđếnmứcphảilấychìđụpvàođếgiầyđểkhỏibịgiócuốnđi.Trênquảng
trườngrộngnhấtcủaCorinthe,cómộtphotượngdoSilaniontạc,màPline
đãxếploại.ĐólàtượngÉpisthate.Épisthateđãlàmgì?Épisthateđãđặtra
cáimónvõngángchân.ThếlàtómtắtcảHyLạpvàvinhquang.Sangcác
dân tộc khác. Phục nướcAnhchăng? Phục nước Pháp chăng?Phụcnước
Pháp,tạisao?TạiParischăng?TôivừanóiýkiếncủatôivềAthénien.Phục
Anhchăng?VìLuânĐônư?TôighétCarthaginois.VảlạiLuânĐônlàthủ
đôcủaxahoa,cũnglàthủđôcủabầncùng.ChỉtrướccửanhàthờCharing
Cross,mỗinămcómộttrămngườichếtđói.Albionnhưthếđấy.Tôithêm
nữachođủ,tôiđãtrôngthấymộtcôgáiAnhmúavớimộtvànhhoahồng
đôikínhxanh.ThếlàmộtcáimặtlợnchonướcAnh.KhôngphụcJohnBull,
cóphụcngườianhemJonathankhông?Tôikhôngưalắmngườianhemchủ
nôấy.CắtcáikhẩuhiệuTimeismoney(thìgiờlàtiềnbạc)thìnướcAnh
còngì?CắtcáikhẩuhiệuCottonisking(bôngvảilàvua)thìnướcMỹcòn
gì?NướcĐứclàmáutrắng,nướcÝlàmậtđắng.CangợinướcNgachăng?
VoltairephụcnướcNga,VoltairephụccảTrungQuốc.Tôiđồngýlànước
Ngacónhữngcáiđẹpcủanó,chẳnghạncáichếđộđộcđoánmạnhcủanó.
Nhưngtôithươnghạinhữngkẻđộcđoán.Họcómộtsứckhỏemongmanh.
Alexismấtđầu,Pierrebịđâmchết,Paulphảithắtcổ,mộtPaulkhácbịxéo
chếtdướiđếgiầy,mấyIvansbịcắttiết,mộtlôNicolasvàBasilesbịđầuđộc.
RõrànglàcungđiệncủaNgaHoàngxấuxabẩnthỉuquá.Tấtcảcácdântộc
vănminhchỉbàyratrướcmắtcácnhàtưtưởngcácchitiết:Chiếntranh.
Chiếntranhvănminhđãsửdụngtriệtđểvàtổnghợptấtcảcácloạicướp
bóc,từlốicướpđườngcủadânTrabucairestrongnhữnghẻmnúiJaxađến
cáchăncắpcủangườiDaĐỏComanchestrongcáihẻmKhảNghi.Cácanh
sẽbảo:ChâuÂuvẫnhơnChâuÁchứ?TôiđồngýChâuÁlàtròđùa;nhưng
tôikhônghiểuvìlẽgìcácanhcườiôngDuLama,cácanh,nhữngdântộc
PhươngTây,đãđemnhữngcáirácrưởicủavuachúa,từcáiáolótmình
bẩncủaHoàngHậuIsabelleđếncáighếthủngđítcủaHoàngTháiTửlàm
thànhkiểucáchthờithượngvàthanhtân?Cácconngườiơi!Tôixinbảocác
ngài,thôiđi,ởBruxelles,cácngườiuốngnhiềubianhất,ởStockholmnhiều
rượumạnhnhấtởMadridănnhiềuchocolatnhất,ởAmsterdamnhiềurượu
đỗtươngnhất,ởLuânĐônnhiềurượuvangnhất,ởConstantinoplenhiều
phênhất,ởParisnhiềurượukhổngảinhất.Đấylàtấtcảnhữngđiềubổích
cầnbiết.NóitómlạithìParishơncả.ỞParisnhữngngườinhặtgiẻcũngtế
nhịnhưngườiSybarites.Diogènecólẽmuốnlàmộtngườinhặtgiẻởquảng
trườngMauberthơnlàmộtnhàtriếthọcởParis.Cácanhnênbiếtthêmrằng
những tiệm rượu của người nhặt giẻgọilàBibines; những tiệm nổi tiếng
nhấtlàLaCasserolevàL’Abattoir.Nàođâutấtcảcácquánrượu,quántrà,
tiệm ăn, rạp hát, các chai to, chai nhỏ, thùng lớn, thùng bé, Bibines của
nhữngngườinhặtgiẻvàlữquáncủacácvịquốcvươngPhươngĐông,tôi
chứngnhậnvớicácngàitôilàmộtgãănchơihưởnglạc,mỗibữaăncủatôi
ởtiệmRichardlà40xu,tôicầncónhữngtấmthảmBaTưsangtrọngđến
mứcHoàngHậuCléopâtretrôngthấyphảilănmìnhlõalồtrênđó.Nhưng
Cléopâtreởđâu?A!EmLouisonđấyư?Chàoem!
Thaothaobấttuyệt,Grantairetúylúy,đangbahoatrongcáigóccủaanh
ởbuồngtrongtiệmcàphêMusainvàkéotaychịrửabátđĩavừađiqua.
Bossuetgiơtayrađịnhbắtanhthôinói,nhưngGrantairelạicàngbahoa
hơn.
—ConphượnghoàngMeaux,bỏtayxuống.Cậuchẳnglàmcócgìđược
tôivớicáidángđiệuD’HippocratekhôngnhậnlễD’Artaxerce.Tớmiễncho
cậucáinhiệmvụcanmình.Vảlạimìnhđangbuồn.Cácanhmuốnmìnhnói
gì?Conngườixấulắm,conngườichẳngrahìnhthùgì.Conbươmbướm
vậthoànmỹ.Conngườilàphếphẩm.Chúađãnặnhỏngconvậtnày.Quần
chúnglàmộtmớxấuxachọnlọc.Kẻnàocũngkhốnnạnhết.Đànbàvầnvới
xấuxa.Phải,tôichánchường,lạithêmbuồnbã,thêmnhớnhung,uuất
tôicáu,tôigắt,tôingáp,tôingán,tôiđậptôi,tôiquấytôi.Chúa!Hãyxéođi!
Bossuetlạikêu:
—ImđithôiR.hoa!
Bossuetđangtranhluậnvớimộtnhómkhácvềmộtđiểmpháp luật
đangsalầyvàomộtcâuđầytiếnglóngTưPháp.
—Còntôi,tôichỉlàmộtnhàluậthọcnửamùa,giỏilắmlàmộtôngbiện
lýtàitử,tôikhẳngđịnhđiềunày:TheotậpquáncủaxứNormandvàodịplễ
Saint Michel, mỗi năm phải nộp cho lãnh chúa một món thuế nếu không
đượcmiễn,tấtcảmọingườivàmỗingười,nhữngchủsởhữu,nhữngkẻbị
tịchbiêndisản,vềtấtcảcáchợpđồng,trườngkỳtôtá,khếướcchothuê,
thếtậptàisản,hợpđồngvềtàisảncôngcộng,cầmđồthếsự.
Grantairengâmnga:
—Thếsựnhântìnhôia!
BêncạnhGrantairecómộtcáibànconvớimộttờgiấy,mộtlọmực,một
cái bút với hai ly rượu. Chắc chắn họ đang thai nghén một vở hài kịch.
Chuyệnlớnnàyphảibànnhỏvàhaicáiđầuđangchụmvàonhaulàmviệc:
—Hãychọntênnhânvật,khicótênnhânvật,sẽcóchủđề.
—Đúngrồi,đọcđi,mìnhghi.
—ÔngDorimon.
—Mộtlãosốngvềlợitức?
—Đúngrồi.
—CongáilãoCélestine.
—…tine.Gìnữa?
—ĐạitáSainval.
—Sainval,cổlắm.NêngọilàValsin.
Bêncạnhnhómkịchtácgiatậpsự,mộtnhómkhácthừalúcồnào,thầm
thìbànvớinhauchuẩnbịmộtcuộcđấukiếm.Mộtchànggià30tuổikhuyên
mộtgãtrẻ18vànóichoanhnàybiếtrõđốithủcủaanhlàai.
—Chà!Phảiđềphòngđấy!Mộtmũikiếmcừkhôiđấy.Đườngkiếmrất
gọn, tấn công mạnh, không có miếng trá đao nào thừa, cổ tay dẻo, hoa
nhanh,đánhnhưchớp,đỡtài,phảncôngchínhxác,hừ,thếmàlạicòncầm
kiếmtaytráinữachứ!
ỞgócđốilậpvớiGrantaire,JolyvàBahorelchơidominosvànóichuyện
nhânngãi,Jolybảo:
—Cậusướngnhé.Côảcủacậulúcnàocũngcười,
—Côtacườilàsailầmđấy.-Bahorelđáp-Nhântìnhcủatamàcười
sailầm,vìhọcườicũngnhưkhuyếnkhíchmìnhlừahọ.Thấyhọcườimình
chẳngcònhốihận,nếucôảbuồn,mìnhmớithấyáynáy.
—Đồbạcbẽo!Mộtphụnữlúcnàocũngcườilàrấtquý!Khôngbaogiờ
cóchuyệnxôxát.
—Đólàdocáihiệpướcchúngmìnhđãkývớinhau.Khilàmcuộcliên
minh thần thánh nhỏđó, chúng mìnhđã quy định biên giới của mỗibên,
khôngbênnàođượcvượtquá.PhíagióBắclàxứVaud,phíagióNamlàxứ
Gex.Dođómàcóhòabình.
—Hòabìnhlàhạnhphúcđangtiêuhóa.
—CòncậuJoly,rasaorồi,cuộcxíchmíchcủacậuvớiả…cậubiếtmình
nóiairồichứ?
—Côảvẫnlàmmàylàmmặtvớimìnhmộtcáchkiêntrì,ácđộc.
—Nhưngcậuvẫnlàgãtìnhnhânđángthươngcảmvìgầyguộc.
—Chaoôi!
—Ởđịavịcậuthìmìnhphớt,mặccôtađấy.
—Nóithìdễ.
—Làmcũngdễ.CóphảicôảtênlàMusichettakhông?
—Phải,úichà!CậuBahorelơi!Mộtcôảtuyệtvời,cókhiếuvănthơ,
chânnhỏ,tayxinh,ănmặcbảnh,nõnnà,tròntrịa,đôimắttìnhtứmơmộng.
Mìnhnhưsaynhưdại.
—Thếthìcậuạ,phảichiềucôtathôi,diệnsang,khéođiệubộ.Đếncửa
hàngStaubsắmmộtchiếcquầnlendabảnh.Ăntiềnđấy.
—Baonhiêu?-Grantairethét.
Ởgócthứbahọđangtranhluậnvềthơca.ThầnthoạiHyLạptranhchấp
vớithầnthoạiCatholique.CácthầnOlympeđượcJeanProuvairebảovệ,với
xuhướnglãngmạncủaanh.JeanProuvairechỉnhútnhátlúcnghỉngơi.Khi
đãbịkíchthích,thìanhhùnghồnvàtrongsựhưngphấncócáivuitươi.Lúc
ấy,JeanProuvairevừavuivẻvừatrữtình.
—Tachớcóchửirủathầnthánh.Cólẽthầnthánhvẫncònsống.Jupiter
vớitôikhôngphảiđãchết.Cácanhbảothầnthánhảomộng.Thếmàtrong
thiênnhiên,thiênnhiênnguyênvẹnnhưbâygiờ,khitấtcảnhữngảotưởng
đóđãbiếnmấtrồi,ngườitavẫncòntìmthấytấtcảnhữngthầnthoạilớn.Cái
núikiatrôngnhưmộtpháođài,nhưngọnVignemalechẳnghạn,vớiconmắt
tôi,vẫnlàcáimũcủathầnCybèle.AibảorằngthầnPanđêmđêmkhôngđến
thổivàothâncâyliễurỗngvàlấycácngóntaylầnlượtbịt,mởcáclỗtrên
thân cây. Vả tôi vẫn thấy phảng phất bóng dáng nàng Io trong cái thác
Pissevache.
[194]
Tronggóccuốicùnghọbànchínhtrị.Ngườitamạtsátcáihiếnchương
dovuabanbố.Combeferrebênhvựcyếuớt,cònCourfeyracthìđậptơibời.
ChẳngmaytrênbànlạicómộtbảnhiếnchươngcủaTouquet,Courfeyrac
nắmlấynóvàmồmthìthaothaolýlẽ,taythìvungvẩytờgiấy:
—Thứnhất,tôikhôngthíchcóvua.Dùchỉxétvềmặtkinhtế,tôicũng
khôngmuốncóvua.Vualàmộtkẻănbám.Vuakhôngphảilàmộtcủacho
không.Hãyngheđây:SựđắtđỏcủavuaChúa.KhivuaFrançoisIchết,quốc
tráicủavuanướcPháplàbamươingànlivres;khiLouisXIVbănghà,nợ
lêntớihaitỉsáutrămtriệuvớigiáhaimươitámlivresmộtmarc,nghĩa
theogiátiền1760vớisựtínhtoáncủaDesmarets,bốntỉnămtrămtriệu
theotiềnbâygiờlàmườihaitỉ.Thứhai,dùCombeferrekhôngvừaý,phải
nóirằngmộthiếnchươngdovuabanbốlàmộtthủđoạnvănminhkhông
tốt.Bảovệcáiquáđộ,làmêmdịubướcchuyểntiếp,làmnhẹbớtsựrung
chuyển,chuyểncảmộtdântộcmộtcáchyênlặngtừchếđộQuânChủsang
chếđộDânChủ,bằngnhữngcáiảotưởnglậphiếnnày,khôngcólýlẽnào
đángghéthơn.Không! Không! Đừng bao giờ đưa cho nhân dânmộtánh
sánggiảtạo.Cácnguyênlýtànlụi,vàngvọtđicáihầmtốilậphiếncủacác
anh.Không,khôngchothoáihóa,khôngcóthỏahiệpnàocả.Khôngcócái
gìdovuabanchodâncả.Trongtấtcảnhữngsựbanơnấy,đềucócáiđiều
khoản14.Taynàyđưacho,vuốtkianắmlại.Tôicươngquyếttừchốicái
hiếnchươngcủacácanh.Mộthiếnchươnglàmộtcáimặtnạ,ởdướilàdối
trá.Mộtdântộcthừanhậnmộthiếnchươnglàđãthoáivị.Dânquyềnchỉ
dânquyềnkhinótrọnvẹn.Không!Khônghiếnchươnggìcả.
Trờiđangmùađông,haikhúccủiđangcháytronglòsưởi.Cámdỗquá,
Courfeyrac không giữ tay nổi. Anh vò nát cái hiến chương Touquet tội
nghiệpvànémvàođốnglửa.Giấycháybùng.Combeferrenhưmộtnhàtriết
học,nhìncáikiệttáccủavuaLouisXVIIIcháyvàchỉnóivàilời:
—Hiếnchươnghóakiếpthànhngọnlửa.
Rồithìchếnhạo,châmbiếm,chơichữ,giễucợt,tấtcảcáigọilàvuinhộn
Pháp,làhàihướcAnh,cáithanhnhã,cáithôkệch,nhữnglýlẽchínhđáng,
nhữnglýlẽbậybạ,tấtcảnhữngtràngpháovangrộnràngtrongđốithoại,từ
mọichỗnổtunglênmộtlúc,chằngchịttrênđầumọingườinhưmộtcuộc
bùngnổvuivẻ.
V
CHÂNTRỜIMỞRỘNG
Nhữngsựvachạmcủacácđầuóctrẻvớinhaucócáituyệtlàkhôngthể
tiênđoánđượccáitialửavàướcphỏngcáiánhchớp.Cáigìsẽbùngralát
nữa.Khôngthểbiếtđược.Cáibậtcườixuấtpháttừsựcảmđộng.Giữakhi
đùacợtcáinghiêmtúclạicóthểhiệnra.Nhữngđộnglựcthúcđẩybậtratừ
mộtlời,mộttiếngngẫunhiên.Tàihùngbiệncủamỗingườingựtrị.Mộtlời
châmbiếmcóthểđưađếnnhữngsựbấtngờ.Đólànhữngcuộcthảoluận
nhữngbướcngoặtđộtngộtvàviễncảnhthayđổithìnhlình.Ngẫunhiên
ngườidàncảnhtrongnhữngcuộctranhluậnnày.
Trong những cuộc đấu khẩu ồn ào giữa Grantaire, Bahorel, Prouvaire,
Bossuet,CombeferrevàCourfeyrac,bỗngnhiênmộttưtưởngnghiêmchỉnh
xuấthiệnrấtlạlùng.
Khôngbiếtvìsaomộtlờinóiđộtngộttựnhiênđượcthốtra,nổibậtlên,
làmchomọingườichúý.Chẳngaibiếtđược,nhưchúngtôiđãnói.Đang
lúcồnào,BossuetkếtthúcmộtcâunóivớiCombeferrebằngcáingàylịch
sử.
—18thángsáu1815:Waterloo.
Marius đang ngồi cạnh một cốc nước, cằm tỳ vào bàn tay, khuỷu tay
chốngtrênmặtbàn.NghetiếngWaterlooanhbỗngbỏtayngẩngđầulên
nhìnchămchúbọnngườiđangtranhluận.
—Chúaơi!-Courfeyrackêu(lúcnàyTrờiôiđãquámốt).
—Consố18ấythậtkỳdịbuộctôiphảichúý.Consốđịnhmệnhcủa
Bonaparte.ĐặtchữLouistrướcsố18vàchữBrumairesausố18thìchúng
tađãtómtắtcảsốphậncủaconngườiấyvớicáiđặcđiểmđầyýnghĩanày
làsố18đặtsauthúcbáchsố18đặttrước.
[195]
Enjolras,từđầuvẫnyênlặngbỗngnóivớiCourfeyrac:
—Anhmuốnbảorằngđềntộitheosátngaytộiácphảikhông?
Marius đã rất xúc động vì bất ngờ thấy gợi đến Waterloo, khi đến cái
danhtừtộiácthìanhkhônggiữđượcbìnhtĩnhnữa.Anhđứngdậy,từtừđi
vềphíacáibảnđồnướcPháptreotrêntường,trênbảnđồởgócdướitrong
mộtôriêngcóvẽmộthònđảo.Mariusđểngóntaytrêncáiôriêngấy
nói:
—ĐảoCorse.MộthònđảonhỏđãlàmchonướcPhápthànhmộtnước
rấtlớn.
LờinóicủaMariusnhư mộtluồnggiólạnhvútqua.Mọingườingừng
hẳnlại.Ngườitacảmthấymộtviệcnghiêmtrọngsắpxảyra.Bahorelcãi
nhauvớiBossuet,địnhưỡnngườichoravẻnhưanhthườnglàm,cũngbỏý
địnhấyvàngồiyênđểlắngnghe.
Enjolras, không nhìn ai, con mắt xanh của chàng như đăm đăm nhìn
khônggian,trảlờiMarius:
—NướcPhápkhôngcầncóhònđảoCorsenàomớilớn.NướcPháplớn
vìlànướcPháp,«Quianominorleo.»
Mariuskhôngchịuchùnbước.AnhquayvềphíaEnjolrasvànhưrung
độngtừđáylòng,anhcấtcaotiếngnói:
—TôikhônghềcóýmuốnlàmgiảmgiátrịnướcPhápnhưngghéptên
NapoléonvớinướcPhápđâucóphảilàlàmxấunướcPháp.Cũngphảinói
rõýkiếncủatôi.Tôimớiđến,xalạvớicácanh,nhưngtôiphảithúthật
cácanhlàmtôingạcnhiên.Chúngtabànchuyệngì?Chúngtalàngườithế
nào?Cácanhlàngườithếnào.Taphảinóirõquanniệmcủachúngtavề
Hoàng Đế. Các anh gọi Buonaparte, đọc chữ u chẳng khác gì bọn Bảo
Hoàng. Cũng cần phải nói là ông tôi còn tệ hơn nữa, ông lão vẫn gọi:
Buonaparté.Tôivẫntưởngcácanhlànhữngngườithanhniên.Lònghăng
háicủacácanhởđâu?Vàcácanhhăngháivềcáigìchứ?Nếukhôngkhâm
phụcHoàngĐếthìkhâmphụcai?Cònđòigìhơnnữa?Nếumộtvĩnhânnhư
thếcònkhôngvừalòngcácanhthìcácanhcònmuốnvĩnhânnàokhácnữa?
HoàngĐếcótấtcả,HoàngĐếhoàntoàn.TrongócNgườichứađựngtoàn
bộkhảnăngcủaconngười.NgườilàmnhữngbộluậtnhưJustinien,đọcchỉ
dụnhưCésar,nhữnglờinóicủaNgườinhưchớpcủaPascallẫnsấmsétcủa
Tacite,Ngườilàmlịchsửvàviếtsử,thôngcáocủaNgườilànhữngbảnanh
hùngca,NgườiphốihợpconsốcủaNewtonvớimỹtừcủaMahomet.Người
để lại Phương Đông những lời nói hùng vĩ như Kim Tự Tháp, ở Tilsitt
Ngườidạychobọnđếvươngthếnàolàđườngbệ,ởHànLâmViệnKhoa
Học,NgườiđốiđápvớiLaplace,ởHộiĐồngQuốcGia,Ngườitranhcãivới
Merlin,Ngườilàmchohìnhhọccủangườinàyvàpháplýcủakẻkhác
mộtlinhhồn.Ngườilàpháplývớicácluậtgia,làtinhđẩuvớicácnhàthiên
vănhọc,nhưCromwell,khicóhaicâynếnsángthìthổibớtmộtcây,Người
cầnkiệmmặccảmộtcáinúmmàncửa.Ngườithấycả,biếtcả,nhưngvẫncó
mộtnụcườihồnnhiên,chấtphácbênnôiđứaconnhỏ.Đùngmộtcái,cả
ChâuÂuhãihùnglắngtainghetừngđạoquânrầmrộxônglên,từngbãiđại
bácchuyểnđộng,nhữngchiếccầuphaomọcdàiratrêncácmặtsông,những
đoànkỵbinhnhưmâycuộnphitronggiôngbão,tiếnghòla,tiếngkèntrống
vangdộicácngaivàngrungchuyển,bờcõicácquốcgiadiđộngtrênbản
đồ,người tanghetiếng mộtlưỡigươmthầnrút rakhỏivỏ, ngườitathấy
HoàngĐếđứnghiênnganggiữachântrời,bàntaysángrực,đôimắtchói
lòa,trongsấmchớp.NgườigiươnghaicánhrộnglàĐạiQuânvàĐộiCận
VệbáchchiếnvàlúcấyNgườilàvịThầnChiếnTranh.
Tấtcảmọingườiimlặng,Enjolrascúimặt.Nínlặngthìbaogiờcũng
vẻnhưlàđồngtìnhhoặclàbịdồnvàochântường.Mariushầunhưkhông
kịpthở,nóitiếphăngháihơn:
—Cácbạnơi!Chúngtaphảicôngbằng.Làđếquốccủamộtvịđếvương
nhưthế,thậtlàmộtsốphậnvinhquangchomộtdântộc,nhấtlàdântộcấy
lạilàdântộcPháp,dântộcđãđemthiêntưcủamìnhthêmvàothiêntưcủa
conngườiấy!Xuấthiệnlàtrịvì,tiếnlênlàchiếnthắng,mỗitrạmhànhquân
làmộtthủđô,đemlínhpháothủcủamìnhđặtlêncácngaivàng,rasắcdụ
chấmdứtnhữngtriềuđại,thayđổibộmặtcủaChâuÂutheobướcchânxung
kích,khicảnhcáothìtưởngnhưtaynắmchuôigươmcủaChúaTrời,trong
mộtngườimàlàcảAnnibal,CésarvàCharlemagne,làthầndâncủamột
nhânmỗibuổi bình minh đem lạimộttinchiếnthắng vang dội, lấytiếng
súngthầncôngđiệnInvalideslàmchuôngbáothức,némvàotrongánhsáng
chói lòa những tên muôn đời rực rỡ: Marengo, Arcole, Austerlitz, Iéna,
Wagram,luônluôntungnhữngchùmsaochiếnthắngtrênvòmtrờinghìn
thuở,làmchođếquốcPháphuyhoàngnhưđếquốcLaMã,làmộtđạicường
quốcvớimộtđạihùngquân,tungnhữngđộibinhhùngdũngđikhắptráiđất
như những conchim phượng hoàng từ đỉnh núi tung bay khắp nơi, chiến
thắng,làmbáchủ,chớpnhoángđánhgụcthiênhạ,làmmộtdântộcvàngson
rựcrỡvìvinhquang,đixuyênlịchsửvớitiếngkènvangrộncủamộtđội
nhạcthiênbinh,chinhphụcthếgiớihailần,bằngsứcmạnhchinhphục
ánhsángquangvinhthậtlàhùngvĩ.Còncáigìvĩđạihơn?
—Có!Tựdo-Combeferretrảlời.
ĐếnlượtMariuscúimặt.Cáitiếnggiảndị,lạnhlùngấyxuyênqualuồng
cảmhứnghùngtrángcủaMariusnhưmộtlưỡithépvàanhthấynhưcảcái
hứngkhởicủaanhtanbiếnđi.KhianhngẩngmặtlênthìCombeferrekhông
cònđấynữa.Combeferrehìnhnhưkhoáichíđãphángangchươngtụngcủa
Mariusnênbỏđi,cảnhữngngườikháccũngđitheoanh,trừEnjolras.Gian
buồngtrốngrỗng.CònmộtmìnhEnjolrasvớiMarius;anhnhìnMariusmột
cáchnghiêmnghị.Mariushìnhnhưđãtậptrunglạiđượcýnghĩ,cóvẻchưa
chịuthua;cònmộtchútsôinổitronglòng,Mariusđịnhbiếnthànhnhững
Tam Đoạn Luận để trả thù vào Enjolras, nhưng ngoài cầu thang bỗng
tiếngngườivừahátvừađiraphố.ĐólàCombeferre.Anhhát:
«NếuCésarchota
Vinhquangvàchinhchiến
Màbắttaphảixa
Mẹta,
ThìtasẽbảoCésar:
Trảngàingaivàngvàxetrận,
Mẹtatayêuhơn,tìnhtìnhtang!
Mẹtatayêuhơn.»
GiọnghátvừaâuyếmvừadữdộicủaCombeferrelàmchobàihátcómột
vẻhùngdũnglạlùng.Mariussuynghĩ,mắtnhìnlêntrầnnhàvàtựnhiên
nhắclại:Mẹta?
BỗngnhiênanhthấyEnjolrasnhẹnhàngđặttaytrênvaianh:
—CôngdânMarius,mẹtalàNướcCộngHòa.
VI
GIATÀICHẲNGCÓGÌ
[196]
Saubuổichiềuấy,Mariusthấytâmhồnlaychuyểnvàmộtmốibuồnu
ám.Cáicảmgiáccủaanhcólẽcũngnhưcủamặtđấtkhingườitalấylưỡi
sắtrạchrađểvùimộthạtthócgiống;mặtđấtnhưchỉcảmthấyvếtthương;
cáixaoxuyếnkhihạtgiốngnảymầmvàniềmvuikhicâylúanởbôngsau
nàymớiđến.
Mariuskhôngvui.Anhvừatìmđượcmộttínngưỡngchảlẽlạibỏngay
đi.Anhmuốncảquyếtlàkhông.Anhtựbảo,khôngnênhoàinghi,nhưng
anhvẫnthấybắtđầuhoàinghi,ởgiữahaitínngưỡng:Mộttínngưỡngchưa
thoát,mộttínngưỡngchưathành,thậtlàdaydứtkhóchịu;cáibónghoàng
hônấychỉnhữngtâmhồnnhưcondơithíchthú.ConmắtcủaMariusquen
nhìnthẳng,cầncóánhsángthựcsự.Cáihoàinghimậpmờlàmchoanhđau
khổ.Mặcdùanhmuốnđứngyênchỗcũ,giữnguyêntintưởngcũ,anhthấy
bắtbuộcphảitiếptục,phảitiến,phảinhậnxét,suynghĩphảiđixahơn.Sẽđi
đếnđâu?Anhlolắnglàsaukhiđãtiếnđượcbaonhiêubướcđếngầncha
anh,bâygiờanhlạiphảiđinhữngbướcraxa.Anhcàngnghĩ,càngthấybứt
rứt.Chung quanhanhnhư toànđèodốc.Anhkhôngđồngý vớiônganh,
cũngkhôngđồngývớicácbạnanh;đốivớiôngthìanhlàtànbạo,nhưng
đốivớibạn,họcoiônglàlạchậu,anhthấycôđơncảvềhaiphía:Phíađối
vớingườituổigiàvàphíađốivớingườituổitrẻ.Anhkhôngđếntiệmcàphê
Musainnữa.
Tronglúctâmhồnhoangmangnhưvậy,anhkhôngnghĩđếnnhữngvấn
đềthựctế của cuộc sốngnữa.Nhưngthựctế không để choaiquênmình
được,nótrởlạibấtngờvàanhchạmtránvớinó.
MộtbuổisángngườichủkháchsạnvàophòngMarius:
—ÔngCourfeyracđãnhậnbảođảmchoông.
—Phải.
—Nhưngtôicầntiền.
—ÔngbảoôngCourfeyracđếnchotôigặp.
Courfeyracđến,ngườichủkháchsạnđira.Mariusbâygiờmớinóivới
Courfeyrac điều mà anh trước kia chưa muốn nói: Là anh chẳng khác
ngườimộtthânmộtmình,khôngcóbàconhọhànggì.
—Thếrồianhsẽrathếnào?
—Tôichẳngbiết.
—Anhsẽlàmgì?
—Cũngchẳngbiếtnữa.
—Anhcótiềnkhông?
—Cómườilămfrancs.
—Cómuốnvaytiềntôikhông?
—Khôngbaogiờ.
—Anhcóbộáonàokhông?
—Đây.
—Anhcóđồvàngbạckhông?
—Mộtcáiđồnghồ.
—Bạc?
—Vàng,đây.
—Tôibiếtmộtngườibuônáoquầnsẽmuacáiáongoàivàmộtcáiquần
củaanh.
—Tốtlắm.
— Anh sẽ chỉ còn một cái quần, một gilet, một cái mũ và một cái áo
ngoài.
—Cònđôigiầyốngnữa.
—Ồ!Anhkhôngđiđấtà?Sangtrọngnhỉ!
—Thếcũngđủ.
—Cóngườithợđồnghồsẽmuachiếcđồnghồquảquítcủaanh.
—Tốt.
—Không,chưatốtđâu,sauđósẽlàmgì?
—Làmgìcũngđược,quýhồlàviệclươngthiện.
—AnhbiếttiếngAnhkhông?
—Không.
—TiếngĐức?
—Không.
—Thôiđược!
—Tạisao?
—Tôicómộtngườibạn,chủhiệusách,muốnlàmmộtthứbáchkhoatừ
điển, nếu biết tiếng Đức, tiếng Anh, anh có thể dịch cho hắn những mục
tiếngĐứchaytiếngAnh.Cũngchẳngđượcmấy,nhưngđủsống.
—TôisẽhọctiếngAnhvàtiếngĐức.
—Còntrongkhichờđợi?
—Chờđợithìtôigặmdầnbộquầnáovàchiếcđồnghồ.
Người buôn quần áo đến, mua bộ quần áo hai mươi francs. Mang cái
đồnghồđếnngườichữađồnghồ,hắnmuabốnmươinhămfrancs.
Mariuskhitrởvềkháchsạn,bảoCourfeyrac:
—Cũngkháđấy,vớimườilămfrancscủatôinữathếlàtámmươifrancs.
—Thếcònmónnợkháchsạn?-Courfeyracnhắc.
—Chết,mìnhquênbẵngđimất.
—Khốn!AnhănhếtnămfrancsthìhọcxongtiếngAnh,nămfrancsthì
họcxongtiếngĐức.Nhưthếhoặclàanhcótàingốnmộtngoạingữnhanh
quáhoặcmộtđồngtrămxuchậmquá.
BàGillenormandvốnlàmộtconngườikhátốttrongnhữnghoàncảnh
đaubuồn.BàđãlầnmòtìmrachỗởcủaMarius.Mộtbuổisáng,Marius
lớpvềthấybứcthưcủabàdìvàmóntiềnsáuchụcđồngpistoles,nghĩa
sáutrămfrancstiềnvàngtrongmộtcáihộpgắnxi.Mariusgửitrảlạibàdìsố
tiềnấykèmmộtbứcthưkínhcẩn,báovớidìanhlàanhđãcókếsinhsống
vàkiếmđủchidùng.Lúcấyanhcònđúngbafrancs.
BàdìkhôngnóigìvớiônglãoGillenormand,sợônglãocàngthêmbực
dọc.Ônglãođãchẳngbảorằngđừngcóainhắcđếncáithằngkhátmáuấy
haysao?
Mariuskhôngmuốnmangnợ,rờibỏkháchsạnPorteSaintJacques.
QUYỂNV
NGHÈOKHỔLẠIHÓAHAY
I
MARIUSTÚNGQUẪN
CuộcđờihóanênkhắcnghiệtđốivớiMarius.Gặmquầnáovàcáiđồng
hồchưathấmvàođâu,Mariuscònphảinuốtbaonhiêunhữngthứccayđắng
củađờianh.Thậtlàghêrợn:Ngàykhôngcócáiăn,đêmkhôngnhắmmắt,
tốikhôngđèn,lòkhônglửa,hàngtuầnkhôngcóviệclàm,tươnglaikhông
hyvọng,áoráchkhuỷu,cáimũnátlàmbọncongáichêcười;buổichiềuvề
nhàthìcửađóngvìthiếutiềnnhà,ngườigáccổngláoxược,anhchủquánvô
lễ,lánggiềngkhinhrẻ,mọithứnhụcnhã,phẩmgiátiêuma,bấtcứviệc
cũng phải nhận làm, chán ngán, chua cay, ê chề. Marius hiểu ngậm đắng
nuốt cay là thế nào, mà ngoài những cái cay đắng ấy thì nhiều khi cũng
chẳngcócơmcháogìmànuốtnữa.Giữacáituổimàngườithanhniêncầntự
trọng,vìcầnđượcyêu,Mariusthấymìnhbịchếgiễuvìráchrưới,thấymình
bịkhinhrẻvìnghèotúng.Giữatuổithanhniênđầykiêuhãnhnhiềukhianh
cúimặtnhìnđôigiầythủngvàanhphảichịunhữnghổthẹn,bấtcông,những
tủinhụcthấmthíacủanghèokhổ.Thậtlànhữngthửtháchtốtvàđángsợ
quađóngườihènyếutrởthànhxấuxa,nhưngngườicươngnghịtrởnêncao
cả.Sốmệnhnémconngườivàocáilòđunấymỗikhimuốncómộtthằng
đểucánghaymuốntạonênmộtbậcvĩnhân.
Trongnhữngcuộcvậtlộnnhỏbéthườngnảyranhữnghànhđộnglớnlao.
Cónhữngthứdũngcảmbềnbỉvàâmthầmbảovệtừngtấcđấttrongbóng
tốichốngvớisựđedọakhắcnghiệtcủatúngthiếuvàtaihọa.Thắnglợicao
cảvàhuyềnbí,khôngaihay,khôngtêntuổi,khôngkèntrống.Cuộcsống,
đaukhổ,côđơn,lạclõng,nghèođóilànhữngchiếntrườngsảnsinhraanh
hùng,nhữnganhhùngvôdanhcókhivĩđạihơnnhữnganhhùnglừnglẫy.
Nhữngconngườicươngnghịvàcaoquýđãđượcđàotạonhưvậy.Cảnhbần
cùngthườngnhưmẹghẻ,nhưngđôikhicũnglàmẹthật.Tâmtríconngười
trởnêndũngmãnhtrongtúngthiếu,cảnhbiđátlàmngườitakiêuhãnh,đau
khổnhưdòngsữamạnhnuôidưỡngnhữngtâmhồnlớnlao.
TrongcuộcđờicủaMarius,cómộtlúcanhphảitựquétlấycửaphòng,
phảimuamộtxuphomátBoriescủacôhànghoaquả,đợisẩmtốilẩnvào
hàng bánh mua một chiếc bánh mì, lén lét mang về cái gác xép như một
thằngăncắp.Đôikhitathấymộtanhthanhniênvụngvề,rụtrè,bựctứccắp
mấyquyểnsáchláchvàocửahàngthịtởgócphố,giữađámchịbếpgiễucợt
chenlấn;anhbướcvàocửahàng,nhấcmũđểlộcáitránđẫmmồhôi,kính
cẩnchàocácchịhàngthịtngơngác,chàoanhphathịt,hỏimuamộtmiếng
sườncừusáubảyxu,lấygiấybọcvàcắpvàonáchgiữahaiquyểnsáchrồi
bướcra.ChínhanhthanhniênấylàMarius.
Anhmangmiếngsườncừuấyvềtựnấuvàănđượcbangày:Ngàyđầuăn
thịt,ngàythứhaiănmỡ,ngàythứbagặmxương.BàdìGillenormandmấy
bậnmògửiđếnchoanhmóntiềnsáuchụcđồngpistoles,lầnnàoanhcũng
gửitrảlạivàbảorằnganhkhôngthiếugì.Anhhãycònđểtangchaanhkhi
sựchuyểnbiếnCáchMạngmàchúngtavừakểxảyratrongtưtưởnganh.
Từlúcấyanhkhôngrờibộquầnáođen.Nhưngquầnáolạibỏanhmàđi.
Đếnlúc,anhkhôngcóáongoài.Cáiquầncònmặctạmđược.Làmthếnào?
CólầnanhcũnggiúpđượcCourfeyracđôiviệc.Courfeyracchoanhmộtcái
áongoàicũ.Mariusnhờngườigáccổnglộnlại,mấtbamươixu,thếlàđược
mộtcáiáomới.Nhưngáolạimàuxanh,từđấyMariusđợitrờitốimớira
phốchoáothànhrađen.Muốnđểtangmãi,anhdùngđêmtốilàmmàutang.
Trong lúc ấy, anh được nhận làm luật sư. Anh lấy địa chỉ ở phòng
Courfeyracchoravẻ.Courfeyraccómộtcáitủsáchđựngmộtsốsáchluật;
tủsáchcóvẻđầyđủvìđượcbổsungvớimộtsốcuốntiểuthuyếtđãnát.Quy
chếcủanghềluậtsưbắtbuộcphảicómộttủsách.Thưtừcủaanhđềugửi
đếnchỗCourfeyrac.
Khianhlàmluậtsư,anhgửimộtbứcthưlạnhlùngnhưngkínhcẩncho
ông.LãoGillenormandtayrunruncầmthưmởđọcrồixélàmtư,vứtvào
sọt.HaibahômsaubàdìGillenormandnghethấyôngbốnóimộtmình
trongphòng,lãothỉnhthoảngcũngnóimộtmìnhnhưvậykhicóviệcgìxúc
động.BàGillenormandlắngtai,nghethấylãođangnói:
—NếumàykhônglàmộtthằngngốcthìmàyphảibiếtlàmộtNamTước
khôngthểđồngthờilàmộtluậtsư.
II
MARIUSNGHÈO
Nghèotúngcũngnhưmọicáikhác,lâudầnrồicũngchịuđượcvàcũng
quen.Cuốicùngrồicảnhnghèotúngcũngổnđịnh.Sốnglaylắt,nghĩalàheo
hắt,cằncỗinhưngvẫnlàsống.CuộcsốngcủaMariusđãđượcxếpđặtnhư
thếnày:Mariusđãquađượcmộtchút.Cầncù,canđảm,nhẫnnại,cương
quyết,anhđãkiếmđượcvàokhoảngbảytrămfrancsmộtnăm.Anhđãhọc
đượctiếngAnhvàtiếngĐức.NhờCourfeyracgiớithiệuvớingườibánsách,
Marius có vai trò khiêm tốn là người hữu ích trong ngành “văn học thư
quán" ấy. Việc làm cũng tạp nham: Viết quảng cáo, dịch báo, chú thích
nhữngtácphẩmxuấtbản,sưutầmtiểusử…Khihơnkhikémđổđồngbảy
trămfrancsmộtnăm.Sốngtạmđủ.Nhưthếnào?
Chúngtôixinnói:MariusởtrongcáinhànátGorbeau,mộtgianbuồng
tồitàn,khônglòsưởi,chỉcómộtvàithứđồgỗcầnthiếtmệnhdanhlàphòng
luậtsư,mộtnămthuêbamươifrancs.Nhữngđồgỗấylàcủaanh.Anhthuê
bamươifrancsmụtrôngnhàđểmụquétdọnbuồngvàsángsángchoanh
mộtítnướcnóng,mộtquảtrứngtươivàmộtxubánh.Trứngvớibánhấy
bữasángcủaanh.Mỗibữamấttừhaiđếnbốnxutùytrứngđắthayrẻ.Sáu
giờchiềuanhxuốngphốSaintJacquesăncơmchiềuởhàngcơmRousseau,
đốidiệncửahàngbántranhBassetphốMathurins.Anhkhôngănxúp.Anh
lấymộtđĩathịtsáuxu,nửađĩaraubaxuvàmộtmóntrángmiệngbaxu.
Thêmbaxunữathìcóbánhăntùythích.Nướclọcthayrượu.Khitrảtiền
quầycủabàRousseau,hồiđóbàtavẫnbéotốtvàcòncóvẻtươitắn,anh
chongườihầubànmộtxu,bàRousseaubệvệđằngsauquầychoanhmộtnụ
cười.Mấtmườisáuxuanhđượcmộtnụcườivàmộtbữaăn.
ỞcáihàngănRousseauấyngườitadốcnhiềunướcmàítrượu,cáihàng
ấylàmchođỡdạhơnlànolòng.Ngàynay,cáihàngcơmấykhôngcònnữa.
Chủhànglúcbấygiờđượctặngmộtcáidanhhiệukháđẹp:LãoRousseau
nước.
Sángănbốnxu,chiềuănmườisáuxu,mỗingàyMariusănmấthaimươi
xu,mộtnămlàbatrămsáumươinhămfrancs.Cộngvớibamươifrancstiền
nhà,bamươifrancschomụgiàtrươngnhàvàvàimónđồchitiêulặtvặt
thànhbốntrămnămmươifrancs,thìMariuscóchỗở,ănvàngườiquétdọn.
Quần áo ngoài mỗi năm may độ một trăm francs, quần áo lót năm mươi
francs, tiền giặt năm mươi francs, tất cả không quá sáu trăm năm mươi
francs.Cònthừanămmươifrancs.ThếlàMariusgiàurồi.Khibạncần,anh
cóthểchomượnmườifrancs.Courfeyraccólầnvayđượccủaanhsáumươi
francs.Còncủisưởi,vìbuồngkhôngcólòsưởinênMariusgiảmđượcmón
tiêuấy.Mariuscóhaibộquầnáo:Mộtbộcũmặcthườngngày,mộtbộmới
tinhdànhchonhữngbuổilongtrọng.Cảhaibộđềuđen.Anhchỉcóbacái
chemise:Mộtchiếcmặc,mộtchiếcđểtrongtủ,mộtchiếcởnhàthợgiặt.Khi
ráchnátthìlạimay.Chemisecủaanhthườngrách,nênbaogiờanhcũngcài
khuyáongoàilênđếntậncổ.
Muốnsốngtươinhưvậy,Mariusđãphảitrảiquanhữngnămdàigaygo,
khónhọc,cókhivấtvảlắmmớivượtnổi.Nhưngkhôngbaogiờanhchùn
bước.Anhđãchịuđựngmọithiếuthốn,khổcực.Anhđãlàmtấtcả,trừ
vaynợ.Anhcóthểtựhàolàkhôngbaogiờthiếuaimộtxu.Anhchorằng
mangnợlàbắtđầulàmnôlệ,anhtựbảolàchủnợcònghêhơnlàchủnô,
chủnôchỉlàchủcáithânthểcủamình,chủnợcótrongtaycảcáiphẩmgiá
conngườicủamìnhvàcóthểxúcphạmnó.Thàanhnhịnđóichứkhôngvay
nợ.Anhđãnhiềungàynhịnđói.Hiểurằngcùngcựcnàyliềnvớicùngcực
khác,rằngnếungườitakhôngcẩnthậnthìsựsasúttiềntàisẽđưađếnsựsa
đọavềtâmhồn,nênMariushếtsứcgiữgìnphẩmgiácủamình.Mộtlờinói,
mộtcửchỉlúckhácthìbiểulộsựkínhthìnhữnglúcnàyanhcholàhènhạ,
anhhếtsứctránh,anhngẩngcaođầulên.Anhkhônglàmgìphiêulưu
khôngmuốnlùi.Sắcmặtanhlúcnàocũngửngmộtmàuđỏnghiêmlạnh.
Anhrụtrèđếnmứcthànhranghiêmkhắc.Trongtấtcảnhữngthửtháchấy,
anh thấy như có một lực lượng bí mật, thầm kín nào đó trong lòng anh,
khuyếnkhích,nângđỡanh.Tâmhồnnângđỡxácthịt,cólúcnhưnhấcbổng
nólên.Chỉcóthứchimấylànângđượccáilồngnhốtmình.
TrongtâmkhảmcủaMarius,bêncạnhtênchaanh,cóghitênmộtngười
nữa: Thénardier. Bản chất nồng nhiệt và nghiêm túc, Marius coi cái tên
Thénardier,tênngườiđộitrưởngdũngcảmđãcứusốngđạitáchaanhgiữa
chiếntrườngWaterloo,trongkhóiđạn,nhưmộtcáitênrựcrỡhàoquang.
Anhkhôngbaogiờquêntênngườiđómỗikhitưởngnhớđếnchaanh,anh
kếthợphaicáitênđótrongsựngưỡngmộcủaanh.Mộttínngưỡng,haibàn
thờ: Bàn thờ lớn cho đại tá Pontmercy, bàn thờ nhỏ cho Thénardier. Biết
Thénardierđanglâm vào cảnh cùng khổ, lòng nhớ ơncủaanhcàngthấm
thía.MariusđếnMontfermeilđãbiếtngườichủhàngănsasút,vỡnợnhư
thếnào.Từngàyấy,anhlặnlộikhắpnơiđểtìmdấuvếtcủaThénardier,cố
tìmđếnchỗcùng cực tối tăm mà hắn đang chìm đắm. Anh đã lùng khắp
vùngấy:NàoChelles,nàoBondy,nàoGournay,nàoNogent,nàoLagny.Ba
nămrònganhtìmkiếmmàimiệt,dànhdụmđượcíttiềnlàtiêuvàoviệcđó
hết.ChẳngaichoanhbiếtđượctungtíchcủaThénardier.Ngườitangờhắn
đãđiranướcngoài.ChủnợcủahắncũnglùnghắnchẳngkémgìMariustuy
khôngthươngmếnbằng,nhưngcũngkhôngnắmđượchắn,Mariuscho
anhcólỗivàhầunhưtựtráchmìnhsaokhôngthànhcôngtrongcuộctìm
kiếmđó.Chaanhchỉđểlạichoanhcómộtmónnợduynhấtấy,anhquyết
trảchoxong,đólàmónnợdanhdự.Anhnghĩ:Vôlý!Khichatanằmhấp
hốigiữabãichiếntrường,Thénardierđãtìmđượcchatatrongkhóiđạnmịt
mùvàxốcchatalênvai,cứusốngchata,màThénardiercómangơngìcha
ta đâu! Còn bây giờ chịu ơn nặng với Thénardier như vậy mà sao ta lại
khôngtìmđượcraThénardiertrongchỗnghèokhổtốitămmàôngtacũng
đangchớivới,tìmđượcvàcứuôngtathoátkhỏicáichếtnhưôngtađãcứu
chata.Khôngthểthếđược,nhấtđịnhphảitìmchora.Marius,cóthểhysinh
đứtmộtcánhtayđểtìmthấyThénardier,đổcảmáuanhđểcứuThénardier
khỏi chỗ cùng khổ. Tìm thấy Thénardier, giúp đỡ Thénardier, nói với
Thénardier:“Ôngkhôngbiếttôinhưngtôi,tôibiếtông.Tôiđây,ôngmuốn
gìtôicũngxintuântheo",đólàcáiướcmơêmáinhấtmàcũnghuyhoàng
nhấtcủaMarius.
III
MARIUSTRƯỞNGTHÀNH
BấygiờMariushaimươituổi.Anhđãxarờiônganhbanăm.Quanhệ
giữahaingườikhôngcógìthayđổi,khôngainghĩđếnchuyệnhòahợp,đến
chuyệntìmgặpnhau.Vảlạigặpnhauđểlàmgì?Đểrồilạixungđộthay
sao?Aisẽthắngai?Mariuslàcáilọđồng,nhưnglãoGillenormandlàcái
bìnhsắt.
NhưngphảinóilàMariuskhônghiểulòngônganh.Anhchorằngông
anhchưabaogiờyêuanh,cáiconngườicộclốc,phũphàng,cườicợt,luôn
mồmvăngtục,lahét,giậndữ,luônluôngiơgậychựcđánhngườita,chỉ
thể có cái cảm tìnhhời hợt và khắckhổ của những lão Gérontehài kịch.
Nhưng Marius lầm. Có nhữngngườicha không yêu con,không có người
ôngnàokhôngyêucháu.
Thực ra, như chúng tôi đã nói, lão Gillenormand yêu say mê Marius
nhưngyêutheocáilốicủalão:Vừayêuvừamắngmỏ,cókhiđánhđậpnữa.
Đứacháuđimất,lãothấytronglòngmộtlỗhổngtốiđen.Lãocấmkhôngai
đượcnóiđếnthằngcháuấy,nhưnglãolạitiếclàmọingườituânlệnhlão
triệtđểquá.LúcđầulãonghĩrằngcáithằngtínđồcủaBuonaparteấy,cái
thằngJacobins,cáithằngkhủngbố,cáithằng“sátnhânthángchín"ấysẽtrở
lại.Nhưng hếttuầnnày đếntuầnkhác, hếtthángnày đếnthángkhác, hết
nămnàyđếnnămkhác,lãoGillenormandthấtvọngthấycáithằngkhátmáu
khôngtrởvề.Lãobảo:“Tacũngkhôngthểnàokhôngđuổinóđiđược”
lãotựhỏi:“Nếuphảilàmlạinhưthế,tacóđuổinónữakhông?”Lòngtựái
bảongaylão:Đuổi;nhưngcáiđầubạcphơcủalãolắcbảo:Không.Nhiều
lúclãothấychánnản.LãothiếuMarius.Ngườigiàcầnsựtrìumếnquấnquít
nhưcầnánhnắng.Sựtrìumếncũngnóngấm.Mặcdầubảnchấtlãovững
chãi,sựvắngmặtcủa Mariuscũnglàmlãothayđổitrong người.Lãothề
nhấtđịnhkhôngtựmìnhdịchđếncái“thằngnhãikỳquặc”ấy,nhưnglão
đaukhổ.Lãokhônghỏithămtintứccháu,nhưnglãoluônnghĩđếncháu.
Càng ngày lão càng sống riêng lẻ, xa mọi người, trong cái nhà ở xóm
Marais.Lãovẫnvuitínhvàvẫncộccằnnhưxưa,nhưngcáivuicủalão
cáigìcứngrắnbấtthườngnhưbêntrongcólẫnđaukhổ,giậndữvàmỗikhi
gắtgỏngxonglãolạichánnản,âmthầm.Thỉnhthoảnglãonói:“Hừ,nếu
thằngnhãiấymàvềđâythìphảixemcáitátcủata".
Cònbàdì,bànàycósuynghĩgìđâumàbiếtyêucholắm.Đốivớibà,
Mariuschỉcònlàmộtcáibóngđenmờmờ,bànghĩđếnconmèo,convẹt
màchắcbàcónuôi,nhiềuhơnlànghĩđếnMarius.
MốiđaubuồnkínđáocủalãoGillenormandcàngtăngvìlãochấtchứa
bêntrong,khôngđểlộchoaibiếttígì.Nỗibuồncủalãonhưnhữngcái
màngườitamớichế,đốtluôncảkhói.Thỉnhthoảngcóngườiquantâmmột
cáchvôduyênnhắcđếnMariusvàhỏi:”Ôngcháucụbâygiờrasao,haybây
giờlàmgì?"Ônglãotưsảngiàấygặplúcđangbuồnthìthởdàimàtrảlời,
gặp lúc muốn ra vẻ vui thì vừa búng tay áo vừa nói: “Ngài Nam Tước
Pontmercyđanglàmthầycòthầykiệnởmộtxónàođấy".
Trongkhi ônglãohối tiếcthìMarius lạivuithích.Đốivới những con
ngườitốt,sựđaukhổlàmcholòngbớthờnoán.Anhnghĩđếnôngmàkhông
giận,nhưnganhđãquyếtđịnhkhôngnhậnmộtxunàocủaconngườiđãxử
tệvớichaanh.Cáiphẫnuấtlúcđầucủaanhđãdịuđichỉcònthếthôi.Hơn
nữa,anhthấyvuithíchtrongsựđaukhổvàmuốnđaukhổhơnnữa.Đaukhổ
vìchaanh.Anhthỏamãnvàthíchthúsốngkhamkhổnhưvậy.Anhvuivẻ,
tựnhủrằngthếlàcònítđây,rằngđólàmộtcáchchuộctộivànếukhông
chịuđaukhổnhưvậy,thìsaunàyanhsẽbịtrừngphạtcáchkhácvìanhđã
thờơbộibạcvớichaanh,mộtngườichanhưvậy.Khônglýnàochaanh
phảichịutấtcảđaukhổ,cònanhthìthảnhthơisungsướng.Việclàmcủa
anh,sựthiếuthốncủaanhthấmvàođâusovớicuộcđờianhdũngcủacha
anh?Chỉcómộtcáchgầngũiđượctâmhồncủachaanh,giốngchaanh,
dũngcảmchốngvớinghèokhổnhưchaanhđãanhdũngchốngkẻthù.Chắc
chaanhcũngđãnghĩnhưvậykhitrốilạichoanh:“Contôisẽxứngđáng".
Nhữnglờinóiấy,Mariusvẫnmangởtronglòng,tuyanhkhôngđeoởtrên
ngựccáibúttíchcủachaanhđãbịmất.
Cáingàyông anh đuổi anh,anhcònlà một đứa trẻ,bâygiờanh đã
ngườilớn.Anhcảmthấynhưthế.Sựnghèokhổđãgiúpíchchoanh.Nghèo
khổtrongtuổitrẻcócáitốtlàhướngtấtcảnghịlựcvàosựcốgắngvàlàm
chotâmhồnvươnlên.Nghèokhổbóctrầncuộcsốngvậtchấtratrướcmặt,
làmchongườitakhaokhátcuộcsốnglýtưởng.Ngườithanhniêngiàu
sẵntrămtròtiêukhiểnsangtrọngvàthôbỉ:Đuangựa,đisăn,nuôichóđẹp,
hútthuốclá,cờbạc,tiệctùngvàtấtcảnhữngcáikhácnữa,thỏathíchcái
phần thấp kém của tâm hồn và làm hại cái phần cao quý thanh tao. Anh
thanhniênnghèokhổkiếmbữaănđãnhọcnhằn,ănxongchỉcòncócáithú
mơmộng.AnhđidựnhữngcuộcgiảitrímàChúachokhôngphảimấttiền:
Anhnhìntrờixanh,khônggian,trông sao,ngắmhoa,nhìnnhữngđứatrẻ
thơ,nhìnloàingườitrongđócóanhđaukhổ,nhìnthiênnhiêntrongđóanh
đượcthảnhthơi.Nhìnmãinhânloạithấyđượclòngngười,nhìnmãithiên
nhiênthấyđượcChúa.Anhmơmộngvàcảmthấymìnhlớnlao,anhlại
mộngnữavàcảmthấylòngdạtdàotìnhcảm.Từcáiíchkỷcủangườiđau
khổanhtiếnlênchỗcảmthôngcủangườisuytưởng.Mộtmốitìnhcảmcao
quýnảynởtrongtâmhồnanh:Quênmìnhvàthươngxótmọingười.Anh
nghĩđếnnhữngthíchthúvôcùngmàthiênnhiêndànhcho,phungphícho
những tấm lòng rộng mở và không ban cho những tâm hồn khép kín
ngườitriệuphútinhthầnấyđâmrathươnghạinhữngkẻtriệuphútiềnbạc,
ánhsángtrànvàotrítuệđếnđâuthìcămhờntandầnđếnđấy.Vảlạianh
khổthậtkhông?Không.Cáicảnhnghèokhổcủamộtthanhniênkhôngbao
giờlàsựkhốnkhổđángthương,bấtcứmộtngườitraitrẻnàodùnghèokhổ
đếnđâu,vớithânthểcườngtráng,lànhmạnh,bướcchânnhanhnhẹn,cặp
mắttinhranh,dòngmáusôinổi,mớtócđennhánh,đôimámơnmởn,miệng
cườihồngtươi,hàmrăngtrắngngàcủaanh,cũnglàmchovịHoàngĐếgià
nuacằncỗiphảithèmthuồng.Mỗingàyanhmỗilàmviệcđểkiếmbữaăn
chongàyấy;bàntayanhcànglaođộngđểcóănchừngnàothìsốnglưng
anhcàngđứngthẳnglênkiêuhãnh,khốiócanhgiàuthêmtưtưởngchừng
ấy.Côngviệclàmxong,tâmhồnanhlạichơivơitrongnguồnvuivôtậncủa
thiênnhiên,lạimơtưởng,chiêmngưỡngnhữngcảnhđẹp,lòngvuikhôngtả
được.Chânanhbướctrongđaukhổ,khókhăn,trêngạchđá,trênchônggai,
cókhitrongbùnthối,nhưngđầuanhvươnlêntrongánhsáng.Anhcương
nghị, thanh thản, êm ái, dịu hiền, nghiêm nghị, thoải mái, dễ dàng, rộng
lượng.VàanhcảmtạChúađãbanchoanhhainguồnphongphúmàkẻgiàu
khôngcóđược:Laođộnglàmchoconngườitựdovàtưtưởnglàmchocon
ngườixứngđáng.
ĐólànhữngđiềuđãxảyrađốivớiMarius.Nóichođúng,anhcũnghơi
quátrầmtư.Từngàysinhkếcủaanhđãcóphầnchắcchắn,anhkhônglàm
hơnnữa,anhthấyrằngthiếuthốnmộtchútcũnghay,anhlàmítđiđểsuy
nghĩnhiềuhơn.Nghĩalàcónhữngkhicảngàyanhtưlự,trầmngâmđểtâm
hồnchìmđắmsaysưatrongcõimênhmôngcủanộitâm.Anhđãđặtvấnđề
đờianhnhưthếnày:Làmcôngviệccụthểítnhấtđểlàmnhữngviệcvôhình
nhiềunhất,nóicáchkháclàchỉdànhchocuộcđờithựctạivàigiờcòntấtcả
đểmơtưởngtrongvôtận.Anhchorằnganhkhôngthiếugìvàkhôngnhận
rarằngmơmộngkiểunhưvậychungquychỉlàmộthìnhthứclườibiếng,
rằnganhmớichỉkhắcphụcnhữngyêucầuđầutiêncủacuộcsống,đãmuốn
nghỉngơisớmquá.Nhưngđốivớitâmhồncươngnghịvàgiàutìnhcảmcủa
Marius,tìnhtrạngấychỉlàchốclátthôi,khigặpnhữngrắcrốitấtyếucủasố
mệnh,anhsẽtỉnhdậyngay.
Tuylàluậtsưanhkhôngbiệnhộchoaicả,cũngkhônglàmthầycung
thầycòchoainhưlãoGillenormandtưởng.Anhcònmãimơmộng.Gặpgỡ
bọnthầycò,ratòaán,tìmkháchhàng,anhchánnhữngviệcấylắm.Đểlàm
gì?Khôngcólýdogìđểthayđổicôngănviệclàmcả.Cáicửahàngsách
khôngtêntuổi kia đã choanhmộtviệclàm chắc chắn,mộtviệclàm nhẹ
nhàngmàanhcholàđủrồi.Mộttrongcácchủhiệusáchđãgiaocôngviệc
choMariuslàôngMagimel,ngỏýmuốnMariusđếnănởnhàôngta,ôngsẽ
cócôngviệcđềuđặnchoMariuslàmvàtrảmộtnghìnnămtrămfrancsmột
năm.Đànhlàtốt!Nhưngmấttựdo!Làmmộtanhlàmcông!Mộtvănsĩlàm
mướn!Mariusnghĩrằngnhậnlờithìđờisốngsẽđượckháhơnnhữngcũng
hènhơn,thêmnođủnhữngbớtphẩmgiá.Đemcáiđờinghèokhổtrọnvẹn
vàđẹpđẽmàđổilấymộtcuộcsốnglúngtúngxấuxa,khảố;tựanhưmột
ngườimùmàhóachột.Anhkhôngnhận.
Mariussốngcôđơn.Anhvốnthíchkhôngdínhlíuđếncáigìvàcũng
bịbấtngờ,bỡngỡ,anhquyếtđịnhkhônggianhậpnhómEnjolras.Nhưnghọ
vẫnlànhữngngườibạntốtsẵnsànggiúpđỡlẫnnhau.Màcũngcóthếthôi.
Mariuscóhaingườibạnthân:MộttrẻlàCourfeyrac,mộtgiàlàôngMabeuf.
Anh ưa ông Mabeuf hơn. Nhờ ông mà có sự biến đổi Cách Mạng trong
ngườianh,nhờôngmàanhbiếtvàyêuchaanh.AnhbảorằngMabeufđã
chữaanhkhỏibệnhthongmanh.
Cáiôngquảnlýnhàchungấyđãthựcsựcótácdụngquyếtđịnh.Tuy
nhiênôngcũng chỉ là conngườithừahànhbình thản, yên lặng,ýđồcủa
ThượngĐế. Nhưmộtcái đèncóngười mangđến,ông đãsoicho Marius
thấynhữngđiềuđómàôngkhôngngờ;ông làcáiđènchứkhôngphải
người cầm đèn. Còn sự biến đổi chính trị trong con người Marius ông
Mabeufkhôngthểhiểuđược,ôngcũngkhôngthểmuốnđượcnhưvậyvàlái
đinhưvậy.
SaunàytacòngặpôngMabeuf,chonêncũngcầnnóivàilờivềôngta.
IV
ÔNGMABEUF
CáingàyôngMabeufbảoMarius:“Chắcchắnlàtôitánthànhnhữngxu
hướngchínhtrị”,ôngđãnóithậtcáitâmtrạngấycủaông.Ôngbàngquan
vớitấtcảxuhướngchínhtrị,ôngtánthànhtấtcả,khôngphânbiệtgì,quýhồ
làôngđượcyêntĩnh,cũngnhưnhữngngườiHyLạpxưagọicácvịnữthần
Phẫn Nộ là những thần Euménides, nghĩa là những “nữ thần đẹp tốt
xinh”.CònxuhướngchínhtrịcủaôngMabeuflàyêusaymêcâycốivànhất
làyêusách.ÔngcũngcócáihậutốIste,khôngcónóthìkhôngaicóthể
sống được trong cái thời đại của ông, nhưng ông không phải là royaliste
(BảoHoàng)khôngphảilàbonapartiste(phíatheoNapoléon)khôngphải
chartiste (phái Hiến Chương), cũng không phải là orléaniste (phái Bảo
HoàngtheodònghọOrléans);ônglàbouquiniste.
[197]
Ôngkhônghiểuđượcvìsaoconngườitacóthểcămthùnhauvìnhững
chuyệnviểnvôngnhưlàHiếnChươngDânChủ,ChínhThống,QuânChủ,
CộngHòa…trongkhitrênđờicóbaonhiêuloàirêu,loàicỏ,loàicâyđểcho
ngườitangắmnghíavàbaonhiêusáchingấp2đếngấp32,màngườita
thểgiở.Nhưngôngluônmuốnlàmđượcviệccóích:Giữsáchnhưng
cũng đọc sách, là nhà thực vật học, nhưng vẫn làm vườn khi quen ông
Pontmercy,giữaôngvàôngđạitá,cómộtmốiđồngcảmvìôngPontmercy
chămcáccâyhoa,cònôngthìchămcáccâyquả.ÔngMabeufđãtrồngđược
nhữngcâylêgiồnghạtmàquảngonnhưlêSaintGermain;nhờôngphối
hợpcâymàđãtạođượcgiốngmậnmùahè.ÔngđilễChúavìưathíchsự
êmdịuhơnlàvìmộđạo,cũngbởivìyêunétmặtconngười,nhưngghét
tiếngồnàocủahọ,chỉcóởnhàthờôngmớithấyngườitậphọpđôngmàim
lặng.
HiểurằngphảicóchứcvụgìcủaNhàNước,ôngđãchọncáichứcvụ
quảnlýnhàthờ.Vàôngcũngkhôngbaogiờyêuđượcmộtngườiđàn
bằngmộtcủtulipe,haymộtngườiđànôngbằngmộtcâyElzévir.Ôngđã
quá sáu mươi tuổi từ lâu, khi có người hỏi ông: “Ông đã lấy vợ bao giờ
chưa?",“Tôiquênmấtrồi",ôngđáp.Cũngcóđôikhi-aichẳngcólúcước
mơnhưvậy - ông ước:“Giátagiàu có!" Ấykhôngphảilàlúc ông đang
nhòmmộtcôgáixinh,nhưlãoGillenormand,nhưnglàđangngắmmộtcuốn
sáchquýgiá.Ôngsốngmộtmình,cómộtngườiởgáigià.Ôngmắcbệnh
thốngphongtuynhẹ,khiôngngủnhữngngóntaygiàtêthấpcủaôngcòng
khoằmdướitấmchănôngđắp.Ôngđãsoạnvàinđượcmộtbộ“ThựcVật
VùngCauteretz”,vớinhữngtranhphụbảninmàukháđượcngườiđọcưa
thích,bảnkhắcđồngônggiữvàsáchtựôngbánlấy.Mộtngàyhaibalần
ngườiđếnkéochuôngnhàôngởphốMézièresđểmuasách.Mỗinămông
thu được hai ngàn francs cũng là gần tất cả gia tài của ông. Tuy nghèo,
nhưngvới thờigian,với sựkiêntrì,thắtlưng buộcbụng,ông đãtậphợp
đượcmộttủsáchquýđủloại.Ôngraphốbaogiờcũngcắptrongtaymột
quyểnsáchvàkhivềthườngcắphai.Chỗởcủaônggồmbốngianbuồng
tầngnềnvớimộtmảnhvườn.Vậttrangtríchỉcónhữngtranhbáchthảolồng
khung và những bức danh họa cổ. Nhìn thấy một thanh gươm, một khẩu
súnglàmôngđủlạnhtoátngười.Suốtđờiôngkhôngđếncạnhmộtcỗđại
bác,dùlàđạibáctrưngbàyởđiệnInvalides.Ôngcómộtbộmáytiêuhóa
bìnhthường,mộtngườianhlàchaxứ.Tócôngđãbạc,khôngcònrăngtrong
mồmvàtrongtrítuệ,ngườilúcnàocũngrunrun,giọngnóixứPicard,một
nụcườicủatrẻcon,ôngdễsợhãivàhiềnnhưmộtconcừugià.Ngoàiraông
khôngcóbạnbèkhôngcóchỗquennàokháctrongxãhộingườisống,trừ
mộtônglãobánsáchtênlàRoyolởcửaôSaintJacques.Ôngmơướcdu
nhậpgiốngcâychàmvàonướcPháp.Ngườiởgáigiàcủaôngcũnglàmột
loạingườingâythơnữa.Bàgiàấyvẫnlàcôgáiđồngtrinh.Conmèocủabà,
bàgọilàSultan,nócóthểmeomeobản“XinThương”củaAllegriởnhà
nguyệnSixtine,đủchiếmtấtcảtráitimbàvàthỏamãntấtcảyêucầutình
cảmcủabà.Tấtcảnhữngướcmơcủabàchưabaogiờvượtquáconmèocủa
bà.Bàcũngcórâunhưconmèođó.Tấtcảtựhàocủabàlàởcáimớ
chụpcủabà,lúcnàocũngtrắngtinh.Ngàychủnhậtđilễvề,bàkiểmđiểm
lạiquầnáodàibàmua,nhữngcáiáođãcắtnhưngchưabaogiờđưamay.Bà
biếtđọc.ÔngMabeufđãđặttênchobàlàmụPlutarque.
[198]
ÔngMabeufưaMarius,vìMariustrẻvàhiền,làmchotuổigiàcủaông
thêmấmápvàcáitínhnhútnhátcủaôngkhôngbịkinhđộng.Tuổitrẻ
tínhhiềndịuđốivớiônggiànhưánhnắngmàkhônggió.KhiMariusđã
ngợpcảlòngvềchiếncông,vinhquang,thuốcsúng,hànhquântớiluivàtất
cảnhữngtrậnđánhkỳdiệumàchaanhđãgiángvàbịtrảnhữngnhátkiếm
ghêgớmthìanhđếnthămôngMabeufvàôngMabeufkểchuyệnngườianh
hùngtrongviệctrồnghoa.
Ngườianhông,Linh Mục Mabeuf chết hồi 1830, tứcthìnhưkhiđêm
đến,cảchântrờitốisầmlạitrướcmắtông.Viênchưởngkhếcủaôngvỡnợ,
thếlàôngmấthếtcảmóntiềnmườinghìnfrancsgiatàicủaanhôngvàcủa
ônggóplại.Cách Mạng Tháng Bảy đưa ngành sách vàomộtcuộckhủng
hoảng.Trongthờikỳeohẹpkinhtế,sáchThựcVậtlàloạihàngngườitaít
muanhất.Tập“ThựcVậtVùngCauteretz"ếhẳn.Hàngtuầnkhôngcómột
kháchhàngmua.ĐôikhiôngMabeufrùngmìnhsungsướngnghethấytiếng
chuông.MụPlutarquebuồnbãbảo:“Thưaôngngườigánhnướcđấyạ”.Rốt
cuộc,mộthômôngMabeufrờicáiphốMézières,từchứcquảnlýnhàthờ,
bỏSaintSulpice,bánmộtphần,khôngphảisáchmànhữngbứchọacủaông
-cáimàôngthiếtthaíthơn-vàđếnởmộtcáinhàởđạilộMontparnasse.
Ôngcũngchỉởđấycóbathángvìhailýdo:Mộtlàcáitầngdướivàcái
vườnmộtthángphảitrảbatrămfrancs,màôngthìkhôngdámchiquáhai
trămvàokhoảntiềnthuênhà;hailànhàởgầntrườngbắnFatou,cảngày
nghetiếngsúngôngkhôngchịunổi.
Ôngdọnquyểnthựcvật,cácbảnkhắcđồng,cáctậpbáchthảosưutầm,
cáctậptàiliệuvàsáchvàđếnởgầnkhuSalpêtrière,trongmộtcáinhàtranh
ởlàngAusterlitz,tiềnnhànămmươiécumộtnăm.Nhàcóbabuồng,mộtcái
vườn,mộthàngrào,cógiếngnước.Nhândịpdọnnhànày,ôngbánhếtcảđồ
đạccủaông.Hômdọnđếnchỗởmớinày,ôngrấtvuivàchínhtayôngđóng
lêntườngnhữngchiếcđinhtreocácbảnkhắcvàcáctậpbáchthảo.Hômđó
cònthìgiờ,ôngcuốcvườnvà buổichiềuthấymụPlutarqueủrũ vànghĩ
ngợi,ôngvỗvai,mỉmcườibảo:“Áichà!Chúngtacócâychàmkiamà!”.
Chỉcóhaingườikhách,ônglãobánsáchởcổngSaintJacquesvàMarius,
đượctiếpởtúplềulàngAusterlitz,
[199]
cáitênquáhuyênnáolàmôngkhó
chịu.
Vảlại,nhưchúngtôivừamớichỉra,nhữngkhốiócquáđammêmộtđạo
đứchaymộtcuồngvọng,hoặccũngthườngcảhai,thìrấtkhóthấmnhững
chuyệnthựctếởđời.Cảsốphậncủahọ,họcũngkhôngđểýtới.Nhữngsự
chuyênchúấy,đẻramộttháiđộtiêucựcrấtgiốngnhưlàmộttriếtlýsống
nếulàcóýthức.Bóngxếdần,xuốngdầnnhưnướctrôiđi,rồingườitasụp
đổmàkhôngbiết.Cuốicùngthìngườitacũngthứctỉnh,nhưngmuộnmàng.
Trongkhichờđợi,ngườitahìnhnhưgiữtháiđộtrunglậptrongcuộcthách
thứcgiữahạnhphúccủahọvàtaihọacủahọ.Chínhbảnthânhọlàmónđặt
cược,thếmàhọlạithờơ.Chínhvìthếmàtrongkhitấtcảhyvọngtắtdần
trongcáibóngtốibaophủxungquanhông,ôngMabeufvẫnbìnhthản,cái
bìnhthảncóvẻngâyngônhưngrấtsâusắc.Nếpsốngtinhthầncủaôngđều
đặnnhưcáiquảlắcđồnghồ đung đưa; khi một ảo tưởng đã lên giây cái
đồnghồthìquảlắccứchạyrấtlâu,cảkhiảotưởngđãmất.Đồnghồkhông
đứnglạitứckhắckhingườitađánhmấtcáichìakhóa.
ÔngMabeufcónhữngsựgiảitríngâythơ,nhữnggiảitrírẻtiềnvàbất
ngờ,donhữngchuyệntìnhcờmangđến.MộthômmụPlutarqueđọcmột
quyểntruyệntrongmộtgócbuồng.Mụđọcto,ynhưđọctothìhiểuhơnấy.
Đọctotứclàkhẳngđịnhchomìnhlàmìnhđọcđây.Cónhữngngườiđọcrất
tonhưcamđoanvớimìnhnhữngđiềumìnhđangđọc.MụPlutarqueđang
đọcvới tấtcảcáinănglựcấycuốntruyện mụcầmtrên tay.ÔngMabeuf
nghelơđãng.
Đấylàchuyệnmộtsĩquankhinhkỵbinhvớimộtcôgái.MụPlutarque
đọcđếncâunày:“…ngườiyêuphậtývàsĩquanđầurồng”…
[200]
Rồimụ
ngừngđọcđểlaukính.
ÔngMabeufnhắclạinhonhỏ:
—Phậtvàrồng,đúngrồi,ngàyxưacómộtconrồng,từđáyhangcủa
phunlửarađốtcháycảtrời.Nhiềungôisaođãbịthiêucháy.Conquáivật
nàylạicóvuốtnhưvuốthổ.Phậtđãvàotronghangconrồngvàđãgiácngộ
đượcconquáivật.Mụđangđọcmộtquyểnsáchhayđấy,mụPlutarqueạ.
Chẳngcóchuyệnthầnthoạinàohayhơn.
Thếrồiôngđểtríôngchìmđắmtrongmộtgiấcmơêmái.
V
NGHÈO,LÁNGGIỀNGGẦNCỦAKHỔ
Mariuscónhiềucảmtìnhđốivớiônggiàchấtphácấy.Ônglãomỗingày
mộtthêmnghèotúngvàôngbắtđầulấylàmlạ,ngàycànglấylàmlạ,tuy
vậycũngchưabuồnphiền.MariusthỉnhthoảnggặpCourfeyracvàtìmđến
Mabeuf.Tuyvậymỗithángcũngđôilần.Mariusthíchđidạochơilâumột
mìnhở những đại lộ phía ngoài trung tâmthành phốhayởquảng trường
ChampDeMars,hayởnhữngđườngvắngngườivườnLuxembourg.Cókhi
cảbuổianhđứngngắmmộtcáivườnrau,nhữngluốngxàlách,đàngàbới
đốngphânhaynhìnmộtconngựakéoxenước.Ngườiquađườngaicũng
phảiđểýđếnanh,cóngườithấyanhkhảnghi,códángđentối.Chỉlàmột
chàngthanhniênnghèođứngvơvẩnđóthôi.
MộthômdạochơinhưvậyanhtìmthấycănnhàGorbeau.Cáinhàhẻo
lánhvàrẻtiềnấyhợpvớianh,anhđếnđấyở.Nhữngngườicùngnhàchỉ
biếtanhlàôngMarius.Mộtvàivịtướngchỉhuycủachaanh,mộtvàibạncũ
củachaanhkhibiếtanhthìmờianhđếnchơi.Mariusnhậnlờingay,anh
khôngbỏlỡmộtdịpnàođểnhắcđếnchaanh;thỉnhthoảnganhđếnthămBá
TướcPajol,tướngBellavesne,tướngFririon,điệnInvalides,cũngcanhạcvà
khiêuvũvớihọ.Nhữngbuổitốiấy,Mariusmặcáomới;nhưnganhchỉđến
cácbuổidạhội,cácbuổivũấynhữngngàygiábuốtvìkhôngcótiềnđixe
vàchỉmuốnđếnvớiđôigiầybóngnhưgương.Anhthườngnói,giọngkhông
cógì chuachát:“Con ngườitanhư vậy,trongmột phòngkhách,khắp cả
ngườianhcóthểvấybùn,nhưngđôigiầythìchớ.Ởđây,muốnđượctiếp
đónniềmnở,chỉcầncómộtđiềuđừngđểaichê:Lươngtâmư?Không,đôi
giầy."
Khingườitamơmộngthìquêncảmọithứsaymê,trừcóchuyệnlòng
thôi.NhữngcơnsốtchínhtrịcủaMariusđãtanbiếntrongmơmàng.Những
ngàyCáchMạng1830đãlàmchoanhthỏamãn,anhdịuđivàcũnggiúp
vàođómộtphần.Anhvẫngiữnguyênxuhướngcủaanhnhưngnóêmdịu
đi.Nóichođúngthìanhcũngchẳngcònxuhướnggìrõrệt,chỉlàmộtthứ
cảmtìnhthôi.Anhchẳngởđảngpháinào,đảngpháicủaanhlàđảngnhân
loại.TrongnhânloạianhhướngvềnướcPháp,trongnướcPhápanhhướng
vềnhândân,trongnhândânanhthiênvềphụnữ.Tấtcảlòngthươngxótcủa
anhdànhchophụnữ.Anhưalýtưởnghơnhànhđộng,thíchmộtnhàthơ
hơnmộtanhhùng,phụcmộtquyểnsáchkiệttácnhưJobhơnmộtsựkiện
nhưMarengo.
Hơnnữa,saumộtngàytrầmtư,khianhtrởvềnhà,đidọccácđạilộnhìn
quanhữngcànhlá,anhthấykhônggianvôtận,nhữngánhsángkhôngtên,
vựcthẳm,bóngtối,huyềnbí,anhcảmthấytấtcảnhữnggìkhôngthuộcvề
conngườiđềuthậtlànhỏbé.Anhtin-vàcólẽđượcnhưthế-làanhđãđạt
tớisựthậtvềcuộcđờivàtriếthọccủaconngười,vàbâygiờanhchỉnhìn
trời,cáiduynhấtmàchânlýcóthểnhìnthấytừđáygiếng.Tuyvậyanhvẫn
xây dựng hết kế hoạch này đến mưu đồ khác, những kiến thiết này đến
nhữngdựđịnhtươnglaikhác.TrongtrạngtháimơmộngcủaMariusấy,nếu
conmắtnàocóthểnhìnđượcvàolònganhthìsẽbịchóilòabởicáitrong
sángcủatâmhồnấy.Thậtvậynếunhữngconmắtthịtcủachúngtacóthể
nhìnvàoýthứccủangườikhác,thìtacóthểđánhgiáđúngmộtconngười
quanhữngướcmơhơnlàquaýnghĩcủangườiấy.Trongsuynghĩcóýchí,
trongướcmơthìkhôngcó.Ướcmơ,điềurấthồnnhiênbaogiờcũngvẫngiữ
nguyênhìnhdạngcủatâmhồnta,cảtrongcáilớnlaovàtrongcáilýtưởng,
khôngcócáigìxuấtpháttrựctiếpvàchânthậtnhấttừđáylòngtahơn
nhữngkhaokháttựnhiên,khôngsuynghĩvàvôbiênvôtận,tớinhữngánh
sánghuyhoàngcủasốphận.Chínhởnhữngkhátvọngấyhơnlàởnhữngý
nghĩthậntrọng,cólýlẽvàhệthống,màngườitanhậnthứcđượcbảnlĩnh
củamỗingười.Ảovọngcủachúngtagiốngchúngtanhất.Mỗingườiước
mơcáikhôngbiếtđược,cáikhôngthểđược,theobảnchấtcủamình.
Vàokhoảnggiữanăm1831,mụgiàgiúpviệcquétdọnchoMariuskểvới
anh rằng người tasắp đuổi vợ chồng Jondrette, cái giađình nghèo khổ
ngaysátváchbuồngcủaanh.Mariushàngngàyvắngnhàtừsángđếntối
cũngkhônghayrằngcócáigiađìnhấylàhàngxómcủaanh.Anhhỏimụ
già:
—Saongườitalạiđuổihọ?
—Vìhọthiếutiềnnhà,họthiếuhaikỳrồi.
—Haikỳlàbaonhiêutiền?
—Haimươifrancs.
Mariuscóbamươifrancsđểdànhtrongôkéo.
—Nàybà,haimươifrancsđây,bàtrảtiềnnhàchohọvàchohọnăm
francs,nhớđừngbảolàcủatôi.
VI
NGƯỜITHAYCHÂN
TìnhcờcáitrungđoàncủatrungúyThéodulevềđóngởParis.Việcấy
làmchobàdìGillenormandnảyramộtsángkiếnthứhai.Lầntrướcbàđã
nghĩ ra việc nhờ Théodule theo dõi Marius, lần này bà âm mưu đem
ThéodulethếchânMarius.
Cầumayphòngkhingườiôngmuốncầnmộtgươngmặttrẻtrongnhà-
nhữngtiasángbìnhminhđôikhicũngêmáigiữacảnhhoangtànđổnát-
cũngnêncóMariuskhác.CôGillenormandnghĩ:Thếcũnghay,mộtsựđính
chínhnhưtrongcáccuốnsáchmìnhvẫnthấy;MariusxinđọclàThéodule.
Cũnglàcháucả,cháugọibằngôngcụthìcũnggầnnhưcháungoại,không
cóthằngcháuluậtsưthìcóthằngcháukhinhkỵbinhcũngchẳngsao.
MộtbuổisángkhiônglãoGillenormandđươngđọcmộttờbáo,hìnhnhư
làtờQuotidienne,bàcongáivàovànóivớigiọngêmáinhất,vìnóivềđứa
cháunuôngcủabà:
—Thưabố,sángnayThéodulesẽđếnthămvàchàobố.
—Théodule,aithế?
—Théodulecháugọilàôngcụđómà.
LãoGillenormandmớinhớra:
—À.
Rồilãolạiđọcbáo,màchẳngnghĩgìđếnngườicháuThéodulenàoấy
nữa;mỗikhiđọcbáo,lãothườnghaybựctức.Tờbáolãođangđọclàmộttờ
báoBảoHoàng-tấtnhiênrồi-đăngtinrằngngàyhômsausẽcómộtbuổi
họpcủasinhviêntrườngthuốcvàtrườngluậtởquảngtrườngPanthéon,vào
giữatrưa.SinhviênsẽthảoluậnvềvấnđềnhữngcỗpháocủađộiCảnhVệ
QuốcGia,bànvềmâuthuẫngiữaôngThượngThưBộBinhvà“ThànhĐội
DânQuân”vềvấnđềnhữngcỗsúngđạibácđặtởtrongsânđiệnLeLouvre.
Sinh viên phải thảo luận về vấn đề này. Cái tin như vậy đủ làm cho lão
Gillenormandnổinóng.
LãonghĩđếnMarius,Mariuscũnglàsinhviên,chắcMariuscũngsẽđến
“thảo luận" giữa trưa ở quảng trường Panthéon. Lão Gillenormand đang
tưởng tượng cái điều buồn bực ấy thì trung úy Théodule vào. Anh mặc
thườngphụckiểuthịdân,đểchovừamắtlão;bàcônhẹnhàngdẫncháuvào.
Chàngtrungúynghĩthầm:“Lãotrượngkhôngđặthếttiềnvàoquỹthựclợi
chungthân,thỉnhthoảnghóatrangnhưthếnàychovừaýlãocũngcókhi
lợi".
BàcôGillenormandcấtcaotiếng,nóivớibố:
—CháuThéodulecủabốđây.
VàbànóinhỏvớiThéodule:
—Cứtánthànhtấtnhé!
Rồibàtrởra.
TrungúyThéodulekhôngquencónhữngcuộc gặp gỡ trịnh trọng như
vậy,rụtrènói:
—Lạyôngạ.
Vàchào,bắtđầutheokiểunhàbinh,kếtthúctheokiểuthịdân.
—À,cháuđấyà,được,cháungồichơi,-lãoGillenormandnói.
Lãonóithếrồiquênphắtthằngcháukỵbinh.Théodulengồixuống,lão
Gillenormandđứnglên.Lãođiđilạilạitrongphòng,haitaybỏtúi,nóioang
oangmộtmình,nhữngngóntaybứtrứtluônluônmânmêhaichiếcđồnghồ
ởtronghaicáitúicon.
—Hừ,cáibọnnhãiranhấy!Cáingữấybànhọpnhauởquảngtrường
Panthéon!Bọnnhãinhéphômquahãycònômvúmẹ!Giábópmũichúng
thìsữalạitoàira!Thếmàngàymailạihọphộinghịthảoluậngiữatrưa.Thế
nàyrồi sẽđếnđâu? Sẽđếnđâu?Rõrànglàđếnvực thẳm.Đóbọn tháng
mườiđãđưachúngtađếnđó.Pháobinhnhândân!Bànvềpháobinhnhân
dân, ra giữa quảng trường thảo luận về những tiếng đì đẹt của quốc dân
quân!Bàn với ai? Chủ nghĩa Jacobins dẫn người tađến chỗấyđấy,thấy
không?Tôidámđánhcuộcmộttriệuđổimộtcọngráclàởđóchỉcóbọnđầu
trộmđuôicướp,bọnkhổsaimãnhạn.CộngHòavàtùkhổsaicũngnhưmũi
vớikhăn.Carnothỏi:“Mimuốntađiđâu?Quânphảnbội",Fouchéđáp:“Mi
muốnđiđâuthìđi,đồngu".ĐấybọnCộngHòalànhưthếđấy.
—Thưaôngđúngthế.
LãoGillenormandkhẽquayđầu,nhìnThéodulerồilạitiếp:
—NghĩđếncáithằngngốcđitheobọnCộngHòamàtức.Saolạibỏnhà
taomàđi?ĐểlàmmộttênCộngHòaà?Chào!DânchúngcóưagìcáiCộng
Hòaấy,dânchúngđứngđắn,dânchúngthừabiếtrằngbaogiờcũngcóvua,
dânchúngbiếtrằngdẫusaomìnhchỉlàdân,họthiếtgìcáithứCộngHòa
củachúngmày,đồngốc,nghechưa.Ghêtởmchưa!Cáitròchơiấy.Mêlão
Duchêne.
[201]
Liếcmắtđưatìnhchocáimáychém,đànvàhátdướibaolơn
của93,tamuốnphỉnhổvàocáibọnnhãiranhấy.Saochúngnónguxuẩn
thế!Chúngnóđềuđiđếnđấycả,khôngđứanàothoát.Chỉthởcáikhôngkhí
ngoàiđườnglàchúngmàyđủhóarồrồi.CáithếkỷXIXnàyrấtđộc.Thằng
nhãiconnàocũngđểcáikiểurâudêgiàấy,rồicholàmìnhghêlắm,rồi
chẳngkểgìcáithứchamẹgiànày.ThếlàCộngHòađấy,thếlàlãngmạn
đấy.Lãngmạnlàcáigì,anhhãybảohộtôilãngmạnlàcáigì?Tấtcảmọi
thứđiêncuồng.MộtnămtrướchọđổxôđixemkịchHernani.
[202]
Hernani
làcáithứkịchgìhử?Nhữngphảnđề,nhữngnguxuẩncũngkhôngphảiviết
bằng ngôn ngữcủa nước Phápnữa. Rồi thời đại này những chuyện cướp
đườngnhưthếđấy.
—Thưaông,ôngnóirấtphải-Théodulenóixenvào.
LãoGillenormandtiếp:
—ĐạibácởtrongsânViệnBảoTàng!Hừ!Thưađểlàmgì?ÔngSúng,
ôngđếnđấylàmgì!ĐểbắnvàotượngApollonBelvédèreà?Còncácông
thuốc súng thì có việc gì với nàng Vénus đời Médicis
[203]
chứ? Cái bọn
thanhniênngàynay,thậtlàquânkẻcướp.Cònaivônghĩalýbằngcáitên
Benjamin Constance của chúng! Cái bọn chúng không vô lại thì là ngốc!
Chúngtự làmchoxấu đi,quầnáo lôithôilốcthốc,khôngrahìnhngười,
trôngthấyphụnữthìmấtvía,vegáithìnhưvanxinlàmchocáccôảkhông
níncườiđược.Đúnglànhữngthằngmêgáithiểunão.Chẳngracáidángdấp
gìvàcũngnguđầnnhưnhaunênbổsungchonhau.Chúngluônmồmnhắc
nhữngtròchơichữcủaTiercelinvàPotier,khoácnhữngcáiáothùngthình
nhữngchiếcgiletcủamãphu,áochemisevảithô,nhữngquầndạthô,những
giầydathô,ngườilàmsaothìchiêmbaolàmvậy,lờiăntiếngnóicủachúng
cóthểlấyđểthaynhữngđếgiầytãcủachúng.Thếmàtấtcảcáibọnnhãi
ranhấylạilàmchínhtrị.Phảicấmhẳnkhôngchochúngnócóchínhkiến.
Chúng nó bịa đặt những lý thuyết này nọ, chúng muốn thay đổi xã hội,
chúngmuốntiêudiệtchếđộQuânChủ,chúngvứtbỏcảphápluật,chúng
đảolộntấtcảđầuxuốngđít,đítlênđầu,chothằnggáccổnglàmvua.Chúng
xôđẩycảChâuÂu,chúngmuốnnhàonặnlạitráiđất,mỗikhinhìntrộm
đượchaicáibắpchâncủanhữngảthợgiặtđangtrèolênxebòthìchúngcho
đólànhữnghạnhngộvềáitình.Chao!Marius,cáithằngkhốráchđihòhét
giữađường.Rồithảoluận,rồiquyếtnghịnhữngbiệnpháp,chúnggọinhững
cáiđólàbiệnpháp,quỷthầnơi!Cáihỗnđộncũngthấpbéđirồivàtrởthành
ngungốcrồi.Lãođãtừngthấyhỗnđộn,bâygiờlãothấytườngnátđây.Bọn
trẻ ranh thảo luậnvề đội cảnh vệ quốc dân quân, bọn mọi Ogibbewas
Cadodachescũngkhônglàmthế!Bọnmọirợtrầntruồngđộimũnhưquả
cầubông,mộtcáichùybuộcvàocẳng,cũngkhôngnguđộnnhưnhữngcậu
tútàiấy!Nhữngđồnhãiđáng4xu,mànào“xétrằng”nào“quyếtnghị”
thảoluận,cãilẽ!Trờisắpđổsụp,đếnlúctậnthếrồi!Cáitráiđấtkhốnkhổ
nàysắpchết.Phảicómộtcơnnấclên,chínhnướcPhápđươngthởcáihơi
thởdốccuốicùngấy.Thảoluận,cứthảoluậnnữađicácconạ.Chúngcòn
đọcbáodướivòmnhàhátOdéonthìchúngcònthảoluận.Chúngmấtmột
xuthôivàmấtcảlẽphải,mấtcảlươngtri,mấtcảlýtrí,tìnhcảm,cảtâm
hồn,mấtcảgiađình.Báochítoànlàđồthổtả,cảCờTrắng
[204]
nữa.Thựcra
MartainvillelàmộttênJacobins.Trờiơi!Marius,màycóthểđikhoekhoang
rằngmàyđãlàmchoôngmàythấtvọng.
—Thậtđúngquá.-Théodulenói.
TrongkhilãoGillenormandcònphảingừnglạiđểlấyhơi,chàngkhinh
kỵbinhlợidụngthờicơdõngdạcnóitiếp:
—Phảicấmhếttấtcảcáctờbáo,chỉđểMoniteurvàchỉchođọcmột
quyểnsách:quyểnNiênBiểuNhàBinh.
LãoGillenormandnóitiếp:
—CũngnhưcáithằngchaSieyèscủachúng.Giếtvuađểrồilàmmột
NguyênLãoNghịViện.Bọnchúngrồithếcả.Mày,tao,đồngchí,rồicuối
cùnglại:ThưangàiBáTước.NgàiBáTướctobằngcánhtay,bọnsátnhân
thángchín!NhàtriếthọcSieyès!Lãophảicôngbằngvớichínhmìnhđểnói
rằngchẳngbaogiờlãocoinhữngtriếthọccủatấtcảbọntriếtgiaấyhơncặp
kínhcủatênhềởTivoli.TađãthấytrênbếnMalaquaisbọnNguyênLão
NghịViệnmặcáokhoácnhungtímthêuong,vớinhữngcáimũkiểuHenri
IV.Thậtlàdịhợm.Cóthểnóiđólànhữngchúkhỉởtriềuđìnhcọp.Các
ngàicôngdânnày,lãotuyênbốcáitiếnbộcủacácanhlàđiêncuồng,nhân
đạocủacácanhlàmơmộng,CáchMạngcủacácanhlàtộilỗi,CộngHòa
củacácanhlàmộtconquáivật,nướcPhápnontrẻđồngtrinhcủacácanhtừ
nhàthổmàra.Dùcácanhlànhàbáo,lànhàkinhtế,nhàluậtpháp,nhàgìđi
nữa,dùcácanhcólàuthôngvềtựdo,bìnhđẳng,bácáihơncáilưỡimáy
chém,tacũngnóithẳngvàomặtcácanhnhưthế.Cácanhnghechưa.
Chàngtrungúyhôtolên:
—Chaoôi!Thậtlàtuyệt,thậtlàchânlýrựcrỡ.
LãoGillenormandbỗng dừng cánh tay đương ra bộ, quay lại nhìn vào
mắtchàngkhinhkỵbinhvànói:
—Anhlàmộtthằngngốc!
QUYỂNVI
HAINGÔISAOGẶPNHAU
I
BIẾMDANH:CÁCHHÌNHTHÀNHCỦATÊNTỘC
HỌ
Mariushồiấylàmộtchàngtraixinhđẹp,ngườitầmthước,tócdày
đennhánh,tráncaovàthôngminh,hailỗmũirộng,saysưa,vẻchânthật
bìnhtĩnh:Tấtcảdiệnmạotỏaramộttinhthầntựcao,trầmtưởngvàthơ
ngây.Trôngnghiêngthìđườngnétcủachàngtròntrịanhưngvẫnrắnrỏi.
Gương mặt chàng có cái dáng hiền dịu. Đức đã qua con đường Alsace
LorrainemàthấmvàovẻmặtPháp.Gươngmặtđókhôngmanggóccạnh,
khiếnngườitadễnhìnrangườiĐứcgiữanhữngngườiLaMãvàđócũng
điểmkhácnhaugiữagiốngsưtửvàgiốngphượnghoàng.Chàngđangởcái
mùađờimàtrítuệcủaconngườicósuynghĩgồmcảhaiphầnsâusắcvàthơ
ngây bằng nhau.Gặp việc quantrọng, chàng dễngớ người ra;nhưng khi
quayđượccáichìakhóagiảiquyết,thìchàngcóthểtrởthànhrấtcaosâu.Cử
chỉcủachàngdèdặt,lạnhlùng,lễphép,ítcởimở.Vìmiệngchàngrất
duyên,môithắmnhất,răngtrắngnhấtthiênhạ,chonênnụcườicủachàng
sửachữađượcvẻnghiêmnghịtrênmặt.Cólúccáinụcườisayđắmấy,phản
lạimộtcáchlạlùngvầngtrántrắngtrong.Mặtchàngnhỏ,nhưngcáinhìn
thậtlớn.
Trongthờikỳtúngthiếunhất,chàngthấymỗikhichàngđiqua,congái
ngoảnhlạinhìn,thếlàchàngrảobướcđinhanhhaytrốntránh,lòngtêtái;
chàngchorằnghọcườibộquầnáocũcủachàng;sựthựcthìnhữngcôgáiấy
nhìnchàngvìthấychàngxinhtraivàmơướcthầmtronglòng.Sựhiểulầm
thầmlặngvềnhữngcôquađườngxinhxắnấylàmchochànglạnhlùng,khó
tính;chàngkhôngđểýđếnmộtphụnữnàovìlẽrấtdễhiểulàchànglẩn
tránhtấtcả.Cuộcsốngấycứkéodàimãi,Courfeyracchochànglànguđộn.
Courfeyraccònbảochàng:“Thôimàyđừnglàmravẻmôphạmnữa(họ
đãbắtđầugọinhaumàytaobiểuhiệncủatìnhbạntrẻtrung).Taokhuyên
màybớtvùiđầuvàosáchvở,hãyngẩngnhìnbọncongáimộtchút,họcũng
cólắmcáihay,Mariusạ.Cứđỏmặtvàlẩntrốnhoàirồimàyđếnthànhđần
độnmất".
NhiềukhiCourfeyracgặpchàngchào:
—KínhchàoôngTuViệnTrưởng.
MỗikhiCourfeyracnóivớiMariustươngtựnhưthếthìMariustámngày
liềntránhkhônggặpmộtngườiđànbànào,trẻhaygiàcũngvậyvàcàng
tránhCourfeyrac.Nhưngdướigầmtrờimênhmông,cóhaingườiđànbà
Mariuskhôngtránhmặtvàcũngkhôngđểýtới.Đángranếuaibảođó
đànbàthìchắcMariusrấtngạcnhiên.Mộtngườilàmụgiàcórâuvẫnquét
dọnbuồngchàng-Courfeyracthườngnóiđùa:“Thấymụngườiởmangrâu
rồi,Mariuskhôngmangnữa"-NgườikialàmộtcôgáinhỏmàMariusgặp
luônnhưngkhôngnhìnbaogiờ.
Từhơnmộtnămnay,MariusthấytrongvườnLuxembourg,ởcáilốiđi
vắngvẻnhất,dọctheobờtườngKhuVườnƯơm,mộtngườiđànôngvàmột
côgáinhỏ,lúcnàocũngngồivớinhautrênmộtchiếcghếdàiởđầuđườngít
ngườiqualại,vềphíaphốOuest.MỗilầnđichơiởvườnLuxembourg,ngẫu
nhiên-sựngẫunhiêncủanhữngngườiđidạođểtrầmtư-màMariusbước
chânvàocáilốiđiấy,baogiờchàngcũnggặphaingườiđó.Ngườiđànông
trạcđộsáumươituổi,cóvẻbuồnrầuvànghiêmnghị,vớicáivócdángkhỏe
mạnh và mệt mỏi của con nhà lính đã giải ngũ; giá có đeo một cái huy
chươngthìMariustinchắclàmộtsĩquanvềhưu.Trôngôngravẻhiềnlành,
nhưngkhóđếngần,ôngkhôngđểmắtnhìnmộtaicả.Ôngmặcmộtcáiquần
xanh,mộtáodàixanh,độimộtcáimũrộngvành,lúcnàocũngnhưmớicả,
mộtcáicravateđenvàmộtcáichemisecủangườiQuaker
[205]
nghĩalàtrắng
toátnhưngbằngvảithô.Mộtcôảlẳnglơmộthômquađấynói:“Ônglão
góanàytrôngcũngsạchmắtđấy".Tócôngđãbạccả.
LầnđầutiênMariusgặpcôgáiđếncùngônggiàngồitrênchiếcghếquen
thuộccủahọthìcôbémớitrạcđộmườiba,mườibốntuổi,gầygầyđếnnỗi
trôngraxấu,vụngvề,chẳngcóývịgì,chỉcóđôimắthứahẹnsẽkháđẹp.
Nhưngđôimắt đó lúc nàocũngmởto nhìn không chútelệcho nên khó
chịu.Quầnáothìnửalàbàgià,nửalàtrẻcon,kiểuquầnáocủacongái
nhàtu,cáiáodàilenthômàuđen,maycắtvụng.Haingườicóvẻlàhaibố
con.
Hai ba hôm Marius để ý nhìn hai bố con người ấy, người bố tuy già
nhưngchưaravẻônglão,côcongáithìchưaravẻngườilớn.Vềsauchàng
không để ý đếnhọ nữa. Còn haingười đó thì hìnhnhư không trông thấy
Marius,họnói chuyện với nhau bìnhtĩnh,thảnnhiên.Cô bé thì cười nói
luônmồm,ônggiàítnói,thỉnhthoảngđămđămnhìncôbévớitấtcảlòng
trìumếnkhótảcủamộtngườicha.
Theothói quen,Mariusluôn luôndạochơi ởlốiđi ấy.Khônglần nào
chàngkhônggặphaichaconônggià.
Sựviệcdiễnrathếnày.
Mariusthườnghayđitừđầucáilốiđimàởcuốilốicóghếhọvẫnngồi.
Anhđisuốtdọclốiđó,quamặthọrồilạiquaytrởlạichođếnnơixuấtphát
vàcứthếlàmlại.Trongmỗicuộcđidạochơi,anhđiđilạilạinhưvậynăm
sáulầnvàmỗituầnanhđidạonămsáubận.Nhưngchưabaogiờanhvớihọ
traođổimộtlờichàohỏi.Nhânvậtấyvàngườicongái,mặcdùcóvẻtránh
conmắtmọingười,hoặcgiảchínhvìthếcũngnên,vẫnđượcnămsáusinh
viêntựnhiênchúý,nhữngsinhviênthỉnhthoảngđidạochơidọclốiKhu
Vườn Ươm, bọn chăm học thì sau buổi lên lớp, bọn khác thì sau cuộc
billard.Courfeyracởtrongsốnhữnganhhamchơi,cóquansáthọmộtđộ,
sauthấycôbéxấuxí,thìvộivàngvàcẩnthậnlảngđi.Anhchạytrốnnhư
ngườikỵsĩ,dừngtrướcđàđao,phónglạimộtcáitênchếgiễu.Courfeyrac
chúýcáiáodàiđencủacôbévàmáitócbạccủaônggià,nêngọicôgái
côLanoirevàônggiàlàôngLeblanc;
[206]
khôngaibiếttênhọhaichacon
ngườiấy,cáitênbiếmLanoirevàLeblancthànhratêncủahọ.Bọnsinhviên
bảonhau:“Ồ!ÔngLeblancđãđếnngồighếrồi".Mariuscũngthuậnmồm
gọiônggiàkhôngquenấylàôngLeblanc.
ChúngtôicũngtheohọgọiôngLeblancchotiệnkể.
Hầunhưhômnàocũngvậy,Mariusgặphọvàomộtgiờbấtdidịchởcái
ghếấy,suốtnămđầu.Chàngthấyônggiàngườicũngdễưa,nhưngcô
mặtmàykhómến.
II
ÁNHSÁNGĐÃĐẾN
[207]
Năm thứ hai, là lúc câu chuyện của chúng ta đến quãng này, tự nhiên
MariuskhôngđidạochơiởvườnLuxembourgnữa.Chàngcũngchẳngbiết
vìlẽgìcósựthayđổiấy.Sáuthángliềnchàngkhôngđểchântrêncáilốiđi
cũtrongvườn.Nhưngmộthôm,mộtbuổisánghètươiđẹpchànglạitớiđó.
Mariusthấylòngvuivẻtrướccảnhtrờitươiđẹp.Lòngchàngrộnrãnhững
tiếngchimhóttrêncànhvàtươisángnhưnhữngmảnhtrờixanhsaukẽlá.
Chàngtiếnthẳngđếnlối cũcủamình,đếncuốiđường,chànglạithấy,
cũngtrêncáighếcũ,haingườiquenthuộc.Đigầnđếnnơichàngnhận
vẫnônggiàấy,khôngthayđổigì,nhưngcôgáithìhìnhnhưkhôngphải
bénămtrước.Côgáibâygiờlàmộtcôgáilớnvàđẹp,cócáihìnhdángxinh
xắncủangườiđànbàmàvẫncònvẻthơngâycủatuổinhỏ,nàngđangởcái
tuổidậythìthoángqua,trongsáng:Cáituổimườilăm.Máitócnànghung
nâuđẹpvôcùngvớinhữngđườngvânvàngóngả,tránnàngtrắngnhưcẩm
thạch, má mơn mởn như cánh hồng, thắm nhạt và trắng mượt mà, miệng
xinhnởnụcườitrongsáng,giọngnóiêmnhưtiếngđàn,cáiđầuđánglàm
mẫu cho Raphaël vẽ Maria đặt trên cái cổ mà Jean Goujon ưng tạc cho
Vénus.Đểtăngthêmvẻhấpdẫnchobộmặtxinhtươiấy,cáimũikhôngđẹp
nhưngmàxinh,cáimũikhôngthẳng,khôngcong,khônggiốngmũingườiÝ
cũng chẳng giống mũi người Hy Lạp, cái mũi của người thiếu nữ thủ đô
thông minh, thanh tao,trong trẻo và không mẫu mực làmcho họa sĩ thất
vọngvànhàthơsaymê.
Khi Marius đi qua gần nàng,chàng không nhìn thấy mắt nàng, vì mắt
nàngluônluônnhìnxuống.Chàngchỉtrôngthấyhàngmihungnâukínđáo
và e lệ. Nhưng người thiếu nữ vẫn mỉm cười nghe ông già tóc bạc nói
chuyện;khônggìđẹpbằngnụcườikhiđôimắtelệnhìnxuống.Lúcđầu
Mariuschorằngthiếunữlàmộtcôcongáikháccủaônggià,chắchẳnlàchị
côbénămtrước.Nhưngtheothóiquenđidạo,Mariuslầnsaulạiđếngần
chiếcghế,chàngnhậnrõvẫnlàcôbénămtrước.Sáuthángqua,côgáinhỏ
đãthànhmộtthiếunữ,thếthôi.Chuyệncũngrấtthường.Cólúcnhững
gáinhỏnởbừngranhưnhữngđóahồng.Hômquacònlàtrẻcon,hômnay
đãlàmchongườitabốirối.Côgáikhôngnhữnglớnlên,cònduyêndáng
xinhđẹplênnữa.Tiếtthángtư,chỉcầnbahômlàmộtcáicâyphủđầyhoa,
sáuthángđủchocôkiakhoácmộtlốtđẹp.
Mộtđôikhicónhữngngườinghèokhổ,hènmọnbỗngnhiênnhưbừng
tỉnh,từnghèo hèn trở thành sangtrọng,tiêutiềnnhư nước, rộng rãi, huy
hoàng.Đólàvìhọđãlĩnhđượclợitức.Kỳlĩnhđếnhômqua.Côthiếunữ
nàycũngvậy.Côđãlĩnhđượckhoảnlụccánguyệtbổng.Khôngphảilà
nữsinhkýtúcvớicáimũnhungxù,cáiáolenthô,đôigiầyhọctròvàbàn
tayđỏnữa.Nàngđẹpravàlạithêmýnhị,ănmặcthanhnhã,sangmàgiản
dị,khôngkiểucách,nàngmặcmộtcáiáonhiễuđen,mộtcáiáokhoáccùng
mộtthứhàng,mũtrắngcũngbằngnhiễu.Đôigăngtrắngđểlộrõbàntay
búpmăng,đangmânmêmộtcáicándùbằngngàTrungHoa,đôigiàylụa
nhỏcheđôichânxinhxắn.Ngườinàngtỏamộtmùihươngtrẻtrungvàthấm
thía.Cònônggiàthìvẫnkhôngthayđổigì.
Lầnthứ hai, Marius đến gần nàng,ngườithiếunữ ngẩng mặt lên; mắt
nàngxanhthămthẳmnhưdatrời,nhưngtrongcáimàutrờixanhcheđậyđó
vẫncònánhcủatuổithơ.NàngthảnnhiênnhìnMariuscũngnhưnhìnđứa
béđangchạychơidướihàngcâysunghaychiếcbìnhcẩmthạchinbóngtrên
ghếnàngngồi;cònMariusthìvẫnbướcđithơthẩnnghĩđếnchuyệnkhác.
Chàngđiquanhưvậybốnnămlầnnữatrướcghếcủanàng,nhưngchẳnghề
quayđầunhìn.
Nhữngngàysau,chàngvẫndạochơiởvườnLuxembourg,vẫngặp“ông
bốvàcôgái”nhưngkhôngđểýđếnnữa.Chàngkhôngđểýđếnngườithiếu
nữđẹpbâygiờcũngnhưkhôngđểýđếncôgáinhỏxấutrướckia.Chàng
vẫntheothóiquenđigầnsátchiếcghế.
III
VÌMỘTNGÀYXUÂN
Một hôm trời ấm, vườn Luxembourg đầy bóng râm và ánh nắng, trời
trongvắtnhưcómộttoánthiênthầnđãrửasạchlúcsớmmai.Chimhótríu
ríttrong cànhcâydẻ. Mariusmởrộng tâmhồnchào đóncảnhvật, chàng
khôngtưlựgì,hồnnhiênhítthởvàtậnhưởngcuộcsống.Chàngđiquagần
chiếcghếquen.Thiếunữngẩngđầunhìnchàng,haicặpmắtgặpnhau.
Ánh mắt của thiếu nữ lần này ngụ ý gì? Marius không sao nói được.
Khôngngụýgìmàcũnglàtấtcả.Thậtlàmộttiachớplạlùng.Nàngcúi
mặt,cònchàngthuậnbướccứđi.Cặpmắtchàngvừathấykhôngphảilàcặp
mắtthơngâychấtpháccủa trẻ con, nhưng là một cái vực thẳm huyền
thoángmởrarồikhéplại.
Trongđờimỗithiếunữđềucómộtđôilầnđôimắtnhìnnhưvậy.Taihọa
chongườinàođứngđó.Cáikhóemắtđầutiêncủamộttâmhồncòntựtìm
mìnhấychẳngkhácgìánhbìnhminhtrêntrời,mộtcáigìchóilọivàbíẩn
đangdânglên.Khôngsaotảđượccáivẻquyếnrũnguyhiểmcủatiasáng
bấtngờvừarọitrênnhữngbóngtốiêmáiđángyêu,sứcquyếnrũcủamột
thứtìnhhômnaycònthơngâynhưngngàymaisẽsayđắm.Đólàmộtthứ
trìumếnmơhồ,ngẫunhiênnảynởvàchờđợi,làmộtcạmbẫyvôtìnhcủa
tuổi thơ, không chủ tâm bẫy những trái tim mà cũng không hay rằng
nhữngtráitimđãvướngmắc.Mộtcôgáiđồngtrinhvớicáinhìncủamột
thiếuphụ.Mộtkhóemắtnhưvậyrơivàođâuchẳngkhỏigâynênmơmộng.
Tấtcảtrongtrắng,tấtcảsaymêchungđúctrongcáctiasángthầntiên
sứcquyếnrũmãnhliệtấy,hơntấtcảnhữngkhóemắtđưatìnhtinhluyện
củanhữngảlẳnglơ,cóphépnhiệmmàulàmbừngnởtrongđáylòngngười
bônghoangàongạthươngthơmmàcũngngấmngầmchấtđộc:Bônghoa
tìnhái.
Chiều hôm ấy, trở về gian phòng tồi tàn, Marius nhìn lại quần áo của
mìnhvàlầnđầutiên,chàngnhậnthấychànglạicóthểthôtục,vôý,ngớ
ngẩnđếnmứcấy,đidạochơiởvườnLuxembourgvớibộáo“hàngngày”
ấy,mộtcáimũnát,mộtđôigiầyphuxe,mộtcáiquầnđenbạcthếchởđầu
gối,mộtcáiáođenkhuỷuđãphaimàu.
IV
BẮTĐẦUTƯƠNGTƯ
Ngàyhômsau,đếngiờthườnglệ,Mariusmởtủlấychiếcáomới,chiếc
quầnmới,chiếcmũmớivàđiđôigiầymới,mặctấtcảbộđồđầyđủấy,đeo
găngtay,xaxỉphẩmbậcnhấtcủachàngvàđiđếnvườnLuxembourg.
Giữa đường chàng gặp Courfeyrac nhưng làm như không nhìn thấy.
Courfeyracvềnhànóivớibạn:“Taovừagặpcáimũmới,chiếcáomớicủa
Mariusvàhắntaở trongđó. ChắcMariusđidựkỳthi,trôngnóđếnngớ
ngẩn".
ĐếnvườnLuxembourg,Mariusdạomộtvòngxungquanhbểnước,nhìn
nhữngconthiênngalượntrênmặtnước,rồiđứngtrầmngâmrấtlâutrước
photượngđầuđennhữngmốcvàđãmấtmộtbênhông.Gầnbểnướccómột
ngườitưsảntrạcbốnmươituổi,bụngphệ,dắttaymộtđứanhỏchừngnăm
tuổi,ôngtabảocon:“Conhãynhớphảitránhnhữngđiềuquátrớn,nên
lưngchừnggiữachuyênchếvàvôChínhPhủ”.Mariusđểýnghengười
sảnnóirồichànglạiđivòngbểnướcmộtlầnnữa.Cuốicùngchàngtiếnvề
phíacái“lốiđicủachàng”,lữngthững,nhưcóýengại,hìnhnhưcócái
lôikéochàngđimàcũngcócáigìcảnchànglại.Chàngvôtìnhkhôngnhận
thấygìvàtưởngrằngcũngđinhưmọingàythôi.
Bước vào lối đi, chàng thấy ở đầu kia, trên cái ghế quen thuộc, ông
Leblancvà thiếunữ.Chàng càikhuy áolênđến tậncổ,ưỡn ngựcchoáo
phẳngkhôngnếpnhàu,nhìnkhoáitráhaiốngquầnóngánhtuyếtlenvàtiến
vềphíachiếcghếdài.Cáidángtiếnlêncủachàngnhưcóvẻtấncông
muốnchinhphục;cóthểnóichàngtiếnđếnchiếcghếnhưAnnibaltiếnvào
LaMã.
Nhưngchàngvẫnbướcđitựnhiênnhưvậy,ócnghĩđếnnhữngcôngviệc
đang làm. Chàng nghĩ đến quyển sách Khóa Trình Tú Tài, chàng cho
quyểnsáchthậtngớngẩn,nhữngngườisoạnsáchchắcngudốtđặcbiệt
họphântíchcoiđólàkiệttáccủanhânloạibabikịchcủaRacinevàđộcmột
hàikịchcủaMolièrethôi.Đigầnđếnchiếcghế,chàngưỡnngựcchocăng
thẳngnếpáovàđămđămnhìnthiếunữ.Hìnhnhưtấtcảmộtđầulốiđi
nàngmàsángrựclênmộtánhsánglammờ.
Càngtiếnđếngần,chàngcàngbướcchậmlại.Đếnmộtquãng,cáchcuối
lốicònkháxa,chàngdừnglạivàcũngkhôngbiếtvìsao,chàngquaytrởlại.
Chàng cũng không hề tự nhủ chàng đừng đi đến cuối lối. Thiếu nữ mới
thoángthấychàngởxavàthoángthấycáivẻlịchsựcủachàngtrongbộáo
mới.Cònchàngthìbướcđirấtngayngắnđểchoravẻ,phòngkhicóai
đằngsauchúýnhìntheomình.
Mariusđitớiđầukialốiđi,rồiquaytrởlạivàlầnnàytiếnđếngầnchiếc
ghếhơn. Chàngđếnchỉ còncáchba gốccây,nhưng đếnđấychàng bỗng
thấykhôngthểtiếnxahơnnữavàchàngdodự.Chàngthấyhìnhnhưthiếu
nữnghiêngmặtvềphíachàng.Chànggắnghếtnghịlực,khắcphụcdodự,
cươngquyếttiếnlênphíatrước.Vàigiâysauchàngđiquachiếcghế,ngay
ngắn,nghiêmnghị,đỏmặttíatai,khôngdámnhìnngang,nhìnngửa,tayđút
trongngựcáonhưmộtchínhkhách.Khichàngđingangqua“khẩuđạibácở
quảngtrường”,chàngthấytimđậpmộtcáchdễsợ.Thiếunữvẫnmặcchiếc
áonhiễuvàđộicáimũnhiễunhưhômtrước.Chàngnghethấygiọngnóiêm
ái vô cùng chắc phải là “tiếng của nàng”. Nàng nói chuyện tự nhiên như
khôngcógì.Nàngxinhquá,Mariuscảmthấynhưvậytuychàngkhôngdám
nhìnnàng.Chàngchợtnghĩchắcnàngkhôngthểkhôngđemlòngyêumến
vàkính trọng chàng, nếu nàng biết rằng chínhchànglàngườiđãlàm bài
nghị luận về Marcos Obregon De La Ronda mà ông François De
NeufchâteauđãđểởđầubànGilBlasvàkýtênông.
[208]
Chàngvượtquachiếcghế,đitớiđầulốiđicũnggầnđấy,rồiquaylại
điquatrướcmặtngườiđẹp.Lầnnàymặtchàngtáihẳnđi.Chàngthấytrong
người rất khó chịu. Chàng bước xa chiếc ghế, xa thiếu nữ, quay lưng lại
nàng,nhưngngờrằngnàngđangnhìntheochàng,chàngbốirối,bướcthấp
bướccao.Chàngkhôngmuốnđếngầnchiếcghếnữa.Đếnkhoảnggiữalối
đi,chàngđứnglạivàngồixuống,chưabaogiờchàngngồinhưvậy,chàng
nhìnngangvàmơhồnghĩtừtrongđáylòngrằngngườimũtrắngvàáođen
màchàngngầmkhenngợikhôngthểkhôngđểýđếnchiếcquầncònóngánh
tuyếtvàchiếcáomớicủachàng.
Mườilămphútsauchàngđứngdậynhưsắplạiđivềphíachiếcghếbao
phủhàoquang,nhưngchàngđứngyênlặng.Đãmườilămthángrồi,lầnđầu
tiênbâygiờMariusmớinghĩrằngcólẽônggiàhàngngàyvẫnngồitrênghế
kiavớicôgáichắccũngphảiđểýđếnchàng,chắcôngphảilấylàmlạrằng
chàngluônqualạinơinàynhưvậy.Cũnglầnđầutiênchàngcảmthấysựbất
kínhcủamìnhđốivớiônggiàlạấykhigọiông,tuyrằngchỉgọithầm,với
cáitênhiệuôngLeblanc.Chàngđứngnhưvậymấyphútliềncúiđầunhìn
xuống,taycầmchiếcgậynhỏvẽvẽtrênmặtcát.Rồichàngngoắthẳnlại
phíađốilậpchỗôngLeblancvàcongái,đithẳngvềnhà.
Hômấychàngquênđiăn,támgiờtốichàngmớinhớđếnbữa,vìmuộn
rồikhôngxuốngphốSaintJacquesđược,chàngchỉănmộtmiếngbánhmì.
Chảixongchiếcáongoài,gấpcẩnthậnrồichàngmớilêngiườngngủ.
V
SÉTNỔTRÊNĐẦUMỤBOUGON
NgàyhômsaumụBougonkinhngạcthấyMariuslạimặcbộáomớiđira
phố.Tênmụtrươngnhàchínhkiêmgáccổng,kiêmlàmbếpởcáinhànát
GorbeaulàBurgon,nhưngcáiôngmãnhCourfeyracchẳngthaai,đãxuyên
tạctênmụvàgọilàmụBougon.
MariuslạiđếnvườnLuxembourgnhưngchàngcórờighếcũngkhôngđi
quáquãnggiữalốiđi.Chàngngồixuốngghếnhưhômtrướcvàtừxachàng
vẫnnhìnthấyrõràngcáimũtrắng,cáiáođenvànhấtlàcáiánhsángxanh
lam.Chàngkhôngđiđâucảvàcứngồiđóchođếnlúcngườitađóngcổng
vườnLuxembourgmớiđứngdậyravề.ChàngkhôngthấyôngLeblanc
côcongáiđivề.ChàngđoánlàhọđãravềphíacổngphốOuest.Mấytuần
lễsau,chàngkhôngnhớchiềuhômấychàngănởđâu.
NgàyhômsaumộttiếngsétnữalạinổtrênđầumụBougon,Mariuslại
mặcáomớiraphố.Mụkêulên:
—Bangàyliền.
MụcốtheodõiMarius,nhưngMariusđinhanhvàbướcrấtdài.Đúngcon
hàmãđuổitheoconsơndương.ChỉhaiphútlàmấthútMarius,mụtrởvề
thởhếthơi,hensuyễnnổilên,mụcămgiậnlắmlẩmbẩmmộtmình:“Ngày
nàocũngdiệnáomớivàđểchongườitađuổitheobởhơitaithếnàythìquả
làmấthếtlươngtri".
Marius đến vườn Luxembourg. Thiếu nữ đang ngồi với ông Leblanc.
Mariuscốlạigầnhếtsức,làmbộcầmquyểnsáchđọc,nhưngchàngcũng
cònởkháxa,rồilạiquayvềngồiởchiếcghếcũ;chàngngồiliềntrongbốn
tiếngđồnghồnhìnnhữngconchimsẻnhảynhótnhưcóýchếgiễuchàng.
Nửa tháng qua như vậy. Marius đến vườn Luxembourg không phải để
dạochơinữanhưngđểngồiởchỗcũ,chàngcũngchẳngbiếtngồiđấyđể
làmgì.Đếnđấy,làchàngngồiyênđấy,khôngcửđộngnữa.Sángnàochàng
cũngthắngbộáomới nhưng không chường mặt, hếtngàynàysangngày
khác.
Quảthậtlànàngrấtđẹp.Chỉcómộtnhậnxétcóthểcoinhưmộtlờiphê
bìnhlàmiệngnàngcườitươimàcặpmắtthìlạibuồn,làmchovẻmặt
phầnnàolạcđiệu,thànhđôikhidiệnmạohiềntừấycóvẻlạlùngtuyvẫn
đẹptươi.
VI
THÀNHTÙBINH
Mộtngàycuốituầnthứhai,Mariusnhưthườnglệngồitrênchiếcghếdài,
taycầmquyểnsáchmởrộng,đãhaitiếngđồnghồ,chàngchưalậtmộttrang.
Bỗng nhiên chàng giật mình. Một biến cố đã xảy ra ở cuối lối đi. Ông
Leblancvàcôgáiđãđứngdậyđitừtừvềphíagiữalốiđi,chỗcáighếcủa
Marius,côcongáinắmcánhtayônglão.
Mariusgấpsáchrồilạimở,cốđọc.Chàngrun.Vừnghàoquangđangtiến
vềphíachàng.Chàngnghĩthầm:“Trờihạimình,ngồiđứngthếnàobâygiờ
chotrôngđược".Ônglãotócbạcvàthiếunữcứtiếnlạigần.Chàngthấycái
giâyphútấylâunhưmộtthếkỷ.Ngườilạiđâylàmgì?Nàngsẽquatrước
mặt!Chânnàngsẽbướctrênmặtcátnày,trênlốiđinày,ngaysátmặtta!
Chàng thấy bối rối, chàng muốn mình thật đẹp, muốn mang một huân
chương.Chàngnghethấynhữngbướcchânêmđềmvànhịpnhàngtiếntới.
ChànghìnhdungnhưôngLeblancđangnhìnchànggiậndữ.Ôngtasẽhỏigì
tachăng?Chàngcúiđầu,khingẩnglênthìhaingườiđãđếnsátchàng.
Thiếunữđiquavànhìnchàng.Nàngnhìnchàngchămchúvớimộtvẻ
mặttrầmngâmêmáilàmchochàngrungđộngtừđầuđếnchân.Chàngcho
rằng khóe mắt ấy như muốn trách móc chàng sao bấy lâu không đến với
nàng,hìnhnhưnàngbảo:“Emđếntìmanhđây”.Mariusthấytrướcđôimắt
sángngờivàsâuthẳmcủanàng.Đầuócchàngnóngnhưthanhồng.Nàngđã
đếnbênchàng!Diễmphúcnàobằng!Nàngnhìnta,trìumếnlàmsao!Chưa
baogiờnàngđẹpnhưbâygiờ!Đẹpkiêumị,đẹpthầntiên,đẹpcáiđẹptrọn
vẹn có thểkhiến Pétrarque ca ngợi và Dante phủ phục. Chàng thấy mình
đang chơi vơi trong khoảng trời xanh. Nhưng chàng lạingượng nghịu
cùngthấyđôigiầybámbụi.Chàngchắcrằngnàngđểýđếncảđôigiầycủa
chàng.
Chàngnhìntheothiếunữmãichođếnkhinàngđikhuất.Rồichàngđilại
trongvườnLuxembourg,nhưđiêndại.Hìnhnhưcólúcchàngnóinóicười
cườimộtmình.Chàngđigầnnhữngchịgiữtrẻ,vẻmặtquámơmàng,khiến
chịnàocũngtưởnganhchàngmêmình.
ChàngrakhỏivườnLuxembourg,monggặplạinàngngoàiphố.Chàng
gặpCourfeyracdướicổngrạpOdéon:
—Điănvớimìnhđi.
Marius kéo Courfeyrac đến tiệm ăn Rousseau, hai người ăn hết sáu
francs.Mariusănnhưhùm.Chàngthưởngchođứatrẻhầubànsáuxu,khiăn
trángmiệngchànghỏiCourfeyrac:
—Đãđọcnhậtbáochưa?BàidiễnvăncủaDePuyraveautuyệtnhỉ!
Mariusyêunhưsinhưdại.ĂnxongchàngbảoCourfeyrac:
—Taothếtmàymộttốixemhát.
Hai người đến rạp Porte Saint Martin xem tài tử Frédérick trong vở
Auberge Des Adrets. Marius thích thú hết sức. Nhưng Marius đồng thời
cũngtrởnênkhótính.Ởrạphátra,gặpmộtcôthợmayáokiểubướcquacái
rãnhnướcđểlộđùi,chàngngoảnhmặtkhôngnhìnvàgầnnhưtởmkhinghe
Courfeyracbảo:“Côảnàyđángđượcvàokhotao".
Ngày hôm sau Courfeyrac lại rủ Marius đi ăn sáng ở tiệm Voltaire.
Mariusănnhiềuhơnhômtrước.Chàngnghĩngợinhiềuvàrấtvui,nghecái
gìcũngbậtlêncườiđược;anhtrìumếnômchoànglấymộtôngquêởtỉnh
nhỏvàđượcngườitagiớithiệu.Mộtđámsinhviêntúmlạichungquanhbàn
ăn,bàntánxônxaovềviệcChínhPhủvứttiềnđểchomấyônggiáosưba
hoavớvẩntrênbụctrườngSorbonne,rồilạibànđếnnhữngsailầmvàthiếu
sóttrongnhữngtừđiểnvàsáchâmluậtcủanhàxuấtbảnQuicherat.Marius
ngắtlờimọingườivànóitolên:
—Thếmàcómộtchiếchuânchươngcũngvẫnthú!
CourfeyracbảothầmJeanProuvaire:
—Saonóngớngẩnthế?
—Khôngngớngẩnđâu.Nghiêmtrọngđấy.
Nghiêmtrọngthật.Mariusđangbướcvàonhữnggiờphútsaymêkích
động,bắtđầumộtmốitìnhsâusắc.Tấtcảchỉvìmộtkhóemắt.
Khimìnđãnhồithuốc,đámcháyđãsẵnsàng,thìchẳngcònkhókhăngì.
Mộtkhóemắtlàtialửachâmngòi.Thếlàxong.Mariusđãyêumộtngười
đànbà.Cuộcđờichàngđivàochỗvôtrivôđịnh.Ánhmắtphụnữnhưmột
bộphậnbánhxetrongmáymóc,cóvẻyênlặngmàghêgớm.Ngàyngày
anhđibêncạnhrấtbìnhyên,khôngxảyraviệcgì,khôngnghingờgì.Thậm
chílâudầnanhđếnquênlàcócáimáyấyởđấy.Anhđi,anhlại,anh
màng,anhcườinói.Thìnhlìnhanhthấymìnhbịtóm.Thếlàhết.Bánhxe
nắmanh,khóemắtgiữanh.Nótómanhkhôngbiếtdochỗnào,bằngcách
nào,chắcdomộtbộphậntưtưởnglêla,hoặcvìmộtphútlơđãng.Nhiềulực
lượngkếthợpvàbíẩnchiếmgiữanh.Anhvùngvẫyvôích.Khôngcósức
lựctrầngiannàocókhảnăngcứuanh.Anhsắprơitừkhớpbánhxenàyđến
khớpbánhxekhác,từkhắckhoảinàyđếnkhắckhoảikhác,từgiàyvònày
đếngiàyvòkhác;ngườianh,trítuệanh,giasảnanh,tươnglaianh,cảlinh
hồnanhcũngbịcuốnvàođó.Vàtùy theoanhởdướiquyềnlựccủamột
nhânvậtđộcáchaythanhcao,anhchỉthoátkhỏicỗmáyghêgớmấyhoặc
làxấuxíđivìnhơnhuốc,hoặclàđẹpđẽhẳnlênvìtìnhyêu.
VII
CHUYỆNCỦACHỮUTHEOPHỎNGĐOÁN
Cuộcđờicôđơn,thoátlytấtcả,bảntínhkiêuhãnhưađộclập,yêucảnh
vậtthiênnhiên,sựrỗirãihàngngày,lốisốngthầmlặng,nhữngkhátkhao
thầmkíncủathểxác,lòngsaymêtrướcTạohóa,tấtcảnhữngcáiđóđãtạo
choMariusmộttâmhồnsẵnsàngđónnhậnmộttìnhyêuđammê.Lòngsùng
báingườichangàycàngtônnghiêmnhưmộttínngưỡngvàdầndầnẩnsâu
vàotậnđáytâmhồnnhưmọitínngưỡng.Phảicógìchiếmlĩnhcõingoàicủa
lòngchàng.Tìnhyêuđãđếnchiếmcứphầntâmhồnấy.
Một tháng ròng trôi qua, không ngày nào Marius không đến vườn
Luxembourg.Đúng giờthìđi,không gìngăngiữđược chàng.Courfeyrac
thườngnói:“Mariusđilàmđấy”.Mariussốngtràntrề,saysưa.Chắchẳn
thiếunữđãnhìnchàng.Mariusdầntrởnênmạnhdạnhơn,chàngtiếnlạigần
chiếcghế.Nhưngtínhrụtrèvàthậntrọngcủangườisitìnhkhuyênchàng
chớnênđingangquatrướcmặtnàng.Chàngnghĩkhôngnênđểngườicha
chúýtới.Chàngtínhtoánrấtkhônkhéođểđứngởchỗnào,đằngsaunhững
gốccây,nhữngchântượngnàođểngườichaíttrôngthấychàng,nhưngđể
thiếunữtrôngđượcchàngrõnhất.Cólúchàngnửatiếngđồnghồliềnchàng
đứng yên lặng dưới bóng một pho tượng Léonidas hay một pho tượng
Spartacus,tay cầm một quyển sách, mắt ngẩnglêndịudàng nhìn về phía
thiếunữngoảnhmặtxinhtươinhìnchàngvớimộtnụcườimơhồ.Vừanói
chuyệnrấtthảnnhiênvớiônglãotócbạc,nàngvừagửiquacặpmắttrinh
bạchvàsaymêtấtcảnhữngướcmơcủalòngnàngchoMarius:Lốiđưatình
traoduyêntừ ngày xưa của nàng Ève ngày khai thiên lập địa và của mỗi
ngườiđànbàtừbuổiđầuyêuđương.Miệngnàngtrảlờichocha,mắtnàng
trảlờichoMarius.
ChắcrằngôngLeblancmãirồicũngphảinghingờđiềugìvìnhiềukhi
thấyMariustới,ôngđứngdậyđilại.Ôngđãrờibỏchiếcghếcũvàđếnngồi
chiếcghếởđầukialốiđi,bêncạnhphotượngngườiLựcSĩLaMã,hình
nhưônglãothửxemMariuscótheokhông.Mariuskhôngđoánradụngý
củaông.Chàngcũngtheođếnphíaấy.Thếlàmộtlầnhớ.Ônggiàkhông
đếnđềuđềutấtcảmọingàynữavànhiềukhikhôngdắtcôcongáitheo.
khiôngđếnmộtmình.HômấyMariuskhôngởlạivườnLuxembourg.Thế
làhailầnhớ.
Mariuskhôngđểýđếnnhữngtriệuchứngấy.Từgiaiđoạnedè,chàngđã
bướcsanggiaiđoạnmùquáng,sựtiếnhóaấylàtấtnhiênkhôngsaotránh
được.Mốitìnhngàycàngmạnh.Khôngđêmnàochàngkhôngmơtưởng.
Lạithêmmộtsựmaymắnkhôngngờ,nhưdầuđổvàolửa,càngkhiếnchàng
mùquáng:Mộtbuổichiều,trờiđãnhánhemtối,chàngnhặtđượctrênchiếc
ghếôngLeblancvà cô congáivừarờibỏ một chiếckhăntay.Mộtchiếc
khăngiảndị,khôngthêuthùagì, nhưngrấttrắng,rấtnhỏsợi,chàngthấy
đượmmộtmùihươngkhótả.Chànghốihảnhặtlấy.Chiếckhăncóhaichữ
U.FMariuskhôngbiếtgìvềthiếunữxinhđẹpấy,khôngbiếttên,biếthọ,
biếtnhà,haichữtắtnàylàđiềuđầutiênchàngđượcbiếtvềnàng;baonhiêu
ứcđoánbắtđầuđượcxâydựngvềhaicáichữđángyêunày.ChắchẳnU
Ursule,tênriêng,cáitênsaomàdịudàngthế!Chàngđưachiếckhăntaylên
môihôn,híthươngthơm,ấpchiếckhăntrêntim,trêndathịtbanngày
banđêmchàngnằmngủ,chiếckhăntrênmôi.Mariussungsướngreolên:
“Cảtâmhồnthơmngátcủanàngởđây!"Chiếckhănấychỉlàcủaônglãođể
rơi.
Những ngày sau hôm nhặt được chiếc khăn tay, chàng đến vườn
Luxembourg,khônglúcnàorờichiếckhăn,đưalênmôihônvàấptrêntrái
tim.Thiếunữxinhđẹpkhônghiểurasaovàrahiệukínđáovớichàng.
Mariusnghĩthầm:“Trời!Elệdễthươngchưa!"
VIII
THƯƠNGBINHCŨNGCÓTHỂSUNGSƯỚNG
Vìchúngtôiđãnóiđếntiếngelệvàchúngtôikhônggiấugiếmgì,cho
nênchúngtôiphảinóilàcũngcómộtlầnnàngUrsulecủaMariusđãlàm
chochànggiậndữkhichàngđangmêmảisaysưa.Hômấynàngbảoông
Leblancđứngdậyđidạochơitrênlốiđi.Mộtlàngiómạnhcuốixuânlàm
xaođộngnhữngngọncâyngôđồng.Ôngchavàcôcôcongáicắptaynhau
điquachiếcghếMariusngồi.Mariusbànghoàngđứngdậynhìntheobóng
haingười.Bỗngnhiênmộtluồnggiómạnhnhưvuivẻlàmsứgiảchomùa
xuânthổilêntừphíaKhuVườnƯơm,thổivàolốiđi,bọcngườithiếunữ
trongmộtluồngrungđộngthầntiênvàlậtcáiáodàithiêngliênglênđến
giữavế;mộtcáiđùinõnnàhiệnra.Mariusnhìnthấy,chàngbựctứcvàgiận
dữ.
Thiếunữđãvộivàngkéovạtáoxuốngbằngmộtcửđộngbẽnlẽnđẹp
nhưthầntiên.NhưngMariusvẫnphẫnuất.Cómộtmìnhchàngởlốiđiđã
đànhthế.Nhữngcũngcóthểcóngườikhác,nếucóngườikhácthìsao?Chịu
saonổiđượcmộtchuyệnnhưvậy!Cáiviệcnàngvừalàmthậtlàghêtởm.
Nhưng nàng có làm gì đâu, tội phạm chỉ là luồng gió thôi. Nhưng tên
Bartholo
[209]
lờmờđã gầm gừ trong lòng chú tiểu thiênthần,Mariusdứt
khoátlấylàmbấtbìnhvàđangghenbóngghengió.Sựghentuôngxốnxang
vàlạlùngcủaxácthịtnổidậytronglòngngườivàngựtrịlắmkhikhônghợp
phápnhưthếđấy.Tuynhiên,ngoàichuyệnghentức,cáiđùixinhxắnkia
chẳnggợichoMariusmộtcảmhứnggì;đượcnhìnthấychiếcbíttấttrắng
củabấtkỳmộtphụnữnào,chàngcònlấylàmthúvịhơn.
Khi nàng Ursule của chàng đi hết lối đi rồi quay trở lại cùng với ông
Leblanc,điqua chiếc ghế Marius, chàng nhìnnàngvớiconmắtbất bình,
giậndữ.Thiếunữnảyngườinhẹnhẹraphíasau,mắtngướclên,nhưcóý
hỏi:“Sao?Cóchuyệngìthế?"
Đâylàlầnxungđộtđầutiêngiữahaingười.Mariusvừatỏýgiậndữvới
nàng như vậy thì có một người đi qua. Đấy là một ông lão thương binh:
Lưngcòng,mắtnhănnheo,tócrâutrắngxóa,mặcbinhphụckiểuLouisXV,
trênngựcđeocáihuychươngchiếnbinhSaintLouisbằngmiếngdahình
bầudụcthêuhaichiếcgươmchéo.Ônglãothươngbinhcụtmộttaymang
hàmgiảvàchângỗ.Mariusthấyônglãothươngbinhravẻthỏamãnlắm.
Hình như cái ông già khập khiễng ấy nháy mắt thân mật và vui vẻ với
Marius,nhưhaingườiđãđồngmưuvàvừavớđượcmộtmónbởgì.Cái“lão
tướngvõtànphế”ấycócáigìmàvuivẻthế.Cáichângỗnàyvớicáiđùikia
cóliênquangìvớinhauchăng?LòngghentứccủaMariuslênđếncaođộ.
Lãotacũngởđấylúcnãychăng?Chắclãođãtrôngthấy…!Mariusmuốn
đậpchếtlãothươngbinh.
Nhưngrồithờigiancũnglàmmòntấtcảnhữngmũinhọn.Lòngghentức
củaMariusđốivớiUrsuletuycólývàchínhđángnhưngrồicũngnhạtdần
vàmấtđi.Cuốicùngchàngthathứ,tuyrằngkhôngphảidễdànglắmđâu.
Chàngđãgiậndỗibangàyliền.Quanhữngcáiđóvàvìnhữngcáiđómối
tìnhcàngsâunặngthêmvàtrởthànhtìnhsi.
IX
MẤTHÚT
TavừathấyMariuskhámphá,hoặctưởngđãkhámphá,tênNàngcách
thếnào.
Biếtđượctênngườiyêuđãlànhiềulắmrồi.Nhưngquenmuibénmùi,
Mariushãycònchêít.Chỉsaubahaybốntuầnlễchàngngốnhếtcáidiễm
phúcđónênmuốnđượccáimaymắnkhác.Chàngmuốnbiếtnàngởđâu.
Mariusđãhớmộtlần,đólàviệcrơivàocáibẫyởchiếcghếbêncạnhpho
tượngLựcSĩ;chànglạihớlầnthứhai:KhôngởlạivườnLuxembourgkhi
ôngLeblancđếnmộtmình.Chànglạihớlầnthứba,hớtolắm:Chàngđi
theo“Ursule”.
NàngởphốOuest,ởquãngvắngvẻnhấttrongmộtcáinhàmớibatầng,
cáinhàcóvẻtầmthường.TừđóMariuskhôngnhữngđượcdiễmphúcgặp
nàngởvườnLuxembourg,chàngcònđượctheonàngđếntậnnhà.Càngăn
càngthấyđói.Biếttên,tuychưabiếthọ,mộtcáitênrấtxinhđẹp,rấtphụnữ;
biếtchỗở;bâygiờchànglạimuốnbiếtnànglàai.
Mộtbuổichiều,theonàngvềđếntậnnhà,thấyhaingườiđikhuấtvào
trongcổngrồi,chàngtheovàovàđánhbạohỏingườigáccổng:
—Ônggiàởtầngmộtvừavềphảikhôngbác?
Ngườigáccổngtrảlời:
—Ônggiàởtầngbachứ?
Thếlàbiếtthêmmộttí.Mariusmạnhdạnhỏithêm:
—Đằngtrướcphảikhông?
—Rõhaychửa,làmgìcógácsau.
Mariuslạihỏitiếp:
—Ônglãolàmgìnhỉ?
—Tiêutiềnlợitứcquốctrái.Ônglãohiềnlànhlắm,khônggiàunhưng
haylàmphúc.
Mariushỏithêm:
—Tênônglãolàgì?
Ngườigáccổngngẩngđầulênnói:
—Ônglàmậtthámđấyà?
Mariuslảngđi,bẽnlẽn,nhưngrấtsungsướng.Cótiếnbộ.Chàngnghĩ
thầm:“NànglàUrsule,nànglàconmộtngườisốngvềlợitứcquốctrái,nàng
ởphốOuest,tầngba".
NgàyhômsauôngLeblancvàcôcongáichỉđếnvườnLuxembourg
mộtlát,trờicònsớmđãvề.MariusđitheonhưmọingàyđếnphốOuest.
ĐếncổngôngLeblancđểcongáivàotrước,đứnglạiởngưỡngcửa,rồibỗng
nhiênquaylạinhìnthẳngvàomặtMarius.
Ngàyhômsau,haingườikhôngđếnvườnLuxembourgnữa.Mariusđợi
cảngàychẳngthấy.ĐếntốichàngtớiphốOuest,thấycửasổtầngbacóánh
đèn.Chàngđiđilạilạidướicửasổấychođếnkhiđèntrêngáctắt.Ngàysau
nữa,khôngaiđếnvườnLuxembourg,Mariuschờhếtngày,rồilạiđến“gác
đêm”dướicửasổchođếnmườigiờkhuya,khôngkểgìđếnbữacơmtối.
Ngườisốtkhôngbiếtđói,ngườiyêuquênăn.
Támhômliền,ôngLeblancvàcôcongáikhôngđếnvườnLuxembourg.
Mariushếtđoánthếnàylạiđoánthếkhác,nhữngđiềuphỏngđoánđềubuồn.
Chàngkhôngdámrìnhmòtrướccửanhànàngbanngày,chỉbuổitốichàng
mớiđếndướicửasổ,ngắmnhìnquanhữngkhungcửakínhcóánhsángđo
đỏ. Thỉnh thoảng chàng nhác thấy những bóng thấp thoáng lại qua, ngực
chàngđánhtrống.Ngàythứtám,khiđếnchàngkhôngthấyánhsángởcửa
sổnữa.Chàngngạcnhiên:“Chưathắpđènà?Trờitốilâurồikiamà!Hay
đivắng?”Chàngđợiđếnmườigiờđêm,đếnmộtgiờsángvẫnkhôngcóánh
đènlòelêntrêncửasổtầngbavàcũngkhôngcóaivềcả.Chàngbỏđi,rầu
rĩ.
Ngàyhômsau,- Marius chỉ sống vìngàyhômsauchứ ngày hôm nay
không có nghĩa gì với chàng - ngày hôm sau vẫn không ai đến vườn
Luxembourg,chàngcũngchắcmẩmnhưthếrồi.Trờitối,chànglạiđếnphố
Ouest.Cửakínhvẫntốiom,cửachớpđóngimỉm,tầngbatốiđen.
Mariusgõcổngvàonhàvàhỏingườigáccổng:
—Ônggiàtầngbacónhàkhông?
—Dọnđirồi.
Mariuslảođảomộtlát,nóikhôngratiếng.
—Từbaogiờ?
—Hômqua.
—Dọnđiđâu?
—Aibiếtđược.
—Ôngấykhôngđểđịachỉmớilạià?
—Không.
NgườigáccổngngẩngđầulênnhậnraMarius:
—À!Lạicáianhnày,anhnàylà“cớm”thật.
QUYỂNVII
PATRONMINET
I
MỎVÀTHỢMỎ
Xãhộiconngườibaogiờcũngcócáinhàtrongcáirạphát,ngườitagọi
làtầngdướithứba.Lớpđấtdướichânxãhộiởđâucũngbịđàokhoét,khi
thìvìcáitốt,khithìvìcáixấu.Nhữngcôngtrìnhấychồngchấtlênnhau:Có
nhữngtầngởtrênvànhữngtầngởdưới.Cóphíatrênvàphíadưới,trongcái
hầmmỏmờmịtđôikhiđổsậpdướinềnvănminhđóvàchúngtathường
xéolên nómộtcách thảnnhiên,vô tưlự.NhómBáchKhoathếkỷtrước
cũnglàmộtcáihầmmỏgầnnhưlộthiên.Đêmtốivốnlàcáilồngấpâmu
củađạoCatholiquenguyênthủy,chỉchờđợimộtcơhộiđểnổbùngdướicác
triềuđạiCésarvàđãlàmchonhânloạitrànngậpánhsáng.Vìtrongđêmtối
thiêngliêngcóánhsángtiềmtàng.Núilửachứađầymộtthứbóngtốicóthể
cháy bùng lên. Mọi thứ phún thạch bốc lửa đều bắt đầu bằng bóng tối.
Nhữnghầmmộsâu,nơicửhànhbuổilễmesseđầutiên,khôngchỉlàtầng
hầmcủaRome,chúnglàcáiđịađạocủacảtráiđất.
Ở dưới cấu trúc xã hội, cái kiến trúc kỳ công của một túp lều ấy,
nhữnghanghốcđủmọiloại:Cócáihầmtôngiáo,cócáihầmtriếthọc,
cáihầmchínhtrị,cócáihầmkinhtế,cócáihầmCáchMạng.Kẻthìđào
cuốcvớitưtưởng,kẻthìđàocuốcvớiconsố,kẻthìđàocuốcvớilònggiận
dữ.Ngườitagọinhauvàtrảlờinhautừhầmmộnàysanghầmmộkhác.
Nhữnglýtưởngkhôngtưởngđilạibêndướimặtđất,chiatáchratheomọi
hướngvàcókhigặpnhauvàkếtnghĩaanhemvớinhau.JeanJacquescho
DiogènemượncuốcvàDiogènechoJeanJacquesmượnđèn.Khinhững
tưởngkhôngtưởngấychốnglạinhauthìCalvinxoắntócSocin.
[210]
Nhưng
khôngcáigìlàmngừnglạitạmthờihoặcngănchặntấtcảnhữngnănglựcấy
vươnmụcđíchvàcáihoạtđộngrộnglớn,songsongấy,đi,lại,lên,xuống,
rồilạidânglêntrongđêmtốivàlàmthayđổitừtừcáimặttrênbằngcáitầng
dưới,cáibênngoàibằngcáibêntrong:Mộtđànkiếnvôtận,lúcnhúc,không
aibiết.Xãhộibêntrênkhócóthểbiếtgìvềcáccôngtrìnhđàobớiấy,nóđể
nguyênchoxãhộicáibềmặtvàlàmthayđổicảruộtgancủanó.Baonhiêu
tầnglớptronglòngđất,bấynhiêucôngtrìnhkhácnhau,bấynhiêukhoáng
sảnkhaitháckhácnhau.Từnhữngsựđàobớisâuthẳmấysẽkhaiquậtđược
gì?Tươnglai.
Càngxuốngsâu,nhữngngườiđàobớiấycàngbímật.Đếnmộtmứcsâu
mànhàtriếthọcxãhộicònhiểubiếtđược,côngviệcấycòntốt;quácáimức
sâuấy,côngviệcđàobớiđãmậpmờvàhaimặt;sâuhơnnữanótrởthành
ghêgớm.Đếnmộtchiềusâunàođó,trítuệcủaconngườivănminhkhông
thâmnhậpvàođượcnhữngcáihangtốiấy,cáigiớihạnconngườicòncóthể
thởđượcđãbịvượtqua,cóthểbắtđầuxuấthiệnnhữngconquáivật.Các
bậcthangđixuốngrấtlạlùng,mỗibậcthangấylàmộttầngmàtriếthọc
thểđặtchânđứngvàngườitacóthểgặpmộttrongnhữngngườithợ,cókhi
thầntiêncókhiquáiđản.ỞtầngdướiJeanHusscóLuther,dướiLuther
Descartes, dưới Descartes có Voltaire, dưới Voltaire có Condorcet, dưới
Condorcet có Robespierre, dưới Robespierre có Marat, dưới Marat
Babeuf,vàcứthếnốitiếp.Xuốngsâuhơnnữa,mịtmờ,ởgiớihạngiữacái
lờmờđếncáimùmịtkhôngtrôngthấygì,ngườitathấynhữngconngười
âmukhác,cólẽchưatồntại.Nhữngngườithợhômqualànhữngbóngma,
nhữngngườithợngàymailànhữngấutrùngmàconmắtcủatrítuệchỉnhìn
thấylờmờ.Côngcuộccấutạocáiphôithaicủatươnglailàmộtviễnảnh
củatriếthọc.
Mộtthế giớitrongcõi môngmuội,hãy cònởtrạng tháibàothai, hình
dángkỳlạthay!SaintSimon,Ouen,Fourier
[211]
cũngởđấy,trongnhữngkẽ
hầmbên.Mặcdầu có một sợi dây thiêng liêng vô hình ràng buộc họ với
nhaumà họ không biết, những con ngườiđimởđườngtrong lòng đất ấy
luônluôntưởngrằnghọđơnđộc,tuyhọkhôngđơnđộcchútnào:Côngviệc
củahọrấtkhácnhauvàánhsángbìnhthườngcủangườinàykhácxavới
nhữngtiachóilòacủangườikhác.Ngườithìtươivuinhưcảnhthiênđường,
kẻthìthảmthêbiđát.Tuyvậy,mặcdầuhọkhácnhauđếnmứcnào,tấtcả
nhữngconngườiấy,từngườiởtrêntầngcaonhất,đếnngườiởdướitầng
đentốiâmunhất,từngườikhônngoannhấtđếnngườiđiênrồnhất,họ
mộtđiềugiốngnhau.Điềuấylà:Tinhthầnvôtư.Marat
[212]
cũngquênmình
nhưJésusChrist.Họgạthọrangoàirìa,họbỏquênhọ,họkhôngnghĩchút
nàođếnhọ.Họnhìnthấytấtcảcáigìkhôngphảihọ.Họcómộtcáinhìn
cáinhìnấyđidõitìmcáituyệtđối.Ngườithứnhấtcótấtcảbầutrờitrong
mắt;ngườicuốicùng,dùkhóhiểuđếnđâu,dướinétmàyvẫncócácánh
sáng xanh nhạt của vô biên vô tận. Dù họ làm gì, ta cũng phải tôn kính
nhữngaimangdấuhiệu:Conngườingờisao.Conngườiđentốilàdấuhiệu
khác.Vớiconngườinàybắtđầutộiác.Trướcconngườikhôngcóánhmắt,
thìhãysuynghĩ,hãyrunsợ.Trậttựxãhộicónhữngthợmỏđentốicủanó!
Cómộtđiểmmàsựđàosâulàsựchônvùivàởđóthìánhsángtắthẳn.
Ởbêndướitấtcảnhữnghầmmỏmàchúngtôivừachỉra,ởdướitấtcả
nhữngđườnghầm,ởdướitấtcảcáihệthốngmênhmôngnhữngtĩnhmạch
ngầmcủatiếnbộvà khôngtưởng,sâuhơnnhiềunữa,tronglòngtráiđất,
thấphơncảMarat,thấphơncảBabeuf,thấphơnnữa,thấphơnnhiềunữa
khôngcóliênlạcgìvớicáitầngtrên,cócáihầmcuốicùng,mộtnơikhủng
khiếp.Đólànơimàchúngtôiđãgọilàtầngngầmthứba.Đólàhốcủađêm
tối,hầmcủanhữngngườimùInferi.
[213]
Nơinàynốiliềnvớivựcthẳm.
II
TẦNGĐÁY
Ởđâylòngvôtưbaybiến.Conquỷáchìnhthànhlờmờ.Aicũngchỉ
mìnhthôi.Cáitôikhôngmắtấygàorú,tìmkiếm,mòmẫmvàgặmnhấm.
TênUgolin
[214]
củaxãhộinằmởtrongcáivựcấy.
Nhữngcáibónghungdữlẩnquất,lầnmòtronghốấy,gầnnhưthúdữ
gầnnhưyêuma,khônghềnghĩgìđếnsựtiếnhóachungmàchúngkhônghề
biết,cảvềýniệmlẫndanhtừ.Họchỉlonghĩđếnsựthỏathíchcánhân.Họ
hìnhnhưlàvôýthức,ởtrongconngườihọcómộtthứxóabỏghêsợ.Họcó
haimẹnhưngđềulàmẹghẻ:Dốtnátvànghèođói.Họcómộtngườidẫn
đườnglàsựthiếuthốn.Tấtcảcáchìnhtháicủasựthỏathuêởhọđềuxuất
pháttừthèmkhát.Họháuănmộtcáchtànbạo,nghĩalàhọhungtợn,không
phảinhưmộttênbạochúa,màlànhưmộtconhổđói.Từđaukhổ,những
conấutrùngấychuyểnsangtộiác:Huyếtlệtấtnhiên,thoátthaikinhkhủng,
logiquecủabóngtối.Cáilêlaởtầngđáythứbanàykhôngphảilàsựđòihỏi
củatuyệtđốibịbópnghẹt,đólàsựphảnkhángcủavậtchất.Conngườitrở
thànhmãngxà.Đóikhátlàđiểmxuấtphát;làmquỷSatanđólàđích.Từcái
hầmấyLacenaire
[215]
chuira.
Bạnđọcvừathấy,ởquyểnbốn,mộtngăncủacáitầngtrêncủahầmmỏ,
cáihầmmỏlớncủachínhtrị,CáchMạngvàtriếtlý.Ởđấy,nhưchúngtôi
vừanói,tấtcảđềucaoquý,trongsáng,xứngđáng,lươngthiện.Ởđóngười
tacũngcóthểlầmlẫnvàcólẫmlẫnthật,nhưngcáilầmcũngđángkính
nórấtdũngcảm.Tấtcảcôngviệchọlàmởđấy,cómộtcáitên:Sựtiếnbộ.
Bâygiờđếnlúctanhòmvàocácvựcsâukhác,nhữngvựcsâughêtởm.
Taphảinhấnmạnhvàođiểmnày,ởdướiđáyxãhộivẫncócáihầmlớncủa
tộiác,cóchođếnngàydốtnátbịxóabỏ.Cáihầmấyởdướitấtcảcáchầm
khácvàlàkẻthùcủatấtcảcáikhác.Đólàsựcămthùtấtcả,khôngchừasót
gì.Nókhôngbiếtnhàtriếthọclàgì,condaogămcủanóchưabaogiờgọt
bútviết.Cáiđentốicủanókhôngcóchútquanhệnàovớicáiđentốituyệt
vờicủanghiênmực.Chưabaogiờnhữngngóntaycủađêmtối,cocứnglại
dưới cái hầm ngột ngạt ấy, đã mở một quyển sách, hay giở một tờ báo.
BabeufđốivớiCartouchelàmộtkẻbóclột,Maratlàmộtnhàquýtộcđối
vớiSchinderhannes.
[216]
Mụcđíchcủacáihầmấylàlàmsụpđổtấtcả.
Tấtcả. Cảđếnnhững cáihầmphíatrênmà nócămthù. Trongcáilúc
nhúcghêtởmcủanó,nókhoét,nóđàochosụpđổhết,khôngphảichỉriêng
cáitrậttựxãhộihiệngiờ.Nócốpháchođổtriếthọc,đổkhoahọc,đổluật
pháp,đổtưtưởngconngười,đổvănminh,đổCáchMạng,đổtiếnbộ.Tên
nóchỉđơngiảnlàăncắp,làmđĩ,giếtngườivàámsát.Nólàđêmtốiâmu
vànómuốntấtcảlàhỗnmang,đảolộn.Cáinóchầmcủanólợpbằngngu
dốt.Tấtcảcáchầmkhácởbêntrênchỉnhằmcómộtmụcđíchlàxóabỏcái
tầngđáyđó.Tấtcảcáctổchứccùngmộtlúccủatriếthọcvàcủatiếnbộđều
hướng vào mục đích ấy, bằng sự cải thiện cái thực tế cũng như bằng sự
chiêmngưỡngcáituyệtđối.PháhủycáihầmNguDốt,bạnsẽtiêudiệtđược
conchuộtchũi:TộiÁc.
Chúngtahãycôđọnglạibằngvàilờimộtphầnnhữngcáichúngtôivừa
viết.Mốinguyhiểmduynhấtcủaxãhộilàbóngtối.Nhânloạilàđồngnhất.
Tấtcảmọingườiđềunặnbằngmộtloạiđấtsét.Khôngcómộtsựkhácbiệt
nàotrongsốphậnítnhấtlàởtrênmặtđấtnày.Cũnglàbóngtốilúcđầu,
cùnglàdathịtlúccònsống,cùnglàtrobụilúcchết,nhưngngudốttrộnvào
chấtngườiấy,làmchonóđenđi.Cáimàuđenkhôngxóađượcđóthấmvào
bêntrongconngườivàtrởthànhcáiác.
III
BABET,GUEULEMER,CLAQUESOUSVÀ
MONTPARNASSE
Một bộ tứ những tên kẻ cướp: Claquesous, Gueulemer, Babet
Montparnasse,từ1830đến1835,thốngtrịcáiđáythứbacủaParis.
Gueulemer là một thứ đô lực sĩ sa thải. Hang ổ của nó là cống ngầm
ArcheMarion.Nócaogầnhaithước,cơngựcrắnnhưđá,bắptaycứngnhư
đồng,hơithởnhưgiólùacửahang,thânthìhộpháp,sọlạisọchim.Trông
hắntưởngnhưlàHerculeFarnèse,mặcmộtcáiquầnvảimịnvàmộtcáiáo
nhungsợi.Gueulemervớihìnhvóchộphápđócóthểkhuấtphụcnhữngcon
quáivật,nhưnghắnthấycứlàmquáivậtlạigọnhơn.Tránthấp,tháidương
rộng,ngótbốnmươituổi,mắtnhănnheo,tócngắnvàcứng,málônglánhư
bànchải,bộrâulởmchởm:Cóthểhìnhdungđượcconngườiấy.Nhữngbắp
thịtxinđượclaođộng,cáinguđầncủahắnlạikhôngmuốnthế.Nólàmột
sức mạnh lười biếng. Nó giết người vì uể oải. Người ta cho là hắn sinh
trưởngởthuộcđảo.CólẽhắnđãnhúngtayvàovụámsátThốngChếBrune,
vìnăm1815,hắnlàmphukhuânvácởAvignon.Saucáithờitậpsựấyhắn
đãtrởthànhkẻcướpchínhthống.
Cái vẻ trong bỏng của Babet trái ngược hẳn với dòng thịt ụ của
Gueulemer.Babetgầyvàthôngsuốt.Nótuytrong,màbíẩn.Cóthểnhìn
suốtquaxươngcủahắn,nhưngkhôngthểnhìngìsauconngườicủahắn.
Hắnbảohắnlàmngànhhóachất.HắnđãlàhềchàokháchvớiBobèche
hềdiễnvớiBobino.HắntừnglàdiễnviênhàikịchởSaintMihiel.Hắn
conngườicóchủđịnhnóinănghoạtbát,mỉmcườicómụcđích,điệubộ
tìnhý.Hắnchuyênnghềbánrongnhữngtượngbánthânbằngthạchcao
nhữngchândungcủa“ngàiquốctrưởng”.Thêmnữahắnlàmnghềnhổrăng.
Hắnđãlàmtròởcácchợphiênvàđãcómộtcáiquầyhàngvớikènrao
tấmbiểnnày:“Babetnghệsĩnhổrăng,việnsĩViệnHànLâm,làmnhữngthí
nghiệmvậtlývềkimkhívàákim,nhổrăngvàrútnhữngchânrăngmàcác
bạnđồngnghiệpđãbỏlại.Giámộtcáirăng:Mộtfrancs50centimes;haicái
răng:haifrancs;3cáirăng:haifrancs50centimes.Đừngbỏlỡcơhội”.(Câu
“Đừngbỏlỡcơhội”cónghĩalàhãynhổchonhiềurăngvào).Hắncóvợ
đãcócon.Hắnkhôngbiếtvợvàcácconhắnbâygiờởđâu.Hắnđãbỏrơivợ
connhưngườitađánhmấtchiếckhăntay.Mộtngoạilệrấtquýgiátrong
hộiđentốicủahắn:Hắnđọcbáo.Mộthôm,khihắncòncóvợvàconcùngở
vớihắn,tronggianhànglưuđộngcủahắn,hắnđãđọctrênbáoLeMessager
cáitinmộtbàmẹsinhramộthàinhicócáimồmbê,hàinhiđócóthểnuôi
được.Hắnđãkêutolên:“Đâylàcảmộtcáigiatài!Saovợtachẳngkhôn
khéochotamộtđứaconnhưthếnàynhỉ?”Từđóhắnđãbỏtấtcả,để“kinh
doanhParis”.KinhdoanhParislàthuậtngữcủachínhhắn.
Claquesouslàcáigì?Claquesouslàđêmtối.Hắnchỉxuấthiệnkhibầu
trờiđãđenxịt,buổitốihắntừcáilỗcủahắnchuira,rồilạichuivàocáilỗấy
trướckhingàyrạng.Cáilỗấyởđâu,chẳngaibiết.Trongđêmtốidàyđặc
nhất,khinóichuyệnvớiđồngđảngcủahắn,hắncũngquaylưnglại.Tênhắn
cóphảilàClaquesouskhông?Không.HắnbảotêntôilàPasDuTout.
[217]
Nếuthìnhlìnhcómộtcâyđènsáng,tứcthìhắnđeomặtnạvào.Hắnnói
giọngbụng.Babetbảo:“Claquesouslàmộtconthúănđêmcóhaigiọng”.
Claquesous,conngườimơhồ,langthang,ghêgớm.Ngườitakhôngchắc
hắncómộtcáitên.Claquesouschỉlàmộtmệnhdanh;ngườitacũngkhông
chắclàhắncómộtgiọngnóicủahắn,cáibụngcủahắnnóinhiềuhơncái
miệng.Ngườitacũngkhôngchắclàhắncómộtgươngmặt,ngườitamới
nhìnthấyđượccáimặtnạcủahắnthôi.Hắnởđó,rồibiếnđinhưmộtcái
bóng;nhữngxuấthiệncủahắnlàtừdướiđấtchuilên.
Mộtconngườirùngrợn,đólàMontparnasse.Montparnasselàmộtđứa
trẻconchưađếnhaimươituổi,mộtkhuônmặtxinh,cặpmôinhưnhữngtrái
anhđào,mộtmáitócđenđẹp,mắtsángánhmùaxuân.Hắncóđủtậtxấu
đangvươnđếntấtcảmọitộiác.Đãnếmcáivịác,hắnđâmrathèmkhátcái
hungtàn.Mộtthằngnhócbiếnthànhtênđểucáng,tênđểucángthànhkẻsát
nhân.Nóxinhtrai,“kiềumị”,duyêndáng,khỏe,lười,hungdữ.Mũcủa
vànhbêntráihơiconghớtlên,đểlộmộtmớtóc,theokiểu1829.Nósống
bằngăncướp.Cáiáokhoácdàicủanómaytheokiểuđẹpnhất,nhưngđã
sờn.Montparnasseđẹphìnhngườikhoácyphụcmẫu,nhưngcóvẻnghèo
đóivàcódángđãgiếtngười.Nguyênnhâncủamọitộigiếtngườicủahắn
sựthèmmuốnđượcđiểntrai.Côgáilẳnglơđầutiênnàođãbảohắn:“Anh
đẹpđấy",đãnémvàolònghắncáivệtđentốivàđãbiếngãAbelấythành
mộtthằngCaïn?
[218]
Thấymìnhxinhtrai,hắnmuốnlàmngườilịchsự,
cáilịchsựnhấtlàởnể.Đốivớikẻnghèo,ởnểtứclàtộiác.Ítcókẻlưu
manhnàonguyhiểmđángsợnhưMontparnasse.Mớimườitámtuổi,hắnđã
rảiđằngsauhắnmấyxácchết.Trongcáibóngcủatênkhốnnạnấy,nhiều
xáckháchquađườngđãnằmsóng sượt,haitaybuôngxuôi,sấpmặttrên
mộtvũngmáu.Tócuốnquăn,chảisáp,áobósátsườn,hôngnhưhôngphụ
nữ,mộtcáingựcnhưngựcsĩquanPhổ,nhữnglờikhenngợixìxàocủabầy
gáiđầu đường quanh hắn, cái cravate thắt rất tài tình, mộtnắmđấmthép
trongtúi,mộtbônghoaởveáo,đólàtêncôngtửcủamộđịa.
IV
TỔCHỨCCỦABỌNNÀY
Với bốn đứa chúng nó, bọn này như một thần Protée, muôn hình vạn
dạngluồnláchquahàngràocủacảnhsát,cốthoátkhỏinhữngconmắtrình
mòcủaVidocq,
[219]
“dướimọihình dáng, gốc cây, ngọn lửa, suối nước”,
tráotênlẫnnhau,dùngmẹocủanhauvàchechứalẫnnhau,thayđổihình
dạngnhưngườitabỏcáimũigiảởmộtngười,đôikhitựnhânlênđếnmức
CocoLacourtưởnglàcảmộtđámđông.
Vớinhữngchinhánhcủachúngvàcảmộthệthốngchằngchịtquanhệ
ngầmcủachúng,Babet,Gueulemer,ClaquesousvàMontparnassebaothầu
tấtcảnhữngvụcướpbóc,lừabẫytronghạtSeine.Chúnglàmnhữngcuộc
đảochánhtừdưới,lậtđổngườiquađường.Nhữngkẻcóâmmưuloạiấy,
trítưởngtượngcủalũănđêm,đềunhờbọnchúngthựchiệnâmmưucủahọ.
Họnóichochúngbiếtcáidàný.Chúnglàmnhiệmvụđạodiễn.Chúnglàm
việc dựa vào đề cương kịch bản. Lúc nào chúng cũng tìm được nhân lực
tươngxứngvàthíchứngchomọivụcướpbóc,hànhhungcầncóviệntrợ
đượcnhiềutiền.Mộttộiáccầnphảitìmnhữngcánhtaythựchiệnthìchúng
chomướnnhữngkẻđồnglõa.Chúngcómộtđoàndiễnviêncủađêmtốisẵn
sàngbiểudiễntấtcảcácthảmkịchcủahanghầm.Chúngthườnghộihọp
nhaukhitrờibắtđầutối,tứclàvàogiờthứcdậycủachúng,trongnhữngbãi
cỏhoanggầnkhuSalpêtrière.Chúngbànbạcởđó.Chúngcómườihaigiờ
đêmđentrướcmặtchúng.Chúngấnđịnhthờidụngbiểucủathờigianấy.
PatronMinetteđólàcáitênmàbọnngườisốngtrongnhữnghanghầm
đặtchobốntênnày.Trongcáingônngữcổkính,kỳquáicủađạichúng,mỗi
ngàymộtmờnhạtđi,PatronMinettecónghĩalàbuổisớmmai,cũngnhư
giữachóvàsói
[220]
cónghĩalàsẩmtối.Cáidanhtừấycólẽdotừcáigiờmà
côngviệcámmuộicủachúngkếtthúc,bìnhminhlàlúccácbóngmatan
biếnvàcácbọnkẻcướpchiataynhau.Bốnthằngnàyđượcngườitabiếtvới
cáimệnhdanhấy.KhivịChánhÁnTòaĐạiHìnhđếngặpLacenairetrong
nhàtùvàhỏihắnvềmộttộiphạmmàhắnchốikhôngnhận:“Thếkẻnàođã
làmviệcđó”.VịChánhÁnhỏithếvàLacenaiređãtrảlờimộtcâubímậtđối
với vị thẩm phán ấy, nhưng rất rõ rệt đối với cảnh sát: “Có lẽ là Patron
Minette”.
Ngườitacóthểđoánnộidungmộtvởkịchkhinghedanhsáchcácnhân
vật,ngườitacũngcóthểđánhgiámộtbọncônđồvớidanhsáchnhữngtên
cônđồấy.ĐâylànhữngtêncủanhữngkẻcônđồcógắnbóvớibọnPatron
Minette,vìnhữngcáitênấycònnổilạitrongnhữngbảnbáocáođặcbiệt:
“Panchaud,còngọilàPrintanier,làBigrenaille.Brujon(cócảmộttriềuđại
Brujon;chúngtôikhôngmuốnbỏcáiýmuốnnóivàilờivềcáidòngdõiấy).
Boulatruelle,gãphuđườngchúngtađãthoángthấyrồi.Laveuve,Finistère,
Homère Hogu da đen, Mardisoir, Dépêche, Fauntleroy tự là Bouquetière,
Glorieux tù khổ sai mãn hạn, Barrecarrosse tự là Dupont, Lesplanade Du
Sud,Poussagrive,Carmagnolet,KruidenierstựBizarro,Mangedentelle,Les
PiedsEnl’air,DemiLiardstứclàHaiTỉ…và…"
Chúng tôi bỏ qua một số tên, không phải là những tên ghê gớm nhất.
Nhữngcáitênấylànhữngbiểutượng.Nókhôngchỉtênmộtngười,màchỉ
tênmộtloại.Mỗicáitênấychỉmộtloạinấmdịhìnhởnhữngđáyhầmcủa
nềnvănminh.Nhữngnhânvậtấykhôngưalộdiện,khôngphảilànhững
nhânvậtngườitathườnggặpngoàiphố.Banngày,mệtmỏisaunhữngđêm
hungdữcủachúng,chúngđingủ,khithìtrongnhữnglòthạchcao,khithì
trongnhữngmỏđáđãbỏởMontmartrehayMontrouge,đôikhitrongcác
cốngngầm.Chúngchuixuốngđất.
Nhữngbọnngườiấybâygiờthếnào?Chúngvẫncòn.Chúngxưakiavẫn
có. Horace đã nói đến chúng: «Ambubaiarum collegia, phannacopolae,
mendici,mimae»(Phườngđànsáo,langbăm,ănxin,tròhề).Khixãhộivẫn
nhưthếnàythìchúngvẫnnhưthếấy.Dướicáitrầnhầmđentốicủachúng,
chúngluônluôntáisinhtừlòngnướcrỉcủaxãhội.Chúnghiệntrởvề,luôn
luôn y như thế; chỉ có điều là chúng không giữ nguyên những tên cũ
khôngmangnhữnghìnhdángcũ.
Tiêudiệtnhữngcánhânđi,bộtộcvẫntồntại.Chúngvẫncónhữngnăng
khiếucũ.Từkẻănmàylangthangđếntrộmcắplénlút,cáidònggiốngnày
cònnguyênvẹnkhôngpha.Chúngđoánbiếtnhữngvítiềntrongtúi,chúng
đánhhơinhữngchiếcđồnghồtrongbao.Vàng,bạcđốivớichúngcómùi
ngửithấy.Cónhữngkẻtưsảnngâythơmàngườitacóthểgọilàdễbịđánh
cắp.Bọn chúng kiên trì theo dõi những ngườitưsảnnày.Khi một người
nướcngoài,mộtngườitỉnhlẻđiqua,chúngrùngmìnhnhưconnhện.
Nhữngconngườiđótrôngthậtdễsợkhinửađêm,trongmộtphốvắng,ta
gặp chúng. Hình như chúng không phải là người, nhưng là những bóng
sươngmùsống;ngườitacóthểbảolàchúngthườnggắnvớibóngtốithành
mộtkhối,chúngkhôngtáchrờiđêmtối,chúngkhôngcólinhhồnnàokhác
làđêmtốivàchỉtrongchốclátthôi,đểtrongvàiphútsốngmộtsựsốngquái
đản,ghêgớm,chúngmớitáchmìnhkhỏiđêmtối.
Lấygìđểlàmchotiêutannhữngấutrùng,nhữngdòibọấy?Ánhsáng
tràntrề.Khôngmộtcondơinàochốnglạiđượcbìnhminh.Hãyrọiánhsáng
vàoxãhộitừphíadưới.
QUYỂNVIII
ANHNHÀNGHÈOBẤTHẢO
I
MARIUSĐITÌMCÔGÁIĐỘIMŨHOALẠIGẶP
MỘTÔNGĐỘIMŨLƯỠITRAI
Hèqua,rồithucũngqua,đông đãđến. ChẳngthấyôngLeblanc,cũng
chẳngthấycôcongáiđặtchânđếnvườnLuxembourgnữa.Mariuschỉ
độcmộtýtưởng,làđượcthấylạikhuônmặtdịudàng,đángyêukia.Điđâu
cũngtìm,chỗnàocũngtìmmàchẳngthấybóngngườiyêu.Mariuskhông
cònlàanhchàngmơmộng,bồngbột,conngườiquảquyết,saysưa,rắnrỏi,
conngườihăngsaytháchthứccuộcđời,mộtkhốiócxâydựnghếtmộng
tươnglainàyđếnmộngtươnglaikhác,mộttrítuệchứađầynhữngkếhoạch,
nhữngdựđịnh,nhữngkiêuhãnh,nhữngtưtưởngvànhữngýchí.Chàngnhư
conchólạc,lúcnàocũngbuồnrũra.Thếlàhết.Chàngchánngấycôngviệc,
đichơithìmệt,ởnhàthìbuồn.Trướckia,vũtrụmênhmông,biếtbaohình
ảnh,biếtbaoánhsáng,biếtbaotiếngnói,lờikhuyên,biếtbaohyvọng,tiền
đồ,biếtbaolờigiáohuấn.Thếmàbâygiờ,chàngchỉthấyvũtrụtrốngtrải.
Khôngcòngìnữa.
Chàngvẫnsuynghĩ,vìchàngkhôngthểlàmgìkhácđược.Nhưngchàng
ngaongánvớicảýnghĩcủamình.Ýnghĩcủachàngluônluônthìthầmvới
chàngđiềunàyđiềunọ,chàngchỉâmthầmtrảlời:“Thôi,cóíchgì?"Chàng
tựtráchnhiềukhoản:Tạisaomìnhlạitheođuổinàng.Chỉtrôngthấynànglà
mìnhđủsungsướng!Nàngnhìnmình,chưaphảilàbátngátrồisao?Nhưng
nàngcóvẻyêumình,chưaphảilàtấtcảrồiư?Mìnhcònmonggìnữa?Để
rồichẳngcòngìhết.Mìnhlạlùngquá.Chỉtạimình…và…Chàngchẳng
nóigìchoCourfeyracbiết,bảntínhchàngnhưvậy.NhưngCourfeyracđoán
biếttấtcả,cũnglàbảntínhanhtavàrấtđỗisửngsốt,bắtđầukhenMarius
đãbiếtyêuthương.RồithấyMariusđâmrabuồnchánvẩnvơ,anhchàng
phảibảo:“Màynguquáđỗi.NàođiđếnChaumièređi".
Nhânmộtngàytiếtthángchín,trờitrongđẹp.Mariusđànhđểbachàng
Courfeyrac,BossuetvàGrantairedẫnchàngđếndựbuổidạhộiởSceaux,
chàng hy vọng tình cờ sẽ gặp người yêu: Mơ ước thật là viển vông. Tất
nhiên,nàngkhôngcóđấy.Grantairelầmbầmmộtmình:“Ấythếmàmọi
ngườiđànbàmấttíchđềugặpđượcởđây".Mariusđểmặccácbạnởlại
khiêuvũ,mộtmìnhchàngkéobộtrởvề,mỏimệt,lòngnóngnhưthiêu,con
mắtđụcmờ,buồnrườirượi.Xengựanàocũngvangtiếnghát,đầykháchdự
hộitrởvề.Xechạyrầmrập,bốcbụimùđườngphốlàmchànghốthoảng.
Tuyệtvọng,chànghítmạnhmùithơmhănghắccủadãycâybồđàochođầu
óctỉnh táora.Chàng sốngngàycàng côđộc,càng mêloạn,đaukhổ,âm
thầmxótxatrongdạ.Chàngquẩnquanhtrongnỗiđauxótnhưconsóiđiđi
lạilạitrongcạmbẫy,khôngsaothoátrađược.Conngườisitìnhtìmkiếm
ngườiyêukhắpnơikhắpchỗ.
Mộtlầnkhác,mộtcuộcgặpgỡlạlùngkhiếnchàngkhôngsaoquênđược.
ChàngđangđithathẩnởnhữngphốnhỏbênđạilộInvalides,bỗnggặpmột
ngườimặcquầnáothợ,độimũlưỡitrai,đểlộmộtmớtócbạcphơ.Marius
chúýđến mớ tóc đẹp, rồi nhìn người ấy đang bước từng bướcmột, đăm
chiêunhưcóviệcgìđauđớnlophiềnlắm.Cóđiềulạlàhìnhnhưđúngông
Leblanc:Cũngmáitócấy,cũngnétmặtấy,dướivànhlưỡitraicũngdáng
điệuấy,nhưngcóvẻbuồnbãhơn.Nhưngtạisaolạibộáothợthuyền?Thế
lànghĩagì?Tạisaolạitráhìnhnhưvậy?Mariusrấtđỗingạcnhiên.Lúcđịnh
trílại,chàngvộirảobướctheongườiấy.Biếtđâuchàngkhôngtìmthấydấu
vếtngườiyêu?Dùsaocũngphảiđếngầnxemchokỹrồitìmrađiềubíẩn
chứ!Nghĩđếnđấythìchậmquárồi,ônggiàđãmấthút.Ngườiấyrẽsang
phốkhác.Mariuskhôngsaotìmthấyđược.Cuộcgặpgỡấylàmchochàng
bậntâmmấtmấyngày,saurồicũngquênđi.Chàngnghĩthầm:“Chắclàhai
ngườigiốngnhauthôi".
II
BẮTĐƯỢCCỦA
MariusvẫnởcănnhànátGorbeau,chàngchẳngđểýđếnaiởtrongnhà
cả.Sựthật,dạoấynhàcũngchỉcóđộcMariusvớigiađìnhJondrette
chàng đã trả giúp tiền nhà một lần. Sau lần ấy, chàng chẳng bao giờ trò
chuyệnvớiai,bố,mẹcũngkhông,congáicũngkhông.Nhữngngườithuê
khácđãdọnđihoặcchếtrồi,hoặcthiếutiềnnhàbịđuổiđi.
Một ngày đông năm ấy, vào lúc quá trưa, mặt trời hé chút ánh sáng,
nhưngngàyđólạilàngàymồng2thánghai,cáingàylễChandeleurcổxưa,
mặt trời độc ác báo hiệu sáu tuần lễ rét mướt, cái ngày mà Mathieu
Laensbergđãcavịnhtronghaicâuthơxứngđánglàthơcổđiển:
«Mặttrờidùtỏ,dùmờnhạt.
Congấuthungthăngtrởlạihang.»
Ngàyấy,MariuscũngvừachuiởcáihangGorbeaura.Trờivừatối.Giờ
điăn.Dùsaorồicũngphảinghĩđếnchuyệnănuống,chaoôi!Áitìnhdùcao
thượngvẫncónhữngnhượcđiểmnhưthếđó!
ChàngvừabướcquabậccửathìchợtthấybàBougonvừaquétnhàvừa
cấttiếngnóimộtmìnhcâubấthủsauđây:
—Thờibuổinàychẳngcócáigìlàrẻsất,cáigìcũngđắtnhưvàng.Chỉ
cócôngngườilàrẻ,rẻthốira.
MariustừtừbướcraphíacửađểlênphốSaintJacques.Chàngcúigầm
mặtxuống,cóvẻnghĩngợi.Trongsươngchiều,bỗngchànglạibịaixôphải.
Chàngquaylại,thấyhaicôcongáiănmặcráchrưới,mộtcôthìdongdỏng
cao,ngườimảnhkhảnh,mộtcôbéhơn.Haicôcóvẻhoảnghốt,thởhổnhển,
đirõnhanh,nhưchạytrốn.Haicôđingượclại,khôngtrôngthấyMariusnên
đâmsầmphải.Trongbóngtốisâmsẩm,Mariusnhậnđượckhuônmặtnhợt
nhạt,đầutócrốitung,cáimũkinhkhủng,váyráchtảtơi,chânthìgiẫmđất.
Haicôvừachạyvừanóichuyện.Côlớnbảothầmcôbé:
—Tụicớmvừađến.Suýtnữatómđượctao.
Côkiatrẻcon:
—Tôicũngtrôngthấy.Thếlàtẩu,tẩunhé,tẩubánsốngbánchết.
Mariusnghequamấycâutiếnglóng,đủhiểurằngbọnsenđầmhaycảnh
sátsuýtnữatómđượcmấycôbénàyvàhaicôchạythoát.Haicôđisâuvào
bóngcâyumtùmởđạilộphíasau.Trongđêmtối,thấybónghaingườitrăng
trắngmộtlát,rồibiếnmất.
Mariusdừnglạimộtchốc.Chàngvừađịnhđithìchợtthấymộtgóinhỏ
xamxámởngaydướichân.Chàngcúixuống,nhặtcáigóilên.Góiấyhình
nhưlàmộtphongbìđựnggiấymá.Chàngnói:“Ừ,chắclàcủamấycôbétội
nghiệpđánhrơiđây".
Chàngquaytrởlại,cấttiếnggọi,nhưngkhôngthấygì.Chàngcholàcác
côđãđixa,liềnnhétphongbìvàotúirồiđiăn.Giữađường,quamộtngõ
hẻmphốMouffetard,chàngthấymộtcáiáoquantrẻconđặttrênbacáighế
tựa,phủmộttấmkhănliệmđen;mộtngọnnếnleolắtcháy.Chàngnhớđến
haicôgáitrongbóngtốibannãy.Chàngnghĩthầm:“Khốnnạn!Cácbàmẹ
thàtrôngthấyconchếtcònítbuồnhơnlàthấychúngsốngkhổsốngnhục".
Haicáibóngđãthayđổivịbuồnchochàng,rồicũngbaykhỏitâmtrí.
Chànglạichìmvàonhữngýnghĩcủariêngchàng.Chàngnhớlạisáutháng
qua,sáuthángyêuđương,hạnhphúc,vớinhữngngàyđầyánhsáng,dưới
hàngcâytươiđẹpvườnLuxembourg.Chàngnghĩthầm:“Đờimìnhbâytối
tămquá.Vẫnthấybiếtbaothiếunữ.Nhưngtrướckia,họxinhtươithế
bâygiờthìxấunhưma".
III
BỐNVẺ
Buổitối,lúcchàngcởiáođingủ,taychàngbỗngthòvàotúivàđụngphải
cáigóinhặtđượcởdướiphố.Chàngđãquênbẵngđi,chàngnghĩrằngmởra
thìcóđịachỉcủacáccôcongáikia,haydùsaocũngbiếtngườimấtcủa
đemtrả.
Chàngmởphongbì,phongbìkhôngdán,đựngbốnbứcthưcũngkhông
dánnốt.Địachỉđềucóđềcẩnthận.Cảbốnbứcthưđềubốcmộtmùithuốc
láhạngbét.
Bứcthứnhấtđềnhưsau:
«KínhgửiLệnhbàDeGrucherayHầuTướcPhuNhân,quảngtrườngđối
diệnHạNghịViện,sốnhà…»
Mariusnghĩthầmcứđọcmayrathấycáigìrõrànghơn;vảlạibứcthưđể
ngỏ,cólẽđọccũngchẳnghạigì.
Bứcthưviếtnhưsau:
«“KínhthưaHầuTướcPhuNhân,
Xưanay,đứckhoandung,đứctinChúavẫnlàmốiliênhệmật
thiết
[221]
giữamọingườitrongxãhội.VìChúa,xinBàLớnhãyrủ
lòngthươngtớimộtkẻvìlòngchânthựcvàvìlòngchungthành
vớidòngchínhthốngthiêngliêngmàphảitừbỏđấtTâyBanNha,
phảihysinhcảxươngmáu,củacảiđểbảovệlấychínhnghĩa;kẻ
ấyngàynayđangsốngtrongcảnhkhốncùng. Kẻấymongrằng
tấmlòngcaoquýcủaBàLớnsẽgiúpđỡchokẻthuộcdòngmáu
binhsĩvinhquangđầythươngtíchnàyđượcsốngquacơnhoạn
nạn.KẻấytintưởngởlòngdânđạocủaBàLớn,ởsựquantâm
củaBàLớntớimộtquốcgiagặpbướcgiannan.Kẻấytinrằnglời
cầukhẩnấysẽkhôngphảilàvôíchvàơnấysẽghilòngtạcdạ.
KẻđượchânhạnhdânglênBàLớnnhững lờichúctụngkính
mếnnhất,thưaBàLớn.
DonAlvarez
ĐạiúykỵbinhquânđộiTâyBanNha,thuộcpháiBảoHoàng.
HiệntịnạnởnướcPháp.KẻnàyvìTổQuốcmàphảilưuvong,nay
hếtcảtiềnbạcnênphảidừnglạiởđây”.»
Dướilàchữký,khôngghiđịachỉgìhết.Mariushyvọngtìmthấyđịachỉ
ởbứcthưthứhai,bứcthưnàyviếtnhưsau:
«KínhgửibàDeMontvernetBáTướcPhunhân;phốCassette,sốnhà…»
Mariusgiởrađọc:
«“KínhthưaBáTướcPhuNhân,
Kẻviếtlàthưnàylàmẹsáuđứatrẻ,đứabénhấtmớiđượctám
tháng.Từkhisinh cháu bé, thiếp ốm nặng, chồng thiếpbỏđitừ
nămthángnay,hiệnmẹconthiếpsốngtrongcảnhcùngcực,không
nơinươngtựa.
Thiếphy vọng ở lòng dân đạocủa Bá Tước Phu Nhân vàxin
kínhchàoPhuNhân.
NgườiđànbàBalizard”.»
Mariusgiởđếnbứcthứba,cũngnhưhaibứcthưtrên,bứcthưnàylàmột
lờikêuxin;bứcthưviếtnhưsau:
«“KínhgửiôngPabourgeot,cửtri,đạithươnggiabuônmũ,phố
SaintDenis,gócphốFers.
Chúng tôi xin mạng phépgửi ngài bức thư nàyđể mong ngài
giúpđỡvàthươnglấymộtnhàvănsĩvừagửiđếnHýViệnnước
Phápmộtbảnkịch.Đềtàilàmộtđềtàilịchsử,chuyệnxảyra
Auvergne,dướithờiĐếChế.Vănchương,tôithiếtnghĩ, cũngtự
nhiên, gọn gàng và có đôi chút giá chị. Có cả bốn đoạn ca xen
trongvởkịch.Vởcủatôicóđủtìnhtiếthàihước,nghiêmtrang,đột
ngột,theotừngcátínhnhânvật.Mộthươngvịlãngmạnbàngbạc
toàntácphẩm.Độngtácdiễnbiếnbímậtvớinhữngtìnhtiếtlykỳ
vàkếtthúcbằngnhữngkịchcảnhnảylửa.
Mụcđíchchínhcủatôilàlàmthỏamãngdụcvọnghiệnsôinổi
tronglòngcủathời đại chúng ta, tức là vấn đềThờiChang,cái
chongchóngkỳlạluônluônđổichiều,mỗilầncógiómớithổilên.
Mặcdùnhữngcáihayđẹpấy,tôivẫnngạirằngsựghentị,lòngích
kỷcủacácnhàvănđãsẵncóđặcquyềnlạirìmcáctácphẩmcủa
tôi,bởivìtôihiểurằngngườitadànhchonhữngkẻmớivàonghề
đủmọiđiềucayđắng.
Thưangài,tôibiếtngàilàmộtvịMạnhThườngQuânsángsuốt
củagiớivănhọcnênđánhbạochocongáitôiđếnđểgiãibàyvới
ngàitìnhcảnhkhốnkhócủatôi,hiệnmùađôngnàytrongnhàcủi
không,bánhcũngkhông.Tôixinngàicáivinhdựđượctặngngài
vởkịchtrên,cũngnhưnhữngvởsaunày,chínhlàvìtôimuốn
hânhạnhđượcngàibảochợ,đượcnêutênngàitrênsáchcủatôi.
Nếungàirataycưumangtôilúcnày,tôisẽviếtmộtbàithơđểtạ
ơnngài.Bàithơnày,tôicốgắngviếtchothậthoànhảođểkịpđưa
hầungàixem,rồiinlênđầuvởkịchvàngâmtrênsânkhấu.
Kínhgửiôngbàlờichàokínhtrọng
Genflot,nhàvăn.
T.B:Dùchỉlàbốnmươixuthôi.
Tôixinlỗingàiđãphảichocongáitôiđếnhầungài,đánglẽtôi
thân đến mớiphải, nhưng quần áo tồi tàn quá, tôi không thể ra
đườngđược…”»
Mariusmởbứcthứtư.Địachỉđềnhưsau:“Kínhgửicụcólòngtừthiện
ởnhàthờSaintJacquesDuHautPas”.Chỉcómấydòngsauđây:
«“Thưacụcólòngtừthiện,
Nếucụquábộđếnnhàchúngtôi,cụsẽthấymộtcảnhhoạnnạn
khốncùng,chúngtôisẽtrìnhcụđủgiấytờchứngthựctìnhcảnh
củachúngtôi.
Thấynhữnggiấytờấy,tấmlòngnhânhậucủacụsẽdungđộng
mộtnỗicảmthươnghàohiệp.Xưanaycácbậchiềntriếtthường
vẫncảmsúcmãnhliệt.
Cụvốngiàulòngchắcẩn,xincụcũnghiểuchorằngconngười
tacó túngthiếuđến cùngcựcvà khổtâmlắm mớixingiấy Nhà
Nướcchứngthựcchotìnhcảnhcủamình,đểmongđượcgiúpđỡ
chútnào, làmnhưthể làmìnhkhông đượctựdo đaukhổ,tựdo
chếtđói.Sốmệnhđốivớimộtsốngườithìquátànnhẫn,đốivới
nhữngngườikháclạiquádễdãi,luônluônphùtrợ.
Chúngtôichờmongcụđếnđằngnhàchúngtôihoặcđượcíttiền
giúpđỡ.Xinkínhchàocụ,mộtbậcchượngphuđạilượng.
Ngườiđộiơncụ:P.Fabantou,nghệsĩsânkhấu”.»
Đọcbốnbứcthưxong,Mariusvẫnkhônghiểugìthêm.
Trướchết,nhữngngườikýtênđềukhôngđềđịachỉ.Saulàhìnhnhưbốn
bứcthưdobốnngườiviếtkhácnhau:NhàquýtộcAlvarès,bàBalizard,thi
sĩGenflotvànghệsĩFabantou,nhưngcócáilạlàcũngmộtthứchữ.Chắc
chắnlàmộtngườiviết,khôngthểkhácđược.Vảcứxemcùngmộtthứgiấy
xấu,ngảvàng,cùngmộtmùithuốclávàdùngườiviếtcócốgắngthayđổi
giọngvăn,nhưngcũngnhữnglỗichínhtảgiốngnhau,cứđànghoànglặplại
trongbứcthưcủanhàvănGenflotcũngnhưcủaviênđạiúyTâyBanNha,
thìlờiứcđoántrêncàngcóphầnđúng.
Cốsứcmàđoáncáiviệcbímậtnhỏnhặtnàycũngchẳngíchlợigì.Nếu
không phải là vậttìmthấy thì hẳn làmột trò đùa nhạo. Mariusbuồn quá
chẳngthấythúvịgìvớicáitròchơihúhọaấy;chàngtưởngnhưvỉahèngoài
phốbàyđặtracáitròấyđểgiễucợtchàng.Chànglúngtúngvớibốnbứcthư
nhưđangcườicợtchàng.Chẳngcógìtỏrằngnhữngbứcthưkialàcủahai
côcongáigặpởphố.Dùsao,nhữngbứcthưấycũngchỉlànhữngtờgiấy
lộn,chẳngcóchútgiátrịgì.Mariusđểcảvàophongbì,vứtvàomộtxórồi
đinằm.
Khoảngbảygiờsánghômsau,chàngvừadậy,ănsángxong,địnhthử
làmviệcthìcótiếnggõcửanhènhẹ.Nhàchẳngcógìnênchìakhóabaogiờ
cũngmócởổkhóa.Họahoằnmộtvàikhibậnviệckhẩncấplắm,chàngmới
khóacửa.Ngaynhữnglúcchàngđivắng,chìakhóavẫnnằmyênởcửa.
Bougonvẫnbảochàng:
—Rồiôngđếnmấtcắpthôi.
Mariustrảlời:
—Mấtcáigì?
ẤythếmàmộthômMariusmấtmộtđôigiàycũ,bàBougonravẻđắcchí
lắm.
Lạicótiếnggõcửa,tiếnggõnhènhẹnhưlầntrước,Mariusnói:
—Cứvào.
Cửamở.Marius,mắtkhôngrờiquyểnsáchvànhữngtờgiấyđểtrênbàn,
nóitiếp:
—BàBougonhỏigìđấy?
Mộtgiọngnói,khôngphảitiếngbàBougon,trảlời:
—Xinlỗiông,thưaông…
Tiếngnóiđùngđục,rèrè,khànkhànnhưnghẹnngào,giốngnhưtiếng
nóicủacụgiàbịrượumạnhlàmchokhảngiọng.
Mariusquayphắtlạithìthấymộtthiếunữ.
IV
ĐÓAHỒNGTRONGCẢNHCÙNGKHỔ
Mộtthiếunữtrẻmăngđứngngaygiữacáicửahémở.Cáicửasổconđối
diệnvớicửalớnđểlọtánhsángbênngoàivào,chiếulênkhuônmặtcômột
thứánhsángnhờnhờ.Côxanhxao,gầygò,hốchác;côchỉphongphanh
một cái áo trong vàmột cái váy, ngườilạnh cóng run lẩybẩy. Thắt lưng
bằng dây, búi tóc cũng bằng dây; hai vai gầy, giơ cả xương ra ngoài áo.
Nướcdanhợtnhạt,xươngvaixámxịt,bàntaythìđỏbầm,miệngmấtmấy
cáirăng,conmắtđục,táotợn,nhìnngược.Côcócáidángmộtthiếunữcằn
cỗivàcáinhìncủamộtmụgáigiàdàydặn,nămmươituổiphavớimười
lăm.Mộtconngườivừayếuđuối,vừakhủngkhiếplàmchonhữngaikhông
rớtnướcmắtthìphảirùngmìnhghêsợ.
Mariusđứngdậy,sữngsờnhìnthiếunữgiốngnhưnhữnghìnhbóngchập
chờntronggiấcmơ.Điềuthươngtâmnhấtlàcôtavốnkhôngphảisinhra
xấuxí.Tráilạithuởbéthơ,cólẽcôtaxinhlắm.Cáiyêukiềucủatuổitrẻ
cònđangchốngchọivớigiàcỗighêtởmđếnquásớm,trongcảnhđờitrụy
lạc,nghèokhổ.Mộtchútnhansắcđangtàntạtrênkhuônmặtmườisáutuổi,
giốngnhưmặttrờivộiùasaunhữngđámmâykhủngkhiếpmộtbuổisớm
ngàyđông.
Mariustrôngthiếunữcũnghơiquenquen.Hìnhnhưđãgặpởđâu.Chàng
hỏi:
—Thưacô,côhỏigì?
Thiếunữtrảlời,giọngcôgiốngnhưgiọngmộttêntùsayrượu:
—Ôngcócáithư,ôngMariusạ.
Côgọiđúngtênchàng.Thếthìchínhlàcôhỏichàng,khôngthểkhác.
Nhưngcôtalàai?Làmsaomàbiếtđượctênchàng?
Khôngcầnđợichàngmời,côcứtiếnvào.Côđimạnhdạn,cônhìnkhắp
gianphòng,cảcáigiườngbừabộn,rấttựnhiên,khiếnchàngthấylòngselại.
Haichâncôgiẫmđất.Váythủngnhiềuchỗ,đểlộcảốngchânkhẳngkhiuvà
đầugốigầygiơxương.Côrétruncầmcập.
Côđưachochàngbứcthưcầmởtay.Mariusmởthư,thấyvếtniêmxito
rộnghãycònướt.Chắcngườigửithưcũngởgầnđâythôi.Chàngđọc:
«“Thưaônghàngxómthanhniênđángmến,
Tôiđược biếtsáutháng chướcđây,ông cólòngtốttrảhộtôi
móntiềnnhà.Tôicầumongônghưởngmọisựtốtlành.Congái
lớncủatôisẽthưađểôngrõgiađìnhtôigồmbốnmiệngăn,vợtôi
thìđangốm,từhaihômnaycảnhàchưacóhộtnàovàomiệng.Tôi
tinrằngtôicóthểhyvọngởtấmlònghàohiệpcủaông,ôngsẽ
thươnglấychúngtôivàxẵnlòngbanchochúngtôichútgìtrong
lúckhókhănnày.
Tôixinkínhchàoông,mộtkẻbanphúcchonhânloại.
Jondrette
T.B:Thưaông,concháusẽđợilệnhông”.»
Từhômqua,Mariusvẫnloayhoayvớicâuchuyệnvừaquakỳdị,tốităm,
thìbứcthưnàyđếnnhưmộtngọnnếnthắplêntronghầmkín.Tấtcảnhư
bừngtỏ.Ngườiviếtthưnàycũnglàngườiviếtbốnbứcthưkia.Cũngmột
thứchữ,cùngmộtgiọngvăn,cùngmộtlốiviết,cùngmộtthứgiấy,cùngmột
mùithuốclá.
Nămláthư,nămcâuchuyện,nămtênngười,nămchứký,nhưngchung
quychỉmộtngười.ViênđạiúyTâyBanNhaAlvarès,bàmẹBalizardđáng
thươnghại,nhàviếtkịchGenflot,lãonghệsĩFabantouđềulàJondrettecả,
nếuJondrettekhônglàmộttêngiảnốt.
Nhưtabiết,Mariusvềởcănnhànàyđãkhálâu,nhưngMariuscómấy
khithấybóngnhữngngườihàngxóm nhỏmọn sốngcạnhchàng.Tâmtrí
chàngđểtậnđâuđâu,màtríởđâutứclàmắtởđó.Chắchẳnchàngđãgặp
nhữngngườitronggiađìnhJondrettenhiềulầnngoàihànhlanghaydướicầu
thang;nhưngđốivớichàng,họchỉlànhữngcáibóng.Chàngvôýđếnnỗi
tốihômquađâmphảihaicôJondrettemàkhôngnhậnbiết;đíchlàhaicô,
chẳngcòngìkhác.Vàcũngvìthếmàkhicônàyvừabướcchânvàonhà,
chàngvừacảmthấythươnghại,ghêtởm,vừamangmángnhớnhưđãcógặp
côtaởđâurồi.
Bâygiờchàngrõtấtcả.Chànghiểurằnglãolánggiềngtrongcơnkhốn
quẫn,dùngthủđoạnlợidụnglònghảotâmcủanhữngngườitừthiện:Lão
tìmkiếmđịachỉcủanhữngngườicóvẻcómáumặtvàcóvẻnhântừ,rồigiả
danhngườinàyngườikhácviếtthưchohọ,lãosaicongáiđiđưathư,mặc
chochúngrasaothìra.Tỉnhcảnhlãobuộclãophảihysinhcongái.Lãoliều
mộtphenvớisốmệnh,lãođưacongáivàotấntrònguyhiểm.Cứmộtviệc
qua,haicôchạytrốn,thởkhôngrahơi,chếtkhiếp,rồinóimấycâutiếng
lóng.Mariuscũngđủđoánrằnghaicôkiacònlàmnghềámmuộigìđây.
Thếnêntrongxãhộiloàingườihiệnnaymớicónhữngkẻkhốnkhổnhưthế
kia,nhữngngườikhôngphảilàtrẻcon,khôngphảilàthiếunữ,khôngphải
làbàgià.Họlànhữngquáitượngôuếvàthơngây,sảnphẩmcủađóinghèo.
Nhữngconngườiấysốngkhôngtênkhôngtuổi,chẳngrađànôngchẳngra
đànbà,chẳngbiếtgìlàthiệnlàác,vừalớnlênđãmấthếttấtcảmọithứtrên
cuộcđời,tựdokhông,đạođứckhông,tráchnhiệmcũngkhông.Nhữngtâm
hồnấymớihémởngàyhômqua,hômnayđãtànhéo.Giốngnhưnhững
bônghoarơingoàiđường,bùnnhơdâylênbebét,chođếnkhimộtbánhxe
lănquanghiếnnát.
TronglúcMariusnhìnthiếunữchằmchằm,vừangạcnhiênvừaxótxa
thìcôtađiđilạilạitrongphòng,táobạonhưmộtconquỷ.Côđilạilăng
xăng,thânthểlõalồcũngmặc.Thỉnhthoảngcáiáolạitụtxuốngtậnbụng.
Côxôbànghế,nghịchngợmcáigương,cáilượctrênmặttủ,sờmóvàoquần
áocủaMarius,lụclọicácthứởtrongxónhà.Côtanói:
—Ôkìa!Ôngcócáigương!
Côcấttiếngkhekhẽhátnhưởchỗkhôngngười;côhátvàiđoạncakịch,
mấyđiệpkhúcnhínhảnh.Giọngcôkhànkhàntrongcổhọnglàmchođiệu
hát thành ra rợn người. Cái dáng táo bạo của cô như vẫn ngượng ngùng,
bângkhuâng,ethẹn,trângtráobaogiờchảlàmộtđiềuhổthẹn.
Khônggìthảmbằngnhìncôtanôgiỡntrongbuồng,nhưconchimgãy
cánhhayconchimsợánhsángbaytứtung.Cólẽnếusốphậnđổikhác,hay
côđượchưởngmộtsựgiáodụckhác,hẳndángđiệutươivuivàtựnhiêncủa
cô sẽ có một vẻ dịu dàng, dễ thương biết bao nhiêu. Trong các loài vật,
khôngbaogiờmộtconchimbồcâucóthểbiếnthànhcondiềuhâu.Chỉ
loàingườimớinhưthếmàthôi.
Mariusnghĩngợi,mặcchocôtalàmgìthìlàm.
Côđếngầnbàn,nói:
—Úichà!Lạisáchnữanày!
Conmắtđụcmờbỗngsánglên.Giọngcôhớnhởnhưmuốnkhoeđiềugì,
cáigiọngấykhôngainghethấymàkhôngcảmđộng:
—Ấy,emcũngbiếtđọcđấynhé.
Côchụpquyểnsáchđểmởtrênbànvàđọckhátrôichảy:
— “Tướng Bauduin được lệnh dẫn năm tiểu đoàn đánh chiếm lâu đài
HougomontởchínhgiữađồngbằngWaterloo…”
Côngừnglạinói:
—À!Waterloo.Embiếtrồi.Trậnđánhnhaungàytrướcchứgì!Bốem
cũngdựđấynhé.Bốemchảởquânđộimà!Chúngem,cảnhàaicũngtheo
phái Bonaparte hết, theo hăng lắm.Waterloolà chống bọn quân Anhđấy
mà…
Côđặtsáchxuống,vớlấycáibút,reolên:
—Embiếtviếtnữacơ!
CôchấmmựcrồiquaylạibảoMarius:
—Ôngxemđâynày.Đểemviếtchomàxem.
ChẳngđợiMariustrảlời,côviếtngaytrênmộttờgiấyởgiữabànmấy
chữ:“Bọncớmđấy”.Rồiquẳngbútxuốngbàn:
—Viếtchẳngphạmlỗigìcả,ôngnhìnxem.Haichịemtrướccũngđi
họcđấy.Trướckiacókhổnhưbâygiờđâu,chúngemchẳngphải…
Nóiđếnđây,côbỗngngừnglại,conmắtmởchằmchằmnhìnMarius,rồi
phálêncười.Giọngcôcólẫnnhữngnỗihoangmangđãbịsựtrângtráobóp
nghẹt.Côkêu:
—Trốithây!
Thếrồicôlạicấttiếngvuivuikhẽhát:
«Đóiquá,chaôi,
Làmgìcócháo.
Rétquá,mẹôi,
Làmgìcóáo.
Lolotte
Runrun
Jacquot
Sùisụt»
Hátvừadứtcôđãreolên:
—ÔngMariusnày,ôngcóđixemhátbaogiờkhông?Emcóđiđấynhé.
Emcóthằngemchơithânvớitụinghệsĩ,thỉnhthoảngnóchové.Emchúa
ghétởcáighếdàihàngbên;đếnkhóchịu,chẳnglýthúgì.Lắmngườiđến
thôtục,cókhihôighêlắmcơ.
RồicônhìnMarius,ravẻlạlùng,bảochàng:
—ÔngMarius,ôngcóbiếtôngxinhtrailắmkhông?
Haingườicùngnảyramộtýnghĩ,thiếunữmỉmcười,cònMariusđỏcả
mặt.
CôđếngầnMarius,đặttaylênvaichàng.
—Ôngkhôngđểýđếnem,chứembiếtônglắm.Ởnhàthìgặpdướicầu
thang.EmcòncóbiếtônghayđếnnhàcáiôngMabeuf,bêncầuAusterlitz,
emđichơiđấygặpluôn.Tócôngbơphờ,trôngradánglắm.
Côcốlấygiọngêmáimànói,nhưngtiếngcôchỉbéđithôi.Mấytiếng
nóimấtđitrongmiệng,nhưcâyđànthiếucung.Mariussesẽlùilại.Chàng
nóigiọngnghiêmtrangvàlãnhđạm:
—Thưacô,tôinhặtđượcmộtgóigìhìnhnhưcủacô.Xintrảlạicô.
Chàngđưacáiphongbìđựngbốnbứcthưchongườicongái.Côvỗhai
tayvàonhaukêulên:
—Thếmàchúngemtìmmãi.
Côvồlấycáigói,vừamởphongbìvừanói:
—Trờiơilàtrời!Thếmàconbévớiemtìmmãi!Hóaraôngnhặtđược.
Ởdướiphốphảikhông?Ởdướiphốchứgì?Đãbảomà,lúcchúngemchạy
thìrơimất.Conranhnóđoảnglắm.Vềđếnnhàmớithấymấttừđờinào.
Thếlàchúngemnóivớinhàlàđãđưatuốtcảthưrồivàchẳngaichogìđể
khỏiphảiđòn,đònvôlý,vôlýhếtsức,hoàntoànvôlý.Thếmàkhổthân
mày,thươilàthư,màylạilùlùđâyrồi.Thếsaoôngbiếtlàthưcủaem?À
quên,vìchữviếtmàlị.Thếrachúngemxôphảiôngtốihômqua à?
trôngthấyquáigìđâu.Emhỏiconbé:“Cóphảimộtôngsangtrọngkhông?”
Nóbảo:“Hìnhnhưmộtôngsangtrọng”.
Vừanói,côvừamởbứcthưxintiềngửi“Ôngcólòngtừthiệnởnhàthờ
SaintJacquesDuHautPas”rồinói:
—Nàycáithưnàygửilãogiàvẫnđilễ.Đếngiờrồi,phảiđingaymới
được.Mayraxinđượctiềnănsáng.
Rồicôlạicườinóithêm:
—Nếuđượcănbữasángnaythìôngcóbiếtlàthếnàokhông?Thìtức
đượcăncảbữasánghômkia,bữachiềuhômkia,bữasánghômqua,bữa
chiềuhômqua,ăndồncảnămbữavàobữasánghômnaymộtthểmàlị.Mẹ
kiếp,đứanàokhôngbằnglòngthìcứchếtmẹnóđi,đồchóchết.
CâunóichợtnhắcMariusnhớrathiếunữđếnđâycốtxintiền.Chànglục
tìmtúigilet,chẳngcógì.
Thiếunữnóitiếp,hìnhnhưkhôngbiếtMariuscóđấy:
—Lắmtốiemphảimòđi.Đêmchẳngvềnhànữa.Mùarétnămngoái,
chưađếnđâyở,chúngemởngoàigầmcầu.Cứômlấynhauchođỡbuốt.
Conbéememcứkhócmãi.Trờiơi,nướcôilànước,saomàthêthảmthế.
Emđịnhnhảyxuốngtựtửlàemlạinghĩthầm:Rétchếtcha!Emđithuithủi
mộtmình.Lắmkhiphảinằmhố.Đêmđingoàiphố,trôngcâycốicứtưởng
cộttreocổ,nhàcửathìđenngòmtrôngtonhưthápchuôngnhàthờĐứcBà;
tườngquétvôitrắngthìtrôngradòngsông,emnghĩthầm:Nướcđâynày.
Những ngôi sao trên trời giống như những ngọn đèn những tối hoa đăng
đangbốckhóibịgióthổitắt.Emhốthoảngnhưnghethấyngựathởbêntai.
Đêmkhuya,thếmàemnghethấytiếngđànphongcầm,tiếngmáysợi,chẳng
biếttạisao.Emtưởngnhưcóailấyđánémem,emcứthếchạy,mọivậtcứ
quay,quaytítcảlên.Lúcđóithìlạlắm!
ThiếunữnhìnMariusvẻmặtngơngác.Chànglụcsoátcáctúi,mãimới
đượcsốtiềncảthảylànămfrancsmườisáuxu.Cảgiasảnchỉcònchừngấy.
Chàngnghĩthầm:“Vẫncònđủănbữachiềunay,maihẵnghay”.Chànggiữ
lấymườisáuxuvàđưachothiếunữnămfrancs.
Côcầmlấytiềnrồinói:
—Được,nắngrồiđây.
Rồihìnhnhưánhnắngcótínhchấtlàmtantrongđầuóccôcảmộtđống
nhữngtiếnglóng.Côliếnthoắng:
—Nămfrancs!Chấtsángmà!Hoàngthượng!Trongquán!Nặngđây.
Ônglàmộtđầumụccừ.Tôicảmquátrongứcnày.Hoanhôthứlóccóđó.
Haihômcócáilũm.Cócaosu!Cócáidòn.Cócáinhainhậurồi!
Côkéocáiáolênvai,cúichàoMarius,rồivẫytaythânmật,vừabướcra
vừanói:
—Chàoông.Đểemvềđưaôngvianhàem.
Quacáitủ,côthấymộtmẩubánhđãkhô,mốcmeo,bámđầybụi.Côvồ
lấy,cắnmộtmiếng,miệnglầmbầm:
—Hayquá!Màrắnbỏcha!Gãymẹnócảrăng.
Rồicôđira.
V
LỖHỔNGCHÚATRỔTRÊNVÁCH
Từnămnămnay,Mariusđãsốngtrongcảnhnghèonàn,hoàntoànthiếu
thốn,nhiềukhikhổcựcnữa,nhưngchàngchưahềbiếtthếnàolàcảnhkhốn
cùngthựcsự.Cảnhkhốncùng,chàngvừanhácthấy.Thấyởconbọvừa
quadướimắtchàng.Thấymộtngườiđànôngtrongcảnhkhốncùnglàchưa
thấygìhết,phảithấycảnhkhốncùngcủamộtngườiđànbà:Màchỉthấy
cảnhkhốncùngcủangườiđànbàcũnglàchưathấygìhết,phảithấymột
đứatrẻtrongcảnhkhốncùng.
Khingườitađãđếnbướcđườngcùngthìngườitaphảisửdụngnhững
phươngtiệncuốicùng.Vôphúcchonhữngkẻkhôngsứctựvệsốngquanh
họ.Côngănviệclàm,đốngcủi,tấmbánh,lòngcanđảm,chocảđếnthiện
chí,họđềuthiếutuốt.Bênngoài,cảnhtrờisầmlại;tronglòngngườicáiánh
sáng đạo đức cũng tắt ngấm. Trong vùng bóng tối ấy, kẻ đàn ông cùng
đườngnếuvớđượcđànbàvàcontrẻyếuđuối,lậptứcvùidậphọvàonhững
nơiônhục.Thếlàngườitalaovàotấtcảnhữngviệckhủngkhiếp.Tuyệt
vọngquâybằngnhữngváchmỏngmảnh,nhữngváchđóđềumởcửavàotật
xấuvàtộiác.
Sứckhỏe,tuổithơ,danhdự,nhữngengạirụtrèthiêngliêngvàghêgớm
củadathịtcòntrongtrắng,tráitimtrinhtiết,thẹnthùng,lầndangoàicủa
tâmhồn,tấtcảđềubịcáimòmẫmliềulĩnhđitìmsinhkếlợidụng,dàyvò,
dẫntớiônhục,rồiquenđi.Chamẹ,concái,anhem,chịem,đànông,đàn
bà,congái,tấtcảgắnchặtvớinhaunhưmộtkhốikimloạihaymộtcáimớ
hỗnđộn,mờmịt,lẫnlộntraigái,họhàng,giàtrẻ,ônhục,trongtrắng.Họ
ngồixổm,lưngsátvàonhautrongmộtcáiổsốphậntồitệ.Họnhìnnhauthê
thảm.Ôinhữngconngườixấusố,xanhxao,rétmướt!Hìnhnhưhọởmột
hànhtinhxamặttrờihơntráiđấtchúngtanhiềulắm.
Thiếunữlúcnãynhưmộtsứgiảcủabóngtốiđếnvớichàng.Côphơibày
mộtphíaghêtởmcủađêmtối.Mariusgầnnhưtựtráchmìnhquáđắmđuối
trongmơmộng,trongyêuđương,đếnnỗikhôngnhòmngógìtớinhữngkẻ
hàng xóm. Trả một món tiền nhà, đó chỉ là một cử chỉ máy móc, ai
khônglàmđược!Mariusphảilàmhơnthếchứ!Lạnhỉ,chỉmộtbứctường
ngăncáchchàngvớinhữngkẻbịxãhộiruồngbỏ,nhữngkẻsốngvấtvưởng
trongbóngtối,bênngoàinhânloại,chàngthìnhưcáimắtxíchcuốicùngnối
liềnhọ với loài người, chàng vẫn thấy họ sống,đúnghơn,vẫn nghe thấy
tiếnghọrênrỉbêncạnhchàng,thếmàchúngkhônghềbiếtđến.
Ngàykiaquangàynọ,lúcnàoquabứcvách,chàngcũngnghethấyhọđi
lại,nóinăng,màkhôngđểvàotai;trongnhữnglờinóiấy,cónhữngtiếng
rênrỉ,màchàngcũngchẳngnghe.Ýnghĩcủachàngđểtậnđâuđâu,trong
mơmộng,ởnhữnghàoquangkhôngtớiđượcnhữngtìnhyêukhôngtưởng,
nhữngđiênrồ;thếmàcónhữngconngười,nhữnganhemcủachàngtrong
xươngthịtchúaJésusChrist;nhữnganhemcủachàngtrongnhândânđang
ngắcngoảibêncạnhchàngchẳngđượcíchgì!Chàngcũnglàmộtphầntai
họachohọvàlàmchohọđaukhổthêm.Vìnếuhọcómộtngườilánggiềng
ítmơmộnghơnvàđểýđếnhọhơn,mộtngườibìnhthườngvàtừthiện,thì
chắcchắncảnhcùngquẫncủahọđãđượcđểý,nhữngtínhiệutuyệtvọng
củahọđãđượcnhậnthấyvàtừlâurồihọđãđượcđónđivàđượccứuvớt.
Đúnglàhọcóvẻtrụylạc,xấuxa,hènhạ,ghêtởmnữa,nhưngcómấyngười
rơi vào cảnh bần cùng mà không mất phẩm giá? Vả lại có một điểm
nhữngngườixấusốvànhữngkẻxấuxa hòavàonhau,lẫnlộntrongmột
danhtừ khắc nghiệt: “Những người khốnnạn"…lỗi tại ai? Vả lại, chẳng
phảilàkhisựsasútsâunhấtthìlòngtừthiệncầnphảilớnnhấtsao?
Trongkhitựlênlớpchomìnhbàihọcluânlýấy-cónhữngtrườnghợp
mà Marius, cũng như tất cả những tấm lòng thật lương thiện, biến thành
nhữngthầygiáođạođứccủachínhmìnhvàtựquởtráchmìnhquánặng-
MariusnhìncáibứcváchngăncáchchàngvớigiađìnhJondrette,nhưcóthể
chocáimắtnhìnđẩytìnhthươngcủamìnhxuyênquabứcváchvàlàmấm
lòngnhữngngườiđaukhổấy.Bứcvách,chỉlàmấycáirườnggỗ,nanthưa
trátvôimỏng,ởbênnàynghengườibênkianóirõmồnmột;phảilàngười
mơmộngnhưMariusmớikhôngnghethấygìhết.Váchdựngđơnsơcẩu
thả,bênphíabuồngJondrettecũngnhưphíabuồngMarius,chẳngdángiấy
gìcả.Vôtình,chàngnhìnkỹbứcvách;cókhiconmắtmơmàngcũngtrông
tìmquansátnhưconmắtsuynghĩ.Chàngbỗngđứngphắtdậy.Chàngvừa
thấyởphíatrên,gầntrầnnhà,mộtcáilỗhổnghìnhtamgiác,giữabanangỗ,
vôivữađãrơitừbaogiờ.Trèolêncáitủmànhòmqualỗhổngcóthểnhìn
sangbuồngnhàJondretteđược.Lòngtrắcẩnthườngtòmòvàcầnphải
mò.Cầnphảinhìntrộmnhữngkẻxấusốmàcứuvớthọ.Mariusnghĩbụng:
“Thửxemngườitathếnàovàbâygiờrasao".
Chàngtrèolênnóctủ,ghémắtnhòmquakhehở.
VI
“CONNGƯỜITHÚ"TRONGHANG
Ởthànhthịcũngnhưởtrongrừng,baogiờcũngcónhữngcáihangdùng
làmnơiẩnnấpchonhữngcáigìhungácvàghêgớmnhất.Cóđiềuởthành
thị,cáigìcóhungdữ,nhuốcnhơ,nhỏbétứclàxấu,mớicầntrốnẩn;còn
trongrừngthìcáihungdữ,hoangdãvàtolớn,tứclàcáiđẹp,lạiđitrốnẩn.
Cũnglàhang,nhưnghangthúcònhơnhangngười.Hangổcủaloàithúdữ
cógiátrịhơnnhàổchuột.CáimàMariusnhìnthấylàmộtcáinhàổchuột.
Marius túng thật, buồng chàng ở nghèo thật; nhưng trong cảnh nghèo
túng, chàng vẫn giữ được vẻ sang trọng, căn buồng vẫn sạch sẽ. Còn cái
buồngchàng đangnhìnthì đêtiện,bẩn thỉu,hôihám, tốităm,nhớp nhúa
quá.Đồđạcchỉcócáighếrơm,mộtcáibàngãychân,vàimảnhbìnhvỡ,
haigóc,haicáigiườngráchnátkhôngtảxiết.Ánhsángthìchỉlọtqua
mộtcáicửasổgồmbốntấmkínhvàgiăngđầymạngnhện.Vừađủánhsáng
lờmờđểcáimặtngườinomthànhmặtma.Tườngnhưbịhủi,đầynhữngnốt
rỗ,vếtsẹo,kinhkhủng.Tườngnhâmnhấpmộtthứnướcnhưnhửmắt.Trên
tườngcónhữnghìnhvẽthôtụcbôinguệchngoạcbằngthan.
BuồngMariuscòncósàngạchvỡnát;sànbuồngbênthìchẳnglátgạch,
cũngchẳnglátván.Cứgiẫmbừatrênvôigạchlổnngổnđenmàđi.Bụiđóng
bánhtrênnềnđấtlởmchởmchưabiếtđếncáichổilàgì.Giàydépcùnggiẻ
ráchlùlùtừngđốngghêtởm.Dùsaothìcũngcómộtcáilòsưởi,nênmỗi
nămphảitrảbốnmươifrancs.Thôithìđủmọithứtronglòsưởi,nàobếp,
nàonồi,mảnhván,giẻmắctrênđinh,mộtcáilồngchim,trothan,cảmột
ngọnlửanữa.Haiquecủibuồnbãnhảkhói.
Trônggianbuồngthêmsợvìbuồngrấtrộng.Lạilủngcủngnhữngchỗlồi
ra, những góc tường ăn lấn vào, những lỗ sâu thăm thẳm, mái nhà khấp
khểnh,nhôra,thụtvào.Vìthếbuồngđầynhữnggócsâuhoắm,tưởngnhư
nhữngconnhệntobằngnắmtayđangnằmgọnbêntrong,cảnhữngconmọt
tobằngbànchânnữavàbiếtđâuchẳngcónhữngconngườimaquáinào.
Mộtcáigiườngkêgầncửa,cáithứhaikêsátcửasổ,đầugiườngkềlòsưởi,
ngaytrướcmặtMarius.Trongmộtgóc,bêncạnhcáikheMariusnhòmsang,
mộtbứctranhtômàu,khunggỗđen,treotrêntường,bêndướighimấychữ
totướng:“GiấcMộng".Tranhvẽmộtngườiđànbàvàmộtembécùngngủ,
đứabétronglòngngườiđànbà,mộtconphượnghoàngbaytrongmây,mỏ
cặpmộtvònghoa,ngườiđànbàgiơtaygạtvònghoarangoàiđầuđứabé,
mắtvẫnnhắm.XaxaNapoléonđứngtrongvànhhàoquang,mìnhtựavào
mộtcáitrụmàuxanh,đỉnhtrụmàuvàng,trêntrụcóghimấychữsauđây:
“Maringo,Austerlits,Iéna,Wagramme,Elot".
[222]
Bêndướibứctranh,một
tấmbiểngỗhìnhchữnhậtđặtdướiđất,úpnghiêngvàotường.Hìnhnhưmột
bứctranhđặtquaylưnglại,mộtcáikhungtranhbôivẽởphíatrước,haymột
tấmbiểngỗtháoởtườngra,chưakịptreolại.
Mariusthấy mộtngườitrạc sáumươituổi, nhỏngười,gầy gò,táimét,
trôngdữtợn,cóvẻgiảoquyệt,tànnhẫn,nétmặtlonghĩ.Rõramộtthằng
lạigớmghiếc.Hắnngồiởmộtcáibàncócảbútmựcgiấy.NếuLavater
[223]
nhìnvàobộmặtnàysẽthấymặtmộtconkênkênhòamặtbiệnlý.Conchim
ănthịtvàconngườiquantòabổsungchonhau,làmchonhauthêmxấuxí.
Conngườitòaánlàmchoconchimănthịtôxú,conchimănthịtlàmcho
ngườitòaántrởnênghêtởm.Hắncómộtchòmrâudàilốmđốmbạc.Hắn
mặcmộtcáiáotrongcủađànbà,hởcảngực,cảtaylôngláxồmxoàm,một
cáiquầncháolòng,chânxỏmộtđôigiàyống,ngónchânthòcảrangoài.
Miệnghắnngậmmộtcáitẩu.Trongnhàkhôngcómộtmiếngbánh,nhưng
vẫncònthuốclá.Hắnviết,cólẽlạilàmộtbứcthưnhưkiểucácthưMarius
đãđọc.
Ởgócbàn,cómộtcuốnsáchđãnát,màuđỏđỏ;nhìncuốnsáchkhổgấp
12kiểucũ,nhưthườngthấyởcácphòngđọcsách,cóthểbiếtlàcuốntiểu
thuyết. Bìa sách in hàng chữ to: “Chúa, vua, danh dự, phụ nữ”, tác giả:
“DucrayDuminil,1814”.Vừaviết,hắnvừanóito,Mariusnghethấynhững
lờisauđây:
—Ởđờinày,đếnchếtcũngkhôngcóbìnhđẳng.Hãyvàonghĩatrang
PèreLachaisemàcoi.Nhữngônglớnbàlớn,nhữngngườigiàucóthìchôn
cấtbêntrên,bênnhữngconđườnglátđá,trồnghoakimhợp.Xengựađưa
họđếnnơiấy.Kẻnghèohèn,kẻkhổcực,ngườitaxếphọởbêndưới,nơi
bùnlầyngậpđếnđầugối,ngườitanhéthọvàohanghố,vàonơiẩmthấp.
Vứthọởđấychoxươngthịtchóngtiêutan.Đếnviếngmộhọ,tấtphảithụt
xuốngbùnlầy.
Đếnđây,hắnngừnglại,nắmtayđấmxuốngbànrồivừanghiếnrăngvừa
nói:
—Trời!Tacóthểănthịtloàingườiđượcđi!
Mộtmụđànbàtolớnkhôngbiếtbốnmươihaymộttrămtuổingồixổm
cạnhlòsưởi.Mụcũngchỉmặcmộtcáiáotrongvàmộtcáiváybằngvải
chằngváđụpnhững mụn dạ cũ. Mụ đeo một cái tạp dề vải thô che lưng
chừngváy.Tuymụcúigậpngườixuốngvàcorolại,nhưngcũngthấymụ
rấtcaolớn.Mụnhư mộtmụkhổnglồbêncạnhanhchồng.Tócmụvàng
hung đã đốm bạc trông gớm chết. Thỉnh thoảng mụ lại lấy bàn tay bóng
nhẫy,móngbènbẹt,hấtmớtóclên.Cạnhmụ,mộtcuốnsáchmởtungđặt
dướiđất,cũngmộtkhổnhưcuốnsáchtrên,cólẽcùngmộtbộtiểuthuyết.
Trên một cái giường, Marius thấy một con bé xanh xao, dài ngoằng
ngoẵng;nógầnnhưchẳngcóáoquầngì,chânbuôngthõngxuống;nónhư
chẳngnghe,chẳngnhìn,chẳngthấygìcả,nhưcáixáckhônghồn.Chắccon
bélàemgáicôthiếunữsangbuồngchànglúcnãy.Côbétrạcmườimột,
mườihaituổi.Nhìnkỹthìcólẽđếnmườilămcũngnên.Chínhtốihômqua,
côtađãkêu:“Thếlàtẩu,tẩu,tẩubánsốngbánchết!”Côthuộcloạicâyyếu
ớt,chậmmọc,rồiđùngmộtcái,lớnvượtlên.Cảnhnghèođóiđãtạonên
nhữngconngườigiốngloàicâyđángthươngnhưvậy.Hạngngườiấychẳng
cótuổithơấu,cũngchẳngcótuổithanhniên.Mườilămtuổicònlàconnít,
đếnmườisáuđãnhưhaimươi.Bâygiờlàđứatrẻ,ngàymaiđãđứngtuổi.
Hìnhnhưhọbướcsảitrêncuộcđờichochóngchết.Lúcnàythìcôbévẫn
còncóvẻmộtđứatrẻ.
Tronggianbuồngnày,chẳngcógìtỏralàngườitacócôngănviệclàm
cả. Không có khung cửi, không có guồng quay sợi, một tí dụng cụ cũng
không.Trongxóbuồng,mấythanhsắtcóvẻámmuội.Cáivẻchểnhmảng
buồnthiunàylàkếtquảcủatuyệtvọngvàbáohiệucơnhấphối.
Mariusnhìnkỹcănbuồngảmđạmnày;nócònkhủngkhiếphơnmộtngôi
mộ,vìởđâylinhhồnconngườicònlayđộngvàsựsốngcònthoithóp.Cảnh
tượngnhữngngườinghèokhổbòlêlatrongcáiổchuột,tronghầm,trong
cáihốthấplètèkhônghẳnlàcảnhtượngmộtnấmmồ;nómớichỉlàcái
phòngđợivàomồ.Nhưngcũngnhưnhữngkẻgiàusangthườngphôtrương
vàngởngoàicửalâuđàicủahọ,thầnchếtcũngđặtnhữngnỗikhốncùng
nhấtởcáigianphòngđợiấy.
Lão già ngồi bàn thôi không nói nữa; mụ vợ im lìm, cô bé hình như
không thở. Tiếng ngòi bút chạy trên giấy sột soạt. Lão nói lầm bầm, tay
khôngngừngviết:
—Chó!Chó!Chómátuốt!
GầnđúngcâukếtoánthâncủaSalomon.Mụvợnghethấy,thốtramột
tiếngthởdàinãonuột.Mụbảochồng:
—Thôi,mìnhạ,mìnhhãybìnhtĩnh.Mìnhơi,đừngbuồnquáthế.Mình
gửithưchonhữngđứaấylàmgì.
Trong cảnh khốn cùng, người ta dịch lại gần nhau cho ấm, cũng như
trongcơnrét;nhưngtráitimthìxanhaura.Cứxemcáchănnói,cũngthấy
xưakiahẳnmụđãhếtlòngthươngyêuchồng;nhưngmốitìnhấycólẽđã
tànvìnhữnglờitráchmócnhauhàngngày,trongcảnhcơcựcđètrĩuxuống
mọingườitronggiađình.Đốivớichồng,trongngườimụ,chỉcònmớtrotàn
củatìnhyêu.Thếnhữngcáchâuyếmgọichồngngàynaymụvẫncòngiữ
được.Miệng mụ vẫn thường nói vớichồng:“Mìnhơi… cậu ạ… anh của
em…”nhưnglòngmụđãnguộilạnh.
Lãokialạicắmcúiviết.
VII
CHIẾNLƯỢCVÀCHIẾNTHUẬT
Marius,ngựcnghẹtthở,toanxuốngkhỏicáiđàiquansátbấtngờthìchợt
nghemộttiếngđộnglàmchàngđứngyêntạichỗ.
Cửaphòngvừamởthìnhlình.Côcongáilớnbướcvào.Chânđiđôigiầy
đànôngtosù,đầybùn,bùnbắnlêncảmắtcáđỏhỏn,mìnhkhoácmộtcáiáo
ngoàiráchbươm.Mariuskhôngthấychiếcáokhoácấykhicôtavàobuồng
chàngmộtgiờtrướcđây,cólẽcôđãcởichiếcáođểngoàicửabuồngcho
Mariusthươnghại,lúctrởramớilạimặc.Côđivàophòng,đẩycánhcửa
chokhéplại,dừnglạithởhổnhển,rồikêulênvuimừng,đắcthắng:
—Ôngấyđến.
Ngườichangẩnglênnhìn,ngườiđànbàquayđầulại,côbéconvẫnngồi
im.Ngườichahỏi:
—Aiđến?
—Ôngsangtrọngấy.
—Nhàtừthiệnà?
—Vâng.
—ỞnhàthờSaintJacques?
—Vâng.
—Cáilãogiàấyà?
—Vâng.
—Hắnsắpđếnhử?
—Ôngấyđitheotôi.
—Màychắckhông?
—Chắcchứ.
—Hắnđếnđâythậtà?
—Ôngấyđixeđến.
—Đixe!Hắnlàmộttriệuphú.
Ngườichađứngdậy:
—Màychắcthếà?Nếuhắnđixesaomàylạivềtrước?Màycóbảođịa
chỉkhông?Códặnlàcửabuồngcuốihànhlang,bênphảikhông?Quýhồ
hắnđừngnhầmthôi.Màyđếnnhàthờtìmnóphảikhông?Hắncóđọcbức
thưcủataokhông?Hắnbảogìmày?
—Chaoôi!Saoônggiàvộivàngthế?Thếnày,tôivàonhàthờ,ôngấy
vẫnngồiởchỗcũ,tôichàorấtlễphépvàđưaôngấybứcthư.Ôngấyđọc
rồihỏitôi: “Cháu ở đâu?"Tôibảo:“Thưa ông, để cháudẫnôngđếnnhà
cháu".Ôngấybảo:“Không!Chotôibiếtđịachỉ,congáitôicònphảiđimua
ítđồdùng,tôisẽđixevàvềkịplúccháuvề".Tôinóiđịachỉ,nghethấyđịa
chỉôngtatỏvẻngạcnhiên,dodựmộtlátrồibảo:“Cũngđược,tôisẽđến".
Giảngkinhxong,tôithấyôngđicùngvớicongáiôngởnhàthờrarồicùng
lênxe.Tôiđãbảorõlàởcuốihànhlang,cửabuồngbênphải.
—Saodámchắclàhắnsẽđến?
—TôiđãthấycáixeởphíaphốPetitBanquierchạytới,vìthếtôiphải
chạyvộivề.
—Saolạibiếtlàchiếcxeấy?
—Tôinhớsốxe.
—Sốbaonhiêu?
—440.
—Được,màylàmộtđứacongáithôngminhđấy!
Côcongáimạnhbạonhìnthẳngmặtbốvàgiơđôigiàyởchânlênbảo:
—Congáithôngminh,cólẽ,nhưngtôibảobốlàtôikhôngđiđôigiày
nàynữađâu,vừahạisứckhỏevừabẩn.Khônggìkhóchịubằngđếgiàycứ
nhópnhépnhữngnước,lúcnàocũngkêukịt,kịt,kịtsuốtdọcđường.Thàđi
đấtcònhơn.
Ngườichatrảlờidịudàngkháchẳnlờigắtgỏngcủacôcongái:
—Connóiphảinhưngkhôngcógiàychúngnókhôngchoconvàonhà
thờ.Kẻnghèophảicógiàydép.
Rồihắnnóitiếpmộtcáchchuacay:
—Ngườitakhôngxéođấtvàonhàchùa.
Hắnlạiquaytrởvềcâuchuyệnđanglàmhắnbănkhoăn:
—Concóchắclàhắnđếnkhông?Chắcthậtkhông?
—Ôngấyđếnngayđâynày,sauconmấybướcthôi.
Ngườiđànôngđứngphắtdậy.Mặthắnsángngờilên?
—Mẹmàynày!Ngherõchưa?Nhàtừthiệnđếnđấy.Tắtlửađi.
Ngườivợkinhngạc,khôngđộngđậy.Ngườichanhanhnhưmộtngười
làmxiếc,vớngaycáilọmẻtrênlòsưởivàđổnướcvàongọnlửa,rồiquay
bảocongáilớn:
—Cònmàyrútrơmởghếra.
Côcongáikhônghiểugìcả.Hắnnắmlấychiếcghế,dậngótchânxuống,
thếlàchiếcghếbậttungrơmra,cẳngchânhắntụtquachiếcghế.Vừarút
chânra,hắnvừahỏicongái:
—Trờilạnhkhông?
—Lạnhlắm.Cótuyết.
Ngườibốquaylạiphíađứacongáinhỏvàthétlớnnhưsấm:
—Nhanhlên!Tụtkhỏigiườngngay,đồchảythây,màykhôngđượctrò
trốnggìcảà?Đậpvỡmộtmiếngkínhđi.
Đứanhỏnhảyxuốngđất,runcầmcập.Hắnlạinói:
—Đậpmộtmiếngkínhđi.
Đứanhỏngơngác.Ngườibốlạigắt:
—Màyngherachưa?Taobảomàyđậpmộtmiếngkínhmà.
Đứanhỏsợhãivânglời,kiễngchânvớilênđấmmộtcáivàomiếngkính.
Mảnhkínhvỡrơiloảngxoảng.
—Đượcrồi,-anhtaphán.
Ngườichavừanghiêmnghịvừagắtgỏng.Mắthắnliếcnhìnkhắpgian
phòngtiềutụy.Trôngnhưmộtviêntướngkiểmtrađộingũlầncuốicùng
trướckhixuấttrận.
Ngườimẹ,từnãychưanóimộtlời,nhổmdậyvàchậmchạphỏichồng,
giọngnóiâmthầm,mỗilờinhưđọnglại:
—Mìnhơi!Mìnhđịnhlàmgìthế?
Ngườichồngtrảlời:
—Cứnằmxuốnggiường.
Giọngnóicươngquyết,khôngthểthảoluận.Ngườimẹtuânlệnh,nằm
vậtxuốnggiường.Ởmộtxóbuồng,cótiếngkhócnứcnở.Ngườichahỏi:
—Cáigìthếhử?
Đứagáinhỏ,vẫncorotrongxótốigiơnắmtaychảymáura.Khiđấm
mảnhkính,tayđứabébịthương,nóchạyvềcạnhgiườngmẹvàầmĩkhóc.
Tứcthìngườimẹnhỏmdậykêulên:
—Đãthấychưa!Mìnhrõrồdại!Conbéđậpmiếngkínhtoạccảtay.
Ngườichồngtrảlời:
—Cànghay!Biếttrướcrồi.
Ngườivợhỏi:
—Saolạicànghay?
—Im!Taophếbỏquyềntựdongônluận.
Rồihắn xéchiếcáo chemiseđànbà hắnđangmặc, lấymộtmiếngvải
buộcvộivàngbàntayđẫmmáucủađứacon.Làmxonghắnnhìnlạichiếc
chemiserách,cóvẻvuithích.
—Cáichemisenàynữa,hợplắm!
Mộtluồnggiólạnhbuốtthổiquamiếngkínhvỡvàotrongphòng.Sương
mùbênngoàicũngvàotheovàlanracảphòngnhưnhữngsợibôngtrắng
nhữngngóntayvôhìnhđangkéotớira.Quamiếngkínhvỡthấytuyếtrơi
bênngoài.CáirétmàmặttrờingàylễChandeleurbáohiệuhômtrướcđãvề.
Ngườichaliếcnhìnxungquanhnhưxemcònthiếucáigìkhông.Hắnlấy
mộtchiếcxẻngcũ,đổgiolênnhữngmẩucủiướtchelấphẳnđi.
Rồihắnngẩnglênnóinhưnóivớilòsưởi:
—Bâygiờchúngtacóthểđónnhàtừthiệnđượcrồi.
VIII
TIASÁNGTRONGỔCHUỘT
Côgáilạigầnvàđặtbàntaytrênbàntayngườibố:
—Bốxemtaytôilạnhkhông?
—Chà,taocònlạnhbằngmấythếnữa.
Ngườimẹcấttotiếng,sôisục:
—Cáigìôngcũnghơnngườicả.Cảcáiđộcácnữa.
—Câmnào.
Ngườichồngvừanóivừaquắcmắtnhìnvợ.Ngườivợcâmmiệng.Trong
phòngcómộtlúcimlặng.Côgáilớnthảnnhiênvò,gỡnhữngvếtbùnởgấu
áokhoác,côgáinhỏvẫnthútthítkhóc.Ngườimẹômđầuđứacongáinhỏ
hônhít,dỗdành:
—Thôimẹxin,cưngạ,khôngviệcgìđâu,đừngkhócnữabốconnổi
giậnlênbâygiờ.
Ngườibốnóito:
—Khôngsao,cứkhóc,cứkhóc,càngtốt.
Rt.
Rồiquaylạicôgáilớn,hắnbảo:
—Hừ!Hắnkhôngđếnà!Haylàhắnkhôngđếnthật.Thếlàlửatắt,ghế
thủng,áorách,kínhvỡvôích.
Ngườimẹnóithìthào:
—Vàconbébịthương.
Ngườibốnóitiếp:
—Mẹconmàycóthấykhông?Lạnhcắtdatrongcáiổchónày!Thế
hắnkhôngđến.Hừ!Bắtngườitachầuchựcthếnày!Chắcchắnbảorằngcho
chúngnóđợi,trờisinhchúngnórađểchờđợimà.Trời!Saomàtaoghét
chúngnóthế,ghétcay,ghétđắng,nếumàbópcổcáibọnnhàgiàuấyđược
thìtaovuisướng,hânhoan,khoáitrá,hểhả,bópchochúngchết,chếthếtcả,
chếttiệt.Cáibọngiàucóấy,bọnxưnglàtừthiệnấylàmtrò,làmvè,đilễđi
bái, đi cầu đi cúng;chúng nó cứ tưởngchúng nó là thượnglưu, khinh rẻ
ngườita;làmphúcchochúngtamấycáiquầnáo,mấycáigiẻráchkhông
đángvàixu,mấymiếngbánhkhô!Đồchóchết,taokhôngthèmnhữngcái
ấy.Taocầntiền,tiền,tiềnkia.Nhưngtiềnthìchúngnókhôngbaogiờcho;
chúngnóbảochotiềnchúngtaouốngrượuhết,chúngtalàđồnghiệnngập;
đồlườibiếng.Thếchúngnó,chúngnóthìsao?Xưakiachúnglàmgì?
quânăncắp!Khôngăncắpsaolạigiàu?Phảitunghêtấtcảcáixãhộinàyđi,
nhưnắmbốngócchiếckhănbànmàtunglêntrờichotannáthết,chosạch
sànhsanhhết.Thàthếcònhơn.Còncáithằngchaphúcđứcấy!Nócóđến
không?Haylàthằngchóchếtquênmấtđịachỉrồi.Taocuộclàthằnggià
ấy…
Đúnglúcđócóngườigõcửanhènhẹ,hắnnhảyvộiramởcửa,cúigập
ngườixuốngchào,vuicười,niềmnở,kínhcẩnvàkêulên:
—Mờingàivào!Xinmờingàiquábộvào,ngàiânnhânkínhmếncủa
chúngtôi,xinmờiquýtiểuthưxinhđẹpvào.
Mộtônggiàvàmộtthiếunữhiệnlêntrênngưỡngcửa.Mariusvẫnởtrên
chỗcũ.Cảmtưởngcủachànglúcnàythậtkhônglờinàonóiđược.
ChínhlàNàng!
Aiđãyêumớihiểuđượctấtcảýnghĩachóilọicủabốnchữcáilàmnên
cái tiếng thiêng liêng ấy: “Nàng!" Chính là nàng thật. Mắt Marius bỗng
nhiênmờđisaumộtlànhàoquangrựcrỡ.Nànghiệnramờảosauvầnghào
quangấy.Chínhlànàng,conngườidịudàngbấylâuvắngbóng,ngôisaođã
soisángđờichàngsáuthángtrời,conmắtấy,cáimiệngấy,khuônmặtrỡ
ràngấykhibiếnđiđãlàmchođờichàngâmunhưđêmtối.Hìnhảnhbiếnđi
bâygiờlạixuấthiện.Màxuấthiệntrongcáibóngtốinày,tronggianphòng
tồitànnày,trongcáiổchuộtkinhkhủngnày.
Mariusxúcđộngrunbắnngườilên.Ôi!Nàngởkia!Timchàngđậpmạnh
khiếnmắtchànghoa,chàngthấynướcmắtmuốntràora.Thậtư,lạiđược
gặpnàngư?Saubaonhiêungàyđáybểmòkim.Chàngcảmthấynhưngười
đãmấtlinhhồnnaylạihoànhồn.Nàngvẫnnhưxưa,chỉhơixanhmộtchút,
nétmặtthanhtútrongvànhchiếcmũnhungtím,thânnànglẩntrongchiếc
áo khoác satin màu đen.Dưới chiếc áo dàithấyrõ bàn chân nhỏbé, gọn
gàngtrongchiếcgiàythêu.NàngvẫnđivớiôngLeblanc.
Nàngbướcmấybướcvàotrongphòngvàđặtmộtcáibọckhátotrênbàn.
CôJondrettelớnđứngnấpsaucánhcửa,mắtlầmlầmnhìnchiếcmũnhung,
cáiáokhoáclụa,cáibộmặtxinhđẹpvàsungsướngkia.
IX
JONDRETTEHẦUNHƯMUỐNKHÓC
Gianphòngtốiquá,ngườiởngoàimớibướcvàotưởngnhưđivàomột
cáihầm.Haingườilạbướcvàorụtrè,khôngnhậnrõnhữnghìnhngườixung
quanh,tráilạinhữngngườitrongphòngquensốngtrongbónghoànghônấy
nhìnrõtừngnétmặthọ.ÔngLeblanc,vẫnđôimắthiềntừvàbuồnrầu,lại
gầnJondrettevànóivớihắn:
—Ởtrongbọcnàycóítquầnáomới,bíttấtvàchănlen.
Jondrettecúirạpxuốngtậnđất:
—Ngàiânnhânphúcđức,chochúngtôihậuquá!
Rồi,trongkhihaingườikháchđangđểýxemxétcáigianphòngtiềutụy
ấy,hắnghévàotaicôgáilớnnóinhỏvànhanh:
— Hừ! Tao đãbảo mà: Lại quần áo,chứ tiền gì! Chúngnó cùng một
giuộccả.À,cáibứcthưđưacholãogiàngớngẩnấy,taokýtêngìnhỉ?
Côcongáitrảlời:
—Fabantou.
—Nghệsĩsânkhấu,đượcrồi.
MaychoJondrette,đúnglúcấyôngLeblancquaylạinóivớihắn,vừanói
vừangậpngừngcốnhớratênhắn:
—Tìnhcảnhôngthậtđángáingại,ông…
Jondrettevộivàngnóitiếp:
—Fabantou.
—ÔngFabantou,phảirồi,đúng,tôinhớrarồi.
—Nghệsĩsânkhấu,thưangài,chúngtôiđãtừngđượchoannghênh.
Jondrettetưởngđếnlúcphảiđoạtlấycảmtìnhcủanhàtừthiện.Hắnnói
vớimộtgiọngvừakhoatrươngnhưanhlàmxiếcởphiênchợvừacầukhẩn
nhưngườiănmàykêuđường:
—HọctròcủanghệsĩTalma
[224]
-Bẩmngài,tôilàđồđệcủaTalma.Đã
cóthờioanhliệt,bâygiờthìlàlúctàntạ.Ngàixem,ngàiânnhâncủachúng
tôi, đói không bánh, rét không lửa. Khốn nạn, các cháu lạnh thế này
khôngcómộtthanhcủi.Chiếcghếđộcnhấtthìbụctung,kínhthìvỡ,màtrời
ghétquá!Mẹcáccháuốmliệtgiường.
—Tộinghiệpbànhà.
Jondrettenóithêm:
—Cháubébịthương.
Đứa bé thấy có người lạ, không khóc nữa và đang mải ngắm “cô tiểu
thư”.Jondrettevừacấuvàotayđứabébịthươngvừanóikhẽ:
—Khóclên,kêulên!
Hắnlàmtấtcảnhữngviệcđónhưmộtnhàảothuật.Đứabékhóctolên.
Cô thiếu nữ đáng yêu của Marius, nàng “Ursule” của lòng chàng, bước
nhanhlạigầnđứabévànói:
—Tộibéquá,béyêu.
Jondrettenóitiếp:
—Thưatiểuthư,nắmtaycháuđẫmmáuđâynày,cháubịthươngvìmột
cáimáy,cháulàmviệcởđóđểkiếmsáuxumỗingày.Cólẽđếnphảicưa
cánhtay.
Ônglãohoảnghốtkêulên:
—Thậtư?
Đứabétưởngthậtkhócrốnglên.Ngườichanói:
—Thưangàiânnhân,cólẽphảicưathật.
ĐãmộtlúcrồiJondrettenhìnnhàtừthiệnvớimộtvẻkhácthường.Lần
nàyvừanóihắnvừachămchúnhìnôngtanhưcốýnhớlạimộtchuyệncũ.
Rồithừadịphaingườilạđanghỏihanđứanhỏvềbàntaybịthương,hắnlần
lạigầngiườngvợnằm,ngườivợvớivẻmặtmệtmỏi,ngớngẩn.Hắnnói
nhanhvàkhẽ:
—Mẹnónày,nhìnkỹlãoấythửxem.
RồihắnquaylạinóivớiôngLeblanc,vẫncáiđiệukêuvantừnãy:
—Ngàiânnhân!Xinngàitrôngxem,tấtcảáoxốngcủatôichỉcóchiếc
chemise của vợ, chiếc chemise rách giữa ngày đông tháng giá này. Tôi
khôngraphốđượcvìkhôngcóáo,nếucóquầnáothìtôiđếnngaynữnghệ
sĩMars,
[225]
côbiếttôivàquýtôilắm,hìnhnhưcôấyvẫnởphốTourDes
Dames hay sao ấy? Thưa ngài, chúng tôi cùng biểu diễn với nhau ở địa
phương.Cùnghưởngvinhquang.NếunhàtôiđếnthìCélimènetấtcứugiúp
tôi,thưangài!ElmiresẽbốthíchoBélisaire.
[226]
Nhưngkhông,khôngcó
cả.Mộtđồngxunhỏtrongnhàcũngkhôngcó.Vợốm,khôngcóđồngxu
nào.Conbịthươngnặng,khôngcóđồngxunào.Nhàtôithườngnghẹtthở.
Đếncáituổiphảithế,lạicònthêmbệnhthầnkinhxenvào.Phảicóthuốc
thangchonhàtôi,chocảconcháunữa.Nhưngmàysĩ,dượcsĩthìlấytiền
đâutrả?Khôngcómộtđồngmộtchữtrongnhà.Chỉcầnmộttrinhthôicũng
đủchotôiquỳxuốngmànhậnrồi.Nghệthuậtđãđếnbướcđườngcùngnhư
thếnày.Thưatiểuthưxinhđẹp,thưangàiânnhânđạilượng,ngàivàcô
biếtđâu,ngàivàcôđạođứcvànhântừ,làmnứchươngthơmởcáinhàthờ
màcontôihằngngàyđicầunguyệnvàđượcnhìnthấyquýdungnhan,ngài
vàcôlàmsaobiếtđược?Thưangài,tôinuôidạycontôitheolẽđạo.Tôi
khôngmuốnchochúngtheo nghề xướng ca. Chao ôi! Nếu màchúnggiở
chứng,cáibọnconranhấy,thìtôiđâucóđùa!Concáitôiphảibiếtthếnào
làdanhdự,làluânlý,làđạođức.Ngàithửhỏicáccháumàxem.Chúng
phảiđingayvềthẳng.Chúngnócóchamà.Khôngnhưcáingữkhốnnạn
lúcvôgiađình,vềsaulàvợkhắpthiênhạ.Bắtđầulàcô“Khôngconaicả",
rồitrởthànhbà“Vợmọingười".Ốidào!DònghọFabantoukhôngcónhững
thứnhưthế.Nhấtthiếttôiphảinuôidạynótrongđứchạnhvàchúngphải
lươngthiện,phảidễthương,phảitinChúa.Mẹkiếp!Thưangài,ngàicóbiết
ngàymaiđâysẽxảyrachuyệngìkhông?Ngàymaimồng4thánghai,ngày
ácnghiệt,ngàyhẹncuốicùngcủachủnhà,nếuchiềunaykhôngcótiềntrả,
thìtôivàconcháulớn,vợtôiđangốm,contôiđangbịthương,tấtcảvợ
chồngconcáisẽbịđuổirađường,nằmvỉahè,mặcmưa,mặctuyết.Thưa
ngài,nhưthếđấy,tôicònnợ bốnhạntứcmộtnămtiềnnhà,nghĩalàsáu
mươifrancs.
Jondrettenóidối.Bốnkỳhạnthìchỉcóbốnmươifrancs,hơnnữahắn
nợđâuếnbốnkỳhạn?MớisáuthángtrướcMariustrảgiúpchohắnhaikỳ
rồi.
ÔngLeblancmóctúiranămfrancsđặttrênbàn.Jondrettecóđủthìgiờ
lẩmbẩmvàotaicongáilớn:“Thằngđểu,nămfrancs,nóchonămfrancsthì
làmđượccáigì?Khôngđủtrảcáighế,miếngkính.Tađãbỏrabaonhiêu
rồi!"
LúcấyôngLeblancđãcởichiếcáokhoácđenmặcngoàichiếcáodài
xanhvàvắtlêntayghế.
—ÔngFabantouơi!Tôichỉcònnămfrancsđótrongngười,tôiđưacháu
vềnhà,tốitôilạiđến;cóphảitốinayôngphảitrảtiềnnhàkhông?
MặtJondrettebỗngsángbừnglênmộtcáchlạlùng.Hắnvộivàngtrảlời:
—Bẩmngài,támgiờtốitôiphảimangtiềntrảchủnhà.
—Sáugiờtôisẽđếnđâyvàmangchoôngsáumươifrancs.
—Ôi!Ngàiânnhânquýhóa,-Jondrettecuốngquýtkêunhưthếrồibảo
khẽvợ:“Mẹnónhìnkỹlãogiànhé".
ÔngLeblancdắttaycongáiquaymặtraphíacửa,chào:
—Chàocácbạn,chiềunaynhé.
Jondrettehỏi:
—Sáugiờạ?
—Sáugiờđúng.
Côgáilớnlúcấynhìnthấychiếcáokhoácngoàiđểtrêntayghế,cônói:
—Thưaông!Ôngbỏquêncáiáoạ.
Jondrettelừmắtlườmconvànhúnvai.
ÔngLeblancquaylại,mỉmcườinói:
—Tôikhôngbỏquênđâu,tôiđểlạiđấy.
—Thưangàiânnhân,ngàiânnhâncaocảcủatôi,tôikhôngcầmđược
nướcmắt.Thưangàichophéptôitiễnchânngàiraxe.
ÔngLeblancbảo:
—Ôngxuốngđườngthìmặccáiáonàyvào.Trờilạnhlắm.
Chẳngphải đợi mời lần thứ hai,Jondrettekhoácngay chiếc áo. Cả ba
ngườicùngra,Jondretteđitrướchaingườikhách.
X
GIÁTHUÊXENhàNước:HAIFRANCSMỘTGIỜ
Mariuskhôngbỏquamộttínàocâuchuyệnchàngchứngkiến,thế
thựcrachàngchẳngnhìnthấygì.Mắtchàngkhôngchútnàorờingườithiếu
nữ, trái tim chàng như bao bọc lấy nàng từ lúc nàng bước chân vào gian
phòngtồitànkia.Suốtthờigiannàngởđấy,Mariustâmhồnnhưngấtngây
saysưa,khôngcònđểýđếnsựvậtgìxungquanhnữa.Chàngđangchiêm
ngưỡngtrướcmắtkhôngphảimộtthiếunữmàlàmộtánhhàoquangkhoác
áo satin và đội mũ nhung. Sao Thiên Lang rọi vào trong phòng ấy cũng
khônglàmchochàngchoángngợphơn.
Khithiếunữmởcáibọc,giởnhữngquầnáo,chănra,âncầnhỏingười
đànbàốm,âuyếmthămđứanhỏbịthương,chàngtheodõitấtcảnhữngcử
chỉcủanàng,cốnghetiếngnóicủanàng.Chàngđãquenđôimắt,cáitrán,
cáivẻđẹpcủanàng,thânhình,dángđiệunàng,nhưngchưathuộcgiọngnói
củanàng.ỞvườnLuxembourg,cólúcchàngnhưthoángngheđượcnàng
nóimộtvàitiếngnhưngchàngkhôngchắccóphảitiếngnàngnhưthếkhông.
Chàngcóthểchịugiảmthọmườinămđểđượcnghetiếngnàngnói,đểgiữ
đượctrongtâmhồnchàngmộtchútcáiâmnhạcdudươngấy.Nhưnggiọng
kểlểthảmhại,tiếngnóioangoangcủaJondretteátcảtiếngnàng.Marius
giậnvôcùngtrongchínhlúcsaysưaấy.Mắtchàngômấplấynàng.Chàng
khôngthểtưởngtượngđượcchínhconngườithầntiênấylạiđangởgiữa
convậtghêtởm,trongcáiổkinhkhủngnày.Thậtnhưmộtconchimhoàng
yếngiữamộtđàncóc.
Khinàngbướcra,chàngchỉcómộtýnghĩlàtheonàng,theotừngbước
chođếnkhibiếtđượcchỗnàngở,khôngthểlạimấthútnàngmộtlầnnữa
saucuộctáingộkỳdiệunày.Mariustừtrêntủnhảyxuống,cầmmũ,tayđã
nắmquảđấmcửa,sắpsửabướcrarồichàngchợtnghĩravàđứngdừnglại.
Hànhlangdài,cầuthangđốc,gãJondrettecònkểlể,ôngLeblanccólẽchưa
lênxe,nếutronghànhlang,trêncầuthanghayởngưỡngcửa,ôngngoảnh
lạivàbắtgặpMariustrongcáinhànày,ôngsẽngạcnhiênnhưthếnào?Hay
làđợimộtlát?Nhưnglỡxelạiđimất.Mariusphânvân.Cuốicùngchàng
mởcửađira.
Tronghànhlangkhôngcònai,chàngchạyracầuthang.Cầuthangkhông
cònai,chàngxuốngvộicầuthangvàraphốthìvừakịptrôngthấymộtcái
xengựarẽraphốPetitBanquiervàđivềParis.Mariuschạyvộivềphíaấy.
ĐếngócphốchànglạithấychiếcxechạynhanhxuốngphốMouffetard.Xe
chạyđãquáxa,khôngsaotheokịp.Chạytheoư?Khôngđược.Ngườitrong
xecóthểtrôngthấykẻđuổitheo,ngườibốsẽnhậnrachàng,sựmaymắn
hãnhữukỳdiệu:Vừalúcấy,Mariusthấymộtchiếcxengựachothuêcủa
NhàNướcđiquaphố,khôngcókhách.Chỉcònmộtcáchlàlênxeấyđể
đuổitheoxekia.Thậtlàbảođảm,khôngsợbịlộ.
Mariusrahiệubảongườiđánhxedừnglạivànói:
—Đigiờ.
Mariuskhôngcócravate,áodàichàngmặclàmviệchàngngàymấtcả
khuy,chemiseráchtrướcngực.Ngườiláixedừnglại,nháymắtrahiệu,giơ
bàntayvềphíaMarius,ngóntaycáicọcọngóntaytrỏ.
Mariushỏi:
—Cáigì?
—Trảtiềntrước.
Mariusnhớrachàngchỉcómườisáuxu.Chànghỏi:
—Baonhiêu?
—Bốnmươixu.
—Vềtôisẽtrả.
Ngườiláixekhôngtrảlời,huýtsáomiệngđiệuLaPalissevàquấtngựa
đi.Mariusngơngẩnnhìnchiếcxengựachạyra.Chỉvìthiếuhaimươixumà
mấtvuisướng!Mấthạnhphúc!Mấttìnhyêu!Lạitrởvềđêmtối.Mắtđã
trôngthấynaylạinhưmù.Chànggiậndỗinghĩtớinămfrancsđãchocái
conkhốnnạnbuổisáng,chàngđâmratiếc,tiếcquá.Nếucónămfrancsấy
thìthậtlàtrờicứuchàng;chàngsẽsốnglại,thoátkhỏiđêmtốiâmu,thoát
khỏicôđơn,buồnbã,góabụa.Chàngsẽnốilạicáisợichỉđencủađờichàng
vớisợikimtuyếntươiđẹpvừaphấtphơtrướcmắtchàng,nhưnglạivừadứt
mộtlần nữa.Mariustrở lạicănnhàcủachàng,tuyệtvọng.Marius cóthể
nghĩôngLeblancđãhẹnbuổichiềusẽlạivàchàngcóthểchuẩnbịsẵnsàng
đểđuổitheoôngkhônkhéohơn,nhữngđangmảingắmsaysưangườiyêu,
chàngchỉnghemơhồlờinóicủaôngLeblanc.
Khisắpsửabướclêncầuthang,Mariusthấyởbênkiađường,dọctheo
bứctườngvắngphốBarrièreDesGobelins,Jondrettetrùmchiếcáokhoác
của nhà “từ thiện”, đang nói chuyện với một người ra dáng bất hảo, một
hạngngườiănsương,vẻmặtkhảnghi,lờinóimậpmờ,ýđồđentối,bọn
ngườithườngngủngàynghĩalàbanđêmthìlàmviệc.Mộtngườicảnhbinh
chắcphảiđểýđếnhainhânvậtlạđứngdướigiótuyếtthìthầmnhưvậy,
nhưngMariusthìkhôngđểýđến.Tuynhiên,dùđangbănkhoănbuồnbực,
chàng cũng nhận thấy cái người ăn sương đang nói chuyện với Jondrette
phảngphấtgiốngnhưmộttênlàPanchaudbiệthiệulàPrintanier,cũng
BigrenaillemàCourfeyracđãchỉmặtchochàngmộtlầnvàgiớithiệulàmột
tênănsươngnguyhiểmtrongkhuphốnày.Tađãđọcđếntênnhânvậtấy
trongquyểntrên.CáitênPanchaudtứclàPrintanier,tứclàBigrenailleđã
xuấthiệntrongnhiềuvụánđạihìnhvàsauđótrởthànhmộttênvôlạicótên
tuổi.Hồibấygiờnóchỉlàmộttênvôlạicừkhôi.Ngàynaynótrởnênmột
sưtổtrongđámtrộmcướp.Cuốitriềuđạitrướchắnđượctônlàmtrưởng
phái.Cứđếntối,ởnhàlaoLaForcetronghốsưtử,khicácnhómhọpnhau
bànđịnhrầmrìthìluônnhắcđếntênhắn.Ởnhàlaođó,ngườitacònthấy,
đứngdướiconđườngtuầntrachỗcócáiốngthoátnướcnhàtiêu,cáicống
mànăm1843,giữabanngày,bamươitùnhânđãtrốnthoát,trênnhữngtấm
đáhốxí,khắctrêntường,ventheođườngtuầntra,têncủahắn,Panchaud,
chínhtựtayhắnkhắctrongmộtvụâmmưuvượtngục.Hồi1832cảnhsátđã
theodõihắn,nhưnghắnchưathựcsựtỏtài.
XI
NGHÈOĐÓIGIÚPĐAUKHỔ
Mariuslữngthữngbướclêncầuthang.Sắpbướcvàophòngchàngthấy
côJondrettechịđitheochàngtronghànhlang.Trôngthấycôgáiấy,chàng
chánghétlắm;mấtnămfrancschocôta,đòilạibâygiờcũngmuộnrồi,cái
xehàngkhôngcònđấy,cáixengựakiacũngđãchạyquáxarồi.Vảlại
đòi,côtacũngchẳngtrảlạinào.Cònhỏicôtachỗởcủahaingườikhách
vừađếnthìvôích,chắcchắnlàcôtakhôngbiết,vìlàthưkýtênFabantou
đểgửichonhàtừthiệnởnhàthờSaintJacquesDuHautPas.
Mariusvàophòngvàkhépcửalại.Cánhcửakhôngđóngđược;Marius
quaylạithìthấymộtbàntaygiữnónửakhép,nửamở.
Mariushỏi:
—Thếlàcáigì?Aiđấy?
—ĐấylàcôJondrette.
Mariusnói,gầnnhưgắtgỏng:
—Lạicô,lúcnàocũngchỉthấycô!Cômuốngì?
CôJondretteravẻtưlựkhôngtrảlời.Côtakhôngcòncáidángđiệudạn
dĩnhưbuổisángnữa.Côtakhôngbướcvàophòng,vẫnởngoàihànhlang,
trongbóngtối.Mariuschỉnhìnthấycôtaquangáchcửa.
Chàngbảo:
—Thếnào,cômuốngìthìnóiđinào.
CôtangướcmắtnhìnMarius,cặpmắttốitămbuồnrầuhìnhnhưcómột
chútánhsángmơhồmớinhómlên:
—ÔngMarius,saoôngcóvẻbuồnthế?Ôngcóviệcgìbậnlòng?
—Tôiấyà?
—Vâng,ông.
—Tôichẳngcógì.
—Có.
—Tôidámnóilàcó.
—Côđừnglôithôinữa,hãyđểtôiyên.
Mariuslạiđẩycánhcửa,côtalạigiữlấycánhcửavàbảo:
—Ôngnày!Ôngnghĩlầmđấy,ôngkhônggiàucó,nhưngôngđãcólòng
tốtsángnay.Ôngđãchotôiăn,bâygiờôngcóviệcgì,cứnóichotôibiết.
Ôngđangbuồn,aichảthấy.Tôikhôngthíchthấyôngbuồn.Làmthếnàođể
ônghếtbuồn?Tôicóthểgiúpôngđiềugìđượckhông?Ôngcứsaitôi.Tôi
khôngcầnhiểubiếtviệcriêngcủaôngđâu,ôngkhôngcầnnóigìcả,nhưng
tôivẫncóthểgiúpôngđược.Tôigiúpôngđược,tôivẫngiúpchobốtôiđấy.
Đưathư,đếnnhànàynhàkhác,hỏithămchỗnàychỗkhác,tìmmộtđịachỉ,
theodõimộtngười,tôilàmđượccả.Vậyôngchotôibiếtôngmuốnđiềugì,
tôicóthểđếnbảongườita.Cókhichỉcầncóngườinhắntinvớingườita
đủrồi,làngườitahiểuviệcvàviệcsẽthành.Ôngcứnhờtôi.
Một ý nghĩ thoảng qua trí óc Marius. Chết đuối, gặp cái gì mà chẳng
muốnvới.ChànglạigầncôJondrette.
—Tabảoemnhé…
CôtangắtlờiMarius,vẻsungsướng:
—Phảiđấy,cứgọitôilàem,tôithíchthế.
—Thếnhé.Emđãdẫnônglãovàcôcongáiđếnđây.
—Vâng.
—Emhẳnbiếtchỗởcủahọ?
—Không.
—Thìemhãytìmchotađi.
MắtcôJondretteđangubuồnbỗngtươisánglên,nhữngrồilạiâmthầm.
Côtahỏi:
—Ôngcầnbiếtchỗởcủahọphảikhông?
—Phải.
—Ôngcóquenhọkhông?
—Không.
—Nghĩalàôngkhôngquencôta,nhưngmuốnlàmquenvớicôtachứ
gì.-CôJondrettehỏivộivàngnhưvậy.Lúcnãycôgọihọ,bâygiờthìcôta,
giọngvừađầyýnghĩavừachuachát.
—Thếemcógiúptađượckhông?
—Choôngbiếtđịachỉcủacôtiểuthưxinhđẹpấyà?
Mariusnghetrongnhữngtiếng“tiểuthưxinhđẹp”ấycócáigìrấtkhó
chịu.Chàngnhưmuốngắt:
—Thôiđược,nghĩalàđịachỉcủangườibốvàngườicongái,địachỉcủa
họấymà.
CôJondretteđămđămnhìnchàng:
—Thếôngsẽchotôicáigì?
—Muốncáigìcũngđược.
—Muốncáigìcũngđượcà?
—Phải.
—Tôisẽtìmđịachỉcủahọchoông.
CôJondrettecúiđầu,rồingoắtmộtcáikéocánhcửasậplại.
CònmộtmìnhMarius.Chàngngồivậtxuốngchiếcghế,gụcđầutrênbàn
tay,khuỷutaytìxuốnggiường,chìmđắmtrongnhữngýnghĩmơhồ,đầuóc
nhưchoángváng.Baonhiêuviệcdồndậpxảyratừbuổisáng,nàngtiênxuất
hiệnrồibiếnđi,nhữngđiềumàđứacongáiJondrettevừanóivớichàng,một
tiamongđợilờmờtrongcảmộtbầutrờituyệtvọng,tấtcảnhữngýnghĩ
cảmxúcấyrốibờitrongóc.
Bỗngnhiênchàngchợttỉnhcơnmơmộng.Tiếngnóigắtgỏngthôbạo
củaJondrettevanglên,Mariusnghethấynhữnglờilàmchochàngphảichú
ýmộtcáchđặcbiệt.
—Taobảomẹnórằngtaotinchắclắmmà,taonhậnđượcrahắnmà.
Jondrettenóiđếnai?Hắnnhậnraai?ÔngLeblancà?Tìnhcờvàkhông
mongđợi,Mariuscóthểbiếttấtcảnhữngđiềuchàngmuốnbiếtchăng?Nếu
chàngkhôngbiếtđượcnhữngđiềuấythìchàngcũngkhônghiểuýnghĩacủa
đờichàngnữa.Chàngcósắpbiếtđượcngườichàngyêulàaikhông?Cái
bóngtốibaophủhọsắpsángtỏrachăng?Cóxétoangđượccáimànbímật
không?Trờiơi!
Chàngnhảychồmlêntủvàđếncạnhcáilỗhổngởbứcvách.Trướcmắt
chànglạihiệnragianphòngtiềutụycủaJondrette.
XII
NĂMFRANCSCỦAÔNGLEBLANCDÙNGLÀM
GÌ?
Khôngcógìthayđổitrongdángdấpgiađìnhấy,chỉcómụvợvàhaiđứa
congáiđãlấynhữngđôitấttrongbọcđivàochânvàmặcnhữngchiếcáo
đen.Trênhaicáigiườngđãtrảihaitấmchănmới.
LãoJondrettechắcmớivề,cònthởhổnhển.Haiđứacongáingồigần
sưởi, đứa lớn đang băng tay cho đứa nhỏ. Vợ hắn ngồi phệt trên chiếc
giường gần lò sưởi, vẻ mặt ngạc nhiên. Jondrette soạc cẳng đi lại trong
phòng.Mắthắntrôngghêgớmlạlùng.
Mụvợrụtrèngơngáctrướcdángđiệudữtợncủachồng,đánhbạohỏi
mộtcâu:
—Thếnào,thậtư,chắcnhưthếđấychứ?
—Chắcchứ!Támnămrồi,nhưngtaovẫnnhậnra.Taonhậnđượcthật
đó!Taonhậnđượcngaynó.Sao,thếmàmẹmàykhôngthấyngayà?
—Không.
—Taođãbảomẹmàyđểýmà!Cáidángngườiấy,cảvẻmặtấychỉgià
đimộtchútthôi.Cónhữngđứakhôngchịugià,khônghiểuchúngnólàmthế
nào,chínhgiọngnóicủahắn.Chỉcóănmặctửtếhơn,thếthôi!Hừ,đồquỷ
tànghình,taotómđượcmàyrồi.
Hắnngừnglạibảohaiđứacon:
—Bướccảđi!Thếmàmẹmàykhôngthấyngaythìlạthật.
Nghelệnhbố,haiđứaconđứngdậy.Ngườimẹnóikhẽ:
—Taynóđauthế,điđâu?
Jondrettenói:
—Rangoàithoángkhílạicàngtốt.Xéođi.
KhôngaicưỡnglạiđượchạngngườinhưJondrette.Haiđứacongáira
ngoài.Khihaiđứasắpbướcracửaphòng,ngườichagiữtayđứacongáilớn
vànóibằngmộtgiọngđặcbiệt:
—Nămgiờđúngvềđây,cảhaiđứa.Taocóviệccầnchúngmày.
Mariuslạicàngchúý.
Cònmộtmìnhvớivợ,Jondretteđiđilạilạibavòngtronggianbuồng,im
lặng.Rồihắngiắtmãicáigấuáochemiseđànbàhắnđangmặcvàotrong
quần,dướithắtlưng.Bỗngnhiênhắnquaylạiphíavợ,khoanhtaynóidõng
dạc:
—Cònđiềunàynữa,mẹmàycómuốnbiếtkhông?Contiểuthưấy…
—Nólàmsao?Contiểuthưấythếnào?-Mụvợhỏi.
Mariuskhôngcònnghingờgìnữa.Chínhhọnóivềnàng.Chàngnóng
lòngsốtruộtnghengóng.Tấtcả cuộcđờicủachànglàởnhững điềusắp
nghethấyđây.
NhưnglãoJondrettenghiêngđầu,nóinhỏvớivợ.Rồihắnđứngdậynói
to:
—Chínhconấy.
—Cáithứấy?
—Phảithứấyđó.
Khôngcólờinàonóiđượchếtýnghĩatiếngkêu:“Cáithứấy"củamụvợ.
Quảlàtấtcảngạcnhiên,điêndại,cămhờn,giậndữhợplại,kếtlạitrongmột
giọngnóiquáigở.Chỉmộtvàilờinóicủachồng,cáitênthiếunữmàhắnrỉ
taichomụđủlàmmụđànbàthôlỗđangmệtmỏiấyvùngdậy;vốnghêtởm,
mụtrởnênkinhkhủng.Mụthét:
—Khôngthểđược!Contachânkhônggiầy,áokhôngcó,cònnónàoáo
khoácsatin,nàomũnhung,nàogiầylụa,nàogìnữa!Tấtcảquầnáodễđến
hơnhaitrămfrancs,nhưmộtbàlớn!Không!Mìnhlầmđấy!Connọxấunhư
makiamà,connàythìxinh,xinhthật.Khôngphảinóđâu!
—Taobảomẹmàylàchínhnómà.Rồimẹmàyxem.
Thấychồngcảquyếtnhưvậy,mụvợngẩngcáimặtphènphẹtvừađỏvừa
vàng,nhìnlêntrần,vẻmặtthậtlàdịhợm.Mariusthấymụlúcbấygiờtrông
ghêrợnhơncảchồngmụ.Thậtlàmộtconlợnsềvớicặpmắthổcái.
—Thậtthếà?Thậtcáicontiểuthưđẹpđẽghêtởmấy,nólàmbộthương
hạicontôi,chínhconănmàyấyà?Trờiơi!Tôimuốnxéolòiruộtnóra.
Mụnhảytừtrêngiườngxuống,đứnglặngmộtlát,tócrốibời,hailỗmũi
phồnglên,miệngháhốc,haibàntaynắmchặtvắtrađằngsau.Rồimụlại
ngãvậtxuốnggiường.Thằngchồngđiđilạilại,khôngđểýgìđếnmụvợ.
Saumấyphútimlặngnhưthế,hắnlạigầnvợ,đứngtrướcmặt,haitay
khoanhlênngực,nhưlúcnãy:
—Cònmộtđiềunữa,mẹmàycómuốnnghekhông?
—Điềugì?
Hắntrảlờivắntắtvàkhekhẽ:
—Nghĩalàđếnlúctaophấtrồi!
MụJondrettenhìnchồngmộtcáchđặcbiệtnhưmuốnbảo:
—Mìnhđiênrồichăng?
Jondrettenóitiếp:
—Mẹkiếp!Taođãkéodàicuộcđờilàmdâncáixứ“hễcóbánhthìchết
rét,hễcócủithìchếtđói"từlâurồi.Mộtcáimiệngtao,lạibaonhiêumiệng
khácnữa.Taonóithậtđấy.Phảicắtđứtcáitròkhôihàiấyđi.ChúaTrời
cho! Tao muốn ăn cho no, uống cho say. Đớp này! Giấc này! Và không
muốnlàmgìcả.Bâygiờđếnlượttao,trướckhithởhắtra,taomuốncũng
làmtriệuphúmộtphen.
Hắnđivòngquanhcáiổrồinóitiếp:
—Nhưchúngnó.
Mụvợhỏi:
—Ýmìnhmuốnnóigìthế?
Hắnlắclưcáiđầu,nháymắtrahiệuvàcấttiếngdõngdạcnhưanhchàng
ảothuậtđầuđườngsắpbiểudiễn:
—Taomuốnnóigìà?Ngheđây.
MụJondrettelẩmbẩmtrongmồm:
—Chết!khẽchứnào,hìnhnhưlàviệcphảigiữkín,khôngđểainghemà.
—Aingheđược?Gãbêncạnhà?Taothấyhắnraphốlúcnãy.Màcái
thằngngốcấythìhiểucáiquáigì?Taobảotaođãthấynóraphốrồi.
TuyvậyJondrettetheobảnnăngcũnghạthấpgiọng,nhưngcũngvẫncòn
đủchoMariusnghe.MộtđiềumaymắnlàmchoMariuskhôngmấtmộtlời
nào trong câu chuyện là tuyết rơi ngoài đường làm tiếng xe cộ bớt ầm ĩ.
Mariusnghethấythếnày:
—Mẹmàyngheđây.Conbòvàng,taonắmđượcrồi.Nghĩalàcũngnhư
nắmđượcrồi.Xongxuôirồi,sắpxếpđâurađấyrồi.Taođãgặpbọnấy.Sáu
giờchiềuhắnsẽđếnvàmanglạisáumươifrancs.Hừ,đồchóchết!Mẹmày
cóthấykhông,taođãbịarasáumươifrancsnhưthếnàochứ?Chủnhàđòi,
ngày4thánghai,thựcracóphảiđâulàtiềnnhà.Cũngkháđấychứ.Thế
sáugiờhắnsẽđến,giờnàygãlánggiềngđiănrồi,mụBougonđirửabát
ngoàiphố,khôngcònaitrongnhà.Anhchànglánggiềngkhôngbaogiờvề
trướcmườimộtgiờ.Haiconnhãisẽđứngcanh.Mẹmàygiúptaomộttay.
Hắnsẽphảilàmtheolờita.
Mụvợhỏi:
—Nếuhắnkhônglàmtheo?
Jondrettelàmmộtcửchỉkinhkhủngvànói:
—Thìtasẽlàmthịtnó!
Rồihắnphálêncười.LầnđầutiênMariusthấyhắncười.Tiếngcườiêm
ru,giálạnhlàmrùngmình.
Jondrettemởmộtôtủởgầnlòsưởi,tútramộtcáimũcasquettecũ,chải
qualoarồiđộilênđầu:
—Bâygiờtaođiđây.Taocònphảigặpmấyđứanữa.Taynghềcả.Mẹ
màysẽthấygọngàngnhưthếnào.Taođirangoàimộtlátthôi.Mộtvốtuyệt
diệu.Trôngnhànhớ!
Thuhainắmtayvàotúiquầnxong,hắnnghĩngợimộtlátrồinói:
—Mẹmàycóthấykhông,cũngmaylàhắnkhôngnhậnratao,nếuhắn
nhậnrachắchắnkhôngtrởlại.Thìlàhỏngăn.Côngởcáibộriacủatao
đấy!Cáibộrialãngmạn,cáibộrialãngmạntốttốtlà.
Rồihắnlạiphálêncườinữa.Hắnđiraphíacửasổ,tuyếtvẫnrơi,rạch
dọctrờimàuxám.
—Trờikhốnnạn!
Hắnvừakhépchiếcáokhoácvừanói:
—Cáivỏrộngquá,nhưngkhôngsao.Cáithằngchagiàcũngcónhãýđể
lạichotao.Khôngcócáiáonàythìrađườngthếchónàođượcvàchuyệnsẽ
hỏngbétcả.Mộtcáiáomàquyếtđịnhđấy.
Rồihắnđira,kéosụpcáimũkétxuống.Vừađượcmấybướcthìcánh
cửamở,bộmặthungdữvàtinhquáicủahắnlạihiệnratrongkhungcửa:
—Taoquênkhuấy.Mẹmàyphảicómộtcáihỏalònấuthan.
Rồihắnvứtvàotạpdềvợđồngbạcnămfrancscủa“nhàtừthiện”.
Mụvợhỏilại:
—Mộtcáihỏalòthan?
—Phải.
—Mấyhộc?
—Haihộc.
—Thếlàmấtbamươixu.Cònthừathìtôimuathứcănbữachiều.
—Ấy,khôngnên.
—Sao?
—Khôngnêntiêulọnđồngmộttrămxuấy.
—Thếnào?
—Taocũngcầnmuacáinày.
—Cáigì?
—Mộtthứnày.
—Baonhiêutiền?
—Cóhàngsắtnàogầnđâykhông?
—Có,ởphốMouffetard.
—Àphảirồi,ởgócphố,cómộtcửahàng.
—Nhưngmìnhbảomìnhcầnbaonhiêuđểmuasắmthứđó.
—Khoảngnămmươixu,bafrancsgìđó.
—Thếthìbữacơmchảcòngì.
—Hômnaykhôngphảilàngàyănnhậu.Cònnhiềuviệckhácđánglàm
hơn.
—Đượcrồi,cưngạ.
Mụvợnóixong,Jondrettekhépcửa.Mariusnghethấybướcchânhắnxa
dầnngoàihànhlangvàxuốngnhanhcầuthang.
ĐồnghồởSaintMédardđánhmộtgiờ.
XIII
MỘTMÌNHMỘTBÓNGCŨNGKHÔNGNGHĨ
TỚICẦUCHÚA
[227]
Tađãbiết,Mariushaymơmộngnhưngbảntínhchàngvốncươngnghị
vàquyếtđoán.Cáithóiquensuynghĩthầmlặngđơnđộctrongkhilàmphát
triểnlòngưuáicảmthôngcủachàngkhiếnMariuskhônghaygiậndữ,tuy
nhiênvẫngiữnguyêntấmlòngcôngphẫntrướcnhữngcáixấuxa.Chàng
nhântừnhưmộtnhàtuhành,nhưngnghiêmkhắcnhưmộtquantòa.Chàng
thươnghạimộtconcócnhưngsẵnsànggiẫmchếtmộtconrắnđộc.Trước
mắtchànglạichínhlàmộtcáihang rắn độc, một cái tổ quỷ. Chàng nghĩ
thầm:“Phảidẫmchếtbọnkhốnkiếpnày".
Nhữngđiềubíẩnchàngmuốnbiếtchẳngđiềugìsángthêm,tráilạicàng
tối tăm hơn. Chàng chẳng biết gì hơn về thiếu nữ xinh đẹp ở vườn
LuxembourgvàngườimàchàngvẫnquengọilàôngLeblanc,chỉnhậnthấy
rằngJondrettebiếthọ.Chàngchỉbiếtmộtđiềuquanhữnglờibàntínhmập
mờcủabọnquỷấy,làchúngđanggiăngmộtcáibẫybímậtnhưngghêgớm
vàônggiàvớicôcongáisắpgặpmộtsựnguyhiểmrấtlớn,nàngthìcòn
thểmayrakhôngviệcgì,nhưngônglãothìchắcchắnsẽbịhại.Nhấtđịnh
phảicứuhọ,phảiphátannhữngâmmưughêtởmcủabọnJondrette,phải
toạccáilướimạngnhệncủachúng.
MariusđểýnhìnmụJondrette.Mụvừalấyởmộtgócbuồngramộtcái
bếpcũbằngtônvàđangbớiđốngsắtvụn.Chàngtừtừởtrêntủbướcxuống,
rấtkhẽ,khôngđộngmộttiếng.
Chàngrùngmìnhnghĩđếnviệcđentốisắpxảyravàghêtởmtrôngthấy
vợchồngJondrette;giữanhữngcảmgiácnặngnềấychàngbỗngthấyvui
mừngnghĩrằngcólẽchàngđượcdịplàmơntochongườichàngyêu.Nhưng
làmthếnào?Báocho nhữngngườibịđedọaư?Tìmhọởđâumớiđược
chứ? Chàng không biết chỗ ở của họ. Họ đã xuất hiện một lát trước mặt
chàngnhưngrồilạichìmsâudướiđáyParis.ĐợiôngLeblancbuổichiều
cửalúcsáugiờthìôngấyđếnvàbáochoôngtabiếtư?NhưngJondrettesẽ
nhậnthấychàngrìnhchờ,phốvắng,chúngnókhỏevìđông,chúngsẽ
cáchbắtchànghaygạtchàngđimộtchỗkhácvàngườiMariusđịnhcứusẽ
khôngthoátđược.Chuôngvừađánhmộtgiờ.Sáugiờchúngsẽhànhđộng,
Mariuscònnămtiếngđồnghồtrướcmặt.
Chỉcònmộtcách.Chàngmặcchiếcáokháhơn,quàngfoulardvàocổ,
cầmmũđi,imlặngnhẹnhàngnhưngườiđichânkhôngtrênmặtrêu.
MụJondrettevẫnmảibớiđốngsắtvụn.
Rangoàiđường,MariusđivàophốPetitBanquier.Chàngđiđếnphốgần
mộtcáitườngthấp,cónhiềuchỗcóthểnhảyquađược,đằngsautường
mộtbãiđấthoang,chàngđitừtừ,đangbậnsuynghĩ,bướcchânđitrêntuyết
êmêm;bỗngnhiênMariusnghethấytiếngngườiởgần.Chàngquaylại,phố
vắngkhôngmộtai,giữabanngày,thếmàvẫnnghecótiếngngười.
Chàngnảyýnhìnquatườngxemsao.Đằngsautườngquảnhiêncóhai
gã đàn ông ngồi trên tuyết, lưng dựa vào tường, đang thì thầm với nhau.
Mariuskhôngbiếtmặthaingườiấy.Mộtngườirâuxồm,mặcáoblouse,một
ngườiđầutócbùxù,quầnáoráchrưới.Gãrâuxồmđộimộtcáimũchỏm
HyLạp,gãkiađểđầutrần,tuyếtlẫntrongtóc.Mariusthòđầuquatường
ngheđượcchuyệnhọnói.
Gãđầubùlấykhuỷutayhíchgãkiavàbảo:
—CóPatronMinettethìkhôngthểhỏngđược.
—Cóchắckhông?-Gãrâuxồmhỏi.
Gãđầubùđáp:
—Ítnhấtmỗithằngcũngđượcnămtrămphênmà,cósaothìcũngchỉ
năm,sáuhaymườinămlàcùng.
GãkiathòtaydướichiếcmũHyLạpgãigãiđầu,trảlờicóvẻdodự:
—Đãrõrànglàthếrồi,khôngcáchnàoxảyrangượcthế.
—Tao bảo mày là chuyện không thể hỏngđược.Cáixengựa của lão
Chosesẽthắngsẵn.
Đếnđâythìhaigãquaysangbànvềmộtvởhàikịchdiễnhômtrướcởrạp
Gaîté.
Mariuslạiđi.Chàngchorằngcâuchuyệnmậpmờcủahaingườiẩnsau
bứctườngvàngồixổmtrêntuyếtmộtcáchlạlùngnhưvậycólẽcũng
liêncangìvớiâmmưukhốnnạncủaJondrette.Chắccũnglàcáichuyệnấy
thôi.MariusđivềphíacửaôSaintMarceauvàhỏingườichủcửahàngđầu
tiên xem viên đồn trưởng cảnh binh ở đâu. Người ta chỉ số nhà 14 phố
Pontoise.Mariusđithẳngđếnđó.Quamộtcửahàngbánh,chàngmuamột
cáibánhhaixuvừađivừaăn,tínhtrướcrằngsẽkhôngđượcănbữachiều
rồi.
Điđườngchàngnghĩ:“Thếmàlạihóahay".Chàngtựnhủnếukhôngcho
con gái Jondrette năm francs, thì tất chàng đã đi theo chiếc xe của ông
Leblanc và như vậy thì hẳn là không biết được chuyện gì; như vậy ông
Leblancsẽbịhạivàcảcôcongáicủaôngcũngmắcnạn.
XIV
MỘTCẢNHBINHTẶNGMỘTLUẬTSƯHAI
“QUẢĐẤM"
Đếnsốnhà14phốPontoisechàngtrèolêngácmột,xingặpôngCảnhSát
Trưởng.
Mộtnhânviênvănphòngtrảlời:
—ÔngCảnhSátTrưởngđivắng.Nhưngcómộtvịthanhtrathay.Ông
muốngặpôngấykhông?Cócầnkípkhông?
—Có!-Mariusbảo.
NhânviênnàydẫnchàngvàophònglàmviệccủaôngCảnhSátTrưởng.
Mộtngườicaolớnđangđứngtrongphòng,sauchấnsongsắt,tựavàomột
cáilòsưởivàcảhaitaysốcvạtchiếcáokhoácbabâu.Ngườimặtvuông
môimỏngvàcươngnghị,râumádầy,lốmđốmtrôngdữtợn,mắtnhìnsoi
mói.Cóthểnóiconmắtấykhôngchỉnhìnsâumàcònsụcsạonữa. Con
ngườiấycũngkhôngkémdữtợn,kémghêrợnhơnJondrettebaonhiêu.Bọn
chógiữnhàcókhitrôngcũngđángsợnhưchósói.
—Hỏiai?-NgườiấyhỏiđổngMarius.
—ÔngCảnhSátTrưởng.
—Ôngấyđivắng.Tôithayôngấy.
—Cómộtviệcrấtbímật.
—Thìnóiđi.
—Vàrấtgấp.
—Thìnóimaulên.
Conngườiấybìnhtĩnhvàcộc,vừađángghêsợvừađángtincậy.Hắn
làmcho ngườitavừa sợhãi,vừayêntâm.Mariuskểrằng mộtngười
chàng chỉ biết mặt thôi, ngay chiều hôm nay, sẽ rơi vào một cái bẫy,
chàngMariusPontmercy,luậtsư,ởcáibuồngbêncạnhổcướpấy,nghethấy
quabứcváchtấtcảâmmưu;rằngtêncướpđãgàibẫyấytênlàJondrette,
cónhữngkẻtòngphạm,cũnglàbọnduthủduthực,trèotường,khoétvách;
trongbọncótênPanchaudcòngọilàPrintanierhoặcBigrenaille;rằnghai
đứa con gái của Jondrette sẽ đứng gác, rằng không có cách nào báo cho
ngườibịđedọabiếtvìchàngkhôngbiếtcảtênngườiấy;vàcuốicùnglàtất
cảsẽphảitiếnhànhvàosáugiờchiều,ởmộtnơivắngvẻnhấtcủađạilộ
Hôpital,trongcáinhàsố50-52.
Nghethấysốnhàấyviênthanhtrangẩngđầulênvàlạnhlùngnói:
—Thếlàcáibuồngởcuốihànhlangphảikhông?
—Đúngthế,-Mariusđáp.Vàanhnóithêm-Thếôngbiếtcáinhàấyà?
Viênthanhtraimlặngmộtlát,đưagótgiàyápvàomiệnglòsưởichoấm
rồitrảlời.
—Hìnhnhưthế.
Rồihắnnóilẩmbẩmtrongmồmnhưnóivớicáicravatequàngcổcủahắn
hơnlànóivớiMarius:
—PatronMinettephảidínhlíuvàođấychắc.
CáitênnàylàmchoMariuschúý.Anhnói:
—PatronMinette,tôiquảcónghenóiđếncáitênnày.
Vàanhkểchoviênthanhtracâuchuyệngiữagãtócbùvàtênrâuxồm,
trongtuyết,đằngsaubứctườngxómPetitBanquier.
Viênthanhtralàubàutrongmồm.
—TêntócbùchắclàBrujon,còntênrâuxồmchắclàDemiLiardshay
DeuxMilliards.
Hắnlạicụpmắtxuốngvànghĩngợi.
— Còn lão Chose, ta đoán được rồi. Cái áo khoác của tôi bị sém rồi.
Chúng cứ đốt trong lò sưởi này nhiều lửa quá. Còn số nhà 50-52 là nhà
Gorbeaucũ.
RồihắnnhìnMarius.
—Chỉthấytênrâuxồmvàtêntócbùấythôià?
—CảPanchaudnữa.
—Khôngthấylởnvởnởđấymộtgãbảnhbaoquỷquáià?
—Không.
—Lạimộtthằngchatolớn,trôngnhưconvoiVườnBáchThảoấy?
—Không.
—Vàmộtthằngranhmãnh,nhưmộtcái“đuôiđỏ”cũ.
—Không.
—Còntênthứtưthìchảaitrôngthấyhắn,cảbọnphụtá,bọnnhânviên
vàthủhạcủahắn.Khôngthấynóthìcũngchẳnglạgì.
—Không.Tấtcảcáilũấylàlũnàovậy?
Viênthanhtratrảlời:
—Vảlạichưađếngiờchúngramặt.
Hắnlạiimlặng,rồilạinói:
—50-52.Tabiếtcáiổấy,khôngthểnấpởtrongnhàmàkhôngbịcáctài
tửđópháthiện.Vàthếlàchúngsẽhoãntrìnhdiễnvởhàikịch.Chúngkhiêm
tốnlắm,côngchúnglàmchochúngkhóchịu.Không,khôngthểđược.Ta
muốnnghechúnghátvàkhiếnchúngnhảymúakia.
Độctấuxong,hắnquaysangphíaMarius,nhìnthẳngvàomặtchàng
hỏi:
—Cósợkhông?
—Sợgì?
—Sợbọnchúng.
—Khôngsợchúngcũngnhưkhôngsợôngvậy.-Mariustrảlờisẵng,
chàngđãbắtđầuđểýviênthanhtrakhinóivớichàngvẫnkhônggọiông.
Viênthanhtranhìn Mariustrực thị hơn nữa và nói tiếp với một vẻ trang
trọngnhưphátbiểumộtchâmngôn.
—Câutrảlờicủaanhlàcủamộtngườidũngcảmvàmộtngườilương
thiện.Dũngcảmkhôngsợkẻác,lươngthiệnkhôngsợnhàcầmquyền.
Mariusngắtlờihắn.
—Đượcrồi.Nhưngôngđịnhlàmthếnào?
Viênthanhtrachỉtrảlời:
—Nhữngngườiởtrongnhàấyđềucóchìakhóacổngriêngđểđivềban
đêm.Anhphảicómộtcáichứ?
—Có.-Mariustrảlời.
Viênthanhtrabảo:
—Đưachotôi.
Mariusrútcáichìakhóatrongtúigilet,đưachothanhtravànóithêm:
—Nếuôngnghetôithìnênđếnđông.
ViênthanhtranhìnMariusnhưVoltairenhìnmộtvịhànlâmtỉnhnhỏkhi
ngườinàyđềnghịvớimìnhmộtvầnthơ.Hắnthọccùngmộtlúchaibàntay
hộphápvàohaicáitúikhổnglồcủacáiáokhoácvàrútrahaikhẩusúnglục
nhỏbằngthép,thứsúngmàngườitagọilà“quảđấm”.HắnđưachoMarius
vànóinhanh,gọn:
—Cầmlấycáinày.Vềnhà,nấpởtrongbuồngmình.Đểchohọtưởng
anhraphố.Súngđãnạpđạn,mỗikhẠviên.Anhphảiquansát.Cómộtcáilỗ
ởbứcvách,anhđãbảotôithế.Chúngsẽđến.Đểchochúngtiếnhànhcông
việcđượcchútít.Khithấyđúnglúcvàcầnphảichặntaychúng,anhbắnmột
phátsúng.Đừngbắnsớm.Việckhácmặctôi.Mộtphátsúngchỉthiên,lên
trần,hayvàođâucũngđược.Chúýkhôngbắnsớmquá.Hãyđợichúngkhởi
sự.Anhlàluậtsư,anhhiểu.
Mariuscầmhaikhẩusúng,bỏvàotúibênchiếcáongoàicủachàng.Viên
thanhtrabảo:
—Nócộmlênthếkia,ngườitatrôngthấy.Bỏvàotúitrongthìhơn.
Mariusgiấuhaikhẩusúngvàotúitrong.Viênthanhtranóitiếp:
—Bâygiờkhôngaiđượcbỏphímộtchútnào.Mấygiờrồi?
—Haigiờrưỡi.Hẹnbảygiờphảikhông?
—Sáugiờ-Mariusđáp.
Viênthanhtranóitiếp:
—Tôicóđủthìgiờ,nhưngchỉvừavặnđủthìgiờthôi.Nhữngđiềutôi
dặnđừngquêngì.Pằng!Mộtphátsúng.
—Ôngcứyêntrí,-Mariusđáp.
KhiMariusvặnquảđấmcửađểđira,viênthanhtranóitovớianh:
—À,nếutừnayđếnlúcđó,anhcầntớitôithìđếnđây,hoặcchongười
đếnbáo.HỏithanhtraJavert.
XV
JONDRETTESẮMSỬA
Mộtlúcsau,hồibagiờ,CourfeyractìnhcờđiquaphốMouffetardcùng
vớiBossuet.Tuyếtrơicàngnhiều,đầytrời.BossuetnóivớiCourfeyrac:
—Tuyếtrơitưởngnhưtrờicódịchbướmtrắng.
Thìnhlình,BossuetnhìnthấyMariusđangđingượcphốlêntrạmgácvới
mộtvẻđặcbiệt.Hắnkêu:
—Ơkìa!Marius.
—Mìnhcũngtrôngthấy-Courfeyracnói.-Đừnggọihắn.
—Tạisao?
—Hắnbận.
—Bậngì?
—Cậukhôngthấyvẻmặthắnà?
—Vẻmặtgì?
—Mặtmộtngườiđangđuổitheomộtngười.
—Đúngthế!-Bossuetbảo.
Courfeyraclạinóitiếp:
—Trôngmặtcậuấykiakìa.
—Nhưngcậuấyđitheoaithếchứ?
—Lạimộtả“mèomũhoa"nàođây.Cậuấyyêurồi.
—Nhưngmìnhchẳngthấy“mèomũhoa"nàotrongphốnàycả.Không
mộtbóngđànbà.
Courfeyracnhìnvàkêu:
—Cậuấyđuổitheomộtngườiđànông.
Quảvậy,mộtngườiđànôngđangđiphíatrước,đầuđộimũlưỡitrai,
thểthấybộrâulốmđốm,mặcdầunhìnđằngsaulưng.HắnđicáchMarius
haimươibước.Hắnmặcmộtcáiáokhoácngoàirấtmới,nhưngquárộng
mộtcáiquầnráchtã,bebétnhữngbùn.Bossuetcườiphálên.
—Ngườiđànôngkialàai?
—Ngườiấyà?Mộtnhàthơ.Cácnhàthơthườngmặcquầncủanhững
anhbándathỏvàáocủacácvịNguyênLão.
—XemMariusđiđâu,xemngườikiađiđâu.
—Tađitheohọnhé.
—Bossuet,conphượnghoàngđấtMeaux.Bossuetơi!Cậulàmộtcon
vậtnguđộntuyệtvời.Ailạiđuổitheomộtngườiđànôngđangđuổitheo
mộtngườiđànông.
Họquaytrởlại.
MariusđãgặpJondretteởphốMouffetardvàđitheorìnhhắn.Jondrette
cứđilênphíatrướckhôngngờcómộtconmắtđangtheodõimình.Hắnrời
phố Mouffetard và Marius thấy hắn vào một cái lều ghê tởm nhất ở phố
Gracieuse. Hắn ở trong đó độ mười lăm phút rồi trở về phố Mouffetard,
dừnglạitrướcmộtcửahàngsắt,hồiấyvẫnmởởgócphốPierreLombard.
VàiphútsauMariusthấyhắntrởra,cầmmộtcáiđụclớntracángỗtrắng.
Hắnthucáiđụcdướichiếcáokhoác.NgangphốPetitGentillyhắnrẽtaytrái
vàđinhanhvềphốPetitBanquier.Trờisắptối.Tuyếtngừngrơimộtlúc,lại
rơinhiềuhơn,Mariusđứng lạiẩnmìnhởgócphốPetitBanquierlúcnào
cũngvắngtanhvàkhôngđitheoJondrettenữa.Cũngmaychochàngbởi
khiJondretteđigầnđếnbứctườngthấpmàhồinãyMariusnghethấytêntóc
bùnóichuyệnvớitênrâuxồm,thìhắnquayngườilại,nhìnxemcóaitheo
dõikhông.KhôngthấyMarius,thếlàhắnnhảyquabứctườngvàbiếnmất.
Cáiquãngtrống,màbứctườngnàybaoquanhthôngvớisânsaunhàmột
ngườichủxengựađãvỡnợ,nhưngvẫncònmấychiếcxecọccạchởtrong
kho.MariusnghĩtốtnhấtlànênlợidụnglúcJondrettevắngnhàmàtrởvề.
Vảlạitrời đã vềchiều,màchiều nào mụBurgonrađirửa bát ngoàiphố
cũngkhóacửanhàlại,chonênvàosẩmtốithìbaogiờcửanhàcũngkhóa
kín.Mariusđãđưachìakhóachoviênthanhtracảnhsátnênchàngcầnphải
vềnhanh.
Trờitối,đêmhầuxuốnghẳn.Ởchântrờivàtrongkhônggianvôtậnchỉ
còn một điểm nhận ánhsáng mặt trời: Đólà mặt trăng. Mặt trănglên đỏ
ngòmđằngsaucáichópthấpnhàSalpêtrière.
Marius rảo bước về nhà số 50-52. Cửa hãy còn mở. Anh rón rén trèo
thanggácvàđilêndọctheotườnghànhlang.Haibênlànhữnggianbuồng
tồitànđểchothuê,màchưaaithuênênmụBurgonthườngđểngỏcửa.Qua
một gian nọ, Marius trông thấy bốn cái đầu người in hình, trông mờ mờ
trongcáibóngngàycònsótlọtquamộtcửasổnhỏ.Mariuskhôngnhìnvìsợ
họnhìnthấychàng.Chàngvềđượctớiphòngmìnhkhôngaihay,khôngmột
tiếngđộng.Vừakịp.ChỉmộtlátsauchàngnghethấymụBurgonrađi
cửađóngsậplại.
XVI
MỘTBÀIHÁTTHEOĐIỆUANHTHỊNHHÀNH
KHOẢNG1832
Mariusngồixuốnggiường.Lúcbấygiờvàokhoảngnămgiờrưỡichiều.
Chỉcònnửatiếngđồnghồnữathìviệckiasẽđến.Chàngnghetiếngmạch
máuđậptrongngườinhưnghetiếngmạchmáuđậptrongngườinhưnghe
tiếngtíchtắccủamộtchiếcđồnghồtrongbóngtối.Chàngnghĩrằngtrong
bóng tối hiện giờ tội ác và công lý đi từ phía bên kia. Chàng không sợ,
nhưngchàngkhôngthểkhôngrùngmìnhnghĩđếnnhữngviệcsắpxảyra.
Nhưngườiđứngtrướcmộtchuyệnquáưđộtngột,cảngàyhômấyMarius
tưởngnhưmìnhđangmơ,muốnchắcchắnrằngđâykhôngphảilàmộtcơn
ácmộng,Mariusluônluônmótớihaichiếcsúngngắnlànhlạnhtrongtúiáo
veste.
Tuyếtkhôngrơinữa.Mặttrăngnhôkhỏimànsươngmù,càngngàycàng
tỏ,ánhtrănghồngánhtuyếttrênmặtđấtrọivàotrongphòngchàngnhưmột
thứánhsángmờmờnhưlúchoànghôn.TrongphòngJondrettecóánhsáng.
Cáilỗhổngtrênvách,sángđỏnhưmáu.Ánhsángấychắcchắnkhôngphải
làánhnến.Cảgianphòngbênấyyênlặng,khôngaicựaquậy,khôngainói
mộtlời,khôngmộthơithở.Yênlặnglạnhlẽovàhoàntoàn,khôngcócái
ánhsángấythìchẳngkhácgìmộtngôimộ.
Mariuskhekhẽcởigiầyđútvàogầmgiường.Vàiphútsau,Mariusnghe
tiếngcánhcổngxoaytrênbảnlề.Mộttiếngchânnặngnề,vộivãleolêncầu
thang; Jondrette đã về. Tức thì nhiều tiếng nói ồn ào nổi lên. Tất cả mọi
ngườiđềuởnhà.TuynhiênkhiJondretteđivắngthìhọyênlặngnhưđànsói
convắngbố.Jondrettenói:
—Taođây!
Haiđứacongáidàimồmra:
—Chàobố.
—Thếnào?-Mụvợhỏi.
—Gọnlắm,nhưngtaolạnhcứngcảchânđâynày.Tốtlắm,mẹmàyđã
mặcáoxốngchỉnhtề,đượclắm,phảilàmchohắnyêndạ.
—Nhưsẵnsàngđiphố.
—Mẹmàykhôngquêngìchứ?Làmđượcđúngnhưtaodặnchứ?
—Mìnhcứyênchí.
—Làvì…
Jondrette không nói hết. Marius nghe thấy hắn để một vật gì nặng lên
bàn,cólẽchiếcđụchắnvừamớimua.Hắnhỏi:
—Thếnào,đãănuốnggìchưa?
Mụvợtrảlời:
—Đã,tôikiếmđượcbacủkhoailớnvàmuối.Nhântiệncólửa,tôiđã
nấukhoai.
—Khálắm.Ngàymaitaosẽchochúngmàyđihiệu,ănvịtvànhiềuthứ
nữa,nhưnhữngônghoàng.Côngviệctrôichảycả.
Đếnđây,hắnhạthấpgiọngbảovợ:
—Bẫychuộtđãmở,mèođợisẵnrồi.
Hắnlạihạthấpgiọngnữa:
—Chocáinàyvàolò.
Mariusnghethấytiếnglàoxàocủathancủidocặphaythứgìbằngsắt
cờilên.Jondrettenóitiếp:
—Mẹmàyđãbôimỡchốtcửachưa,chokhỏicótiếngđộng?
—Xongcả.
—Mấygiờrồi?
—Sắpsáugiờ,chuôngSaintMédardvừađánhnửatiếng.
Jondrettenói:
—Khỉchửa,lũnhãiphảiđigácchứ.Lạiđây,nghetaodặn.
Cótiếngthìthầm.LạitiếngJondrettecấtlên:
—MụBurgonđãraphốchưa?
—Rồi,-mụvợtrảlời.
—Mẹmàycóchắclàkhôngcóaibêncạnhkhông?
—Cảngàyhắnkhôngvề.Vàgiờnàylàhắnđiăn,mìnhcũngbiếtđấy.
—Mẹmàychắckhông?
—Chắc.
—Cũngđược,-Jondrettenóitiếp.-Nhưngcứsangthửxemhắncónhà
khôngcũngkhôngsao.Connày,cầmcâynếnsangthử.
Marius từ trên mặt tủ nhảy cả bốn vó xuống và lặng lẽ chui vào gầm
giường.Vừachuixongthìthấymộtánhsánglelóiđằngsaukhecửa.Một
tiếngnóicấtlên.
—Bốơi!Đivắng.
Mariusnhậnratiếngđứacongáilớn.
—Màycóvàokhông?
—Không,nhưngmàchìakhóacắmởcửa,thếlàanhtađivắngrồicòn
gì.
Ngườibốhétlên:
—Cứvàođinào!
Cửamở,MariustrôngthấyđứacongáilớnJondrettebướcvào,taycầm
câynến.Nótrôngcũngnhưbuổisángnhưngcóvẻghêrợnhơndướiánh
nến.Nóđithẳngđếngiường.Mariusphảimộtchúthoảngsợkhótả.Những
cócáigươngtreotrêntườngbêncạnhgiường.Nóđitớicáigươngấy.
kiễngchânlênsoigương,cónhữngtiếngsắtchạmnhauởphòngbên.Nólấy
lòngbàntayvuốttóc,mỉmcườivớigươngvàkhekhẽhátbằngcáigiọng
rè,ảmđạmcủanó:
«Duyêntìnhngắnngủimộttuầnthôi,
Giâyphúthạnhphùngkhéovộitrôi,
Sayđắmíchgìtrongchốclát?
Đãyêunênyêumãiyêuhoài!…
Yêumãiyêuhoài!…Yêumãiyêuhoài!…»
TuynhiênMariusvẫnrun,chàngchorằngthếnàonócũngnghethấyhơi
thởcủachàng.Nóđivềphíacửasổ,nhìnrangoàivànóitomộtmình,với
vẻnửakhôngnửadạixưanaycủanó:
—Pariskhimặcchemisetrắngthìsaotrôngxấuthế!
Nólạitrởvềchỗcáigươngvàlàmduyêntronggương,soithẳngrồilại
soinghiêng.
—Thếnào?Màylàmgìvậy?-Ngườibốhỏito.
— Con xem dưới gầm giường và gầm bàn, chẳng có ai. - Con gái
Jondrettevừatrảlờivừasửamáitóc.
Thằngbốrúlên:
—Đồngốc.Vềngayđây,maulên.Đừngmấtthìgiờ.
—Convềngay,vềngayđây.Trongcáilềunátnàychẳngcóthờigiờlàm
gìcả.
Nólạingâmnga:
«Chàngdứttìnhem,theosựnghiệp.
Lòngđauquyệnmãibướcchânai.»
Nónhìnvàogươngmộtlầnchót,rồiquayravàđóngcửalại.Mộtlátsau,
Mariusnghethấytiếngchânkhôngcủahaiđứacongáingoàihànhlang
tiếngJondrettehéttheo:
—Cẩnthậnđấy!Mộtđứaởbênrào,mộtđứaởgócphốPetitBanquier.
Phảiluônluônnhìncổngnhà.Thấycáigìlạthìchạybachânbốncẳngvề
đâyngay.Cóchìakhóađểvềđấy.
Đứacongáilớnlẩmbẩm:
—Đứnggácchânkhôngtrêntuyết!
—Ngàymaichúngmàysẽcógiầylụacánhcam,nhãiạ.
Haiđứaxuốngcầuthang,vàigiâysaucótiếngcánhcổngđậpdướinhà.
Vậylàhaiđứacongáiđãxuốngđườngrồi.
TrongngôinhàchỉcònMariusvàhaivợchồngJondrettevàcólẽcáibọn
ngườibímậtmàMariusthoángthấytrongbóngtối,đằngsaucánhcửagian
phòngtrống.
XVII
ĐỒNGNĂMFRANCSCỦAMARIUSTIÊUVÀO
VIỆCGÌ?
Mariusthấyđếnlúclạiphảileolên“đàiquansát".Vớicáilanhlẹncủa
tuổithanhniên,chỉmộtloáng,chàngđãlêncạnhcáilỗhổngởvách.
Mariuslạinhìn.PhòngcủaJondrettecómộtvẻlạlùng,Mariusbâygiờ
hiểuvìsaocócáithứánhsángđặcbiệtchàngđãthấy.Mộtcâynếncháy
trongmộtchânđènđồngrỉxanh,nhưngánhsángtrongphòngkhôngphải
ánhnếnấy.Ngọnlửamộtcáihỏalòtolớn,đầythanhồng,đểtronglòsưởi
chiếusáng cảgianphòng. Đấylàcáihỏalò màmụJondrette đãsắmsửa
buổisáng.Thanthìhồng,cáilòđỏrực,mộtngọnlửaxanhnhảymúatrong
lò, chiếu rõ hình cái đục nung đỏ trong thanh hồng. Đó là cái đục
Jondrette mua ở phốLombard. Ở cái xó gần cửa thấyxếp hai đống: Một
đốnghìnhnhưđốngsắtvàmộtđốngnhưđốngthừng,xếpsẵncóviệcgìđấy.
Đốivớimộtngườikhôngbiếttígìvềcâuchuyệnđangsửasoạn,haiđống
sắtvàdâythừngấycóvẻhoặcrấtbìnhthường,hoặcrấtghêgớm.Cáigian
phòng tồi tàn sáng rực ấy giống như một lò rèn hơn là một cửa âm phủ.
Nhưngtrongánhsángấy,Jondrettelạitrôngnhưmộtconquỷsứhơnlàmột
ngườithợrèn.
Lòthanbốnóngquá,câynếntrênbàncháyrấtnhanhvềphíalòlửa
vẹthẳnđimộtcạnh.Trênlòsưởicómộtcáiđènxáchbằngđồng,ánhsáng
chekín,mộtcáiđènxứngđángvớinhàhiềntriếtDiogènetrởthànhtướng
cướpCartouche.Lòthanđểngaygiữalòsưởi,giữanhữngcànhcủigầntắt
hẳn,lòthanbốchơilênốngkhóinênkhôngtỏamùithanrangoài.
Ánhtrăngluồnquabốnmiếngkínhcửasổtrãibóngsángtrắngtronggian
phòngđỏrực.ÓcmơmàngthisĩtrongconngườiMarius,mơmàngngay
giữalúchành động, khiến chàng nghĩ tớimộthìnhtượng nên thơ: Một ý
niệmcaocảthầntiênnhưđanglẫnlộnvớinhữngảomộngtrầngianquái
đản. Một luồng gió thổi qua ô kính vỡ, góp phần đánh tan mùi than như
khôngcócáihỏalòấytrongbuồng.
CáiổcủaJondrettetrongngôinhànátGorbeaumàchúngtađãbiếtrõvị
trí, là địa điểm lý tưởng cho những hành động hung bạo, bí ẩn, che giấu
nhữngtộiácghêgớm.Cáibuồnghẻolánhnhấttrongcáinhàtrơtrọinhất
cáiphốvắngvẻnhấtParis.Ởchỗnàymàkhôngcócạmbẫythìtấtnhiên
ngườitaphảidựngracạmbẫy.Cảmộtgiannhàsâuthẳm,cảmộtdãybuồng
trốngngăncáchcáiổấyvớingoàiphố,buồngchỉcómộtcáicửasổlạimở
raphíabãihoangcótườngvàràoquâykín.
Jondrettengồitrênchiếcghếrách,châmthuốchút,vợhắnkhekhẽnói
chuyện với hắn. Nếu Mariusgiốngtính Courfeyrac, nghĩa là trongbấtcứ
hoàncảnhnàocũngcườiđược,chắcanhphảicườirộlênkhimắtanhthấy
mụJondrette.Mụđộimộtcáimũđen,cólôngchim,gầngiốngmũcủacác
viênquantruyềnlệnhtrongbuổilễđăngquangcủavuaCharlesX,mộtcái
khănquàngbằngtartanrộng,buôngtrênchiếcváylenđanvàđôigiầyđàn
ôngmàcongáimụđãchêbaibuổisáng.Chínhcáibộcánhấyđãlàmcho
Jondrettephảibuộtmiệng:“Tốtlắm!Mẹmàyđãmặcáoxốngchỉnhtề,được
lắmphảilàmchohắnyêndạ”.CònJondrettethìvẫnmặcchiếcáongoàimới
vàrộngthùngthìnhmàôngLeblancđãchohắn;yphụccủahắnvẫnlàmnổi
bậtsựtráingượcgiữacáiáongoàivàchiếcquầnmàCourfeyraccholà
tưởngcủanhàthơ.
BỗngnhiênJondrettenóitolên:
—À,màtaonghĩrarồi,trờinàychắchắnphảiđixeđến.Mẹmàythắp
cái đèn xách lên rồi mang xuống dưới nhà. Mẹ mày sẽ đứng trong cổng.
Nghetiếngxeđỗlàphảimởcổngngay,hắnlêngác,mẹmàysoiđènởcầu
thangvàhànhlangchohắn,khihắnvàophòngthìxuốngmautrảtiềnxe
bảoxeđi.
Mụvợhỏi:
—Thếcòntiền?
Jondrettesụcsạotúiquầnvàđưanămfrancschovợ.Mụvợngạcnhiên
hỏi:
—Tiềnnàođây?
Jondretteđápgiọngrấtoai:
—Đồngbạcgãlánggiềngchobuổisáng.
Hắnnóithêm:
—Mẹmàycóbiếtkhông?Phảicóhaicáighếtựa.
—Đểlàmgì?
—Đểngồi.
MariusbỗngthấyrùngmìnhsauxươngsốngkhinghemụJondrettetrả
lờichồngrấtthảnnhiên:
—Khógì!Đểtôisanglấyghếcủaanhchànglánggiềng.
Rồinhanhnhưcắt,mụmởcửađirangoàihànhlang.Mariuskhông
thờigiờxuốngtủđểđếnnấpdướigầmgiường.
Jondrettebảovợ:
—Cầmcâynến.
—Thôi,cầmvướngthêm,phảimangđếnhaicáighế.Sángtrăngmà.
MariusnghethấybàntaynặngnềcủamụJondrettesờtìmchìakhóacửa
buồngchàngtrongbóngtối.Cửamở.Mariuskinhngạcvàhốthoảngđứng
trântrântrêntủ.
MụJondrettevàophòng.Cáicửasổnhỏgầnmáinhàđểlọtmộttiaánh
trăngngăngianphòngthànhhaikhoảngtối.Mộtkhoảngtốitrùmbọccảbức
váchMariusđứngtựa.Mariuschìmngậptrongbóngtốiấy.MụJondrette
ngướcmắtnhìn,khôngthấyMarius;mụxáchhaichiếcghế,haicáighếduy
nhấtcủaMariusvàbướcra,đểcánhcửadậpmạnhvàolưng.
Mụtrởvàotrongổ:
—Đâyghếđây.
—Đènđây,xuốngngaydướicổngđi.
Mụvợđi.CònmộtmìnhJondrette,hắnđểhaichiếcghếhaibênbàn,lật
lạichiếcđụctronglòthan,đặtmộtcáibìnhphongcũtrướclòsưởiđểche
khuấtlòthan,rồihắnđirachỗđóngthừngvàcúixuốngnhưxemxétcáigì.
Bấy giờ Marius mới nhận ra đống thừng ấy làmột cái thang dây làmrất
khéo,cónhữngnấcgỗvàhaicáimócđểtreo.Cáithangấycùngmộtsốkhí
cụkhác,giốngnhưnhữngchiếcvồsắt,vứtlẫnlộntrongđốngsắtvụnđằng
sau cánh cửa, buổi sáng chưa thấy trong cái ổ này. Chắc buổi trưa, khi
Mariusđivắng,cóngườimangđến.
“Đâylàdụngcụcủangườilàmdaokéo".-Mariustựnhủ.
Nếuchàngthôngthạohơnthìcóthểnhậnratrongcáccáimàchànggọi
làdụngcụcủangườilàmdaoấynhữngdụngcụcóthểcạymộtốngkhóa,
haymộtcánhcửavànhữngcáikháccóthểchặthaylàchém,hailoạidụng
cụghêgớmmàbọnkẻcướpvẫngọilónglà“lủem"hay“cáicứa".
TrướcmặtMariusbâygiờlàcáilòsưởi,cáibànvàhaichiếcghế.Lòthan
bịchekhuất,tronggianphòngchỉcònánhsángcủacâynến.Cácđồvật
nhỏnhấttrênbànhaylò sưởicũng ngả một bóng tối to sù. Một cái bình
đựngnướcsứtmẻchekhuấtcảnửabứcvách.Gianphòngcómộtvẻyên
lặngghêtởmvàđedọa.Ngườitanhưchờđợimộtcáigìkinhkhủng.
Cái điếu của Jondrette Ĵ, triệu chứng hắn đang suy nghĩ lung lắm.
Jondrettengồixuốngghế.Bóngnếnlàmchomặthắnxươngxẩuvàsắcsảo
thêm.Thỉnhthoảnghắncaumày,haybỗngnhiênxòebàntayphảiranhưtự
mìnhtrảlời mình điều gìtrongmộtcuộcđốithoại thầm lặng. Trongmột
phúttựvấnđápthầmlặngnhưvậy,hắnrútcáiôkéora,lấycondaolàmbếp
dàigiấutrongđóvàliếcthửtrênmóngtay.Xong,hắnlạiđểcondaovàoô
kéovàđóngôlại.
Mariuscũngrútkhẩusúngngắntrongtúibênphảivàlênđạn.Súnglên
đạnkêumộttiếngcáchnhỏ,gọnvàrõ.Jondrettegiậtmìnhnhổmdậykhỏi
ghế,hỏi:
—Aiđấy?
Mariusnínthở.Jondrettelắngnghemộtlátrồicườibảo:
—Mìnhngốcthật.Cáiváchnórạn.
Mariusvẫngiữkhẩusúngtrongtay.
XVIII
HAICHIẾCGHẾCỦAMARIUSĐẶTĐỐIDIỆN
NHAU
Bỗngnhiêntiếngchuôngxaxôivàbuồnbãlàmrungchuyểnkínhcửa.
ĐồnghồSaintMédardbáosáugiờ.Mỗitiếngchuôngđánh,Jondrettelạigật
đầumộtcái.Sautiếngthứsáu,hắnlấyngóntaygạttànbấcngọnnến,rồi
đứngdậyđilạitrongphòng,nghengóngphíangoàihànhlang,lạiđi,rồilại
nghengóngnữa.Hắnlẩmbẩm:“Quýhồlãođếnlàđược".Rồihắnlạivềghế
ngồi.Hắnvừangồixuốngthìcửamở.
MụJondrettemởcửanhưngvẫnđứngngoàihànhlang.Ánhsánglọtqua
lỗhổngchiếcđènxáchtaytừdướichiếulênmặtmụ,đểlộcáimiệngnhăn
nhởtrôngđếnkinhkhủng.Mụnói:
—Xinmờingàivào.
Jondrettevộivàngđứngdậynốilời:
—Xinmờingàiânnhâncủatôivào.
ÔngLeblancxuấthiện.Vẻmặtôngbìnhthảntrongsáng,trôngthậtđáng
kính.ÔngđặtxuốngbànbốnđồngLouisvànói:
—ÔngFabantouơi!Đâylàđểôngtrảtiềnnhàvàtiêunhữngthứcầnkíp
trongnhà.Cònsausẽliệu.
—Trờiphùhộngài,ngàiânnhânrấtphúchậucủatôi.
JondrettevừanóivớiôngLeblancvừadịchnhanhlạigầnvợ,bảo:
—Chocáixengựalui.
Mụvợlẩnđi,cònJondrettethìkhôngngớtchàohỏi,cảmơnôngLeblanc
vàđưaghếmờiôngngồi.Látsaumụvợtrởvề,rỉtaichồng:
—Xongrồi.
Tuyếtvẫnrơitừsáng,lớptuyếttrênmặtđườngdàyđếnnỗikhôngnghe
thấytiếngxengựađếnmàcũngkhôngnghethấytiếngxeđi.
ÔngLeblancđãngồixuốngghế.Jondrettengồiởghếđốidiệnvớiông
Leblanc.
Đểhìnhdungđượctấntròsắpdiễnra,độcgiảhãytưởngtượngmộtđêm
lạnhgiá,cảcáikhuSalpêtrièrevắnglặngtuyếtphủtrắnglợp,dướiánhtrăng
thanh,ghêrợnnhưnhữngtấmvảiliệm,nhữngngọnđèntreođỏlòmlácđác
dọccácđườngphốảmđạmvànhữngdãycâyduđensì;mộtquãngđường
dàixungquanhkhôngbóngngười,lúcnàylàcáiphútvắnglặng,ghêrợn,tối
tămnhấtcủagiannhànátGorbeau;giữacáivắnglặngâmuấylàgianphòng
rộngtiềutụycủaJondrettedướiánhnếnvậtvờ;vàtrongcáiổấy,haingười
ngồiởmộtcáibàn,ôngLeblancbìnhtĩnh,Jondrettetươicườinhưngkinh
khủng, mụ Jondrette, con sói cái, rình ở một góc và đằng sau bức vách,
Marius,vôhình,đứngyên,khôngbỏsótmộtlờinói,mộtcửchỉởphíabên
kia,mắtđămđăm,khẩusúngngắncầmtay.
Mariustuyvậykhôngmộtchútsợhãi,chàngchỉcómộtcảmgiácghê
tởm. Chàng nắm chặt báng súng, vững dạ. Chàng nghĩ: “Mình chặn tay
thằngkhốnnạnnàylúcnàocũngđược".Chàngcảmthấycảnhsátđangnấp
sẵnởđâuđây,chỉđợibáohiệutheogiaoướclàgiơtaynắmcổchúng.
ChàngcũnghyvọngcuộcchạmtránquyếtliệtnàygiữaJondrettevàông
Leblancsẽlàmbậttiasángsoitỏchochàngtấtcảnhữngđiềubíẩnchàng
muốnbiết.
XIX
CHÚÝĐẾNNHỮNGXÓTỐI
Vừangồixuống,ôngLeblancquaymặtnhìnvềphíamấychiếcgiường
bỏtrống,hỏi:
—Cháubébịthươngthếnào?
Jondrettetrảlời,miệngcườithiểunãovàtriân:
—Cháuđaulắm,thưangài.ChịcháuđãđưacháuđếnNhàThươngbăng
bó.Cáccháusắpvềđấyạ,ngàisẽthấychúngnó.
ÔngLeblancnhìnbộquầnáokỳquặccủamụJondrettehỏi:
—BàFabantouhìnhnhưđãkhálắmrồithìphải?
MụJondretteđangđứnggiữaôngLeblancvàcửaphòng;mụnhìnông,
dángđiệuđedọa,hầunhưởtưthếtiếncông,mụđứngđấynhưsẵnsàngđể
chặnlốicửara.Jondrettetrảlời:
—Nhàcháuchảcònhơisứcnào,thưangài,nhưngngàithấyđấy,biết
làmsaođược,thậtquảnhàcháudũngcảmtuyệt,khôngphảilàmộtngười
đànbànữamàlàmộtconbòcày.
MụJondrettenghelờikhencủachồng,lấylàmkhoáichí,mặtnhănnhở
nhưmộtconquáivậtđượcvuốtve:
—ÔngJondrette,baogiờôngcũngquátốtđốivớiem.
—Jondrette,thếmàtôitưởngôngFabantouchứ?-ôngLeblancnói.
Jondrettenhanhnhẩutrảlời:
—FabantoutứcJondrette.Biệthiệunghệsĩấymà.
Hắnnhúnvainhìnvợ-ôngLeblanckhôngthấycửchỉấy,-xonghắnlại
nóitiếpvớiôngLeblanc,giọngtrịnhtrọngvàmơntrớn:
—Dạthưangài,haivợchồngchúngtôilúcnàocũngvẫnthuậnhòanhư
vậy.Tấtcảchỉcòncóthế.Chúngtôiquáchừngkhốnkhổ,thưangài.Cótay
màkhôngcócôngăn,cólòngmàkhôngcóviệclàm.KhôngbiếtChínhPhủ
thuxếprasao,thưangài,tôichẳngphảiCáchMạng,cũngchẳngphảiquá
khích,tôichẳngmuốnlàmgìhạichoChínhPhủ,nhưngthúthậtnếutôi
Thượng Thư thì nhất định sẽ không như thế này. Này, chẳng hạn tôi đã
muốnchocáccháunóhọclàmgiấybồi.Chắcngàisẽbảo:Hừ!Đếnphảihọc
nghềư?Vâng!Thưangài!Mộtcáinghề,mộtnghềthôngthườngđểkiếmăn
thôi.Thưaânnhân,thậtlàxuốngdốc,nếunghĩlạingàyxưa,thờivinhquang
ngàyxưa.Thậtlàhết,khôngcòngìcả.Chỉcònmộtvật,mộtvậtduynhất
màtôikhôngthểnàorờiđược,nhưngrồicũngvẫnphảirờirađểsống.Để
sống,vâng,phảisốngchứ!
Jondrettevẫnnói,lờithìlộnxộnnhưngvẻmặtvẫnlàcủangườisuynghĩ
tinhtường.TrongkhiấyMariusngẩngđầulênbỗngthấyởcuốibuồngmột
người lạ mà chàng chưa trông thấy, một người vừa vào, rất nhẹ nhàng,
khôngainghethấytiếngmởcửa.Ngườiấymặcmộtcáiáogiletđanmàu
tímđãcũ,rách,bẩn,mộtcáiquầndàilụngthụngbằngvảinhung,điđôigiày
vảiđếgỗ,khôngcóchemise,cổtrần,cánhtaytrầnđầyvếtchạmtrổ,mặtbôi
đen.Hắnkhoanhtayyênlặngngồixuốngchiếcgiườnggầnnhất,ởphíasau
mụJondrettenênngườitachỉtrôngthấyhắnlờmờ.
Nhưcómộtlinhtínhhướngdẫncặpmắt,ôngLeblanccũngquaylạinhìn
cùngmộtlúcvớiMarius.Ôngkhôngkiềmchếđượcsựngạcnhiên.Jondrette
nhácthấyvộinói:
—À!Tôihiểu,ngàinhìncáiáokhoáccủangài,phảirồi.Cáiáocủangài
tôimặcvừa,vừalắm.
Hắnvừacàikhuyaáovừanóicâuấy,giọngrấtniềmnở.
—Ngườinàođó?-ÔngLeblanchỏi.
—Ngườiấyạ?Mộtngườilánggiềng-Jondretteđáp.-Xinngàiđừngđể
ý.
Ngườilánggiềngdángdấpthậtkỳdị.Tuynhiên,ởvùngngoạiôSaint
Marceaucónhiềuxưởnghóachất,thợthuyềnởđấythìmặtmũicókhicũng
nhọnhemnhưthế.ÔngLeblancthìvẫnbìnhtĩnhvàtincậy,mộtlòngtincậy
trongtrắngvàdũngcảm.Ôngnóitiếp:
—Xinlỗi,ôngFabantou,ôngđangnóivềgìnhỉ?
Jondrettechốngkhuỷutaytrênbàn,mắtnhìnôngLeblanc,cặpmắtđăm
đămvàmơntrớnnhưmắtcontrăn.Hắntrảlời:
—Thưangàiânnhânkínhmến,tôiđangnóilàtôicómộtbứchọamuốn
bánđi.
Mộttiếngđộngnhẹởphíacửa.Mộtngườiđànôngthứhaivừavào
ngồixuốnggiường,phíasaumụJondrette.Cũngnhưngườitrước,taytrần
vàmặt bôimựcvới bồhóng.Tuy ngườinàylẻnvàotrongbuồng rấtnhẹ
nhàng,nhưngôngLeblanccũngvẫntrôngthấy.Jondrettevộinói:
—Ngàiđừngđểý,ngườinhàcảđấyạ.Tôiđangbảotôicònmộtbức
họa,mộtbứchọaquýgiá…đây,thưangài,mờingàixem.
Hắnđứngdậyđivềphíabứctườngbêndướicóđểchiếckhungđãnói
đến,lậtchiếckhunglạinhưngvẫnđểtựavàotường.Cóvẻlàmộtbứctranh
thật;cóánhnếnchiếuvàonhưngtrônglờmờ,Mariuskhôngnhìnthấyrõ
Jondrettengồichekhuất,nhưngcũngthấynhữngnétnguệchngoạccùngvới
hìnhmộtnhânvậtchínhtômàusặcsỡnhưnhữngbứctranhbàyởchợphiên
haynhữngbứchọabìnhphong.ÔngLeblanchỏi:
—Cáigìthế?
—Mộtbứctranhsơndầukiệttác,thưangàiânnhâncủatôi,mộtbức
tranhquýgiá,tôiquýnónhưquýhaiđứacongáitôi,nógợibaokỷniệm!
Nhưngtôiđãthưavớingàivàtôikhôngthayđổiýkiến,rằngvìtúngthiếu
quánêncũngđànhphảirờinóra.
Vôtình,haybắtđầunghingại,ôngLeblancvỠxembứctranhvừanhìn
vềphíacuốibuồng.Bâygiờcónhữngbốnngười,bangườingồitrêngiường,
mộtđứngcạnhkhungcửa,cảbốnđềuimlặng,cánhtaytrần,mặtbôinhọ.
Mộttrongbangườingồitrêngiường,dựavàotường,mắtnhắmnhưngười
ngủ.Ngườinàyđãgià,bộtócbạctrêncáimặtbôinhọtrôngthậtghêsợ.Hai
ngườikiahìnhnhưcòntrẻ:Mộtrâuxồm,mộtđầubù,khôngngườinàođi
giàyda,khôngcógiàyvảithìđiđấtthôi.JondrettenhậnthấyôngLeblanc
mắtkhôngrờibọnhọ:
—Thưa,bạnquencả,ởgầnđâythôi-hắnnói-Họnạolòsưởinênnhem
nhuốcthế.Ngàiânnhâncủatôiơi,cứmặchọ.Xinngàimuachotôibứchọa
này.Ngàyhãyrủlòngthươngchúngtôinghèokhổnhưthếnào.Tôikhông
lấyđắtngàiđâu.Ngàiđánhgiábaonhiêu?
ÔngLeblancnhìnthẳngvàomắtJondrette,nhưsẵnsàngđốiphóvớimọi
việcbấtngờvàtrảlời:
—Mộtcáibiểnquánănđóthôi.Chỉđángbafrancs.
Jondrettevẫndịudàngđáp:
—Ngàicómangvíđikhông?Tôichỉlấymộtnghìnđồngvàngthôi.
ÔngLeblancđứngphắtdậy,tựalưngvàobứcvách,liếcnhìnbaoquátcả
gianbuồng.Bêntaytráiông,ởphíacửasổlàJondrette,bêntayphải,phía
cửabuồnglàmụJondrettevàbốnngườiđànôngkia.Bốnngườinàyvẫn
ngồiyên,khôngnhúcnhíchnhưkhôngnhìnthấyôngnữa,Jondrettelạitiếp
tụcthanthở,kêuvan,mắtlờđờ,giọngthảmhại:ÔngLeblanctưởngnhư
đangnghemộtngườinghèokhổquáhóađiên.Jondrettenói:
—Thưa ngàiânnhân quýmến,tôi khôngcòngì nữa,nếungàikhông
muagiúpchobứchọanày,thìtôichỉcóđâmđầuxuốngsôngmàchết.Tôi
cũngđãđịnh cho các cháubéhọclàm giấy bồi,giấybồiđẹp để gấp hộp
đựngquàtếtnhất.Nhưvậyphảicómộtcáibàncónẹpđàngcuối,chodụng
cụthủytinhkhỏirơi,mộtcáilòđặcbiệt,mộtcáilọcóbakhoangđểđựngba
thứkeođặc,loãngkhácnhauđểdángỗ,dángiấyhaydánvải,mộtcondao
đểxéngiấy,mộtcáikhuônđểgấpgiấy,mộtcáibúađểđóngnhữngmảnh
thép, một cái bút lông đểphết keo và còn nhữngthứ quái quỷ gì nữatôi
chẳngnhớ.Tấtcảnhữngcáiđóđểmộtngàychỉkiếmđượcbốnxu.Vàphải
làmviệcmườibốntiếng.Vàmỗihộpphảiquabàntaythợmườibalần.Lại
nhúnggiấynhưthếnào!Rồigiữchokhôngmộtvếtbẩn.Rồikeocầnphải
nóng.Quáiquỷnhưthếđấyôngbiếtcho.Đểđượcbốnxumỗingày.Ngài
tínhbốnxuthìsốnglàmsao?
Jondrettenói mà không nhìnôngLeblanc, còn ông thì đangchăm chú
nhìnJondrette,mắtJondrettelạinhìnraphíacửabuồng.Mariusthìhồihộp
hếtnhìnôngLeblanclạinhìnJondrette.ÔngLeblanccólẽnghĩ:Hắnngớ
ngẩnhaysao?Jondrettethìlảinhảihaibalần,kêuvanhếtgiọngnàythay
giọngkhác:
—Tôichỉcònđâmđầuxuốngsông.Hômnọtôiđãbướcxuốngbabậc
dướichâncầuAusterlitz.
Bỗngnhiênconmắtlờmờcủahắnsángchóilênmộttiasángghêrợn,cái
thằngngườibénhỏấyđứngthẳnglênkinhkhủng,tiếnmộtbướcvềphía
ôngLeblancvàthétlênnhưsấm:
—Cáichínhphảiđâulànhữngchuyệnấy!Đãnhậnrachưa?
XX
CUỘCMAIPHỤC
Cửabuồngvừađộtnhiênmở,bangườiđànôngmặcáoblousevảixanh
hiệnra,mỗingườimộtcáimặtnạbằnggiấyđen.Ngườithứnhấtgầy,tay
cầmmộtcáigậydàibịtsắt;ngườithứhai,mộttênkhổnglồ,cầmngangcán
mộtcáibúađồtểđểgiếtbò,đầubúachúcxuống;ngườithứba,vaiu,không
gầynhưngườithứnhất,khôngtonhưngườithứhai,taynắmmộtcáichìa
khóakếchxùđánhcắpởmộtcổngnhàphanào.
HìnhnhưJondrettechờđợiconngườiấy.Hắnvàngườicầmgậychuyện
vãnvớinhaurấtnhanh.Jondrettehỏi:
—Xongcảchưa?
Ngườigầytrảlời:
—Xongcả.
—Montparnasseđâu?
—Cậucôngtửđứnglạinóichuyệnvớiđứacongáimày.
—Đứanào?
—Đứalớn.
—Cócáixengựadướicổngkhông?
—Có.
—Cáixeconthắngchưa?
—Thắngrồi.
—Haiconngựakhỏechứ?
—Tuyệt!
—Xeđợiởchỗtaobảotrướcchứ?
—Phải.
Jondrettenói:
—Tốtlắm.
MặtôngLeblancxanhnhợt.Ôngnhìnnhậntấtcảsựvậtxungquanhông,
trongcáiổnày,vớiconmắtmộtngườibiếtrõmìnhđangsavàonơinào;
ôngnhìntấtcảnhữngđầungườixungquanhông,ôngtừtừquaynhìnkhắp
phíachậmchạp,chămchúvàngạcnhiên.Nhưngvẻmặtôngkhôngcóchút
gìlàsợhãi.Ôngdùngcáibànlàmchiếnlũyquyềnnghi.Cáiconngườivừa
đâylàmộtônggiàhiềntừ,bỗngnhiênbiếnthànhmộtthứlựcsĩ,ôngđặt
nắmtaycứngrắncủaôngtrênlưngghếmộtcáchghêgớmlạlùng.Ônggià
kiêncườngdũngcảmtrướccảnhnguyhiểmấythuộchạngngườianhdũng
vànhântừmộtcáchbìnhdị,tựnhiên.Bốngườimìnhyêukhôngthểlàkẻxa
lạđược.Mariusthấykiêuhãnhvềconngườilạđó.
BangườitaytrầnmàJondrettebảolà“thợnạolòsưởi”đãlấytrongđống
sắtvụnkẻthìmộtcáikéolớn,ngườithìmộtcáikìm,ngườithứbamộtcái
búavàrađứngchặnngangcửa,lầmlìkhôngnóimộtlời.Têngiàvẫnnằm
trêngiườngchỉmởmắtnhìn.MụJondrettengồicạnhhắn.Mariusnghĩrằng
chỉvàigiâynữalàđếnlúcphảicanthiệp,chànggiơcánhtayphảilêntrần
nhà,hướngvềphíahànhlang,sẵnsàngbắnphátsúnghiệu.
Jondrette nói chuyện với người cầm gậy xong, lại quay về phía ông
Leblanc,nhắclạicâuhỏilúcnãyvớitiếngcườikhừkhừ,nửavờivàkinh
khủngxưanaycủahắn:
—Ôngkhôngnhậnratôithậtà?
ÔngLeblancnhìnthẳngvàomặthắntrảlời:
—Không.
BâygiờJondrettetiếnđếnsátcạnhbàn,chồmngườitrêncâynến,khoanh
tay,đưacáiquaihàmxươngxẩu,dữtợncủahắntớigầngươngmặtbìnhtĩnh
củaôngLeblanc,hắncứchồmlênhếtsứcgầnôngLeblanc,nhưngôngvẫn
khônglùimộtbước.Nhưmộtconthúdữsắpcắn,hắnthétlên:
— Ta không phải là Fabantou, ta không phải là Jondrette, ta
Thénardier!TalàchủquánởMontfermeil,ngherõchưa?Thénardier!Bây
giờđãnhậnratachưa?
TránôngLeblancthoángửngđỏ,ôngtrảlờibìnhtĩnhnhưthường,giọng
khônglêncaohơn,khôngrungđộng:
—Cũngkhông.
Mariuskhôngnghethấycâutrảlờinày.Nếuaitrôngrõđượcchàngtrong
bóngtốisẽthấyvẻmặtngơngác,đẫnđờ,hoảnghốtnhưngườibịsétđánh.
Khi nghe Jondrette nói: “Ta là Thénardier”, chân tay chàng run bần bật,
chàngngả mình vào bức vách, có cảm giác nhưmộtlưỡigươmlạnhvừa
xuyênquatráitimchàng,cánhtayphảiđangsắpsửabắnphátsúngbáohiệu,
từtừbuôngxuốngvàkhiJondrettenhắc lại “Nghe rõ chưa, Thénardier?”
nhữngngóntayrãrờicủaMariussuýtbuôngrơikhẩusúng.KhiJondrette
nóitoạcrahắnlàai,ôngLeblancvẫnthảnnhiên,nhưngMariusthìhoang
mang hết sức. Cái tên Thénardier, ông Leblanc có lẽ không biết, nhưng
Mariusbiếtlắm.
ChúngtanhớlạicáitênấycóýnghĩanhưthếnàođốivớiMarius.Cáitên
ấy,Mariusvẫnđểtrêntráitimchàng,cáitênấyđãghitrongdichúccủacha
chàng,chàngvẫn mang nó trong đáy lòng,trongkýức,tronglời di huấn
thiêngliêng:“MộtngườitênlàThénardierđãcứusốngta.Nếucongặpông
ấy,thìhãyhếtsứcgiúpđỡôngta”.Cáitênấychúngtacònnhớ,làmộtniềm
kínhyêu củalòngchàng, chàngvẫntôn sùngcáitênấycùngvớitêncha
chàng.Thếmà,cóthểnhưthếư,Thénardierlàngườinàyư?Ngườinày
ôngchủquánởMontfermeilmàchàngđãmấtbaocôngtìmkiếmbấylâuư?
Bâygiờchàngđãtìmthấyngườiấy,nhưngcáingườiđãcứusốngchachàng
lạilàmộttêncườngđạo!ConngườimàMariusnónglòngmuốnhysinhtất
cả để đền ơn, con người ấy là một con quỷ. Người đã cứu sống đại
Pontmercynaysắpphạmtộiác.TuyMariuschưabiếttộiácấysẽdiễnra
nhưthếnào,nhưngcóthểlàmộttộigiếtngười,màtrờiơi!Giếtai?Định
mệnhkhắcnghiệtvàmỉamaithay!Từđáymồ,chachàngralệnhchochàng
phảihếtsứcgiúpđỡThénardier.TừbốnnămnayMariuschỉcómộtước
vọnglàthaychađềnơnngườiấy,thếmàbâygiờ,khiMariussắpsửabáo
chocảnhsátbắtmộttêncườngđạođangphạmtộigiếtngười,thìsốmệnhlại
bảochàng:NgườiấytênlàThénardier.Đờisốngcủachachàngmàngườiấy
đãcứuđượcgiữalànmưađạntrênchiếntrườngWaterlooanhhùng,chàng
sẽđềnbùlạichongườiấy,trảlạichongườiấybằnglưỡidaomáychém!
Chàngvẫn nghĩkhinào tìmđượcThénardier chàngsẽquỳ xuốngômlấy
chânngườiấy,bâygiờchàngđãtìmthấyThénardier,nhưngtìmthấyđểtrao
ngườiấychobàntayđaophủ.Chachàngkêugọichàng:“CứuThénardier”.
Trả lời tiếng gọi quý mến và thiêng liêng ấy thì chàng định xéo chết
Thénardier. Chàng sắp cho cha chàng ở dưới mồ thấy cái cảnh người ân
nhânđãliềuthâncứusốngchachàngbịđưarahànhhìnhởquảngtrường
SaintJacques,dochínhbàntaycủađứaconmình,bàntayđánglẽphảicứu
giúpngườiấy.Mỉamaithay,từbaonhiêulâuchàngvẫnmangtronglòng
nhữngnguyệnvọngcuốicùngcủachachàng,nhữngnguyệnvọngmàchính
taychachàngđãghilại,đểbâygiờlàmtráingượchẳnnhữngnguyệnvọng
ấy.
Nhưngmặtkhácchẳnglẽ chứngkiếncáiâmmưunàymàkhôngngăn
chặnlại.Thếnào?Bỏchếtnạnnhân,thảlỏngtênsátnhânư?Cócầnphảitrả
ơnchomộtthằngkhốnnạnnhưvậykhông?TấtcảnhữngýkiếnmàMarius
vẫnômấptừbốnnămnay,sựviệcbấtngờnàyđãlàmđổnhàocả.Cảngười
chàngrungđộng.Bâygiờtấtcảđềudochàngquyếtđịnh.Chàngnắmtrong
taysốmệnhcủatấtcảnhữngngườiđangvậtlộndướimắtchàngtrongcái
phòngkia,thếmàtấtcảnhữngngườiấyđềukhôngbiếtgìhết.Nếuchàng
bắnphátsúng,ôngLeblancsẽthoát,Thénardiersẽbịhysinhvàbiếtđâu
Thénardiersẽthoát?Đẩyngườinàyhayđểmặcngườikiarơixuốngvực,cả
haiđườngđều đưa tới sự hối hận về sau. Làm thế nào? Chọn conđường
nào?Gạtbỏnhữngkỷniệmthiếtthanhất,bỏtấtcảnhữngđiềutựhứahẹn
sâunhất,bỏcáinhiệmvụthiêngliêngnhất,lờidichúckínhyêunhấtcủacha
chàng,haycứđểkẻsátnhânthựchiệntộiác?Chàngnhưnghethấymộtbên
thì nàng Ursule của chàng van xin cứu lấy cha nàng và một bên đại
PontmercygửigắmThénardier.Ngườichàngnhưđiênlên,đầugốichàng
rụngrời.Chàngcũngkhôngcóthờigiờcânnhắcnữa,sựviệcđangxảyra
vộivàng,cấpbáchnhưmộtcơngiólốc.Cơngióđóchàngtưởngđiềukhiển
được,thếmànólạicuốnchàngđi.Chàngbànghoàngcảngười,sắpngất.
TrongkhiấyThénardier-từnaychúngtagọiđúngtênhắn-Thénardier
điđilạilạitrướccáibànnhưngườisaysưa,mùquángtrongthắnglợi.Hắn
nắmcâynếnđặtmạnhtrênmặtlòsưởi,mạnhđếnnỗingọnlửasuýttắt
nướcnếnchảybắntunglêntường.XonghắnquayvềphíaôngLeblanc,vẻ
mặthungdữvàkhạcramộtcâu:
—Thuilửa,hunkhói,chặtmiếng,bămviênnướngchảthôi.
Rồihắnvừađivừathét:
—À!À!Tôivớđượcngàirồi,ngàitừthiệnơi!Ngàitriệuphúmặcáo
rách,ngàichuyênmônchotrẻbúpbê.Hừ!Thằnghềgià!Ôngkhôngnhậnra
tôià?ÔngkhôngphảilàngườiđếnMontfermeil,đếncáiquáncủata,cách
đâytámnăm,đêmlễGiángSinhnăm1823à!Ôngkhôngphảilàngườiđã
dỗđứaconFantine,conSơnCađià!Ôngkhôngmặccáiáokhoácngoài
màuvàngđấyà!Này,mẹmàyhìnhnhưlãoấy,lãogiàtừthiệnnàycócáitật
thíchmangchongườitanhữngbọcđầybíttấtlen.Ôngcócửahànglàmáo
mũ len phải không? Ông cho người nghèo cả cái cửa hàng của ông phải
không?Ônggiàphúcđức.Tròhềthật!Hừ!Ôngkhôngnhậnratôià!Nhưng
tôi,tôinhậnraông,tôinhậnraôngngaykhiôngmớithòcáimõmôngvào
đây.A!Ôngtưởngcóthểthahồxôngvàonhàngườita,tựnhiên,vìlàmột
cáiquánăn,lừabịpngườitavớibộquầnáonát,vớivẻnghèokhổnhưkẻăn
xin,đểrồilạilênmặthảotâmcướpcáicầncâucơmcủangườita,rồilại
hùnghổdọanạtngườitagiữarừng;thếrồikhingườitasasútthìmangthí
chongườitamộtcáiáolùngthùng,haicáichănNhàThươngtã,ôngtưởng
làmthếmàtrôiđượcđấyhẳn,hử,lãogìkhốnnạn,thằngmẹmìn?
Hắnngừnglại,nhưlẩmbẩmnóigìmộtmình.Cảcáicơngiậndữcủahắn
bâygiờnhưdòngsôngRhôneđổvàomộtcáihangngầm.Rồihắnđậpmạnh
tayxuốngbànthét,nhưmuốnnóitolênđiềuvừatựnhủ:
—Cáibộmặthiềnlành.
HắnlạichĩavàoôngLeblanc:
—Chà!Ngàyấyôngchơixỏtôi!Vìôngmàchúngtôiphảichịutấtcả
nhữngđaukhổnày.Ôngnémmộtnghìnnămtrămfrancsđểcướplấyconbé
củatôi,conbéhẳnlàconnhàgiàucó,cóconbéđãtừngxoayđượcbao
nhiêutiền,cóconbétasẽcòncóănsuốtđời!Giáconbécònthìnóđãđền
bùlạichotatấtcảvốnliếngtađãmấtởcáiquánkhốnnạnấy,cáiquántađã
ănhếtcảquấncảáo.À!Tamuốnmỗicốcrượutrongcáiquáncủatalàmột
chénthuốcđộcđốivớinhữngđứađãnhậunhẹt.Nhưngthôi!Này,chắcông
chotôilàthằngngốcđãđểchoôngphỗngconSơnCađi.Trongrừnghôm
ấyôngcậycócáigậy.Hôm đó,ônglàkẻmạnh.Đếnlượttatrả thùđây.
Hôm nay, con bài chủ ở trong tay ta. Ông đi đứt rồi, ông già của tôi ơi!
Khoáiquá,ừ,khoáiquá.Ngàiđãrơivàotròngrồi,ngàiạ.Tôiđãthưavới
ngàitôilànghệsĩ,tôilàFabantou,tôiđãsắmkịchvớicôMars,côMuche,
tôinợtiềnchủnhà,ngàymai,ngày4thánghaiphảitrảtiềnnhà.Ngàikhông
biếtngàytrảtiềnnhàlàmồng8thánggiêngchứkhôngphảimồng4tháng
haiư!Ônggiàngớngẩnơi!VàbốnđồngPhilippequèn!Đồkhốnkiếp!Sao
nókhôngrángchođủmộttrămfrancsnhỉ?Nómêkhướtnhữnglờikêuvan
phỉnhnịnhvớvẩncủata.Cáiđólàmtathíchthú.Tabảothầm:Thằnggià
ngốcnày,taotómđượcmàyrồi,sángnaytaoliếmgótmàythìtốinaytaosẽ
ănganmày.
Thénardierngừnglại,hắnthởhếthơi,lồngngựclépcủahắnphậpphồng
như một cái bễ lò rèn. Hai mắt hắn đầy cái vẻ thỏa mãn xấu xa của con
ngườihènhạ,yếuđuối,độcáckhiđãđánhngãđượcngườimàhắnvẫnsợ,
chửiđượcngườimàhắnvẫnphảixunịnhxưanay.Cáithỏamãncủamột
thằnglùnkhidậnđượcchânlênđầumộtngườikhổnglồ,cáithỏamãncủa
mộtconchórừngkhixéđượcthịtmộtconbòtótốmđau,đãkiệtsứcchống
cự,nhưngvẫncònđủsứcsốngđểcảmthấyđauđớn.
ÔngLeblanckhôngngắthắn.Nhưngkhihắndứtlờithìôngnói:
—Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì.Ônglầmthôi.Tôilàngườirấtnghèo,
khôngphảitriệuphúmộttínào.Tôikhôngquenông.Ôngnhậntôirangười
khácđấy.
—Àthếà!Thénardiergầmlên.Khéonhỉ!Ôngvẫnthíchcáitròđùaấy?
Ôngsalầyrồi,ônggiàạ.Ôngkhôngnhớgìà?Ôngkhôngnhậnthấytôilàai
à?
ÔngLeblanclễphéptrảlời,nhưngtronggiọngnóiấyvàohoàncảnhnày
cócáigìlạlùng,dũngmãnh:
—Xinlỗiông,tôinhậnthấyônglàmộttênăncướp.
Aichảbiết,bọnngườixấuxa,độcácnhấtcũngcócáitựáicủamình.
Nghethấytiếng“tênăncướp”,mụThénardierởtrêngiườngnhảyxổxuống,
thằngThénardiernắmchặtlấychiếcghếnhưsắpbẻgãynótrongtay.Hắn
thétbảovợ:
—Mẹmàyđứngyên!
RồiquayvềphíaôngLeblanchắnnói:
—Phảirồi,ăncướp,tôibiết,cácngàinhàgiàuvẫngọichúngtôilàăn
cướpcả.Phảirồi,tôiphásản,tôivỡnợ,tôitrốntránh,tôikhôngcómiếng
bánh,tôikhôngcóđồngxu,tôilàkẻcướp!Bangàynaynhịnđói,tôilàkẻ
cướp.Còncácngài,cácngàihơchân,cácngàiđigiầyấm,mặcáokhoáclót
bông,nhưnhữngôngĐạiGiámMục,ởnhàlầu,cóngườigáccổng,cácngài
xơinấmbao,thánggiêngcácngàixơimăngtươibốnmươifrancsmộtnắm,
cácngàixơiđậuHàLan,cácngàinhồi,cácngàinhétvàkhimuốnbiếttrời
cólạnhkhông,cácngàiđọcbáoxemnhiệtbiểucủakỹsưChevalierchỉbao
nhiêu độ. Còn chúng tôi, chúng tôi không phải đi ra bờ sông xem ở Cột
ĐồngHồtrờilạnhmấyđộ.Chúngtôilànhiệtbiểusống.Chúngtôithấymáu
đọngtrongmạch,băngtrànlêntimvàchúngtôibảo:khôngcóChúaTrời!
Rồicácngàiđếnnhữngcáihangổcủachúngtôi,đúnglànhữngcáihang
vàchửichúngtôilàkẻcướp.Nhưngchúngtôisẽănthịtcácngài.Chúngtao
sẽnuốtsốnglũchúngmàycácconạ.Ngàitriệuphúạ,ngàiphảibiếttôixưa
kiacũnglàmộtngườicócơsở,cómônbài,làcửtri,làmộtngườitưsản.
Cònngài,aibiếtngàilàchacăngchúkiếtnào,hửngài?
ĐếnđâyThénardiertiếnmộtbướcvềphíanhữngngườiđứnggầncửa
gầmlên:
—Thếmànódámđếnđâycoimìnhnhưmộtthằngthợgiầy.
RồihắnlạibừngbừnggiậndữthétvàomặtôngLeblanc:
—Vảlại,ngàitừthiệnạ,ngàiphảibiếttôikhôngphảilàmộtconngười
ámmuội,tôikhôngphảilàmộtchacăngchúkiết,khôngcótên,không
tuổi,đidỗtrẻconnhàngườita.TôilàmộtcựuquânnhânnướcPhápđánglẽ
phảiđượcthưởnghuânchương.TôiđãdựtrậnWaterloo.Tôiđãcứusống,
trậntiềnmộtôngtướnggọilàBáTướcgìtôikhôngrõ.Ôngtacónóitên,
nhưng nói chẳng ra hơi nên tôi không nghe rõ. Tôi chỉ nghe mang máng
tiếngmerci.
[228]
Tôichẳngcầnôngấycảmơn,giátôibiếttênôngấycòn
hơn.Đượcthế,ngàynaytôicóthểđitìmđượcôngấy.Cáibứctranhnày,
họasĩDavidvẽởBruqueselles,
[229]
ôngcóbiếttrongtranhvẽaikhông?Tôi
đấy.HọasĩDavidmuốnghilạichohậuthếcáichiếncôngbấthủấy.Tôi
cõngvịtướngvàmangquabaolànmưađạn.Chuyệnnhưthếđấy.Nhưng
ôngtướngđócũngchẳnggiúptôicáigì.Hắncũngchẳnghơngìnhữngkẻ
khác!Thếmàtôiđãliềumìnhcứuhắn,giấychứngnhậnđây,đầytrongtúi
đây!TôilàmộtchiếnbinhởWaterloo,mẹkiếp!Tôiđãnóihếtvớiôngrồi.
Kếtluận,bâygiờtôicầncótiền,nhiềutiền,rấtnhiềutiền,khôngcóthìtôisẽ
thịtông,nghechưa.
Mariusđãtrấntĩnhđượctinhthần,chànglắngnghe.Khôngcònchútnghi
ngờnàonữa.ChínhlàgãThénardiertrongdichúc.Mariusrùngmìnhtrước
lờioán tráchchachàngvôơn, màcảchàng cũngsẽphải vôơnnhư vậy.
Chàng lại càng thêm do dự. Trong lời nói, trong giọng nói, trong cử chỉ,
trongcặpmắtnảylửatừngchữ,trongtấtcảcơnthịnhnộkhoáclácvànhơ
nhuốc,kiêucăngvàtitiện,giậndữvàngớngẩn,đầynhữngchitiếtthực
nhữngtìnhcảmgiả,trongcáivẻtrângtráocủaconngườiđộcácđangsay
sưavớibạohành,trongcáilõalồthôbỉcủamộttâmhồnxấuxa,trongcái
mớhỗnhợpđaukhổcủacămhờn,trongtấtcảnhữngcáiấy,cómộtcái
ghêtởmnhưtộiácvàxótxanhưsựthực.
Cái bức họa kiệt tác, “bức tranh sơn dầu của David” mà hắn nài ông
Leblancmua,độcgiảcũngđoánra,chỉlàcáibiểnquánrượuchínhtayhắn
đã vẽ, vật duy nhất hắn còn giữ được sau cuộc vỡ nợ ở Montfermeil.
Thénardierkhôngđứngchắnmắt Mariusnữa,bâygiờchàngcóthểngắm
bứctranhấy,chàngnhậnratrongbứctranhbôibácmộtcảnhchiếntrường
đầykhóilửađàngxavàđằngtrướchìnhảnhhaingườicõngnhau:Haingười
ấylàThénardiervàPontmercy.Viênđộicứuviênđạitá.Mariusngâyngất
trướcbứctranhấy,bứctranhhìnhnhưlàmchachàngsốnglại;khôngphảilà
cáibiểnquánrượuMontfermeilnữamàlàcảmộtcuộcphụcsinh,mộtnấm
mồđươngmởravàmộtbóngmađanghiệnlên.Mariusnghethấymạchmáu
đập như rung chuông ở thái dương; chàng tưởng nghe thấy tiếng đại bác
Waterlootrongtai;hìnhảnhchachàngmìnhđẫmmáulờmờtrênbứctranh
làmchochàngkinhsợ;hìnhnhưcáihìnhngườilờmờấynhìnchàngchòng
chọc.
KhiThénardierđãhếthổnhểnrồi,haimắtđỏngầucủahắnxóivàoông
Leblanc,hắnnóikhẽvàgọn:
—Màycònmuốnnóigìtrướckhichúngtaothịtmày?
ÔngLeblanckhôngtrảlời.Giữaphútyênlặngấy,mộtgiọngkhànkhànở
ngoàihànhlangnémralờinóikinhkhủngnày:
—Cócầnbổcủithìcótađây!
Thằngchacầmbúađồtểphatrò.Cũnglúcấymộtkhuônmặtgânguốc,
xámxịthiệnratrongkhungcửa,cườinhưbộnanhghêgớm.
Thénardiergiậndữquát:
—Màybỏmặtnạrađểlàmgì?
—Đểcườichơi-têncầmbúatrảlời.
Từ nãy ông Leblanc theo dõi và rình từng cử chỉ của Thénardier, còn
Thénardierthìmùquángsaysưavìgiậndữ,điđilạilạitrongcáisàohuyệt
củahắn.Hắntinchắcvìcửangõgiữcẩnthậnrồi,vìhắncóvũkhíđểđối
phó với một người tay không. Vì chúng là chín chọi một - đấy là mụ
Thénardiercũngchỉtínhlàmộtngườithôi.Thénardierkhôngcònphảiđề
phòng gì nữa; khi quát mắng thằng cha cầm búa, hắn quay lưng lại ông
Leblanc.
ÔngLeblanccướplấycơhộiấy,lấychânđághế,tayxôbànvànhanh
nhưchớp,nhảyrasátcửasổtrướckhiThénardierkịpngoảnhlại.Mởcửasổ,
trèolên,nhảyrachỉcầnmộtgiây,nửangườiôngđãlaorangoàirồi,nhưng
sáubàntayrắnchắcnắmlấyôngvàlôingượcôngvàotrongphòng.Đó
bathằng“nạolòsưởi”đãnhảychồmlênông.CònmụThénardierthìnắm
tócông.
Nghetiếngrầmrập,bọncônđồởngoàihànhlangchạyvào.Lãogiàsay
rượunằmtrêngiườngcũngbướcxuốngtaycầmmộtcáibúaphulụclộ
chệchchoạngđitới.MộtthằngthợnạolòsưởigiơcaotrênđầuôngLeblanc
mộtthứvồmàhaiđầulàhaiquảchìtravàomộtthanhsắt;mặthắnbôinhọ
nhưng nhờ ánh nến chiếu thẳng vào, Marius cũng nhận ra được hắn
PanchaudtứcPrintaniertứcBigrenaille.
Marius không thể đứng yên trước cảnh tượng ấy. Chàng nói thì thầm:
“Xinchathatộichocon".Ngóntaychànglầncáicòsúng.Lúcđạnsắpnổ
thìcũnglàlúcThénardierhétto:
—Khôngđượchạihắn!
Trướccáicửchỉtuyệtvọngđểthoátthâncủanạnnhân,Thénardierkhông
tứcgiận,hắnlạibìnhtĩnh.Tronghắncóhaiconngười:Conngườihungtợn
vàconngườikhônngoan.Vừarồi,trướcthắnglợinắmchắctrongtay,trước
con mồi bị đánh ngã không cựa quậy được nữa, con người hung tợn lớn
tiếng, nhưng khi nạn nhân vũng vẫy muốn kháng cự, thì con người khôn
ngoanmềmdẻolạixuấthiện.
—Khôngđượchạihắn!-Thénardierlặplại.
Hắnkhôngngờcáithắnglợiđầutiênthuđượclàchặnviênđạnsắpnổ
làmchoMariustêliệt.Mariuskhôngthấyviệccanthiệplàcấpbáchnữa
chorằngcóthểchờthêmítnữa.Biếtđâulạichẳngcóđiềugìmaymắnxảy
rasẽgiảiquyếtchochàngnỗiphânvânghêgớmlàhoặcđểchanàngUrsule
bịhại,hoặchạingườiđãcứusốngchachàng.
Một cuộc xung đột vũ bão nổ ra. Trước hết ông Leblanc cho lão già
chệnhchoạngmộtquảđấmgiữangực,lãongãbắnragiữabuồng;rồihai
cánh tay ông gạtngã hai thằng khác, mỗiđầu gối dận lênmột thằng, hai
thằng khốn nạn nàyrên rỉ dưới sức đè nặng như một thớtđá; nhưng bốn
thằngkhácđãnắmgáy,nắmhaicánhtayônggiàghêgớmvàgiữôngngồi
quỵtrênngườihaithằng“nạolòsưởi”.Ôngđèchẹthaithằngdưới,cònbốn
thằngtrênđèlênôngđếnngẹtthở,vừađược,vừathua,ôngLeblanccốvận
dụnghếtsứclựcđểhấtbọntrênra.Cảngườiôngbịbọncướpchồngchất
lên,chelấphẳnđinhưmộtconlợnrừngbịmộtđànchósănồnàodồnđống
trênmìnhnó.Cuốicùngbọnkẻcướpvậtôngngãxuốngcáigiườnggầncửa
sổ nhất và giữ yên ông ở đấy. Mụ Thénardier vẫn không buông tóc ông.
ThằngThénardierbảovợ:
—Mẹmàyđừngxenvào,khônglạiráchkhănquàng.
Mụlàubàubuôngtayra,theolờichồngnhưconsóicáinghetheoconsói
đực.ThằngThénardiernóitiếp:
—Cònchúngmày,lụcsoátnóđi!
ÔngLeblanckhôngkhángcựnữa.Bọnchúnglụckhámngườiông.Trong
người ông chỉ có một cái túi da đựng sáu francs và một cái khăn tay.
Thénardierthuchiếckhăntayvàotúi,hỏi:
—Sao!Khôngcóvítiềnà?
—Đồnghồcũngkhôngcó!Mộttên“nạolòsưởi”trảlời.
Mộttênđeomặtnạ,cầmcáichìakhóakếchxùnóigiọngbụngọcạch:
—Dẫusao,thằngchagiànàycũngghêthật!
Thénardierragóccửa,lấymộtnắmdâythừngvứtchobọnchúngbảo:
—Tróinóvàochângiường.
LúcđóhắnmớiđểýđếnthằngchabịôngLeblancchomộtđấmngãlăn
ragiữabuồng,nằmimkhôngcựa.Hắnhỏi:
—ThằngchaBoulatruellechếtrồisao?
Bigrenailletrảlời:
—Không,lãoấysayđấy.
—Quétnóvàotrongxó!Thénardierralệnh.
Haithằng“nạolòsưởi”lấychânđẩylãosayrượuđếnbênđốngsắtvụn.
Thénardierbảonhỏtêncầmgậy:
—Babet!Saomàydẫnnhiềuôngtướngđếnthế!Khôngcầnthiết.
Thằngcầmgậytrảlời:
—Màytính,chúngnóđứanàocũngmuốnchấmmútmộttí.Mấtmùa
mà!Chẳngcómẻnàosất.
CáigiườngchúngvậtôngLeblancxuốnglàmộtthứgiườngNhàThương,
cóbốnchângỗxùxì.ÔngLeblanccứđểmặcchúng.Bọnkẻcướptróichặt
ôngvàochâncáigiườngxacửasổnhấtvàgầnlòsưởinhất.Chúngtróiđứng
ông,chânchạmđất.
Khichúngbuộcxongnúttróicuốicùng,Thénardiermangmộtchiếcghế
đếnngồingaytrướcmặtông.NgườitakhôngnhậnramặtThénardiernữa.
Mớicómấyphútmặt hắntừgiậndữđiêncuồngđãtrởlạihiềnlànhmột
cáchxảoquyệt.Nhìnnụcườilễphépcủahắnlúcbấygiờ,Mariuskhôngthể
tưởngcũnglàcáimõmthúdữsùibọtméplúcnãy.Chàngngạcnhiêntrước
sựthayhìnhđổidạngkỳảovàghêsợấy,chàngcócảmgiácnhưthấymột
conhổbiếnthànhmộtanhthầycò.Thénardiernói:
—Thưaông…
RồihắnrahiệubảonhữngthằngkẻcướpcònnắmchặtôngLeblanc:
—Raxađằngkiamộtchút,đểtôinóichuyệnvớiôngấy.
Cảbọnlùiraphíacửa.Thénardiernóitiếp:
—Ôngơi!Ôngđịnhnhảyquacửasổlàsailầmđấy.Cóthểquèchân.
Bâygiờnếuôngbằnglòngthìchúngtanóichuyệnôntồnvớinhau.Tôi
mộtđiềunhậnxétđặcbiệtvàmuốnnóivớiông,làôngchưakêulênmột
tiếngnào.
Thénardiernhậnxétđúng,điềuấycóthực,dùMariustrongkhibốirối
khôngđểýđến.ÔngLeblancchỉmớinóicómấycâu,mànóikhẽvàngay
lúcđánhnhaudữdộivớisáutênkẻcướpởgầncửasổ,ôngcũngkhôngkêu
lênmộttiếngnào,ôngvẫnimlặng.Thénardiernóitiếp:
—Ừ!Giáôngcókêu:Kẻcướp!Kẻcướp!Thìcũngkhôngcógìlàquá.
Cũngcóthểkêu:Quângiếtngười!Quângiếtngười!Vàtôicũngkhôngcho
thếlàđángghét.Chạmtránvớinhữngngườimìnhkhôngtincậynhưthế
nàythìcólàmầmlênmộtchútcũnglàtấtnhiên.Ôngcókêulathìtôicũng
khônglàmrầyông,cũngkhôngcầnbịtmồmông.Vìsaothế?Tôinóicho
ôngbiếtnhé!Nghĩalàcáibuồngnàychẳngkhácgìngườiđiếc.Cáibuồng
nàychỉđượccócáiđóthôivàđượccáiđóthựcsự.Chẳngkhácgìmộtcái
hầm.Mộtquảbomnổởđây,độicảnhbinhgầnnhấtcũngchỉtưởnglàtiếng
ngáycủamộtgãsayrượu.Đạibáccũngchỉkêubùm!Sấmnổcũngchỉkêu
bụp.Thậtlàthuậnlợi.Dùsaoôngcũngđãkhôngkêu,điềuđórấttốt,tôi
khenôngvàtôisuyluậnthếnàyxinthưalại:Ôngbạnthânmếnơi!Nếuông
kêuthìaiđến?Cảnhsátthôi!Cảnhsátđến,rồisauđóthìai?Tòaán.Thế
ôngkhôngkêucứu.Nghĩalàôngcũngchẳngưagìtòaánvàcảnhsátđến,
cũngnhưchúngtôithôi.Từlâutôiđãđoánrằngôngcũngmuốngiấumột
cáigì.Chúngtôicũngvậy.Nhưthếchúngtacàngdễthỏathuậnvớinhau.
MắtThénardiernhưdánvàomặtôngLeblanc,hìnhnhưvừanóihắnvừa
xoáytiamắtcủahắnvàotậnđáytâmhồnngườitùnhâncủahắn.Vảchăng
cáingônngữcủahắntuycóphầnláoxượcvàlắtléonhưngcũngvẫndèdặt
thậntrọng,trongconngườithằngăncướplúcnẫybâygiờlạicònnétcủa
“mộtkẻđãhọcđểlàmcốđạo”.
Cáiimlặngcủangườibịbắt,việcôngtakhôngchịukêulênmộttiếng
làmộttiếngkêucủabảnnăngtựvệkhisinhmệnhbịđedọa,điềuđólàm
choMariusthắcmắcvàngạcnhiênmộtcáchkhóchịu.Sựnhậnxétrấtđúng
củaThénardiercànglàmthêmdàythêmđặctrướcmắtMariuscáimàn
mậtbaophủconngườinghiêmnghịvàlạkỳmàCourfeyracđãmệnhdanh
làôngLeblanc.Trongtìnhthếhếtsứckhókhănnguyhiểm,bịtróichằng
chịtgiữamộtbầyđaophủ,nhưnửangườiđãbịchônxuốngmộtcáihố,ngày
cànglúndướichân,trướcvẻgiậndữhaydịudàngcủaThénardier,ônggià
ấyvẫnlạnhlùngnhưkhông.TronggiờphútnhưthếnàyMariuskhôngthể
khôngkhâmphụccáivẻmặtrầurầucaocảấy.Thậtlàmộttâmhồnchưahề
đểchosợhãibénmảng,mộttâmhồnchưahềbiếthoangmanglàgì.Ông
thuộc hạng người trong những hoàn cảnh tuyệt vọng nhất vẫn bình tĩnh,
khônghềmảymayngạcnhiên.Khủnghoảngcaođếnđâu,nguyhiểmkhó
tránhđếnmấy,ôngcũngkhônghềbiếtcáigiâyphúthấphốicủangườichết
đuốimởmắtkinhhoàngtrongđáynước.
Thénardiercôngnhiênđứngdậy,đitớilòsưởi,nhấccáibìnhphongđem
dựavàocạnhgiườngsátđấy,đểlộracáithấyrõràngtronglòthancáiđục
nung trăng lốm đốm những sao đỏ. Rồi hắn trở lại ngồi bên cạnh ông
Leblanc.
—Tôinóitiếpnhé.Chúngtacóthểthỏathuậnvớinhau.Lúcnãytôinổi
nónglàkhôngđúng,thậtlàmấttrí,cũngthậtlàquátrớnmộtcáchvôlý
ănnóixôbồ.Chẳnghạnthấyônglàtriệuphú,tôiđòitiền,nhiềutiền,rất
nhiều tiền. Thật là không biết điều. Trời ơi! Ông giàu có thật đấy nhưng
cũngcónhữnggánhnặng,aichảcógánhnặng.Tôikhôngmuốnôngphá
sản,tôikhôngphảilàthằngănthịtngười.Tôikhôngphảihạngngườivì
thếmạnhmàtrờnênlốbịch,buồncười.Này,ôngnày,ôngcũngbiếtđiều,
sẵnsàngchịuhysinhvềphíamình.Tôichỉcầnhaitrămnghìnfrancsthôi.
ÔngLeblanckhônghémộtlời,Thénardiernóitiếp:
—Ôngxem,tôiđãphakhánhiềunướcvàorượurồiđấy.Tôikhôngbiết
ônggiàucóđếnthếnào,nhưngtôibiếtôngkhôngphảilàngườicoitrọng
đồngtiền;mộtngườitừthiệnnhưôngchomộtngườichanghèotúngnhưtôi
haitrămnghìnfrancscóthấmvàođâu.Hẳnôngcũngbiếtđiều.Ôngcũng
trôngthấyhômnaytôinhọccôngnhưthếnào,câuchuyệnchiềuhômnaytôi
xếpđặtcôngphunhưthếnào,đẹpđẽnhưthếnào,cácvịởđâyđềucông
nhậnnhưthế.Tấtcảcôngtrìnhấykhôngphảichỉđểkiếmmóntiềnuống
nămbachénrượu,ănmộtvàiđĩathịtbònonởtiệmDesnoyers.Haitrăm
nghìnfrancscũngđánglắm.Cáimóntiềnmọnấy,ôngbỏrarồithìtôicam
đoanvớiônglàxongxuôicả,ôngkhôngsợmấtmộtcáichânlôngnào.Ông
sẽbảo:Tôikhôngcóhaitrămnghìnfrancsmangtheongười.Không!Tôi
khôngquáquắtđâu,tôikhôngđòiôngcótiềnngayđâyđâu.Tôichỉcầnmột
điều,ôngvuilòngviếtnhưtôibảođây.
ĐếnđâyThénardierngừnglạirồihắndằntừngtiếng,vừanóivừamỉm
cườinhìnvềphíalòthan:
—Tôixinbáotrước,tôikhôngthừanhậnlàôngkhôngbiếtviết.
Mộtvịthẩm phánlỗilạccủa tòaánInquisiteur
[230]
cũngkhôngthể
đượccáinụcườiấy.ThénardierđẩycáibànđếnchỗôngLeblanc,lấymộtlọ
mực,mộtcâybútvàmộttờgiấytrongôkéovẫnđểhémở,trongđólấplánh
lưỡimộtcondaolàmbếpdài.
HắnđặttờgiấytrướcmặtôngLeblancvàbảo:
—Ôngviếtđi.
Ngườitùbâygiờmớinói:
—Tôibịtróithếnày,ôngbảotôiviếtlàmsaođược.
—Ừnhỉ,-Thénardiernói-xinlỗiông,ôngnóiphải.
RồiquaylạiphíaBigrenaillehắnbảo:
—Cởicánhtayphảichoôngấy.
Panchaud,tứclàPrintanier,tứcBigrenaillethihànhlệnhcủaThénardier.
KhibàntayphảiôngLeblancđượccởitróirồi,thìThénardiercầmbútchấm
vàolọmựcvàđưachoông.
—Ôngơi,ôngphảinhớrằngôngởtrongtaychúngtôi,sốphậncủaông
dochúngtôiđịnhđoạt,hoàntoàndochúngtôiđịnhđoạt,quyềnlựccủacon
ngườikhôngthểcứuôngthoátnơiđây.Vàchúngtôicũngrấtkhổtâmnếu
phảidùngđếnnhữngcáchxửlýcựcđoankhônglịchsự.Tôikhôngbiếttên
ông,tôikhôngbiếtchỗởcủaông,nhưngtôibáochoôngbiếtlàchúngtôisẽ
tróiôngchođếnkhingườiđưacáithưnàytrởvềđây.Bâygiờôngviếtđi.
—Viếtcáigì?-Ngườibịtróihỏi.
—Tôiđọcchoôngviết.
ÔngLeblanccầmbút.
Thénardierbắtđầuđọc:
—“Congáita…”
Ngườitùnhânrùngmình,ngướcmắtlênnhìnThénardier.Hắnbảo:
—Đề:“Congáiyêucủata…”
ÔngLeblancviếttheo,Thénardierđọctiếp:
—Conđếnngay…
Thénardierngừnglạihỏi:
—Ônggọi“con”phảikhông?
[231]
ÔngLeblanchỏi:
—Gọiai?
—Cònvờgìnữa!Conbécon,conSơnCaấy.
ÔngLeblanctrảlờithảnnhiênnhưkhông:
—Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì.
—Thôicứviết.
Thénardierlạitiếptụcđọc:
—“Conđếnngay,bốcầngặpconlắm.Ngườitraochoconmảnhthưnày
sẽdẫnconđi.Bốđợicon.Concứđếnkhôngngạigì”.
ÔngLeblancđãviếttấtcảnhưvậy.Thénardierbảothêm:
—Àquên,xóa:Concứđếnkhôngngạigìđi,viếtnhưthếnócóthểngờ
làchuyệnkhôngđơngiản,cầnphảiđềphòng.
ÔngLeblancxóamấychữấy.
Thénardiernóitiếp:
—Bâygiờôngkýtênđi.Tênônglàgì?
Ngườitùnhânđặtbútxuốnghỏi:
—Cáithưnàygửichoai?
Thénardiertrảlời:
—Ôngbiếtquáchứ,gửichoconbé,tôivừabảoôngmà.
RõràngThénardiertránhkhôngnóitênngườicongáiấy.Hắngọi:“Con
SơnCa”haygọi“conbé”nhưnghắnkhônggọitênthật.Thậntrọngcủacon
ngườimánhkhóe,khôngđểtiếtlộđiềubímậtcủamìnhchobọnđồnglõa
biết.Nóirõtênlàđemcảcáimónnàybiếuchochúng,làchochúngbiết
nhữngđiềuchúngkhôngnênbiết.Hắnnhắclại:
—Ôngkýđi,tênônglàgì?
—UrbainFabre-ngườitùnhântrảlời.
Thénardiernhanhnhưconmèothọctayvàotúiáo,rútracáikhănlấycủa
ôngLeblanc.Hắntìmxemchữghitrênkhăn,giơcáikhăngầnánhnến:
—U.F.Phảirồi,UrbainFabre.KýU.F.đi.
Ngườitùnhânký,Thénardierbảo:
—Gấpthưphảicầncảhaitaykia.Đưatôigấpcho.
Gấpthưxong,Thénardierlạibảo:
—Đề địachỉ:Cô Fabreởnhàông.Tôibiếtôngcũng ởgầnđây thôi,
trongkhuvựcnhàthờSaintJacquesDuHautPas,hàngngàyôngvẫnhayđi
lễởđómà,nhưngtôikhôngrõôngởphốnào.Tôithấyônghiểuhoàncảnh
củaôngrồi,ôngđãkhônggiấutên,chắcôngcũngkhônggiấuđịachỉ.Ông
tựđềlấyđịachỉđi.
Ngườitùnhânsuynghĩmộtlátrồicầmbútviết:
—CôFabre,ởnhàôngUrbainFabre,phốSaintDominiqueD’Enfersố
17.
Thénardiervộivànggiậtlấybứcthưgọi:
—Mẹmàyđâu?
MụThénardierchạyđến.
—Thưđây.Mẹmàybiếtphảilàmgìrồi.Cóxengựađợidướicổng.Đi
ngayrồivềngay.
Rồiquaylạingườicầmbúađồtể,hắnbảo:
—Mày,màyđãlộtmặtnạthìđitheomụtưsảnấy.Màyngồiđằngsau
xe.Cáixengựachờởđâu,nhớrồichứ?
—Nhớ.
HắnđểchiếcbúavàomộtxóvàđitheomụThénardier.Khihọđirồi,
Thénardierthòđầuquacửavàdặnvớitheo,quahànhlang:
—Mẹmàycẩnthậnđừngđánhmấtbứcthư.Haitrămnghìnfrancstrong
taymẹmàyđấy!
MụThénardiergiọngkhànkhàntrảlời:
—Mìnhyêntrí.Đãđểbứcthưvàotrongdạdàyrồi.
Một phút sau đã nghe tiếng roi quất ngựa cứ xa dần rồi mất hẳn.
Thénardierlẩmbẩm:
—Tốtlắm.Xe,ngựachạykháđấy.Cứcáinướcđạinàychỉbakhắcđồng
hồlàmụtưsảntrởvềthôi.
Hắnmangmộtchiếcghếlạigầnlòsưởi,khoanhtayngồixuốngghế
đưahaichiếcgiàybámbùnhơởlòthan.
—Mìnhlạnhchânquá.
ỞtrongcáitổquỷbấygiờchỉcònlạiThénardier,ngườitùvớinămkẻ
cướp.Bọnngườiấy,đeomặtnạhoặcbôinhọmặt,lànhữngngườithợlàm
than,nhữngngườidađen,hayquỷsứlàtùyconmắtsợhãicủangườita.
Bọnhọnằmngồicoro,uểoải,họđangthựchiệnâmmưutànbạocủahọ
thảnnhiênnhưlàmviệc hàngngày,bìnhtĩnh,khônggiậndữ,khôngcảm
thương,cóvẻchánchường.Họngồidồnvàomộtxónhưmộtbầythú,yên
lặng.Thénardiervẫnsưởichân.Ngườibịcầmgiữtrởlạitrầmngâmkhông
nói.
Một không khí lặnglẽ âm u thay thếsự huyên náo hungtợn ban nãy.
Ngọnnếnđãchảythànhmộtcáinấmrộng,ánhsángyếuđuốichiếulờmờ
gianbuồngrộnglớn.Lòthanđãbắtđầuvạc,nhữngcáiđầungườighêtởm
ấyintrêncáchvàtrêntrầnnhữnghìnhthùkỳquặc.
Chỉnghetiếngthởđềuđềucủalãogiàsayrượuvẫnngủyên.
Mariuschờđợi,mỗiphútmộtlongạithêm.Bímậtdàyđặchơnbaogiờ
hết.Cái“conbé”màThénardiergọilà“SơnCa”ấylàai?Cóphải“Ursule”
củachàngkhông?NgườitùkhinghetênSơnCakhôngcóvẻcảmđộngchút
nàovàtrảlờimộtcáchrấtthảnnhiên:“Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì”.
Nhưng hai chữ U.F. thì khám phá ra rồi: đó là Urbain Fabre, mà Urbain
khôngphảilàUrsulenữa.ĐiềuấylàđiềumàMariusthấychắcchắnnhất.
Chàngnhưbịmộtthứmalựcghêsợnàođóngcứngngườiởchỗ“đàiquan
sát"từđóchàngđangnhìnbaoquátcảtấnkịch.Chàngđứngđấykhôngcựa
quậyđược,khôngsuynghĩđược,nhưbịnhữnghìnhảnhghêtởmdiễnrasát
mắt,làmchàngmấthếtnhậnthức.Chàngchờđợi,mongmỏimộtbiếncố
xảyra,khôngtậphợpđượcýnghĩkhôngbiếtphảilàmgì.
Chàng tự nhủ: “Dù sao, nếu Sơn Ca là nàng, thì sẽ biết ngay, vì mụ
Thénardiersẽdẫnnàngđếnđây.Bấygiờtấtcảsẽsángtỏ.Tasẽhysinhđời
sốngcủata,giọtmáucuốicùngcủatanếucần,nhưngnhấtđịnhtasẽcứu
nàng.Khônggìngăncảntađược”.
Nửagiờtrôiquanhưvậy.Thénardiercóvẻđangnghiềnngẫmmộtýnghĩ
đentối.Ngườitùkhôngcựaquậy.Mariustừnãythỉnhthoảngnghenhư
phíangườitùcómộttiếngđộngkhekhẽ.BỗngnhiênThénardiernóitovới
ngườitù:
—ÔngFabrenày,cũngchảcầnchờđợinữa,tôinóingayđiềunàyvới
ôngthôi.
Mấy lời đó như bắt đầu muốn hé một tia sáng. Marius lắng tai nghe.
Thénardiernóitiếp:
—Nhàtôisắpvề,ôngđừngnóngruột.TôichắcconSơnCalàconông
vàtấtnhiênôngmuốngiữconông.Nhưngônghãychịukhónghetôi.Tôi
đãbảonhàtôiănmặcnhưôngthấy,đểchocôtiểuthưnhàôngdễtinvàđi
theo.Cảhaingườisẽcùnglênxevớiôngbạntôingồiđằngsau.Gầnđâu
đấy, phía ngoài một cáirào chắn, đỗ sẵnmột chiếc xe con thắnghai con
ngựathậtkhỏe.Tiểuthưnhàôngsẽđượcdẫnđếnđây:Côấysẽxuốngxe
ngựavàlênchiếcxeconvớingườibạntôi,cònnhàtôisẽvềđâybáolàviệc
xongxuôirồi.Còntiểuthưnhàôngthìkhôngailàmgìcảđâu,cáixeconsẽ
dẫncôấyđếnmộtnơiyênổn,khinàoôngtraochotôisốtiềnmọnhaitrăm
nghìnfrancsthìcôtiểuthưnhàôngsẽđượctrảvềchoông.Nếuôngbáocho
ngườitabắttôi,thìanhbạntôisẽthíconSơnCa.Chuyệnnhưthếđấy.
Ngườitùkhôngnóimộtlời.Nghĩmộtlát,Thénardiernóitiếp:
—Ôngxem,giảndịlắm.Khôngtaihạigì,quýhồôngkhôngmuốntai
hạixảyra.Tôinóirõchuyện.Tôibáotrướcđểôngbiết.
Hắnngừnglại.Ngườitùvẫnyênlặng,Thénardierlạinói:
—Khinhàtôivềbảo:ConSơnCađãlênđường,chúngtôisẽthảônglập
tứcvàôngcóthểtựdotrởvềngủởnhàông.Ôngxemchúngtôiquảkhông
cóácýgì.
NhiềuhìnhảnhghêsợhiệnlênýnghĩcủaMarius.Sao?Ngườithiếunữ
màhọbắtcócđinhưvậy,họsẽkhôngđưavềđây?Mộttênquỷsứtrongbọn
mangnàngvàotrongbóngtối?Vàođâu?…Màcóphảilànàngkhông?Còn
nghingờgìnữa,chínhlànàng rồi!Mariusthấytráitimmìnhngừng đập.
Làmthếnàobâygiờ?Bắnphátsúnghiệuư?Nộptấtcảbọnkhốnnạnnày
chophápluậtư?Nhưngthằngmangbúaghêtởmkiavẫnởngoàitròng,vẫn
nắm giữ người thiếu nữ, Marius nhớ lại những lời nói đẫm máu của
Thénardier:NếuôngbáochongườitabắttôithìanhbạntôisẽthíconSơn
Ca.Bâygiờkhôngphảichỉlàlờidichúccủachachàngkhiếnchàngphải
ngừngtaymàlàcảmốitìnhcủachàng,sinhmệnhcủangườichàngyêucũng
giữtaychànglại.Tìnhtrạngkinhkhủngnàyđãkéodàitừhơnmộtgiờ
luônluônthayđổitrạngthái.Mariuscóđủnghịlựcđểdựnglạinhữngức
thuyếtbiđátnhấtvàcốtìmmộtmầmhyvọngnhưngkhôngsaotìmđược.
Đầuócchàngrốibời,tráingượchẳnvớisựyênlặngảmđạmbaophủcái
sàohuyệtkia.
Giữalúcyênlặngấybỗngnghethấytiếngcổngdướicầuthangmởrarồi
đónglại.
Ngườitùcựamìnhtrongdâytrói.
—Mụtưsảnđãvềđâyrồi!-Thénardierkêu.
HắnchưanóixongthìmụThénardierđãnhảybổvàotrongbuồng,mặt
đỏgay,hơithởhổnhển,mắtnảylửa;mụvừakêuvừađậphaibàntayhộ
phápphànhphạchvàođùi.
—Địachỉgiả!
Thằngkẻcướpđitheomụcũngtrởvề,đisaumụvàhắnlạiđếncầmcái
búagiếtbò.
—Địachỉgiả?-Thénardierhỏilại.
MụThénardiertiếp:
—Chẳngcómanào!PhốSaintDominiquesố17,khôngcóailàUrbain
Fabre.Chẳngaibiếthắnlàngườinào.
Mụngừnglại,nghẹtthở,xonglạinói:
— Ông Thénardier ơi! Thằng già này đánh lừa mình. Mình tử tế quá,
mìnhthấykhông?Tôithìtôihãybắtđầurạchcáimồmnóralàmbốnvànếu
nócòngiởtrò,tôisẽnướngsốngnó.Nóthếnàocũngphảinói,nóicongái
nóởđâu,đốngvàngcủanóởđâu.Đấy,tôithìtôilàmnhưthếđấy.Ngườita
bảođànôngnguhơnđànbàcũngphải.ChẳngcóôngFabrenào,phốSaint
Dominique,thếlàlạibachânbốncẳngtrởvề,rồilạitiềnthưởngchothằng
đánhxevàtấtcả!Tôihỏivợchồngngườigáccổng,mụvợlàmộtngườiđàn
bàđẹpđồsộ,họchẳngbiếtcáingữấy.
Mariusthởphào.Nàng,UrsulehaySơnCa,chàngkhôngbiếtgọilà
nữa,nàngđãthoátnạn.Trongkhimụvợphẫnnộlahétomsòm,Thénardier
ngồilêntrênbàn,hắnngồimộtlátkhôngnóinănggì,lắclưcáicẳngchân
phảibuôngthõng,mơmàng,dữtợnnhìncáilòthan.
Saucùnghắnnóivớingườitù,giọngchậmrãinhưnghungdữvôcùng:
—Địachỉgiả!Đưađịachỉgiả,màymongmuốncáigì?
Ngườitùthétlên,giọngsangsảng:
—Tranhthủthờigian.
Vừanóiôngvừahấtrơinhữngdâytrói.Dâytróiđãbịcắtđứt.Người
chỉcònmộtchânbịtróivàotrụgiường.
Bảytênkẻcướpchưakịpnhậnravàxôngtớithìôngđãcúixuốngbệ
sưởi,giơtayvềphía lòthan,rồilạinhổmdậy.Vàbâygiờ cảbọnngười:
Thénardier, mụ vợ và mấy thằng kẻ cướp kia sửng sốt lùi về phía cuối
buồng,kinhhoàngnhìnônggiơtrênđầucáiđụcđỏsángrực,ghêrợn.Ông
giàhầunhưhoàntoàntựdođứngtrướcmặtchúng,oaihùngghêgớm.
TrongcuộcđiềutratưpháptiếnhànhvềvụgàibẫyởnhànátGorbeau,
cảnhsáttìm thấy mộtđồngxulớn cắt và màimộtcách khéo léo lạlùng,
đồngxuấylàmộttrongnhữngkỹxảomànhữngngườiphạmnhânkiêntrì
củanhàlaođãsảnxuấttrongbóngtốiđểdùngtrongbóngtối.Đólànhững
dụngcụđểvượtngục.Nhữngsảnphẩmghêtởmvàtinhvicủamộtnghệ
thuậtkỳdiệutrongnghềkimhoàn,cũnggiốngnhưnhữngẩndụcủatiếng
lóng ở trong thơ ca. Có những “Benvenuto Cellini” trong nhà tù khổ sai,
cũngnhưtrongngônngữcónhữngVillon.Ngườicùngkhốnkhátkhaođược
giảiphóng,không cần phảikhícụđặcbiệt gì, chỉmộtcondao có thể xẻ
đồngxuthànhhaimảnhmỏng,khoéttrũnghaimảnhđókhôngđộngchạm
đếnhình khắctrênmặt xu,xẻrãnh trêncạnhđồngxu,làmchohaimảnh
khớpchặtvớinhau,cóthểtháoravặnvào,nhưmộtcáihộp.Trongcáihộp
ấygiấumộtcáilòxođồnghồ,mảnhlòxoấynếubiếtdùngcóthểcưađứt
mộtmắtxíchlớnhaymộtchấnsongsắt.Ngườitatưởngtùnhânchỉcómột
đồngxu,không,họcótựdo.Trongnhữngcuộckhámxétsaunàycủacảnh
sátởcáisàohuyệtđóngườitatìmthấyđồngxulớnấy,haimảnhrơiởdưới
gầmgiườnggầncửasổ.Ngườitacũngtìmthấymộtlưỡicưaconbằngthép
xanhcóthểgiấutrongđồngxu.Khibọnkẻcướplụcsoátônggià,ôngta
trongngườichắccóđồngxuấynhưngcóthểgiấutronglòngbàntayđếnkhi
tayphảiđượccởitróiôngtađãmởđồngxuvàdùnglưỡicưacắtdâytrói.Vì
vậy nên Marius đã nghe thấy một tiếng động nhẹ và nhìn thấy những cử
độngkhekhẽcủaônggià.Cúixuốngsợbịlộ,ôngtakhôngcứađượccáidây
tróichântrái.
Bọnkẻcướpbâygiờđãquacơnkinhngạc.BigrenaillebảoThénardier:
—Yên trí! Còn một cẳng bị trói hắnkhôngchuồnđượcđâu. Tao bảo
đảm.Chínhtaytaođãtróicáicẳngấyđấy.
Nhưngngườitùnóitohẳnlên:
—Chúngmàylànhữngtênkhốnnạn.Taocócầnsốnglắmđâu.Nhưng
chớtưởnglàcóthểbắttaocungkhai,bắttaoviếtđiềutaokhôngmuốnviết,
nóiđiềutaokhôngmuốnnói…
Ôngvéncánhtayáobêntráilênbảo:
—Trôngđâynày.
Đồngthờiônglấycáiđụcnungđỏvẫncầmtrongtayphảidílêncánhtay.
Ngườitanghethấytiếngthịtcháyxèoxèo,mộtthứmùiđặcbiệtcủanhững
phòngtratấnbốclêntronggianbuồng.Mariuskinhhãithấyngườimìnhlảo
đảo.Bọnkẻcướpcũngphảirùngmình.Ônggiàkỳdịấychỉnhănmặtmột
tý,câysắtđỏchọcvàocánhtay,thịtcháybốckhói,ônggiàbìnhthảnnhư
không,vẻmặtvôcùngcaocả,ôngnhìnThénardierbằngconmắtrấtđẹp,
khôngẩnmảymaycămthù,cảbaonhiêuđauđớncũngtanđitrongcáibình
thảncaocảấy.Ởnhữngconngườilớnlao,caocả,nhữngnổidậycủaxác
thịtvàgiácquanđauđớnlàmchotâmhồnthoátxácvàhiệnlêntrán,cũng
nhưnhữngcuộcnổidậycủalínhquènkhiếnngườichỉhuyphảiramặt.
— Đồ khốn nạn! - Ông nói - Đừng có sợ tao cũng như tao không sợ
chúngbayvậy.
Nhấccáiđụclên,ôngnémquacửasổđểngỏ.Cáidụngcụghêgớmquay
tròn,biếnmấttrongbóngtốirơiraxavàtắthẳntrênmặttuyết.
Ngườitùlạinói:
—Chúngbaymuốnlàmgìtaothìlàmđinào!
Ôngchỉcònhaitaykhông.
Thénardierthét:
—Nắmlấynó!
Haitênkẻcướpđètaylênhaivaiông,tênkẻcướpđeomặtnạnóigiọng
bụngtiếnđếnđứngtrướcmặtông,taycầmcáichìakhóakhổnglồ,sẵnsàng
đậpvàođầuôngnếuônghơicửđộngmộttí.
CũnglúcấyMariusnghethấyởdướichântường,ngaydướicáilỗhổng
củachàng,haingườimàchàngkhôngthấymặtthìthầmvớinhau:
—Chỉcònmộtcáchthôi…
—Xẻngườinóra.
—Phảiđấy!
Đólàthằngchồngvàconvợđươngbàntínhvớinhau.
Thénardiertừtừtiếnlạigầnbàn,rútôkéo,lấycondao.Mariusmân
cáibángsúng.Dodựlạlùng!Từmộttiếngđồnghồnay,lươngtâmchàng
nhưnghethấyhaitiếnggọi,mộttiếnggọibảochàngtuântheolờidichúc
của cha chàng, một tiếng gọi bảo chàng phải cứu người tù. Hai tiếng gọi
khôngngừngđấutranhvớinhaukhiếnlòngchàngrãrờinhưngườisắpchết.
Đếnbâygiờchàngvẫnnuôicáihyvọngmơhồcóthểdunghòađượchai
bổnphậnấy,nhưngnaythìkhôngcókhảnăngnàonữa…Taihọakhẩncấp,
phútchờđợicuốicùngđãquarồi.Thénardierđangsuynghĩ,condaocầm
lămlămtrongtaychỉcáchtùnhâncóvàibước.
Mariusngơngácnhìnxungquanh,cáinhìnkêucứutựnhiênvàtốihậu
củaconngườikhituyệtvọng.Bỗngnhiênchànggiậtmình.Mặttrăngtròn
dọimộttiasángvàophòngchàngvàhìnhnhưchỉchochàngthấymộtmảnh
giấy dòng chữ to tướng của đứa con gái lớn của Thénardier đã viết buổi
sáng:“Bọncớmđấy!"
Mộtýnghĩ,mộttiasángvụtquatâmtríMarius.Chàngđãtìmthấycái
chàngmongđợi,tứclàcáchgiảiquyếtcáivấnđềghêgớmđãgiàyvòchàng
từnãyđếngiờ:Cứuthoátnạnnhânđồngthờithachokẻsátnhân.Chàng
quỳxuốngmặttủ,giơtayvớimặtgiấy,nậymộtmiếngvôitường,lấymảnh
giấybọclạivànémcảgóiấyqualỗhổngsangbuồngbêncạnh.
Vừakịp,Thénardierđãkhắcphụchếtdodự,hếtengạivàđãtiếnđếnbên
ngườitù.
—Cáigìrơikia!-MụThénardierkêu.
Mụđãnhảytớivànhặtcáigóigiấygóimiếngvôitường,đưachochồng.
Thénardierhỏi:
—Ởđâunémvàođó?
—Lạchửa!-Mụvợnói-Cònởđâunémvàonữa?Ởcửasổchứcòn
đâu.
—Taotrôngthấybayvào-Bigrenaillenóithêm.
Thénardiermởnhanhmảnhgiấy,đưagầnngọnnếnxem:
—ChữcủaconÉponine.Rầythật!
Hắnrahiệuchomụvợ,mụvợvộivãlạigần,hắngiơchovợxemdòng
chữtrênmảnhgiấyvànói,giọngtrầmđặc:
—Cấptốc!Cáithangđâu?Thôicứbỏmiếngmỡtrongbẫychuột.Xéo,
xéo!
—Khôngcắtcổthằngchaấyà?-MụThénardierhỏi.
—Khôngcóthờigiờ.
Bigrenaillehỏi:
—Đilốinào?
—Lốicửasổ-Thénardiertrảlời-Éponineđãnémquacửasổ,nghĩa
phíacửasổkhôngbịvây.
Thằngmặtnạgiọngbụngđểcáichìakhóakhổnglồxuốngsàn,giơhai
cánhtaylêntrời,mởrồilạinắmnhanhhaibàntaylạiliêntiếpbalần,không
nóimộtlời.Cũngnhưhiệulệnhchiếnđấuchothủythủmộtcontàu.Haitên
kẻcướpgiữngườitùbuôngtayra.Chỉmộtthoáng,cáithangdâyđãbuông
ngoàicửasổ,haimócsắtmócchặtvàokhungcửa.
Người tù không chú ý đến sự việc xung quanh. Ông ta như đang
mànghaycầunguyện.
Cáithangvừamócxong,thằngThénardiergọingayvợ:
—Mẹmày!Maulên!
Rồihắnnhảyraphíacửasổ.HắntoanbướcquabậucửathìBigrenaille
tómchặtcổhắn.
—Taocan!Đừngđùathế!Đểchúngtaoxuốngtrước.
Tấtcảbọnkẻcướpđềuthét:
—Chúngtaoxuốngtrước.
Thénardierbảo:
—Đồtrẻcon!Mấtthờigiờ.Bọncớmsaulưngkiakìa.
Mộttênkẻcướpbảo:
—Thếthìrútthămxemaixuốngtrước.
— Điên à! - Thénardierkêu - Gàn thế! Nhiễusự thế! Có phí thời giờ
không?Rútthămà?Đoánngóntayướtà?Rútcọngrơmà?Hayviếttênbỏ
vàomũ…?
Mộttiếngngườitừngoàicửanóivào:
—Tachomượnmũđây.
Cảbọnquaylạinhìn.NgườiấylàJavert.
Javertcầmcáimũởtay,vừacườivừađưara.
XXI
ĐÁNGLẼPHẢIBẮTNẠNNHÂNTRƯỚC
Javerttừxẩmtốiđãxếpsẵnmộtsốngườiđứngcanhgácvàchínhhắn
cũng đã đứng nấp sau hàng cây phố Gobelins đối diện với cái nhà nát
Gorbeauphíabênkiađường.Đầutiênhắnmở“túi”địnhnhéthaiđứacon
gáicónhiệmvụcanhphòngkhuxungquanhnhà.Nhưnghắnchỉtómđược
Azelmathôi,cònÉponinethìkhôngcómặtởchỗcanhgác,conbéđãbiến
mất,Javertkhông tóm được. Việc đó xong, Javertđứngrình,lắngtaiđợi
tiếngbáohiệuđãgiaoước.Chiếcxengựađiđivềvềđãlàmchohắnbăn
khoăn.Cuốicùnghắnsốtruột.Biếtchắclàởđấycómộttổquỷ,chắcchắn
làănto,vảlạiđãnhậnramặtnhiềutênkẻcướpđivàotrongnhà,hắnquyết
địnhcứvào,khôngđợitiếngsúngámhiệu.Tanhớrằnghắnsẵncócáichìa
khóacủaMarius.
Javert đến kịp thời. Bọn kẻ cướp hốt hoảng vớ lấy những vũ khí
chúngđãvứtbỏkhắpnơikhisắpsửachuồnquacửasổ.Chưađầymộtgiây,
bảytêncướpđãxếpthànhmộtkhối,kinhkhủng,đứngthủthế,đứacầmvồ,
đứa cầm chìa khóa, đứa cầm chùy, đứa cầm kìm, cầm kéo, cầm búa.
Thénardiervẫnlămlămcondaotrongtay,mụThénardiervồlấymộtviên
gạchtướngởgóccửasổ,viêngạchmàcongáimụvẫndùngđểngồithay
ghế.
Javertđộimũlạivàtiếnhaibướcvàotrongphòng,haicánhtaykhoanh
trướcngực,gậycặpnách,kiếmtrongvỏ.Hắnthét:
—Đứnglại!Chúngmàyđừngralốicửasổ,chúngmàyhãyralốicửa
lớn. Thế đàng hoàng hơn. Chúng mày bảy người, chúng tao mười lăm,
khôngnênxôxátvôích,nênbiếtđiều.
Bigrenaille cầm khẩu súng ngắn hắn giấu dưới áo ngoài dúi vào tay
Thénardiervàghétainóithầm:
—Javertđấy.Taokhôngdámbắnnó.Màycódámkhông?
—Hẳnchứ!-Thénardierđáp.
—Thìbắnđi!
ThénardiercầmkhẩusúngvàchĩavàoJavert.Javertđứngcáchbabước,
nhìnthẳngvàomặtThénardier,thảnnhiênbảo:
—Đừngbắn.Khôngtrúngđâu.
Thénardierbópcò.Khôngtrúngthật.
—Taođãbảomà!-Javertnói.
BigrenaillevứtcáibúadướichânJavert:
—Anhlàchúaquỷ.Tôixinhàng.
Javerthỏinhữngđứakhác:
—Cònchúngmày?
Cảbọntrảlời:
—Xinhàng.
Javertthảnnhiênnói:
—Phảirồi,nhưthếlàtốt!Taođãbảochúngmàybiếtđiềumà.
Bigrenaillenóithêm:
—Tôichỉxinmộtđiềulàkhivàotù,chotôihútthuốclá.
Javertnói:
—Chuẩny.
Rồiquaygọirangoài:
—Vàođicácanh!
Mộttiểuđộivừacảnhbinhvừamậtthámmanggươm,gậy,dùicuinghe
lệnhcủaJavertxôngvào,tróibọnkẻcướp.Cảbọnngườiấyđứngtốiomcả
cáisàohuyệtchỉcómộtcâynếnsoisáng.
Javerttruyền:
—Khóataytấtcảlại.
Mộttiếngkêu,khôngphảitiếngđànôngnhưngcũngkhôngaibảotiếng
đànbà:
—Cứlạiđây!
MụThénardierđãlùivàomộtgóccửasổ,vừagầmlênnhưthế.Cảbọn
mậtthámvàcảnhsátlùilại.
MụThénardierđãbỏcáikhănquàng,chỉcònđộichiếcmũ;chồngmụ
ngồixổmsaumụ,cáikhănquàngrơihầuchelấphắnđi;mụlấycảthânhình
mụcheđỡchochồng,haitaymụgiơhòngạchlênquáđầunhưmộtconmụ
khổnglồđangđungườinémmộttảngnúi.Mụthét:
—Coichừng!
Tấtcảmọingườilùiraphíahànhlang.Cảkhoảnggiữabuồngtrốnghẳn
đi.
MụThénardierliếcnhìnbọnkẻcướpđãđưataychịutrói,gầmlêntrong
cổhọng,giọngkhànkhàn:
—Đồhèn!
Javert mỉm cười và tiến vào chỗ trống giữa buồng, dưới hai con mắt
chòngchọccủamụThénardier.
—Chớlạigần.Cútđi,khôngtaonémtanxác.
—Quảlàlínhphảothủđây!-Javertbảo.-Nhưngmụkia,mụcórâunhư
đànông,màtathìlạicóvuốtnhưđànbà.
VừanóiJavertvừatiếnlên.MụThénardier,đầuóctơibời,mặtmàydữ
dội,đứngdạngchân,ưỡnmìnhrasau,cuốngcuồngnémhòngạchvàođầu
Javert.Javertcúixuống,hòngạchvútquaphíatrênđầu,đậpvàobứctường
cuối buồng làm lở mộtmảng vôi lớn, bắnđi bắn lại gian phòng gần như
trống,rồirơixuốngchânJavert.CùnglúcấyJaverttiếnđếngầnvợchồng
Thénardier.Yđặtmạnhmộtbàntayrộnglớnlênvaimụvợvàmộtbàntay
trênđầuthằngchồng,gọi:
—Khóatayđâu?
Bọncảnhsátđổxôvào,chỉvàigiâylàlệnhcủaJavertthihànhxong.Mụ
Thénardier rã rời nhìn hai tay mụ và hai tay chồng bị khóa; mụ ngã vật
xuốngđấtòalên:
—Cáccongáitôi!
Javerttrảlời:
—Chúngnócóchỗởtrongbóngmátrồi.
Cảnhsátcũngvừanhìnthấytênkẻcướpsayrượunằmngủlìsaucảnh
cửavàđếnđánhthứchắndậy.Hắnchợttỉnhlắpbắphỏi:
—Xongchưa,Jondrette?
—Xong,-Javertđáp.
Sáutênkẻcướpvẫnđứng,mặtmũinhưma:Bathằngbôinhọmặt,ba
thằngđeomặtnạ.
—Cứgiữnguyênmặtnạ.-Javertbảo.
Javert đưa mắt điểm mấy tên kẻ cướp, kiêu hãnh chẳng khác gì vua
FrédéricIIduyệtbinhởPotsdam.Hắnbảobatênthợnạoốngkhói:
—ChàoanhBigrenaille,chàoanhBrujon,chàoanhDeuxMilliards.
Rồiquayvềphíabacáimặtnạ,Javertgọitênkẻcướpmangcáibúađồ
tể:
—ChàoanhGueulemer.
Tênkẻcướpcầmgậysắt:
—ChàoanhBabet.
Vàtênkẻcướpnóigiọngbụng:
—ChàoanhClaquesous!
Bâygiờhắntrôngthấyngườitùcủabọncướp,ôngtatừlúccảnhsátập
vàobuồng,vẫnđứngcúiđầukhônghềnóimộttiếng.
Javertralệnh.
—Cởitróichoôngấy.Vàkhôngaiđượcrangoài.
Nóixong,Javertngồioaivệtrướcbàn,trênbànvẫncòncâynếnvàlọ
mực.Hắnrútmộttờtínchỉtrongtúivàbắtđầulàmbiênbản.Khihắnviết
xongnhữngcâumàođầutheolệ,hắnngướcmắtlênbảo:
—Dẫnôngvừabịtróiđếnđây.
Bọncảnhsátnhìnkhắpxungquanh.Javerthỏi:
—Thếnào?Ôngấyđâurồi?
Ngườitùcủabọnkẻcướp,tứcôngLeblanc,hayôngUrbainFabre,người
chanàngUrsuletứcconSơnCa,ngườiấyđãbiếnmất.
Cửalớncóngườigác,nhưngcửasổthìbỏtrống.Vừađượccởitróixong,
tronglúcJavertbậnlàmbiênbản,thừalúcmọingườiđangồnào,lộnxộn,
lợidụngcảnhgianbuồngngổnngang,bềbộn,tốităm,khikhôngaiđểýđến
mình,ôngtađãnhảyquacửasổ.
Mộtviêncảnhsátchạyraphíacửasổnhìnxuống,khôngcóaiởngoàicả.
Cáithangdâyvẫncònrungchuyển.
Javertlẩmbẩmtrongmồm:
—Quáithật!Ngữấymớilàđánggiánhất.
XXII
ĐỨABÉKÊUKHÓCỞQUYỂNIII
(XemPhầnThứII,QuyểnIII,ChươngI)
NhữngbiếncốtrênđâytronggiannhàphốHôpitalxảyrađượcmộthôm
thìngayngàyhômsaumộtđứatrẻconhìnhnhưtừcầuAusterlitztới,đilên
conđường bên phải cầu, tiến vềphíahàng rào Fontainebleau. Trời đã tối
hẳn.Đứabéxanhxao,gầyguộc,ráchrưới.Giữathánghaimànómặcquần
vải.Nóvừađivừahátvanglừng.
ỞgócphốPetitBanquier,mộtmụgiàđanglomkhombớiđốngrácdưới
ánhđèntreongoàiphố.Đứatrẻđiquachạmphảimụ,lùilạikêulên:
—Kìathếmàmìnhtưởnglàmộtconchókếchsù,kếchsù.
Lầnthứhainóitiếngkếchsùnórốnglênmộtcáchtràolộng.Cólẽphải
viết hoa lên mới hình dung được cách nói đó: Một con chó “KẾCH SÙ,
KẾCHSÙ".
Mụgiàngẩnglên,giậndữ,nóinhồmnhoàm:
—Thằngoắtcon!Nếubàkhôngcúithìbàđãtốngchomàymộtđávào
mông.
Đứabéđãđixa:
—Êu!Êu!Nókêulên.Hóaramìnhkhônglầm.
Mụgiàtứcuấtngườilên,đứngthẳngdậy,ngọnđènđỏlòmchiếurõcái
mặtnhợtnhạt,xươngxẩu, nhănnheocủamụ,haimépmụnhănkiểu bàn
chânngỗng.Cảngườimụlẫntrongbóngtối,chỉcòntrôngthấycáiđầu.
thểnóiđâylàkhuônmặtcủacòmcõiđượccắtbằngánhđèn,trongđêmtối.
Đứabéngắmmụnói:
—Thưabàcáinhansắccủabà,thuộcloạitôikhôngưacholắm!
Đứabélạivừađivừahát:
«VuaCoupdesabot.
Lênđườngđisăn
Đisănchimquạ»
Háthếtbacâu,nóngừng.Nóđãđếnngaytrướcsốnhà50-52.Thấycổng
đóng,nólấychânđạp,tiếngđạpkêuầmầm,hùngdũng,khôngphảicáibàn
chânnhỏcủanóđạpầmlênnhưthế,màlàdođôigiàyngườilớnnóđangđi.
NhưngchínhmụgiànóvừagặpởgócphốPetitBanquierchạyđếnđằngsau
nó,kêulaomsòm,hoachânmúatay:
—Trờiơi!Cáigìthế,cáigìthế,đứanàođạpcửa,đứanàophánhàtao
thế?
Tiếngchânđạpcửavẫnầmầm.
Mụgiàgâncổlênhéthếthơi:
—Bâygiờngườitaxửsựvớinhàcửanhưthếnàyà?
Mụbỗngngừnglại,mụnhậnrađứabé:
—Thếnào?LạithằngquỷSatannàyư?
—Kìa!Bàgià! Chào bà Burgonmuche. Tôivềthămcác cụ tổ nhà tôi
đây.
Cáimặtgiànuavàxấuxínhănlạimộtcáchthùhằnnhưnghoàiphí
đứabéchẳngnhìnthấygìtrongbóngtối.
—Chẳngcóaicả,nhãiạ!
—Sao!Thếchatôiđâu?
—Ởhỏalò.
—Cònmẹtôi?
—Ởnhàpha.
—Ờ!Còncácchịtôi?
—Ởtrongbóp.
Đứabégãigãimangtai,nhìnmụBurgonkêu:
—Thếà!
Rồinóxoaygótmộtcái,bướcđi.Látsaumụgiàđứngtrênngưỡngcửa
cònnghetiếngháttrongtrẻo,ngâythơcủađứanhỏ,trongkhinóchìmsâu
vàobóngđennhữngcâyduđangrùngmìnhdướingọngióngàyđông.
hát:
«VuaCoupdesabot
Lênđườngđisăn
Đisănchimquạ
Cụđicàkheo,
Ngườichuidướicụ
Phảinộphaixu»
PHẦNTHỨTƯ
TÌNHCAPHỐPLUMET
_ANHHÙNGCAPHỐSAINTDENIS_
QUYỂNI
MẤYTRANGSỬ
I
KHÉOCẮT
1831và1832,hainămgắnliềnvớiCáchMạngThángBảycũnglànhững
nămđặcbiệtvàlạlùngnhấtcủalịchsử.Giữanhữngnămtrướcđóvànhững
nămsauđó,hainămnàynhưhaingọnnúi.ChúngmangtầmthướcCách
Mạng.Chúngcónhữngvựcthẳm.Nhữngtầnglớpxãhội,nhữngnềnmóng
củavănminh,cáikhốichắcnịchnhữngquyềnlợichồnglênnhauvàgắn
vớinhau,nhữnghìnhnéttruyềnthốngcủacấutrúcdântộc,tấtcảđềutừng
lúchiệnrarồilặnmấtgiữanhữngmâymùcủacácchủnghĩa,họcthuyết
dụcvọng.Ngườitagọinhữnghiệntượngẩnhiệnđólàđốikháng,làvận
động.Từnglúcngườitathấytừtrongđólóerachânlý,cáiánhsángcủalinh
hồn.Thờikỳđángchúýđócógiớihạnkhárõvàđãcáchchúngtakháxa,
chonêngiờđâytacóthểnắmđượcnhữngnétchính.
Chúngtôithửcốgắngvạchraxemsao.
ThờiQuânChủPhụcHưnglàmộtgiaiđoạnquáđộkhóđặttên:Thờiấy
cómệtnhọc,cólaoxao,córìrầm,cómêngủvàcócảnáođộng,nhữngbiểu
hiệncủamộtdântộclớnđãđếntrạmnghỉchân.Nhữngthờiđạinhưthếrất
kỳlạvàthườnglừanhữngchínhkháchmuốnđầucơmình.Banđầu,dântộc
chỉcómộtyêucầulànghỉ;chỉcómộtthèmkhát:Hòabình;chỉcómộttham
vọng:Làmngười nhỏ bé. Giải thích ra thì là: Muốnyênthân.Những đại
biếncố,nhữngđạingẫunhiên,nhữngchuyệnđạimạohiểm,nhữngnhânvật
vĩđại,lạyChúa,chúngtôixinđủ,chúngtôiđãngậpcổ,ngậpđầu.Chúngtôi
sẵnsàngđánhđổiCésarlấyPrusias,Napoléonlấytiểuvương“Yvetot”.
[232]
“Ôi!Nhàvuabénhỏhiềnhậuquá!”Ngườitađãđitừtinhmơ,bâygiờvào
chiềutốimộtngàydàivấtvả.Đoạnđườngđầu,ngườitađãđivớiMirabeau,
đoạnthứhaivớiRobespierre,
[233]
đoạnthứbavớiBonaparte.Mệtnhoàirồi.
Mỗingườicầnmộtcáigiường.
Nhữngngườitậntâmmệtmỏi,nhữngvịanhhùnggiànua,nhữngtham
vọngnonê,nhữnggiatàiđồsộ,tấtcảđềutìm,đòi,thỉnhcầucáigìđây?
Mộtnơitrúngụ.Họđãcó.Họđãchiếmlĩnhhòabình,yêntĩnhvànhànhạ.
Thếlàhọbằnglòng.Tuynhiên,tronglúcđócónhữngsựkiệnkhácxuất
hiện,làmchongườitanhậndiệnranóvàgõcửađểđivào.Nhữngsựkiện
đótừCáchMạng,từchiếntranhđẻra.Chúngtồntại,chúngsống,chúng
quyềnlậpgiacưtrongxãhộivàđãlàmnhưvậy.Thườngthườngnhữngsự
kiệnđógiốngnhữnghạsĩquanvàlínhhậucầnđếntrướcdọntrạichocác
nguyênlý.Vàcáctriếtgiachuyênvềchínhtrịhọcnhậnrađiềunày:“Trong
khingườimệtmỏiyêucầuđượcnghỉngơithìnhữngviệcđãthànhcũngđòi
hỏiđượcbảođảm.Bảođảmchoviệccũngnhưnghỉngơichongười".Đó
cáimànướcAnhyêucầuởdònghọStuartssaukhiHuânTướcPhụChính
chết,
[234]
ngườiPhápyêucầuởdònghọBourbonssauthờiĐếChế.
Nhữngbảođảmđólàđiềucầnthiếtđốivớithờiđại.Bắtbuộcphảichuẩn
y.Tiếngthìnóirằngdovua“banbố”,nhưngthựcthìdotìnhthếđemlại!
Đâylàmộtchânlýsâusắc,biếtthìcólợi,nhưngdònghọStuartsnăm1660
khôngngờtới,mànăm1814dònghọBourbonscũngchẳngthấy.
SaukhiNapoléonsụpđổ,cáchoàngtộcnhờphúcấmmàtrởvềđứngđầu
nướcPháplạingâythơtưởnglàchínhmìnhbanchovàđãchothìcóquyền
lấylại:DònghọBourbonsnghĩrằngngôivualàsởhữucủahọdotrờiban,
chứnướcPhápkhôngcógìcả;rằngquyềnlợichínhtrịdobảnHiếnChương
củavuaLouisXVIII
[235]
nhânnhượngchẳngqualàbộphậncủathiênquyền
đượctáchra,đượcdònghọBourbonscónhãýântứchodânchúngchođến
ngàynhàvuakhôngthíchnữa.Vừabanbốvừabựcmình,đólàdấuhiệu
chứngtỏcáicủamangrachokiakhôngphảilàcủamình,thếmàdònghọ
Bourbonsvẫnkhôngcảmthấy.
ỞthếkỷXIX,dòngBourbonshaygắtgỏnglắm.Nósầmmặtmỗikhidân
tộccómộtnảynở.Dùngtiếngtục,nghĩalàtiếngbìnhdân,tiếngđúng,thì
phảinóinhàvuacàunhàu.Vàdânchúngtrôngthấy.DòngBourbonstưởng
mìnhmạnhvìĐếChếđãbịdọnđitrướcmặthọ.Họkhôngnhậnthấyrằng
chínhhọcũngđượcdọnđếnnhưngườitabịdọnđi.Họkhôngbiếtrằnghọ
cũngởtrongchínhbàntayđãcấtNapoléonđi.Họtưởnghọcógốcrễbởi
họlàquákhứ.Họlầm.Họlàbộphậncủaquákhứ,còntấtcảquákhứ
nướcPháp.GốcrễcủaxãhộiPhápkhôngởnơidònghọBourbons,màởnơi
dântộc.Chùmrễhènmọn,đầysứcsốngđókhôngtạonênđặcquyềncho
một dòng họ nó tạo nên lịch sử của một dân tộc. Nó ở khắp nơi, nhưng
khôngởdướingaivàng.
DònghọBourbonslàmộtcáinútđẫmmáuvàbấthủtronglịchsửnước
Phápnhưngkhôngcònlàyếutốchínhđốivớivậnmệnhquốcgiavàcũng
khôngphảilàcơsởcầnthiếttrongđườnglốichínhtrịcủanó.Ngườita
thểkhôngcầnđếndònghọBourbons;trênthựctếngườitađãkhôngthấysự
cầnthiếtcủanótronghaimươihainămqua;đãtừngcógiánđoạnnhưvậy
rồi.ThếmàdònghọBourbonskhônghềhaybiết.Họbiếtlàmsaođược,khi
màhọtưởngtượnglàLouisXVItrịvìtừngàymồng9ThángNắngvàLouis
XVIIItrịvìtừngàychiếnthắngMarengo.
[236]
Từkhibắtđầucósử,chưa
baogiờcónhữngvuachúamùquángnhưthế.Mùquángtrướcnhữngbiến
cố,mùquángtrongviệcnhìnnhậnýnghĩaphầnthiênquyềntrongcácbiến
cố.Chưabao giờ cáitựxưnglàvương quyền ở cõitrầnlạiphủ nhận cái
quyềnlựccủaChúaởtrêntrờiđếnthế.
LỗilầmcănbảnnàyđãđưahọBourbonsđếnchỗthuhồinhữngbảođảm
“ban bố” năm 1814, mà họ gọi là những nhân nhượng. Thật đáng buồn!
Nhữngcáimàhọgọilànhữngnhânnhượngđóchínhlànhữngkếtquảchiến
đấucủachúngta.Nhữngcáimàhọgọilànhững“lấntiếm”củachúngta
chínhralànhữnglợiquyềncủachúngta.ChếđộPhụcHưngtựcholàmình
đã chiến thắng Bonaparte, nghĩa là mình mạnh, mình đã mọc rễ trên đất
nước,nghĩalàmìnhcócộigốcsâubền.Chonênkhinónghĩlàđãđếnlúc
thìnóđộtnhiênquyếtđoánvàliềulĩnhhạquâncờ.Mộtbuổisớm,nóđứng
lên đối diện với nướcPháp và lớn tiếngtừ chối quyền của cộngđồng
quyềntựdocủacánhân.Nghĩalànómuốntướccáiquyềnlàdântộcđốivới
dântộcvàcáiquyềnlàcôngdânđốivớicôngdân.Đólànộidungcácvăn
kiệnkhéttiếnggọilà“Nhữngchỉdụthángbảy".
NềnQuânChủPhụcHưngsụpđổ.Nósụpđổlàđúng!Tuynhiêncũng
nênthừanhậnlàkhôngphảinóchốngtuyệtđốitấtcảnhữngtiếnbộ.Nhiều
thànhtựulớnđãđạtđượcvớisựcómặtcủanó.ThờiQuânChủPhụcHưng,
dântộcquentranhluậntrongbìnhtĩnh,thờiCộngHòakhôngquennhưthế:
NướcPháptựdovàhùngcườnglàmộtcảnhtượngcổvũcácdântộckhác
Châu Âu. Cách Mạng lên tiếng với Robespierre; đại bác lên tiếng với
Bonaparte.VớiLouisXVIIIvàCharlesX,đếnlượttrítuệlêntiếng.Giólặng
rồi,đuốclạiđốtlên.Ánhsángrựcrỡcủatrítuệbâygiờchậpchờntrêncác
đỉnh quang mây. Quang cảnh thật lộng lẫy, bổ ích và mê người. Những
nguyênlýlớnlaoquenthuộcđốivớinhàtưtưởng,mớimẻđốivớichính
kháchpháthuytácdụngmộtcáchcôngkhaitrongmườilămnăm,giữacuộc
sốnghòabình:Đólàquyềnbìnhđẳngtrướcphápluật,làtựdotínngưỡng,
tựdongônluận,tựdobáochí,làkhảnăngchiếmlĩnhtướcvịtùytàinăng.
Cứthếchođếnnăm1830.HọBourbonslàmộtcôngcụcủavănminhtừng
gãyvỡtrongtayChúa.SựsụpđổcủadònghọBourbonsdiễnramộtcách
quangvinh,khôngphảivềphầnhọmàvềphíanướcPháp.Họrờingôitrịnh
trọngnhưngkhôngcóuythế.Cảnhhạbệtrongđêmtốicủahọkhôngthuộc
loạinhữngtanbiếnlongtrọnglưulạitronglịchsửmộtniềmxúcđộnguám.
ỞđâykhôngcócáilặnglẽâmcảnhcủaCharlesĐệNhất,cũngkhông
tiếngkêuvangtrờicủaconđạibàngNapoléon.Họrútđi,thếthôi.Họđặtcái
mũmiệnxuốngmàkhônggiữlạivànhhàoquang.Họcótưthếnhưngkhông
oai phong. Họ có phần không tương xứng với sự lớn lao của hoạn nạn.
TronghànhtrìnhđiCherbourg,CharlesXchocắtmộtchiếcbàntrònthành
bànvuông,đãtỏralođếnnghilễlâmnguyhơnlàtriềuđạilâmnguy.Sự
kém cỏi đó làm phiền lòng những người trung thành nhưng tự trọng
nhữngngườinghiêmtúctôntrọngchủngtộcmình.
Còndânchúngthìquảthậtđángkhâmphục.Mộtsớm,TổQuốcbịmột
cuộcbạođộngcóthểgọilàmộtcuộcbạođộngQuânChủtấncông.Vìcảm
thấymìnhthừamạnhchonênnókhôngnổikhùng.Nótựvệ,nótựkiềmchế,
nóđưamọiviệctrởlạichỗcũ,ChínhPhủtrởvềvớiphápchế,họBourbons,
hỡiôi! Trởlạicảnhlưuvong, rồingừngtay. Nóbêvị vuagiàCharles X
dướinhữngchiếctànđãcheLouisXIVvànhẹnhàngđặtngàixuốngđất.Nó
độngtớicácnhânvậthoànggiamộtcáchthậntrọngvàcócảmhoài.Không
phảichỉcómộtngười,khôngphảichỉcómấyngười,màlànướcPháp,cả
nướcPháp,nướcPhápthắngtrậnvàsaysưatrongchiếnthắng,đãnhớlại
thựchiện,dướiconmắtcủanhânloại,nhữnglờiGuillaumeDuVairnóisau
NgàyChiến Lũy:“Đốivới nhữngkẻđã quenhưởngân sủngcủacác nhà
quyềnthếvàtừngnhảytừgiathếsuyvisanggiathếphồnthịnh,nhưcon
chimnhảytừcànhnọquacànhkia,thìviệctỏratáobạochốnglạivương
phủcũcủamìnhtronghoạnnạnlàdễ.Nhưngđốivớitôi,tôiluônluôntôn
kínhsốphậncủacácvuatôi,nhấtlànhữngbậcmắcnạn”.
DònghọBourbonsđểlạisựkínhtrọngchứkhôngđểlạiluyếntiếc.Như
chúngtôiđãnói,hoạnnạncủahọlớnlaohơnchínhhọ.Họmấtdạngởchân
trời.
CáchMạngThángBảycóngaynhữngngườibạnvànhữngkẻthùởkhắp
thếgiới.Nhữngngườinàyphấnkhởiđổxôtới,nhữngkẻkhácquaymặtđi,
tùytínhkhícủamỗingười.CácvuachúaChâuÂu,nhưnhữngconcú,con
vọtrongcảnhbìnhminhnày,buổiđầunhắmcảmắtlạivìbịtổnthương
kinh hoàng. Chúng mởmắt lại chỉ là đểđe dọa. Kinh hoàngcó thể hiểu,
phẫnnộcóthểthathứ.CuộcCáchMạnglạlùngấychẳngquachỉnhưmột
vachạmmạnh.ThậmchínókhôngđểchonềnQuânChủcáivinhdựđược
coiđólàthùđịchvàđượcđổmáu.CácChínhPhủchuyênchếrấtthíchthú
đượcthấytựdotựlênánmình,nhưngCáchMạngThángBảychỉphạmcái
lỗilầmlàvừadữdộilạivừadịuhiền.Phảithừanhậnrằngkhôngaicóâm
mưugìchốngnó.Nhữngngườibấtmãnnhất,nhữngngườigiậndỗinhất,
nhữngngườirungđộngnhấtcũngchàođónnó.Dùcónhữngquyềnlợiích
kỷgì,nhữnghằnthùghétbỏgì,ngườitacũngcảmthấycómộtniềmkính
phụchuyềnbíđốivớinhữngbiếncốđượcsựthamgiacủamộtđấngcaohơn
chúngta.
CáchMạng ThángBảylà sựchiếnthắng củachínhnghĩa đốivớihiện
trạng.Rỡràngthay.Chínhnghĩalậtđổhiệntrạng.DođómàCáchMạng
ThángBảysángngời,cũng dođó mànóbaodung.Chínhnghĩađãchiến
thắngthìkhôngcầnkịchliệt.Chínhnghĩalàlẽcôngbằngvàchânlý.Đặc
trưngcủachínhnghĩalàluônluônđẹpvàtrongsáng.Hiệntrạngdùcóvẻ
cầnthiết,dùđượcngườiđươngthờithừanhậncáchthoảimáinhất,nếuchỉ
làhiệntrạngmàbêntrongkhôngcóhaycóítchínhnghĩaquáthìchắcchắn
sẽcùngvớithờigiantrởthànhdịhìnhdịtướng,gớmghiếc,cóthểlàquáidị
nữa.Nếutamuốnbiếtngaylàhiệntrạngcóthểrơivàoxấuxíđếnđâu,thìta
hãynhìnMachiavel
[237]
quakhoảngcáchcủacácthếkỷ.Machiavelkhông
phảilàhungthần,khôngphảilàquỷsứ,cũngkhôngphảilàmộtnhàvănhèn
nhátvàkhốnnạn.Machiavelchỉlàhiệntrạngthôi.Vàđâykhôngchỉlàhiện
trạngÝ,đâylàhiệntrạngcủaChâuÂu,hiệntrạngcủathếkỷXIX.
Cuộcđấutranhgiữachínhnghĩalàhiệntrạngtồntrạngtồntạitừbuổi
đầucủaxãhội.Chấmdứtcuộcđấu,hòahợpýthứcthuầntúyvớihiệnthực
nhângian,làmchochínhnghĩathấmvàohiệntrạngvàhiệntrạnglồngtrong
chínhnghĩamộtcáchhòabình,đólàcôngviệccủanhữngngườihiềntriết.
II
VỤNGMAY
Tuy nhiên công việc của người hiền khác, công việc của người khôn
khác.CáchMạng1830dừnglạinhanhchóng.KhimộtcuộcCáchMạngbị
nghẽn,thìlậptứcbọnkhônngoansàvàolợidụngnhưthểxôvàoxâuxémột
chiếc tàu bị đắm gần bờ. Những người khôn ngoan ở thế kỷ chúng ta tự
phongchomìnhcáidanhhiệuchínhkhách,khiếnchocáitiếngchínhkhách
hầunhưtrởthànhmộttiếnglóng.Thậtvậy,khôngnênquênrằngchỗnào
chỉcó khôn ngoan mà thôi thì nhất định cónhỏnhen.Nói: Những người
khôn ngoan, cũng như nói: Bọn tầm thường. Cũng thế, nói: Bọn chính
khách,cũngbằngnói:Bọnphảnbội.
Nếutintheolờibọnkhônngoan,thìnhữngcuộcCáchMạngnhưCách
MạngThángBảylànhữngđộngmạchbịđứt:PhảilàmGarrotngay.Chính
nghĩađượctuyênbốlongtrọngquálàmrungđộng.Chonênkhiđãxácđịnh
chínhnghĩathìphảicủngcốNhàNước.Quyềntựdođượcbảođảmthìphải
locủngcốuyquyền.
Đếnđâythìnhàhiềntriếtchưatáchkhỏingườikhôn,nhưnghọđãbắt
đầunghingại.Uyquyền,đồngý.Nhưngthứnhất,uyquyềnlàgì?Thứhai,
uyquyềntừđâumàra?
Nhữngngườikhônngoancóvẻkhôngnghethấylờinhậnxétthầmthìđó
và cứ tiếp tục hoạt động. Những nhà chính trị này rất thạo việc đeo cho
nhữngảoảnhmìnhcóthểlợidụngcáichiêubàicầnthiết.Theohọthìnhu
cầuđầutiêncủamộtdântộcsauCáchMạng,khidântộcđólàthànhphần
củaChâuÂuQuânChủ,làtìmvàsuytônmộtdòngvua.Họnói,bằngcách
ấy,dântộccóthểcóhòabìnhsauCáchMạng,nghĩalàcóthìgiờbăng
thươngtích,sửachữangôinhà.Dòngvuachekhuấtgiàngiáovàchechở
NhàThương.Thếnhưngthườngkhôngdễgìkiếmmộtdònghọvua.
Túngthếthìcáingườithiêntàiđầutiênhoặccáingườiphiêulưuđầutiên
tatìm rađềucó thểđặtlênngôivua. Trườnghợpthứ nhấtlàtrườnghợp
Bonaparte,trường hợp thứ hai là Iturbide. Nhưngcáchọ tộc đầu tiên tìm
thấykhôngđủđểlàmnênmộtdònghọvuachúa.Mộtdònghọlớncầnthiết
phảicómộtliềulượngquákhứnhấtđịnhvàcáituổicủamộtdònghọlàđiều
khôngthểgiảtạonên.Theoquanđiểmcủacác“chínhkhách”-tấtnhiêncác
điềukiệnkhácđãđượctạmgácramộtbên-thìsaumộtcuộcCáchMạng,
ôngvuaxuấthiệntừCáchMạngphảicónhữngđứctínhgì?Ôngvuaấyphải
làCáchMạngmớicólợi,nghĩalàbảnthânôngtacóthamgiacuộcCách
Mạng,phảinhúngtayvào,phảinổitiếnghoặcmangtaitiếngtrongđó,phải
cósờtớimáychémhoặccóvunggươm.Cònmộtdònghọvuathìphải
nhữngtínhcáchgì?Phảicótínhcáchdântộc,nghĩalàCáchMạngtừxa,
khôngcóhànhđộngCáchMạng,nhưngCáchMạngvềnhữnglýtưởng
nóchấpnhận.Mộtdònghọvuaphảivừacómộtliềulượngquákhứvà
tínhchấtlịchsử,vừacómộtliềulượngtươnglaivàgâyđượccảmtình.
Tấtcảnhững cái đó giải thíchvìsaonhữngcuộc Cách Mạng đầu tiên
bằnglòngtìmmộtconngười:CromwellhayNapoléon;vànhữngcuộcCách
Mạnglạicứđòihỏimộtdònghọ:HọBrunswickhayhọOrléans.
[238]
Những
dònghọvuagiốngnhữngcâyđaẤnĐộ,mỗicànhnghiêngxuốngđất,bắtrễ
vàtrởthànhmộtcâyđakhác.Mỗichitrongdònghọvuacóthểthànhmột
dòng họ vua mới. Điều kiện duy nhất là phải nghiêngxuống đến tậndân
chúng.Đó,lýthuyếtcủanhữngkẻkhônngoan.
Vàđâylànghệthuật:Làmthếnàođểchosựthànhcôngvàcótiếngngân
vangcủamộttaihọa,đểchonhữngngườicóquyềnlợitrongCáchMạng
phảirunsợ,dướihãihùngvàosựviệcđãhoànthành,trìnhbàybướcquáđộ
thànhmộtsựchậmtiến,làmmờnhạtbìnhminhCáchMạng,tốcáonhững
khekhắtdohưngphấnlàmnên,gọtgiũagóccạnhvàmóngvuốt,giảmnhẹ
thắnglợi,bọcnhungchínhnghĩa,dùngchăndạbọcngườikhổnglồnhân
dân và vội vàng cho đi ngủ, bắt cái sung sức ăn kiêng ăn nhịn, săn sóc
Herculenhưngườiốmdậy,pháloãngsựkiệnlớntrongnhữngbiệnpháp
hội,đốivớinhữngngườikhátkhaolýtưởngthìchouốngnướcládịudịu,
tiếnhànhnhữngbiệnphápđểphòngchốngsựthànhcôngquálớn,đemchao
đènđặt lênCáchMạng. Năm1830,ngườitaáp dụnglýthuyếtđó,cái
thuyếtđãápdụngđốivớinướcAnhnăm1688.
1830làmộtcuộcCáchMạngchặnlạiởgiữadốc.Mộtnửatiếnbộ;gần
như là chính nghĩa. Thế nhưng logique không hề biết những cái tạm gọi
nhữngcáigầngần.Khôngbiếtsựthực,nhưmặttrờikhôngbiếtnến.Aichặn
nhữngcuộcCáchMạngởgiữadốc?Giớitưsản.Vìsao?Vìtưsảnlàquyền
lợiđượcthỏamãn.Hômqualàkhátkhao,hômnaylàđầyđủ,ngàymailàno
tràn.
Hiệntượng1814vớiNapoléontáidiễnnăm1830vớiCharlesX.Coi
sảnlàmộtgiaicấpthìkhôngđúng.Tưsảnchỉlàmộtthànhphầnđượcvừa
lòngtrongnhândân.Anhtưsảnlàngườigiờđâycóthìgiờngồi.Cáighếtựa
phảiđâulàmộtđẳngcấp.Tuynhiên,muốnngồixuốngsớmquáthìcóthể
cản bước tiến của nhân loại. Đó là lầm lỗi thông thường của giới tư sản.
Khôngphảiphạmlỗilầmmàtrởthànhgiaicấp.Íchkỷđâucóphảilàmộtsự
phâncôngxãhội!
Tuyvậy,cầnphảicôngbình,dùđốivớingườiíchkỷ.Cáitrạngthái
giớitưsảnướcaosaucuộcbiếnđộng1830đó,khôngphảilàmộttrạngthái
ỳcóphabiếnglườivàlạnhnhạt,thêmmộttíhổthẹn;khôngphảilàmộtgiấc
ngủ,ngủtứclàtạmquênvàcókhảnăngthấychiêmbao.Đâychỉlàmột
trạmnghỉchân.Trạmnghỉchâncóhainghĩariêngbiệthầunhưtráingược
nhau:Mộtnghĩalàhànhquân,tứclàvậnđộng;mộtnghĩalàtrúquântức
nghỉngơi.Nghỉchântứclàlấylạisức.Đólàsựnghỉngơitỉnhtáovàcó
trang.Đólàcái“đãhoànthành"đặtlínhgácvàcảnhgiácđềphòng.Nghỉ
chânhàmcáiýđãchiếnđấuhômquavàcònchiếnđấungàymai.Đấy
khoảngcáchgiữa1830và1848.
Cáichúngtagọilàchiếnđấuởđâycũngcóthểcótênlàtiếnbộ.Chonên
đốivớigiớitưsản,cũngnhưđốivớicácchínhkhách,cầncómộtngườidiễn
đạtcáckháiniệmnghỉchânđó.Mộtkẻ:“DùLà.BởiVì”.
[239]
Mộtnhânvật
đadạngvừacónghĩalàCáchMạnglạivừacónghĩalàổnđịnh,nóicách
kháclàmộtngườikhẳng địnhhiệntạibằngsựtínhtoángiữaquákhứ
tươnglai.
Nhânvậtđó“sẵncó”.TênôngtalàLouisPhilippeOrléans.NghịViện
gồm 221 đại biểu suy tôn Louis Philippe làm vua. Lafayette phụ trách lễ
đăngquang.ÔngtagọiLouisPhilippelà“NềnCộngHòatốtnhất”.TòaThị
Sảnh Paris thay thế Nhà Thờ Lớn Reims.
[240]
Việc thay thế cái ngôi vua
hoàntoànbằngcáingôinửavuađó“sựnghiệpcủa1830”.
Khinhữngngườikhônngoanlàmxongcôngviệcthìgiảiphápcủahọ
phơibàymộtnhượcđiểmlớnlaovôcùng.Họđãhànhđộngkhôngkểđến
chínhnghĩa.Chínhnghĩathétto:Tôiphảnkháng!Thếrồi,điềuđángsợ:
rútvàobóngtối.
III
LOUISPHILIPPE
CáccuộcCáchMạngđềuthẳngcánhvàmaytay,nóđánhkiênquyết
chọncũnghay.Dùkhôngtrọnvẹn,dùbiếntướngdịhìnhvàbịđẩyxuống
hàngCáchMạnghạngnhì,nhưcuộcCáchMạng1830,nócũngcònđủsự
tinhtườngtrờichođể không rơi vào xấu xa. Nó đi vào chỗkhuất nhưng
không phải là trút bỏ tất. Tuy nhiên cũng không nên quá lớn tiếng khoe
khoang.CáchMạngcũnglầmvàchúngtatừngthấynhữnglầmlỗinghiêm
trọng.
Hãytrởvềvới1830.1830đichệchhướngnhưnggặpmay.CáchMạng
ngưnghẳnnửavời,nhưngtrongnềntrậttựđượcthiếtlậpsauđóthìbảnthân
ôngvua,tốthơnvươngchế.LouisPhilippelàmộtconngườihiếmcó.Thân
sinhôngchắclàđượclịchsửxétvớitìnhtiếtgiảmkhinh.Nhưngôngbố
đángbịtráchphạtbaonhiêuthìôngconđángđượcmếntrọngbấynhiêu.
đức,ôngcóđầyđủ,côngđứcôngcónhiều.Ôngsănsócsứckhỏecủamình,
giatưcủamình,côngviệccủamình.Ôngbiếtgiátrịmỗiphútnhưngkhông
phảilúcnàocũngbiếtgiátrịmộtnăm.Điềuđộ,thanhthản,hiềnhòa,kiên
chí,ônglàmộtngườitốt,mộtônghoàngtốt.Ôngngủmộtgiườngvớivợ
cónhữngngườihầuchỉcáigiườngvợôngấychonhữngngườikháchtưsản
xem.Đối vớichitrưởng thườngphôtrương nhữngquanhệbất chínhcủa
mình
[241]
thìviệckhoekhoangcảnhsốngbìnhthườngnàylạihóaracóích.
ÔngbiếtđủcácthứtiếngChâuÂuvàhiếmcóhơn,ôngbiếtvànóiđủcác
ngôn ngữ của mọi quyền lợi. Là đại biểu xứng đáng của “giai cấp trung
gian”nhưngvượtnóvàlớnhơnnóvềmọimặt.Đánhgiácaodòngmáucủa
mình,ôngcócáitinhýlấygiátrịbảnthânlàmchỗdựachínhvàvềvấnđề
dònghọthìôngviệndẫndòngOrléanschứkhôngdòngBourbons.Cáingày
cònlàĐiệnHạthìôngtỏralàvịĐệNhấtHoàngThân,nhưngkhitrởthành
BệHạthìônglàmộttưsảnchínhcống.Giữacôngchúng,ôngnóidài,trong
thânmật,ôngnóingắn;bịcholàhàtiệnnhưngkhôngcóbằngchứng;thực
rathuộcloạitiếtkiệmmàhoangphíkhigặpsởthíchhaycóbổnphậncần
phảitiêu pha; hay chữ nhưng khônghammê văn chương, quý tộc nhưng
khônghiệpsĩ;giảndị,bìnhtĩnh,vữngvàng;đượcgiađìnhvàgianhântôn
thờ;nóichuyệnhấpdẫn;làchínhkháchchánchường,bêntronglạnhlẽo,
làmtheoquyềnlợitrướcmắt,trịvìnhằmtìnhhìnhđangdiễnvàsắpdiễn,
không thù hằn cũng không biết ơn, ráo riết dùng ưu thế đè bẹp sự tầm
thường,khônkhéodùngđasốởNghịViệnđểphủquyếtnhữngnhấttrítiềm
tàngđanghétthầmbêndướingaivàng;bộclộ,cókhibộclộmộtcáchliều
lĩnh,nhưnglạikhônkhéomộtcáchdiệukỳtrongsựliềulĩnhấy;giàubiện
pháp,cónhiềubộmặtvàmặtnạ;khiếnnướcPhápcủaChâuÂuvàChâuÂu
củanướcPhápphảisợ;yêunước,chắcchắnnhưvậy,nhưngcàngthương
nhà hơn; chuộng quyền lực hơn quyền uy, quyền uy hơn uy tín; khuynh
hướngnàycóhạiởchỗvìchỉmưucầuthắnglợi,nóthừanhậnsựxảoquyệt
vàcũngkhôngtuyệtđốibàitrừsựhènhạ,nhưngcũngcólợivìnótránhcho
đườnglốichínhtrịnhữngvachạmkịchliệt,choNhàNướcnhữngrạnnứt,
choxãhộinhữnghọatai;tỉmỉ,đúngđắn,tỉnhtáo,chămchỉ,tinhtường,bền
sức,cókhi tự mâuthuẫnvớimình rồi tựcảichính; táo tợnđốivớiÁo
Ancône,kiênquyếtđốivớiAnhởTâyBanNha,bắnpháAnvers,trảtiền
choPritchard;hátquốccaLaMarseillaisemột cáchtintưởng;khôngbiết
tuyệtvọng,khôngbiếtmệtmỏi,khôngthíchthúvớicáiđẹp,vớilýtưởng,
vớinhữnghànhđộnghàohùng;khôngmơmộngviểnvông,khônggiậndữ,
khôngkhoatrương,khôngsợsệt;cóđủmọibiểuhiệncủasựdũngcảm
nhân;làtướngởValmy,làlínhởJemmapes
[242]
đãtámlầnsuýtchạmtử
hìnhnhưngvẫntươicười;canđảmnhưmộtlínhpháothủ,bạodạnnhưmột
nhàtưtưởng,chỉlolắngtrướckhảnăngmộtChâuÂuchấnđộngvàkhông
thíchhợpvớinhữnghànhđộngchínhtrịlớn;luônluônsẵnsànghysinhtính
mệnhnhưngkhôngbaogiờchịuhysinhsựnghiệp;muốnảnhhưởngngười
ta,chứkhôngmuốnbắtngườitalàmtheoýchícủamình,đểđượcvângtheo
vớitưcáchmìnhlàmộttrítuệchứkhôngphảilàvua;khôngchúýmấyđến
tríthứcnhưngbiếtngười,nghĩalàcầntrôngthấyrồimớiđánhgiá;lươngtri
nhậyvàtinh,thôngminhmộtcáchthựctế,diễnđạtlưuloát,trínhớkỳdiệu;
ông luôn luôn sử dụng trí nhớ, đây là điểm duy nhất ông giống César,
AlexandrevàNapoléon;nhớrõsựviệc,chitiết,nămtháng,nhândanh,địa
danh;khôngbiếtcácxuhướng,cácdụcvọng,cáctríthứcđadạngcủaquần
chúng,nhữnghoàibãothầmkín,nhữngsôisụcbíẩnvàlờmờcủatâmhồn,
tómlạitấtcảnhữnggìngườitacóthểgọilànhữngphongtràolưukhông
nhìnthấycủaýthứcnhândân. LouisPhilippeđượcthừanhậnởbên trên
nhưngkhôngănýmấyvớinướcPháphơnlàtrịvì;làThủTướngcủachính
mình;rấtgiỏiviệcđemthựctạinhỏbéngăncảnlýthuyếtmênhmông;
năngkhiếusángtạovềtrậttự,vềtổchức,vềvănminhnhưngchenvàođó
cũngcóócthầycò,ócthểthức;làngườisánglậpmộttriềuđạivàmangủy
nhiệmcủatriềuđại;cócáigìđócủaCharlemagneĐạiĐế,lạicócáigìđó
củamộtthầykiện.Tómlại,làmộtnhânvậtcaocấpvàđộcđáo,mộtvịvua
biếttạoraquyềnlựcbấtchấpsựlongạicủanướcPháp,biếtlàmnênhùng
cườngbấtchấpsựghentứccủaChâuÂu.LouisPhilippesẽđượcxếpvào
hàngnhữngngười lỗi lạc của thế kỷ. Ông còn có thể được xếp vàohàng
những nguyên thủ bất hủ trong lịch sử giá như ông cũng chút ít ưa vinh
quangvàôngcóýthứcvềsựlớnlaongangvớisựíchlợi.
LouisPhilippelúctrẻđẹptrai,đếngiàvẫnduyêndáng.Ôngkhôngđược
dântộcluônluônưathích,nhưngquầnchúnglạiluônthíchông.Conngười
ôngvừaýhọ.Ôngđượctrờiphúchocáidángdấphấpdẫn.Ôngkhôngoai
vệ,trênđầuôngkhôngcómũmiệndùlàvua,khôngcómáitócbạc,dù
lão.Điệubộcủaôngthuộctriềuđạicũ,tậpquáncủaôngthuộcchếđộmới,
một sự hòa hợp giữa quý tộc và tư sản thích nghi với thời 1830; Louis
Philippelàsựquáđộtrịvì.Ônggiữphátâmcũvàchínhtảxưa,mangphục
vụtưtưởnghiện đại. Ông mến nước Pologne (BaLan)vànướcHongrie,
nhưngôngviếtngườiPolonoisvàđọcngườiHongrais.
[243]
Ôngmặcáoquốc
dânnhưCharlesXvàđeobăngBắcĐẩuBộiTinhnhưNapoléon.
Ôngítđilễ,khôngđisăn,khôngbaogiờđinhàhát.Khônghềbịảnh
hưởngcủachacố,củabồichó,củavũnữ,điềuấygópphầnvàocảmtình
củaquầnchúng.Ôngkhôngcósânchầu.Đirathìôngcắpôdướinách
cáiôấytrongnhiềunămđãlàmsángthêmhàoquangquanhngườiông.Ông
làm thợ nề chút ít, làmvườn chút ítvà cũng biết chữa bệnh chút ít: Một
ngườiđánhxengãngựa,ôngchíchmáuchongườiấy.LouisPhilippekhông
baogiờđiramàkhôngcắptheocondaochích,cũnggiốngnhưHenriIII
khôngrờidaogăm.BọnBảoHoàngchếgiễuôngvuabuồncườiấy,ôngvua
đầutiênđổmáuđểchữabệnh.
VềnhữnglỗilẫmmàlịchsửtráchcứLouisPhilippephảilàmmộtbài
toántrừ:CócáilàlỗicủachếđộQuânChủ,cócáilàlỗicủatriềuđạivà
cáilàlỗicủanhàvua;bacộtliệtkêcótổngsốkhácnhau.Quyềntựdodân
chủ bị thu hồi, tiến bộ bị đẩy xuống lợi ích thứ hai, những người xuống
đườngbiểutìnhphảnkhángbịđànápdữdội,nhữngngườikhởinghĩabịxử
tử, những người bạo động vũ trang bị bắn không xét xử, sự kiện phố
Transnonain,tòaánbinh,phápluậtlấnátthựctại,ChínhPhủthỏahiệpvới
bamươivạnngườicóđặcquyền,đólàdonềnQuânChủ;từchốiBỉ,chinh
phục Algérie một cách ác liệt, chinh phục bằng dã man hơn là bằng văn
minh,nhưAnhchinhphụcẤnĐộ,bộiướcvớiAbdElKadervàBlaye,mua
chuộc Deutz, trả tiền cho Pritchard, đó là do triều đại; làm chính trị theo
đườnglốitềgiahơnlàtrịquốc,đólàlỗicủavua.
Chúngtathấyđó,tínhtoánxongthìlỗivuacũngnhẹbớtđi.Sailầmlớn
củanhàvualàởđây:ĐạidiệnnướcPháp,ôngđãtỏraquákhiêmtốn.Do
đâumàsailầmnhưvậy?
Chúngtacầnnóira.
LouisPhilippelàmộtôngvuamangnặngtínhgiaphụ.Mãiấpchocáigia
đìnhmìnhnở thành một vươngtộc,ôngsợđủ mọi thứ vàkhôngthíchbị
quấyrầy.Dođómàcónhữngrụtrèquáđáng,khônghợpkhẩuvịmộtcông
chúngcóngày14tháng7trongtruyềnthốngchínhtrịvàAusterlitztrong
truyềnthốngquânsựcủamình.
Nóichođúng,nếuđừngkểđếnnhữngcôngnhiệmcầnhoànthànhtrước
tiên, thì cái gia đình ấy cũng xứng đáng vớitình thương yêu sâu sắc của
LouisPhilippe.Tronggiađìnhấyđứcvàtàisátcánhnhau.Mộtngườicon
gáicủaLouisPhilippelàMarieD’Orléansnêutênhọmìnhtronghàngnghệ
sĩcũngnhưngàyxưaCharlesD’Orléanstronghàngngũthisĩ.Bàđãmang
hếttâmhồnratạcmộttượngJeanned’Arcbằngcẩmthạch.Haingườicon
traicủaLouisPhilippeđãkhiếnMetternichbuộtmiệngthốtralờikhenngợi
mịdânnày:“Đólànhữngthanhniênhiếmthấyvàlànhữnghoàngtửchưa
từngthấy".
ĐólàsựthậtvềLouisPhilippe,khônghơn,khôngkém.Là“HoàngThân
bình đẳng", mang trong người mối mâu thuẫn giữa Cách Mạng và Phục
Hưng,cómộtphươngdiệnđángngạicủangườiCáchMạngnhưngđãtrở
thànhđángmừngởngườicầmquyền,đólàdiễmhạnhcủaLouisPhilippe
năm1830.Chưabaogiờcóngườithíchhợpvớitìnhthếđếnnhưvậy;người
ấyđivàotìnhthếấyvàtrởthànhhiệnthâncủathờicuộc.Ngoàirachuyện
lưuvongcủaônglàcăncứlớnđểđưaônglênngôi.Ôngđãbịcâulưu,ông
đãsốnglangthang,nghèotúng.Ôngđãlaođộngđểsống.ỞThụySĩ,người
thừakếcủamộttháiấpcỡlớnnhấtnướcPhápđóphảibánmộtconngựagià
nuađểmuacáiăn.ỞReichenau,ôngđãdạytoánởtưgiacònemgáiông
Adélaïdephảithêumay.Nhữngkỷniệmnhưthếvềmộtnhàvuađãkhiến
chogiớitưsảnsaysưaphấnkhởi.Tựtayôngđãpháhủycáichuồngsắtcuối
cùngởMontSaintMicheldoLouisXIdựnglênvàLouisXVsửdụng.Ông
làbạnchiếnđấucủaDumouriezvàlàbạncủaLafayetteôngtừngcóchân
trongcâulạcbộJacobins;Mirabeauđãvỗvaiông;Danton
[244]
đãgọiông:
“Anhbạntrẻkia!”.Năm93,hămbốntuổi,vớicáitênlàôngDeChartres,
ngồitrongmộtbuồngnhỏtốitămcủaViệnKhếƯớc,ôngđãtheodõivụán
LouisXVI,màngười ta gọi rất đúng là “tên bạo chúa tội nghiệp" ấy. Sự
sángsuốtmùquángcủaCáchMạngđãbẻgãyquânquyềntrênngườinhà
vuavàtiêudiệtnhàvuacùngvớinềnQuânChủ.Thếmàhầunhưcáisáng
suốtmùquángấykhôngnhìnthấyconngườitrongkhíthếtưtưởnglồnglên
chàcántuốt,khôngnhìnthấykhôngkhíbãotốbaotrùmcủatòaán,sựcăm
phẫn của quần chúng đứng lên hỏi cung, cảnh lúng túng của “Capet”
[245]
khôngbiếttrảlờithếnào,sựlảođảokinhhãicủacáiđầuđếvươngấydưới
luồnggiórợnngười,sựvôtộicủatấtcảmọingườitrongtaihọa,củangười
kếtánlẫnkẻbịkếtán;nhữngcáiđó,ôngtađềunhìnthấy,ôngtađãchứng
kiếnnhữngquaycuồngkia;ôngtađãthấylịchsửratrướcvànhmóngngựa
củaViệnKhếƯớc;đằngsauLouisXVI,ngườibộhànhhữutráchxấusốấy,
ôngtađãthấyđứnglừnglữngkẻbịcáodữdộilàdânquyền.Trongkýức
củaôngcònlạiniềmcungkínhhãihùngđốivớicuộccôngxửrộnglớncủa
nhândân,cũngvôtưnhưsựphánxửcủaChúa.
CáchMạngđãđểlạidấuấnlớnởtâmtríLouisPhilippe.Kýứccủaông
đãthànhmộtbảnrậpsốngtừnggiờtừngphútcủanhữngnămlớnlaoấy.
mộtnhânchứnghoàntoànđángtincậykểlạirằngmộthômôngđãtheotrí
nhớmàđínhchínhhếtcảbảndanhsáchnhữngđạibiểucủaViệnLậpHiến
màtênbắtđầubằngchữA.
LouisPhilippelàmộtôngvuaminhbạch.Ôngtrịvìthìbáochíđượctự
do,diễnđàntựdo,tínngưỡngvàngônluậntựdo.NhữngĐạoLuậtTháng
Chínrấtrõràng.Biếtrằngnhữngđặcquyềnđượccôngbốraánhsángthìsẽ
bị ánh sáng gặm mòn, ông cứ để ngôi vua của mình phơi trần ngoài ánh
sáng.Lịchsửsẽcôngminhđốivớiniềmtrungthựcấy.
Cũngnhư mọi nhân vật lịch sử khi đã rời khỏi vũ đài chínhtrị, Louis
Philippeđangđượccôngluậnthẩmxét.Vụáncủaôngcònđươngởtòa
thẩm.Cáigiờphútmàlịchsửtruyềnphántựdovàtônnghiêmchưađiểm
đốivớiôngta:Chưađếnlúcnêuđượcmộtbảnphánquyếtchungthẩm.Nhà
sửhọcnghiêmkhắcvàlừngdanhLouisBlancvừachữanhẹbớtbảnánmình
dựnglên;LouisPhilippelàngườiđượcchọnbởi221và1830,haicái“hầu
như”:NghĩalàbởimộtbánQuốcHộivàmộtbánCáchMạng.Dùsao,đứng
trênquanđiểmthượngđẳngcủatriếthọc,chúngtachỉcóthểnhậnxétông
vớisựdèdặtcầnthiếtnhândanhnguyênlýdânchủtuyệtđối,nhưchúngta
đãnóitrênkia.Đứngtrướctuyệtđốithìkhôngcóquyềnnàokhácngoàihai
quyềnkia:Dânquyềnvànhânquyền;nhữnggìkhácđềulàlạmtiếm.Tuy
nhiên,ngaytừbâygiờ,saukhithanhminhnhưvậyrồi,chúngtacóthểnói
rằngdùsaothìtheoquanđiểmnhânthiện,LouisPhilippevẫnlàmộttrong
nhữngvịvuatốtnhấtđãtrịvì.
CáigìchốngLouisPhilippe?Chínhlàcáingaivàng.Hãycấtcáidanh
hiệulàvuachoLouisPhilippethìcáicònlạilàconngười.Màconngườiấy
tốt.Tốtđếnnỗicókhiđángphục.Nhiềukhi,giữanhữngloâulớn,saumột
ngàyđấutranhngoạigiaovớitoànChâuÂu.Ôngvềphòngmìnhbuổitối
mệtnhoàira.Bấygiờônglàmgì?Ôngcầmmộttậphồsơvàthứcsuốtđêm
đểxétlạimộtvụánđạihình:ÔngchorằngđươngđầuvớicảChâuÂu
mộtviệclớn,nhưnggiànhgiậtmộtconngườivớiđaophủlạilàmộtviệclớn
hơn.ÔngkiêntrìchốngđốivịBộTrưởngTưPháp,ônggiậtmáychémtừ
taycácChưởngLý,“nhữngngườibahoađócủaluậtpháp",nhưônggọi.
Nhiềukhihồsơchấtđầybàn,ôngvẫnxemxéttất;ôngkhắckhoảisợbỏrơi
nhữngcáiđầukhốnkhổbịxử.Mộthômôngnóivớinhânchứngnhắcởtrên:
“Đêmnaytôitranhđượcbảy".Trongnhữngnămđầutriềuđại,tửhìnhhầu
nhưbịhủybỏtrênthựctếvàmáychémđượcdựnglạilàtráiýnhàvua.Pháp
trườngLaGrèvecũđãbịhủybỏcùngvớidòngtrưởng,mộtpháptrường
sảnđượcdựnglêncáitênlàCổngSaintJacques;nhữngngười“thiếtthực”
cảm thấy cần có một máy chém chính quy. Đó là một chiến thắng của
CasimirPerier,đạibiểucủacánhtưsảnhẹphòiđốivớiLouisPhilippe,đại
biểucủacánhtựdo.PhilippeđãphêvàocuốnsáchcủaBeccaria.
[246]
Sau
khixảyravụámsátFieschi,ôngkêu:“Tiếcrằngtôikhôngbịthương!Nếu
bịthươngthìtôicóquyềnânxá”.Mộtlầnkhác,vềvụmộtchínhtrịphạm
loại nhân vật cao cả nhất ởthời đại ta, nghĩ đến sự phản đối của cácBộ
Trưởngcủamình,ôngviết:“Ânxáthìđànhrồi.Tachỉcònphảitranhthủ
chođượcmàthôi".LouisPhilippedịuhiềnnhưLouisIXvàtốtbụngnhư
HenriIV.
Màđốivớichúngtôinhântừhiếmcótronglịchsửnhưngọcliênthành,
chonênconngườitốtđượcxếphầunhưtrướcconngườivĩđại.
LouisPhilippebịngườinàyđánhgiánghiêmkhắc,kẻkiaphêphánkhắt
khe,naycómộtngườitừngbiếtông ta - một người ngày nay cũng đã
bóngmarồi-đếnlàmchứngchoôngtatrướctòaánlịchsửthìcũnglàviệc
tựnhiênthôi.Lờiđốichứngđódùsaocũngrõràngvàtrướctiênlàkhông
vụlợi.Mộtlờivănbiadomộtngườichếtviếtlàtrungthực.Bóngmanày
thểanủibóngmakia.Cùngnằmchungtrongbóngtốithìcóquyềncangợi
nhau.Khôngsợngườitanóivềhainấmmồbiệtxứlà:Mộnàyđãnịnhhót
mộkia.
IV
NỨTRẠNTỪMÓNG
Tronglúccâuchuyệnkểđâysắpđivàođámmâymùkinhkhủngđang
bao phủ dàyđặc những bước đầu của triềuvua Louis Philippe,chúng tôi
thấycầnphải giải thíchvềôngvuaấy chứ không thể nàođểnhậpnhằng
được.
LouisPhilippelênngôivuakhôngbằngbạolực,cũngkhôngbằnghành
độngtrực tiếp của ông ta, mà chỉ vì CáchMạngchuyểnhướng,- chuyển
hướngnhưthếtấtnhiênlàkhácxavớimụcđíchchânthựcbanđầu,nhưng
trongcôngviệcđó,CôngTướcOrléans,tứclàôngta,chẳngcóvaitròchủ
độngnàocả.SinhralàHoàngThân,ôngcoimìnhnhưđãđượcbầulênlàm
vua.Cáithiênmệnhấyôngkhôngtựphongchomình,màcũngkhônggiành
giậtlấy;ngườitađemdângchoôngthìôngnhậnthôi.Cốnhiênôngcũngsai
lầmkhiđinhninhrằngngườiđemdângnhưthếlàtheođúngquyềnlý,còn
ôngnhậncũnglàviệcbổnphậnthôi.Dođóôngthànhtâmmàlênngôivua.
ChúngtôicôngnhậnLouisPhilippelênlàmvuarấtthànhý,màpheDân
ChủcôngkíchnềnQuânChủcũnglàthànhý,nênkhingườitahoảngsợ
trướcnhữngcuộcđấutranhgiữahailựclượng,ngườitakhôngđổtộicho
nhà vua mà cũng chẳng đổ tội cho phe Dân Chủ. Một cuộc xung đột về
nguyên lý xã hội cũng chẳng khác gì một cuộc xung đột giữa những lực
lượngthiênnhiên.Đạidươngbảovệnước,bãotốbảovệkhôngkhí;nhàvua
bênhvựcngôivua,dânchủbênhvựcnhândân,cáitươngđốilàQuânChủ
chốnglạicáituyệtđốilàCộngHòa.Xãhộichảymáutrongcuộcxungđột,
nhưngcáigìlàmchoxãhộibâygiờphảiđauđớnnhấtđịnhsẽlàcáicứuvớt
xã hội sau này. Và trong trường hợp nào cũng vậy không nên chê trách
nhữngkẻđứngrachiếnđấu.Tấtnhiêngiữahaiphephảicómộtphenhầm
lẫn.ChânlýcóphảinhưtượngthầnkhổnglồởRhodesđâumàđứngcảhai
bờ,mộtchânởđấtCộngHòa,mộtchânởđấtQuânChủ.Chânlýlàmột,
khôngthểphânchia,nhấtđịnhlàchỉởvềmộtbên.Cóđiềukẻlầmlẫnlại
thựctâmmàlầmlẫn;mộtngườimùmắtchẳngtộilỗigìthìmộtanhBảo
Hoàngcũngđâucóphảilàmộttênkẻcướp?Nhữngxungđộtghêgớmấy
chẳngqualàdođịnhmệnh.Cóbãotốthếnàođấythìconngườicũngkhông
chịutráchnhiệm.
Thôihãyhoànthànhviệctrìnhbàynày.
ChínhPhủlênnắmchínhquyềnnăm1830vấpngayphảinhiềukhókhăn.
Vừakhaisinhhômquathìhômnayđãphảiphấnđấurồi.Ngồichưanóng
chỗđãcócảmgiácnhưcónhữngsứcgìmơhồđangtỳmạnhlêncảbộmáy
củaChínhPhủThángBảyvừamớixâynềnvàchưacóchútgìvữngchắccả.
Sựphảnđốiphátsinhngayngàyhômsau.Cólẽnóđãhìnhthànhtừđêm
trướccũngnên.
Thángnàyquathángkhác,sựphảnđốilớndầnlênvàtừâmthầmđãbiến
thành công khai. Cách Mạng Tháng Bảy không được vua chúa các nước
ngoàithừanhận,điềuấychúngtôiđãnói.ỞtrênđấtPháp,ngườitacũng
hiểunókhácnhau.RõrànglàChúabộclộýChúatrongcácbiếncốlịchsử,
nhưngbộclộbằngmộtngônngữbíẩn.Conngườiliềnđemdiễndịchra,bản
dịchlàmvộivàngquấyquámangnhiềunỗilầm,nhiềukhiếmkhuyết,nhiều
chỗphảnnghĩa.RấtítngườihiểuđượclờiChúa.Nhữngngườitinhtường,
trầmtĩnh,thâmthúynhấtthìđọcchậm,chonênkhihọmangbảndịchcủa
họtớithìcôngviệcđãxongrồi.Đãcóhaimươibảndịchrồi.Mỗibảndịch
sinhramộtđảng,mỗichỗphảnnghĩađẻramộtphái.Vàmọiđảngtưởng
mìnhcóánhsángchânchính.Lắmlúcchínhquyềncũngchínhlàmộtphái.
TrongcáccuộcCáchMạngđềucóngườibơingượcdòng:Đólànhững
đảngcũ.Đốivớinhữngđảngcũđãgắnbóvớitruyềnthốngdophướclành
củaChúa,họtựcholàcóquyềnnổiloạn,bởivìCáchMạngsinhratừquyền
nổiloạn.Lầmrồi,thậtvậy,trongcáccuộcCáchMạng,kẻnổiloạnkhông
phảilàdânchúngmàlàvua.CáchMạngtráihẳnvớinổiloạn.CáchMạng
nàocũnglàmộtdiễnbiếntheolẽthường,chonênlàchínhđáng;cókhi
nhữngtaygiảCáchMạnglàmôdanhCáchMạng,nhưngtínhcáchchính
đángcủanó vẫn tồn tạidùbịlàm nhơ bẩn, vẫnsốngsótdù nhuộm máu.
CáchMạngxảyrakhôngtừngẫunhiênmàtừsựcầnthiết.CáchMạnglàtừ
giảtạoquayvềvớithựctiễn.CáchMạngxảyravìcầnphảixảyra.
NhữngđảngchínhthốngcũđãcôngkíchCáchMạng1830vớitấtcảsự
kịchliệtphátsinhtừmộtlốiluânlýsailạc.Nhữngsailầmlạilànhữngtên,
đạntốt.ChúngtấncôngCáchMạngmộtcáchkhônkhéoởnhữngchỗyếu,
chỗ hở, chỗthiếu logique: Chúng tấn công CáchMạng 1830 ởnền Quân
Chủmànóthiếtlập.Chúngthét:“NóiCáchMạng,saolạicóanhvuaấy?
Nhữngphepháilànhữngđứamùnhằmtrúngđích".NhữngngườiCộngHòa
cũngthétcáitiếngthétkia.Nhưnghọthétnhưvậylàhợplý.Mùquángở
lũchínhthống,lạilàsángsuốtởcánhDânChủ.CáchMạng1830phásản
đốivớinhândân.NhữngngườiDânChủchânchínhtứcgiậnphảiphànnàn.
Đứnggiữahailuồngcôngkíchcủaquákhứvàtươnglai,bộmáyNhà
NướcThángBảylúngtúng,vấtvả.Nóchỉlàkhoảnhkhắchiệntạimàphải
đốiphómộtđằngvớihàngthếkỷQuânChủ,đằngkhácvớicáiquyền
muônđời.Vảlại,bềngoàinóchẳngcònlàCáchMạngnữamàđãtrởthành
QuânChủrồi,nênChínhPhủ1830buộclòngphảinhịpbướctheoChâuÂu.
Lạiphảigiữgìnhòabìnhmớicàngphứctạp.Mộtsựhòahợpngượclẽ
khicònphảitrảgiáđắthơnlàmộtcuộcchiếntranh.Từcuộcxungđộtngầm,
luônluônbịkhóamõmnhưngluônluôngầmgừ,nảyracáitrạngtháihòa
bìnhvũtrang,lốithoáttốnkémcủanềnvănminhtựngờvựcmình.
NềnQuânChủThángBảylồnglênnhưconngựamắcvàocỗxecủacác
ChínhPhủChâuÂu.Metternich
[247]
sẵnsàngbuộcdâycươngvàocổnó.Bị
tràolưutiếnbộthúcđẩyởPháp,nótrởlạithúcđẩycácnềnQuânChủlạc
hậukhácởChâuÂu.Đượckéo,nótrởlạilôikéokẻkhác.Tronglúcđóthì
bên trong các vấn đề nghèo đói, thợ thuyền, tiền lương, giáo dục, phạm
pháp,mãidâm,sốphậnngườiđànbà,cácvấnđềgiàunghèo,sảnxuất,tiêu
thụ,phânphối,mậudịch,tiềntệ,quyềncủatưsản,quyềncủalaođộng,tất
cảvấnđềchồngchấtlênxãhội,caochótvótđếnghêsợ.
Ngoàicácđảngpháichínhtrịchínhthức,mộtphongtràokhácxuấthiện.
Tiếptheosựsôisục củaphongtràodânchủlàsựsôisụccủaphong trào
TriếtHọc.Tríthứcthấymìnhcũngbốirốinhưquầnchúng,bốirốicókhác
nhưngcũngkhôngkémsâuxa.Cónhữngnhàtưtưởngsuynghĩ,trongkhi
đấtdướichânhọ,tứclàquầnchúngnhândân,donhữngluồngCáchMạng
chạyqua,runglênnhưbịcơngiậtkinhphongkhógiảithích.Nhữngnhà
tưởngđókhithìriênglẻ,khithìtậphợpthànhgiađình,hơnthế,thànhđoàn
thể,nhàonặnnhữngvấnđềxãhộimộtcáchônhòanhưngsâusắc.Lànhững
ngườithợmỏkhôngnaonúnghọbìnhthảnđàohầmcủahọdướichânnúi
lửa,khôngbịrầyràbaonhiêuvìnhữngchấnđộngngầmhoặcnhữnglòlửa
thoángthấy.Sựbìnhthảnđócũnglàmộtcảnhtượngđẹpnhấttrongthờiđại
náođộngkia.Họđểdànhchocácđảngpháivẫnđềphápquyền,cònhọchỉ
lođếnvấnđềhạnhphúc.Phúclợicủaconngười,đólàcáihọmuốnrútratừ
xãhội.Họnângcaocácvấnđềvậtchất,vấnđềcôngnghiệp,nôngnghiệp,
thươngmạilêngầnmứctrọngvọngcủatôngiáo.Trongnềnvănminhbấy
giờ, một phần nhỏ do Thượng Đế xây dựng nên, còn phần lớn là do con
người,thìcácthứquyềnlợiđãtrộnlẫnvớinhau,kếtdínhvàonhauvàhỗn
hợpthànhmộtthứđávôcùngrắnchắc,theomộtquyluậtmàcácnhàkinhtế
họcđãdàycông nghiên cứu. Họ tậphợpnhauthànhnhóm lấy danh hiệu
khácnhaunhưngcũngcóthểgọichunghọlànhữngngườitheoChủNghĩa
XãHội.Họcốhếtsứcchọcthủngtầngđáấyvàbắtnguồnnướctươimátcủa
hạnhphúcphảiphụtlên.Từvấnđềcáimáychémđếnvấnđềchiếntranh,sự
nghiêncứucủahọbaotrùmtấtcả.Bêncạnhcáinhânquyềnđã tuyênbố
trongCáchMạngPháp,họnêuthêmquyềncủaphụnữvàquyềncủatrẻcon.
Mongrằngđộcgiảkhônglấylàmngạcnhiên,vìlẽnàyhaylẽkhácchúngtôi
khôngđisâuvàolýthuyếtcủanhữngvấnđềmàchủnghĩaxãhộiđãxướng
lên.Chúngtôichỉxinnhắclạithôi.
Bỏrangoàinhữngviễnảnhcủavũtrụ,nhữngcáigìmơmộngvàhuyền
bí,thìtấtcảnhữngvấnđềcácnhàxãhộiđemrabànđểgiảiquyếtchỉthulại
tronghaivấnđềchính:
*Vấnđềthứnhất:Sảnxuấtracủacải.
*Vấnđềthứhai:Phânphốicáccủacảiấy.
Vấnđềthứnhấtchứađựngvấnđềlaođộng.Vấnđềthứhaibaogồmvấn
đềtiềnlương.Trongvấnđềthứnhấtlàchuyệnsửdụngsứcsảnxuất.Trong
vấnđềthứhailàchuyệnphânphốimọithứhưởngthụ.
Sửdụngtốtsứcsảnxuấtlàlàmchoxãhộiphúcường.Phânphốitốtmọi
thứhưởngthụlàtạonênhạnhphúcchocánhân.Nóiphânphốitốtnghĩa
khôngphảichiabìnhquânmàlàchiacôngbằng.Nguyêntắcbìnhđẳngđầu
tiênlàsựcôngbằng.
Bênngoài,phú cường xã hội; bên trong,hạnhphúcánhân; hai cái ấy
phốihợplạithànhraxãhộigiàumạnh.Xãhộigiàumạnh,điềuấycónghĩa
làconngườiđượcsungsướng,ngườicôngdânđượctựdo,quốcgiathành
lớnmạnh.
NướcAnhgiảiquyếtđượcvấnđềthứnhất.NướcAnhlàmracủacảirất
giỏinhưngphânphốirấtvụng.Vấnđềchỉđượcgiảiquyếtcómộtmặt,nên
đãđưanướcAnhđếnhaitháicực:Vừacựckỳgiàusangvừacựckỳnghèo
khổ.Mọithứhưởngthụdànhchomộtvàingười,cònmọithứthiếuthốnđều
dồnchotấtcảkẻkhác,nghĩalàtoànthểdânchúng;đặcquyền,độcquyền,
cườngbạonảyratừchếđộlaođộngấy.
Sựphồnthịnhcông cộng ngồi lên lưngsựnghèokhổriêngtư, sự phú
cườngcủaNhàNướcđâmrễtrongcảnhđauđớncủacánhân,mộttìnhthế
nhưvậythậtlàbấpbênhvànguyhiểm!Đólàsựphúcườngcấutạokhông
đềuvìgồmđủmọiyếutốvậtchấtmàlạikhôngcólấymộtyếutốtinhthần
nào.
ChủNghĩaCộngSảnvàluậtruộngđấtchorằngcóthểgiảiquyếtvấnđề
thứhai.Lầmto!Phânchianhưthếsẽgiếtchếtsựsảnxuất.Chiađềunhau
làmmấttínhthiđua.Vàdođócũnglàmmấttínhlaođộng.Đólàcáchphân
chiacủahàngthịt,nó giếtchếtcáimànóphânchia. Khôngthểnàobằng
lòngvớigiảiphápấyđược;giếtchếtcủacảinhưthếkhôngphảilàphânphối
củacải.
Haivấnđềđòihỏigiảiquyếtsongsongthìmớigiảiquyếttốtđược.Hai
giảiphápđòihỏiđượcphốihợpvớinhauthànhmộtmàthôi.Anhchỉgiải
quyếtvấnđềthứnhấtthìanhsẽlàVenise,anhsẽlàAnhQuốc.Anhsẽnhư
Venisegiàumạnhmộtcáchgiảtạo,haynhưAnhQuốcrấtgiàumạnhvềvật
chấtnhưnganhsẽlàmộtanhnhàgiàuxấuxa.Anhsẽchếtvìbạolựcnhư
Veniseđãchết,hoặcanhsẽđổnhàovìphásảnnhưAnhQuốcsẽđổnhào
saunày.Thếgiớisẽđểmặcanhchếtđivàđổnhào,vìthếgiớiluônluônđể
mặcchođổnhàovàchếtđitấtcảnhữngcáigìchỉcónộidungíchkỷ,tấtcả
nhữngcáigìđốivớinhânloạikhôngtiêubiểuchomộtđạođứchaymột
tưởng.CốnhiênnhữngtiếngVenise,AnhQuốclàđúngđểchỉcácchếđộ
hộichứkhôngphảinhândâncácnướcấy,chỉcáctổchứcthốngtrịápbức
nằmtrùmlêncácquốcgiachứkhôngphảibảnthâncácquốcgiaấy.Chúng
tôibaogiờcũngtôntrọngvàcóthiệncảmđốivớimọiquốcgia.Nhândân
Venisesẽsốnglại,bọnquýtộcngườiAnhsẽnhàođổ,nhưngquốcgiaAnh
Quốclàbấtdiệt.Nóixongđiềuđó,chúngtatiếptục.
Giải quyết cả hai vấn đề, khuyến khích người giàu và bảo vệ người
nghèo,thủtiêusựcùngkhổ,chấmdứtsựbóclộtbấtcôngcủakẻmạnhđối
vớikẻyếu,kiềmchếsựganhghétbấtcôngcủakẻcònđangđiđốivớikẻ
đếnđích,làmchotiềnlươngkhớpvớisứclaođộngmộtcáchtoánhọc
thânái,coisựgiáodụckhôngmấttiềnvàcưỡngbáchlàmộtyếutốgắnvới
việcnuôitrẻkhônlớnvàlàmchokhoahọctrởthànhcơsởcủasứckhỏe
lànhmạnh,pháttriểntrítuệ,đồngthờilàmchotaychâncóviệclàm,làm
mộtdântộcgiàumạnhđồngthờilàmộtgiađìnhtrongấymọingườiđều
sungsướng,dânchủhóatưhữubằngcáchphânphốichokhắpmọingười,
chứkhôngphảithủtiêunóđi,làmsaochomọingườidânbấtkỳaicũngđều
cócủa,việcấycũngkhôngphảikhólắm,nóitómlại,biếtcáchlàmracủa
cảivàbiếtcáchphânphốicủacải,vànhưthếlàmộtlúcsẽđạtđượcsựvĩđại
vềvậtchấtlẫnsựvĩđạivềtinhthần.CóthếmớiđánggọilànướcPháp.
NgoàimộtđôiphepháiđilạchướngthìkhôngkểđấylàtiếngnóicủaChủ
NghĩaXãHội.ĐấylàtấtcảnhữngđiềumàChủNghĩaXãHộitìmtrongsự
kiệnthựctế,đấylàcảnhmàChủNghĩaXãHộigợiratrongmọiđầuóc.
Cốgắngđángphụcvàthiêngliêngsao.Nhữngchủnghĩaấy,nhữnghọc
thuyếtấy,nhữngsựphảnkhángấy,sựcầnthiếtbấtngờđốivớinhàchínhtrị
phảiđếmxỉađếncácnhàtriếthọc,mộtđườnglốichínhtrịmớiphảivạchra
cho phù hợp với chế độ cũ mà không quá chống đối với lý tưởng Cách
Mạng.MộttìnhthếphảitậndụngLafayetteđểcứuvãnPolignac,
[248]
sựtrực
cảmvềtiếnbộdướicáivỏdânbiểu,QuốcHộivàđườngphố,nhữngyêu
sáchphảicânbằngchungquanhmình,niềmtintưởngđốivớiCáchMạng,
cólẽcũngcósựnhẫnnhụcnàotrongviệccôngnhậnmộtquyềnlýtốicao,
cáiýchítrungthànhvớidònggiống,cáitìnhyêugiađình,lòngtôntrọng
nhândân,tínhngaythựccủachínhmình,tấtcảnhữngcáiấylàmchoLouis
Philippedonghĩđến,đauxótvàtừnglúcđãkhiếnôngthấymệtnhọcvớicái
nghềlàmvuaquákhókhăn,mặcdùônglàngườicanđảmvàcóýchí.Ông
cảmthấynhưdướichânôngđangcómộtsựtanrãđángsợ,tanrãchứchưa
đếnnỗinátthànhtrobụi,vìchưabaogiờnướcPháplạixứnglànướcPháp
nhưbấygiờ.
Từngđámmâychồngchấtđenkịtởchântrời.Mộtbóngđenkỳdịdần
dầnkéođến,baophủlênmọingười,mọivật,mọitưtưởng;đólàbóngđen
thoátratừmọithứcămhờn,mọihệthốngtưtưởng.Tấtcảnhữnggìbịbóp
nghẹtđimộtcáchvộivàng,bâygiờlạicựaquậy,lênmenngấmngầm.Trí
ócconngườirungđộngtrongkhôngkhíloâucủaxãhộinhưlácâylúccơn
giôngsắpkéođến.Tìnhhìnhcăngthẳngnhưhaidòngđiệncaothế,cólúc
chỉcầncómộtngườivôdanhnóilên,cũngnhưchỉcầncóvậtgìchạmvào
haidòngđiện,làđủlàmbậtrachânlý,bậtraánhsáng.Sauđó,bóngtốimờ
mờlạiphủxuốngnhưcũ.Thỉnhthoảngnhữngtiếngsúngngấmngầmvang
lên,chứngtỏtrongđámmâymùcònchấtchứarấtnhiềusấmsét.
HaimươithángđãtrôiquatừcuộcCáchMạngThángBảy:Năm1832
mởmànvớimộtvẻnhưđedọavàgầnnhưcóviệcsắpxảyra.Cảnhnghèo
đóicủanhândân,ngườilaođộngkhôngcóbánhmì,CôngTướcCondécuối
cùng chết một cách mờ ám, Bruxelles đuổi họ Nassau như Paris đuổi họ
Bourbons,nướcBỉmuốnvềvớimộtônghoàngPháplạiđượcchomộtông
hoàngAnh,sựthùhằncủanướcNgaNicolas,saulưngPháplàhaiconyêu
tinhphươngNam,FerdinandTâyBanNhavàMiguelBồĐàoNha,đấtrung
chuyển ở Ý, Metternich thò tay qua Bologne, nước Pháp cộc cằn đối với
nướcÁoởAncônevềphíaBắcthìtiếngđóngáoquanchônBaLanlầnnữa,
ởkhắpChâuÂu,nhữngtiamắtgiậndữrìnhmòPháp,đồngminhAnhđáng
nghingờđangsẵnsàngđẩynhàonhữnggìđangnghiênglệchvàxôngvào
nhữnggìđãnhào,ThượngViệnnấpsauBeccariabácbỏbốnántửhìnhcủa
tòaán,biểutượnghoahuệbịgạchxóatrênxevua,câythậptựởnhàthờ
Đức Bà bị nhổ bỏ, Lafayette bị bôi nhọ, Laffitte suy sụp, Benjamin
Constance chết nghèo khổ, CasimirPerier chết trong lúcchính quyền suy
yếu:Bệnhchínhtrịvàbệnhxãhộiphátracùngmộtlúcởhaithủđôcủa
vươngquốc;thủđôtưtưởngvàthủđôlaođộng;ỞParis,nộichiến;ởLyon,
nôngdânbiến;ởcảhaithànhphốchỉmộtánhlửalò;mộtmàuđỏhỏasơn
trên trán nhân dân; phương Nam trở nên cuồng tín, phương Tâyloạn; nữ
CôngTướcBerryhoạtđộngởVendée,âmmưu,hộikín,khởibiến,dịchtả;
tấtcảnhữngcáiđórótthêmsựnáođộngbiđátcủabiếncốvàosựsôisục
củatưtưởng.
V
NHỮNGSỰVIỆCLÀMNÊNLỊCHSỬNHƯNG
LỊCHSỬLẠIKHÔNGBIẾTĐẾN
Vàocuốithángtưmọiviệcđềutrởnêntrầmtrọng.Tìnhhìnhtừchỗlên
menđãtrởthànhsôisục.Từ1830,rảirácđãcóđôicuộcbạođộngnhỏ,lẻtẻ.
Nhữngcuộcbạođộngấyđềubịđànápngay,nhưngcũnglạimọclênngay,
đólàdấuhiệucủamộtlòlửatolớnđangbừngbừngởbêndưới,mộtcái
ghêgớmđangấpủ.Ngườitahénhìnthấynhữngdấuhiệuchưarõnét
cònlờmờcủamộtcuộcCáchMạngcóthểnổra.CảnướcPhápnhìnvào
Paris;ParisnhìnkhungoạiôSaintAntoine.KhungoạiôSaintAntoineđược
nung ngầm, bỗng sôi sục lên. Không khí các quán rượu phố Charonne
nghiêmtrangvàồnào-haitínhtừấykếthợpđểnóivềmộtquánrượuthì
cũnglạthật.ỞđấyngườitađemvấnđềduytrìhaylậtđổChínhPhủrabàn
mộtcáchngangnhiên.Ngườitathảoluậncôngkhaicáiviệcphảiđánhhay
nênngồiyên.Bêntrongnhiềuquánrượungườitabắtthợthuyềnthề“sẽ
mặtngoàiđườngkhicótiếngbáođộngđầutiênvàsẽchiếnđấubấtchấp
quânthùđônghayít”.Khingườithợđãthềxong,mộtngườingồitronggóc
quánrượucốýnóioangoang:“Nhớnhé!Thềrồiđấynhé!"Cókhingườita
lêngác, họp nhau trong một phòngkín, cảnh tượng chẳng khác gì những
cuộchọphộikín.Ngườitabắtnhữngngườimớigianhậptuyênthệđểgiúp
íchchohọvàchocácgiatrưởng.Lờithềnhưvậyđó.
Ởcácphòngdướingườitađọccácsách“phiếnloạn”.Theolờimộtbản
báocáobímậtđươngthời,đólànhữngquyểnsáchchửiChínhPhủ.Ởcác
phòngấyngườitanghethấynhữnglờinhưsau:Tôicóbiếttêncácngườichỉ
huyđâu.Bọntôisẽđượcbiếtngàykhởisựchỉhaigiờtrướckhihànhđộng
thôi.Mộtngườithợnói:“Chúngtacóbatrămngười,mỗingườibỏramười
xu vị chi là một trăm năm mươi francs để làm đạn và thuốc súng". Một
ngườikhácnói:“Khôngsáutháng,haithánggìhết.Khôngđầymườilăm
hômlàchúngtasẽngangsứcvớiChínhPhủ.Vớihaivạnrưỡingười,ta
thểđốiđịchđược".Mộtngườinữanói:“Tôichẳngngủnghêgì,cứđêm
đúcđạn".Thỉnhthoảngcónhữngngười“ănbậnđẹpđẽnhưbọntưsản”,đến
đây“làmbộlàmtịch”,ravẻ“chỉhuy”,bắttaynhữngnhânvậtquantrọng
nhấtrồibỏđi.Khôngmấykhihọởquámườiphút.Ngườitatraođổinhững
câuchuyệnđầyýnghĩa:“Mậtkếđãmuồi,côngviệcđầyđủ".Tấtcảđềunói
nhặngxịlênnhưthế,đólàlờimộtnhânchứng.Ngườitahăngđếnnỗi,một
hôm,đươngởgiữaquánăn,mộtngườithợkêuto:“Chúngtakhôngcó
khí".Thìmộtngườibạnđápngay:“Vũkhíởtrongtaybinhlínhấy".Câu
đáp đã vô tình nhại câu của Bonaparte tuyên bố với quân đội viễn chinh
PhápsangđánhÝ.Mộtbảnbáocáocủanhàchứctrách,saukhitườngtrình
sựviệc,nóithêm:“Khicóđiềugìbímậthơnthếthìhọkhôngđemranói
vớinhauởđấy”.Ngườitakhônghiểuhọcòngiữbímậtđiềugìnữakhiđã
nóitoạcratấtcảnhưđãthấytrênkia.
Nhữngcuộchọpđôikhitổchứccóđịnhkỳ.Ởmộtvàihộinghịnhưthế,
ngườidựkhôngquátámhaymườingười,vàđilạicũngchỉnhữngnhânvật
ấy.Ởnhữngcuộchọpkhácthìaicũngđượcvàophònghọp,đôngđếnnỗi
phảihọpđứng.Ngườinàyhọpvìnhiệttìnhvàsayđắm!Kẻkháchọpvìđó
làconđườngđưatớicóviệclàm.CũngnhưởthờiCáchMạng,trongcác
quánấycónhữngngườiphụnữyêunướcômhônnhữngkẻmớiđến.
Nhiềusựviệccóýnghĩanữaxuấthiện.
Cóngườivàoquánrượuuốngxongbỏđira,nói:“Anhhàngrượu,chỗ
tiềnrượunàychínhquyềnCáchMạngsẽtrảchoanh”.
ỞquánrượubênkiaphốCharonne,cómộtcuộcbầucửnhữngngườicán
bộCáchMạng.Hòmphiếulàmộtcáimũcôngnhân.
MộtsốthợhọpởnhàmộtthầydạykiếmthuậtởphốCotte.Ởđócómột
bókhígiớigồmmãtấugỗ,gậy,kiếm.Mộthômngườitabóctrầnmũikiếm.
Mộtngườithợnói:“Chúngtôihaimươilămngười,nhưngtôikhôngđược
tínhvìngườitacoitôilàmộtcáimáy”.CáimáyấyvềsaulàQuénisset.
Những việc tầm thườnggì mà được tính toán trước cũng trở nên có ý
nghĩalớn.Mộtngườiđànbàquétởtrướccửanhàmìnhthócmáchvớimột
ngườikhác:Đãtừlâurồi,ngườitakhẩntrươnglàmđạn.Ngườitathấydán
ngayngoàiphốnhữngbảntuyênbốkêugọiquốcdâncácquận.Mộttrong
cácbảnấykýtên:“Burtot,bánrượu".
MộthômởcửanhàmộtanhchàngrượuchợLenoir,mộtngườicóbộrâu
quainónvớigiọngnóingườiÝ,đứnglênmộttrụvôiđọcthậttomộttờgiấy
gìlạlùng,cóvẻlàmộtquyềnlựchuyềnbí.Từngnhómngườitụhọpchung
quanhvỗtayhoannghênh.Cácđoạn làmchoquầnchúngcảmđộngnhất
đượcghichéplạinhưsau:“Chủnghĩacủachúngtabịngăncản,cácbản
tuyênngôncủachúngtabịxérách,cácngườiđidánápphíchcủachúngta
bịrìnhmòvàbắtgiam…”.“Cáitaihọatrongnghềbôngvảiđãchữabệnh
trungdungchochúngta”.“Tươnglaicủacácdântộclàđộingũhènhạcủa
chúngta”. “…Vấnđềđặt ralàthế này:Hànhđộng hayphảnđộng? Cách
MạnghayphảnCáchMạng?Vìởthờiđạichúngta,khôngthểcósựnằmì
hoặcbấtđộng.Vìdânhaychốnglạidân,đólàvấnđề.Ngoàirakhôngcòn
vấnđềnàokhác”.“Cáingàychúngtôikhôngthíchhợpvớicácanhnữathì
hãyhạbệchúngtôi.Nhưngtừnaychođếnlúcấy,hãygiúpchúngtôitiến
lên”.
Cácviệcấyđềuxảyragiữabanngày.
Nhiềuviệcquátáotợnlàmdânchúngđâmnghi.Ngày4thángtưnăm
1832,ởgócphốSaintMarguerite,mộtngườiquađườngleolêncâytrụ,thét
lớn:“TôilàngườipheBabeufđây".
[249]
Nhưngdânchúngthìthấysaudanh
nghĩaBabeuflàhìnhdángGisquet.Hắnnóihuyênthuyên.Hắnbảo:
—Đảđảochếđộtưhữu!Bọnđốilậpcánhtảlàđồhènnhát,đồphảnbội.
KhichúngmuốngiànhlẽphảivềmìnhthìchúngtuyêntruyềnCáchMạng.
Nhưngdânchủ của chúng là chỉđểkhỏithất bại, còn khimuốntrốnđấu
tranhthìchúnglạitheoQuânChủ.BọnCộngHòalàđồcontườu.Đồngbào
laođộng,đồngbàohãycoichừngbọnCộngHòa”.
Mộtngườithợhétlớn:
—Ôngđồngbàomậtthámơi,imcáimồmđi.
Tiếngthétấychấmdứtngaybàidiễnthuyết.
Nhiềuchuyệnbíẩnxảyra.
Vừatối,cóngườithợbắtgặpbênbờkênh“mộtngườiănbậnchỉnhtề”,
ngườiấy bảo:“Đồngbào, điđâuđấy?" “Thưaông,- ngườithợđáp,-tôi
khôngđượcbiếtônglàai?"“Tôithìtôibiếtanhlắm",vàngườiấythêm:
“Anhđừngsợ.Tôilàngườiủyban.Ngườitanghianhlàngườikhôngchắc
chắnlắm.Anhnhớlànếuanhphátgiácđiềugìthìcóngườiđểýđếnanh
đấynhé!"Xonghắnbắttayngườithợvànóithêmkhibướcđi:“Chúngta
sắptớisẽgặpnhau".
Cảnhsáttheodõiđãghiđược,khôngnhữngtrongcácquánănmàngoài
đường,rấtnhiềumẩuđốithoạikỳdị.
Mộtngườithợdệtbảomộtngườithợmộc:
—Bácxingianhậpmauđi.
—Tạisao?
—Sắpđượcnổsúngrồibácạ.
Haingườiquađườngănmặcráchrướihỏivàtrảlờinhaumấycâuthật
đángchúý,nghenhưrõrệtlàsắpcóbạođộng.
—Aithốngtrịtabâygiờ?
—ÔngPhilippe.
—Khôngphải,bọntưbảnthốngtrịta.
Mộtlầnkhác,haingườiđiqua,ngườitabắtchợtngườinàynóivớingười
kia:
—Chúngmìnhcómộtkếhoạchtấncôngtàitình.
Trongcâuchuyệnthânmậtgiữabốnngườingồixổmtrongcáihàoởmột
ngãtư,ngườitanghethoángđượcmấylờinhưsau:
—PhảirasứclàmchonókhôngcònđidạochơitrongParisnữa.
Nólàai?Mộtbímậtđầyđedọa.
“Nhữngthủlĩnhchính”,nhưởngoạiôngườitagọi,khôngramặt.Người
ta tin rằng họ họp nhau bàn bạc ở trong một cái quán gần mũi Saint
Eustache.NgườihộitrưởnghộicứutếthợmaytênlàAugđượccoilàngười
trunggianliênlạcgiữacácthủlĩnhvàkhungoạiôSaintAntoine.Tuyvậy
vẫncònmờmịtlắmchungquanhcácthủlĩnhấy.Khôngcósựkiệnchắc
chắnnàocóthểphủđịnhcâutrảlờingangtàngcủamộtbịcáokiatrướctòa
ánThượngViện.Tòahỏi:
—Thủlĩnhcủaanhlàai?
—Tôikhôngcóthủlĩnhvàcũngkhôngthừanhậnailàthủlĩnh.Tuyvậy,
đómớichỉlànhữnglờinóimơhồtuyrõnghĩa,đôilúcchỉlànhữngcâunói
trốngkhông,nhữnglờibàntán,nhữngtiếngđồnrađồnvào.Lạicónhiều
dấuhiệukháchiệnra.
ỞphốReuilly,mộtngườithợmộcđóngđinhghépvánđểdựngcáihàng
ràoquanhđámđấtđanglàmnhà,bắtđượcmộtđoạnthưđãxénátnhưng
cònđọcđượcmấydòngnhưsau:
«“…Ủybancầnphảicóbiệnphápđểngăncảncáchộinàyhộinọđến
lấyngườitrongcáctrungđội…”»
Vàởđoạntáibút:
«“ChúngtôiđượctinởphốNgoạiôPoissonnièrenhàsố5biscónhiều
súng,khoảngnăm,sáunghìnkhẩu,nằmtrongtaymộtngườiláisúngvàcất
giấutrongmộtcáisân.Trungđộihiệnchưacóvũkhí”.»
Đimấybướcnữa,ngườithợmộcnhặtđượcmộtmảnhgiấykháccũng
ráchdởvàcàngcóýnghĩahơn.Anhtaxúcđộngthuậtlạichomấyngười
lánggiềngnghe.Vìcáctàiliệulạlùngấycógiátrịsửdụngchonênchúng
tôisaoynguyêndạngmảnhgiấymặtsau:
«QCDE
Uoga1fe
Hãy học thuộc lòng danh sách này. Sau đó anh xé đi. Những
ngườiđượcthừanhậncũngsẽlàmnhưthếsaukhianhđãtruyền
lệnhchohọ.
Kínhchàohuynhđệ
L.»
Nhữngngườicóđọcmảnhgiấynàymãivềsaumớibiếtrõnghĩakiacủa
bốnchữhoa:“Quinturions,Centurions,Décurions,Eclareurs"vàýnghĩacủa
nhữngchữ“Uoga1fe",nóchỉmộtngàytháng,ngày15tháng4năm1832.
Dướimỗichữhoa,cóghithêmnhiềutênkèmtheonhữngchúdẫntiêubiểu.
Chẳnghạn:Q.Bannerel8súng.83đạn,ngườiđángtincậy.-C.Boubière1
súng ngắn. 40 đạn. - D. Rollet 1 kiếm, 1 súng ngắn, 1 cân thuốc súng.
Teissier1mãtấu,1túi.-B.Đúnggiờkhắc.Terreur,8súng.Canđảm…
Cuối cùng anh thợ mộc còn tìm thấy, cũng trong mảnh vườn kia, một
mảnhgiấythứbatrênđócó cáidanh sách bí mậtnày, viếtbằng bút chì,
nhưngrấtrõ:
«ĐơnvịBlanchard.ArbreSec.6
Barra.Soize.SalleAuComte.
Kosciusko.Aubryngườihàngthịt.
J.J.R
CaïusGracchus
Quyềnxétduyệt.Dufond.Four.
PháiGirondinsđổ.Derbac.Maubuée
WashingtonPinson,1súngngắn,86đạn
Marseillaise.
Chủq.nhândân.,Michel-Quincampoix-MãtấuHoche.
Marceau-Platon-ArbreSec.
Varsovie.Tilly,ngườiraobáoDânc
Chúng.»
Ngườithịdânlươngthiệncòngiữđượcgiấynàyđãbiếtýnghĩacủanó.
Hìnhnhưđâylàbảndanhsáchtrọnvẹnvềnhữngtrungđộiởquận4củaHội
NhânQuyềnvớitênhọvàđịachỉnhữngtrungđộitrưởng.Ngàynaynhững
sựviệcbímậtấyđãtrởthànhlịchsửchonêncóthểcôngbố.Cầnphảinhắc
làHộiNhânQuyềnđượcthànhlậpsaungàyngườitanhặtđượcmảnhgiấy
kia.Cólẽđâychỉlàmộtbảnpháchọa.
Tuynhiênđisaulờinói,đisauvăntự,nhữngsựkiệncụthểbắtđầuxuất
hiện.
PhốPopincourt,ởnhàmộtngườibánhàngxén,cảnhsátbắtđượctrong
ngănkéobảytờgiấymàuxámgấplàmtưtheochiềudài,ởtronglạiđựng
haimươisáumảnhvuôngcùngthứgiấyấygấpthànhhìnhviênđạnvàmột
mảnhgiấycứngcóghinhưsau:
«Diêmtiêu12lạng
Lưuhoàng2lạng
Thanh2lạngrưỡi
Nước2lạng.»
Biênbảntịchthucònxácnhậnrằngngănkéosặcmùithuốcsúng.
Mộtngườithợnềbuổitốiđilàmvề,bỏquênmộtcáihộpnhỏtrênmột
cáighếcạnhcầuAusterlitz.Cáihộpđượcđưavàođồncảnhsát.Mởrathì
thấyhaibàivẫnđápin,kýtênLahautière,mộtbàihátnhanđề:“Hỡicông
nhânhãytậphợplại",vàmộthộpsắttâyđựngđầyđạn.
Mộtngườithợuốngrượuvớibạn,thấytrongngườinóngquá,bảobạnsờ
thử,thìanhbạnchạmtayphảimộtkhẩusúngngắncấtdướiáongoài.
Trong một cái hốbên đại lộ, giữa Père Lachaise và cổng Trône ở chỗ
vắngvẻnhất,mấyđứatrẻđươngchơichợtthấydướimộtđốngdămvàvỏ
khoaimộtkhuônđúcđạn,mộtbàngiậpvỏđạnbằnggỗ,mộtđĩathuốcsúng
sănvàmộtcáinồigangcódấuvếtchìnấuchảy.
Mấyngườicảnhsátlúcnămgiờsángbấtthìnhlìnhvàonhàmộtngười
tênlàPardon-anhnàysaulàmđộiviêntrongtrungđộichiếnlũyMerry
chếttrongcuộcbạođộngthángTưnăm1834.Họthấyanhđứngbêngiường,
taycầmmấyvỏđạnđanglàmdở.
Vàogiờthợthuyềnđãngủcả,ngườitabắtgặphaingườiđangđứngvới
nhaugiữacổngPicpusvàcổngCharenton,trênmộtngõhẻmgiữahaibức
tường,bêncạnhmộtcáiquáncóbàymộtbộconlăntrướccửa.Ngườinày
rútdướiáokhoácramộtcáisúngngắnđưachongườikia.Khiđưathìanhta
nhậnthấymồhôingựccủamìnhcólàmẩmthuốcsúngđinhiềuít.Anhta
lêncòsúngvàthêmthuốcvàoổthuốcmồi.Thếrồihaingườichiataynhau.
MộtngườitênlàGallaiskhoerằngởnhàanhtacóbảytrămviênđạn
hămbốnviênđálửa,ngườinàyvềsauchếtởphốBeaubourg,trongvụBiến
ThángTư.
MộthômChínhPhủđượcbáolàkhígiớiđãđượcphânphátởngoạiô
cùngvớihaimươivạn viên đạn. Tuần sau lại ba vạn viên đạn nữa. Điều
đángchúýlàcảnhsátkhôngbắtđượcviênnào.Ngườitakiểmduyệtmột
bứcthư,thấycócâu:“Sắpđếnngàymàchỉtrongbốntiếngđồnghồthôisẽ
cótámvạnngườiyêunướccầmkhígiới.”
Sựủmennàylàcôngkhai,cóthểnóilàkhátrầmtĩnh.Cuộcnổidậyvần
vũmộtcáchbìnhtĩnhtrướcmắtchínhquyền.Cuộckhủnghoảngcònđương
ngấmngầmnhưngcũngđãcảmthấynàyrấtlàkhácthường.Nhữngngười
thịdânthảnnhiênbìnhluậnvớithợthuyềnvềđiềuđangsửasoạn.Ngườita
nói:“Cuộckhởinghĩathếnào?"Cũngnhưhỏi:“Bácgáithếnào?"Mộtanh
bánbànghếởMoreauhỏi:“Nào,baogiờthìcácanhđánhđấy?”Mộtanh
chủhiệukhác:“Sắpđánhrồi.Tôibiết.Thángtrướccácanhchỉcómườilăm
nghìnngười,thángnàyđãlênhămnhămnghìn”.Anhtahiếnkhẩusúng,một
ônglánggiềngbiếukhẩusúngnhỏmàtrướcôngmuốnbánbảyfrancs.
CơnsốtCáchMạnglandần.KhôngđiểmnàoởParis,khôngđiểmnào
nướcPhápthoátkhỏi.Mạchđậpmạnhkhắpnơi.Cũngnhưcácmàngmỏng
mọctrongcơthểconngườidomộtsốbệnhtật,mànghộikínbắtđầugiăng
khắpđấtnước.Từhộinhữngngườibạnđangnửacôngkhainửabímật,nảy
raHộiNhânQuyền.HộiNhânQuyềnđãđềngàythángnhưsauvàomộtbản
nhậtlệnh:“ThángMưanămCộngHòa40".MặcdùcónhữngbảnánTòa
ThượngThẩmbuộcnóphảigiảitán,nóvẫntồntại,nókhôngngầnngạiđặt
cho các trung đội của nó những tên ý nghĩa như: Thương Giáo, Chuông
Kẻng,ĐạiBácBáoĐộng,MũCộngHòaTựDo,21ThángGiêng,Người
Nghèo,NgườiLangThang,TiếnLên,Robespierre,TrìnhĐộ,ĐượcĐấy...
HộiNhânQuyềnđẻraHộiHànhĐộng.Đólànhữngngườisốtruộthọtự
táchravàchạytrước.Nhiềuđoànthểkháctìmcáchtuyểnngườitrongcác
hộimẹ.Cácchiếnsĩkêucavềviệcbịlôiđằngnàykéođằngkia.Chẳnghạn
HộiGauloisvàỦyBanTổChứcCácThịTrấn,HộiĐấuTranhChoTựDo
BáoChí,HộiVìGiáoDụcNhânDân,HộiChốngThuếGiánThu.Rồithì
HộiNhữngNgườiThợBìnhĐẳngtrongđócóbaphái:pháiBìnhĐẳng,phái
CộngSản,pháiCảiLương.RồiĐạoQuânBastilles,mộtđámchiếnsĩđược
tổchứctheokiểuquânđội:Cứbốnngườithìcómộtviênhạsĩchỉhuy,mười
thìcómộtviêntrungsĩ,haimươithìcómộtthiếuúy,bốnmươithìcómột
trungúy.Trongđạoquânđóhọkhôngbiếtnhauquásốnămngười.Cách
xếp đặt này kết hợp tính cẩn thận với sự táo bạo, thấm nhuần thiên tài
Venise.ỦyBanTrungƯơngtứclàcơquanđầunão,cóhaicánhtay:Hội
HànhĐộngvàĐạoQuânBastilles.Mộtliênđoàncủanhữngngườibảovệ
dòngvuachínhthống,tênlàLiênĐoànNhữngTrángSĩTrungThànhrục
rịchgiữanhữngtổchứcdânchủấy.Họbịtốgiácvàkhaitrừ.
Cáchộithủđôđâmchinhánhởcácthànhphốlớn.Lyon,Nantes,Lille,
Marseille,đềucóHộiNhânQuyền.HộiCharbonnière,HộiNhữngNgườiT
Do.ThànhphốAix có một tổ chứcCáchMạnglấytên là La Cougourde.
Chúngtôitừngnóiđếntênấy.
ỞParisthìkhungoạiôSaintMarceaunhốnnháokhôngkémkhungoạiô
SaintAntoinevàtrườnghọccũngnáođộngnhưngoạiô.Hiệucàphêphố
SaintHyacinthevàhiệucàphêSeptBillardsphốMathurinsSaintJacques
dùnglàmnơiliênlạcchosinhviênHộiNhữngNgườiBạnABC,chinhánh
củaHộiÁiHữuAngersvàcủatổchứcLaCougourdeởAixnhómhọp
hiệucàphêMusain.Cũng nhữngthanhniênấylạigặpnhauởquánrượu
Corinthe,gầnphốMondétour,nhưchúngtôiđãnói.Nhữngcuộcnhómhọp
ấyđượcgiữkín.Nhiềucuộchọpkháclạirấtmựccôngkhai.Ngườitacóthể
nhậnthấyhọtáobạodườngnàonếuđượcnghemộtmảngthẩmvẫntrong
cácvụxétxửvềsau:
—Cuộchọpdiễnraởđâu?
—Ởphốhòabình.
—Nhàai?
Ngoàiđườngphố.
—Nhữngđộinàocómặt?
—Chỉcómộtthôi.
—Độinào?
—ĐộiManuel.
—Ailàđộitrưởng?
—Tôi.
—Anhquánontrẻ,khôngthểmộtmìnhdámquyếtđịnhcáiviệcnghiêm
trọnglàtấncôngChínhPhủ.Anhnhậnhuấnthịtừđâu?
—TừỦyBanTrungƯơng.
Quân đội cũng nung lửa như nhân dân, như các vụ binh biến Belfort,
Lunéville,Épinalsaunàychứngthực.Ngườitatrôngcậyvàocáctrungđoàn
52,5,8,37vàtrungđoàn20khinhbinh.ỞtỉnhBourgognevàcácthànhphố
MiềnNam,ngườitatrồngcâyTựDo,tứclàmộtgỗchụpmũnồiđỏ.
Tìnhthếlànhưvậyđấy.
PhốngoạiôSaintAntoine,nhưchúngtôiđãnóilúcbanđầu,đẩytìnhthế
ấylêncaonhấtvàtìnhthếđódễcảmthấynhấtởkhuvựcđó.Đúngđó
chỗnhóibênsườn.Cáiphốngoạiôấyđôngnhưtổkiến,cầncùlaođộngcan
đảmvàdễnổinóngnhưmộttổong.Nórunlêntrongchờđợivànáonức
mongcómộtchấnđộng.Sôisụcnhưngmàcôngviệclàmănvẫnkhônggián
đoạn.Khôngthểhìnhdungđượcdiệnmạolinhhoạtmàâmthầmcủakhu
phốấy.Ởđấycónhữngcơcựcthắtlòngnúpdướicáimáinhàổchuột;cũng
cónhữngtrítuệnồngnhiệtvàhiếmcó.Cơcựccùngđườngvàthôngminh
tộtbậcmàkếtvớinhauthìnguyhiểm.
CòncónhữngnguyênnhânkháclàmchokhungoạiôSaintAntoinerung
động.Nóhứngcáchậuquảcủakhủnghoảngthươngmại,phásảnđìnhcông,
thấtnghiệpdínhliềnvớicácđạibiếnđộngchínhtrị.ThờiCáchMạngthì
bầncùngvừalànhânvừalàquả.Bầncùngđánhtớithìcũngbịtrảđòn.Cái
đám cư dân phố Saint Antoine có một nền đạo đức hiên ngang một tiềm
nhiệtcaonhấtluônluônsẵnsàngcầmvũkhí,nhạybùngnổ,cămgiận,sâu
sắc,ngúnngầm,cáiđámdâncưấytuồngnhưchỉđợimộttànlửarơixuống.
Mỗikhingọngióthờicuộcđưatớimộttialửaởchântrời,ngườitaphải
nghĩtớiphốSaintAntoinevàsựngẫunhiênkhủngkhiếpđãđặtởcửangõ
Pariscáikhochứađạnthườngvàtưtưởngnhưmộtkhochấtnổấy.
TrongbứcpháchọavừarồiđãxuấthiệncácquánngoạiôAntoine,các
quánấycótêntuổitronglịchsử.Trongthờibiếnđộng,ởđấyngườitasay
lời nhiều hơn là say rượu.Ở đấy lưu thông một số tư tưởngtiên tri, một
luồngkhôngkhítươnglailàmnởquảtimvàlớntrítuệ.Cácquánngoạiô
AntoinegiốngnhưcácquánởđồiAventinđặtngaytronghangcủabàđồng
ngàyxưavàthôngvớicácnguồnkhíthiêng.Cácbànuốngrượuởđấyhầu
nhưlàmộtloạibànbachâncủangườiđồngbóng,đểngồiuốngthứrượumà
ngườixưagọilàrượucủa“bàchúathượngngàn".NgoạiôSaintAntoine
chẳngkhácgìcáibểchứađầydân.LànsóngCáchMạngchuyểnđộnglàm
chonónứtrạnvàtừchỗnứtrạnấy,chủquyềncủadânchảytháora.Chủ
quyềnấycóthểlàmbậy;nócũngmắcsailầmnhưmọithứchủquyềnkhác;
nhưngdùcólầmđườnglạcnẻođinữa,nóvẫnvĩđại.Cóthểvínóvớingười
khổnglồmùIngens.
Năm93,cứtùytheotràolưutưtưởngtốthayxấu,tùytheođólà một
ngàycuồngtínhaymộtngàyhăngháivìnghĩa,nhữngđộiquânxuấtpháttừ
ngoạiôSaintAntoinelànhữngđộiquândãman,haylànhữngđámngười
anhdũng.
Chúngtôixingiảithíchvềtiếngdãman.Nhữngngàykhaisinhhỗnđộn
củaCáchMạngbuổiđầu,nhữngconngườiráchrướidữtợnnàyvùngđứng
lên.Họvừagàothétvừagiơcaogiáomác.Họmuốngì?Họmuốnchấmdứt
mọithứápbức,mọithứhungbạo,mọithứchémgiết,họmuốnngườilớncó
côngănviệclàm,trẻconđượchọchành,phụnữđượccómộtđờisống
hộidễchịu,họmuốntựdo,bìnhđẳng,bácái,họmuốnxãhộinàythànhmột
cõihạnhphúc,họmuốnsựTiếnBộ.Vàđểđòikỳđượccáivậtthầnthánh,
hiềnlành,dịungọtvàsựtiếnbộnày,họđãtaydaotaygậy,vừagầmthét
vừaxônglên,mìnhtrầnthântrục,nhưđiênnhưdại,chẳngkểmộtthứgì.Họ
lànhững kẻdãman, đúng;nhưnglà kẻdãmanvìvăn minh.Họnêu cao
chínhnghĩamộtcáchcuồngdại.Họmuốnbắtépnhânloạiđivàocõicực
lạc, dù bằng khủng bố và dọa nạt cũng không ngần ngại, có vẻ là những
ngườidãman,thậtrahọlànhữngtaycứukhổcứunạn.Họmangmặtnạđen
tốiđiđồiánhsáng.
Chúngtôiđồngýlàhọhungtợnvàđángsợ,nhưnghọhungtợnvàđáng
sợvìviệctốt.Bêncạnhhọcónhữnghạngngườikhác,mặtmàytươicười,
toànthânđầyvàngbạc,gấmvóc,chânđitấttơ,giầybóng,đầuđộimũgiắt
lôngchimtrắng,taymanggăngvàng.Bọnnàyđangchốngtaylênmộtchiếc
bàntrảinhungbêncạnhcáilòsưởibằngcẩmthạchvàđanguốnbatấclưỡi
đểcốgiữnguyênchếđộcũ,chếđộtrungthếkỷ,chếđộtthầnquyền,giữ
nguyêntìnhtrạngcuồngtín,ngudốttốităm,giữnguyênnôlệ,tửhình
chiếntranh.Chúngcũngđangcangợimộtcáchnhỏnhenvàkhéoléocây
gươm,giànhỏavàmáychém.Vềphầnchúngtôi,nếuphảilựachọngiữa
nhữngngườidãmanvìvănminhtrênkiavànhữngbọnvănminhtrong
mannàythìchúngtôilựachọnnhữngngườidãman.
Tuyvậy,nhờtrời,cũngcóthểcómộtcáchlựachọnkhác.Chẳngcómột
sựnhàođổchúcngượcnàolàcầnthiếtcả,đổtớiphíatrướchayđổraphía
saucũngthế.Khôngđộctài,cũngkhôngkhủngbố!Chúngtôimuốnmộtsự
tiếnbộtheođộdốctừtừ,thoaithoải.Chúađãlochođiềuđó.Làmchođộ
dốcdịuđi,đólàtấtcảđườnglốichínhtrịcủaChúa.
VI
ENJOLRASVÀCÁCPHÓTƯỚNG
Cũnggầnvàokhoảngthờigianấy,đểchuẩnbịchosựviệccókhảnăng
xảyra,Enjolrastiếnhànhmộtcuộckiểmđiểmlựclượngbíẩn.Mọingười
đếnhọpbímậtởquánMusain.
Enjolrasvừanóivừaxenvàomộtsốcâuvívonbónggió,nửaúpnửamở,
nhưngrấtýnghĩa:
—Đãđếnlúcchúngtacầnthiếtbiếtchúngtađãchuẩnbịđếnđâuvàlực
lượngchúngtatrôngcậyvàolàai.Muốncóngườichiếnđấuthìphảilàmra
chứ.Đirangoàiđườngmàgặpnhiềubòthìcóphảidễbịănsừngbòhơn
khônggặpconnàokhông?Vậytaphảiđếmthửđànbòchúngtamộtchút.
Sốlượngchúngtalàbaonhiêunhỉ?Khôngđượcđểsangngàymaimớilàm
việcấy.NgườiCáchMạngluônphảikhẩntrương;sựtiếnbộkhôngmuốn
trễmấtmộtphútnàocả.Chúngtaphảiđềphòngnhữngcáibấtngờ,không
nênđểlâmsựvẫntaykhông.Vấnđềlàphảikiểmtralạitấtcảcácchỗchắp
mốitrongtổchứccủatađểxemnócóchắcchắnkhông.Việcnàyphảilàm
đếnnơiđếnchốnhômnayđây.Courfeyrac,cậuđigặpanhemBáchKhoa.
Hôm nay là thứ tư, họ được ra phép đấy. Feuilly, anh sẽ gặp anh em
Glacière nhé! Combeferre có hứa với tôi sẽ đi Picpus. Ở đấy quần chúng
đôngđảovàtốtlắm.Prouvairenày,anhemHộiTamĐiểmhọbắtđầukém
hăngrồiđấy,anhsẽchochúngtôibiếttinvềcáitổởphốGrenellenhé!Joly
sẽđếnNhàThươngDupuytrenvàbắtmạchanhemtrườngthuốc.Bossuetđi
mộtvòngratòaánvàbànbạcvớicánhtậpsựtrạngsư.Còntôi,tôixinphụ
tráchHộiCougourde.
Thếlàmọiviệcxếpđặtxongxuôi,Courfeyracnói:
—Chưađâu.
—Còngìnữa?
—Mộtviệcrấtquantrọng.
Combeferrehỏi:
—Việcgìthế?
Enjolrasđáp:
—ViệcphốMaine.
Enjolrastrầmngâmmộtphútrồitiếp:
—PhốMainecóthợđáhoa,cóhọasĩ,cónhữngngườigiúpviệctrong
cácxưởng điêukhắc.Bọn họhăngháinhưng cũngdễnguội lạnh.Không
biếtítlâunayhọcóchuyệngìđây.Họlonghĩnhữngchuyệnđâuđâu,họ
mấtcảhăngháirồi.Suốtngàyhọchỉđánhdominos.Phảiđếngặphọngay
đểnóichuyệnmớiđược,màphảicươngquyếtkia.Họthườnggặpnhau
nhàRichefeu.Cứvàoquãngtừmườihaigiờtrưađếnmộtgiờlàcóhọởđấy.
Phảinhenlạinhữngđốngtrotànấymớiđược.Tôiđịnhgiaocôngviệcnày
choanhchàngMariusđãngtríấy,hắntatựutrungcũngtốt,nhưnghắnlại
khôngđếnnữa.CầnmộtngườiđiphốMainemớiđược,nhưngbâygiờthì
khôngcònaicả.
Grantairenói:
—Còntớ,cótớđâynày.
—Cậu?
—Tớ.
—CậumàđithuyếtphụcnhữngngườiCộngHòa!Cậumàdùnglýluận
hâmnóngnhữngtráitimnguộilạnh?
—Saolạikhông?
—Cậumàcũngcóthểlàmđượcmộtviệcgìà?
—Thếmàtớcóthamvọnglờmờnhưthếđó.
—Cậuthìcótinvàocáiquáiquỷgì.
—Tinởcậu.
—Grantairenày,cậucóthểgiúptớmộtviệckhông?
—Việcgìcũnglàm.Đánhgiầychocậucũngđược.
—Thếthìthếnàynhé,xincậuđừngmóvàocôngviệccủabọntớ.Cậu
cứviệcnhậunhẹtsaysưaphầncậuđi.
—Enjolras,cậuvôơnlắm!
—CậumàđiphốMaineđượcà!Cậucókhảnăngđiđấynhỉ.
—TớcókhảnăngxuốngphốGrès,quacôngviênSaintMichel,rẽsang
phốLePrince,quaphốVaugirard,vòngquaphốAssasđếnđườngCherche
Midi,dọctheođườngTuileries,rồiđếnphốMaine,băngquahàngrào,bước
vàonhàRichefeu.Việcấytớcókhảnănglàm.Đôigiầycủatớcũngcókhả
nănglàm.
—CậucóquenbiếtítnhiềugìvớicácanhemởnhàRichefeukhông?
—Cũngchảquenbiếtmấy.Chỉđếnmứcmàytaovớichúngnóthôi.
—Cậusẽnóigìvớihọ?
—TớsẽnóivềRobespierre,chứcócgì.VềDantonnữa.Nóilýluận.
—Cậu!
—Tớ.Thậtcáccậuchẳngbiếtchotớ.Tớmàrataythìghêgớmlắmđấy
nhé!TớđãđọcPrud’homme,tớbiếtquyểnKhếƯớcXãHội,tớthuộclòng
HiếnPhápCộngHòanămthứhai.Đâynày:“Tựdocủamộtngườicôngdân
chấmdứtởchỗtựdocủangườicôngdânkhácbắtđầu”.Cóphảicậuchotớ
làmộtthằngngungốckhông?Tớcòngiữmộttờtínphiếucũtrongngănkéo
đấynhé!Nhânquyềnnày,dânquyềnnày!TớcònnghiêngvềpháiHomme
nữakia.Tớcóthểnhaiđinhailạinhữnglýluậnkêuđáođể,hàngsaugiờ
liền,khôngthèmthiếumộtphútđâu.
Enjolrasbảo:
—Cậunênnóichuyệnnghiêmtúcđi.
Grantaiređáp:
—Tớhăngmáulắm.
Enjolrassuynghĩvàigiây,rồiquảquyết:
—Grantaire-Enjolrasnóigiọngnghiêmtrang,-tớbằnglòngdùngcậu
thử.CậusẽđiđếnphốMaine
GrantairenhàởcạnhquáncàphêMusain.Anhbướcravànămphútsau
lạitrởvào.Anhtạtvềnhà,bậncáigiletkiểuRobespierre.Anhvừabướcvào
vừanói,mắtnhìnchằmchằmEnjolras:
—Đỏđâynày.
RồiAnhngửatayấnmạnhvàongựchaiđầuveáođỏrựccủachiếcgilet.
AnhbướcđếnbêncạnhEnjolras,nóinhỏvàotaianh:
—Cậuyêntrí.
Anhchụpmạnhmũlênđầubướcđi.
Mườilămphútsau,giansaucủaquáncàphêMusainvắnghếtngười.Tất
cảbọnnhóm ABC đều đi hết, mỗi người mỗi ngả, ai làm công việc nấy.
EnjolrasphụtráchHộiCougourde,rađisaucùng.
Bấy giờ những hội viên của phân hội Cougourde ở Aix đương trọ tại
ParishọpnhauởcánhđồngIssy,trongmộtmỏđábỏhoangcónhiềuởphía
ấy.Enjolrasvừađiđếnchỗhẹn,vừađiểmquatìnhhìnhtrongtrí.Sựviệc
xảyraquảlàtrọngđại.Diễnbiếncủasựviệcrõrànglànghiêmtrọng.Khi
nhữngtriệuchứngbáotrướccơnbệnhxãhộibiếnchuyểnnặngnềthìmột
biếnchứngnhỏnhặtnàocũnglàmchonóđìnhđốnvàtrởnênrắcrối.Từ
hiệntượngđónảyranhữngsụpđổvànhữngtáisinh.Enjolrasthấyhédưới
chânnhữngmảngtườngtốitămcủatươnglaimộtsựvùnglênrạngrỡ.Biết
đâu?Thời cơcólẽđãđến.Dânchúnggiànhlạiquyềncủa mình,ôicảnh
tượngmớiđẹplàmsao!CáchMạnggiànhlạinướcPhápmộtcáchvẻvang
vànói tovớithế giới:“Chờxem ngàymai!”VàEnjolrasthấy tronglòng
sungsướng.Chàngcócảmtưởngbâygiờbạnbècủachàngnhưlàmộtdây
thuốcsúngrảiráckhắpParis.Chànggomgóptrongtrícáitàihùngbiệntriết
lýsâusắccủaCombeferre,cáihăngháitứchiếngcủaFeuilly,cáimồmmép
thaothaocủaCourfeyrac,cáicườicủaBahorel,cáisầunãocủaProuvaire,
cáitrithứccủaJoly,cáichâmbiếmcủaBossuet,đểtrộnlẫnnhaulàmthành
mộttiađiệnbắnravàbắtlửakhắpnơicùngmộtlúc.Tấtcảanhemđềubắt
tayvàoviệc.Nhấtđịnhkếtquảsẽxứngđángvớicôngphubỏra.Haylắm.
ĐiềunàylàmchàngnghĩtớiGrantaire.“À,phốMainekhôngcáchxađường
tađicholắm.HaylàtatạtquanhàRichefeuthử!?Phảiđấy,đểxemcáianh
chàngGrantairenàynólàmănrasaovàcôngviệcđãđếnđâurồi”.
ChuôngnhàthờVaugirardđánhmộtgiờthìEnjolrasđếnphònghútthuốc
nhàRichefeu.Chàngđẩycửabướcvào,khoanhtayđứngnhìngianphòng
đầybànghế,đầyngườivàđầykhóithuốc.Trongđámmâymùấy,cótiếng
mộtngườivanglênrồitiếngmộtngườikháccắtngaylậptức.Đólàcuộcđối
thoạicủaGrantairevàđốithủcủaanhta.Anhđangngồiđốidiệnvớimột
ngườikhác,trướcmộtcáibànđá,trênmặtbànrảiráccónhữngquânbài
dominos.GrantaiređấmtayxuốngmặtđávàEnjolrasnghecuộcđốithoại
sauđây:
—Sáuđôi.
—Bốn.
—Conlợn!Taokhôngcóbốn.
—Màychết.Haiđây.
—Sáu.
—Ba.
—Át.
—Đếntaođặtquân.
—Bốnđiểm.
—Khónhọclắm.
—Đếnlượtmày.
—Taomắcsailầmtorồi.
—Màyđitốtlắm.
—Mườilăm.
—Thêmbảy.
—Taothànhhămhai(Mơmàng).Hămhai.
—Màykhôngngờcóhaiquânsáu,đôi.Nếutaođặtnóratừđầuthìtình
thếxảyrakháchẳn.
—Cũnghaithôi.
—Átđây.
—Átà!Thếthìnămđây.
—Taokhôngcónăm.
—Taotưởngmàyđãđặt?
—Ừ.
—Trắngđây.
—Nóđỏquáchứ!Ồ!Màyđỏthật!(mơmànglâu).Haiđây.
—Át.
—Khôngcónăm,cũngkhôngát.Màylúngtúngrồi.
—Dominos.
—Chóđẻthật.
QUYỂNII
ÉPONINE
I
CÁNHĐỒNGSƠNCA
Mariusđãchứngkiếncảnhkếtthúcbấtngờcủacuộcmaiphụcmàchàng
báo cho Javert theo dõi từ trước. Nhưng Javert vừa rời khỏi căn nhà nát,
mangtheobọnngườibịbắtdồntrongbachiếcxengựatothìchàngcũnglén
rakhỏinhà.Mớichíngiờđêm.ChàngsangnhàCourfeyrac.Courfeyraclúc
này không còn là ngườidân bất di dịch củaxómLa Tinh nữa. Vì “lýdo
chínhtrị”anhtađãrờisangphốVerrerie.Phốnàybấygiờlàmộtphố
cáccuộcbạođộngthíchđồntrú.MariusbảoCourfeyrac:“Tớđếnngủvới
cậuđây".Courfeyrac,kéomộttronghaichiếcđệmđangrảitrêngiường,bỏ
xuốngđất:“Ừ,thìngủđấy".
Sánghômsau,vừađúngbảygiờ,Mariusđãtrởvềnhàtrọ.Chàngtrảtiền
thuênhàvàcáckhoảnvặtvãnhcònthiếucủamụBougon.Chàngchokhuân
sáchvở,giường,tủ,bànghếchấtlênmộtchiếcxebagác,rồiđithẳng,chẳng
choaibiếtmìnhđiđâu.ĐếnkhiJaverttrởlạiđểhỏithêmchàngvềviệcxảy
rahômtrướcthìchỉgặpcómụBougontrảlờigọnlỏn:“Dọnđirồi".Mụ
BougonnghĩbụngMariuschắccódínhlíugìđếnbọntrẻtrộmbịbắtđêm
qua.Mụchạyđiđánhraovớicácmụgáccổngtrongphố:“Aimàdámngờ
nhưthếchứ?Mộtgãtraitrẻ,trônglànhnhưcongáiấy!”
Mariusdờinhàvộivàngnhưthếnàylàcóhailẽ:Thứnhấtvìcáinhàấy
làmchàngghêtởm.Ởđấy,chàngđãnhìnthấyrõbộmặtcủatênnhànghèo
bấtlương.Tênnhànghèobấtlươngcólẽcòntởmhơncảtênnhàgiàuđộcác
nữa.Thếmàchàngđãnhìnthấycáivếtxấuxãhộiấygầnquá,kỹquá,trông
thấytấtcảsựpháttriểnhungtợnđángkinhtởmnhấtcủanó.Lẽthứhai
saucuộcbắtbớnhưthế,bềnàocũngcóántiếtlôithôi,chàngkhôngmuốn
dâyvàođấylàmgìđểchophảiratòakhaibáobuộctộiThénardier.
Javertthìchorằngchàngsợhãiđãbỏtrốn,hoặclúcxảyracuộcphục
kíchchàngchưavềnhà.Hắncóđểýtìmnhưngkhôngkếtquảgì.
Một tháng trôi qua, rồi một tháng khác. Marius vẫn ở với Courfeyrac.
Một người trạng sư tập sự thường xuyên có mặt ở tòa án cho chàng biết
Thénardier đang bị giam. Cứ đúng ngày thứ hai mỗi tuần, chàng lại nhờ
phònglụcsựchuyểnchohắnnămfrancs.Chàngkhôngcótiền,phảivaycủa
Courfeyrac.Lầnđầutiêntrongđời,chàngđivay.Móntiềnnămfrancsđều
đềumỗituầntrởthànhvấnđềkhóhiểuchongườichovaylẫnngườiđược
nhận.Courfeyracnghĩbụng:“Vayđểđưachoainhỉ?"Thénardiercũngtự
hỏi:“Củaaigửichomìnhnhưthếnày?"
RiêngMariustronglòngrấtngaongán.Cuộcđờichàngmộtlầnnữalại
nhưrơivàohầmtối.Trướcmắtchẳngthấygì.Bốnbênđềutốitămbíhiểm,
phải đi lò dò, chẳngbiết đâu là phương hướng. Có lúc trong bóng tối ấy
chàngđãnhìnthấyrấtgầnconngườiđẹpchàngyêu,cảôngcụgiàcólẽ
ôngthânsinhcủangườiđẹpnữa.Phải,nhữnghìnhbóngxalạđangthuhút
tấtcảtâmtríchàng,đanglànguồnhyvọngduynhấtcủachàngởcõiđời,
nhữnghìnhảnhấy,chàngtừngnhìnthấyrấtgần.Vàlúcchàngtưởnggiơtay
vớiđượcthìmộtngọngióđãcuốnphăngđitấtcả.Cònbiếtthếnàomàước
đoánnữa.Đếncáitêncủangườiyêutưởngđãrõ,téracũngchưabiếtlàgì.
NhấtđịnhkhôngphảilàUrsulerồi.CònSơnCachẳngqualàmộttêntục.
Đếnnhưônggiàkiathìthếnào?Ôngtamuốnlánhmặtcơquancảnhsátà?
Trongtríchànghiệnlênhìnhảnhngườithợtócbạcchànggặpdạonọ.Bây
giờ mới rõ người thợ kia và ông Leblanc có lẽ là một. Ông ta cải trang
chăng?Conngườiấyvừacógìdũngcảmmàcũngvừacógìlờmờkhóhiểu.
Tạisaoôngtakhôngkêucứu?Tạisaolạitrốnchạy?Ôngtalàbốđẻcôấy
haylàkhôngphải?MàôngtacóphảithựclàngườimàThénardiertưởng
nhậnramặtkhông?Thénardiercóthểnhìnlầmchăng?Bấynhiêuvấnđề,
vấn đề nào cũngbế tắc. Tuy dáng điệutiên nga của conngười đẹp vườn
Luxembourgthì chẳnggiảmchút nào.Tìnhcảnh Mariuskhốnđốn,éo le;
lòngchàngnặngtrĩutươngtưmàmắtchàngthìlạibọcđêmtối.Chàngnhư
bịthúcđẩy,bịlôikéomàchàngkhôngthểnhíchlênmộtbước.Mọisựđều
tiêutan,chỉcòncótìnhyêu.Mànhữngbảnnăng,nhữnglinhcảmđộtngột
củatìnhyêu,chàngcũngmấtcảrồi.Thóithường,ngọnlửayêuđươngđốt
cháylòngngườicũngsoisángđượcngườitachútít.NhưngMariuslạicũng
chẳngcònnghethấyđượclờikhuyênnhủâmthầmnàocủatìnhyêucả.Chả
baogiờchàngbảomình:“Haylàtađiđếnđó?Haylàtathửcáinàyxem?"
ConngườibâygiờchàngbiếtkhôngcòngọiđượclàUrsulenhấtđịnhđang
ởmộtnơinàođó;nhưngtheohướngnàođểtìmnàng,thìchẳngcógìbảo
chochàngbiết.Tấtcảcuộcđờichàng,giờphútnày,nhưchỉcònlàmộtnỗi
bănkhoănkhôngbờbếntrongmộtđámsươngmùdàyđặc.Tìmchothấy
mặtnàng,thâmtâmchàngvẫnmongước,nhưngchàngkhôngdámhyvọng
nữa.
Khổlàmsao,chànglạirơivàocảnhtúngthiếu.Cáinghèohènlạnhlẽo,
chàngcảmthấynhưđãởcạnhchàngsátbênlưng.Đãlâurồi,từngàytâm
thầnrốibờiđếngiờ,chàngchẳngcònlàmviệcnữa.Làmviệckhôngđềuđặn
làmộtđiềutốinguyhiểm,vìnhưthếlàđãbỏmấtmộtthóiquen.Bỏmất
thóiquenlàmviệcthìdễnhưnglấylạithìrấtkhó.Mơmộngchútítcũngtốt,
nócũngnhưchútítthuốcngủnhẹnhàng.Tríóclàmviệcnhiềuthườngkhi
sinhranóngsốt,bầnthầnkhôngchịunổi,nhữnglúcấymơmộngmộtchút
cũnglàmchodịuđi,trongngườithấydễchịu.Dườngnhưmơmộnglạicòn
đểtỏaratrongtrímộtlànsươngêmđềm,mátdịu.Tronglànsươngấy,hình
thù quá gồ ghề của tư tưởng cũng trở nên nhẹ nhàng, các lỗ hổng, các
khoảngcáchrảiráctrongtríócđềuđượclấpbằnglại,từngloạiýtứđược
nốiliềnnhauvàgóccạnhcácýnghĩcũngđượcxóamờđi.Nhưngmơmộng
tháiquáthìtríócsẽbịchìmngậptấtthảy.Conngườidùngtríóclàmviệc
màđểmìnhtựsuynghĩrơitõmxuốngchỗmơmộngthìtaihạibiếtchừng
nào!Họtinrằnghọsẽngoitrởlênđượcdễdàngvàchungquy,suytưởng
cũngchẳngkhácgìmơmộng.Lầmto.Suytưởnglàtrìócphảilàmviệc,còn
mơmộngthìtríócchỉhưởngthụthôi.Đemmơmộngthayvàosuytưởngthì
cókhácgìcoithuốcđộccũngnhưthứcăn?
BạnđọccònnhớMariusđãbắtđầutừđó.Áitìnhvụtđếnkhiếnchàng
saymê,cuốicùngđẩychàngxuốngcáihốmơmộnghãohuyềnkhôngbiết
đâulàđáy.
Hễbước ra khỏi nhà là để lang thang mộngtưởng.Thainghéncủa sự
biếnglười.Vựcthẳmhuyênnáovàtùđọng.Càngítlàmviệc,túngthiếulại
càng tăng. Cái luật tự nhiên nó thế! Con người sống trong trạng thái
mộngbaogiờcũnghoangphívànhunhược:Tríócbuônglỏngthìlàm
giữchođờisốngchặtchẽđược.Trongcảnhsốngấycócáihaymàcũng
cáidở,lỏnglẻolàcóhạinhưngrộngrãilạilàtốt.Cóđiềuđãnghèo,màrộng
rãi,hàophóng,lạikhônglàmviệcnữathìđếnnguy.Nguồnthucạn,túng
thiếuhiệnra.Conđườngdốcấycựckỳnguyhiểm;ngườitốt,xấu,người
cương,nhugìcũngtrượtchânrồinhàonhưnhaucả.Kếtcụcđềulàrơitõm
xuốngmộttronghaicáihốnày:Tựtửhoặcphạmtộiác.Cứđira để
mộngrồicóngàyđirađểnhảyxuốngnước.Giàmơmộng,làmnênnhững
EscoussevànhữngLebras.
Mariusthongthảtụtdầntrêndốcấy,haimắtđămđămnhìnconngườiđã
mấthút.Điềuđócóvẻlạnhưngđúnglànhưthế.Nhớnhungnhưlàmsánh
sánghìnhảnhngườiyêutrongcõiutối;ngườicàngkhuấtbóng,hìnhảnhlại
càngrạngrỡ;tấmlòngthấtvọngchỉcònnhìnthấycómộtchútánhsángấy;
đólàngôisaotrongđêmtốinộitâm.Nàng,đólàtấtcảýnghĩcủaMarius.
Chàngkhôngcòncósuynghĩgìkhác.Chàngchỉmangmángcảmthấycái
áocũcủachàngkhôngcòncáchgìdùngđượcnữa,cáiáomớicũngđãđủ
rồi,cáichemisethìđãsờn,cáimũ,đôigiàyđềumònhỏng,nghĩalàcảcuộc
đờichàngcũngmònmỏi.Chàngtựnhủ:“Ướcgìđượcthấymặtnàngmột
lầntrướckhinhắmmắt".Chỉcònmộtýnghĩlàmchàngdịuđượccõilòng:
“Nàngđãyêuchàng,đôimắtnhìncủanàngđãnóilênđiềuđó".Nàngkhông
biếtchàngtênhọgìnhưnglạihiểuthấutâmhồnchàngvàbiếtđâu,dùởnơi
bíẩnnàođinữa:Nàngcũngvẫnyêuchàng?Aidámbảonàngkhôngtrông
tưởngđếnchàngnhưchàngtrôngtưởngđếnnàng?Cónhữnggiờphútmình
khônggiảiđápđượcchomình,-tìnhyêuthườngcónhữngphútnhưthế-
tronglòngtoànnhữngcớđángbuồnmàlạicứcảmthấymộtniềmvuiâm
thầm,nhẹnhàng,chàngtựbảo:“Đólàýnghĩcủanàngtruyềnđếnchota!"
Rồilạithêm:“Cólẽýnghĩcủatacũngđếnvớinàngnhưthếnày".Cáiảo
tưởngấy,mộtchốcsau,chànglắcđầuhoàinghi.Nhưngnóđãgieođược
vàolòngchàngnhữngtiasángcókhinanánhưlàhyvọng.Thỉnhthoảng,
nhấtlàvềchiều,cáigiờlàmchotâmhồnmơmộngcàngsầumuộn,chànghạ
bútghivàoquyểnvởgiấcmơtrongsángnhấttốtđẹpnhấtđangtrànngập
tâmtrísaymêcủachàng.Chàngchonhưthếlà“viếtthưchonàng”.
Khôngnênnghĩrằngtríócchàngrốiloạn.Ngượclạichàngđãmấtcác
khảnănglàmviệcnhằmmộtmụcđíchnhấtđịnh,nhưngmàhơnlúcnàohết
chàngsángsuốtvàchuđáo.Chàngnhìnthấynhữnggìdiễnratrướcmắt,cả
nhữngsựviệcvànhữngconngườiítliênquannhất,vớimộtthứánhsáng
yênlànhvàchânthực.Đốivớiviệcgì,chàngcũngnóitiếngnóiđúngnhất
màrõrànglàngaongánvàvôtư.Hầunhưkhôngdínhchútmongướcnào,
sựxétđoáncủachàngrấtcaođạo.Sốngtrongtâmtrạngấy,khônggìthoát
khỏi mắt chàng, không gì lừa nổi chàng; mỗi phút chàng mỗi khám phá
chiềusâucủa cuộc sống, của nhân loại và vậnmệnhconngười.Dù khắc
khoải,nhữngngườiđượcThượngĐếbanchomộttâmhồnxứngđángvới
tìnhyêuvàtaihọalànhữngngườisungsướng!Aikhôngtừngtrảiviệcđời
vàlòngngườidướihaithứánhsángấythìkhôngthấychútgìlàchânlý
khôngbiếtgìcả.
Mộttâmhồnyêuđươngvàđaukhổlàmộttâmhồnđạtđếncaosiêu.
saongàythángcứquavàchẳngcóchuyệngìmớixảyđến.Mariuschỉ
cảmgiácquãngdốcđángsợmàchàngcònphảitrảiquahìnhnhưmỗiphút
mỗingắnlại.Tuồngnhưchàngđãhéthấyrõcáihốsâuthămthẳm.
“Sao!"-Chànglặpđilặplạichomìnhnghe,-“Thựctasẽkhônggặplại
nàngtrướcư?"ĐingượchếtphốSaintJacques,bỏbứcrào,đivềphíatay
trái, thì đến phố Santé, phố Glacière, rồi trước khi đến dòng sông nhỏ
Gobelinsthìngườitabắtgặptrướcmặtmộtquãngđồng.Trongcáivànhđai
dài và đơn điệu của các đại lộ quanh Paris, đây là nơi độc nhất
Ruisdael
[250]
cólẽthíchngồi.
Cómộtvẻgìxinhđẹptrongcáicảnhbàyratrướcmắt:Mộtđámcỏxanh
vớinhữngdâyphơiquầnáorách,mộtchiếcnhàcũcủanhữngngườihàng
raulàmđâutừthờiLouisXIII,máimẹlởmchởmmáicon,mấyhànggiậu
mục nát, một vài vũng nước dưới rặng bạch dương, vài người đàn bà
tiếngcười,nói.Ởchântrời,điệnPanthéon,câycủanhữngngườiđiếccâm,
tuviệnValDeGrâcelùlù,đenthui,kỳquái,ngộnghĩnhnguyngavàởcuối
làcáichópvuôngnghiêmnghịcủanhàthờĐứcBà.Cảnhcũngđángngắm
nênítngườilaivãng.Chừngnhưcứmườilămphúthọahoằnmớicómộtcỗ
xebòhaymộtanhphuxe.
Mộtlần, lang thang một mình, Mariusđặtchânđến đây. Hôm đó trên
đườnglạicómộtngườiđiqua.Chừngnhưngạcnhiêntrướcvẻđẹpgầnnhư
hoangvucủacảnhvật.Mariushỏingườiquađường:
—Đâylàchỗnàonhỉ?
Ngườibộhànhđáp:
—ĐâylàcánhđồngSơnCa.-Vàtiếp-ĐâylàchỗUlbachgiếtngười
congáichăncừuởIvry.
SautiếngSơnCa,Mariuskhôngcònnghethấygìthêmnữa.Trongtrạng
tháimơmộngcókhichỉmộttiếngcũngđủlàmchotríócngưngđọnglại
mộtcáchbấtngờ.Cảtâmtríbỗngnhiênngưngchungquanhmộtýnghĩ
khôngcònthunhậnđượcmộtcáigìkhác.SơnCachínhlàcáitênmàMarius
dùngđểgọithaychotênUrsuletrongnhữngphútbuồnphiềnsâulắng.Sững
sờ,chàngtựnhủ:“A,rađâylàcánhđồngcủanàng.Nhấtđịnhtasẽtìmra
nơinàngở".
Nghethậtlàvôlý,nhưngkhôngcógìngăncảnnổiýnghĩấy.Vàngày
nàochàngcũngđếnthămcánhđồngSơnCa.
II
CÁCVỤCƯỚPCỦAGIẾTNGƯỜIĐƯỢCTHAI
NGHÉNTRONGNHÀTÙNHƯTHẾNÀO
ThắnglợicủaJaverttrongnhànátGorbeaucóvẻnhưhoàntoàn,thậtra
thìkhông.TrướchếtvàđâylàđiềulonghĩchínhcủaJavert:Anhtakhông
bắtgiữđượcngườibịbọnkẻcướpbắtgiữ.Ngườibịgiếtmàcũngtrốnđithì
cònđángnghihơnkẻgiếtngườinữa;cóphầnchắclàcáinhânvậtquýgiá
đốivớibọnkẻcướpấycũnglàmiếngmồingonkhôngkémđốivớingười
cầmquyền.
RồithìthằngMontparnassecũngtrốnthoát.Phảichờmộtcơhộikhácđể
tómcổthằng“côngtửcủaquỷvương”đó.QuảvậythằngMontparnassegặp
Éponineđứnggácởdướihàngcâycủađạilộ,đãdắtcôảđivìnóthíchtình
tựvớicôgáihơnlàhoạtđộngvớiôngbố.Maychonóbiếtbao.Nhờvậymà
nóthoátlưới.CònÉponinethìlạibịJavertchộp.Sựbùđắpấychảthấmvào
đâu,ÉponinetheoAzelmavàongục.
CuốicùngthìthằngClaquesousmấttíchtronglúcchúngbịgiảiđitừnhà
GorbeauđếntrạigiamLaForce.Khôngaibiếtsựviệcđã xảyranhưthế
nào,độiviêncũngnhưđộitrưởngđềunói“chẳnghiểutrờiđấtgì”trongấy.
Nóđãbiếnramâykhói,nóluồnquakhóataymàđi,nóđãchảyquacáckhe
hởcủachiếcxenứtđáyvàđãchạymất.Ởtrongvụnày,cótiênthuậthay
cảnhsátthuậtgìđấy. Claquesousđãtiêutantrongbóngtốinhưtuyếttan
trongnướcchăng?Haylàcósựđồnglõakínđáocủanhânviêncảnhsát?
Hoặcnólàcáicẩmnangmậthaimặtcủatrịanlẫnrốiloạn?Cáithằngấy
cũngcóthểlàtâmđiểmchungcủatộiphạmvàtrấnáp.Haylàmộtconquái
bímật,haichântrướcđặttrongtộiác,haichânsauđứngtronguyquyền.
Javertthìkhôngchấpnhậnnhữngthuxếpkiểuấy.Nhưngđộituầntracủa
anhtagồmmộtsốthanhniênkhác,dùlàthuộcquyềnanhtanhưnglạiđược
truyềnđạtnhữngbímậtcủacảnhsát.CònClaquesousthìlàmộttênvôlại
cỡlớnchonêncũngcóthểlàmộtnhânviênmậtthámhạngcừ.Lẩnlúttrong
đêmtốitàitìnhnhưthếthìlàmăncướpcũngcừkhôimàlàmmậtthámcũng
tuyệtdiệu.Cónhữngtênvôlạihaichiềucũngnhưcónhữngcondaohai
lưỡi.DùsaothìcáithằngClaquesouslạcmấtcũngkhôngsaotìmlại,Javert
lấylàmtứctốihơnlàngạcnhiên.CònvềMarius,cái“chútrạngsưngốc
nghếchđãhoảngsợấy”màJavertquênmấttên,thìJavertchẳngthiết.Vả
chănganhtrạngsưthếnàochẳnggặplại.Thếnhưngchúấycóphảichỉ
trạngsưthôikhông?
Cuộcđiềutrabắtđầu.
ViêndựthẩmnghĩrằngmiễnchomộttêntrongbọnPatronMinettekhỏi
bịgiamngụctối,cólẽcóích,vìcóthểnhờnóbahoamàdòramanhmối.
TênđólàBrujon,cáithằngđầutócrậmrịtởphốPetitBanquier.Ngườita
thachonóởsânCharlemagnevàchomậtthámtheodõi.CáitênhọBrujon
thìkýứccủanhàlaoLaForcecònghinhớ.Trongcáisânghêtởmcủatòa
nhàmớimàChínhPhủgọilàsânSaintBernard,cònbọntrộmcướpthìgọi
làchuồngsưtử,cómộtbứctườnglớngồghềloanglổ,ởbêntrái,caođến
ngangmáinhà,gầncáicửasắtgỉdẫnđếnđiệnthờcủatòalầuCôngTước
DeLaForcengàynaylàmnhàngủchobọnkẻcướp.Cáchđâymườihai
năm,ngườitathấytrênbức tường ấy một công sự khắc thô vụng vào đá
bằngđanhsắt,ởdướicóchữký:“BRUJON,1811".TênBrujonnăm1811
nàylàbốcủaBrujonnăm1832.TênBrujonsau,màchúngtađãgặptrong
vụmaiphụcnhàGorbeau,làmộtthanhniênláucávànhanhnhẹnvớidáng
điệubênngoàiđầnđộnvàhayrênrỉ.Viêndựthẩmtrôngthấyhắnđầnđộn
đãthảhắn,vìchorằng hắn ở ngoài sân Charlemagnethìcóíchhơn là
trongbuồnggiamkín.
Bọntrộmcướpchẳnghềngừnghoạtđộngkhiởtrongnhàtù.Cógìđâu
màphảithayđổi.Vìmộttộiácmàphảingồitùthìcócảntrởngườitùbắt
đầumộttộiáckhácđâu?Họtựanhưnhữngnghệsĩđãcómộtbứctranh
phòngtriểnlãmvẫncặmcụivẽbứckhácởxưởnghọacủamình.
NhàlaohìnhnhưlàmchoBrujonhóadại.Cókhihànggiờngườitathấy
hắnđứngtrongsânCharlemagne,bêncạnhcáicửaconcủacatine,nhìnđăm
đămcáibảnggiánhưmộtđứađầnđộn.Cáibiểnthảmhạikiaghigiá:“Tỏi,
62centimes,xìgà5centimes..."Hoặclàhắnđứngrun,răngvacồmcộp,nói
mìnhbịsốt và hỏi thămxemtrongsốhai mươi támcáigiườngdành cho
ngườisốtrét,cócáinàocòntrống.
Độtnhiên vào quãng nửa sau thánghainăm 1882, người ta biết thằng
Brujonngáingủấyđãcậynhữngngườichạyviệctrongnhàlaolàmbaviệc
khácnhauchobangườiđồngbọncủahắn.Hắnđãtiêunămmươixuvềviệc
ấychonênviêncaingụcchúývềkhoảnchitiêuquálớn.Ngườitatìmhiểu.
Tracứubảnggiáthùlaocáccôngviệcchạythư,muasắmvặtvãnhyết
buồngkháchcủaphạmnhân,ngườitabiếtrằngsốtiềnnămmươixuấyđã
dùngđểtrảchomộtngườiđiđiệnPanthéonhếtmườixu,mộtđinhàthờVal
DeGrâcemườilămxuvàmộtcổngđiGrenellehaimươilămxu.Việcsau
cùngnàyđượcghigiácaonhất.ThếmàởđiệnPanthéon,ởValDeGrâce
ởcổngGrenellecóbatayđầutrộmđuôicướprấtgườmlàKruideniers,tức
Bizarro,Glorieux,tùkhổsaimãnhạnvàBarreCarrosse.Sựviệcnàykhiến
cảnhsátlạichúýđếnchúng.NgườitađoánnhữngtênnàythuộctoánPatron
MinettemàhaithủlĩnhBabetvàGueulemerđãbịtốngngục.Ngườitaước
đoánnhữngvậtBrujongửiđikhôngphảiđểtraochonhữngngườicónhà
cửa,màđểtraochonhữngngườiđợiởngoàiđườngphốvàtrongcácvậtấy,
cógiấymách bảo về mộttộiácđang thai nghén. Còn cónhữngdấuhiệu
khác.Ngườitatómbatênlangthangvàngườitatưởngđãphátanđượccái
âmmưugìđócủaBrujon.
Độmộttuầnsau,mộtđêmtrongkhituầntraphòngngủtầngdướicủatòa
nhàmới,viêngiámthịđituầnnhìnquacáicửacontrôngthấyBrujonđang
ngồiviếtgìđótrêngiường,dướiánhsángcủacâynến.Đólàvàogiờngười
tuầntrabỏhạtdẻvàohộp.Ngườitadùngcáchấyđểkiểmsoátxemnhững
viêngiámthịcólàmđúngphậnsựkhông,cứmỗitiếngđồnghồ,phảicómột
hạtdẻrơivàomỗihộpđóngởcácphòngngủ.Viêngiámthịvàophòng,phạt
Brujonmộtthángxàlim,nhưngkhôngbắtđượcmẩugiấyhắnviết.Mộtvụ
cũngkhôngbiếtgìhơn.Điềubiếtchắclàsánghômsau,cómột“giọtnước
bọt”némtừsânCharlemagnesangchuồngsưtử,vòngcungquamáinhà
nămtầngnằmngăncáchhaisân.
Tùnhângọi“giọtnướcbọt”làcáiviênruộtbánhmìnắmrấtkỹthuật
chúnggởi“quaIrlande”nghĩalàvượtquamáimộtnhàlaođểđitừdânnày
quasânnọ.Từngữtầmnguyên:QuaIrlandenghĩalàvượtquaAnhQuốc,từ
đấtnàysangđấtnọ.Viênbánhrơitrongsân,ngườinhặtđượcbẻravàtìm
đượcmộtmảnhgiấyviếtchomộtngườitùởtrongsân.Nếungườibắtđược
làmộtngườitùthìhắnsẽtraothưđúngđịachỉ;nếulàmộttênlínhgáchoặc
làmộttrongnhữngtêntùbịmuachuộclàmởcáctùthườnggọilàcừu,ởcác
nhàlaokhổsaigọilàcáo,thìmảnhgiấybịmangđếnphònglụcsựhoặcgiao
chocảnhsát.Lầnnày,“giọtnướcbọt”đếnđúngđịachỉ,mặcdùngườiđược
thưđãbịgiamgiữcáchly.CáingườinhậnthưấychínhlàBabet,mộttrong
bốntay đầusỏcủanhómPatronMinette.“Giọtnướcbọt” đựngmộtmẩu
giấycuốntrongchỉmanghaidòngchữ:“Babet.Cómộtvụđanglàmởphố
Plumet.Chấnsongnhìnravườn.”
ĐólàcáimàBrujonviếttrongđêm.
Bấtchấpnhữngôngvànhữngbàsoátxét.Babetvẫntìmđượccáchgửi
mảnhgiấytừnhàlaoLaForcesangnhàlaoSalpêtrièrechomột“bàbạntốt”
củahắnbịgiamởđấy.Bàbạnnàychuyểnmảnhgiấyđếnchomộtbàquen
biết tên là Magnon, rất được cảnh sát chú ý nhưng chưa bị tóm. Cái mụ
Magnonmàbạnđọcđãtừngthấytên,cáimụấycónhữngquanhệvớivợ
chồngThénardier,saunàysẽđượcsoisáng.MụcóthểđigặpÉponine
nhưvậylàmụbắccầugiãnhàlaoSalpêtrièrevànhàlaoMadelonnettes.
ChínhlúcấylàlúcÉponinevàAzelmađượcphóngthíchvìtronglúcxét
hỏiThénardiervềcongáihắn,quantòakhôngtìmthấyđủbằngchứngđể
buộctộichúngnó.MụMagnonđứngrìnhởcửangụcMadelonnettes,trao
mảnhgiấychoÉponinekhicôảđiravàcôảlàmsángtỏvấnđề.
ÉponineđiđếnphốPlumet,trinhsáthàngsongsắtvàkhuvườn,quansát
ngôinhà,rìnhmò,xemkỹ,mấyhômsauthìnóđếnphốClocheperce,nơitrú
ngụcủamụMagnonvàđưacho mụấymộtchiếcbánhquy.MụMagnon
mangchiếcbánh đến cho mụ nhân tình của BabetởphốSalpêtrière.Một
chiếcbánhquy,trongngônngữtượngtrưngđentốicủacácnhàtùcónghĩa
là:“Khôngcógìđánglàm".
Vìthế,khôngđầymộttuầnsau,khiBabetvàBrujongặpnhau,Brujon
hỏi:“Thếnàođấy,phốP?"-“Bánhquy",Babetđáp.Đólàlúchaiđứagặp
nhautrênconđườngđituầncủanhàlaoLaForce,mộtthằngđếnphòngdự
thẩmđểcungkhai,mộtthằngtừđóđitrởvềngục.
CáibàothaitộiácmàBrujoncóchửatrongnhàngụcLaForceđãbịđẻ
nonnhưthếđó.Cáivụđẻnonnàymangnhữnghậuquảnằmngoàichương
trìnhBrujon.Chúngtachờxem.
Nhiềukhitưởngrằngthắtnútmộtsợichỉ,lạihóarathắtnútmộtsợichỉ
khác.
III
CỤMABEUFTHẤYMAHIỆN
Marius chẳng viếng thăm một ai nữa, chỉ thỉnh thoảng lại gặp ông cụ
Mabeuf.
TrongkhiMariuscứtừngbậcmộtdầnbướcxuốngcáithangghêrợnđưa
tớinhữnghầmsâuhốtối,ởđấyngườitanghenhữngkẻsungsướngnhư
bướcđitrênđầumình,thìđằngcụMabeuf,cụcũngxuốngdốcnhưthế.
SáchHoaQuảXứCauteretztuyệtđốikhôngcònbánđượcquyểnnào.
Cuộcthínghiệmvềchàmkhôngthànhcôngchútnàotrongcáimảnhvườn
Austerlitzthiếuánhsáng.CụMabeufchỉtrồngđượcởđấymộtvàithứcây
ưaẩmvàcớm.Mặcdùthế,cụkhôngthấtvọng.Cụđãxinđượcmộtkhoảnh
đấtởVườnBáchThảo,kháthoáng,đểlại“bỏtiền”thínghiệmvềchàm.Cụ
đãmangcácbảnkhắcđồngcủatácphẩmmìnhđemcầmđểlấytiềnlàmviệc
ấy.Cụcũngđãrútbữaăntrưaxuốngcònhaiquảtrứng,nhưnglạiđểdành
cho một bà ở già mà đã mười năm nay cụ không trả tiền công. Thường
thườngbữaăntrưaấylạilàbữaănduynhấttrongngày.Ôngcụkhôngcòn
giữcáicườitrẻconnữa,trởnênbuồnrầuvàkhôngcònmuốntiếpmộtai.
Mariuskhôngcònnghĩtớiviệcđếncụlàphải.Đôikhi,trênđườngđiđến
vườnbáchthảo,cụgiàlạigặpchàngthanhniênởphốHôpital.Cảhaiđều
khôngnóigì,chỉgậtđầurahiệumộtcáchbuồnbã.Kểcũngđaulòngthậtcó
lúccáinghèolàmchongườitaphảixanhaulàthế!Trướckhilàbạnbè,bây
giờthìchỉlàkháchquađườngthôi.
AnhhàngsáchRoyolđãquađời.CụMabeufchỉcònbiếtđếnmấyquyển
sách,mảnhvườnvàviệclàmchàmcủamình.Tấtcảhạnhphúc,thúvui,hy
vọngcủacụđềuthểhiệnradướibahìnhtháiấy,thếmàcũngđủchocụsống
đượcrồi.Cụtựbảo:“Baogiờmìnhchếđượcnhữngviênthuốcnhuộmmàu
xanhchàmthìnhấtđịnhlàphúquý;bấygiờsẽchuộccácthứđồđồnglại,
quảngcáoầmĩtrênbáochí,dùngcảtrốngkènđểchiêukháchlàmchocuốn
Hoa Quả củamình trở lạinổi tiếng như cồng và ta sẽ mua một cuốn Kỹ
ThuậtHàngHảicótranhkhắcgỗ,bảninnăm1558,muaởđâutabiếtchỗ
rồi".Trongkhiđợithời,cụcặmcụisuốtngàyngoàiđámchàm,đếntốimới
vềvườnvàđọcsách.Khoảngấycụđãxấpxỉtámmươi.
Mộtbuổitối,ôngcụthấytậnmắtmộtsựhiểnhiệnkỳdị.Hômấy,cụvề
đếnnhàthìtrờihãycònsáng.BàPlutarquetrongngườikhóởđãđinằm.Ăn
xongmiếngbánhmìvớimộtítthịtcòndínhtrênmẩuxương,đểtrênbàn
dướinhàbếp,cụrangồitrêntảngđádùnglàmghếngoàivườn.Bêncạnh
chiếcghếđá,nhưthóithườngtrongcácvườncâyănquảkiểuxưa,cómột
chiếchòmgỗmục,haitầng,tầngdướilàchuồngthỏ,tầngtrênlàchỗđểtrái
cây.Thỏthìkhôngcónhưnglạicómấyquảtáođểdànhănmùađôngcòn
sótlại.CụMabeufhấpháyđôikính,vừagiởsáchvừađọc.Tínhvốnrụtrè,
nêncụcóphầndễtinnhảm.Cóhaicuốnsáchcụrấthamvàlàmchocụphải
luônluônnghĩtới.Tuổitácrồimànhưthếmớinguychứ!Mộtlàquyểnsách
cótiếngcủaDelancre“Sựbiếnhiệnkhôngngừngcủaloàiquỷ”.Cònquyển
kialàcủaRubaudière“NóivềlũquỷởVauvertvàbọnyêutinhởBièvre”.
Cuốnsaulàmchocụcàngchúýmảnhvườnnhàlánơitrướckiayêutinh
thườnghayluitới.Hoànghônxuốngdần.Mọivậttrêncaonhuộmmàutrắng
nhạt,dướithấpbóngtốiđenthẫmlại.Cụvừađọcsáchvừangắmcâytrong
vườn,đặcbiệtnhìnmộtcâysơnlựuxinhđẹpmàcụcoilàmốianủituổigià.
Bốnngàyvừaqua,toànnắngvàgió,khôngcólấymộtgiọtmưa.Cànhcây
nghiêngngả,nụhoarũrượilárụngrơi,cầnphảitướinước,nhấtlàcâysơn
lựutrôngcàngtiềutụy.Cụlàngườicoihoalácólinhhồnnhưngười.Mặc
dùcảngàyđãmệtnhoàivớicácluốngchàm,cụvẫncốđứngdậy,đặtsách
xuốngghếvàlomkhom,khậpkhiễngđiđếngiếngnước.Nhưngnắmđược
dâymàkhôngcònsứckéokhỏimóc.Cụquaylạingẩngđầunhìnlênvòm
trờiđầysao,cặpmắtthấtvọng.
Trờitrongvắt,cáitrongtrẻonàycódángnhưmộtniềmvuiđộcác
trườngcửulàmchongườiđaukhổcàngthêmđaukhổ.Cứkiểunàythìđêm
rồicũngnhưngàykhôcháythôi.
“Saochichít!"-Cụnghĩbụng-“mộtgợnmâycũngkhôngcó,mộtgiọt
nướccũngkhông".
Cụthôingẩngnhìntrời,đầucúirũxuống.Mộtchốclạingướclên,nhìn
trờilẩmbẩm:“Lạytrờithương,rướichomộtgiọtlệsươngcũngđược".Cụ
lạicốkéodâylầnnữa,nhưngđànhchịu.
Vừalúcấycụnghecótiếngnói:
—CụMabeuf,cụcómuốntôitướigiúpvườnchocụkhông?
Tronghànggiậunghesộtsoạtnhưcótiếngđộngcủathúdữđiqua.Một
côgái,ngườicaogầy,từđámcâygairậmrịtbướcra,đếntrướcmặt,nhìn
thẳngvàocụ.Ôngcụcócảmtưởngđómàkhôngphảilàmộtconngườibằng
xươngbằngthịtmàlàmộtbóngmavừahiểnhiệntronghoànghôn.
Ôngcụvốnlàngườiyếubóngvía,rấtdễkinhhoàng,thếmàcụchưakịp
mởmiệngnói nửa lời,bóngmaấyđã mở dây, thả gầuxuốngnước,múc
nướclênđổđầythùngtưới,thoănthoắt,vộivàngmộtcáchkỳdị.Rồicái
bóngmađichânđất,quầnáoráchtươmấylạichạytừluốngnàyqualuống
khácphátsựsốngchocâycốichungquanhmình.Tiếngnướcrơitrênlálàm
chocụhảhê.Cụnghĩrằngcâysơnlựuchắclàsungsướnglắm.
Tướixong thùng đầu, cô gái múcmộtthùng khác, rồi một thùng khác
nữa.Côtướicảvườn.Bóngcôđenthẫmđilạigiữacácluốnghoa,haimối
khănchùmráchtươmphấtphơtrênhaicánhtaygầyguộctrôngcóvẻnhư
mộtcondơi.
Côvừatướixongđâuđấy,cụMabeufsungsướngđếnchảynướcmắt,
tiếnsátđếngần,đặttaylêntráncô:
—Chúasẽbanphúcchocô,côsănsóchoa,hẳncôlàmộtthiênthần.
Côgáitrảlời:
—Không,tôilàquỷsứthôi,nhưngcáiấycũngchảsao.
Ônglãokhôngđợiđáp,cũngkhôngnghecâuđáp,vộikêulên:
—Côkhổ,tôinghèonàn,khổsởquá,chảbiếtđápơncôbằngcáchnào!
—Cụơi,cócáchđấy.
—Cáchgì?
—Cụlàmơnbảogiùmcháu,ôngMariusnhàởđâu?
Ônglãokhônghiểugìcả.
—ÔngMariusnào?
Cụngướccặpmắtđụclờlên,nhưtìmmộthìnhảnhđãxóamờ.
—Anhthanhniênhayđếnđâydạotrướcấymà.
Ônglãođãlụclọikhắptrínhớ,bỗngcấttiếng:
—À,phảirồi…tôihiểucônóigìrồi.Côthưthảnhé!ÔngMarius,Nam
TướcMariusPontmercychứgì!Anhtaở…đúnghơnlàanhtakhôngcòn
ở…À,tôikhôngbiếtrõgìvềanhtacả.
Ônglãovừanóivừacúisửamộtcánhsơnlựu,rồitiếp:
—À,này,bâygiờtôinhớrarồi.Anhtathườngqualốiphốlớnvàđivề
phíaphốCroulebarbe,chỗđồngSơnCaấy.Côđivềlốiđóthìgặpanhta
cũngdễthôi.
Khiôngcụđứngthẳngngườidậythìkhôngcònaitrướcmặtcả,côgáiđã
biếnđâumất.Ôngcụthấyhơirờnrợntrongmình.Cụnghĩthầm:“Tướicả
vườnđâynày,nếuviệckhôngsờsờnhưthếthìchắcmìnhphảitinlàma
hiệnhình".
Mộtgiờsau,đingủ,cáiviệcđólạihiệnratrongtrícụ.Đólàcáilúcchập
chờnmàtríócdầndầnđivàocõimộngđểxuyênsuốtgiấcngủ,cũngnhư
conchimthiêngtrongthầnloạiđãhóacáđểvượtđạidương.Cụmơmàng
nói:“Thật ra,cũnggiống hệtnhưchuyện Rubaudièrekểvề loàiyêutinh.
Haycũnglàmộtconyêutinhđó?"
IV
MARIUSCŨNGTHẤYMA
Mấyhômsaungày“bóngma”đếnthămcụMabeuf,bữaấylàsángthứ
hai,nhưthườnglệMariusvayCourfeyracmộtđồngtrămxuchoThénardier.
Bỏxongtiềnvàotúi,Mariusdạomộtvòngtrướckhimanglạiphònglụcsự
củanhàngục.Chàngđịnhbụngmayranhưthếlúctrởvềsẽcóthểlàmviệc
được.Kểrabữanàocũngthếcả.Vừangủdậy,chàngđãđemsáchgiấyrađể
trướcmặtdịchnguệchngoạcmộtvàidòng.LúcấychàngđangdịchraPháp
VănnhữngbàitrongcuộctranhluậncủangườiĐức,cuộctranhluậngiữa
GansvàSavigny.ChàngcầmđếnGans,rồicầmđếnSavignyđọcbốndòng,
thửviếtramộtdòng,nhưngngòibútkéokhôngrachữ,cònconmắtthìthấy
hiệnmộtngôisao.Chàngbỏghếđứngdậy.
Đidạomộtchútđểlấyđàmớiđược.VàchàngđếncánhđồngSơnCa.
Đếnđấychànglạithấyngôisaorõmồnmột,cònsáchcủaGansvàSavigny
thìquênđâumấtcả.
Chàngtrởvề,cốlàmviệcnhưngkhôngđược.Baonhiêusợidâyđãđứt
đoạntrongócchàng!Mộtsợicũngkhôngcáchgìnốilạiđược!Chàngtự
bảo:“Thôimaitakhôngđichơinữa.Đichơichảlàmviệcđược".Nhưngrồi
ngàynàochàngcũngcứđi.ChàngởcánhđồngSơnCanhiềuhơnlàởnhà
Courfeyrac.Đúngrađịachỉcủachànglàphảithếnày:ĐạilộSanté,gốccây
thứbảy,kểtừphốCroulebarbe.
Sánghômấy,chàngrờigốccâyấyđếnngồitrênbệgạch,dọcbờsông
Gobelins.Mặttrờitươitắnxuyênvàocácchòmlánonsángngời.Chàng
màngnghĩđến“nàng”rồidầndầnlạitựmìnhtráchmình.Chàngđaulòng
nghĩđếnsựlườibiếnghàngngàylàmchàngtêliệttâmtríchàngvàcảmthấy
trướcmắtmìnhđêmtốimỗiphútmộtdàythêmđếnnỗikhôngcònnhìnthấy
mặttrờinữa.Khónhọclắmchàngmớibiếtmìnhđangnghĩnhữnggìlờmờ.
Nănglựccủachàngsasútđếnnỗichàngkhôngnghĩđượcthànhlờiđểmình
tựbảomìnhvàcũngkhôngcósứcđểmàbuồnbực.
Tuyvậytrongcơnmơmộngrầurầuấy,cảmgiáctừsựvậtbênngoàivẫn
dộiđếntâmtríchàng.Chàngnghesaulưng,dướichânmình,tiếngthợgiặtở
haibênbờsôngđậpáovàtrênđỉnhđầutiếngchimreohóttrongrặngcây.
Mộtđằnglàtiếngreocủatựdo,vôtưsungsướng,củalũchimthongthả
rảnhrang;mộtđằnglàtiếnglaođộng.Cảhaithứtiếngđềuvuivẻ,làmcho
tríócchàngcàngmơtưởngsâuhơn,gầnnhưlàsuynghĩ.
Thìnhlìnhgiữacơnmơ,chàngnghemộttiếngngườiquenthuộc:
—Kìa,anhchàngđórồi!
ChàngngướcmắtvànhậnđượcÉponine,côgáilớncủaThénardier,
békhốnkhổđãđếnnhàchàngmộtbuổisángtrướcđây.Lúcnàythìchàng
đãbiếttêncô.Điềulạlàcôbétrôngnghèohènđinhưnglạiđẹpthêmlên.
Côđãtiếnthêmhaibước,mộtbướcvềphíaánhsángvàmộtbướcvềphía
ngặtnghèo.Côvẫnđichânkhôngvàănbậnráchrướinhưhômcôquảquyết
bướcvàophòngchàng.Nhưngquầnáoráchnátcủacôhaithángnayđã
thêm:Cáclỗthủngráchtoạcratohơn,cácmảnhvảicàngxấuxíđi.Vẫn
giọngnóikhànkhànấy,vẫnvầngtránxámmànónggiólàmchonhănnheo,
vẫnlànmắtnhanhnhẹn,lấcláo.Ngoàiracòncócáigìkháchơnlàgương
mặtthêmvẻgìhoảnghốt,thảmhạiđúnglàcủangườinghèođóilạivừaở
ra.Mấycọngrơmlẩntrênmáitóccủacôbé.KhôngphảinhưOphéliađã
điêndạivìlâycáiđiêndạicủaHamlet,nhưngchỉvìcôđãngủởmộtđống
rơmchuồngngựanàođó.Vớitấtcảhìnhdungnhưthế,côbévẫnđẹp.Ôi!
Tuổixuânsaomàthầntiênđếnthế!
CôbédừnglạitrướcMarius.Nétmặtnhợtnhạthơitươilênmàtrênmôi
thoángnhưcómộtnụcười.Côbéđứngimmộtlúcnhưnóikhôngralời
nữa,mãisaumớinói:
—Rồicũngphảigặpôngchứlị!ÔngcụMabeufnóikhôngsaimà,chính
trênđạilộnàyđây!Trời!Emtìmôngđếnhếthơi,ôngcóbiếtđâuđấynhỉ!
Ôngbiếtkhông?Embịgiammấtmườilămhôm,chúngnómớithađấy!
dolàchảcótangchứnggìtrênngườiemcả.Vớilại,emcònlàtuổivịthành
niên,thiếuhaithángnữa.Trời!Emtìmônghếtnơihếtchốn.Đãsáutuầnrồi
đấy!Ôngkhôngcònởchỗấynữaà?
Mariusđáp:
—Không.
—À,emhiểurồi.Vìcáichuyệnấychứgì.Cáitròăncắpấykhóchịu
lắm.Ôngkhôngchịuđượcnênđãdọnđimà.Này!Saoônglạiđộinhững
thứmũdúmdónhưthếkia?Thanhniênnhưôngphảicóquầnáođẹpchứ.
ÔngMarius,ôngcóbiếtkhông?ÔngMabeufôngấygọiônglàNamTước,
namtiếcgìchứ?NamTướclànhữngônggiàkia,thườngmòđếnchỗ
nhiềuánhsángnhấttrongvườnLuxembourg,đọctờHàngNgàymộtxumột
sốkia.CólầnemmangthưchomộtNamTướcloạiđó.Ôngtacótuổiđến
hơntrămkiađấy!ÔngMarius,bâygiờôngởđâu?
Mariuskhôngđáp,côbénóitiếp:
—Ồ,áoôngráchmộtlỗ,đểrồiemválạichomớiđược.
Giọngcôbédầndầntrởnênbuồn:
—Hìnhnhưgặpemôngkhôngbằnglòngthìphải?
Mariuskhôngnóigì;côbécũnglặngimmộtlátrồinóito:
—Emmàmuốnthìembắtôngtỏvẻbằnglòngđượcngay.
Mariushỏi:
—Sao?Cônóigìthế?
Côbédằnlại:
—À!Trướcđâyônggọiemlàemkia.
—Ừ,thếthìemnóithếnào?
Côbécắnchặtmôi,khôngnói.Hìnhnhưđangcócuộcxôxátgìtrong
lòng.Saucùng,côcóvẻquảquyết:
—Thôi,mặckệ,cũngchảsao.Ôngđangcóvẻbuồnrầu,màemthìlại
muốnôngđượcvuilên.Ônghứavớiemlàôngsẽcườiđi.Emmuốnthấy
ôngcườivànói:“Thếà!Thếthìtốtlắm”.TộinghiệpôngMarius!Ôngbiết
không!Ôngcònhứaôngchoemtấtcảcáigìemmuốnphảikhông?
—Ừ,thìemnóiđi!
CôbénhìnthẳngvàomắtMarius:
—Embiếtđịachỉrồi.
Mariustáingườiđi.Máudồncảvàotim.
—Địachỉnào?
—Địachỉmàônghỏiem.
Cônóitiếpnhưcốhếtsức:
—Địachỉcủa…ôngbiếtchứ?
Mariuslắpbắp:
—Ừ!
—Củatiểuthưấy.
Nóixongtiếngấy,côbéthởramộtcáidài.Mariusnhảytừbứctường
xuống,cuốngcuồngnắmlấytaycôbé.
—Thếà?Đưaanhđiđi!Chỉchoanhđi!Emmuốnđòigìanhcũngđược!
Nào,côấyởđâu?
—Đitheoem,-côbéđáp-Emkhôngbiếtrõđườngphốvàsốnhà;ởtận
phíabênkia,nhưngembiếtrõnhà.Đểemdắtôngđi.
Côbérụttayra,nóitiếp.Giọngcôbuồnrầulàmchongườingoàicuộc,ví
nhưnghethấythìphảixúcđộnglắm,thếmànóchẳngmảymaynàochạm
đếntấmlòngcủaanhchàngMariusđangmêman,sôinổi:
—Chao!Ôngsungsướngquánhỉ!
Một đám mây như thoáng qua vầng trán Marius. Chàng nắm cánh tay
Éponine:
—Emthềvớitôimộtđiều.
—Thề?-Cônói-thềnghĩalàlàmsao?Này!Ôngmuốnemthềư?
Vàcôbécười.
—Éponine,emhứavớitôinhé!Emthềvớitôilàkhôngnóiđịachỉnày
vớibốem.
Côbéquaysangphíachàng,vẻkinhngạc:
—Éponine!SaoôngbiếtemlàÉponine?
—Emhứavớitôiđiềutôivừanóiđi.
Nhưngcôbénhưcóvẻkhôngnghegìcả.
—Dễngheđấy!ÔnggọiemlàÉponineđượcđấy!
MariusnắmcảhaitayÉponine.
—Trờiơi!Emtrảlờitôiđi.Chúýlờitôinóinhéem,thềvớitôisẽkhông
nóiđịachỉembiếtchobốemđi.
—Bốem?Ừ,ừ,bốem!Thếthìôngcứyêntâm.Ôngấybịgiamrồi.Với
lạiemcóbậntâmgìđếnbốemđâu.
Mariuskêulên:
—Emvẫnchưahứavớitôi.
Côbévừanóivừaphálêncười:
—Buôngtôirađi!Laymạnhquáđithôi.Có!Có!Emxinhứa,emxin
thề!Chuyệngìđếnmàemkhôngthề!Emkhôngmáchđịachỉấyvớibốem
đâu.Nhưthếđượcchưa?Đượcchứ?
—Cũngkhôngnóivớiaicả.-Mariusbảo.
—Khôngnóivớiaihết.
—Thôibâygiờdắttôiđiđi.
—Đingay?
—Đingay.
—Theoem.Chaoôi!Saomàanhchàngmừngrơnthế!
Đượcmấybướccôbédừnglại.
—Ôngđisátemquá,ôngMariusạ.Đểemđilêntrước,ôngcứđisau,
làmravẻkhôngphảiđitheoem.Khôngnênđểngườingoàingườitathấy
mộtthanhniêntửtếnhưônglạiđicùngmộtngườiđànbànhưem.
Khôngmộtngônngữnàocóthểnóihếttấtcảnghĩangụtrongtiếng“đàn
bà",ởgiọngnóicôbéấy,lúcbấygiờ.Đượcmươibước,côbédừnglạilần
nữa.Mariustiếnkịp.Côđimộtbên,cấttiếnghỏiMarius,đầukhôngquay
lại:
—Này,ôngcónhớhứavớiemmộtcáigìđấychứ?
Mariussờtayvàotúiáo,chàngchỉcóvẻnvẹnđồngnămfrancsdànhcho
Thénardier.ChàngcầmlấyđặtvàotayÉponine.
Côbémởxòemấyngóntay,rơiđồngbạcxuốngđấtvànhìnchàngvẻrầu
rầu:
—Emkhôngmuốnlấytiềncủaôngđâu.
QUYỂNIII
NGÔINHÀPHỐPLUMET
I
NGÔINHÀCÓBÍMẬT
Vàokhoảnggiữathếkỷtrước,mộtôngChánhÁntòaánPariscómột
ngườinhântìnhnhưnglạimuốngiấuthiênhạ-bấygiờchỉcácnhàđạiquý
tộcmớikhoenhântìnhcủamình,còncácanhtưsảnthìlạigiấuđi-nêncho
xâymộtngôinhànhỏởngoạiôSaintGermain,trongmộtphốvắngvẻ
phốBlometngàynaygọilàphốPlumet,gầnnơigọilàQuầnThú.
Ngôinhàấycógác,dướinhàcóhaiphòng,mộtcáibếp,trêngáccóhai
buồng,mộtphòngkhácnhỏ,sátmáilàmộtgácxép.Trướcnhà,mộtkhoảng
vườnđộmộtsàocócánhcổnglớnsongsắttrôngrađườngphố.Ngườiđi
quangoàiphốtrôngthấychỉcóbấynhiêu.Nhưngphíasaungôinhàchính,
cómộtmảnhsânhẹpvàcuốisâncómộtcáinhàxéphaigian,lúccầncóthể
đểmộtđứabéconvàmộtbàvúởđấy.
Chiếcnhànày,phíasau,cómộtcáicửachekín,mởđóngrấtbímật,ăn
thôngvớimộthànhlanghẹp,trênđểlộthiên,dướilátđá,chạyquanhco
giữahaibứctườngcao.Cáihànhlangấycứmentheosátdãyhàngrào,hàng
giậutừvườnnàysangvườnkhác,từđámđấtnàysangđámđấtkhác,cólúc
đivòngquanh,cólúcgấpthànhgóctheohìnhcáithửavườnvàcácđámđất
vàcuốicùngdẫnđếnmộtcáicửabímật,cáchđấyđộmộtphầntámdặm,
gầnmộtkhuphốkhác,ởtậnđầumútcủacáiphốBabylonehiuquạnh.
ÔngChánhÁnđếnởđấy.Ngôinhàbốtríkhéođếnnỗi,ngườinàocóchú
ýtheodõivànhậnthấyôngtangàynàocũngđiđâubímật,cũngkhôngngờ
rằnghễđiraphốBabylonetứclàđiraphốBlomet.Nhờkhéoxếpđặtmua
đượcđấtnênôngcóthểthuêngườilàmconđườngbímậtấyởtrênđấtmình
khôngaikiểmsoátđược.Vềsauôngđembánlạichỗđấtdọchànhlangấy
từngmiếngmộtđểngườitalàmvườnvàtrồngtrọt.
Cácngườichủmớiởhaibênhànhlang,cũngtưởngtrướcmắtmình
mộtbứctườngngăn,chứkhôngngờcóconđườnglátđádàinhưdảikhăn
quanhcogiữahaibứctường,đidọctheohếtluốngraunàyđếnvườncây
kháccủahọ.Chỉcóchimchóclànhìnthấycáivậtlàlạấy.Vàcáclũsáo
ngà,sáosậucủathếkỷtrướcchắclàđãbàntánvớinhaunhiềuvềcáiông
ChánhÁnấy.
NgôinhàxâybằngđátheokiểuMansart,bọctườngvàtrangtríbànghế
theo kiểu Watteau, bên trong dạng động phủ, bên ngoài dáng mềm mại,
khuấtsaubalớpràohoa.Nócómộtcáivẻgìvừakínđáo,vừađỏmdáng,
vừalongtrọng,đúngsởthíchcủamộtquantòasiái.Cáinhàấyvàhànhlang
ấyngàynayđãmất,nhưngtrướcđâymườilămnămvẫnhãycòn.Năm93,
mộtngườichuyênđúcnồiđãmuangôinhàđểpháhủy,nhưngkhôngthanh
toánđượcchonênbịxửvỡnợ.Hóarangôinhàđãpháhủyôngchủ.Từđấy,
ngôinhà bịbỏhoang vàdầndần đổnátnhư tấtcảnhữngnhàcửakhông
ngườiởđó,dođókhôngđượctruyềnsứcsốngcho.Bànghếngàyxưavẫn
nằmnguyêntrongđó.Mộttấmbảngvàng,chữhếtđọcđược,treoởràosắt
từnăm1810 khiến cho con sốmười,mườihai người mỗikhiđiquaphố
Plumetbiếtrằngngôinhàsẵnsàngđểbánhoặcchothuê.
VàocuốithờiQuânChủPhụcHưng,nhữngkháchquađườngđónhận
thấytấmbảngđãbiếnmất,hơnthếnữa,nhữngcửasổởtầngmộtđãmở.
Thậtvậy,ngôinhàđãcóngườiở.Cáccửasổcónhững“mànchenhỏ”,đólà
dấuhiệutrongnhàcóphụnữ.
Tháng10năm1829,mộtngườiđànôngđứngtuổiđếnthuêngôinhàấy,
cốnhiênlàgồmcảgiannhàxépphíasauvàcáihànhlangănthôngđếnphố
Babylone.Ôngchođặtlạihaicáicửabímậtởđầuhànhlang.Trongnhàhãy
còngầnnguyêncácthứbànghếcũthờiôngChánhÁnở,ngườichủmớichỉ
chosửasanglạimộtít,chỗnàothiếucáigìthìthêmvàochođủ,látcáisân
đá,cáinềngạchđãloanglổ,chữalạicáicầuthang,sàngỗ,thêmkínhvào
cácôcửasổ.Xongđâuđấyôngmớicùngmộtthiếunữvàmộtugiàdọn
đến,lặnglẽnhưmộtngườilạlẻnvàonhà,chứkhôngphảinhưngườitavào
ngôinhàcủamình.Lánggiềngcũngchẳngbàntángìbởicáilẽkhôngcóai
làlánggiềngcả.
Ngườiđếnthuênhàâmthầm,ítgâychúýấylàJeanValjean,thiếunữ
Cosette.UgiàlàmộtngườiđànbàtênlàToussaint,vừagià,vừaquê,vừa
ngọng.JeanValjeanđãcứubàtarakhỏiNhàThươngvàkhỏicảnhkhốn
cùng,rồiquyếtđịnhđembàtavềởvớimìnhvìbàcóbađặcđiểmtrênkia.
Ông đã lấy tên là ông Fauchelevent, nhà thực lợi,
[251]
để thuê nhà. Qua
nhữngđiềunóitrên,chắcbạnđọcđãnhanhchóngnhậnraJeanValjeancòn
nhanhhơnlãoThénardiernữa.
TạisaoJeanValjeanđãrờibỏnhàtuPetitPicpus?Chuyệngìđãxảyra?
Khôngcóchuyệngìlạcả.
Bạnđọccònnhớ,ởnhàtu,JeanValjeanrấtsungsướng,sungsướngđến
nỗicólúclươngtâmphảilongại.NgàynàoôngcũngđượcgặpCosette;mối
tìnhphụtửhiệnravàmỗinảynở.Ôngthươngyêuấpủconbétrongtâm
hồn.Ôngtựbảo:Nólàcủaông,khôngcógìcóthểcướpđiđược;tìnhtrạng
nàysẽcứmãimãinhưthế;chắcchắnnósẽlàmbàxơđúngtheoconđường
hàngngàyngườitamuốnmởrachonóvànhưthế,nhàtusẽlàvũtrụcủanó
vàcủaông;ôngsẽgiàởđây,nósẽlớnlênởđây,rồinósẽgiàởđâyvàông
sẽchếtởđây,thậtlàthỏaướcmơ,khôngcònnóichaconchialìa,chiarẽ
đượcnữa.Nghĩđếnđấy,bỗngdưngôngsinhloâu.Ôngtựchấtvấn.Ôngtự
hỏicóphảithậttấtcảhạnhphúccủangườikhác,củaconbékia?Ônggiàmà
tướcđoạthạnhphúccủanógiấulàmcủariêngchomìnhsao?Nhưthế
phảilàtrộmcắpkhông?Ôngtựnhủconbécóquyềnđượcbiếtcuộcsống
trướckhibỏđờiđitu.Ngaytừbâygiờmàgầnnhưkhônghỏiýkiếnnó,lấy
cớđểtránhchonómọithứđaukhổ,lợidụngnókhờdại,côđơnmàép
phảiđitu,thìcókhácgìlàmhưhỏngbảnchấttựnhiêncủamộtconngười
vàdốitrávớiChúa?Lạibiếtđâu,mộtngàykia,Cosettemàbiếtrõđầuđuôi,
biếtnóphảilàmbàxơmộtcáchmiễncưỡng,nósẽkhôngsinhthùhằncả
việcnày?Ýnghĩcuốicùngnày,hơiíchkỷvàítdũngkhíhơnnhữngýnghĩ
khác,nhưngnghĩnhưthếôngkhôngsaochịuđược.Ôngquyếtđịnhrờibỏ
nhàtu.
Ôngquyếtđịnhnhưthế.Ôngbuồnrầumànhậnrarằngviệcphảinhưthế.
Còn về những trở ngạithì chẳng có gì. Năm năm sống biệt tăm biệt tích
trongbốnbứctườngnày,đếnbâygiờrangoàithìcònsợgìnữa.Ôngcóthể
yêntâmtrởlạisốnggiữamọingười.Ôngđãgiàđivàcáigìcũngđãthay
đổi.Aicònnhìnrađượcôngbâygiờ.Vớilạicứcholàchẳngmayđinữa,thì
cógìnguyhiểmthìlànguyhiểmchobảnthânôngchứcóquyềngìmàbắt
buộcCosettevàonhàtukín,bởilẽxưakiaôngbịvàonhàtùkhổsai?Vảlại,
trướcnhiệmvụthìnguyhiểmcóđánggì?Mà,cóaicấmôngcứthậntrọng
vàtìmmọicáchđềphòng?CònviệcgiáodụccủaCosettethìđãgầnxong
trọnvẹnrồi.
Quyếtđịnh xong, ông chờ cơ hội. Cơ hộikhôngbaolâu đến: Ông già
Faucheleventtừtrần.JeanValjeanxingặpbàxơbềtrên,trìnhbàyvới
rằnganhôngchếtđiđểlạichoôngmộtcáigiatàinhonhỏđủsốngkhỏiphải
làmlụnggì,nênôngxinthôiviệcởnhàtuvàxindắtcongáiđi.Ôngcũng
trình bày luôn rằng Cosette chưa làm lễ thụ phép làm người tu hành thì
khônglẽgìtuviệnlạinuôikhôngnónhữngnămnămnhưthế,nênôngkhẩn
khoảnxinthếnàobàbềtrêncũngvuilòngđểôngcúngchoquỹnhàtumột
móntiềnlànămnghìnfrancs,xemnhưlàđềnbùvàokhoảnCosetteănởlâu
nay.
ThếlàJeanValjeanrakhỏinhàtu.Ởnhàturađi,ôngcắplấychiếcvali
nhỏchứkhôngnhờaiváchộ,chìakhóathìônggiữtrongmình.Chiếcvali
baymột mùithơmngátlàmcho Cosettephảichú ý.Nóingay rằngtừđó
chiếcvaliấykhôngbaogiờrờiôngranữa.Luônluônôngđểnótrongphòng
ông.Nólàvậtđầutiêncókhilàvậtduynhấtôngmangđitrongnhữnglúc
dọn nhà. Thấy thế Cosette phải bật cười và gọi chiếc vali là “người bạn
khôngrờinhau”củaôngrồinói:“Conphátghenvớinó".
Tuyvậy,việctrởlạivớikhôngkhítựdongoàiđờikhôngkhỏilàmcho
JeanValjeanlo lắngkhánhiều.Ôngtìmrađượcngôinhà phốPlumet
chuivàođó.TừđấyôngvẫngiữtênlàUltimeFauchelevent.Đồngthờiông
thuêluônhaicănphòngkhácởParis.Chủtâmlàđểthayđổi,khỏiởluôn
mộtkhuphố,chongườitabớtđểývàkhitronglòngthấycógìđánglongại
thìcóthể vắng mặtmộtthờigian, cũng như làđểcóđường xoay sở chứ
khôngbịbấtchợtvôkếkhảthinhưcáiđêmôngthoátkhỏitayJavertmột
cáchquáưmaymắntrướcđây.Haicănphòngấylàhaigian nhàbénhỏ
nghèo nàn ở hai khu phố cách nhau rất xa, một ở phố Ouest, một ở phố
L’HommeArmé.
Thỉnhthoảngôngđếnnơinàyhoặcnơikiaởmộtthánghaynămsáutuần
cóCosetteđitheo,cònbàToussaintthìđểởnhà.Cơmnướchaysaibảothì
đãcómấyngườigáccổng,màôngbảochobiếtônglàmộtnhàthựclợi
ngoạiôlấynơiấylàchỗtạmtrúmỗikhivàothành.Conngườiđạođứccao
siêuấythếmàphảicóđếnbachỗởgiữaParisđểtránhlướicảnhsát.
II
JEANVALJEANQUỐCDÂNQUÂN
[252]
Tuyvậy,ôngnóiđúng,JeanValjeanvẫnsốngởphốPlumetvàôngđã
xếpđặtđờisốngcủamìnhnhưsau:
Cosette và người bõ già ở nhà trên gian buồng ngủ tường có vẽ hoa,
phòng khuê nhỏ với những đường chạm trong sơn vàng, phòng kháchlót
thảmcónhữngchiếcghếbànhtotướnglàphầncủaCosette;cáivườncũng
thuộc phần nàng. Jean Valjean đã cho đặt thêm trong buồng Cosette một
chiếcgiườngcódiềmmànbằnggấmDamasnhiềumàuvàmộttấmthảmBa
TưcũcònđẹpmuamãiởcửahiệumụGaucherphốFiguierSaintPaul.Để
giảmbớtvẻnghiêmnghịcủanhữngthứđồcổsangtrọngấy,ôngxenlẫn
vàocácthứlinhtinhấytấtcảnhữngvậtdụngxinhxắn,duyêndángcủacác
côthiếunữ:Cáikệ,cáitủsách,cácquyểnsáchcógáyvàng,chiếchộpgiấy,
cáibàngiấythấm,cáibànmaykhảmxàcừ,cáihộpmaybằngbạcmạvàng,
bộđồrửamặtbằngxứNhật.Cáccửasổtrêngácđềutreomàndàibằnggấm
Damasnhiềumàunhưởdiềmmàn.Cáccửatầngdướilạitreomànvảirua.
Mùađông,trongnhàCosetteở,gáctrênphòngdướiđềuđốtlòsưởi.Riêng
ông,ôngởtrênnhàxépcuốisântrong,trongphòngchỉmộtchiếcđệmrải
trêncáigiườngcăngdâythép,mộtcáibàngỗtạp,haicáighếrơm,mộtlọsứ
đựngnước,mấyquyểnsáchbỏtrênmộttấmván,chiếcvaliyêuquýtrong
mộtgócvàchẳngbaogiờcócủilửagìcả.ÔngănvớiCosettenhưngtrên
bànlạicómộtcáibánhmìđenphầnriêngông.ÔngbảobàToussaint:
—Côđâylàchủnhànày,bànhớnhé.
—Thưaông,cònông?-BàToussaintkinhngạchỏilại.
—Tôi,tôicònhơnlàôngchủ,tôilàôngcha.
Hồiởnhàtu,Cosettecóđượchọctậpviệcnộitrợnênviệcchitiêuítỏi
trongnhàđềudonàngtínhtoán.Hằngngày,JeanValjeankhoáctayCosette,
đưanàng đidạochơi. Ôngđưanàngvào vườnLuxembourg,tìm đếncon
đườngnàovắngvẻnhấtvàchủnhậtnàoôngcũngdắtnàngđilễnhàthờ
SaintJacquesvìnhàthờấyởkháxa.Khuphốôngởrấtnghèonênôngbố
thínhiều,vìthếcácngườikhốnkhóđềuđếnvâyquanhôngtrongnhàthờ.
ChínhvìvậymàThénardiergửichoôngmộtbứcthưvớiđịachỉ:“Kínhgửi
nhàtừthiệnởnhàthờSaintJacques".ÔngcũnghaydắtCosetteđithămcác
ngườinghèokhổvàcácngườiốmđau.
Chưa một người lạ nào từng bước chân vào ngôi nhà phố Plumet.
ToussaintđimuathứcănvàJeanValjeantựtayđilấynướcởmáynướcgần
nhà.Củivàrượuthìcấttrongcáihầmváchđánửangầmbêncạnhcáicửa
mởraphốBabylone.HầmấyngàyxưadùnglàmđộngchoquanChánhÁn
vìởcáiđờisiáiấy,khôngcótìnhyêunàolàkhôngnấptronghangđộng.
phíacửaấy,còncómộtcáithùng,cókẽđểđựngthưtừ,báochí,songba
nhânkhẩucủangôinhàphốPlumetchẳngtiếpnhậnthưtừbáochígì,nên
cáithùngngàyxưalànơimớiláiđivềchonhữngcặpnhântìnhnhânngãi,
thìngàynaytấtcảcôngdụngchỉcònlàđểbỏcácgiấybáonộpthuếvàcác
giấybáo củaphòngdân quân.VìôngFauchelevent,nhàthực lợi,cũng
quốcdânquân.Ôngkhôngthoátkhỏilướikiểmtrachặtchẽhồi1831.Hồi
ấynhàchứctráchđãtruycứulýlịchcủaJeanValjeanngượclênđếngiai
đoạnôngởnhàtukín.Vàcũngnhờẩnmìnhtrongcáiđámmâymùdàykín
vàtinhkhiếtlànhàtukínấymàkhithoátra,JeanValjeantrởthànhmột
ngườiđángkínhđốivớiThịSảnhcủamình,vàdođóxứngđánglàmngười
bảovệchoThịSảnh.
MỗinămbahaybốnlầnJeanValjeankhoácquânphụcvàđicanhgác.
Côngviệcấycóphầnlàmchoôngbằnglònglàkhác.Vìôngcoiđólàmột
cáchcảitrangchínhđángkhiếnchoôngcóthểlẫnvàođámđôngmàvẫngiữ
mìnhcôđộc.JeanValjeanvừađượcsáumươi,đúngtuổimiễnquândịch;
nhưngtrôngngườiônglạikhôngđếnnămmươi.Vảlại,ôngcũngkhông
ýmuốnlánhmặtviênđộinhấtcủamình,cũngkhôngkêukiệnBáTướcDe
Lobau.Ôngkhôngcólýlịch,ônggiấutên,giấutuổi,giấutungtích,giấutất
cả;vànhưchúngtavừanói,ônglàmộtquốcdânrấthănghái.Làmsaocho
giốngbấtkỳmộtngườinàokhácsòngphẳngtrongmọibổnphậnđónggóp,
đólàtấtcảthamvọngcủaông.Lýtưởngcủaônglàlàmsaochoởbêntrong
thìxứngđánglàmộtthiênthần,cònbênngoàithìlàmộtthịdân.
Tuyvậy,cómộtđiềucầnphảighi.KhiJeanValjeanđichơivớiCosette,
ôngănmặcnhưtađãthấyvàravẻlàmộtsĩquanvềhưu.Lúcôngđimột
mìnhvàthườnglàvàobuổitối,ônglạibậnmộtcáiáovestevàmộtcáiquần
côngnhân,đầuđộimũlưỡitraichelấpcảmặt.Đềphònghaylàkhiêmtốn?
Cólẽcảhai.Cosetteđãquenvớikhíacạnhbíẩncủađờimìnhnênchẳngđể
ýđếnnhữngcửchỉlạlùngcủachalàmấy.CònbàToussaint,thìbàsùngbái
JeanValjeanvàchorằngôngtalàmcáigìcũngtốtcả.Mộthôm,anhhàng
thịtthoángnhìnJeanValjeanvàbảo:“Cáixácôngnàyhaynhỉ!"Bàđáp:
“Mộtvị…vịthánhđấy!"
JeanValjean,CosettevàToussaint,cảbađềuvàobằngđộccáicửaởphố
Babylone.Giákhôngthấybónghọthấpthoángsauhàngràoởcổngtrướcthì
khómàđoánhọởphốPlumet.Cổngtrướcluônluônđóngkín.JeanValjean
đãbỏhoangkhuvườnkhôngtrồngtrọtgìđểngườingoàikhỏichúýđến.
Nhưngcólẽôngtađãlầm.
III
CÀNHLÁRƯỜMRÀ
[253]
Cáivườnbỏhoanghơnnửathếkỷnhưvậyđãtrởnênkỳlạđẹpmêhồn.
Bốnmươinămtrướcđây,ngườiquađườngdừnglạingắmvườnmàkhông
ngờđếnnhữngbímậtẩngiấudướilớpláxanhtươikia.Nhiềuanhmơmộng
thờiấyđãbaolầnđểchođôimắtvàtâmtrímìnhtọcmạchlenvàogiữacác
chấnsongcáicửacókhóa,vặnvẹolunglayvítchặtvàohaitrụvôibámđầy
rêuxanh,phíatrêncócáiviêntrangtíhoavănkỳdị,khóhiểu.
Trongvườn,cóchiếcghếdàiởmộtgóc,mộtvàiphotượngmốcmeo,
mấytấmmắtvõngđóngvàotườngđểchocâyleo,nhưngđãlongđinh
đangmục nát. Ngoài ra không còn đường lối,khôngcònthảmcỏ. Ở đâu
cũngchỉcỏgà.Tayngườiđãvắngthìtaytạolạivề.Cỏdạimọcđầy,điềurất
đángkhâmphụcđốivớimộtmảnhđấttítẹo.Đâylànơihộihèhuyhoàng
củahoađinhhương.Khôngcógìởmảnhvườnnàylàmtrởngạisứcvươn
lênthiêngliêngcủacâycỏ.Ởđâylàthếgiớicủasựsinhtrưởngtônnghiêm.
Câytocúixuốnggaidại,gaidạitrườnlêncâyto,cỏmọnleolên,cànhcả
nghiêng xuống. Cái vốn bò dưới mặt đất cất caođầu tìm cái nảy nở trên
không,cáiphấtphơtrướcgiótìmxuốngvớinhữnggìvươngvấttrongrêu.
Thâncây,chạcbé,lá, dây,chùm,tay,nhánh,gaiquấnquítvớinhau,hòa
hợpnhaukhăngkhítđểthựchiệnvàngợicatìnhbácáithầnbí,tượngtrưng
chochủnghĩabácáiởloàingười.Vườnnàykhôngcònlàvườnnữa,mà
mộtlùmcâykhổnglồ,nghĩalàmộtcáigìrậmrạpnhưmộtkhurừng,đông
đúcnhưmộtthànhphố,runrẩynhưmộttổchim,mậpmờnhưmộtthánh
đường,ngáthươngnhưmộtbóhoa,côquạnhnhưmộtnấmmộ,sốngđộng
nhưmộtphiênchợ.
VàoThángHoa,cáibụitolớnsốngtựdogiữabốnbứctườngsauhàng
chấnsongấybướcvàotrạngtháiđộngtìnhchungcủavạnvật.Nórùngmình
trướcvầngtháidươngđangmọc,chẳngkhácgìconvậthítthởnhữngvận
khíyêuđươngtrongkhônggianvàcảmthấynhựaxuândânglênsôitrào
trongmạcmáu.Nóvungmớtócxanhtươitốttrướcgió,nógieotrênđấtẩm,
trêntượngsờn,trênbậc thềmnứtnẻ,cảtrênnềnđườngvắng,những hoa
hìnhsao,nhữnggiọtsươngnhưngọcvàsựmỡmàng,sựtươiđẹp,hương
thơm,sứcsống,niềmvui.Vàotrưa,hàngnghìnconbướmtrắngtụtậptạiđó
vàkhinhìnnhữnghoatrắngkiavèobaytrongbóngmátlàmnênmộtcơn
mưatuyếtsốnggiữatrưahèthìaicũngphảicholàmìnhđượcxemmộtcảnh
thầntiên.Trongrâmtốicủaláxanhvôvànnhữngtiếngthơngâyđangthỏ
thẻvớitâmhồntavàcáigìtiếngchimkhôngnóithìđãcótiếngongdếbổ
sung.Vàochiềutốithìmộtthoángmơmộngtoátratừcánhvườnvàbaophủ
lấynó;mộtbứcmànsươngnhẹ,mộtniềmuhoàimênhmôngêmảtrùmlên
vạnvật;mùithơmsayngườicủahoatâmhươngvàhoabìmbốratừkhắp
nơinhưmộtchấtđộcngọtngàovàthấmthía;lúcấychimgõkiếnkêuchiều
vàchimbạcmábuôngnhữngtiếngríurítcuốicùnghầunhưtronggiấcngủ;
ngườitacảmthấyniềmthânmậtthiêngliênggiữachimchócvàcâycỏ,ban
ngàycánhlônglàmvuicànhlá,banđêmcànhláchechởchocánhlông.
Mùađônglùmcâyđenlại,ướtđivàtrơcànhrunrẩychonênngườita
nhìnthấyngôinhàchútít.Khôngthấyhoanởtrêncànhvàsươngđọngtrong
hoa,tráilạicónhữngđườngbằngbạccủacácchúsênđãbòquatrênthảmlá
vàngdầy,lạnh.Tuynhiêndùthếnào,vớidiệnmạonào,vàomùanàoxuân
hạthuđông,cáikhoảnhvườnbénhỏấycũngđượmvẻuhoàisuytưởng,
cũnghiuquạnh,hoangvu,thiếudấuvếtngườimàcósựhiệndiệncủatạo
hóavàcáicổngcũkỹgỉhancóvẻnhưnói:Cáivườnnàylàcủata.
ĐườngđáParischạyquanhđấy,mặc!Nhữnglâuđàicổđiểnnguynga
phốVarenneởcáchhaibước,mặc!VòmcuốntòaInvalideskềbên,mặc!Hạ
viênkhôngxa,khôngsao!XetứmãsangtrongphốBourgognevàphốSaint
Dominiquerầmrậpgầnkia,xebuýtvàng,nâu,trắng,đỏgặpnhaurộnrịp
gần ngã tư gần nhất, chẳng cần gì! Ở phố Plumet vẫn là sa mạc. Những
ngườichủcũchết,mộtcơnlốcCáchMạngkéoquanhữnggiathếnghìnxưa
sụpđổ,sựxacách,sựlãngquên,bốnmươinămhoangphếgóachủ,tấtcả
nhữngcáiđóđủđểgọivềnơicảnhtiênấy,nhữngphượngvĩ,nhữngcây
ngôn,nhữngcâyrẻquạt,nhữngcỏvoi,nhữngcâyvằnlátomàudạnhạt,
nhữngcontắckè,bọrùa,nhữngcôntrùngnhanhnhẹnvàsợsệt;đủđểlôitừ
lòngđấtlênvàchohiệnrabốnbứctườngấymộtcảnhtượnghùngvĩ
hoangdại;đủđểchothiênnhiênbừngnởởmộtrẻovườnkhổcủaParisvới
vẻcằncộcvàlẫmliệtkhôngkémmộtkhurừnghoangTânThếGiới,cái
thiênnhiêncứphángangnhữngthuxếptitiệncủangườiđờivàhễtrànđến
chỗnàothìcũngtràntrọnvẹn,dùtrênmìnhconkiếnhayconđạibàng.
Quảvậy,khôngcógìlànhỏbécả,ailàđốitượngthâmnhậpcủathiên
nhiênđều biết.Mặcdù triếthọc khôngchotasựthỏamãn tuyệtđốinào,
không cho bao quát nguyên nhân cũng không cho hạn chế kết quả, bởi
nhữngphânhủynănglựcdẫnđếnthuầnnhất.Tấtcảhoạtđộngvìtấtcả.
Toánđạisốứng dụng cho mây mù; tinh tú phát quang có lợicho hoa
hồng;khôngcónhàtưtưởngnàodámkhẳngđịnhlàhươnghoatầmxuân
chẳngcóíchgìchocácquầntinhtrênấy.Aitínhđượchànhtrìnhcủamột
phầntử?Chúngtacóthểnóichắcrằngkhôngcónhữngcuộcsángthếxảyra
donhữnghạtcátrơiđổhaykhông?Aimàbiếtnhữngtriềulênxuốngqualại
củacáicựcđạivàcáicựctiểuvànhữngcuộcsụtlởcủasángtạo?Conkiến
riêngcũng quantrọng;cái nhỏvẫnlớn, cáilớnvẫnnhỏ;tất cảđềuthăng
bằngtrongcầnthiết;mộtcảnhtượnghãihùngđốivớitrítuệ.Giữasinhvật
vàsựviệccónhữngquanhệkỳdiệu.Trongcáichungvôtận,mặtnhậtcũng
khôngcoithườngbọrầy.Cáinàycáinọcầnnhau.
Ánhsángkhôngmanglêntrờixanhnhữnghươngthơmcủaquảđấtnếu
khôngbiếtdùngnólàmgì;đêmtốiphânphốitínhchấtcủatinhtúchocác
loàihoathiêmthiếpngủ.Mỗiconchimbayđềucósợichỉcủavôtậnbuộc
chân.Cónảymầmthìcómộtthiêntượngkèmtheo,đồngthờivớiviệccon
chiménmổvỡtungvỏtrứng;sựnảymầmđólàmchocongiunđấtsinhra
cũngnhưcụSocratexuấthiện.Ởđâuthiênlýkínhhếthiệulựcthìkínhhiển
vibắtđầucótácdụng.Kínhnàotronghailoạiđócótầmnhìnlớnhơnnhỉ?
Chọnthửxem.Mộtítmốcmọclênthìđólàcảmộtcánhđồnghoanởrộ;
mộttinhvânlàcảmộttổkiếntinhcầu.Cũngmộtcảnhhỗnhợpnhưvậy
cònlạkỳhơngiữanhữngvậtcủatinhthầnvànhữngđiềucủavậtchất.Cấu
tốvànguyênlýtrộnlẫnnhau,hòahợpnhau,cướinhau,nhânlẫnnhauđến
mứcđưathếgiớivậtchấtcùngvớithếgiớitinhthầnđitớicùngchungmột
ánhsáng.Hiệntượngluônluôntựquaytrởvàochúng.
Trong sự trao đổi vũ trụ rộng lớn như vậy, sự sống chuyển vận bằng
nhữnglượngkhôngthểbiết,cuốntấtcảtrongnhữngluồngvậnkhíbíẩn
hình,sửdụngtấtcả,khôngđểmấtmộtchútmơmộngnào,gieoởđâymột
convậtbébỏng,rắcởđómộtvìsao,lắclư,quanhlượn,đemánhsánglàm
thànhnănglượngvàtưtưởnglàmthànhcấutố;sựsốngphântánvàkhông
thểchiacắthòatantấtcả,trừcáctâmđiểmhìnhhọcvàcáitôi.Sựsốngkéo
tấtcảvềlinhhồn,nguyêntửlàmnảynởtấtcảtrongChúa;sựsốngtrộnlẫn
tấtcảnhữnghoạtđộngtừcaođẳngđếnsơđẳngtrongmộtguồngmáyquay
cuồngkhólòngnhậnthấy,liênkếtđườngbaycủamộtconbọvớiquỹđạo
tuầnhoàncủaquảđất,cóthểlàconđườngbayấyphụthuộcquỹđạonày,
biếtđâu?Sựphụthuộcấycũngcóthểlàchỉởsựđồngnhấtvềquyluật,
nhưsựdichuyểncủasaochổitrongvũtrụgiốngsựdichuyểncủaconthủy
tứctronggiọtnướccũnglàphụthuộcthôi.Máyđấynhưngmáylàmbằngtrí
tuệ.Mộtguồngmáykhổnglồmàđộngcơthứnhấtlàconbọconvàbánhxe
cuốicùnglàHệNgânHà.
IV
THAYĐỔICHẤNSONG
Cáivườnnàyngàyxưalậpnênđểchegiấunhữngtrụylạcbímật,ngày
nayhìnhnhư nó lại biến thànhnơichechở những cuộc tìnhtựâmthầm,
trongtrắng.Trongvườnchẳngcòngiànhoa,thảmcỏ,chẳngcònvòmcây,
hangđánữa.Khắpnơichỉcócâylárốibù,bóngrâmtỏaxuốngnhưmộttấm
mànche:RuộngdâubãibộcđãhóanênVườnĐào.Cócáiniềmănnănnào
đóđãlàmchocảnhnàytrởnêntinhkhiết.Côhànghoabâygiờbánhoacho
tâmhồn.Mảnhvườnxinhxắnngàyxưabịbàntayngườilàmtổnthương
nhiều,nayđãtrởlạitrinhbạchvàeấp.ÔngChánhÁnvàngườilàmvườn-
ngườithìtheodấuLamoignonkẻkếthừaLeNôtre-đãcắt,xén,trangđiểm,
sửasangnóđểlàmnơiđàngđiếm;thiênnhiênđãcướpnólại,đểbóngrâm
lantrànkhắpnơikhắpnẻovàxếpđặtnóthànhtổuyênương.Trongcảnh
hoangvắngấy,cómộttráitimđangsẵnsàng.Áitìnhcứviệclàbướcđến!
đâyđãcósẵnmộtngôiđènđủcâylá,cỏrêu,cótiếngchimthỏthẻ,cóbóng
tốiêmả,cócànhcâyxaođộng;ởđâycũngcócảmộttâmhồnđầydịudàng,
tintưởng,đầythơngây,hyvọngvàđầycảướcmong,mộngtưởng.
Hồi ở nhà tura, Cosette còn ngây thơgần như trẻ con;nàng mới hơn
mườibốntuổi.Trênkiađãnóitrừcặpmắtra,nàngxấuxíchẳngxinhđẹpgì.
Nàngkhôngcómộtnétnàovôduyên,nhưngngườigầy,vụngvề,lạivừarụt
rè,vừatáobạo;cóthểnóinànglàmộtcô“bélớn”vậy.Việcgiáodụccủa
nàngđãhoànthành;nghĩalàngườitađãdạychonàngbiếtđạo,nhấtlàbiết
ngoanđạo;rồiđến“lịchsử”,nghĩalàcáithứmàởnhàtungườitagọilàlịch
sửvàđịalý,ngữpháp,cácvuachúanướcPháp,mộtítâmnhạc…
Nhưngthựcra,cáigìnàngcũngchẳngbiết.Nhưthếcũngcócáihay
cũngnguyhiểm.Tâmhồnmộtthiếunữkhôngnênđểchotốităm;vềsausẽ
cónhữngảoảnhquáđộtngộtvàquáchóilọinhưtronggianbuồngtối.Phải
chonómộtthứánhsángêmdịuvàkínđáo,thứánhsángcủahìnhảnhsựvật
đượcphảnchiếulạihơnlàthứánhsángtrựctiếpvàgaygắtcủasựvật.Thứ
ánhsángmờmờấyrấtcóích,nóhơikhắckhổmộtchútnhưnglạicókhả
năngxuatanmọinỗilosợthơngâyvàngănngừamọisựsangã.Chỉcóbản
năngbàmẹ-thứtrựcgiácđángquýlàmbằngkỷniệmcủathờicongái
kinhnghiệmcủathờicóchồngấy-chỉcóbảnnăngđómớibiếtlàmthếnào
vàdùngnhữnggìđểtạorathứánhsángmờmờvừanóiđó.Khôngcó
thayđượcbảnnăngấy.Trongviệcrènluyệntâmhồnchomộtthiếunữ,hết
thảymọibàxơtrênđờicũngkhôngbằngmộtbàmẹ.Cosettekhôngcómẹ.
Nàngchỉcónhữngmẹ,mẹsốnhiều.
[254]
CònJeanValjeanthìtronglòng
đủmọithứthươngyêu,mọithứâncần,nhưngôngtachỉlàmộtngườiđàn
ôngluốngtuổichẳnghiểuđượcgìcả.Vảlại,trongsựnghiệpgiáodục,trong
vấnđềquantrọnglàchuẩnbịchomộtngườiđànbàrasốngvớithiênhạ,
phảicầnbiếtbaonhiêulàhiểubiếtđểchốnglạicáingudạilớnlaomàngười
tagọilàsựngâythơ.
Tuviện,hơnnơinàohết,lànơiđàotạongườicongáitrởnênngườiyêu
saymêsaunày.Tuviệnxoaymọiýnghĩcủahọvềhướngnhữngcáikhông
đượcbiết.Quảtim,quayvàomình,cànglắngxuống,chứkhôngtrànra
khôngnảynởđược,đoánmò,aoướcnhữngcuộcgặpgỡhẹnhò,phácthảo
nhữngtiểuthuyếttình,xâydựngtrọnvẹnnhữngnhàvàngtrênbóngtốicủa
trítuệ:Đólànhữngtòanhàâmubímật,sẵnsàngđểchotìnhyêuvàotrọkhi
cáicổngsắtđãmởchonóvào.Rờikhỏinhàtu,Cosettekhôngcònthấymột
chốnnàovừaêmáivừanguyhiểmhơnngôinhàphốPlumet.Ởđâylàtiếp
tụccuộcsốngcôquạnhnhưngcũnglàbắtđầucuộcsốngtựdo;mộtngôi
vườnđóngkín,nhưnglạilàmộtcảnhthiênnhiênnồngđậm,giàucó,say
sưa,ngàongạt;cũngbấynhiêugiấcmơnhưhồicònởnhàtunhưngbóng
củanhữngchàngtraithìđãthấythấpthoáng;mộtcáicổng,nhưngcổngngó
rađường.
Tuyvậychúngtôinhắclạiđiềunày,khinàngđếnđây,nànghãycòn
mộtcôbé.JeanValjeangiaochonàngcáivườnbỏhoangnày.“Conrađấy
muốnlàmgìthìlàm",ôngbảothế.Điềuđónànglấylàmthích.Nàngvạch
từngbụicây,lậttừnghònđá,tìmcácloại“thúvật”;nàngchơiđùađấy,để
chờđếnlúc cũng mơmộngởđấy;nàng yêu mêmọithứsâu bọ tìm thấy
trongcỏdướichânnàng,đểchờđếnlúccũngyêumêcácvịsaolấplánhsau
cànhcâyởtrênđầunàng.Saunữanàngyêuchanàng,nghĩalàJeanValjean,
vớitấtcảtấmlòngchânthật,ngâythơ,củaconđốivớicha.Tìnhyêuấylàm
choônggiàtrởthànhmộtngườibạnvuivẻmànàngrấthamthích.Bạnđọc
cònnhớôngMadeleineđọcsáchrấtnhiều.JeanValjeanvẫntiếptụcnhưthế
vàđãđiđếnchỗchuyệntròrấthay.
Làmộttrítuệkhiêmtốnvàthựcthàdotựhọcmànên,ôngcónhữngtri
thứcphongphúvàtàiănnói.Ônglạicònmộtchútcộccằnvừađủđểlàm
cho lòng nhân ái của ông có vị mặn mà. Trí thô mà lòng dịu. Ở vườn
Luxembourg,nhữnglúcmộtchamộtcon,ôngnóirấtdài,lấynhữngđiềuđã
họcđượctrongsáchvở,lấycảnhữngkinhnghiệmđaukhổcủamìnhđểgiải
thíchvềđủmọiviệcchonàngnghe.Cosettevừanghechanóichuyệnvừa
đưamắtmơmàngnhìnkhắpnơi.Ônggiàchấtphácấyđủchoáncảtâmtrí
Cosettecũng nhưmảnhvườn hoangvukia đủcungcấp mọitròchơi cho
nàng.Chạy đuổi bướm mệt, nàng vừa thở hổn hểnvừađếnbên cạnh cha
khoe:“Ồ,conchạyghêquá!”Ônghônvàotránnàng.
CosetteyêuônggiàJeanValjean.Luônluônnàngởbêngótcha.Vìông
giàấyởđâulàởđấycósựđầmấm.JeanValjeankhôngởnhàtrên,không
ngoàivườn,nênnàngcũngthíchởsânsaulátđáhơnlàởtrongsâncảnhđầy
hoa.Nàngthíchởgiannhàchỉcóghếrơmcủachahơnlàởtrongphòng
kháchtườngchănggấmvàghếbànhlótđệmdànhchomình.CókhiJean
Valjeanvừamỉmcườisungsướngvìđượcquấyrầy,vừamắngnàng:
—Thôi,conđivềđichứ!Đểyênchamộtmìnhthửnào!
Nàngtráchôngmộtcáchvừatrìumếnvừadễưa,nghecóduyênnhưlời
congáinóivớicha;
—Chaơi,ởphòngchaconrétquá,chaạ,saochakhôngrảiđâymộttấm
thảmvàđểđâymộtlòsưởi?
—Conạ,cóbaonhiêungườixứngđánghơnchamàhọkhôngcólấymột
tấmtranhchemưanắngđấy.
—Thếtạisaoởbênconlạicólửasưởivàđủmọithứkhác?
—Vìconlàđànbàcongáivàconcònnhỏdạiconạ.
—Ôhay!Thếđànôngthìphảichịurét,chịukhổà?
—Cũngcóngườiphảithế!
—Được,thếthìconsẽđếnđâythườngxuyênđểchabắtbuộcphảiđốt
lửa.
Nàngcònbảocha:
—Chaơi,saochalạiănthứbánhmìtồitệnhưthếkia?
—Conạ,vì…
—Đượcrồi,chaănthếthìconcũngănthế.
ThếlàôngđànhănbánhmìtrắngđểchoCosettekhỏiănbánhmìđen.
Vềtuổithơấucủamình,Cosettechỉcònnhớlờmờ.Sớmchiềuhailần,
ngàynàonàngcũngcầunguyệnchomẹnàng,ngườimẹmànàngchưahề
biếtmặt.HìnhảnhhaivợchồngThénardiercònghilạitrongtrínàngnhưhai
bộmặtghêtởmlờmờtrongmộng.Hìnhnhưtuổithơấucủanànglàmột
thờikỳmàchungquanhnàngtoànlàrắnrết.Nàngnhớmộtngày,vàobuổi
tối,nàngphảiđilấynướctrongrừng.ChừngnhưchỗnàngởcáchParisxa
lắm.NàngcócảmgiáccuộcđờinàngbắtđầutrongmộtvựcthẳmvàJean
Valjeanđãkéonàngrakhỏi.Tốiđến,trướckhichợpmắt,nàngthường
màng;nàngkhôngýthứcrõrệtnànglàcongáiJeanValjeanvàôngtalàcha
nàng,nênnàngtưởngtượngtrongtrílàlinhhồnmẹnàngđãnhậpvàoông
giàấyvàđếnởbêncạnhnàng.CókhiJeanValjeanđangngồi,nàngđếnáp
mánàngvàođầutócbạcphơvàlặnglẽđểrơilênđấymộtgiọtnướcmắt:
“Ôngnàycólẽlàmẹtađây!"Cáiđiềunàynóiralàcóvẻlạlắm,nhưng
sựthậtlànhưthếđấy.Làcôgáilớnlêntrongtuviện,nàngkhônghiểugìvề
chuyệnmẹcon,vảlạicáiviệcấycongáiđồngtrinhlàmsaohiểuđược,nàng
chorằngnàngkhôngcómẹrõràngcholắm.Ngườimẹấy,nàngkhônghề
biếttên.Lầnnàonànghỏiđến,JeanValjeancũngcứlàmthinh.Nàngcóhỏi
đihỏilạithìôngchỉmỉmcười.Mộthômnàngnănnỉnhiềulần,nụcườiấy
lạikếtthúcbằngmộtgiọtnướcmắt.
Sự im lặng của Jean Valjean làm cho tung tích của Fantine vẫn chìm
trongbóngtối.Đềphòngchăng?Kínhtrọngchăng?Haylàkhôngdámnói
rachomộtngườikhác,sợhọkhôngbiếtgiữkínnhưmình?HồiCosettehãy
cònnhỏ,JeanValjeanthườngnóichuyệnmẹnàngchonàngnghe;nhưngkhi
nàngđãtrưởngthànhthìôngthấykhôngthểđượcnữa.Ôngcócảmtưởng
ôngkhôngdámnữa.VìCosetteư?VìFantineư?Ôngcảmthấynhưcómột
sựgìghêrợnkhinghĩađếnviệcđemcáibóngđenấyvàoýnghĩcủaCosette
vàghépthêmhìnhảnhngườiquácốấylàmngườithứbatrongsốkiếpcủa
haichaconhiệnnay.Ôngcànglàmchohìnhảnhngườiquácốấylàthiêng
liêngchừngnàothìlạicàngthấynóđángsợchừngấy.ÔngnghĩđếnFantine
và càng thấy mình phải im. Trong bóng tối, ông thấy mơ hồ như có một
ngóntay đểlênmồm rahiệu.Cáinếttrinh thụcởFantineđãbịbắtbuộc
thoátđimộtcáchphũphàngkhinàngcònsốngởđời.Phảichăngvìthếnên
khinàngchếtrồi,nótrởlạivớinàng,phủlênmìnhnàng,đemhếtsựcămtức
đốivớiđờimàbảovệchonàng được yên giấc ngàn thu và giữ kín nàng
trongmộ,khôngđểmộtaibiếttới?JeanValjeanvôtìnhđãhànhđộngtheo
áplựcấychăng?Chúngtôitinởsựtồntạicủalinhhồn,chúngtôikhôngthể
bácbỏcáchgiảithíchhuyềnbíđó.VìthếkhólòngmàđọccáitênFantineấy
lên,mặcdùlàđọcchoCosettenghe.
MộthômCosettebảoông:
—Chaơi,đêmnayconnằmmơthấymẹ.Mẹcóhaicánhthậtto.Hồimẹ
cònsốngchắcmẹđãgầnnhưbậcthánhnhỉ?
JeanValjeanđáp:
—Phải,vìkhổđau.
Dùsao,JeanValjeanvẫnđượcsungsướng.KhiCosettecùngôngđidạo
chơi,nàngtựavàotayông,lònghếtsứcsungsướngvàtựhào.Trướcnhững
cửchỉâuyếmchỉđểdànhriêngchoông,trướctâmtìnhcủaCosettechỉlấy
sựthươngyêuônglàmđầyđủ,ôngcảmthấylòngmìnhnhưtanrathành
muônvànkhoáicảm.Ônggiàtộinghiệpấyrùngmìnhthấylòngtrànngập
mộtniềmvuilânglâng,trongsạch;ôngsaysưatinchắcrằngđiềuđókéodài
mãiđếntrọnđời;ôngtựnhủmìnhchịuđựngđaukhổthậtchưathấmvào
đâuđểđángđượchưởngcáidiễmphúcrõràngđếnthế.Và,trongthâmtâm,
ông cảm tạ Chúa đã cho phép ông, một người khốn nạn, thu được lòng
thươngyêuđằmthắmcủatâmhồnngâythơ,trongtrắngấy.
V
HOAHỒNGNHẬNTHẤYMÌNHLÀMỘTCÁI
MÁYCHIẾNTRANH
Mộthôm,ngẫunhiên,Cosettenhìnmìnhtronggươngvàbuộtmiệng:A!
Nàngthấyhìnhnhưlàmìnhxinh.Nàngxúcđộngvôcùng.Từtrướcđếngiờ
nàngkhônghềđểýđếnmặtmình.Nàngsoigươngnhưngkhôngtựngắm.
Vớilại,ngườitathườnghaybảolànàngxấu.ChỉmộtmìnhJeanValjean
nóivớinàngmộtcáchâuyếm:”Khôngđâu!Khôngđâu!"Dùsaođinữa,
Cosettevẫnyêntrímìnhxấu.Vànàngđãlớnlênvớisựnhẫnnhụcdễdàng
của tuổi trẻ thơ, trong trí vẫn đinh ninh mình xấu. Thế mà đột nhiên cái
gươnglạibảonàngnhưJeanValjean:”Khôngđâu!"Suốtđêmhômấynàng
khôngngủ.Nàngnghĩbụng:“Haylàtađẹpthật?Tamàđẹpthìlạlùngquả
nhỉ?"Vànàngnhớlạinhữngcôbạnnổitiếngđẹptrongnhàtutrướckia,
nàngtựbảo:“Thếnào?Mìnhsẽnhưcôấy,côấyư?"
Hômsaunàngngắmmìnhtronggương,lầnnàythìkhôngngẫunhiênnữa
vànànghoàinghi:“Tríócmìnhđểđâunhỉ?Không,mìnhxấulắm".Chỉ
đêmquanàngngủkhôngyên,nướcdanàngtáiđi,mắtmệtnhọcvàthâm
quầng.Hômquakhitinmìnhđẹp,nàngcũngkhônglấygìlàmvuisướng
lắm,nhưnghômnaykhôngcòntinnhưthế,nànglạibuồn.Nàngthôikhông
ngắmmìnhnữa.Vàtronghơnnửatháng,mỗilúcchảitóc,nàngcốsứcquay
lưnglạikhôngnhìnvàogương.Buổitốiăncơmxong,thườngthườngnàng
ngồiởphòngkháchdệtthảmhaylàmmộtvàicôngviệcthêuthùagìcủanhà
tu.JeanValjeanđọcsáchởbêncạnh.Mộtlầnnàngngừngtaykimchỉngước
mắtlênthìthấyôngđangnhìnmìnhravẻlolắng,làmnànghếtsứcngạc
nhiên.
Mộtlầnkháctronglúcđingoàiphố,cómộtngườinàngkhôngnhìnthấy,
hình như nói sau lưng nàng: “Cái con xinh nhỉ! Nhưng ăn bận xấu quá".
Nàngnghĩbụng:“Chậc!Nóiaichứkhôngphảimình.Mìnhthìănbậnđẹp
nhưngngườixấu".Lúcấynàngđộicáimũbằngnhungcólôngvàbậncáiáo
dàibằnglôngchiênTâyBanNha.
Cuốicùng,mộtbữanọ,đangởngoàivườn,nàngnghebàgiàToussaint
nói:“Thưaông,ôngcóđểýthấycôđẹprakhông?"Nàngkhôngnghelời
ông đáp, câu nói của bà Toussaint làm nàng choáng váng. Nàng rời khỏi
vườn, chạy tót lên buồng riêng, đến trước gương. Đã ba tháng rồi nàng
khôngsoigương.Nàngbậtramộttiếngkêu.Sắcđẹpcủanàngvừalàmcho
nànglóamắt.Nàngđẹpvàxinh;nàngkhôngthểnàokhôngđồngývới
Toussaintvàcáigương.Thânhìnhnàngđãnảynởđầyđặn,danàngtrắngra,
tócnàngóngmướt,mộtvẻrựcrỡkháclạngờitrongkhóemắtxanhthẳm.
Nhưmặttrờihiệnra,ánhsángchốclátđãlantràn,sựtintưởnglàmìnhđẹp
cũngđếnvớiCosettetrọnvẹnchỉtrongcómộtphút.Ngườikhácđãđểý
thấythế,bàToussaintnóithế,ngườiquađườnghômnọchínhlànóinàng
chứkhôngphảinóiaikhác.Thôikhôngcònnghingờgìnữa.Nàngtrởra
vườn,tưởngmìnhlàmộtbàHoàngHậu.Bấygiờđanggiữamùađôngthế
mànàngnghecótiếngchimhót,thấynềntrờivàngối,thấymặttrờitrong
vòmcây,thấyhoanởtrongbụirậm.Cảngườisaysưanhưđiênnhưcuồng,
hânhoansungsướngkhôngbútnàotảxiết.
Vềphầnmình,JeanValjeancảmthấytronglòngmộtnỗiđauxótsâuxa
vàkhóhiểu.Quảvậy,ítlâunày,ngắmcáinhansắcmỗingàymỗihiệnlên
rựcrỡtrênnétmặtdịudàngcủaCosette,ôngthấylosợ.Bìnhminhtươicười
vớimọingười,nhưngthảmđạmđốivớiông.Cosetteđẹpngườirakhálâu
mới nhận thấy mình đẹp. Nhưng từ buổi đầu, cáiánh sáng bất ngờ hé ra
chầmchậm,baophủdầndầncảconngườicôthiếunữ,cáiánhsángấylàm
xốnngayconmắtuámcủaJeanValjean.Ôngcảmthấyđólàmộtbiếncố
trongcuộcsốngđầyhạnhphúc.Cuộcsốngấyđầyđủquá,ôngkhôngdám
độngvào,sợlạilàmrốiloạncáigìchăng.Ôngđãnếmđủmùikhốnkhổ.
Trong lòng ông còn đang rớm máu vì bao nhiêu xây xát của vận mệnh.
Trướckiaôngđãgầnnhưlàmộttayđộcácnhưngnayônglạitrởnênhầu
nhưlàmộtôngthánh.Trướckiaôngđãlêchiếcdâyxíchcủanhàtù,nay
ôngmangcáidâyvôhìnhnhưngnặngtrĩucủamộtsựthóamạvôcùngtận.
Phápluậtchưabuôngthaông.Bấtkỳlúcnàoôngcũngcóthểbịbắtlại,bị
lôitừcuộcsốngđạođứckhôngaibiếtrachỗánhsángcủacuộcsốngtùđầy
trướcsựnguyềnrủacủamọingười.Ôngchịuđựngtấtcả,thathứtấtcả,bỏ
quatấtcả,cầuChúabanphúcchotấtcả.NhưngôngchỉcầuxinThượngĐế,
cầuxinloàingười,cầuxinphápluật,cầuxinxãhội,cầuxintạovật,cầuxin
vũtrụcómỗimộtđiều,làCosetteyêumình.
LàCosettevẫncứyêuông!LàChúađừngngăncảntráitimcủaconbéấy
đi đến với ôngvà ở mãi với ông!Được Cosette yêu, ôngthấy mình lành
mạnh, khoan khoái, đầy đủ, được ban thưởng, được tuyên dương. Được
Cosetteyêu,ôngsungsướngbiếtbao!Ôngkhôngđòihỏigìthêm.Vícóai
bảo:Anhcònmuốnhơnnữachứ?Ôngsẽtrảlời:Không.VìChúabảoông:
Conmuốnlênthiênđườngkhông?Ôngsẽthưa:Nhưthếeconsẽbịthiệt.
Bấtkỳcáigìcóthểchạmkhẽđếntìnhthếấy,dùlàchạmbênngoàicũng
làmôngrùngmìnhnhưlàbắtđầucóviệcgìkhác.Ônghoàntoànchưahề
biếtsắcđẹpcủađànbànhưthếnào,nhưngbảnnăngcủaônghiểuđólàmột
cáigìghêgớm.CáinhansắccủaCosettenảynởngàymộtrạngrỡ,mỗihuy
hoàngbêncạnhông,dướimắtông,trênvừngtránngâythơvàđángsợcủa
côbé.Từvựcsâucáixấuxa,cáigiànuatuổitác,cáitìnhcảnhkhốnkhổ,sự
hắthủi,nỗiđauxótcủaông,ôngnhìnnhansắcấymàhoảnghốt.Ôngtự
bảo:“Nóđẹpthật!Cònta,tasẽrasaođây?"Đólàchỗkhácnhaugiữatình
âuyếmcủaôngvớitìnhâuyếmcủamộtbàmẹ.Điềumàôngnhìnvớimối
losợtronglòng,mộtbàmẹsẽlấylàmvui.
Không bao lâu, những triệu chứng đầu tiên xuất hiện. Liền sau hôm
Cosettetựnhủmình:“Nhấtđịnhlàmìnhđẹp",nàngbắtđầuchúýđếncách
trangđiểm.Nàngnhớlạicâunóicủamộtngườiquađường:“Xinh,nhưngăn
mặcxấuquá".Câunóiấychẳngkhácgìlờimáchcủaquẻbói.Nóthoảng
quabêntaivàtanđinhưngđãgieovàolòngnàngmộttronghaithứmầmmà
saunàysẽchiếmcảđờingườiđànbà,cáitínhlàmđỏm;mầmkialàáitình.
Với lòng tin ở sắc đẹp của mình, tất cả nữ tính nảy nở trong người
Cosette;nàngghêtởmcáiáolôngchiênTâyBanNhavàlấylàmxấuhổ
cái mũ nhung có lông. Cha nàng chẳng bao giờ từ chối nàng một cái gì.
Nàngthuộcngaytấtcảcáikhoaăndiện,từcáimũ,cáiáodài,cáiáokhoác,
đôigiày,cáicổtayáo,đếnloạivảinhưthếnàolàđẹp,màusắcnhưthếnào
làhợp.CáikhoaăndiệnấylàcáikhoalàmchongườiđànbàParisthànhcái
gìrấtdễưa,rấtsâusắcvàcũngrấtnguyhiểm.Cáitiếngmêhồnđặtralàđể
dùngchongườiphụnữParisđó.Khôngđầymộttháng,ởnơicôtịchphố
Babyloneấy,Cosetteđãthànhmộttrongnhữngngườiphụnữ,khôngnhững
xinhđẹp,cáiđóđãđángkểrồi,màcònlàngườiănmặcđúngmốtnữa,điều
nàymớithậtlàquantrọng.Nàngnhữngmuốngặpcáianhchàngquađường
nọđểxemanhtasẽnóigìlàđể“choanhtabiếttay!”Sựthựcconngười
nàngvềphươngdiệnnàocũngquyếnrũvànàngphânbiệtrấttinhtườngmột
cáimũnhãnhiệuGérardvớimộtcáimũnhãnhiệuHerbaut.JeanValjean
nhìnnhữngsựpháhoạiấy,lòngrấtloâu.Ôngthấymìnhchỉcóthểlêđi
hếtsức,nhiềunhấtlàbướcđi,thếmàcánhđâunhưđãđếnchắpvàongười
Cosette.
Tuyvậy,chỉxemquanhữngthứctrangđiểmcủanàng,mộtngườiđàn
sẽbiếtnàngkhôngcómẹ.Đôicáilịchsửnhỏ,mộtvàiướclệriêng.Cosette
khônghềbiết.Mộtbàmẹ,thídụsẽnóichonàngbiếtlàcongáikhôngmặc
gấmDamasbaogiờ.HômđầutiênCosetteraphốáodài,cáiáokhoácngoài
bằng gấm đen Damas và cái mũ nhiễu trắng, nàng đến khoác tay Jean
Valjean,nétmặttươicười,rạngrỡ,hồnghào,kiêuhãnh,chóilọi.Nàngnói:
“Nàycha,chatrôngconnhưthếnào?"JeanValjeantrảlời,giọngnóigiống
nhưgiọngnóichuachátcủangườiganhtị:“Kháulắm!"Suốtbuổiđichơi
ôngvẫnnhưthường.LúcvềônghỏiCosette:
—Cóphảilàconbỏkhôngdùngcáiáovàcáimũkianữakhông?
HaichaconđangởtrongphòngCosette.Nàngquaylạicáimắcáođang
treobộquầnáohọctrònàngđãbỏrakhôngdùngnữa.Nàngnói:
—Bộquầnáohóatrangấyà?Chabảocondùngnólàmgì?Ồ,cólýnào,
khôngđâu,conkhôngthèmmặccáithứghêtởmấynữađâu.Mangcáithứ
quáiấytrênngười,conthànhbà“ChóĐiên”mất.
JeanValjeanthởdàinãonuột.Từphútấy,ôngnhậnthấyrằngCosette
trướckiahayđòiởcạnhông,haynóivớiông:“Chaơi,conthíchởđâyvới
chahơn”,nhưngbâygiờthìluônluônnàngđòiđiphố.Đúngthôi,vìcóbộ
mặtxinhvàquầnáođẹpmàkhôngđemđikhoethìcómàlàmgì?Ôngcũng
nhậnthấyCosettekhôngcònthíchcáisânsaunhưngàytrước.Lúcnàynàng
thíchcáivườnhơn,cứdạoqualạitrướchàngràosắtmàkhôngbiếtchán.
JeanValjeanbựcbội,khôngđểchânravườn.Ôngởlìtrongsânsau,như
conchó.
KhibiếtmìnhđẹpthìCosettecũngkhôngcòncáiduyêncủaconngười
khôngbiếtlàmìnhđẹp.Cáiduyênấyrấtývị,vìsắcđẹpmàngâythơthì
không thể diễn tả: Không có gì tuyệt diệu bằng một con người ngây thơ
trongsạchmàđẹplộnglẫytrongtaynắmchìakhóacủamộtthiênđường
chínhmìnhkhôngbiết.Nhưngmấtcáiduyênngâythơthìđãcóvẻđẹpý
thứcvànghiêmtúcbùlại.Cảconngườinàngthấmnhuầnniềmvuicủatuổi
trẻ,củatrongtrắng,củasắcđẹptoátramộtthứhoàicảmsángngời.
Vào lúc này, sau sáu tháng đằng đẵng, Marius gặp lại Cosette ở vườn
Luxembourg.
VI
CUỘCCHIẾNĐẤUBẮTĐẦU
CosettevàMariusmỗingườimộtnơi,lòngchưatỏlòng,nhưngcảhai
đềusẵnsàngbắtlửa.Cảhaingườiđềuchấtchứanhữngluồngđiệncủatình
simangđầybãotápvàuểoảivìnó.Cảhaitâmhồnđềuchấtchứaáitình
cũngnhưhaiđámmâychấtchứasấmsét.Haitâmhồnấynhấtđịnhphảigần
nhaulại,phảitrộnlẫnvàonhautrongmộtcáinhìncũngnhưhaiđámmây
phảichạmnhautrongmộttiachớp.Vậnmệnh,vớisựkiêuhãnhhuyềnbí
chắcchắnđangdầnnhíchhọlạigầnnhau.
Cáctiểuthuyếttìnhđãlạmdụngcáinhìnnhiềuquáđếnnỗinóbịngười
tacoithường.Bâygiờthìítaicòndámnóihaingườiđãyêunhauvìhọđã
nhìnnhau.Ấyvậymàchínhngườitayêunhaulàvìnhưthếđó,vàchỉ
nhưthếđóthôi.Còncáigìnữathìđólàcáiphụ,nóđếnsau.Chẳngcó
thậthơnnhữngcáichuyểnđộngsâuxaấymàhaitâmhồntruyềnchonhau
khitraođổivớinhautialửatrongánhmắt.
Giây phút mà Cosette không ngờ là mình có cái nhìn làm Marius xao
xuyến, thì Marius cũng chẳng biết rằng mình cũng có cái nhìn làm cho
Cosettephảinaonao.Cáinhìnấyđốivớinàngcũngcótácdụngxấuvàtác
dụngtốthệtnhưthế.Đãtừlâunàngthấychàngvànhìnchàngnhưkiểucác
côgáithấyvànhìnthanhniên,nghĩalàcứlàmravẻnhưlàngóvàođâuđâu.
MariusđangcònthấyCosettexấuthìCosetteđãthấyMariusđẹprồi,nhưng
vìchàngkhôngđểýgìđếnnàng,nênnàngcũngcoichàngnhưkhông.Tuy
vậynàngkhôngthểnàokhôngtựbảomìnhlàchàngcómáitócđẹp,cặpmắt
xinh,hàmrăngđều,giọngnóithanhtaokhinàngnghechàngchuyệntròvới
bạnbè;chàngđi,dángcóthểnóikhôngoaicũngđược,nhưngvẫncócái
duyênriêng,chàngchẳnglùđùtínào,cảngườichàngđềuthanhcao,dịu
dàng,giảndịvàkiêuhãnh;vàcuốicùngchàngcóvẻnghèo,nhưngvẫnlịch
sự,khôngđếnnỗinào.
Cáingàymàbốnmắtnhìnnhauvàbỗngdưngấpúngtraođổivớinhau
nhữngđiềulờmờkhótảđầutiênbằngcáinhìn,thìthoạttiênCosettekhông
hiểu. Nàng sinh ra suy nghĩ trong khi trở về nhà ở phố Ouest nơi Jean
Valjean,theothóiquen,đếnởsáutuần.Hômsaungủdậy,nàngnghĩđến
anhchàngthanhniênlạmặtấy;anhchànglâunaylạnhlùng,khôngđểý
đếnnàng,nayhìnhnhưlạiđểmắtđếnnàngvàtuồngnhưsựchúýấychẳng
làmchonàngvuithíchchútnào.Nànghơicămgiậncáianhchàngđẹptrai
làmcaoấy.Mộtthứbảnnănghiếuchiếnnổidậytrongngườinàng.Nàng
cảmtưởngnhưnàngsắpđượctrảthùvàcảmtưởngấylàmnàngthấymột
nỗivuisướngthậttrẻcon.Biếtmìnhđẹp,nàngcócảmgiáclàmìnhcómột
thứvũkhí,mặcdùđólàmộtcảmgiácmơhồ.Phụnữhọchơivớisắcđẹp
củahọnhưtrẻconnghịchdao.Họsẽbịthương.
Bạn đọc còn nhớ những nỗi ngập ngừng, hồi hộp, lo sợ của Marius.
Chàngcứngồiởcáighếdàivàkhôngdámđếngần.ĐiềuấylàmchoCosette
bựcmình.MộthômnàngnóivớiJeanValjean:“Chaơi,chúngtađivềphía
kiachơimộttíđi".Mariuskhôngđếnvớinàngthìnàngđếnvớichàngvậy.
Trongtrườnghợpnhưvậy,ngườiphụnữnàocũnggiốngMahometcả.Triệu
chứngđầutiêncủatìnhyêuchânthậtởngườicontrailàsựrụtrè,cònngười
congáilạilàsựtáobạo.Kểcũngkỳdịthật.Ngườitangạcnhiênnhưngquả
khôngcógìđơngiảnbằng.Đólàhaigiốngkhácnhaumuốnđếngầnnhau
vàgiốngnàyđãmượntínhchấtcủagiốngkia.Hômấy,cáinhìncủaCosette
khiếnchoMariusnhưngâynhưdại,cáinhìncủaMariuslàmchoCosettebối
rốirunrẩy.RavềMariustintưởng,Cosettelolắng.Từđó,haingườiyêu
nhau.
Thoạttiên,Cosettecảmthấymộtnỗibuồnmơhồnhưngsâuxa.Nàng
thấyhìnhnhưchỉmộthômmàtâmhồnnàngđãtrởnênutối,nàngkhông
cònnhậnranữa.Tâmhồncáccôthiếunữlạnhlùngvàtươivui,cáitrong
trắngcủanócũngnhưcáitrongtrắngcủatuyết,gặpáitìnhlàmặttrờithì
trongtrắngcũngtan.Cosettekhônghiểuáitìnhlàgìcả.Chưabaogiờ,nàng
đượcngheđọcđếntiếngấyvớicáinghĩatrầngiancủanó.Trongcácsách
nhạcngoạiđạođemvàotuviện,áitìnhđềuđượcthaybằngtangtìnhhay
quáitinh.
[255]
Thànhracónhữngcâubíhiểmkhêugợitrítưởngtượngcủa
các cô lớn tuổi như là: “Chao ôi! Tang tình sao mà êm ái thế!" Hoặc:
“Thươnghạikhôngphảilàquáitinh!"NhưngCosetterakhỏinhàtulúccòn
nhỏquánênchẳngphảibậntâmnhiềuvì“cáitangtình”ấy.Bởithếnàng
khôngbiếttêngìđểgọiđiềumànàngcảmthấytronglúcnày.Nhưngngười
tacóvìkhôngbiếttênbệnhmàítđauhơnkhông?
Nàngyêumàkhôngbiếtmìnhyêu,nêntìnhyêulạicàngđắmđuối.Nàng
khônghiểucáiđótốthayxấu,cóíchhaynguyhiểm,cầnthiếthaycóhạiđến
tínhmạng,vĩnhviễnhaythoángqua,đượcphéphaybịcấm;nàngchỉbiếtcó
yêu.Ngườitasẽlàmnàngngạcnhiênhếtsứcnếungườitanóivớinàng:
khôngngủà?Khôngđượcđấynhé!Côkhôngănuốnggìcảà?Bậylắm!
thấykhóthở,timcôhồihộpà?Cóainhưthếđâu!Cóbóngngườinàobận
đồđenhiệnraởcuốilốicâyxanhthìmácôửnghồnghaytáimétchứgì?
Thậtlàtầytrời!Nàngsẽkhônghiểugìvànàngsẽtrảlời:Làmthếnàomàlỗi
ởtôiđược?Việcấytôichẳngbiếtlàmthếnàođược,màtôicũngcóhiểu
đâu!
Hóarathứtìnhyêuvừađếnvớinànglạichínhlàthứtìnhyêuthíchhợp
nhấtvớitâmtrạngnàngbấygiờ.Đólàmộtthứsùngbáitừxa,mộtsựchiêm
ngưỡngthầmlặng,đólàsựthầnthánhhóacủamộtconngườimìnhkhông
quenbiết.Đólàtuổitrẻramắtvớituổitrẻ,đólàgiấcmơbanđêmtrởthành
tiểuthuyếtnhưngvẫncònlàmơ,đólàbóngmahằngmơướcnayđãthành
sựthựcvàhiệnthànhngườibằngxươngbằngthịt,nhưngvẫnchưacótên,
chưacólỗigì,chưacótìtíchgì,chưađòihỏigì,chưacókhuyếtđiểmgì;
tómlại,làngườiyêuxavờiđangcòntronglýtưởng,chẳngkhácgìmộtcon
ngườitưởngtượngmàđãcóhìnhdángrõrồi.Mọicuộcgặpgỡgầngũihơn,
hiểnnhiênhơn,trongbuổiđầunày,chắcsẽlàmCosettekhóchịu,vìnàng
hầunhưvẫncònchìmngậptrongsươngmùcủanhàtu,nóthườngphóngđại
mọisựvật.
Trẻconsợgì,nàngcũngsợ,mànhữngnữtusĩsợgìnàngcũngsợ,hai
thứ trộn lẫn với nhau. Cái tinh thần của tu viện thâm nhiễm vào Cosette
trongsuốt năm năm, ngày nay hãy còn chầmchậm thoátra từconngười
nàngvàbaylên,làmchomọivậtchungquanhnàngrungđộng.Trongtình
trạngấy,điềunàngcầnkhôngphảilàmộtngườitìnhnhân,cũngkhôngphải
là một anh chàng si tình mà là một hình ảnh. Nàng đem lòng thờ phụng
Mariusnhưmộtcáigìxinhđẹp,ngờisángvàcaoxa,vớikhôngtới.Sựngây
thơtộtbậccũngcóvẻnhưsựlơilảtộtbậc.Nàngmỉmcườivớichàng,ngay
thật,khôngchútelệ.
Ngàynàonàngcũngnóngruộtchờchođếngiờđichơi.Đichơi,nàng
đượcgặpmặtMariusvàcảmthấytronglòngsungsướngmộtcáchkhótả.
Nàngnói vớiJeanValjean: “CáivườnLuxembourgnàythậtlàdễưacha
nhỉ!"Nàngtinrằngnhưthếlàmìnhđãthànhthậtnóihếtýnghĩcủamình.
MariusvàCosette,ngườinàyđốivớingườikianhưđangởtrongbóng
tối.Họ khôngnóinăng vớinhau,họ khôngchàohỏi nhau,họkhôngbiết
nhau.Họvẫnthấynhau.Vàtựanhưnhữngvìsaotrêntrờicáchnhauhàng
thiênvạndặm,họsốngbằngcáchnhìnnhau.
Cứnhưthế,vớiýthứcmìnhđẹpvàkhôngbiếtmìnhyêu,Cosettedầndần
pháttriểnthành một người đànbà,xinhđẹp,khátkhao tình yêu. Lại làm
duyênlàmdángmộtcáchngâythơ.
VII
KẺBUỒNNGƯỜILẠIỦÊ
Ởvàomộthoàncảnhnàongườitacũngđượclinhcảmmáchbảo.Chính
thứlinhcảmtựnhiên,lâuđờivàmuônnămấyđãngầmbáotinchoJean
ValjeansựcómặtcủaMarius.Trongthâmtâmônggiậtmình.JeanValjean
khôngnhìnthấygìcả,khônghaybiếtgìcả,nhưnglạinhìnchămchúvàdai
dẳngvàobóngtốiđangbaotrùmông,chẳngkhácgìôngđangcảmthấy
mộtbênmìnhthìcócáigìđangxâydựngcònbênkiathìcócáigìđangsụp
đổ.VềphầnMarius,theoquyluậtthâmthúycủatrờiđất,chàngcũnglinh
cảmJeanValjeanđãbiếtchuyệnmìnhvàtìmhếtcáchđểtránhmặt“ôngbố”
củangườiđẹp.Tuyvậy,cólúcJeanValjeancũngnhìnthấychàng.Cửchỉ
củaMariuskhôngcòntựnhiênnữa.Khithìchàngcẩnthậnmộtcáchkhả
nghi,khithìchànglạibạodạnmộtcáchvụngvề.Chàngkhôngđếnsátsạt
nhưtrướcnữa,chàngdừngởxavàngồiim,saysưa;chàngcầmmộtquyển
sách,giảvờđọcvờvớiainhỉ?Trướckiachàngđếnđâyvớibộquầnáocũ,
bây giờ ngày nào chàng cũng đánh quần áo mới; không biết đích xác
chàngcóuốntóchaykhông,nhưngcặpmắtchàngtrôngbuồncườilắm,tay
lạicócảtấtnữa;tómlại,đốivớichàngthanhniênnày,JeanValjeanthấythù
ghéttậnđáylòng.
Cosette không để cha đoán được điều gì cả. Nàng không biết rõ nàng
đangcócáigìtronglòng,nênnàngcócảmgiácđólàmộtcáigìquantrọng
phảigiấukỹ.GiữacáihamthíchlàmdángmàCosettemớicóđây,vớicái
thóiquendiệnquầnáomớivừahiệnraởngườilạmặtấy,cócáigìnhư
mộtsựsóngđôivớinhau,khiếnJeanValjeanlấylàmkhóchịu.Ngẫunhiên
chăng.Cólẽthế,chắclàthế,nhấtđịnhlàthế,nhưnglàmộtngẫunhiênđáng
sợ.JeanValjeankhônghềmởmiệngnóivớiCosettemộtlờivềngườilạmặt
ấy.Tuyvậy,mộthôm,cầmlòngkhôngđược,ônglàmnhưngườithấtvọng
bỗngdưngmuốndòthửnỗikhốnkhổcủamình,ônghỏiCosette:“Cáianh
chàngkiasaomàrởmthế!"Giálànămtrướcđây,Cosettecònbédạivà
tưthìnàngđãtrảlời:“Đâuphải,anhchàngxinhtraiđấychứ".Haylàmười
nămnữa,tronglòngnặngtìnhvớiMarius,nàngđãđáp:“Rởmthậtvàtrông
khóngửilắm!Chanóirấtphải!”Nhưngvớitâmtrạngcủanàngtronggiây
phútbấygiờ,nàngchỉbiếtđáplạimộtcáchrấtbìnhtĩnh:“Anhthanhniên
ấy".Ravẻnhưnàngmớinhìnthấyanhchàngấylầnđầutiêntrongđờimình.
“Rõta mớingốclàmsao!"JeanValjeannghĩbụng. “Conbécó đểýđến
thằngấyđâu.Mìnhlạiđichỉchonómớikhổchứ".
Ôi!Chấtphácthayngườigià!Vàsâusắcthaylàtrẻcon.Đâycũnglàmột
quyluậtcủatuổitrẻtươimắtnhưngcũngnhiềuđauđớnvàloâu,mộtquy
luậttrongsựđấutranhgaygắtcủamốitìnhđầuchốngnhữngtrởngạiban
đầu.Ngườicongáichẳngsavàocạmbẫynào,ngườicontraimắctấtcảcạm
bẫy.JeanValjeanđãbắtđầutiếnhànhđốivớiMariusmộtcuộcchiếntranh
ngầm,màanhchàngngờnghệchmộtcáchsiêuviệtvớitấmtìnhsivàlứa
tuổinontrẻcủamìnhcóhaybiếtgìđâu.JeanValjeanđặtbaonhiêulàbẫy
đểbẫychàng;ôngđổigiờđichơi,ôngđổichỗngồi,ôngbỏquênkhăntay,
ôngđếnvườnLuxembourgmộtmình;Mariuscứđâmđầuvàotrònghếtlần
nàyđếnlầnkhác;vàđốivớitấtcảcácdấuhỏimàJeanValjeancắmtrên
đườngchàng,chàngđềungâythơtrảlờilàcó.NhưngCosettethìkhéoẩn
núpdướibềngoàivôtưvàdángbộbìnhtĩnhkhôngthayđổi,làmchoJean
Valjeanđếnphảikếtluận:“Cáithằngngốcấynóchếtmêchếtmệtconbé,
chứconbécóthèmbiếtthằngngốcấylàaiđâu".Nóinhưthếnhưngông
khôngkhỏithấylòngrunrun,đauđớn.CáingàymàCosettebiếtyêucũng
chỉlànaymaithôi.Mọisựchẳngbắtđầubằngdửngdưnglàgì?
ChỉmộtlầnCosettehớmộttímàlàmôngđếnhoảnghốt.Ngồichơiđã
được ba giờ trọn, ông đứng dậy đi, thì Cosette buột mồm nói: “Đi rồi à!
Nhanh thế!" Jean Valjean không ngắt quãng những cuộc đi chơi ở vườn
Luxembourg,vìôngkhôngmuốnlàmđiềugìtráivớilệthườngvànhấtlà
ôngkhôngmuốnlàmchoCosettechúý.Nhưngtrongnhữnggiờphútêmdịu
chocảhaitấmlòngsitìnhấy,khiCosettemỉmcườivớianhchàngMarius
đangsaymêđếnnỗichỉthấycónụcườiấy,chỉthấytrongtrờiđấtcómỗi
gươngmặtrạngrỡđángyêuấy,chứngoàirakhôngthấygìkhácnữa,thì
JeanValjeanlạichămchămnhìnMariusvớicặpmắtnảylửa,đángsợ.Ông
đãđếnchỗtinrằngmìnhkhôngcòncóthểcómộtýnghĩxấuđốivớikẻ
khác,thếmàcólúc,khiMariusđangởtrướcmặt,ôngtưởngmìnhnhưtrở
lạidãman,hungtợnvàôngcócảmgiácdườngnhưtrongtâmhồnmình,
nhữngchỗsâukínngàyxưachứađựngbaonhiêulàcămhờnlạiđanghémở
trởravàđangnhằmchốnglạichàngthanhniênấy.Ôngtưởngchừngtrong
ngườiôngnhưcónhiềungọnnúilửabấtngờđanghìnhthành.Thếnào?Cái
thằngấyhắnởđâurồi!Hắnđếnđâyđểlàmgì?Đểxoayquanh,đểđánhhơi,
dòxét,ướmthử!Đểnói:Sao?Saolạikhông?Đểrìnhmòquanhcuộcđời
ông,rình mò ông. Rình mò quanh hạnhphúccủaông, chực cướp lấy
mangđi.JeanValjeanthêm:“Phải,đúngthế!Hắnđếnđểtìmcáigì?Mộttrò
đùa!Ý hắnmuốngì? Mộtmốitình chimchuột!Chim vớichuột!Còn ta!
Trướchếttasẽlàngườikhốnnạnnhất,rồilàngườiđaukhổnhấttrongđời;
tađãchịuđựngtấtcảmọiđaukhổmàloàingườicóthểchịuđựng;tađãgià
rồimặcdùtachưahềtrẻ;tađãsốngkhônggiađình,khôngchamẹ,không
bạnbè,khôngvợkhôngcon;tađãđểmáutrêntấtcảnhữngcụmđá,những
lùmgai,nhữngtrụmốc,nhữngtườngthành;tađãdịuhiềnmặcdùngườita
vẫnnhẫntâmđốivớita,mặcdùngườitavẫnhungác;bấtchấptấtcảtađã
trởthànhngườilươngthiện,tađãănnănnhữngđiềutamắcphải,tađãtha
thứnhữngđiềuđaukhổngườikhácgâychota.Thếmàđếnlúctađượcban
thưởng,đếnlúcmọisựđaukhổchấmdứt,đếnlúctasắpđếnđích,đếnlúcta
nắmđượctrongtayđiềuramongmuốn,rõrànglàcáitađãmuađược,chinh
phụcđược,thìtấtcảsắpbayđi,sắptiêutan,tasẽmấtCosette,tasẽmấtđời
ta,mấtniềmvuicủata,mấtlinhhồncủata,chỉvìlẽcómộtthằngngungốc
caohứngđếnđidôngđidàiởvườnLuxembourg".Nghĩđếnđó,haimắtông
longlênmộtánhsángdịkỳvàsâuthẳm.Khôngcònlàmộtcặpmắtcủamột
conngườinhìnmộtconngười,cũngkhôngphảilàmộtkẻthùnhìnmộtkẻ
thù.Đólàmộtconchódữnhìnmộttênăntrộm.
Việcxảyranhưthếnào,ngườitađãbiết.Mariusvẫnvôtâmngờnghệch.
Một hôm chàng theo gót Cosette đến phố Ouest. Bữa khác, chàng nói
chuyện với người gác cổng. Người gác cổng cũng thóc mách với Jean
Valjean:“Thưaông,việcgìlạimộtanhthanhniêntòmòđếnhỏiôngnhỉ?"
Hômsau,JeanValjeannhìnMariusvớivẻnhìnmàMariuscuốicùngphải
nhậnra.TámhômsauJeanValjeanđổichỗở.Ôngthềkhôngbaogiờđể
chânđếnvườnLuxembourgnữa,cảđếnphốOuestcũngvậy.Ôngtrởvềphố
Plumet.
Cosettekhôngphànnàn,nàngkhôngnói gì,khônghỏigì,nàngkhông
tìmhiểumột nguyên do nàocả;nàngđã đến thời kỳ sợngườikhácđoán
đượclòngmìnhvàsợđểlộchuyệnriêng.JeanValjeankhông hềcó kinh
nghiệmnàovềloạiđaukhổấy,loạiđaukhổduynhấtđángyêu,loạiđaukhổ
duynhấtmàôngchưahềbiếttới;dođómàôngkhôngsaohiểuđượccáiý
nghĩanghiêmtrọngtrongsựimlặngcủaCosette.Ôngchỉnhậnthấynàng
buồnvàôngcũngâusầutheo.Đâylàsựđươngđầucủahaingườikhông
từngtrải.
Mộtlần,ôngmuốndòxét,hỏiCosette:
—ConcómuốnđichơivườnLuxembourgkhông?
MộttiasánglàmrạngnétmặtnhợtnhạtcủaCosette.Nàngtrảlời:
—Vâng.
Haichaconcùngđi.Đãbatháng,hômấyhọmớitrởlại.Mariuskhông
cònđếnđấynữa,nênkhôngthấybóngdángchàng.
HômsauJeanValjeanhỏilạiCosette:
—ConđivườnLuxembourgkhông?
Nàngtrảlời,buồnrầuvàdịudàng:
—Không.
Vẻbuồnrầuấylàmôngkhóchịuvàgiọngdịudàngkiakhiếnôngnãonề
tronglòng.Cáigìđãxảyratrongkhốiócnondạinhưthếmàđãkhóhiểu
đếnthế?Cáigìđanghìnhthànhngấmngầmtrongấy?Cáigìđãxảyđếnvới
tâmhồncôbékia?Cókhiôngkhôngngủ,cứngồibêncáigiườngkhổ,hai
tayômđầu,thứcsuốtđêmvớicâuhỏi:Cosetteđangnghĩgì?Vàlạimiên
mantìmhiểumọithứCosettecóthểnghĩđến.Chaoôi,nhữnglúcấy,cặp
mắtcủaôngnhìnvềhướngnhàtumớiđaukhổlàmsao!Nhàtu,cáiđỉnhcủa
sựtrongsạch,thếgiớicủathiênthần,cáichópnúibăngcaovútcủađạođức.
Ôngngắmnhìnmộtcáchtuyệtvọngnhưngsaysưalàmsaocáivườncủa
nhàtu,ởđấybaonhiêuhoakhôngngườibiếttới,ởđấybaonhiêutrinhnữ
cấmcung,ởđấymọihươngthơmvàmọilinhhồnđềulênthẳngtớithiên
đường!Ôngquýmếnlàmsaocáicảnhbồnglaimàôngđãtựnguyệntừbỏ
rađimộtcáchcuồngdại.Cảnhbồnglaiấybâygiờđốivớiôngđãcửađóng
thencàivĩnhviễnrồi.Saomàônghốitiếcviệcôngđãvôtưvàđiêncuồng
đưaCosettetrởlạixãhộinhưthếnày!Ông,ngườianhhùngđángthương
củasựhysinh,ôngvừabịquậtngãchínhvìlònghysinhcủamình.Ông
xuýt xoa tự bảo: ”Ta đã làm cái gì thế?" Tuy vậy, mọi sự suy nghĩ này,
Cosettekhônghềhaybiếtgìhết.Ôngkhônggắtgỏng,caucóbaogiờ.Luôn
luôngươngmặtôngsángvàhiềnhậu.Cửchỉcủaônglạicócáidịudàngcủa
ngườilàmchahơnbaogiờhết.ChỉmộtđiềucóthểlàmchoCosetteđoán
ôngítvuilàôngcàngđộlượnghơntrước.
Phần Cosette, nàng mỗi ngày một u sầu. Nàng buồn rầu vì vắng bóng
Marius, cũng chẳng khác gì trước kia nàng sung sướng được thấy chàng,
buồnrầuvàsungsướngmộtcáchkhácthường,đếnnàngcũngkhônghiểu
rõ. Khi Jean Valjean thôi không đưa nàng đi chơi như thường lệ nữa, thì
trongthâmtâmnànghìnhnhưmơhồcóthứlinhtínhđànbàbảonhỏnàng
khôngnênlàmravẻbậntâmvềcáivườnLuxembourgvànếunàngtỏravẻ
thờơthìchanàngsẽdắtnàngtrởlạiđấy.Nhưngngàyquarồilạithángqua,
JeanValjeanmặcnhiênchấpnhậnsựthuậntìnhâmthầmcủaCosette.Nàng
hốitiếc,nhưngchậmmấtrồi.Hômnàngtrởlại,chàngđãmấttăm,thếlàhết,
biếtlàmthếnào?Chẳngbaogiờnàngcòngặplạichàngnữahaysao?Nàng
thấylòngđaunhưthắtvàmỗingàymỗixótxathêm.Nàngkhôngcònbiếtlà
đang mùa đông hay đã sang mùa hạ, trời nắng hay trời đang mưa; nàng
khôngnghetiếngchimca,khôngbiếtđangmùathượcdượchaybạchcúc,
vườnLuxembourgcóđẹphơnlâuđàiTuilerieskhông;quầnáothợvừađem
đếnhồcóvừahaykhông,bàToussaintđichợmuasắmcóđúngmứckhông,
nàngcũngkhônghềbiết.Vànàngkhổsở,đămchiêu,chỉchămchămtheo
đuổimộtýnghĩtrongóc,cặpmắtmơmàng,nhìnthẳngnhưbanđêmngười
tanhìnvàochỗđensâuthẳm,theovếtcáibóngmavừabiếnđi.Tuyvậy,
nàngcũngkhôngđểchoJeanValjeanthấygìkhácngoàivẻtáinhợttrênmặt
mình.Nàngvẫngiữvẻmặtdịudàngnhưtrướcđốivớicha.
Gươngmặtnhợtnhạtấyđủlàmchoônglolắngquáđirồi.Đôilúcông
hỏi:
—Consaovậy?
Nàngđáp:
—Khôngsaocảạ.
Vàsaumộtphútlặngthinh,đoánbiếtôngcũngbuồn,nàngtiếp:
—Còncha,chacósaokhôngạ?
—Chaà?Chẳngsaocả,-ôngtrảlời.
Thếlàhaiconngườiấy,trướchọchỉbiếtcónhau,họchỉbiếtcóthương
yêunhau,họđãsốngrấtlâungườikiatrongngườinọ,ngàynayhọvẫn
bêncạnhnhaunhưngmỗingườiômmộtnỗiđauđớnriêngbiệt,ngườinày
đauvìngườikia,nhưngvẫnkhôngnóiravớinhau,vẫnkhônggiậnhờn
nhauvàvẫntươicườivớinhau.
VIII
XIỀNGXÍCH
Tronghaingười,JeanValjeankhổhơncả.Tuổitrẻngaynhữnglúcbuồn,
cũngcómộtthứánhrạngrỡriêngcủanó.
Đaukhổcócáiđặcđiểmlàmchokhíacạnhtrẻconởconngườisốngtrở
lại.JeanValjeancónhữnglúcđaukhổquáđỗicũnghóarangâythơ.Ông
cảm thấy một cách mãnh liệt Cosette đang xa rời ông. Ông những muốn
khángcự,giữnànglại,làmchonàngphấnkhởibằngcáigìthậtrựcrỡ,thật
hìnhthức.Nhữngýnghĩngâythơvàcũnglàýnghĩgiànuaấy,nhưchúng
tôivừanói,chínhnótrẻconnênlạigiúpôngcómộtýniệmkháchínhxác
vềảnhhưởngcủacácthứhuyhoàngdiêmdúađốivớitrítưởngtượngbọn
thiếunữ.Mộtlầnôngthấymộtvịđạitướngnhungphụcđạilễcưỡingựađi
quangoàiphố;đólàBáTướcCoutard,tưlệnhParis.Ôngsinhlòngthèm
muốnnhưconngườiđỏốivàngấyvànghĩbụnggiáđượctoànbộnhung
phụcnhưthếthìsướngbiếtchừngnào!Bộnhungphụcthếkiathìaiphủ
nhậnđược,Cosettemànhìnthấylàphảilóamắtngay,rồikhiôngkhoáctay
CosetteđiquatrướcđiệnTuileries,thấybinhlínhbồngsúngchào,thìnhất
địnhbấynhiêuđóđủlàmCosettevừalòngrồi,khôngcònmuốnngóbọntrai
trẻlàmgìnữa.
Mộtrungchuyểnbấtngờthìnhlìnhđếnxenvàonhữngýnghĩbuồnrầu
ấy.TừngàyđếnởphốPlumet,trongcuộcsốngcôđộccủahọ,họcómột
thóiquen.Thỉnhthoảnghaichaconcócáithúdắtnhauđixemmặttrờimọc.
Kểcũnglàmộtthúvuinhẹnhàngvừahợpchokẻmớivàođờivừahợpcho
ngườisắptừgiãcuộcsống.Aithíchcôtịch,thìđidạobuổisớmtinhsương
cũngnhưđidạobanđêm,chỉkháclànóthêmquangcảnhvuitươicủatạo
vật.Đườngxávắngtanh,chimchóccahát.Cosettecũnglàmộtconchim,
nàngrấtvuilòngdậysớm.Hômnàođichơinhưthếthìhômtrướcđãsắpđặt
sẵn.Ôngđềnghịvànàngnhậnlời.Côngviệcthuxếpnhưlàmộtcuộcâm
mưuchínhtrị.Trờicònmờmờ,haichaconđãrakhỏinhà.Baonhiêuviệc
xảyrađềulàbấynhiêumốivuinhonhỏcủaCosette.Nhữngtròlàlạvôhại
ấyvẫnlàmtuổitrẻthíchthú.
Bạnđọcbiếtđấy,cáithiênhướngcủaJeanValjeanlàtìmđếnnhữngnơi
vắngngười,nhữngchỗcôtịch,nhữngchốnlãngquên.GầncáccửaôParis
bấygiờcónhữngvùngđấtcằn,nửatỉnh,nửaquê.Mùahèlúaxấu,sangthu,
mùamàngthuhoạchxong,ruộngđồngkhôngcóvẻgìđượcgặtháimànhư
làbịvặtlông.JeanValjeanđặcbiệtthíchnhữngnơiđó.MàCosettecũng
chảlấythếlàmbuồn.
Đếnđâyôngđượctĩnhmịch,cònnàngthìđượctựdo.Nàngthấymìnhbé
trởlại,nàngchạynhảy,gầnnhưđùanghịch,bỏmũrađặttrênđầugốicha,
điháihoabólạithànhbó.Nàngnhìnbướmvờnhoa,nhưngkhôngbắt:Ái
tìnhnảynởthìđồngthờitínhdịudàng,lòngđộlượngcũngphátsinh.
thiếunữđangấpủmộtlýtưởnglunglinh,mỏngmanh,đemlòngthươnghại
nhữngcánhbướmnon.Nànglấyhoamàogàtếtthànhdảiquấnlênđầu.Mặt
trờithấmvào,xuyênquavànhhoa,màuđỏcàngrựclênnhưánhlửachói
lòa,làmchokhuônmặthồngtươicủanàngửngđỏlênnhưcómộtvànhthan
lửabaoquanh.Cáithóiquendạochơibuổisángấyngaykhihọđãcónhững
nỗibuồnbã,haichaconvẫngiữnhưcũ.
Mộtbuổisángthángmườinăm1831,tiếtthutrongsuốtnhưkhêugợi,hai
chaconlạirađi.MờmờsángđãđếngầncửaôMaine.Trờichưarạngđông
chỉmới tangtảng,giờ phútnghiêmtrangvàthậtthanhthú.Trên nềntrời
xanhnhạtvàsâuthẳmcònlácđácmộtvàichòmsao,mặtđấttốiom,trên
caosángtrắng,cỏrunrẩycựamình,nơinơiđềunhưđangrungđộng,cái
rungđộnghuyềnbícủabìnhminh.MộtconSơnCaởđâutrêncaoxatítnhư
lẫnlộnvàocácvìsao,cấttiếnghótvéovon.Lờicangợicủachúchimgửi
chovôcùngấy,ngườitacócảmtưởnglànólàmchokhônggianvôtậnlắng
dịuđi.VềphíaĐông,nhàthờValDeGrâceinhìnhlênchântrờiđangrạng
màuthép,thànhmộtkhốiđenmờ.Saomairựcrỡhiệnlênphíasauchópnhà
thờ,tựahồmộtlinhhồnđangthoátkhỏichốnlâuđàitốităm.Yêntĩnh
vắnglặng.Trênđườngkhôngmộtbóngngười.Bênnàybênkia,ởcácngõ
trũng,thấpthoángvàibóngthợthuyềnđilàmviệcvề.
JeanValjeanngồitrênđốnggỗởlốiđitrướccửamộtcôngtrường.Ông
quaymặtrađường,xâylưngvềphíaánhsáng,ôngquênmặttrờimọc,ông
đangsuynghĩtrầmngâm.Tríócnhữnglúctrầmngâmnhưthếhếtsứctập
trung, làm cho con mắt cũng bị giam hãm như giữa bốn bức tường.
nhữngphúttrầmtưcóthểnóilàtrượtthẳng;khiđãởtậnđáythìphảicóthời
gianmớitrởlạimặtđấtđược.JeanValjeanđangởvàonhữngphúttrầm
nhưthế.ÔngnghĩđếnCosette,đếncáihạnhphúcôngcóthểhưởngđược
nếukhôngcógìxenvàogiữaôngvànàng.Ôngnghĩđếncáiánhsángtừ
nàngtỏatrùmlênđờiông,ánhsángấylàhơithởcủatâmhồnông.Vàông
thấytronglònggầnnhưvuisướng.Cosetteđứngbêncạnh,đưamắtnhìncác
đámmâyđangdầndầnửnghồng.
BỗngCosettekêulên:
—Nàycha,hìnhnhưcóngườiđếntừđàngkiakìa.
JeanValjeanngướcmắtlênnhìn.Cosettenóiđúng.PhốSèvreskéodài
chođếncửaôMainecũvàcắtvuônggócmộtđạilộnộithành.Từchỗhai
conđườnggặpnhauđóphátramộtthứtiếngồnàokhóđoánđượcvàogiờ
nàyvàlờmờnhưcóđámđôngdồnlại.Mộtcáigìkhôngcóhìnhthùđangtừ
đạilộkéovàophốSèvres.Vậtđólớndần,cóvẻnhưdichuyểncótrậttự,
nhưngvẫncócáigìlởmchởmvàrunrẩy.Hìnhnhưlàmộtchiếcxe,nhưng
khôngthấyrõxechởgì.Cóngựa,cóbánhxe,cótiếngkêu,cótiếngroivun
vút.Dầndầnmộtvàinéttrênvậtkiađượccốđịnh,mặcdùđangcònchìm
trongbóngtối.Quảnhiênlàmộtchiếcxetừđườngcáilớnvừaquaymũivề
phíađườngphốvàđangđivềngõcửaô,gầnchỗJeanValjeanngồi.Một
chiếcthứhaihìnhthùtươngtựđiliềntheosau,rồimộtchiếcthứba,một
chiếcthứtư,bảychiếcxekéoraliêntiếp,đuôixetrướcsátvàođầungựaxe
sau.Trênxecóbóngngườicửđộng.Nhiềutialửalấplánhtrongbóngbình
minhtựahồ như có gươm tuốt trần, cótiếngloảngxoảngcủaxích xiềng
khuađộng.Cảđoàntiếnlên,tiếngngườirõdần,nhìnrõralàcảnhtượng
đángghêsợnhưvừathoátratừhanghốcõichiêmbao.Vậtấyđếngầnthì
hìnhthùhiệnmậpmờsauhàngcây,nhợtnhạtnhưbóngma.Cáikhốiấy
trắngdầnra.Ánhsángmặttrờiđanglêndầnsoinhờnhờcáiđámlúcnhúc
nửanhưchếtnửanhưsốngđó,khiếnchonhữngcáiđầutrêncácbóngmờ
hiệnthànhnhữngmặtngườichết.Cảnhtượngnhìnthấynhưthếnày:
Bảychiếcxenốinhautrênđườngphố.Sáuchiếcđiđầucómộtcấutạokỳ
dị.Nógiốngcáixebagáccủathợđóngthùng;cóvẻlànhữngcáithangdài
đặttrênhaibánh,đầutrướcdùnglàmcàngxe.Mỗixebagác,nóiđúnghơn,
mỗicáithangnhưthếcóbốnconngựathắngthànhhàngmột,contrướcnối
consau.Từngchùmngườilạlùngđượcchởđitrênnhữngcáithangấy.Ánh
sángnhờnhờkhôngtrôngthấyhọrõ,nhưngđoánđược.Mỗixehaimươi
bốnngười,mỗibênmườihai,dựalưngvàonhau,quaymặtrađường,chân
buôngthõng.Cứthếxemanghọđi.Saulưnghọlạicócáigìloảngxoảng:
Đólàcáidâyxích;trêncổhọcócáigìloangloáng,đólàcáigôngcổ.Gông
cổthìmỗingườimỗicáinhưngdâyxíchthìchungtấtcả.Nhưthế,nếuphải
xuốngxeđibộ,thìhaimươibốnngườikiađềubịdínhchặtvàonhauthành
mộtkhốikhắcnghiệt,điquanhcotrênmặtđất,vớihaidâyxíchlàmxương
sốnggầnnhưlàconcuốnchiếu.Haingườimangsúngđứngđằngtrước
đằng sau, mỗi chân dận lên đầu mối của cái dây xích. Gông cổ đều hình
vuông.Chiếcxethứbảy,mộtthứxechởhàng,cóthành,nhưngkhôngmui,
bốnbánhvàngựakéo,thìchởmộtđốngloảngxoảngnàoChaudièresắt,nào
nồigang,nàohỏalò,nàodâyxích,lẫnlộnvớimấyngườibịtrói,đặtnằm
ngang,tuồngnhưđangốm.Thànhxebằngphênliếpđãgãynát,trốnghởcả
bốnbề,cáctấmliếpnàyhìnhnhưđượcdùngđểphạtnhụchìnhcáctộinhân
ngàyxưa.Đoànxeđiởgiữađường.Mỗibêncóhaihàngràolínhcoingụcđi
kèm,dángngườinhưlũtrờiđánh,nhemnhuốc,thủngrách,tồitàn!Chúng
độimũbagócnhưlínhthờiĐốcChính,đánhbộáothươngbinh,cáiquần
âmcôngmàunửaxámnửaxanhvàgầnnhưtơitả.Thêmvàonhữngthứấy
còncócầuvaiđỏ,dâyđeosúngvàng,kiếm,súng,gậy.Rõlàmộtlũlính
trángthôbỉ.Trôngvàonhữngtêncảnhlínhấynhưthấycáihènhạcủakẻăn
màytrộnlẫnvớicáiuyquyềncủatênđaophủ.Cáitêncóvẻlàsếptrongbọn
lămletrêntaymộtcáiroidài.Tấtcảcácchitiếtấybanđầucònlờmờtrong
bìnhminh,dầndầnhiệnrõtrongánhsángmỗilúcmộttỏthêm.Mấytênsen
đầm dáng nghiêm trang, gươm tuốt sẵn, cưỡi ngựa đi đầu và cuối đoàn.
Đoànxedàiđếnnỗixeđầuđãđếncửaômàxecuốimớivừarakhỏiđạilộ.
NhưthườngthấyởParis,mộtđámđôngngườikhôngbiếttừđâura,tập
hợplạitrongnháymắt,chennhauđứngchậthaibênđường,trốmắtnhìn.
cácngõhẻmgầnđấylạinghetiếngngườigọinhau,tiếngguốccủahàngrau
đổraxem.Bọnngườichồngchấttrênxelàmthinhmặcchoxelắclư,xộc
xạch.Buổisớmlạnh,cảbọnmặtmàyxámngắt.Họđềubậnquầnvải,chân
khôngtất,điguốc.Cònáomũthìmangcáivẻkỳkhôicủanghèohèn,gặpgì
vơnấy,vừagớmghiếcvừalủngcủng.Mũdạthủng,mũlưỡitraisơnhắcín,
mũ nồi bằng len tồi tàn, bên cạnh cái blouse bằng vải là cái áo len rách
khuỷu;nhiềungườiđộicảmũđànbà;cókẻlạiđộicáithúng;nhiềukẻđểhở
ngực,lôngláxồmxoàm,quầnáoráchđểlòiranhữngnéttrổchàm:Nào
đềnthờáitình,nàolàquảtimbốclửa,nàolàthầntìnhái.Cócảnhữngvết
ghẻlở,nhữngmụnđỏkhảnghi.Đôibangườicócuộndâyrơmcộtvàothành
xe,bỏlòngthòngxuốngdướinhưnhữngchânđâng
[256]
đểhọđặtchânlên
đấy.Mộtngườitrongbọnhọcầmđưalênmiệnggặmmộtcáigìcóvẻnhưlà
mộthònđámàuđen,téraanhtaănbánhmì.Mắthọđềukhôkhanlờđờ
hoặcngầulênmộtánhsángkhôngtrongsạch.Toánlínhhộvệcàunhàu,bọn
ngườibịxiềngimắng.Thỉnhthoảnglạinghetiếnggậyđánhbốpvàocảvai,
vào đầu. Một đôi người ngáp dài, quần áo xác xơ trông ghê sợ; chân bỏ
thõng,vailắclư;đầuhọvavàonhau,dâyxíchdâyxiềngkêuloảngxoảng,
mắtsángquắcmộtcáchdữtợn,bàntaynắmlại,hoặcmởra,cứngđờnhư
bàntayngườichết.Mộtđámtrẻcontheosauphálêncười.
Cáiđoànấydùlàđoàngìtrôngcũngthêthảm.Hiểnnhiênlàngàymai,
hoặcchốcnữa,trờicóthểđổcơnmưarào,cơnnàytiếpcơnkhác,rồicơn
khác nữa. Quần áo ráchrướikia sẽ ướt đầm vàđã ướt, đã lạnh cóng,thì
nhữngconngườikiachắckhôngcònbaogiờkhônữa,khôngcònbaogiờ
sưởiấmlạiđượcnữa.Thứquầnvảikiasẽdínhnátvàoxương,guốckiasẽ
đầynướcmưa.Roivọtvunvútcũngkhôngsaolàmchohaihàmrănghọ
khôngvavàonhaucầmcập.Dâyxíchthìcứluônluôngiữlấycổhọ.Chân
họsẽluônluôncứphảibỏthõng.Vàkhithấynhữngconngườiấybịxiềng
xích,chỉmộtbềngửacổmàchịuvớitrờithulạnhgiá,phómặcchomưa,
chogió,chosấm,chosétnhưloàicỏ,loàiđá,thìthựclòngnàomàlàmngơ
chođành.Ngaynhữngkẻốmđautróinằmkhôngnhúcnhíchtrêncỗxethứ
bảychẳngkhácgìnhữngbaotảichứađầykhốnkhổngườitavứttrênđó,cây
gậytrêntaybọnlínhcũngkhôngchịutha.
Bỗngnhiên,mặttrờilộra.ÁnhsángtừphươngĐôngphụtlên,lantràn
mênhmông.Cócảmtưởngnhưnóvừachâmlửavàonhữngcáiđầuhung
tợnkia.Bâygiờhọmớimởmồm.Tiếngcườikhảy,tiếngchửirủa,tiếnghát
độtnhiênnổranhưmộtđámcháy.Ánhsángchiếungangcắtđoànngười
làmhai:Đầungười,thânngườithìsángrựclên;nhưngchânngườivàbánh
xethìhãycòntrongbóngtối.Nétmặtmọingườibỗngcótinhthần.Thật
mộtphútđángsợ;nhữngtênquỷcứhiệnnguyênhình,nhữnglinhhồnhung
tợntrầntruồngvừahiệnra.Cóánhsángsoirõmàdámngườiấyvẫntămtối.
Mộtđôingườitinhnghịch,miệngngậmcáiốnglôngchim,nhằmmấyảđàn
bàtrongđámngườixemđứngdướiđườngmàthổiphụtvàohọnhữngchấy
cùngrận.Ánhsángmaihồng,bóngtốiđenthẫm,haicáichọinhaulàmnổi
bậtnhữnghìnhthùthảmhạikia.Khôngmộtngườinàokhôngthànhdịhình
dịtướngbởiquáưkhổsở.Thậtlàquáilạđếnnỗicócảmtưởnglàhọđãbiến
đổiánhsángmặttrờiraánhlóecủatiachớp.Bọnngườitrongxeđiđầucất
tiếnghátnghêungao,vanglừngmộtkhúchátcótiếngthờibấygiờ;giọng
hátvừatươivuivừangớngẩn;câycốirùngmìnhthêthiết;trongcácngõ
gần,mấyanhthịdânlắngnghekhúchátkhôihàitừcửamiệngbóngma,vẻ
mặtkhoáitrámộtcáchđầnđộn.Mọithứcùngkhốnđềulộntùngphèotrong
đámngườinày.Ởđâycóđủgócmặtcủathúvật,cóônggià,cóthiếuniên,
cónhữngtránhói,nhữngchòmrâunửatrắngnửađen.Ởđâycónhữngcái
quáidịchóđểu,nhữngcáinénlònghậmhực,nhữngcáinhếchmépmanrợ,
nhữngcửchỉvôýthức,nhữngloạiđầuthiếunữtócxoắnkhuốchaibênthái
dương,nhữngnétmặttrẻcon,dođócàngghêtởm,nhữngbộmặtgầy
nhưmặtbộxươngcóđiềulàchưachết.Trênxeđiđầucómộtngườidađen,
cólẽtrướclànôlệ,ngườiấycóthểsosánhhaithứdâyxiềng.Cáimứcđáng
sợdướiđáytâmhồn,làsựhổthẹn,đãđiquatrêncácvầngtránấy;sađọa
đếnmứcđóthìtrongconngườihọcóchỗnàosâukínnhấtmàkhôngbịbiến
chấtmột cáchxấuxa nhất.Vàsựdốtnátbiếnthànhngớ ngẩncũngsánh
đượcvớicáithôngminhbiếnthànhthấtvọng.Giữanhữngngườimàainhìn
vàocũngphảicôngnhậnlàcôđúccủabùnlầy,thìcònbiếtthếnàomàlựa
chọn?Hiểnnhiênlàcáitênnàođósắpđặtchocuộcdiễuhànhbẩnthỉunày,
đãkhôngsắpxếpthứtựchonhữngngườiấy.Họbịxíchvàodây,ngườinày
cặpđôivớingườikia,cólẽtheocáilộnxộncủathứtựabcvàbịchấtbừabãi
lênxe.Tuynhiên,mộtmớghêtởmgóplạibaogiờcũngtạoramộtkếtlực
gì;cộngnhiềukẻkhốnkhólạicũngthànhmộttổngsố.Dođómàmỗisợi
dây xích đều có một linh hồn chung và mỗi xe người lại có một bộ mặt
riêng.Bêncạnhcáixecahátlạicócáixekhácgầmthét,cáithứbangửatay
ănmày;cócáinghiếnrăng,cócáiđedọangườiquađường,cócáithìgọi
Trờimànguyềnrủa,cáisaucùngimlìmnhưngôimộ.Nhìnvàođấychắc
vănhàoDantesẽtưởngthấybảyvòngđịangụcđangkéođi.Mộttênlính
cầmcâygậyđầucómóc,chốcchốclạiradángđảotrộncácđốngrácngười
ấy.Mộtbàcụgiàtrongđámngườiđứngxemgiơtaytrỏnhữngngườitrong
xechomộtthằngbélênnăm,bảo:“Ranhcon,nhìnkiakìa,cósángmắtra
không!"Trongkhiđótiếnghát,tiếngchửirủangàycàngto.Cáitêncóvẻ
chỉhuyvútmạnhroimộtcáirahiệu,tứclàgậygộcvụtàoàobấtsábấtkể,
tựahồnhưmưađátrútxuốngbảyxengười.Nhiềukẻgầmlên,giậndữ.
trẻchạyđếnxemthấythếcàngvuigấpbội,chẳngkhácgìmộtđànruồibám
vàocácmụnlở.
HaimắtJeanValjeantrởnêndữtợn.Khôngcònlàcặpmắtthườngnữa,
nhữnghạtnhãnnữa;nóđãthànhthứkínhsâuthẳmthaythếchocáinhìn
mộtsốngườikhốnkhó,nócóvẻnhưkhôngcònnhìnnhậnrađượcthựctế
nữa,màlạiphảnchiếusángngờibaonhiêulàkhủngkhiếp,baonhiêulàtai
họa.Cặpmắtấykhôngnhìnmộtcảnhtượngthựctế,nóbịlôicuốntheomột
ảoảnh. JeanValjeanmuốn đứngdậy,bỏ chạytrốnđi,nhưng chânkhông
nhúcnhíchnổi.Nhiềukhinhữngđiềutatrôngthấylàmtaxúcđộngvànhư
tómlấyta.Ôngngồiimnhưđóngđinh,nhưhóathànhđá,ngơngác.Trong
lòngôngnhưđangcómộtcơnhãihùngmơhồ,khótả.Quanỗihãihùngông
tựhỏicáicảnhtrừngphạtcủaâmtykialànghĩalýgì,từđâulạihiệnracái
hìnhảnhmaquỷấynóđeođuổiôngnhưthế?Thìnhlìnhôngđưataylên
trán,cửchỉquenthuộccủangườitakhiđộtnhiênnhớlạiđiềugì.Ôngnhớ
lạiđíchcáihànhtrìnhấy,đíchcáikhúcngoặtlệthườngphảirẽquađểtránh
việccó thể gặp xa giá nhà vua trên conđườngFontainebleau;đúnglàba
mươilămnămvềtrước,ôngđãđiquacửaônày.
Cosette thì hoảng hốt một cách khác nhưng không thua gì cha! Nàng
khônghiểugìcả,nàngcảmthấynhưngạtthở,nhữngđiềunàngthấynàng
cholàkhôngthểnàolạicóđược.Cuốicùngnàngkêulên:
—Chaơi!Cáigìtrongcáixeấycha?
JeanValjeanđáp:
—Tùkhổsai.
—Họđiđâuthế?
—Điphụcdịchchiếnthuyền.
Lúcấy,gậygộcởhàngtrămcánhtaygiángxuốngcànghăng,bảngươm
lạibồithêmvào,thànhmộttrậnroivọtđiêncuồng.Bọntùkhổsaicúiđầu,
mộtsựkhuấtphụcgớmghiếcnhưtoátratừtrậnnhụchình.Cảbọnâmthầm
vớiconmắtcủalũchósóibịxiềngxích.Cosettechântayrunlẩybẩy,hỏi
tiếp:
—Chaơi,họcócònlàngườikhôngcha?
Conngườikhốnkhổtrảlời:
—Cũngđôikhi.
QuảthậtđólàđoàntùrađitừBicêtrelúctrờichưasáng,đangđitheocon
đườngđếnMansđểkhỏiphảiquaFontainebleau,nơivuaở.Đivòngquanh
nhưthếlàmchocuộchànhtrìnhghêrợnấykéodàithêmbahaybốnhôm;
nhưngđểchonhàvuakhỏiphảithấymộtcảnhnhụchình,ngườitacóthể
kéodàicáinhụchìnhấylắmchứ!
JeanValjeantrởvềnhàtrongngườimệtlử.Nhữngcuộcgặpgỡnhưthế
là những vố thình lình và cái kỷ niệm nó còn để lại giống như một rung
chuyểntậngốc.Tuyvậy,trênđườngvềphốBabylone,JeanValjeannhận
thấyCosettekhônghỏiôngcâunàonữavềcáicảnhhaichaconvừamới
thấyxong.Có lẽ vì ông bận về niềm riêng nặng trĩu tâm hồn, nênkhông
ngheđượclờinàngđểtrảlờichăng.Duybuổitối,khiCosetterờiôngđểđi
ngủ,ôngnghethấynànglẩmbẩmnhưnóimộtmình:“Tacócảmtưởng
nếugặpmộtngườinhưthếtrênđườngđithìchỉnhìngầnlàđủđếnchếtmất
rồi".
Mayđâu,hômsaucáihômbiđátấy,tìnhcờlạigặpdịplễlạcgìcủaNhà
Nước,ngườitacótổchứchộihèởParis,duyệtbinhởquảngtrườngChamp
DeMars,đấucôntrênthuyềnởsôngSeine,hátxướngởChampsÉlysées,
bắnpháohoaởquảngtrườngÉtoile,treođènkhắpnơi.Vượtcácthóiquen
củamình,JeanValjeanđưaCosetteđixemcáctròvuiấyđểnàngxaolãng
cáikỷniệmhômtrướcvàlấysựồnàovuinhộncủaParisxóamờcáicảnh
tượngghêtởmđãdiễuquatrướcmắtnànghômnọ.Cuộcduyệtbinhlàmcho
ngàylễthêmmàumè,làdịpchocácthứquânphụcđilạimộtcáchtựnhiên.
JeanValjeankhoác bộ binh phục quốcdânquân,tronglòng vẫn có cái ý
nghĩmơhồcủaconngườimuốnlẩntrốn.Dùsao,cuộcdạochơichừngnhư
đãđạtđượcmụcđích.Cosetteđãđặtchomìnhcáinhiệmvụphảichiềulòng
cha,lạivốnthấycảnhgìcũngcholàmớinênđãnhậnlờiđigiảitrícùngcha
vớicáivuivẻdễdãivànhẹnhàngcủatuổithiếuniên,chứkhôngbĩumôi
mộtcáchquáưkhinhkhỉnhtrướccáimónvuimàngườitagọilàngàyhội
côngcộng.JeanValjeannghĩlàđãthànhcông,cáihìnhảnhghêtởmhôm
trướckhôngcòndấuvếtnàotrongócnàngnữa.
Íthômsau,mộtbuổisáng,trờinắngtốt,haichaconđềuởtrướcthềm,
chỗbướcravườn.Đócũnglàmộtviphạmkhácđốivớicácnguyêntắclàđã
đặtrachomình.CũnglàngượclạicáithóiquenởlìtrongphòngmàCosette
vìbuồnđãtậpthành.HômấyCosettemặccáiáochoàngnhẹ;thứáobậnvào
giờtinhkhôitrongngày,saomànóbaobọcthânhìnhcáccôthiếunữmột
cáchđángyêunhưvậy,cóvẻnhưlàmâylấpmặttrăng.Cosetteđêmqua
ngủngon,sángnaynétmặthồnghào;ánhsángbaotrùmđầucổnàng,nàng
thongthảrứttừngcánhhoabạchcúc.ÔnggiàJeanValjeancảmđộngnhìn
nàngvớiconmắtâuyếm.Cosettekhônghềbiếtcáihuyềnthoạibóihoanên
thơ:Tayêuem,yêuchútít,yêusayđắm…;cóaibảochonàngđâu?Nàng
rứtđóahoahồnnhiên,ngâythơ,cóngờđâurằngrứtmộtcánhhoabạchcúc
làbóctrầnmộtquảtim.NếucónàngTiênDuyêndángtênlàManMácthì
Cosettetronglúctươicườihẳnlànàngtiênấy.Trongcáirạngrỡtừngười
nàngtỏara,ôngquêntấtcả,mêmẩnđứngngắmmấyngóntayxinhxắnmân
mêđóahoa.Mộtconchimđỏứcnỉnontrongbụicâygần.Nhiềuđámmây
trắnglướtngangtrờihớnhởnhưvừađượctrảlạitựdo.Cosettecứvẫnchăm
chúngắtđóahoa;nàngcóvẻnhưđangsuynghĩchuyệngì;vàcáiđóchắc
dễthươnglắm.Bỗngdưngnàngngoáicổlại,thongthả,thanhtaonhưcửchỉ
một con thiên nga. Nàng nói với Jean Valjean: “Cha ạ, phục dịch chiến
thuyềnlàgìhảcha?"
QUYỂNIV
NGƯỜIGIÚPMÀCÓTHỂLÀTRỜIGIÚP
I
LỞỞNGOÀI,LÀNHỞTRONG
Cuộcđờihaingườicứthếngàymộtbuồnthêm.Chỉcònmộtviệctrước
kialàmchohọthấysungsướngmànaychỉđủlàmchohọkhuâykhỏa
đembánhđếnchonhữngkẻđóivàđemquầnáođếnchonhữngngườirét.
Nhữnglầnđithămnhưthế,CosettethườngđitheoJeanValjean,haichacon
tìmlạiđược đôi chútsựcởimởtình cảm ngàyxưa;vàthỉnhthoảng, nếu
ngàyhànhthiệncókếtquả,trongngàycónhiềuhoạnnạnđượccứugiúp,
nhiềutrẻconđượcsưởiấm,đượctươitỉnhlại,thìtốivề,Cosettecóvuilên
đôichút.ChínhvàodạoấyhaingườiđếnthămcáiổJondrette.
Sauhômđếnthămấy,sángsớmJeanValjeanbướcvàonhà,vẻmặtbình
tĩnhnhưthườnglệ,nhưngtaytráicómộtvếtthươngto,đãđỏbừng,trông
rấtđộc,vếtthươngcóvẻnhưmộtvếtbỏng,hỏiôngthìôngđápvớvẩn.Vết
thươngấylàmchoôngsốtphảiởnhàhơnthángtrời,ôngkhôngmuốngọi
thầythuốcnàocả.KhiCosettegiục,ôngbảo:“Mờithầychữachó".
Ngàyhaibuổi Cosette băng bó choông.Nàngcóvẻmột nàng tiên
nàngsungsướngchânthànhvìthấymìnhgiúpíchđượcchocha.Nhìnnàng,
JeanValjeancảmthấynhưtấtcảnỗivuixưađềutrởlại,mọisựlosợbăn
khoănđềutanbiếncả;ôngngắmCosettevànói:“Chaoôi,vếtthươngmới
haylàmsao!Cáiđaumớidễchịulàmsao!"Cosettethấychaốmcũngbỏ
nhàtrên,trởlạivớithíchthúđượcxuốngởtúpnhànhỏvàsânsau.Suốt
ngàynàngở bên cạnh chavàđọcôngnghe các thứ sáchôngthích.Phần
nhiềulàsáchduký.JeanValjeannhưsốnglạidầndần;hạnhphúccủaông
hồiphụcvớinhữngtiasángvôcùngrựcrỡ,vườnLuxembourg,anhchàng
vôdanhhaylânlabêncạnhhaichaconông,vẻlạnhlùngcủaCosette,tấtcả
nhữngđámmâymùấylâunaylàmvẩnđụctâmhồnôngnhưbiếndầnđi
hết.Đếnnỗiôngtựbảonóchỉlànhữngđiềuôngtưởngtượngracảvàông
quảlàanhgiàđiênrồ.
ÔngsungsướngđếnnỗicuộcgặpgỡvớigiađìnhThénardiertrongcái
Jondrettebấtngờvàkinhtởmnhưthếmàôngcoinhưlàchuyệnthoảngqua.
Ôngđãthoátthânđược,bọnấycũngkhôngtheonổidấuvếtcủaông,thế
đủ,còngìnữathìmặckệ,cócangìđếnông!Ôngchỉnghĩđếnbọnkhốnnạn
ấyđểthươnghạinóthôi.Bâygiờthìbọnchúngnóđãnằmtronglaorồi,
khôngcònkhảnănghạingườinữa,nhưngkểcũngtội,giađìnhchúngkhốn
đốnquáđimất!CòncáicảnhghêrợnnhìnthấyởcửaôMainethìCosette
khôngnhắclạinữa.
Ởnhàtu,bàxơMechtildecódạychoCosettehọcâmnhạc.Cosette
giọnghátnhưgiọngsáo.Thỉnhthoảngbuổitối,tronggiannhànghèonàn
củangườichađangốm,nàngcấtgiọnghátnhiềubàihátbuồnbuồnlàmcho
ôngvuithích.Mùa xuân đến. Cảnh vườnvàotiếtxuânrất đẹp khiến ông
phảibảoCosette:
—Conchảbaogiờdạovườnnhỉ,chamuốnconđidạochơitrongvườn
đấy.
Và,đểvânglờicha,nàngtrởlạidạochơitrongvườnnhà,nhưngthường
làchỉđimộtmình,cònJeanValjeanthìcólẽvìsợởngoàihàngràongườita
trôngthấy,nênkhôngbaogiờbướcchânđếnđấy.
VếtthươngcủaJeanValjeanlàmchoCosettetạmthờixaonhãngniềm
riêngcủamình.Thấyvếtthươngkhỏidần,chađỡđauvàlộvẻsungsướng,
tronglòngnàngnhómlênniềmvuiêmnhẹvàhồnnhiênđếnnỗinàngkhông
nhậnra.Rồithìthángbađến,ngàydàira,mùađôngđangqua.Đôngqua
không khỏi cuốn theo một ít buồn rầu của lòng người. Tháng tư lại đến,
thángtưbìnhminhcủamùahạ,tươimátnhưmọibuổibìnhminh,vuitươi
nhưmọituổitrẻthơvàthỉnhthoảngcũngnướcmắtđầmđìanhưđứabé
sinh.Thángấylàthángmàánhsángmỹmiềucủathiênnhiênnhưtừtrời
mây,câycỏchanhòavàolòngngười.Cosettecòntrẻquá,nàngvuinhưtiết
xuân vui, lòng nàng không sao dửng dưng được trước cảnh tạo vật tưng
bừng.Baonhiêuđentốitrongtrínàngđãlặnglẽbayđilúcnàonàngkhông
biếtnữa.
Mùaxuânnhữngtấmlòngủdộtsángracũngnhưgiữatrưa,cáchầmnhà
sángtỏ.Cosetteđãkhôngcònbuồnnhiềunữa.Buổisáng,vàoquãngmười
giờ,sau bữa cơm, những khi nàng tìm được cáchkéocharangoài vườn,
nângcánhtayđauchochađidạosưởiấmtrướcthềmđộmươilămphút,
nàngkhôngđểýlàmìnhcườiluônmiệngvàđangsungsướng.
JeanValjeanlòngsaysưa,thấynàngtrởlạihồnghàovàtươitắn.“Chao
ôi!Vếtthươngmớiquýlàmsao!",ônglẩmbẩm.Vàônglấylàmcảmơnbọn
Thénardier.
Lúcvếtthươnglànhhẳn,ônglạitheothóiquendạochơimộtmìnhvào
buổihoànghônnhưcũ.ĐichơimộtmìnhnhữngnơihoangvắngởParis
tinrằngkhôngxảyrachuyệngìlàlầmto.
II
BÀPLUTARQUECHẲNGLÚNGTÚNGCHÚT
NÀOKHIGIẢITHÍCHMỘTHIỆNTƯỢNG
Mộtbuổitối,Gavrochechưacógìbỏbụngcả;chúsựcnhớrarằngtối
hômtrướcmìnhcũngchẳngăngì;bâygiờthấytrongngườikhámệt.Chú
quyếtđịnhphảithửtìmracáigìđểlótdạ.ChúđiquakhuSalpêtrière,lượn
mấyvòngởchỗvắngngười.Chínhởđâylànơidễgặpmaynhất.Chỗkhông
ngườimớilàchỗcócáiăn.Lầnlầnchúđếnmộtkhuvựchẻolánhmàchú
cholàlàngAusterlitz.
Mộtlầnđilangthangtrướcđây,chúcóđểýđếnmộtngôivườncổthấp
thoángcóbóngmộtôngcụgiàvàmộtbàlão,trongvườncómộtcụgià
mộtbàlão,trongvườncómộtcâytáokhakhá.Bêncạnhcâytáolàmộtthứ
hòmđựngtráicây,thenkhóahớhênh,cóthểphỗnglấymộtquả.Mộtquả
táolàđủchénmộtbữatối,mộtquảtáolàsốngrồi.QuảtáohạicụAdam
nhưngcứuGavroche.Ngôivườnmentheoconđườngnhỏvắngvẻkhônglát
đá,bờbụiumtùm.Từđườngvàovườncómộthànggiậu.
Gavrocheđivềphíavườn;chúnhậnralốihẻm,nhậnracâytáo,xemxét
tìnhhìnhhòmtráicây,quansáthànggiậu.Mộthànggiậuthìphócquanhư
bỡnthôi!Trờitốidần.Cảđếnmộtbóngmèocũngkhôngthấpthoángtrên
lốihẻm.Cơhộithậttốt.Gavrochenhónchântrèo,bỗngdừnglại.Cótiếng
ngườitrongvườn,Gavrochenhìnquakẽrào.Phíachânràobêntrong,cách
vàibước,đúngngayvàochỗchúđịnhchuivào,cómộtphiếnđábỏnằm
dướiđấtnhưmộtchiếcghếdài,trênghếlàônggiàchủvườn,bàlãođứng
trước mặt. Bà lão giọng càu nhàu. Gavroche chẳng mấy lịch sự, cứ lắng
nghe.
Bàlãonói:
—ÔngMabeuf!
“CáigìlạiMabeuf!
[257]
Cáitênnỡmnhỉ".-Gavrochenghĩthầm.
Ônggiànghegọivẫnngồiim,khôngnhúcnhích.Bàlãolặplại:
—ÔngMabeuf!
Ônggiàđànhphảitrảlời,mắtcứnhìnxuốngđất:
—CáigìđóbàPlutarque?
BàPlutarquelạilêntiếnglầnnữalàmchoônggiàphảibắtchuyện.
—Chủnhàhọkhôngbằnglòng.
—Tạisao?
—Tanợhọđếnbaquýrồi.
—Bathángnữatasẽnợhọbốnquý.
—Ngườitabảosẽmờiôngrangủngoàitrời.
—Vâng,tôisẽra.
—Bàhànghoaquảcũngđòitiền.Bàấykhôngchịuđểtaváccủikhông
củabàấynữa.Mùalạnhnàyônglấygìmàsưởi?Nhàtasẽkhôngcócủi.
—Cómặttrời.
—Báchàngthịtcũngkhôngbằnglòngbánchịunữa.
—Thếcũngtốt,vừađúnglúcđấy.Tôiănthịtthấyhơiđầybụng.Khó
tiêulắm.
—Thếthìchúngtacònăngì?
—Bánhmì.
—Báchàng bánh đòi phải trả bớt một ít và bảo không tiền thìkhông
bánh.
—Cũngđược.
—Ôngsẽănthứgì?
—Chúngtacótáotrêncâykia.
—Nhưngkhôngtiềnkhôngcủanhưthếnàythìlàmsaomàsốngđượchử
ông.
—Tôikhôngcó.
Bàlãobỏđi,ônggiàngồilạimộtmình.Cụđâmrasuynghĩ.Gavroche
cũngsuynghĩphầnmình.Trờivừatối.Kếtquảđầutiêncủasựsuynghĩ
Gavrochelàđánglẽleoquahànggiậuthìchúlạingồixổmdướichângiậu.
Ởđấycànhcâyxòera,cóchỗtrống.
“Ồ,lạimộtcháinhà!"Chúnghĩbụngvàchuivàođấy.Chỗchúngồigần
nhưsấplưngvớichiếcghếôngcụMabeuf,chúngherõhơithởônggià.
Chúcốngủđểtrừbữa.Ngủgàngủvịt,vừangủchúvừatheodõitình
hình.Hoànghônphủmộtmàntrắngmờlênmặtđất,conđườngnhỏnổi
thànhmộtdảinhợtnhạtgiữahaidãybụicâytốităm.
Bỗngnhiên,trêndảiđườngtrắngnhạtấyhaibóngđenhiệnra.Mộtbóng
đitrước,bóngkiatheosau,cáchmộtquãng.“Haisinhvật",Gavrochenói
thầm.Bóngthứnhấtcóvẻlàmộtanhtưsảngià,dángngườilomkhom,ra
vẻnghĩngợi,ănvậntầmthường,bướcđichầmchậmvìtuổitácvàcódáng
nhưdạochơithơthẩndướitrờisao.Bóngthứhai,ngườithẳng,chắc,mảnh
dẻ,cứtheotừngbướcbóngthứnhất;trôngdángđicốýchậmchạp,ngườita
đoánthấyđượcsựmềmdẻovànhanhnhẹn.Bóngnàymặcdùcógìdữtợn
vàđángsợ,lạicóđủdángđiệucủamộtanhchàngcôngtửăndiện;cái
hìnhdángđẹp,áongoàimàuđen,maykhéo,chắclàbằngloạidạtốt,lạithắt
đáylưngongnữa.Cáiđầugiươngthẳngvừađẹpvừakhỏevàdướimũ,một
khuônmặtthanhniênhiệnratronghoànghôn.Trênmiệngngậmmộtbông
hoa hồng. Bóng thứ hai này, Gavroche biết rõ: Đó là Montparnasse. Còn
bóngkia,chúchẳngbiếtlàai,chỉbiếtlàmộtônggià.
LậptứcGavrocheđểýtheodõi.Mộttronghaingườinàynhấtđịnhcórắp
tâmgìđốivớingườikia.Ởcáihốcđãmaymắnthànhnơiẩnnấp,Gavroche
rấtdễtheodõimọiviệcsắpxảyra.Giờnày,chốnnày,màMontparnasseđi
kiếmănthìđángsợthật.Gavrochethấythươnghạiônggiàquá.Làmthế
nào? Can thiệp à? Trẻ dại mà đi cứu già yếu sao? Chỉ còn trò cười cho
Montparnassethôi.Gavrochekhôngdạigìmàkhôngbiếtrằngmộtônggià,
mộttrẻcon,thìchẳngbõcáithằngcướpmườitámtuổiđónónuốttươingay.
Gavrocheđangcònđắnđothìcuộctấncôngđãxảyrabấtthìnhlình,ghê
tởm. Thật chẳng khác gì hổ vồ lừa, nhện bắt muỗi. Xuất kỳ bất ý
Montparnassevứtbônghoahồng,nhảyxổvàoôngcụgià,tómcổáo,ôm
choàngôngcụ,ghìxuống.Gavrochecốhếtsứcmớikhỏithétlên.Mộtlát
sauthìmộtngườibịđèxuốngdướivừagiẫygiụavừarênrỉ,cònngườikia
thìcưỡilêntrên,dùngđầugốiấnmạnhlênngực.Cóđiềusựviệckhôngxảy
rahoàntoànnhưGavrochetưởng.NgườingãlăndướiđấtlàMontparnasse,
ngườiđèlêntrênlàônggià.CảnhtượngnàyxảyracáchGavrochecómấy
bước.Ônggiàbịtấncôngbấtngờđãquậtlạivàquậtkịchliệtđếnnỗi,trong
nháymắt,giữangườitấncôngvàngườibịtấncôngvaitròđãđảongược
hẳn.
Gavrochenghĩbụng:“Ônggiàmớicừchứ!"Vàchúkhôngthểkhôngvỗ
tay.Nhưngvỗtaymàchẳngcótácdụngvìhaiđịchthủđangmảivậtnhau,
hổnhahổnhển,khôngnghethấygì.
Bỗngmọivậtđềuimlặng.Montparnassethôikhôngcònvũngvẫynữa.
Gavrochetựbảo:“Hắnchếtrồiư?"Ônggiàtừnãyđếngiờkhôngnóimột
lời,cũngkhôngkêumộttiếngnào.ÔngđứngdậyvàGavrochengheôngta
bảoMontparnasse:
—Đứngdậyđi.
Montparnasseđứnglên,ônggiàvẫnnắmlấynó.Montparnassecóvẻmột
conchósóibịconcừungoạmgiữ:Vừakhuấtphụcvừagiậndữ.Gavroche
nhìnvànghe,cốdùnghailỗtaiđểtăngsứccặpmắt.Chúlấylàmthúvị
cùng.
Chú thoảng nghe được cuộc đối thoại giữa hai người. Trong bóng tối,
cuộcđốithoạimớicỏvẻbihùnglàmsao!Ônggiàhỏi,Montparnassetrảlời.
—Màybaonhiêutuổi?
—Mườichín.
—Màykhỏemạnh,saomàykhônglàmviệc?
—Tôikhông.
—Hiệntạimàylàmnghềgì?
—Nghềngồirỗi.
—Trảlờichođứngđắn.Cóthểgiúpmàyđượcgìkhông?Màymuốnlàm
gì?
—Ăntrộm.
Mộtphútimlặng.Ônggiàcóvẻsuynghĩlunglắm.Ôngđứngimnhưng
tayvẫnkhôngbuôngMontparnasse.Chốcchốc,tênăncướptrẻtuổi,vạmvỡ
vànhanhnhẹnlạicónhữngcáivùngvẫycủaconthúbịsavàobẫy.Nóđẩy
mạnhmộtcáihoặcmócchéochânônggiàmộtcái,vặnmạnhcáitaynhìn
nhưđiênnhưdại,cốsứctìmcáchthoátthân.Ônggiàcóvẻnhưkhôngtrông
thấygì,cứmộttaytómcảhaicánhtaycủađịchthủvớivẻthảnnhiêncựcđộ
củamộtsứcmạnhtuyệtđối.
ÔnggiàsuynghĩmộtchốcrồinhìnthẳngvàoMontparnasse,cấtgiọng
nhẹnhàng,thuyếtphụcbằngnhữnglờithậttrịnhtrọng.Gavrochenghe
khôngsótmộttiếng:
—Cháuạ!Màybướcvàocuộcsốngcầncùbằngconđườnglườinhác.
Chà!Màytuyênbốmàylàkẻngồirỗiư?Chuẩnbịmàlàmviệcđi.Mày
thấymộtcáiđángsợlàcáimáycánkhông?Phảicoichừng,nólàmộtthứ
hungdữvàácngầm;nómàtúmđượccáichéoáocủamàylàcảngườimày
bịcuốnvào.Cáimáycánấylàsựlườinhác.Hãycònđủthìgiờ,đứnglại
chạytránhđi!Nếukhông,thìlàhết,khôngbaolâunữamàysẽbịcuốnvào
máy.Màđãbịcuốnvàomáythìthôikhôngcònhyvọnggìnữa.Đilàmviệc
đi,đồnhác!Đừngcóănkhôngnữa.Tìmnghềmàsinhnhai,làmmọicông
việc,thựchiệnmộtbổnphận,màykhôngmuốnà?Làmnhưmọingười,mày
cholàchánphảikhông?Thếthìmàysẽthànhmộtconngườikhác.Làmviệc
quyluật;kẻnàotránhlaođộngvìcholàbuồnchán,thìsẽphảilaođộngnhư
mộthìnhphạt.Màykhôngmuốnlàmthợ,thìmàysẽthànhnôlệ.Laođộng
chỉbuôngtaynàycủamàyrađểmàtómlạitaykiathôi,màykhôngmuốn
làmbạnnó,thìmàysẽlàmtôimọinó.À,màykhôngmuốncáimệtmỏibình
thườngcủangườilươngthiện,thìmàysẽphảiđổcáithứmồhôicủakẻđọa
đày!Chỗnàomàngườitacahátthìmàysẽrênxiết.Lúcấy,đứngởxa
dướithấp,thấyngườikháclàmviệc,màysẽcócảmtưởnglàhọđangnghỉ
ngơi.Anhthợcày,anhthợgiặt,anhthủythủ,anhthợrèn,màysẽthấyhọ
hiệnratrongánhsángchẳngkhácgìnhữngngườiđượchưởngphúctrêncõi
thiênđường!Chaoôi!Cáiđecáibúachứađựngbaonhiêulàánhsáng!Cầm
cáicày,buộcbólúamớivuilàmsao!Chiếcthuyềntungtăngtrướcgió,vui
thúlàmsao!Trongkhiấyvìmàylàthằnglườibiếng,màysẽphảicuốc,phải
kéo,phảilăn,phảibướctới.Màysẽphảikéomạnhcáidâytrêncổmày,mày
sẽlàconngựatảitrongcỗxeđịangục.Ồ!Mụcđíchcủamàylàchẳnglàm
gìcả?Thế thì màysẽkhôngcó giờ phút nàođượcyênthân đâu. Mày sẽ
khôngcòngiởnổimộtcáigìmàkhônghãihùng.Taychânmàymỗiphút
quasẽkêurăngrắc.Cáigìngườitacoinhẹnhưlông,thìvớimàysẽnặng
như núi. Việc dễ nhất cũng thành khó khăn, cuộc đời sẽ thành quỷ quái
chungquanhmày.Điđứng,hôhấp,baonhiêulàcôngviệcđángsợ.Láphổi
trongngựcmày,màycũngsẽthấynặngnhưmộtkhốitrămcân.Đichỗnày
màkhôngđichỗkiacũngthànhmộtvấnđềgiảiquyết.Bấtkỳaitrongnhà
muốnrangoàithìchỉcầnđẩycửalàxong,làrangoàingay.Cònmày,muốn
đirathìmàyphảiđụctường.Muốnraphố,thìmọingườilàmgì?Ngườita
xuốngthanggác.Cònmày,màyphảixétấmkhăntrảigiường,chắpdầntừng
mảnhthànhdây,màyphảileoquacửasổ,đungườiởđầudây,lửnglơgiữa
lưngchừngtrời.Lúcấylạiđangđêm,mưabão,giôngtố,sấmsét.Vànếusợi
dâyquángắnthìmàychỉcònmộtcáchđếnđượcđấtlàthảrơingườixuống.
Rơibừaxuốngvựcsâu,từđộcaobaonhiêu?Rơixuốngcáigì?Chắcchắnlà
rơixuốngcáigìởphíadưới,rơixuốngchỗkhôngbiết,thếthôi.Haylàmày
sẽliềuchếtcháymàluồntheoốngkhói,hoặcmàysẽliềuchếttrôimà
theoốngdẫnnướcnhàkia.
Taokhôngthèmnóichomàynghebaonhiêuchuyệnkhác,chuyệnphải
chekhuấtcáclỗtrống,chuyệnnhữngphiếnđáphảilấyravàlắplạihànghai
bachụclầnmộtngày,chuyệnphảithugiấunhữngmảnhvôitườngvàotrong
ổrơm.Cómộtổkhóatrướcmặt,anhtưsảnđãcótrongtúicáichìakhóacủa
anhthợkhóađánhsẵn.Cònmày, nếumàymuốnmởkhóa,màybắtbuộc
phảilàmcảmộtcôngtrìnhđángsợ.Màyphảilấyđồngxu,xẻthànhhailớp;
dùngthứgìđểxẻ,thìmàyphảiphátminhlấy,vìđólàviệcriêngcủamày.
Màyphảinạosâubêntronghailớpấy,màphảicẩnthậnkẻothủngđếnbên
ngoài,màyphảicắtxungquanhthànhnhữngđườnggaiốc,làmsaochohai
lớpấykhớpvàonhausítsaonhưnắphộpvớithânhộp.Hailớpkhớpvới
nhaunhưthế,thìkhôngaicònđoánbiếtracáigìđược.Tụigiámthịluôn
luônrìnhmòbênmày,nhưngdướimắtbọnchúngthìđóchỉlàmộtđồngxu.
Riêngđốivớimàythìđólàmộtcáihộp.Đểcáigìtronghộpấy?Mộtmiếng
thépnhỏ.Mộtcáilòxođồnghồmàmàyđãcắtrăngthànhcáilưỡicưa.Cái
cưadàibằngchiếcđinhghimvàcấtgiấutrongmộtđồngxuấy,màyphải
dùngnóđểcắtcáilưỡigàổkhóa,cáithencửa,cáiquaiốngkhóa,cáichấn
songcửasổbuồngmày,haycáivòngsắtởchânmày.Cáicôngtrìnhấy,cái
việcphithườngấylàmxong,tấtcảnhữngphépmầunhiệmcủanghệthuật,
củatríóctàitình,củabàntaykhéoléo,củađứctínhkiênnhẫnấythựchiện
xong,nếungườitabiếtđược,chínhmàylàtácgiả,thìphầnthưởngchomày
sẽlàgì?Làxàlim.Tươnglaicủamàylàthếđấy.
Lườinhác,ănchơi,haithứấycókhácgìvựcthẳm!Màyđịnhkhônglàm
gìcảư?Thậtlàmộtquyếtđịnhrùngrợn,màybiếtkhông?Ởnểmàănbám
vàomáuthịtcủaxãhội,sốngvôdụngnghĩalàsốnghạichonhânquần,lối
sốngnhưthếđưathẳngngườitađếnkhốnkhổ.Taihạithaychonhữngkẻ
muốnănbám!Nhấtđịnhchúngsẽthànhrậnrệpkhốnkiếp.À!Màykhông
thíchlaođộng, trong trí mày chỉ nghĩ ăn chongon,uốngcho sướng, ngủ
nghêchokhỏexác.Thếthìmàysẽuốngnướclã,màysẽănbánhmìđen,
màysẽngủtrênvángỗ,chânmàysẽbịxiềnglạivàbanđêmmàysẽcảm
thấycáixiềngsắtlàmlạnhtêdathịtmày!Màysẽbẩythứdâysắtấyđểtrốn
đi.Tốtlắm,màysẽphảiăncỏnhưloàithúrừng.Rồimàysẽbịbắtlại.Từ
đấymàysẽphảisốnghàngnămtronghầmsâu,ngườixíchvàotường,uống
nướccũngphảisờsoạngmớitìmravòinước,ănthìănthứbánhmìđennhư
đítnồi,gớmghiếc,chochóchócũngchê,hoặclàthứđậumàsâubọănthừa.
Màysẽnhưcongiántronghầm.Thôi!Màycòntrẻdạilắm,cháuạ,miệng
màycònhơisữa,màychắccònmẹ,tabảonhé,màyhãythươnghạilấymày,
màyngheta.Màymuốnchưngquầnáodạđenmịnmướt,màymuốndiện
giàyvernisbóngnhoáng,màymuốnuốntóc,chảiđầunướchoa,làmdáng
làmđỏmđểđẹplòngcáccô.Thếthìngườitasẽcạotrọcđầumày,thícho
màycáiáotùmàuđỏ,cáiđôiguốcgỗ.Vànếumàyliếcnhìnđànbàthìmày
sẽđượcmộtgậyvàolưng,haimươituổimàyvàođấynhưngđếnnămmươi
màymớithoátra.Lúcmàyvàomàytraitrẻ,hồnghào,tươitỉnh,mắtđén
lánh,răngcóđầyđủ,trắngtinh,làntóctraixinhđẹp,đếnkhibướcra,mày
sẽgiàkhụ,nhănnheo,rănglong,đầubạc,chảrangườingợmgì.
Thôiđi,cháu!Màyđilầmđườngrồi,tínhlườinhácđãkhuyênmàylàm
bậyrồi,cáinghềgaygonặngnhọcnhấtlàcáinghềăntrộmđấy.Màyhãytin
ta,đừngđâmđầuvàocáicôngviệcnhọcnhằnlàlàmmộttaybiếngnhác
nữa.Làmmộttênduthủduthựcchẳngdễchútnào.Làmngườilươngthiện
ítkhókhănhơn.Màyđiđivàsuynghĩvềnhữngđiềutavừanói.Mànày,
màymuốncáigìcủata?Túitiềnư?Đâynày.
ÔnggiàbuôngMontparnassera, đặttúitiềnvàotaynó.Nónhấcnhấc
xemnặngnhẹrồivớithóiquencẩnthậnnhưkhiđánhcắp,nódúinhẹnhàng
vàotúiáosau.
Nóixongvàcho tiền xong, ông giàquaylưng,lữngthữngđi dạo như
trước.Montparnasselẩmbẩm:“Cáilãongốc".
Ônggiàấylàai?Độcgiảchắcđãđoánbiết.
Montparnassengâyngườinhìntheoônggiàđangkhuấtdầntrongbóng
hoànghôn.Ngâyngườimộtlátthếmàcóhại.ÔnggiàđixaracònGavroche
thìmòlạigần.Liếcnhìntrongvườn,chútrôngrõlàôngcụMabeufcólẽđã
thiếpđi,nhưnghãycònngồinguyêntrênghếđá.Chúluồnrakhỏibụicây,
bò dần đến sau lưng Montparnasse đang đứng im. Chú đến sát
Montparnassekhônghaybiếtgìcả.Chúkhẽthòtayvàotúichiếcáongoài
bằngdađenmịn,móclấytúitiềnvàbòthoátđitrongbóngtốinhưconrắn.
Montparnassekhôngcólýdogìđểđềphòng,lạiđangtrầmngâmvìlàlần
đầutiêntrongđờiphảisuynghĩ,nênchẳngbiếtgìcả.Khitrởvềđếnchỗ
nấp,nơicóôngcụMabeufđangngồi,Gavrocheliềnvứttúitiềnquahàng
ràorồibachânbốncẳngbỏchạy.
Túi tiền rơi trúng chân ông cụ Mabeuf; đau quá, cụ thức dậy. Cụ cúi
xuốngnhặtlên.Cụkhônghiểuralàmsaocả,mởtúira.Túicóhaingăn:Một
ngăncóíttiềnlẻ,ngănkiacósáuđồngNapoléon.
[258]
Ôngcụngơngácmangtúitiềnđếnchỗbàở.BàPlutarquenói:
—Củanàychắclàtrêntrờirơixuống.
QUYỂNV
ĐOẠNCUỐIVÀĐOẠNĐẦUKHÁCNHAU
I
VỪAQUẠNHHIUVỪAGẦNDOANHTRẠI
NỗiđauthươngcủaCosettebốn,nămthángtrướcđâygaygắtvàtái
đến thế mà nay thì đang ở thời kỳ bình phục. Điều đó chính nàng cũng
khôngnhậnthấy.Mùaxuân,cảnhvật,tuổitrẻ,tìnhyêuthươngđốivớicha,
chimca,hoanởđãgạnvàotrongtâmhồntrinhtrẻ,từngngày,từnggiọt,một
cáigìnhưchấtquênlãng.Lửalòngđãtắtngấmrồihaychăng?Hayđóchỉlà
nhữnglớptrophủmặt?Thựctếlànànghầunhưchẳngcònthấychỗnào
bỏngbuốt.
Bỗngmộthôm,nàngnhớtớiMarius.
—Ừnhỉ!-Nàngbuộtmiệng.-Takhôngnghĩtớianhchàngđónữa.
Cũngtrongtuầnlễấy,nàngđểýđếnmộtsĩquankỵbinhkháxinhđẹpđi
quatrướccổngvườn;lưngong,quânphụckháđẹp,máphínhthiếunữ,kiếm
bênhông,râumépvuốtsáp,mũsơnbóng.Ngoàira:Tócvàng,mắtxanhlồi,
mặt tròn, khoa trương, ngạo nghễ, mủm mỉm; trái ngược Marius. Miệng
ngậm xì gà. Cosette đoán chắc viên sĩ quan ấy thuộc trung đoàn đóng
doanhtrạiphốBabylone.
Hômsaunànglạithấyhắnđiqua.Nàngxemgiờ.Kểtừlúcấy,cócòn
sựngẫunhiênnữakhông?Hầunhưhômnàonàngcũngtrôngthấyhắnđi
qua.
Bạnđồngngũcủaviênsĩquannhậnthấyởđấy,trongcáivườnítđược
sángsủa,saucánhcửasắtcổlỗ,mộtcôthiếunữkháxinhđứngsẵnchờviên
sĩquanđẹptraiđiqua.ViênsĩquanấylàThéoduleGillenormand,bạnđọc
khôngcònlạ.
—Kìa!-Họnóivớianhta.-Conbéấynóliếcmày,trôngkìa.
—Taođâucóthìgiờnhìntấtcảnhữngđứacongáinhìntao,-Théodule
đáp.
ChínhlúcđólàlúcMariuslâmvàogiaiđoạnhấphối.Chàngthanthở:
“Ướcgìtađượcgặplạinàngmộtchúttrướckhichết!”Nếuđiềuướcnguyện
củachàngđượcthỏamãn,nếuchínhlúcđóchàngnhìnthấyCosetteđang
nhìnmộtkỵbinhthìhẳnchàngkhôngnóiđượclờinàovàtrúthơithởcuối
cùng.
Lỗitạiai?Khôngtạiaicả.TínhcáchMariusthuộcloạiđắmsâuvàosầu
não và ở mãi trong đó. Cosette thuộc loại lặn vào rồi lại thoát ra. Vả lại
Cosette đang trải qua một giờ phút nguy hiểm. Khi một thiếu nữ không
ngườidìudắtmơmộngthìgiấcmơcủahọtấtphảitrảiquamộtgiaiđoạn
quảtimcủahọgiốngnhưcáitaycủadâynho,tớiđượcđâuthìquấnđó,
làtrụcẩmthạchhaycọcquánrượucũngthếthôi.Giờphútchớpnhoáng
quyếtđịnh,nghiêmtrọngđốivớinhữngcôgáimồcôidùgiàuhaydùnghèo,
bởivìcủacảicũngkhôngcảnđượcngườitachọnsai.Càngcóvịtrícao,
càng dễ chọn phải người chồng không xứng đáng. Người chồng thực sự
khôngxứngđángchínhlàởtâmhồncủahắn.Cónhữngchàngtraikhông
tiếngtăm,khôngtêntuổi,khôngthuộcthếphiệt,khôngtrâmanhmàlàmột
trụ cẩm thạch chống đỡ cả một đền đài tình cảm và tư tưởng lớn; lại
nhữngkháchphonglưutựmãn,giàusang,đihàibóng,lờilẽhoamỹ,nhưng
nhìnvào không nhìn bên ngoài mà nhìn vàobêntrong,nghĩa là cái phần
dànhchovợ,thìthấychỉlàmộtkhúcgỗđầnđộnchìmlấpgiữanhữngdục
vọngdữdội,trângtráo,nồngnặchơimen;đúnglàcâycọcquánrượu.
CógìtrongtâmhồnCosette?Mộtniềmsitìnhđãlắngxuốnghayngủ
yên;tìnhyêuởtrạngtháibồngbềnh;mộtcáigìtrongtrẻo,rựcrỡ,xuốngsâu
mộtchútthìvẩnđục,sâuhơnnữathìtốităm.Hìnhảnhviênsĩquanđẹptrai
phảnchiếuởtrênmặt.Ởsâucómộtkỷniệmgìkhông?Ởtậnđáyấy?Cólẽ
có.Cosettekhôngbiết.
Thếrồixảyramộtsựkiệnlạ.
II
COSETTESỢHÃI
Thượngtuầnthángtư,JeanValjeancóviệcphảiđivắng.Ngườitabiết
lâulâuônglạimộtlầnđinhưthế.Ôngvắngnhàmộthaingày,nhiềunhất
ba.Ôngđiđâuthế?Chẳngaibiết,kểcảCosette.
Chỉcómộtlần,trongmộtchuyếnđinhưvậy,Cosettecùngngồixetiễn
ôngđếnmộtngõcụt,ởđầungõcóbiểnđề:NgõLaPlanchette.Đếnđấy,ông
bướcxuống,cònchiếcxengựathìđưaCosettetrởvềphốBabylone.Thông
thườngJeanValjeanđivắngnhưvậyvàolúctrongnhàthiếutiền.Lầnấy,
ôngvắngnhà.Hômrađiôngbảo:“Bangàynữachavề".TốiđếnCosette
một mình trong phòng khách. Đểgiải buồn, nàngmở dương cầmra, vừa
đệm đàn vừa hát, khúc Euryanthe, có lẽ là khúc nhạc hay nhất trong âm
nhạc:“Hỡinhữngngườiđisănlạclốitrongrừng!Hátxong,nàngngồinghĩ
ngợi".
Bỗng nàng nghe hình như có tiếng chân người bước ngoài vườn. Tất
nhiên không phải cha nàng, vì cha nàng đi khỏi; cũng không phải
Toussaint,bàấyđãđingủrồi.Bấygiờlàmườigiờtối.Nàngbướcđếncạnh
cửavánphòngkháchđangđóngkín,dántainghengóng.Hìnhnhưlàtiếng
châncủamộtngườiđànôngđangrónréntừngbước.
Nàngvộichạylênphòngnàngtrêngác,mởcáiômắtcáoởcạnhcửaván,
nhìnxuốngvườn.Trăngrằm,sángvằngvặcnhưbanngày.Khôngcóaicả.
Nàngmởcửasổ.Trongvườnyêntĩnhhoàntoànngoàiphốcũngvắngtanh
nhưthườnglệ.
Cosettechomìnhnhầm.Nàngđãtưởngtượngratiếngđộngấythôi.Đó
làmộtảotưởnggâynênbởicakhúcWeberubuồnvàkỳdiệu,mởratrước
mắttanhữngđáysâurùngrợn,nórunrẩynhưmộtkhurừngkhiếntaxây
xẩmmặtmày,ởđócótiếngcànhkhôrăngrắcdướibướcchânlongạicủa
nhữngngườithợsănthấpthoángtrongbónghoànghôn.
Rồinàngkhôngnghĩtớinữa.VảlạiCosettekhôngphảilàngườicảsợ.
TrongdòngmáunàngcóhuyếtthốngcủangườiBohémiennevàkháchgiang
hồchânđất.NànglàSơnCachứkhôngphảibồcâu,chúngtacònnhớđiều
đó.Nàngbảnchấthoangdãvàbạodạn.
Hômsauvừatốinàngđichơingoàivườn,sớmhơnmọilần.Giữanhững
ýnghĩlộnxộn,nàngtưởngnhưchốcchốclạinghecótiếngđộnggiốngnhư
tiếnghômqua,tiếngmộtngườibướcđitrongbóngtốidướilùmcâycách
nàngkhông xa.Nhưngnànglạinghĩbụng:Hai cànhcâychuyển động,
chạmvàonhausộtsoạtthìnghecũngchẳngkhácgìtiếngchânngườibước
trêncỏ.Nênnàngkhôngđểýđến.Vànàngcũngchẳngtrôngthấygì.Nàng
rakhỏichòmcâyumtùm;cònbướcquavạtcỏxanhnữalàvàođếnthềm
nhà.Mặttrăngvừamọcphíasaulưng,rảibóngnànglênnềncỏ.
BỗngCosettedừnglạihốthoảng.Bêncạnhbóngnàng,ánhtrănginrõlên
mặtcỏmộtcáibóngdữtợnmộtcáchlạlùng,mộtcáibóngđộimũnhọn.
Trông như một người đứng bên cạnh lùm cây, cách vài bước sau lưng
Cosette.Trong mộtphútnàng nhưsửngsốtkhông nói,khôngkêu,không
gọi,khôngcửđộng,cũngkhôngquayđầulạiđược.
Cuốicùng,nànglấyhếtcanđảm,quảquyếtquaymặtlại.Chẳngcóaicả.
Nàngnhìnxuốngđất.Cáibóngđãbiếnmất.Nàngtrởvàotrongchòmcây,
mạnhdạnsụcvàocácchỗkín,đithẳngratậnràoởcổng,nhưngchẳngtìm
thấygì.
Nàngthấylạnhcảngười.Phảichăngvẫnlàảoảnh?Quái,saolạiliêntiếp
haiđêmliền?Mộtảoảnhthìcòncólýchứđếnhainghĩalàsao?Đánglo
nhấtlàcáibóngấynhấtđịnhkhônglàsao?Đánglonhấtlàcáibóngấynhất
địnhkhôngphảilàma.Mađờinàolạiđộimũnhọn.
Hômsau,JeanValjeantrởvề.Cosettekểôngnghenhữngđiềunàngcho
làtainghemắtthấyvừarồi.Nàngngỡlàôngsẽkhuyênnàngyênlòng,ông
sẽnhúnvaibảonàng:“Conđiênrồiđấy”.
NhưngJeanValjeanlạitỏralolắng.“Chắccũngphảicó gìđây",ông
nói.Ôngtìmcớđểnàngngồimộtmình,bỏrangoàivườnvànàngnhậnthấy
ôngxemxéttỉmỉlạicáicửasongsắt.
Đêmhômấy, nàng thức dậy, lầnnàythìchắcchắn là không sai, nàng
ngherõmồnmộttiếngngườibướcđisátthềmcửasổ.Nàngsắpkêutolên,
thìbóngtrăngchiếusángmộtbênmặt.Hóarachanàng.Nàngđingủlại
nghĩthầm:"Chalolắngthật!"
Đêmấyvàcảhaiđêmsau,JeanValjeanđềurangoàivườn,Cosettenhìn
quakhecửathìthấythế.Đêmthứba,mặttrăngkhuyếtdầnvà càngmọc
muộn.Chừngmộtgiờkhuyanàngnghecótiếngcườiphálênvàgiọngnói
củachagọi:
—Cosette.
Nàngvùngdậy,choàngáongủvàmởcửasổ.Chanàngđứngdưới,trên
đámcỏ.
—Chagọicondậyđểchoconyêntâm.Nhìnđâynày.Cáibóngđội
nhọncủaconđây.
Vàôngchỉcáibóngintrênmặtcỏ,giốngnhưbóngmộtngườiđội
nhọn.Đólàbóngcủacáiốngkhóibằngtôn,trênmáinhàbênhàngxóm,
trênchópcócáichụpnhọn.Cosettephálêncười,mọigiảthiếtđángsợnàng
nghĩrađềusụpđổvàhômsau,ngồiăncơmvớicha,chuyệncáivườnghê
rợn,vìcóbóngmacủacácốngtônđilại,làmchonàngtươicười.
JeanValjeantrởlạibìnhtĩnhnhưtrước,phầnCosette,nàngkhôngđểý
thửxemcáiốngkhóicóphảiởđúnghướngcáibóngnàngđãthấyhaytưởng
làcóthấyvàcóphảimặttrăngởđúngvàochỗhômtrướchaykhông.Nàng
khôngtựhỏitạisaolạicóchuyệnkỳdịlàmộtcáiốngkhóilạisợbịbắtquả
tangvàlẩnđikhingườitanhìnbóngmình,vìhômnọ,rõrànglàcáibóngđã
biến mất khi Cosette quay lại. Tâm trí Cosette trong sáng hoàn toàn. Sự
chứngminhđã quá đầy đủ, đếnnỗi,bâygiờcó người bướcđithậtngoài
vườnbanđêm,nàngcũngchođólàtríócnàngbịarathôi.
Tuyvậy,íthômsau,mộtviệckháclạixảyra.
III
BÀTOUSSAINTLẠIBÀNTHÊMVÀO
Ngoàivườn,cạnhhànggiậusắt,cómộtcáighếđá,khuấtsaumộtgiàn
cây,ởngoàingườitọcmạchkhôngtrôngthấy,nhưngthòtayvàocũng
thểvớitớiđược.
Cũngthángtưnămấy,mộtbuổitối,JeanValjeanvừađichơikhỏi.Sau
lúcmặttrờilặn,Cosetterangồitrênghếđó.Gióthổitronglùmcâymátrượi.
Cosettelặngimsuynghĩ.Mộtnỗibuồnấythườngđếnvớilòngngườivào
lúchoànghôn,khôngsaocưỡnglạiđược.Cólẽlàdocáihuyềnbícủasự
chếtchócmàngườitahénhìnthấytronglúctranhtốitranhsángnàychăng?
CólẽFantineởtrongbóngtốiấy.
Cosetteđứnglên,chậmrãivòngquanhvườn,bướcđitrênmặtcỏtươi,
đẫmsương.Tâmthầnbànghoàng,nửatỉnh,nửamơ,nànglẩmbẩm:“Đidạo
vườngiờnàyphảicóguốcmớiđược,khôngthìdễcảmlắm".Nàngtrởlại
ghếngồi.Lúcngồixuốngghế,nàngđểýthấymộthònđákhátođặtởchỗ
nàngvừangồibannãy.
Cosettenhìnhònđá,tựhỏinhưthếnàynghĩalàgì.Bỗngnàngnghĩra
rằnghònđákianhấtđịnhkhôngphảimộtmìnhđếnđâyđược,tấtphải
ngườiđemđếnđó,tấtphảicómộtcánhtayluồnquahànggiậu.Ýnghĩấy
làmnàngđâmsợ.Lầnnàythìsợthậtsự.Khôngcònnghingờgìnữa;hònđá
nằm đó. Nàngkhông chạm đếnnó, bỏ chạy một mạch không ngoảnh lại.
Nàngtrốnvàonhà,đóngngaycửalại,khóachốt,càithencẩnthận.Nànghỏi
bàToussaint:
—Chatôiđãvềchưa?
—Chưa,côạ.
(ChúngtôiđãgiớithiệuvớiđộcgiảmộtlầnlàbàToussaintnóilắp.Xin
phépchochúngtôikhôngnhấnmạnhthêm.Chúngtôikhôngmuốnghiâm
mộtcáitật).
JeanValjeancóthóiquentrầmngâmvàđibáchbộbanđêm,thườngvề
rấtmuộn.
—BàToussaint-Cosettenóitiếp-bàvẫnnhớtốiđếncáccửatrôngra
vườn,càithenvàlènchốtsắtvàokhoencẩnthậnđấychứ?
—Ồ,côcứyêntrí.
BàToussaintkhônglàmsailờidặnbaogiờ,Cosettebiếtthế,nhưngcũng
cứdặnthêm:
—Vớilạiởđâyvắnglắmbàạ!
—Phảiđấy-bàToussaintnói-cônóiđúng.Ởđâymàcóainóámsátt
thậtlàchếtkhôngkịpkêu.Thếmàôngchẳngngủởnhàcho.Nhưngmàchả
sợcôạ,tôiđóngcửasổchặtnhưcửanhàlaomà.Trongnhàtoànđànbàcả!
Nghĩđếnmàrùngmình!Cônghĩcoi;đêmkhuyacóngườivàobuồngmình,
bảomình:Im!Rồikềgươmmàcắtcổmình.Ừ,chếtcũngchẳngsao,chết
cũngđược,trướcsaucũngchết,nhưngnghĩđếnchuyệnnhữngkẻấyhọsờ
đếnngườimình,thìtởmquá.Vớilạidaorựacủabọnấynữa,chắclàcắt
nhùnnhầylắm!Trờiơi!
—Thôi,bàimđi,-Cosettenói.-Điđóngcẩnthậntấtcảđi.
MànkịchbàToussaintmớidựnglêntứcthời,cólẽcảnhữngbónghình
hômtrướcvừahiệnlạitrongtrínàng,làmchonànghoảngsợ.Nàngkhông
dámbảobàToussaint:“Bàxemhònđáaiđểtrênghếthế".Nàngsợphảimở
cửaravườnvàsợ“cóngười”vàonhà.NàngbảobàToussaintđóngthậtcẩn
thậntấtcảcáccửalớncửasổ,rồiđixemkhắpmộtlượt,từdướihầmlêntới
trêngác.Xongnàngmớivềphòngriêngkhóatráicửalại,càithen,nhìndưới
gầmgiường,rồimớiđinằm,nhưngvẫnchậpchờnngủkhôngyêngiấc.Suốt
đêmhònđácứhiệnratrướcmắttonhưquảnúivàđầyhanghốc.
Sánghômsau,mặttrờimọc.Cosettethứcdậy.Nhớlạinỗihoảngsợtối
hômqua,nàngcócảmgiácnhưmộtcơnmê.Cáiđặcđiểmcủabuổirạng
đông là làmcho chúng ta phải phì cười về những nỗi lo sợ của chúng ta
trongđêmhômtrước.Màhễchúngtalosợbaonhiêuthìchúngtalạiphì
cườibấynhiêu.Cosettenghĩthầm:“Đêmquatasuynghĩđếnnhữnggìnhỉ?
Chẳngquacũngnhưnhữngbướcchânngoàivườntrongđêmtốituầntrước
vàcũngnhưbóngcáiốngkhóibằngtôn.Bâygiờlạisinhnhútnhátrồisao?"
Ánhsángbanmaisángrựcquacáckhecửa,làmchonàngvữngdạ;nàng
quênhết,cảhònđácũngtannhòatrongtrí.
“Chẳngcóhònđánàotrênghếmàcũngchẳngcóngườinàođộimũ
trongvườncả;thậtlàóctamơvớimộng".Nàngbậnáoravườn,chạyđến
chỗghếđá.Hònđávẫncònnguyênchỗcũ.Bỗngdưngnàngthấylạnhtoát
mồhôi.Nhưngchỉtrongchốclát.Hònđáấyđêmqualàmnànghoảngsợ,
bâygiờthìchỉkhiếnnàngthêmtòmò.
—Chà!Thìxemthửtínào.
Nànggiởhònđálên.Dướihònđácócáigìgiốngnhưmộtphongthư.
Đúnglàmộtphongbìgiấytrắng.Cosettecầmlên.Mặtnàykhôngcócon
dấu,mặtkiakhôngcóđịachỉ.Tuyvậy,khôngphảilàtrốngrỗng.Ởtrong
thấycónhiềumảnhgiấy.Cosettelụctrongphongbì.Tronglòngnàngbây
giờkhôngphảilàsợhãi,cũngkhôngcòntòmò,màlàbắtđầulongại,nàng
dốcphongbìra:Mộtquyểnvởcon,trangnàocũngđánhsốvàtrangnào
cũngcómấydòngchữkháđẹpvàthanhnhã.Cosettetìmmộtcáitênnhưng
chẳngcó.Thưnàygửichoai?Chắclàchonàngvìđãcóbàntayđemđến
đặttrênghếnàngngồi.Củaaithế?Phútchốcnàngbịthôimiên,nàngcố
quaymặtkhôngnhìnnhữngtranggiấynhỏnhắnđangruntrongtaynàng,
nàngnhìntrời,nhìnđườngphố,nhìndãymekeotrànngậpánhsáng,nhìn
đànbồcâubaytrênmáinhàbêncạnh,rồibỗngnhiênmắtnàngnhìnthẳng
xuốngquyểnvở.Phảixemchobiếtcáigìtrongđó.
Nàngđọcthấynhữngdòngnày.
IV
MỘTTRÁITIMDƯỚIHÒNĐÁ
Vũtrụthulạiởmộtconngười,mộtconngườitỏarộngđếnThượngĐế,
đólàtìnhyêu.Tìnhyêulàsựchàohỏicủathiênthầntrướctinhtú.Vìtình
yêumàbuồnthìlòngbuồnbiếtbao!
Ngườiyêulàtấtcảthếgiới,vắngngườiyêutrốngtrảilàmsao!Chaoôi!
NóingườiyêuthànhChúaTểthìđúngquá!ChúacóthểghentịnếuChúa
khôngsángthếvìlinhhồnvàkhôngsángtạolinhhồnđểchotìnhyêu.Chỉ
cầnmộtnụcườithoángquadướichiếcmũnhiễutrắngbuộcdảihoacà
tâmhồnbayvàolâuđàimộngtưởng.Chúaởđằngsautấtcả,nhưngtấtcả
đềuchekhuấtChúa.Mọivậtđềuđen,muônsinhđềuđục.Yêumộtngười,
làmchongườiđótrởnêntrongsuốt.
Cónhữngtưtưởngvốnlànhữnglờicầunguyện.Cónhữnglúc,mặc
thânthểởtrongtưthếnào,linhhồncũngởtưthếquỳkhấn.Tìnhnhânxa
nhaucótrămnghìncáchhuyễnhoặcnhưngvẫnthựctế,đểđượcgầnnhau.
Ngườitacấmhọgặpnhau,cấmhọviếtthưchonhau,thìhọtìmrabiếtbao
phươngphápbímậtđểtinđimốilại.Họgửichonhautiếngchimca,mùi
hoathơmngát,giọngcườicontrẻ,ánhsángmặttrời,lờigióthởthan,ánh
saosángdịu,tấtcảtạovật.Tạisaolạikhôngnhưthếđược?Hếtthảycác
côngtrìnhsángtạocủaThượngĐếlàđểphụcvụchotìnhyêu.Tìnhyêuđủ
quyềnlựcbắttấtcảtạovậtphảilàmchimnhạnđưathư.
Ôimùaxuân,ngườilàmộtbứcthưtaviếtchonàng.
Tươnglaithuộcvềquảtimnhiềuhơntríóc.Yêunhau,đólàđiềuduy
nhấtcókhảnăngchoánhếtthờigianvôthủyvôchung.Đốivớivôcùngphải
cóvôtận.Tìnhyêulàthuộctínhcủalinhhồn.Cùngmộtbảnchất.Cũngnhư
linhhồn,nólàtialửathầnthánh;nócũngbấthoại,bấtphân,bấttửnhưlinh
hồn.Mộtđốmlửatrongta,vĩnhviễnvàvôcùng,khônggìgiớihạnđược,
khônggìdậptắtnổi.Tacảmthấynócháytậntrongxươngtủy,tanhìnthấy
nótỏasángtậnđỉnhtrời.
Ôi yêu thương! Say đắm! Hạnh phúc đê mê của hai khối óc hiểu biết
nhau,haitấmlòngcởimởchonhau,hailànmắtnhìnnhaumàthấusuốtcả
tâmhồn!Hạnhphúc!Haingườisẽđếnvớitaphảikhông?Nhữngbuổicùng
nhaudạochơinơithanhvắng!Nhữngngàybồnglairạngrỡ!Đôikhita
ướcthỉnhthoảngcónhữnggiờkhắctáchkhỏiđờisốngthiênthầnvàxuống
trầngianhòavàovậnmệnhconngười.
Chúakhôngthểthêmgìchohạnhphúccủanhữngkẻyêunhaungoàicái
vôtận.Saumộtđờiyêuthươngthìmộtvôchungvôthủycủayêuđươngquả
làmộtsựthêmthắt.Nhưngthêmcườngđộchocáihạnhphúckhôngkểxiết
của một tâm hồn yêu đương ở cõi đời này thì không thể được, dù người
muốnđiềuđólàChúa.Chúalàsựviênmãncủatrời,tìnhyêulàsựviênmãn
củangười.
Anhchiêmngưỡngmộtngôisaovìhailẽ:Mộtlàvìnósáng,hailàvìta
khôngthấuhiểunó.Bêncạnhanh,cómộtánhsángêmáihơnvàmộthuyền
bísâusắchơn,đólàngườiphụnữ.
Tấtcảchúngta,bấtcứai,đềucónhữngngườithâncầnchotanhưkhông
khí.Thiếunhữngngườithânđó,chúngtathiếukhôngkhí.Chếtvìthiếutình
yêuthìghêgớmquá.Đólàsựchếtngạtcủatâmhồn.
Khitìnhyêuhòatanhaisinhlinhtrongmộtthựcthểthầnthánhvàthiêng
liêngthìhaisinhlinhđóđãtìmthấybíquyếtcủacuộcsống;họchỉcòn
haiđầucủamộtsốkiếp,haicánhcủamộtthiênthần.Yêuđương,baylượn!
Cáingàymộtphụnữđiquatrướcmặtanhtỏasángtheogótsen,thìcái
ngàyđóanhnguyrồi.Anhsẽyêu.Anhchỉcònmỗimộtviệcđánglàm:ghĩ
đếnngườita,nghĩđămchiêuđếnbuộcngườitaphảinghĩđếnmình.
ChỉcóChúamớikếtthúcđượccáigìtìnhyêubắtđầu.
Tìnhyêuchânchínhlấylàmkhổsởvìmộtchiếcgăngtayđánhmất,hay
sungsướngmêngườivìmộtchiếckhăntaybắtđược,vànhucầuhysinh,
nỗiniềmhyvọngcủanólàvôchungvôthủy.Nógồmcócáivôcùngto
cáivôcùngnhỏ.
Anhlàđáthìhãylànamchâm,làcỏcâythìhãylàcâytrinhnữ;làngười
thìhãylàtìnhyêu.Gìtìnhyêucũngchưavừaý.Cóhạnhphúc,nóđòithiên
đường,cóthiênđường,nóđòitrờithẳm.
Hỡiaiđangyêunhau,tấtcảnhữngcáiấyđềuởtrongtìnhyêu.Phảibiết
tìmlấy.Tìnhyêugiàungangvớitrờivìnóchiêmngưỡng;vàhơntrời,vì
khoáilạc.
NàngcònđếnvườnLuxembourgnữakhông?Khôngôngạ.Cáinhàthờ
nàylànơinàngđếnxemlễcóphảikhông?Không,nàngkhôngđếnđâynữa.
Nàngcònởnhànàychứ?Không,nàngđãdọnđirồi.Nàngđiđâuthế?Nàng
chẳngchobiết.Còngìthảmđạmchobằngkhôngbiếtlinhhồnmìnhởđâu!
Tìnhyêucónhữngcáitrẻcon,cácdụcvọngkháccónhữngcáinhỏmọn.
Xấuhổthaynhữngdụcvọnglàmconngườinhỏlại!Vinhdựthaytìnhyêu
làmconngườithơấu.Đólàmộtđiềukỳlạ,anhbiếtkhông?Tôiởtrongđêm
tối.Cómộtngườirađiđãmangtheotrờithẳmcủatôi.
Ôi!Ướcgìđượcnằmbênnhautrongmộtnấmmồchung,taynắmtay,
thỉnhthoảngvevuốtmộtngóntaytrongđêmtối!Chừngấyđủchotatrong
giấcngủnghìnthu!
Anhđaukhổvìtìnhyêuthìhãyyêuhơnnữa.Chếtvìyêulàsốngtrong
tìnhyêu.
Hãyyêunhau.Mộtbiếnsắctămtốimàrựcrỡxenlẫntrongnhụchìnhđó.
Tronghấphốicóniềmsaysưa.Ôiniềmvuicủachimchóc!Vìchúngcótổ
nênchúnghót ca. Tình yêulàsựhôhấp thiêng liêng cáikhôngkhíthiên
đường.
Nhữngtấmlòngsâusắc,nhữngtríóckhônngoan,hãynhậncuộcsống
Chúađãtạora.Đólàmộtcuộcthửtháchdaidẳng,mộtsựchuẩnbịkhónhận
thứcđểđivàovậnmệnhbítàng.Cáivậnmệnhđó,vậnmệnhthựcsựcủa
conngười,bắtđầutừbậcthứnhấtxuốngmồ.Lúcbấygiờngườitamớitìm
thấychútít,ngườitamớibắtđầunhậnrachungcục.Chungcục,hãynghĩ
đếndanhtừấy.Ngườisốngnhìnthấyvôbiên,nhưngchungcụcthìchỉ
ngườichếtmớinhìnthấy.Trongkhichờđợi,hãyyêuvàđauđớn,hyvọng
vàchiêmvọng.Ôi!Khốnkhổthaylànhữngkẻchỉthíchthểxác,hìnhthù
bóngdáng.Chếtđi,họchẳngcòngìcả.Hãycốgắngyêunhữnglinhhồn,
anhsẽgặpchúngsaucõisống.
Tagặptrênđườngphốmộtchàngtraitrẻđangyêuđương.Mũchàngcũ,
áochàngsờn,ráchchờikhuỷutay,nướcthấmquagiầychàng,nhưngtinh
thấmvàotâmhồnchàng.
Đượcyêu,mộtsựkiệnlớnlàmsao!Yêu,lạicànglớnhơnnữa.Vìyêu,
quảtimtrởthànhdũngcảm.Nóchỉcònnguyênchấttinhkhiết,nóchỉdựa
vàonhữnggìcaoquývàlớnlao.Mộttưtưởngxấukhôngthểnảymầm
đấy,cũngnhưmộthạtgaikhôngthểmọctrênbănghà.Tâmhồncaoquý
trongtrẻo,khôngvẩnmộttídụcvọng,mộttíxaođộngtầmthườngvượtlên
trênmâymùvàbóngtốicủathếgian,vượtlêntrênđiênloạn,giảdối,thù
hằn,khoatrương,titiện,lượntrênsâuxavàthầmkíncủavậnmệnh,giống
nhưđỉnhnúinhậnthấycáccơnđịachấnvậy.
Nếukhôngcóngườiyêuđươngthìmặttrờisẽtắtngấm.
V
COSETTEĐỌCXONGTHƯ
Cosettevừađọcthư,vừađểtâmhồnbướcdầnvàocõimộng.Đếndòng
chữcuốicùng,nàngngướcmắtnhìnlênthìvừađếngiờanhchàngsĩquan
xinhtraiđiquatrướccửa.Cosettethấyanhchàngkhảốlạ.
Nàng lại ngắm nghía quyển vở.Nàng nghĩ thầm: “Chữ viếtdễthương
nhỉ!"Cũnglàmộtnétchữnhưngnhiềuthứmựckhácnhau,khithìđenthẫm
khithìnhợtnhạtnhưthêmnướcvàolọmực.Đúnglàviếtvàonhiềungày
khácnhau.Mộttấmlòngđãgiãibàyrađấy,từngtiếngthởdàinốitiếpnhau,
không đều đặn, không thứ tự, chẳng chọn lọc mà cũng chẳng mục đích.
Cosette chưa từng đọc cái gì giống thế cả. Nàng thấy trong quyển vở
nhiềuánhsánghơnlàbóngtối,nênđốivớinàng,quyểnvởcócáigìnhư
mộtđiệnthờhémở.Trướcmắtnàng,mỗihàngchữbímậtấynhưsángrực
lênlàmchotráitimnàngcũngtrànđầymộtánhsángmớilạ.Từtrướcđến
giờ,trongsựgiáodụccủanàng,nàngchỉnghenóiđếnlinhhồnchứchẳng
baogiờnghenóiđếntìnhái;nhưthếthìcũngchẳngkhácgìnóiđếnthanh
củicháymàkhôngnóiđếnngọnlửa.Quyểnvởdămtrangấybỗngdưngnhư
máchnhỏchonàngbiếttấtcảcáigìlàyêuđương,làđauđớn,làvậnmệnh,
làcuộcđời,làvĩnhviễn,làbắtđầu,làchungcục.Hìnhnhưcóbàntaymởra
vàbấtthìnhlìnhnémchonàngmộtnắmtiasáng.Nàngcảmthấytrongcác
dòngchữấycógiấumộttâmhồnsaymê,hănghái,canđảm,thựcthà,mộtý
chíthiêngliêng, một nỗi đauthươngkhôncùngvàmột niềm hy vọng
hạn,mộttráitimthắtlạimộtniềmngâyngấtlàmnứclòng.Quyểnvởviết
tay ấy là gì? Một bức thư. Một bức thư không địa chỉ, không tên người,
khôngngàytháng,khôngchữký,vừathúcgiục,vừavôtư,mộtcâuđốgồm
nhữngchữrõnghĩa,mộtbứcthưtìnhviếtđểchomộtthiênthầnmangđi
traochomộtcôgáiđồngtrinhđọc,mộtcuộchòhẹnởngoàicõitrần,một
mảnhtìnhthưcủamagửichobóng.Đâylàmộtngườicontraivắngmặttỉnh
táovàđaukhổ,sẵnsàngtrốnvàocõichếtvàmuốngửichongườicongái
vắngmặtcáibíquyếtvềvậnmệnh,cáichìakhóacủacuộcsốnglàtìnhyêu.
Ngườiviếtthưchânđứngtrongmộ,tayđặtlêntrời.Nhữngdòngmộtrơi
trêngiấynày,cóthểnóilànhữnggiọtlinhhồn.
Nhữngtrangnày,từđâuđến?Ailàngườiviếtra?Cosettekhôngngập
ngừngchútnào.Chỉmộtngười.
Chàng!
Tâmtrínàngtrởlạisángsủa.Cảnhcũlạihiệnra.Nàngcảmthấyvừavui
vừalo,vuivàlođềukhôngbờbến.Đúnglàchàng!Chàngđãviết!Chàng
đangởngoàikia,chàngđãthòtayquarào!Nàngđãquênchàngthìchính
chàngđãtìmđến.Cóthựcnàngquênchàngchăng?Không!Chẳngbaogiờ!
Nàng thật điên rồ khi có lúc đã nghĩ như thế! Nàng vẫn yêu chàng, quý
chàng.Lửavùixuống,âmỉmộtthờigian,nhưngnhưnàngđãbiết,lửađã
ngúnsâuthêmvàbâygiờthìnóbùnglênvàđốtnàngcháyrực.Quyểnvở
kianhưmộtmồilửarơitừtấmlòngaivàotấmlòngnàng,vàbâygiờnàng
thấyrõđámcháylạibùnglên.Từngchữtrongquyểnvởnhưthấmsâuvào
lòngnàng.Nàngtựbảo:“Àphải,tanhậnratấtcảlờinày rồi!Àphải,ta
nhậnratấtcảlờinàyrồi!Tađãđọchếttrongmắtchàngtrướckia".
ĐọclạixongcuốnvởlầnthứbathìcũngvừalúctrungúyThéoduleđi
quatrướccổngnệnmạnhcựakỵbinhxuốngmặtđường,buộcCosettephải
ngướcmắttrôngra.Nàngthấyhắnthậtvôvị,ngớngẩn,ngudại,vôdụng,
khoekhoang,khảố,ngạonghễvàxấuxí.Trungúytưởngnàngmỉmcười
đãmỉmcười.Nàngquaymặtđixấuhổ,tứctối.Nàngchỉmuốnnémmộtcái
gìvàođầuhắn.
Nàng chạy vào nhà, đóng cửa phòng riêng để đọc lại bức thư, để học
thuộclòngvàđểmơtưởng.Khiđãđọckỹ,nànghônlênbứcthưvàcấtvào
áolót.Thếlàxong,cáihốcựclạcvừahiệnra,Cosetterơitrởvàocuộctình
duyênlýtưởng.
CảngàyCosettenhưngâynhưdại.Nànggầnnhưkhôngsuynghĩđược,ý
nghĩrốibùtrongóc,khôngcònướcđoánđượcđiềugì;nàngvừarunsợvừa
mongướcmơhồ.Nàngkhôngdámhứahẹnmàcũngkhôngmuốntừchối
vớimìnhmộtđiềugì.Mặtnàngthỉnhthoảngtáinhợtvàngườinàngcólúc
lại ớn lạnh. Đôi khi hình như nàng đi vào thế giới hão huyền; nàng nghĩ
bụng:“Cóphảilàchuyệnthậtkhông?"Rồinàngđưataysờxấpgiấyđáng
yêuđanggiấudướiáo,épmạnhvàotim,cảmthấygóccạnhcủanóchạm
vàodathịt.LúcấymàJeanValjeannhìnthấychắcôngphảirùngmìnhtrước
niềmvuilạlùng,rựcrỡđangtrànđầykhóemắtnàng.“A,phải,-nàngthầm
nghĩ,-đúnglàchàng!Thưnàylàcủachàngviếtchotađây".Vànàngcho
rằngchắccóbàntaycủathiênthần,hoặcmộtsựtìnhcờthiêngkiêngđó,đã
trảchànglạichonàng.
Chao ôi là phép màu biến hóa của tình yêu! Ôi mơ mộng! Sự tình cờ
thiêngliêngđó,bàntaycủathiênthầnđólàviênbánhmìdomộttênkẻcắp
némchomộttênkẻcắpkhác,từdânCharlemagneđếnchuồngsưtử,vượt
quamáinhàlaoLaForce.
VI
TRỜISINHRACÁCÔNGGIÀĐỂĐIVẮNGPHẢI
LÚC
ĐêmđếnJeanValjeanraphố.ThếlàCosettemặcxốngáo,trangđiểm.
Nàngvấntóctheokiểuhợpvớikhuônmặtnàngnhất.Nàngmặcchiếcáocổ
khoéthơigià,chonênđểlộmộtchútngực.Bọnthiếunữchonhưthếthì
cũnghơi“lẳng”.Làmgìmàlẳng?Thậtrachẳngcócáchtrangđiểmnàoxinh
hơn,nàngtrangđiểmmàkhôngbiếtđểlàmgì.Cosettemuốnđiphốchăng?
Không.Nàngchờaiđếnthămchăng?Cũngkhông.
Nhá nhem tối, nàng ra vườn.Bà Toussaint đang bận nấu ăntrong nhà
bếp,mànhàbếplạinhìnraphíasânsau.Nàngđidướivòmlá,thỉnhthoảng
lấytayrẽcànhvìcónhiềulámọcquáthấp.
Nàngđilầnđếnchiếcghế.Hònđávẫncònởđấy.Nàngngồixuốngđặt
bàn tay dịu dàng trắng trẻo lên, tuồng như muốn vuốt ve cảm tạ nó. Đột
nhiênnàngcảmthấycóaiđóđứngđằngsaulưng.Khôngtrôngthấymàbiết
cóngườiởđằngsaumình,cảmgiácấythậtkhótả.Nàngquayđầulại
đứngphắtlên.
ĐúnglàMarius.
Mariusđiđầutrần,mặtcóphầnxanhvàgầyđi.Chàngmặcbộquầnáo
đennhưngtrôngkhôngrõlắm.Vầngtránđẹpcủachàngtáiđitrongánhmập
mờcủahoànghôn,đôimắtchàngchìmđắmtrongbóngtối.Dángngườithì
dịudànghiềnhậunhưngbêntrongcóẩnmộtcáigìnhưbóngđêmvàthần
chết.Trênmặtchàngthoithópánhsángcủamộtngàysắptànvàmộtlinh
hồnsắptàn.Làmađấy,thìcũngchưahẳn,nhưngcũngkhôngcònlàngười
nữarồi.Mũcủachàngvứtđâuđấytrongbụi.
Cosettesuýtngấtđi,nàngkhôngkêu,khôngnóigìcả.Nànglùilạivìcảm
thấycósứcgìđẩymìnhtới.Mariuskhôngnhúcnhích.Tuykhôngtrôngthấy
đôimắtcủaMarius,nàngcũngbiếtMariusđangnhìnmìnhvìnàngcảmthấy
cómộtcáigìbuồnbuồnkháclạđangbaobọclấymình.
Trongkhithụtlùi.Cosettegặpmộtthâncây,nàngtựavàođó.Nếukhông
cócâythìnàngđãngãxuốngrồi.Bấygiờnàngmớinghethấygiọngnóicủa
Marius,giọngnóiấynàngchưabaogiờnghe.TiếngMariuskhôngtohơn
tiếngrìrào.Mariusthìthầm:
—Tôiđãđếnđây,côhãythatộichotôi.Lòngtôinặngtrĩuưuphiền.Tôi
khôngthểsốngnhưvậyđượcnữachonêntôiphảiđếnđây.Nhữngtờgiấy
tôiđểtrênghế,côđãđọcchưa?Côcóphầnnàonhậnratôikhông?Côđừng
sợtôi.Côcónhớchăngcáingàycônhìnlạitôikhông?Đãkhálâurồi
trongvườnLuxembourg,gầnbênphotượngLựcSĩ.Còncáingàycôđiqua
trướcmặttôi,côcũngnhớchứ?Ngày16tháng6vàngày2tháng7.Thấm
thoắtthếmàđãngótnămrồiđấy.Đãlâulắm,lâulắmtôikhônggặpcô.Tôi
hỏithămmụchothuêghế,mụnóilàkhôngtrôngthấycôđếnnữa.Lúcấycô
ởmộttòanhàmớiởphốOuest,gácthứba,phíatrước.Côthấytôibiết
chưa!Lúcbấygiờtôilẽođẽotheocô.Chứcònbiếtlàmgìnữa?Thếrồi
biếnmất.MộtlầntôiđươngđọcbáotrướcrạpOdéonthìthấybóngainhưcô
điqua.Tôichạytheonhưngkhôngphải!Chỉvìngườiđànbàấyđộimộtcái
mũnhưmũcô.Đêmđêm,tôiđếnđây.Côchớlo,khôngaitrôngthấytôi
đâu.Tôiđếnnhìntậncửasổcủacô.Tôikhôngdámbướcmạnhvìecônghe
tiếngđộngmàhãichăng.Tốihômnọ,tôiđisaucô,côquaylạithìtôichạy
trốn.Mộthômtôinghecôhát.Tôisungsướngquá.Nghetrộmtiếnghátcủa
côquacửanhưvậycócanhạigìđếncôkhông?Khôngcanhạigìhếtphải
không,thưacô?Côthấychưa,côlàthiênthầncủatôi.Côchophéptôithỉnh
thoảngđến,tôitưởngtôisắpchết.Côbiếtchăng?Tôiyêuquýcô.Côthathứ
chotôi,tôinóimàkhônghiểunóigì,cólẽtôilàmchocôgiận.Côcógiận
tôikhông?
Cosettechỉkêu:
—Mẹ,ôimẹ!
Rồinànggụcxuống,lảngườiđi.
Marius nâng nàng lên, nàng lại ngã xuống. Marius ôm nàng vào lòng,
chàngxiếtchặtngườinàngmàkhôngbiết.MariusđỡCosette,nhưngchính
chàngcũngđứngkhôngvững.Đầuócchàngnhưmờmịtnhữngkhói,mắt
chànghoalên,lýtríchàngbaybiếnđâumất.Chàngcảmthấymìnhvừalàm
mộtviệcthiêngliêng,vừaxúcphạmvàothầnthánh.Vảlại,tuycảmthấy
tấmthânngàngọckiacọxátvàongựcmình,chàngcũngkhôngcómộtchút
thèmmuốnnàocả.Chàngngâyngấtvìyêu.
CosettecầmtayMariusđặtlênngựcmình.Mariusnghethấycótậpgiấy
dướiáo.Chànglắpbắp:
—Côcũngyêutôiư?
Nàngtrảlờikhẽlắm,khẽnhưmộthơithở,lắngtaimớinghe:
—Im!Anhbiếtrồimà.
Rồinàngépmặtthẹnthùngvàolòngchàngtraiphấnkhởivàsaysưa.
Marius ngã ngồi xuống ghế. Cosette ngồi bên chàng. Chàng và nàng đều
khôngralờinữa.Saotrêntrờibắtđầusángrõ.Aibiếtđượclàmsaomôihai
ngườilạidánvàonhau?Cònaibiếtnữavìsaochimhót,tuyếttan,hoahồng
mởcánh,mùaxuânkhoetươivàvìsaobìnhminhbừngtrắngsauhàngcây
đentrênngọnđồicònrunlạnh?Chỉmộtcáihôn,mộtcáihônthôi.Thế
cảhairùngmình,bốnmắtnhìnnhausángrựctrongđêmtối.Họkhôngnghe
thấyđêmmátđãxuống.Chiếcghếđágiálạnh,đấtvườnẩmướt,ngọncỏ
đẫmsương,họcũngchẳnghay.Họchỉbiếtnhìnnhau,lòngtrànngậpnỗi
niềm.Vôtìnhhọnắmtaynhau.
CosettekhônghỏiMariusvàotheolốinàovàbằngcáchnào.Nàngkhông
nghĩtớiđiềuấy.NàngcoicáiviệcMariusngồiđólàtựnhiên.Thỉnhthoảng
đầugốichàngđụngvàođầugốinàng,thếlàcảhairùngmình.Chốcchốc,
Cosettebậpbẹmộtlời.Tâmtìnhnàngrunrẩytrênmôinhưgiọtsươngmai
trêncánhhoa.
Dầndần,họnóichuyệnvớinhau.Imlặnglàvìlòngtrànngậptìnhyêu,
nhưngrồicũngđếnlúcthấycầnbộclộ.Trênđầuhọ,trờiđêmvằngvặcnguy
nga.Haiconngườiấytrongsạchnhưthiênthần.Họthỏthẻvớinhautấtcả,
nhữngđiềumơước,nhữnggiờđắmđuốivànhữnglúcsaytình,tưởngtượng
hãovà cảnhữngphút chánchường.Họ nóihọđãởxanhaumàsay đắm
nhauthếnào,aoướcđượcgầnnhauthếnào.Tìnhgiaothânđôilứađãđến
mức lý tưởng. Trong sự thân mật ấy, họ đã nói với nhau những nỗi lòng
thầmkínuẩnnhấtcủahọ.Đãyêu,lạiđươngtuổixuân,hơnnữamớivừa
thiếuniênlớnlên,họtưởngtượngrađủmọithứvàđemtraođổivớinhau.
Lòngngâythơtrongtrắngcủahọtintấtcảnhữngảotưởngđó.Họsanbớt
nỗi lòng với nhau thành ra một giờ sau tâm hồn của nàng ở trong người
chàng,màởtrongnànglạilàtâmhồncủachàng.Họhòamìnhvàonhau,họ
mêhoặcnhau,họquángmắtlênvìnhau.
Khikhôngcònlờigìđểnóivớinhaunữa,lúcđónàngmớingảđầulên
vaichàngvàhỏi:
—Anhơi,anhtênlàgìnhỉ?
—AnhlàMarius.Cònem?
—EmlàCosette…
QUYỂNVI
CHÚBÉGAVROCHE
I
TRẬNGIÓTINHQUÁI
Từnăm1823trởđi,cửahàngcơmThénardierởMontfermeilsuydần,
chìmngậpdần.Khôngphảichìmngậptrongvựcthẳmmộtcuộcphásản,mà
chìmdầnmòntrongcáivũngđọngcủanhữngmónnợvặtỷeo.Tronglúc
ấy,vợchồngThénardiersinhthêmhaiđứacon,đềulàtrai.Tổngsốbâygiờ
lànăm,haigái,batrai.Nhưthếcũngkhágọilàđông.
Haiđứatrẻsinhsau,mụThénardierđãrẩyđivớimộtsựmaymắnhiếm
có,từlúcchúngcònrấtbé.Đúnglàrẩyđi.Vìngườiđànbàấychỉcómột
phầnthiêntính:Mụchỉlàmmẹđốivớicongáithôi.Cóhơnmộtvídụvề
hiệntượngđó.CũngnhưbàThốngChếDeLaMotheHoudancourt,mụchỉ
làmmẹđốivớimấyđứacongáithôi.Mẫutínhcủamụgiớihạnởchỗđó.
Vàlòngthùghétnhânloạiởmụcũngbắtđầutừhaiđứacontrai.Đốivới
chúng,sựnanháccủamụdốcnhưmộtvựcthẳmvàquảtimmụbịchặnlại
bởimộtghềnhđáởchỗnày.Bạnđọcđãthấymụghétthằnglớnthếnào,với
haiđứanhỏ,lạicànghơnthế,mụthùghêthùtởmchúng.Vìsao?Vì…cáilý
doghêgớmĐệNhấtvàcũngkhócãiĐệNhất.Vìtôikhôngcầncảmộtxâu
connhưvậy.
ChúngtahãyxemmụThénardierlàmthếnàođểkhửbỏbađứacon,hơn
nữakhửbỏmàcònđượclợi.
Trướcđây,tácgiảcũngđãnóiđếnmộtmụMagnontứclàconmụđãbắt
lãoGillenormandchucấpchohaiđứacon.MụấyởbờsôngCélestins,chỗ
gặpnhauvớiđườngphốPetitMusc,cáiđườngphốđãdùngcáitênthơmđể
chetiếngxấu(xạhương).Ngàynayngườitavẫncònnhớcáitrậndịchhầu
phong lớn đã tàn sáttrẻcon trên cái khu phốbờ sông Seine cách đâyba
mươilămnăm.Khoahọcđãlợidụngtrậndịchấyđểthểnghiệmđạiquy
hiệuquảcủaviệcthổiphènchuavàocơthể,mộtphươngphápchữabệnhđã
đượcthaythếbằngcồniốtbôingoài.Quavụdịch,mụMagnonbỏmấtluôn
cảhaiđứacon,mộtđứabuổisớm,mộtđứabuổichiều,đươngrấtbé.Thật
mộttaihọa.Haiđứa bé ấy quý lắm: Mỗi tháng chúng kiếm ra tám mươi
francs.Sốtiềnấy,thángthángmụlĩnhđềuđặnởnhàôngBargelàmõtòa
hưutrí,quảnlýlợitứccholãoGillenormandởphốVuaSicile.Haiđứa
chếtthìmóncấpphícủamụMagnoncũngđiđờinhàma.MụMagnonnghĩ
kế:Mụvốncóchântrongđảngkíncủanhữngđứabấtlương.Trongđảngấy
ngườitabiếtrấtrõcảmọiviệccủanhaunhưngngườitagiữbímậtchonhau
vàgiúpđỡlẫnnhau.MụMagnoncầnhaiđứatrẻ,thìchínhmụThénardier
lạicóhaiđứa.Cùnglàtrai,cùngmộtlứatuổi.Quảlàđượcviệcchomụnày
vàcólợichomụMagnon.MụMagnonrờikhỏiphốbờsôngđểvàoởphố
Clocheperce.ỞParisrờiphốnàyđichỗkhác,thìlýlịchcũcũngtựdưng
mất.
Sổhộtịchkhôngđượcbáocáogìvềhaiđứabéchếtchonênkhôngđòi
hỏigìcả,vàviệcđánhtráothếlàxuôi.DuytênThénardierđòimỗitháng
mườifrancs vềkhoảncho mượnconấy. MụMagnonđồng ývàtrả đúng
hẹn.TấtnhiênvềphầnlãoGillenormandlãovẫntrảtiềnđềuđặn.Cứsáu
tháng, lão đến thăm hai đứa một lần. Lão không thấy sự đổi chác. Mụ
Magnonnóivớilão:"Ôngơi,ôngxem,chúngnógiốngôngnhưđúc".
TênThénardiervốnthạoviệcđổitrắngthayđenchonêncũnglợidụng
cơhộiấyđểđổitênraJondrette.HaiđứacongáicủahắnvàGavrochecũng
chỉvừanhậnthấyqualàmìnhcóhaiđứaemtrai.Nghèokhổđếnmộtmức
nàođóthìngườitahóaravôtình;khiấyngườitanhìnđồngloạicũngnhư
nhìnconsâucáikiến.Cảđếnnhữngngườithânnhấtcũngchỉlànhữngcái
bóngnhạttrênnềnnhờnhờcủacuộcsống,dễdànglẩnbiếnvàothếgiới
hình.
TốihômmụThénardiergiao“mónhàngcon"chomụMagnon,vớiquyết
tâmtừbỏdứtkhoát,mụcómộtđiềubănkhoănkhôngbiếtvờhaythật.Mụ
bảoThénardier:“Làmthếchảhóarachúngmìnhbỏcon!"Thằngchồnglấy
giọngthôngtháivàthảnnhiênđáp:“NgàyxưaRousseaucònlàmhơnthế!"
Câu nói ấy thanh toán ngay niềm băn khoăn của mụ vợ. Nhưng từ băn
khoăn,mụchuyểnsanglongại.Mụnói:“Ngộcảnhsáthọlàmrắcrốithìthế
nào?Ôngơi,cáiviệcchúngtalàmđó,chúngtacóđượcphéplàmkhông?"
“Được phép tuốt, cái gìlại không được phép.Ai người ta biết trờiđất
trongấy.Vảvớicáiđồtrẻconxơrơxácrácấy,aiíchgìmàdímũivào?"
MụMagnonthuộcloại“tộiphạmthanhnhã”.Mụphụcsứclịchsử.Đồ
đạctrongnhàmụtồitànmàcầukỳ. Mụ cho một ả người Anh quốc tịch
Phápởchungnhà.ẢngườiAnhthànhngườiParisđócónhữngbạnbègiàu
cóvàdínhdángmậtthiếtvớivụmềđaycủathưviệnvàkimcươngcủa
Mars.Saunày,ảnổitiếngtrongcáchồsơtưpháp.NgườitagọiảlàMiss.
[259]
HaiđứabévềởvớimụMagnoncũngkhôngđếnnỗinào.Sốtiềntám
mươifrancshàngthángkhiếnmụcũngcóphầnnươngnhẹchúng,nhưngười
tanươngtấtcảnhữngvậtdùngđểsinhlợi.Mặccũnglành,ăncũngngon,
đượcsănsócgầnnhưnhững“cậuấm”,haiđứabéởvớibàmẹgiảnàyhóa
ra sướng hơn ở với mẹ ruột. Mụ Magnon lại cố đóng vai bà thượng lưu
khôngnóitụcnóilóngtrướcmặtchúng.
Vàibanămtrôiquanhưvậy.Thénardierđoánrồisẽcònkháhơn.Một
lầnMagnonđemđưasốtiềnthángmườifrancschohắn,hắnđãnói:”Rồi
đây“ôngbố”chúngcũngphảinghĩđếnviệcgiáodụcchúngmớiđược.Rủi
màmay,haiđứabétộinghiệpấythếmàđượcấmthân".Bỗngđâumộtbuổi
kiachúnglạibịvứtragiữacảnhđờiđểtựmìnhbắtđầucuộcsống.
MộtvụbắtbớhàngloạtnhứngđứabấtlươngnhưvụbắtổbợmJondrette,
cókèmtheonhiềuvụsoátnhàvàgiamcứu,làmộttaihọachoxãhộihuyền
bíkinhtởmấy,nósốngẩnởdướicáixãhộicôngkhai.Mộtbiếncốnhưthế
gây ra đủ mọi thứ đổ vỡ. Tai họa của Jondrette gây ra tai họa cho mụ
Magnon.
KhôngmấybữasaukhimụMagnonđưachoÉponinemảnhgiấyvềphố
Plumet,thìmộthôm,cảnhsátậpđếnconđườngClocheperce.MụMagnon
salưới,cùngvới“côMiss”vàtấtcảdâncưởcáinhàấy,vìhànhtungcủa
họkhảnghi.Trongkhiấy,haiđứabéđangchơiởsânsaukhônghaybiết
hết.Khichúngvềthìchúngthấycửađóngnhàkhông.Ngườithợgiầybên
kiađườnggọichúnglại,đưachomộtmẩugiấy“mẹ”chúnggửi.Trêngiấy
cóđịachỉ:"ÔngBarge,quảnlýlợitứcphốVuaSicilesố8".
Ngườithợgiầybảo:
—Cáccháuđừngởđâynữa.Tìmđếnchỗđó.Gầnlắm.Phốđầutiên
cáccháubắtgặpvềphíataytrái.Đưamiếnggiấynàyramàhỏithămđường
thìngườitasẽbảocho.
Chúngrađi,thằnglớnmộttaydắtem,mộttaycầmmẩugiấy.Nórétquá,
ngón tay cóng lạnh kẹp mẩu giấy không được chặt. Đến đầu phố
Clocheperce,mộtluồnggiómạnhcuốntờgiấyđi,màđêmđãxuống,nótìm
mãikhôngthấy.
Đứabéđànhđilangthangthấtthểuhếtphốnàysangphốkhác.
II
CHÚGAVROCHETÍHONLỢIDỤNGNAPOLÉON
VĨĐẠI
MùaxuânởParisthườngcómộtthứgiómaycắtdathịt,nókhônglàm
chongườitagiálạnh, nólàmchongườitathànhbăng.Cógió ấy,những
ngàytươiđẹpbỗngnhiênbiếnthànhảmđạm,nótựanhưmộtluồngkhílạnh
lọtqua khecửađóng dốivàogian phòngấmáp. Tuồngnhưcái cửamùa
đôngcònđểhởchonêngiólạnhthổivềtừphíaấy.
Mùaxuânnăm1832,vàođộvụdịchlớnđầuthếkỷởChâuÂu,gióấy
gaygắt,lạnhlùnghơnbaogiờhết.Rõrànglàcómộtcáicửanàolạnhhơn
cửamùađôngnữađãbỏngỏ.Đólàcửanghĩađịa.Tronggiómayđó,người
tanghethấyhơithổicủaônthầnthổtả.Đứngvềkhítượngmànóithìcác
thứgiólạnhấycómộtđặcđiểmlàkhôngloạitrừđiệnthếcaotrongkhông
khí.Vàothờikỳđócónhiềutrậngiôngtốđãxảyđếnvớichớpgiậtvàsấm
sét.
Mộtbuổitối,giómaythổigắtgaođếnnỗingườitatưởngthánggiêngđã
trởlạivàbọntưsảnđềulấyáochoàngramặc.ChúbéGavrochevẫnrun
cầmcậptrongbộđồráchnátvàvẫnvuitươi,chúđứngngâyngấttrướccửa
hàngmột người thợ cạo. Chú mang một cái khănquàngphụnữ bằng len
nhặtởđâukhôngbiếtmàchúđemdùnglàmkhănquàngcổ.Chúcóvẻsay
sưangắmmộtcáitượngcôdâumặcáocướibằngsáp,áohởngực,tóccài
hoacam.Cáitượngquayvòngđằngsaucửakính,giữahaingọnđèndầu
cười duyên với khách qua đường. Dáng thì thế, nhưng thật thì Gavroche
đangquansátcửahàngđểxemcócáchgì“xoáy”mộtbánhxàphòngtrong
quầyđểđembánmộtxuchongườithợhớttócngoạiô.Đãnhiềulầnchúăn
sángmộtcáibánhnhưthế.Chúcóbiệttàivềngón“xoáy”ấy,màchúgọi
bónglà“sửarâuchobácthợcạo”.
Vừa ngắm tượng côdâu mới và liếc bánh xà phòngchú vừa lẩm bẩm
trongmiệng:“Ngàythứba.Khôngphảingàythứba.Cóngàythứbakhông
ấy?Cólẽlàthứba.Ừphải.Thứba".Khôngaibiếtchươngđộcthoạiấynói
vềviệcgì!Hômấyđúnglàngàythứsáu.Phảichăngchúbénóivềcáingày
cuốicùngmàchúđượcăntối,cáchđâybahôm.
Trong hiệu có lò sưởi ấm áp, bác phó đương cạo mặt cho một khách
hàng.Thỉnhthoảngbácliếcnhìnratênkẻthùtứclàchúbérétxovàtrâng
tráo.Chúbéhaitaythọctúinhưngtríthìchắcđãrangoàivỏnãotừbaogiờ.
Trong lúc Gavroche ngắm nhìn tượng cô dâu, tủ kính và những bánh
phòngAnh,chợtcóhaiđứabéđến,mộtđứalớnmộtnhỏnhưngđềubéhơn
Gavroche,mộtthằngđộbảytuổi,mộtthằngnăm.Chúngnóănmặccũng
khá.Chúngrụtrèvặnquảnắmrồiđivàohiệu.Miệngchúnglẩmnhẩmcáigì
nhưlàmộttiếngrênhơnlàmộtlờicầukhẩn.Chúngxincáigìkhôngbiết,có
lẽchúngxinăn.Haiđứacùngnóimộtlúc.Chúngnónóicáigìkhôngnghe
rõvìthằngbévừanóivừakhóc,thằnglớnvừanóirăngvừavavàonhau
cồmcộp.Ngườiphócạoấyquaylạivẻmặtgiậndữ.Khôngrờibỏcondao
nơitay,ônglấytaytráixôthằnglớn,lấyđầugốiđẩythằngnhỏratậnngoài
đường,rồiđóngsầmcửalạimàbảo:
—Đồquỷ,tựnhiênđemgiólạnhvàonhàngườita.
Haiđứabévừađivừakhóc.Cóđámmâybaytớihạtmưabắtđầurơilác
đác.
Gavrochechạytheochúng,gọi:
—Haithằngkia,chúngmàylàmsaothế?
Thằnglớnđáp:
—Chúngtôikhôngcóchỗngủ.
—Cóthếthôià?Tưởnglàgìcơ!Cóthếmàcũngkhócđược.Haiđứa
màycònkhờquá.
Chúlấygiọngkẻcả,vừacaođạovừaỡmờ,xúcđộng,dịudàngvàche
chở,chúbảo:
—Oắtcon,thôiđivềvớitao.
Thằnglớnnói:
—Thưaông,vâng.
ThếlàhaithằngbéđitheoGavrochenhưđitheomộtvịTổngGiámMục.
Chúngkhôngkhócnữa.GavrochedắtchúngđingượcphốSaintAntoine,về
hướngnhàlaoBastille.Gavrochevừađivừaquaynhìnhiệutênthợcạomột
cách tức tối. Chú lầm bầm: “Con ngợm ấy thực chẳng có chút nhân tình
nào".
Gặp chúng đithành hàng một,có Gavroche dẫnđầu, một côgái điếm
cười phá lên. Cái cười ấy thật là bất kính với đoàn của chú, cho nên
Gavrocheđốiphó:
—Chàocô“xeđò”ạ.
Mộtlátsau, nhớ lạitênthợcạo,chú nói thêm:“Gọilàngợmthì cũng
chưađúng.Nólàmộtconrắn.Thằngthợcạokia,tasẽgọitênthợkhóađến
gắnchomàymộtcáinhạcởđằngđuôi(cómộtgiốngrắnhổmangcódây
vảyởđằngđuôicóthểbậtlêntiếngkêu,ngườitabảovảyấylànhạc).Tên
thợcạođãlàmchoGavrochetrởnênhiếuchiến.
Khi bước qua rãnh nước, Gavroche gặp một bà gác cổng có râu đang
xáchchổiđi,cóvẻnhưđigặpFaustởQuỷTụSơn.
—Bàơi,bàcưỡingựađiđấyà?
[260]
-Gavrochehỏi.
Vừa lúc ấy nó làm té bùn lên đôi giày bóng của một ông khách qua
đường.Ôngcáulên,quát:
—Thằngquáinày!
—Ôngtốaiđấy?
—Màychứcònainữa!
—Hếtgiờrồi,vănphòngđãđóngcửa,tôikhôngnhậnđơnđâu.
Đimộtquãngnữa,chúnggặpmộtconbéhànhkhấtđộmườibamườibốn
tuổiđangrétcóngdướimộtcáicổng,váycũncỡn,đểlòihaiđầugối.Conbé
đãquálớn,mặcváyđểđầugốirangoàikhôngtiệnnữa.Tuổilớnlêndễgặp
nhữngchuyệnoáioămnhưthếđấy!Chínhlúcthấylõalồlàxấuhổthìcũng
làlúcchiếcváytrởnênquángắn.Gavrochenói:
—Thươnghạiconbé,ngữấycũngkhôngcóquầnáođâu.Thôihãycứ
lấycáinàymàdùng.
Chúbénóithếrồicởingaytấmkhănlenấmquàngquanhcổ,chúvứtlên
đôivaigầygòtímngắtcủaconbéănmày.Chiếckhănlentrênvaicon
trởlạinguyênhìnhthànhmộtchiếckhănquàngphụnữ.Conbélặnglẽnhận
chiếckhănquàngvàngơngácnhìnGavroche.Khiđãquáchừngtúngquẫn,
ngườinghèokhổsốngtronghãihùngthìbịbạcđãivẫnkhôngbiếtrên,được
giúpđỡcũngquêncảmtạ.
Chokhănquàngrồi,Gavrochexuýtxoavìrét,réthơnThánhMartin,
[261]
vìtuythếmàthánhMartincòngiữnửachiếcáochoàng.VừakhiGavroche
xuýtxoathìmưaxuốngtầmtã.Trờixấuhạingườilành.Gavrochekêu:
—Ôhay!Thếnàylànghĩalàmsao?Lạimưa.Chúaphúcđứcơi!Nếucứ
nhưthếnàythìtôiphảihủyviệcmuamưadàihạn.
Chúlạiđi.Chúliếcnhìnconbéhànhkhấtđươngthumìnhtrongchiếc
khănquàngvànói:
—Cũngcóccần.Conbénàyđượctấmáoấmđấy.
Rồichúngửamặtnhìntrời,thét:
—Thuanhé.
Haiđứabénốigótchú.Chúngđiquamộttấmlướisắt.Tấmlướisắtấy
chăngtrướcmộtcửahiệubánhmì,bởivìngườitacấtbánhcũngnhưcất
vàng,đằngsauràosắt.Gavrochengoáilại:
—Ơnày,nhóccon,bayđãăntốichưa?
—Thưaông-Thằnglớnthưa-Từsángđếngiờchúngcháuchưacóhột
nàovàobụng.
Rấtuynghi,Gavrochenói:
—Thếrachúngmàykhôngcóchamẹgìcảà?
—Xinôngthalỗi.Chúngcháucóba,cómẹđấyạ,nhưngkhôngbiết
đâurồi.
Gavrochevốnlàmộtnhàtưtưởngnênchúnói:
—Nhiềukhikhôngbiếtchamẹởđâulạihơn!
—Chúngcháuđinhưthếnàyđãhaitiếngđồnghồrồi.Chúngcháucũng
cốtìmcáiănbêncácmốctrụnhưngkhôngcó.
—Taobiết!Chónóăntuốt,chảcòngì.
Ngừngmộtlátchúnóitiếp:
—Rathế!Cácôngnhóclạcmấttácgiacủamình,cácôngnhóckhông
biếthọđiđằngnào.Nhưvậyrấtkhôngtốtcácôngnhócạ!Ailạiđểlạcmất
ngườilớnnhưvậy?Mấtthếthìlấycóckhôgìmàliếm?
TuynóivậyGavrochecũngkhônghỏihaiđứabéthêmnữa.Langthang
khôngnhàthìcũnglàchuyệnthườngthôi.
Thằnglớnđãhoàntoàntrởlạivớitínhvôtưlựcủatuổitrẻthơ.Nóbảo:
—Cũnglạthật!Thếmàmẹbảochủnhậtlễlánàymẹdắtđixinláthánh.
—Nướcmẹgì!-Gavrochekêu.
—Mẹlàmộtbà,ởvớicôMiss.
—Phớt!
Gavrochenóithếrồidừnglại.Từnãychúsờhếttúinàytớitúikhác,hết
cácngócngáchtrongbộquầnáotãcủachú.Cuốicùngchúngẩngđầulên,
chỉmuốntỏlàmìnhvừaý,nhưngthậtramặtchúlạihânhoanrạngrỡnhư
mộtkẻchiếnthắng.
—Haicậuchớlonữa.Cáinàyđủđểbataxơitối.
Vừanóichúvừamóctúilấyramộtđồngxu.Haithằngbéchưakịpkinh
ngạcthìGavrocheđãđẩychúngvàohàngbánh,đặtđồngxulênbànvàgọi:
—Bồi,mộtxubánh.
Ngườibánhàngvốnlàchủtiệm,lấymộtcáibánhvàmộtcondao.
Gavrochedặn:
—Bồi,cắtlàmba.
Chúnóithêmmộtcáchoaivệ.
—Bọnnàybangười.
Saukhinhìnkỹbađứatrẻ,ngườichủhiệulấymộtcáibánhđen.Thấy
thế,Gavrochethọcsâumộtngóntayvàolỗmũi,hùngdũnghítmộthơidài,
nhưvuaFrédéricvĩđạihútthuốclá,rồichúnémvàomặtanhchủhiệucâu
hỏicămphẫnnày:
—Têlatênao?
CóbạnđọcđoánrằngđólàtiếngNgahaytiếngBaLan,haylàtiếngkêu
củacácbộtộcmanrợdùngđểgọinhautừbênnàysôngquabênkiasông
trongcảnhvắng.Tôixinnóivớicácbạnrằngđâychỉlàmộtcâucácbạn
dùng thường ngày, rút lại thành một tiếng, câu ấy là: “Thế là thế nào?"
Ngườihàngbánhhiểurõ,đáp:
—Hừ!Đâylàbánhchứcònlàthếnào?Bánhhạngnhìrấttốt.
Gavrochethảnnhiênvàkhinhkhỉnh:
—Anhmuốnnóibánhđenà?Khôngđâu,bồi,đâyưngbánhtrắng,bánh
thượnghảohạng.Đâythếtanhemkiamà.
Ngườihàngbánhkhôngthểmỉmcười.Khiôngcắtbánhtrắng,ôngnhìn
ba đứa trẻ một cách đáng thương hại. Cái nhìn ấy chạm lòng tự ái của
Gavroche:
—Này, cáianhhàng bánhnày!Can gìanhnhìn chúngtôitừ đầuđến
chânnhưđovậy?
Thậtra, chồng ba đứa lên nhau,chúngcũng không cao quá hai thước.
Bánhcắtxong,ngườihàngbánhcấtđồngxu,cònGavrochethìbảohaiđứa
trẻ:
—Chénthôi.
Haiđứabéngẩnngơnhìnchú.Chúbậtcười.
—Ừnhỉ!Cácchúcònnonquá,đãhiểugìđâu.
Rồichúnóilại:
—Ănđi.
Vừanóichúvừađưachomỗiđứamộtmiếngbánh.Chúnghĩrằngthằng
anhxứngđángnóichuyệnvớichúhơn,phảikhuyếnkhíchnóvàlàmcho
ănuốngmạnhdạn.Chúđưamiếngbánhtonhấtchonóvàbảo:
—Tọngvàonòngsúngđi.
Trongbaphầnbánh,cómộtphầnbénhất,chúlấyphầnấy.
Mấyđứabékhổsởđóimeo, kểcảGavroche.Chúngănngốnngấu
đứngdànrachậtcửahàng.Ngườichủtiệmđãlấytiềnrồinênnhìncácchú
mộtcáchbựcbội.
Gavrochehiểuýbảo:
—Chúngtatrởvềđườngphốthôi.
ChúnglạiđivềhướngnhàngụcBastille.Chốcchốc,khiquacáccửahiệu
đènsáng,thằngbénhấtdừnglại,giởcáiđồnghồchìbuộclủnglẳngtrêncổ
raxemgiờ.Gavrochebảo:
—Quảthậtthằngnàychưabiếtgìcả.
Rồinghĩngợi,chúlầmbầm:
—Chà,nếumàtacócon,thìtaphảigiữgìnkỹhơnkia.
KhibađứaănhếtbánhthìcũngvừahếtchỗrẽsangconđườngBallets
buồnbã,ởcuốiđườngcónhàlaoLaForcevớicáicửathấp,rấtdễghét.Lúc
ấycótiếngaireo:
—Ô,kìa,Gavroche,màyđấyư?
Gavrochecũngbảo:
—Ô,kia,Montparnassehóaracậuư?
KẻgọiGavrochelàmộtngườilớn,chínhlàMontparnassechứkhôngai
khác, nhưng Montparnasse cải trang, mắt đeo kính xanh, cải trang
Gavrochevẫnnhìnra.
— Chó ngao ơi! Áo choàng của cậu màu thuốc cao, cậu lại đeo kính
xanh,trôngcóvẻlàmộtônglangquá!Giànàybảothật,cậutrôngraphết
lắm.
—Suỵt!Khẽchứ!
ThếrồiMontparnassekéoGavrocherakhỏichỗánhđèncáccửahiệu.
Haiđứabénhưmáy,taycầmtay,bướctheo.Khichúngđãnúpdướivòm
cuốncủamộtcáicổngtốiom,khôngbịmưamàcũngkhôngainomthấy,
Montparnassemớihỏi:
—Gavrochemàycóbiếttớđiđâukhông?
—Đilênmáychém.
—Láo,tớđitìmBabet.
—Thếư?RaảtênlàBabet.
Montparnassehạgiọng:
—Khôngphảiảmàlàgã.
—À,rathằngBabet.
—Phải,thằngBabet.
—Taonhớnóbịcòngrồicơmà!
—Phải,nhưngnóđãcởicòng.
MontparnassethuậtvắntắtchoGavrochebiếtrằngngaybuổisớmhôm
ấy,trongkhidờitùquanhàlaokhác,lúcđiqua“hànhlangdựthẩm”đánglẽ
sangphảithìBabetbẻngoặtsangtráimàchuồn.
GavrochekhâmphụctàinăngcủaBabet.Chúbảo:
—Thánhnhưmộtanhnhổrăng!
Montparnassekểthêmmộtvàichitiếtnữarồikếtthúc:
—Ô!Taođãnóihếtđâu,cònnhiềuchuyệnlắm.
GavrochevừanghevừacầmlấycâygậycủaMontparnasse.Tựnhiênchú
kéođầugậylênvàthấyhiệnramộtlưỡidaogăm.Chúvộivàngđẩylưỡi
daovànói:
—Ồ!Cậulạimangtheocảtênsenđầmtráhìnhlàmtưsảnnày.
Montparnassenheomắtlàmhiệu.Gavrochetiếp:
—Chàchà!Cậulạitínhchoảngnhauvớibọncớmkiaà?
Montparnassetrảlờinhưkhôngđểý:
—Cũngchẳngbiếtđâuđấy.Lúcnàocũngsẵncómộtđinhghimtrong
ngườithìvẫnhơn.
Gavrochecănvặn:
—Đêmnaycậuđịnhlàmvụgìđấy?
Montparnasselạilấygiọngtrầmhùngnóiấmứ:
—Khối!
Bỗnghắnđộtngộtquaysangchuyệnkhác:
—Màynày!
—Cáigì?
—Cáichuyệnhômtrước.Màytínhtaogặpmộtlãotưsản.Lãotặngtao
mộttúibạcvàmộtbàigiảngđạođức.Taobỏtúi.Mộtphútsautaosờtúithì
chẳngcòngì.
—Ngoàicáibàigiảngđạođức,phảikhông?
MontparnassehỏilạiGavroche:
—Cònmày,màyđiđâubâygiờ?
Gavrochechỉhaiđứabé.
—Tớđưahaiđứanàyđingủ.
—Đingủ?Ngủởđâu?
—Nhàtớ.
—Nhàmàyởđâu?
—Ởnhàtớ.
—Màycónhàcửaư?
—Phải,tớcónhàcửa.
—Thếnhàmàyởđâu?
—Ởtrongbụngconvoiấy.
Montparnassevốntínhkhônghayngạcnhiêncũngphảibuộtmiệngkêu
mộttiếngkinhngạc:
—Trongbụngconvoi?
—Phải,ởtrongbụngconvoi.Kekçaa?
Đâylạilàmộttiếngaicũngnóimàkhôngaiviết.Kekçaatứclà:Thìđã
làmsao?
Câuchấtvấnsâusắccủa Gavroche làm cho Montparnasse trở lạibình
tĩnh và biết điều. Nó có vẻ cảm tình hơn đối với khoản nhà cửa của
Gavroche.
—Ừnhỉ!Convoi…Này,ởtrongấycótốtkhông?
—Tốtlắm.Thậtđấy,ynhưlờimìnhnói.Khôngcógiólùanhưởdưới
cácgầmcầu.
—Màylàmcáchnào?
—Tớvàođấy.
—Vậyracómộtlỗtrốngà?
—Hẳnchứ!Nhưngđừngnóiđấynhé!Ởkhoảnggiữahaichântrướcấy.
Bọncớmchưabiếtđâu.
—Màytrèoư?Ừbâygiờtaohiểurồiđấy.
—Xoaytaymộtcái,alêhấp!Thếlàxong,khôngcònbóngdángmình
đâunữa.
Lặngyênmộtlát,Gavrochenóithêm:
—Vớihaithằngnhỏnàythìtaosẽcómộtchiếcthang.
Montparnassephìcười.
—Haithằngnhãiconnày,màynhặtởđâurađấy?
Gavrochetrảlờiđơngiản:
—Haithằngbélãothợcạođầukiabiếutớ.
Montparnasselạicóvẻnghĩngợi.Hắnlẩmbẩm:
—Màynhậnrataodễdàngquá.
Nólấytrongtúiáorahaicáiốnglôngchimcóquấnbôngđemđútmỗi
ốngvàomộtlỗmũi.Mũinóhóarakháchẳn.
—Ừ!Mặtcậukhácđiđấy,-Gavrochebảo-đỡxấuhơn.Cậucứnênđể
mãinhưthế.
ThậtraMontparnassevốnxinhtrai,nhưngGavrochevẫncótínhhaychế
giễu.Montparnassenói:
—Màyđừngđùa,cứnóithậtxemmàythấytaobâygiờthếnào?
Giọng nói của Montparnasse cũng khác. Quả là Montparnasse đã biến
thànhmộtconngườikháctrongnháymắt.Gavrochereo:
—Nào!Làmhềchochúngtớxemchơi.
Haithằngbétrướcnayvẫnkhôngđểýtớicâuchuyệnvìchúngcũngmải
thọctayvàolỗmũi,khinghenóiđếnhềmớinhíchlạigần,hânhoanvàkính
phụcnhìnMontparnasse.NhưngMontparnassecònmảiloviệckhác. Hắn
đặttaylênvaiGavrochevànhấntừngtiếng:
—Nghetaobảođây,nhỏ.Nếutaocóđemtheoconđốm,câyđaovàcon
đầmmàởgiữachợmàyđãitaomườixuthìtaolàmngay,nhưnghômnay
đâuphảingàyThứBaBéo.
CâunóikỳquặcấycóhiệulựckhácthườngđốivớiGavroche.Chúvội
vãquayđầulại,đưacặpmắtsángnhìnquanhmộtlượtvàtrôngthấymộttên
cảnhsátquaylưnglạiphíabọnchú.Chúbuộtmiệngkêu:“A!Đượcrồi!"Và
kịpthờigiữmồmlại.ChúlắcbàntayMontparnasse.
—Chàocậuthôi!Mìnhđưahaithằngbénàyvềvoi.Giảthửcóđêmnào
cậucầnđếntớthìcứlạimàtìm.Tớởngaytầngmột,khôngcóngườigác
cổng.CậuhỏiôngGavrochekhắccó.
—Được.
Haibênchiataynhau,MontparnasseđiphíaGrès,Gavrocheđiphíangục
Bastille.Gavrochekéothằnganh,thằnganhlôithằngem,nhưngthằngnày
vẫnngoáicổnhìntheoanh“hề”.
CâunóitốinghĩacủaMontparnasseđãbảochoGavrochebiếtlàcólính
cảnhsát.Bíquyếtcủanóởchỗcónhiềuâm“đ"lặpđilặplại.Nhữngâm“đ"
ấykhôngđứngriêngmàghépnêncâukéomộtcáchcónghệthuật.Việclặp
âm “đ" ấycó nghĩa là:Phải coi chừng đấy! Không thể ăn nói tự do đâu.
Ngoàira,trongcâucủaMontparnassecómộthìnhtượngvănhọclýthú
Gavrochekhôngcảmthụ.Đólànhữngdanhtừtrongkhotàngtiếnglóngcủa
nhàngụcTemple;conđốm,câyđaovàconđầmcónghĩalàconchó,con
daovàconvợcủatao,nhữngtiếngcánhhềrấtưadùngởthờiMolièreviết
kịchvàCallotvẽ.
Haimươinămtrước,ởgócĐôngNamnhàlaoBastillecómộtcôngtrình
lạ,nằmởgầntrạmbơmnướccủakênhđàotronghàonhàngục.NgườiParis
ngàynaykhôngcònnhớtớinữa,nhưngkểrathìđángnhớ,bởivìnólàmột
sángkiếncủanhà“hànlâmtổngtưlệnhđạoquânviễnchinhAiCập”.
[262]
Chúngtôigọilàmộtcôngtrìnhmặcdùđâymớilàmộtmaquette.Chínhcái
maquetteấy,cáimôhìnhvĩđạiấy,cáidihàihùngtrángcủamộtsángkiến
củaNapoléonmàmấyluồnggiótiếpnhauđãcuốnđi,đãnémmỗilầnmột
xathêm,chínhcáimaquetteấyđãđivàolịchsử,đãmangmộtcáigìnhư
mộttínhchấtvĩnhcửukháchẳnvớihìnhdángnhấtthờicủanó.Đólàmột
cáitượngvoicaomườibathước,sườngỗđắphồ,trênlưngcóbànhtháptựa
nhưmộtngôinhà.Ngàyxưamộtngườithợsơnnàođóđãsơnmàuxanhcho
convoi,ngàynàymưagióvàthờigianđãsơnlạimàuđen.Trongkhoảng
trốngtrảivắnglặngấy,đêmđêm,trênnềntrờisaohiệnlênhìnhthùconvoi
kỳlạvàghêgớmvớivầngtránrộng,cáivòivàđôingà,cáibànhtháp,cái
môngtolớn,bốncáichânnhưbốncâycộttrụ.Ngườitakhôngbiếtnómang
ý nghĩa gì. Nó là một thứ biểu tượng của lực lượng quần chúng. Lầm lì,
huyền bí mênhmông. Một thứbóng ma dũng mãnh, đứng lừng lững bên
cạnhcáiámảnhvôhìnhcủanhàngụcBastille.
Ítcóngườingoạiquốcđếnviếngditíchấy.Kháchquađườngkhôngai
ngẩngnhìnnó.Nóđươngđổnát.Mỗimùa,từngmảnghồhaibênsườnlởđi,
thànhnhữngvếtthươngghêtởm.Các“quanchức”-gọitheongônngữtrân
trọng-cácquanchứcđãquênnótừnăm1814.Nóđứngtrơtrơởchỗấy,
buồnbã,ốmđau,mụcnát,chungquanhcómộtvànhbaolơnhưhỏnglàm
chỗphónguếchobọnđánhxesaysưa.Bụngnónứtnẻngangdọc,đuôiđể
lộmộtcáinẹpgỗ,dướichâncỏmọclêncao.Mặtđấtquảngtrườngxung
quanhcứmỗingàymộtnhôthêmlên,theomộtquyluậttựnhiên,nónâng
caochậmchạpnhưngliêntụcmặtnềncácthànhphốlớn.Vìthếnênconvoi
ngàynayởvàomộtchỗlõm,dướichâncóvẻnhưthụtxuống.Nóthôbỉ
ngangtàng,ngườitakhinhnó,ngườitangoảnhmặtđi.Anhtưsảntrông
xấuxí,nhàtưtưởngthấynógợisầu.Nóvừanhưmộtđốngrácrưởingườita
sắpquétđi,vừanhưmộtchiếcngaivàngngườitasắpxôxuống.
Nhưđãnói,banđêmhìnhtrạngnóđổikhác.Đêmlàsởhữucủacácthứ
bóng.Khihoànghônxuốngthìconvoicũkỹcũngthayhìnhđổidạng:
hóa ra tĩnh mịch uy nghi lạ thường trong cảnh đêm thanh hùng vĩ. Là
vãng,nóthuộcđêmtối;vàđêmtốihợpvớitínhchấtvĩđạicủanó.
Cáiditíchthôkệch,bèbè,nặngnề,nghiêmlạnh,hìnhthùxấuxínhưng
rõrànglàuynghibềthế,đượmmộtvẻtrangnghiêmhuyhoàngvàhoangdã
đãbiếnmấtrồi,nhườngchỗchocáilòkhổnglồcótraốngkhóikiangựtrị
bìnhyên.Cáilònàyđã thay thế cáithànhlũy tămtốicó chín tháp canh,
giốngnhưchínhquyềntưsảnthaythếchínhquyềnphongkiến.Ởthời
mộtcáinồichứanănglựcthìdễhiểumộtcáihỏalòphảibiểutrưngcủathời
đại.Cáithờiđạiđósẽquanóđăngquan.Ngườitabắtđầuhiểulàcóthể
nănglượngtrongmộtnồiChaudière,nhưngchỉcóthểcónănglựctrongbộ
óc;nóicáchkhác,khôngphảiđầumáylôikéothếgiớiđitớimàchính
tưởng.Mócđầumáyvàotưtưởngtốt,nhưngkhôngđượcnhầmconngựa
vớingườicưỡingựa.
TrởlạivớiquảngtrườngLaBastille,tathấyrằngdẫusaochỉvớichất
thạchcao,ngườikiếntrúcsưxâyđắpconvoiđãlàmnênmộtcáigìvĩđại
congngườikiếntrúcsưxâydựngốngkhóihỏalòđãlàmđượcmộtcái
nhỏnhoivớiđồngđen.Cái“ốngkhóihỏalò”màngườitađãphongchocái
danhhiệurấtkêulàCộtĐồngThángBảy,cáicôngtrìnhlàmhỏngđểkỷ
niệmmộtcuộcCáchMạngđẻnonđó,đếnnăm1832,cònđượcbọctrong
mộtgiàngiáođồsộbằnggỗ,-màchúngtôithấyrấtuổngphí,-vàquây
trongmộtvòngphênván,làmchoconvoibịcôlậphẳn.
ChúbéGavrochedẫnhaiđứatrẻđếnmộtgócquảngtrường,nơiấychỉcó
mộtngọnđèntreomậpmờ.
Bạnđọchãychophépchúngtôidừngởđâyvànhắclạilàchúngtôichỉ
nóisựthậtđơngiản:Haimươinămtrước,tòatrừngtrịđãxử,vềtộiduđãng
vàpháhoạiditíchcôngcộng,mộtchúbébịbắtquảtangngủtrongbụngcon
voiởLaBastille.
Ghinhậnviệcấyrồi,chúngtôitiếptục.
Đigầnđếnchỗconvoi,Gavrocheđoánbiếtcáicựclớncóthểcóảnh
hưởngthếnàođốivớicáicựcbé.
—Nhócđừngcósợnhé,-chúnói.
Rồichúlenquamộtkhoảngbaolơnmụcgãy,sauđókéohaiđứabéđi
qua.HaiđứabéhơisợnênlặnglẽđitheoGavroche.Chúngtincậyởvịthần
áoráchđãchochúngnóănvàcònhứachochúngnóngủ.
Bêncạnhbaolơncómộtchiếcthangđểnằm.Chiếcthangấyanhemthợ
ởcôngtrườngbêncạnhvẫndùngbanngày.Gavrochenhấcbổngchiếcthang
lênmộtcáchmạnhmẽlạthườngvàdựngnóvàomộtchântrướccủacon
voi.Ởđầutrênchiếcthangthấycómộtlỗđenngòmtrongbụngconvật.
Gavrochechỉchiếcthangvàcáilỗtrốngchokháchvànói:
—Leolênrồivàođi.
Haiđứabénhìnnhaukinhhãi.Gavrochekêu:
—Nhócsợư?Đâycácchúxem.
Gavrochekhôngdùngthang,chúômcáichânnhámxìcủaconvoivàchỉ
trongnháymắtđãleolênđếnchỗtrống.Chúchuivàonhưconrắnchuiqua
mộtkẽhở.Chúlọtvàotrongmìnhconvoivàmộtlátsauthìhai đứa
trôngthấycáiđầuchúhiệnralờmờtrắngtrắngởmiệnglỗtốiom.Chúgọi:
—Nào,trèolênđi.Rồicácchúsẽbiết,sướngnhưgìấy!Này,thằnglớn
trèolênnào.Taođưataychomàníu.
Haiđứabéđẩynhau.ChúngvừasợGavroche,vừatintưởng.Vảlại,mưa
toquá.Thằnglớnliều.Thằngnhỏthấyanhleolênthang,chỉcònmìnhnó
dướichânconvậtkhổnglồ,đãtoankhócnhưngkhôngdám.
Thằnganhleolêntừngnấcmột,loạngchoạng.Gavrochereohòkhuyến
khíchnónhưmộtthầydạyvõkhuyếnkhíchhọctrò,hoặcnhưmộtbáctải
thúcgiụclađitới.
—Đừngsợ.
—Đượcđấy.
—Cứlênnữađi.
—Đặtchânchỗnày.
—Tayvíuvào.
—Cốlênnào.
Khithằngbéđếnvừatầm,Gavrocheđộtnhiênnắmchặtcánhtaynó
lôingượclên.
—Thếlàxong.
Thằngbéđãquachỗhổng.Gavrochebảo:
—Bâygiờthìđợitamộtlát.Ồ,thưaông!Mờiôngvuilòngngồichơi.
Gavrochechuilỗnẻmàranhanhnhẹnnhưmộtconkhỉ,chúômchânvoi
tụtxuốngđất.Chânvừachấmđấtthìchúômxốcthằngbéemlên,đặt
đứngởgiữathang.Rồichúleotheosauvàgọithằnglớn:
—Taođẩyởdưới,ởtrênmàylôiđấynhé.
Thằngbébịđỡlên,bịđẩylên,bịlôilên,bịkéolên,rồibịấnvào,bịnhét
vàocáilỗtrống,chẳngkịphiểuđầuđuôiralàmsao.Gavrochevàotiếptheo
nóvàlấychânhấtthangrơixuốngcỏ,xongrồivỗtayreo:
—Thếlàtavềđếnrồi.ĐạitướngLafayettemuônnăm!
QuacơnkhoáitráồnàoấythìGavrochebảohaiđứabé:
—Haichúạ!Đâylànhàcủata.
QuảthậtđólànhàcủaGavroche.
Ôi!Côngdụngbấtngờcủanhữngthứvôdụng!Tìnhnhânđạochứachan
trongmộtsựnghiệphùngvĩ!Ôi!Từtâmcủanhữngkẻkhổnglồ!Cáicông
trìnhvĩđạichứađựngtưtưởngcủaHoàngĐếnaythànhramộtcáihộpchứa
mộtthằngbélangthang.Convậtkhổnglồđãđónnhậnvàchechởđứabé.
Cácanhtưsảndiệnbảnhlúcnàođiquatrướctượngconvoiởquảngtrường
Bastillecũnggiươngcặpmắtốcnhồilênnhìnnómộtcáchkhinhbỉvànói:
"Cáiấydùngđểlàmgì?"Cáiấydùngđểcứumộtđứabékhôngchakhông
mẹ,khôngcáiăncáimặc,khôngnhàcửa,cheđỡchonókhỏibịnhữngcơn
lạnh,nhữngcơngió,cơnmưa,nhữngcơnmưađá,nhữngtrậnheomaygiày
vò,làmchonókhỏilêncơnsốtvìphảingủtrênbùnlầy,khỏichếtvìphải
ngủdướimưatuyết.Cáiấydùngđểthunuôimộtđứabévôtộimàxãhội
xuađuổi.Cáiấylàmộtcáihangrộngmởđểđónconngườiđiđếnđâucũng
chỉthấycửađóngthencài.Convoigiànuathảmhạiấybịghẻlở,bịvứtxó,
mìnhđầymốcmeo,nốtruồivàmụnnhọt,khậpkhiễng,đổnátnhưmộtvật
bỏđi;nólàmộtthứkhổnglồđihànhkhất,ngàyngàyđứnggiữangãtưcầu
xinkháchquađườngbốthíchomộtcáinhìnthiệncảm,màkhôngsaođược;
ấythếmàhìnhnhưconvoigiànuathảmhạiấy,thứkhổnglồđixinấylạirủ
lòngthươngcáithằngănmàykia,cáithằngtíhontộinghiệpkhôngđigiầy,
đầukhôngmáiche mưa nắng,ănnhữngcủangười ta vứt đi,mặctoàn
rách,buốtngóntaychỉbiếtthổilênđểđỡcóngphútgiây.
ConvoiởquảngtrườngBastillecócôngdụngnhưthếđấy.Cáisángkiến
củaNapoléon,ngườichê,nhưngtrờidùng.Trước,nóchỉmớilừnglẫytiếng
tăm,bâygiờnócóthiênuyrựcrỡ.Muốnhoànthànhdựđịnh,HoàngĐếcòn
phảicầnđáhoacương,đồngđensắt,vàng,cẩmthạch.ĐốivớiChúa,mớxà,
vánvàhồấyđãđủrồi.Convoikialàcáimộttưởngbiểulộthiêntàicủa
HoàngĐế.Cáitượngvoivĩđạiđượcvũtrang,vòicấtcaovàlàmchovôsố
nguồnnướcvâyquanhphunlênmộtcáchvuivẻ,đầysinhlực,cáitượngvoi
đó,trongýHoàngĐế,làhiệnthâncủaquầnchúngnhândân.Chúacòn
đạihơn:Chúađemlàmchỗtrúchomộtđứatrẻphiêugiạt.
Cáilỗ hổngGavrochechui qualàmột kẽnứtđứng ngoàirấtkhó nom
thấy,bởivìkhuấtdướibụngvoivàhẹplắm.Chỉcómèovàtrẻconchuiqua
được.
Gavrochenói:
—Trướchết,chúngmìnhphảidặnngườigáccổngcóaihỏithìbảo
chúngmìnhđivắng.
Nóithếrồichúđitrongtốichắcchắnnhưmộtôngchủnhàquenthuộc
mọixó,chúlấyramộtmảnhvánđậylỗhổnglại.
Lầnnữa,chúlạiđivàobóngtối.Haithằngbénghetiếngxèoxèocủaque
diêmnhúngvàochaiđựnglântinh.Thuởấy,diêmhóahọcchưarađời,cái
bậtlửakiểuFumadelàkiểutiếnbộnhất.Lửasánglóelênthìnhlìnhlàmcho
haithằngbénheomắt.Gavrochevừathắpxongmộtmẩudâynhúngnhựa.
Cáidâynhựatỏakhóinhiềumàítsángsoilờmờbụngconvoi.
HaivịkháchcủaGavrochenhìnquanhmìnhvàcócảmtưởnggiốngnhư
cảmtưởngcủaJonaskhiởtrongbụngcávoi.Cảmộtbộxươngkhổnglồ
hiệnlênbaobọclấychúng.Trêncùngcómộtcâyđòndongdài,màunâu,
haibêncáchtừngquãngtuatủaranhữngđònkháckhomkhom.Đólàcái
xươngsốngvớicácxươngsườnxungquanh.Từxươngsốngấythạchcao
thõngxuốngnhưnhũđá,lòngthònggiốngnhữngkhúcruột;giữacácsườn,
nhện chăng thành các hoành cách mô dính đầy bụi bặm. Trong các ngóc
ngách,cónhữngvệtđentothảngthốtvàvộivàngđilạirấtnhanh,trôngnhư
nhữngvậtsống. Vôi gạch vụn từtrênlưngvoi rơi xuống đã lấpbằngcái
vùngtrũngởbụngvoi,chonêncóthểđilạinhưtrênsàngỗ.
Thằngemdịchsátvàongườithằnganh,thầmthì:
—Tốilắm.
TiếngấykhiếnGavrochephảithétlên.Chúnghĩrằnghaiđứasợhãiquá,
cầnphảilaymạnhchúng.
— Chúng mày lôi thôi cái gì đấy? Đùa đấy à? Hay là làm bộ ỏe ọe?
ChúngmàyđòicungđiệnTuileriesư?Chúngmàylàsúcvậtà?Cóphảithế
thìbảotao.Taonóichochúngmàybiết,taokhôngphảilàhạngngườingu
ngốcđâunhé!Hừ!Haychúngmàylànhữngcậuấm,connhàquan?
Trongcơnhoảnghốtmàbịquáttháocụccằnđôitílàrấttốt.Cáiấylàm
chongườitađỡsợ.HaiđứabénhíchlạigầnGavroche.Thấychúngtincậy
mìnhnhưthế,Gavrocheđộnglòngnhưmộtôngbố,vàđổigiọngnghiêmra
giọngdịungọt.Chúnóichuyệnvớithằngnhỏ,bắtđầucâuchuyệnbằngmột
tiếngmắngyêu:
—Nàychócon!Ởngoàikiamớitối.Ởngoàiấymưa,ởtrongnàykhông
mưa.Ởngoàirét,ởđâykhônglọtvàomộttígiónào.Ởngoàicókhốingười,
ởđâykhôngcóaicả.Ởngoàitrăngcũngkhôngcó,ởđâycóngọnnếncủa
tao.
Hai đứa bé bớt sợ, bắt đầu đưa mắt nhìn quanh căn buồng. Nhưng
Gavrochekhôngđểchochúngrỗirãithìgiờngắmnghía.Chúgiục:
—Nhanhlênthôi.
Rồichúđẩychúngvàophíatrong,ởchỗmàchúngtôimuốngọilàphía
trong cùng của phòng ngủ. Giường Gavroche đặt ở chỗ ấy. Giường
Gavrocheđầyđủ,nghĩalàcónệm,cóchănlạicómànche.Nệmlàmộtcái
đệmrơm,chănlàmộttấmáokhoácbằnglenthômàuxámrấtấm,khárộng
vàhầunhưcònmớinguyên.Còncáicháithìnhưthếnày:Bacáicọckhádài
cắmchặtxuốngnềnvôigạchvụnởlườnvoi,haiđằngtrước,mộtđằngsau,
phíatrênbuộc túm lại vớinhau,làmthànhhình tháp. Một tấm lướiđồng
thauđượcđặtnằmkhéoléotrênmấycâycọc,buộcbằngdâythép,trùmcả
bacây.Phíachân,mộtdãyđáđèlêntấmlướithau,chậnnóxuốngsátđểcho
khôngmộtvậtgìcóthểlọtvàođược.Tấmlướiấynguyênlàmộttấmlưới
chăngchuồngchimcủacácđoànxiếcthúvật.CáigiườngcủaGavroche
trongtấmlướiấynhưởtronglồng.Trôngtoànbộtựanhưmộtcáilềucủa
ngườiEsquimau.
[263]
LướithauấylàmànchecáicháicủaGavroche.
Gavrochenhắcmấyviênđáchặntấmmànlướiphíađằngtrướcrồigiở
haicánhmàngấplênnhaumàbảo:
—Haichúđibốnchânnào.
Chúcẩnthậnđưahaivịkháchvàolồng,rồichúbòvàosau,xongchúđậy
kínmànlạivàdằnđáxuống.
Bađứanằmdàitrênchiếu.Tuybađứađềubébỏng,vẫnkhôngcóđứa
nàocóthểđứnglêntrongcáicháiấy.Gavrochecòngiữngọnđèndây:
—Bâygiờthìgiấcđi!Taosắptắtnến.
Thằnglớnchỉtấmlướithauhỏi:
—Thưaôngcáinàylàcáigìvậy?
—Cáiấylàđềphòngôngtí,-Gavrochenghiêmtrangbảo-Giấcđi!
Tuygiụcngủ,chúvẫnthấycầnphảinóithêmđôicâuđểhuấnluyệncho
haichúbéquánhỏtuổi.Chúnóitiếp:
—NhữngthứnàylàcủaVườnBáchThảo.Dùngchothúdữ.Cócảmột
khokia.Chỉviệctrèomộtbứctường,leoquamộtcửasổ,rúcdướigầmmột
cửalớn.Thếlàthahồ.
Vừanóichúvừakéochănđắpchothằngnhỏ.Thằngbékêulênkhekhẽ:
—Ôi!Sướngquá!Ấmquá!
Gavrochenhìntấmchănđắcý:
—Cũnglàcủavườnbáchthảoấy.Taovớcủalũkhỉ.
Rồichỉchothằnganhxemchiếcđệmrơmrấtdàyvàbệnthậtkhéo,chú
nóithêm:
—Cáinàylàcủaconhươucaocổ.
Nghỉmộtchútchúlạinói:
—Bọnthúvậtcóđủcácthứấy.Taolấyđi,chúngchảgiậnđâu.Taobảo
chúng:Lấychoconvoiđấy.
Chúlạinghỉmộtlátnữarồinói:
—MìnhtrèotườngvượtváchvàmìnhbấtchấpChínhPhủ.Nhưthếđấy
chúngbayạ.
HaiđứabénhìnGavrochevớimộtvẻkhâmphụccólẫncảkinhngạcsợ
hãi. Tuy cũng lang thang, cũng trơ trọi như chúng, bé bỏng như chúng,
nhưngđâylàmộtconngườivừakhốnkhổ,vừahùngdũng,mộtconngười
siêuthường,trênnétmặtcónhữngcáinhănnhócủaôngképxiếcgiàlẫnnụ
cườingâythơdễmếnnhất.
—Thưaông,-thằnglớnrụtrèthưa,-thếôngkhôngsợcácôngcảnhsát
sao?
Gavrochechỉđápgọn:
—Nhóc!Ngườitakhônggọicácôngcảnhsát,ngườitagọibọncớm.
Thằngbémởmắtthaoláonhưngkhôngnóigìhết.Vìnónằmngoàicòn
thằnglớnnằmgiữa,nênGavrochekéochănnémxuốngchiếuchonónhư
mộtbàmẹrồinhétmộtmớgiẻchocộmchiếuđểlàmthànhmộtcáigốicho
nógối.Xongchúquaysangthằnganh:
—Thếnào?Ởđâytốtchứ?
—Khôngcònphảinói.
ThằnganhvừanóithếvừaliếcnhìnGavrochevớivẻmặtcủamộtthiên
thầnđượccứunạn.Haiđứabéướtátthấyngườiấmdầnlại.
—Này!Saolúcnãychúngbaylạikhóc?
Gavrochetrỏthằngbémàbảothằnglớn.
—Thằngconnítnàythìkhôngnóilàmgì.Cònlớnnhưmàymàvẫnkhóc
thìkhỉthật!Làmnhưconbêấy!
—Vìlúcấychúngemkhôngbiếtđivềđâuđểcónhàở.
—Nhócạ!-Gavrochenói,-ngườitakhôngnóinhà.Ngườitanói:Xó.
—Vảlại,chúngemsợphảiởmộtmìnhquađêm.
—Khôngainóiđêm,ngườitanóimòmò.
—Cảmơnông.
—Nghetaobảonày.Từnaykhôngđượcgặpviệcgìcũngrênkhóc.Tao
sẽchămnomchúngmày.Chúngmàyrồisẽthấy:Chúngmìnhchơiđùathích
lắm.MùahèchúngtađiGlacièrevớithằngNavetbạntao.Chúngmìnhtắm
ởbếnsông.Chúngmìnhcứtrầntruồngmàchạytrêncácđoànthuyềnđỗ
trướccầuAusterlitzlàmchomấymụthợgiặtphátcáu.Cácmụấylalối,
mắng,chửi,tứcsôiganlên.Giáchúngmàybiếthọbuồncườiđếnmứcnào.
Chúng mình rồi sẽ đi xem người xương. Hắn vẫn sống ở quảng trường
ChampsÉlysées,gầyhơnaihết.Rồitaođưachúngmàyđixemkịch,xem
chínhnghệsĩLemaîtređóng.Taocóvévìtaoquenvớinhiềudiễnviên.
lầntaođãđóngtròtrongmộtvởkịch.Bọntaolàmmộtlũtrẻconnhưthế
này,chạydướimộttấmvảicănggiảlàmbiển.Taosẽxinchohaiđứamày
vào đóng trò ở trong rạp ấy. Rồi chúng ta sẽ đi xem người rừng. Những
ngườirừngđókhôngphảilàthật đâu.Chúngnómặcmayôhồngcónếp
nhăn,ởkhuỷutaycóvếtmạngbằngchỉtrắng.RồithìchúngtađixemNhạc
KịchViện.Đivớibọnvỗtaymướn.ỞNhạcKịchViệnbọnvỗtayđều
nhữngtaychiếncả.Taokhôngđivớibọnvỗtaycáchàngphố.ỞNhạcKịch
Viện,màyphảibiết,cóđứaphảitrảhaimươixuđểđượcvàongồivỗtay,đã
đànhđólànhữngthằngngốc.Ngườitagọichúnglàbọngiẻlaubát.Chúng
mìnhcũngsẽđixemchémngườibằngmáychém.Taosẽchỉchochúngmày
xemlãođaophủ.LãoởphốMarais.TênlàôngSanson.Trướcnhàlão
mộtcáihộpthư.Ôichao!Anhemtasẽvuichơinhưngàyhội.
MộtgiọtsápnhỏtrêntayGavrochelàmchochúsựcnhớthựctếtrước
mắt.
—Chếtchửa!Bấchaoquá.Phảicoichừng.Mỗithángmìnhkhôngthể
tiêuquámộtxuvềkhoảnánhsáng.Nằmxuốnglàphảingủ.Chúngmình
khôngcóthìgiờđâuđểđọctruyệncủaôngDeKock.Vớilạichongđènthì
ánhsángcóthểlọtquakhehởởcửaravào,tụicớmdễnhìnthấy.
ChỉmộtmìnhthằnganhlàdámchuyệnvãnđốiđápvớiGavroche.Nórụt
règópmộtýkiến:
—Vớilại,tànlửacóthểrơixuốngchiếurơm,phảiđềphòngkhôngthì
cháynhà.
—Ngườitakhôngnóicháynhà,ngườitanóiomxó.
Cơn giông càng thêmdữ dội. Giữahai hồi sấm sétrền vang, người ta
ngherõtiếngmưaràođậpchanchátvàolưngconquáivật.Gavrochenói:
—Cứmưa,thahồmưađi!Khônggìvuibằngnghetiếngnướctrongbình
chảydọctheocộtnhà.Mùađôngngulắm:Mấtcôngmấtcủamàchẳngướt
đượcai.Cáilãogiàxáchnướcthấymấtcôngtoibèntứctốilàmầmlên.
GavrochelàmộttriếtgiathếkỷXIXnênthừanhậnhếthậuquảcủasấm
sét.Nóvừanhắcđếnsétthìmộtlànchớpdàilòelênlóacảmắt,dokhenứt
màvàotậnbụngvoi,tiếptheongaymộttiếngsétdữdội.Haithằngbékêu
mộttiếngvà vùng dậy mạnh quálàmchotấmmàn suýt bật ra. Gavroche
quaycáimặtgangóclạiphíachúngvàthừadịptiếngsétnổmàcườilên
khanhkhách.
—Yên,lũtrẻbay,yên.Đừngcógiẫykhỏequámàđổnhà.Sấmchính
tôngấy,sấmthếmớilàsấmchứ!Khôngphảilàsấmchớpnhìnhằng.Hoan
hôChúa!KhôngkémsấmởrạpAmbigulàmấy.
NóixongGavrochelochữalạimàn,nhẹtayđẩyhaiđứabénằmxuống,
rồiấnlênđầugốichúngđểchochúngduỗithẳngchânra.
—Trờiđãthắpđènlênthìtacóthểtắtđèntađược.Ngủđi,haiôngmãnh
ạ.Nằmmàkhôngngủlàkhôngtốt.Sángralỗmũilỗmồmcủachúngmày
sẽnặngmùi,nóinhưbọntrưởnggiảthìmồmchúngbaysẽthối.Quấnchăn
chokínđi.Taosắptắtđènđây.Xongchưa?
Thằnglớnđápkhekhẽ:
—Xongrồi.Chỗtôitốtlắm.Rấtêm,nhưcóđộnlôngchimởdướiđầu.
—Ailạigọiđầu.Phảinóisỏ.
Haiđứabéômrịtlấynhau.Gavrochethuvénnốtchochúng,kéochăn
lêntậntaichúngrồiđọccâuphùchúnàylầnthứba.
—Giấcthôi.
Rồichúthổinến.Nếnvừatắtthìtấmlướithaurungrung,mộtcáchkỳdị.
Vôsốcáigìcọsáttrênlưới,làmnênnhữngtiếngđồngtiếngsắtlanhtanh,y
nhưcórăngcóvuốtmàilêndâythau.Cùngvớisựrungđộngấycónhững
tiếngrỉrích.Thằngbélênnămnghethấynhữngtiếngđộngấytrênđầu,suýt
chết khiếp. Nó hích khuỷu tay vào sườn anh, nhưng anh nó theo lệnh
Gavrocheđã“giấc”rồi.Khôngdằnlòngđượcvìkhiếpđảmquá,thằngnhỏ
đànhliều,gọiGavroche,nhưngrấtkhẽ,vừagọivừanínhơi:
—Ôngơi!
—Gì?-Gavrochevừachợpmắt,tỉnhdậyhỏi.
—Cáigìđóạ?
—À!Đólàôngtíởcống.
Gavrochelạiđặtđầuxuốngchiếu.Quảnhưchúnói,chuộtcốngnhung
nhúctrongsườnvoi.Đíchchúnglànhữngchấmđenđộngđậychúngtađã
nóiởtrước.Nếucònsángthìchúngcònnể,chỉthấpthoángởxa.Nhưngcái
độngnàylàxứsởcủachúng.Khiđộngchìmtrởlạivàobóngtối,chúngngửi
thấymùi“thịttươi”tronglềuGavrochethìđổxôđến,leolêntậnđỉnh
gặmmànhấmcácmắtlướiđểtìmcáchchọcthủng.
Thằngbévẫnkhôngngủđược.Nólạigọi:
—Ôngơi!
—Gì?
—Thếôngtílàgì?
—Ôngtílàchuột.
Cách giải thích làm thằng bé bớt sợ một phần. Nó đã từng trông thấy
chuộtbạchvànókhôngsợchuộtbạch.Tuyvậynóhãycònlêntiếnghỏi:
—Thưaông?
—Gìđó?
—Saoôngkhôngnuôimộtconmèo?
—Trướctaocómộtcon,taomanglạiđây,nhưngchúngănthịtmất.
Câugiảithíchnàythủtiêuhiệuquảcủacâuthứnhất.Thằngbélạirunsợ.
CuộcđốithoạigiữanóvàGavrochediễnralầnthứtư.
—Thưaông?
—Gìnữa?
—Aibịănthịt?
—Conmèo.
—Aiănthịtconmèo?
—Ôngtí!
—Chuộtấyà?
—Phải,chuột.
Thằngbéchếtkhiếpvềviệcchuộtănthịtmèo.Nóhỏithêm:
—Thưaông,nhưngconchuộtấynócóănthịtđượcchúngmìnhkhông?
—Nóănđếnđầuđấychứlị.
Nỗikinhkhủngcủađứabélênđếntộtđộ.NhưngGavrochenói:
—Béchảsợ.Lũnókhôngvàođâyđượcđâu.Vảlạiđãcótao.Nào,nắm
lấybàntaytaorồiimđimàngủthửnào.
Gavrochevớitayquamìnhthằnganhđểcầmtaythằngem.Thằngbéôm
siếtbàntayấyvàongườivàthấyyênlòng.Chobiếtlòngcanđảmvàsức
mạnhcóthểtruyềnchongườikhácmộtcáchmầunhiệm.
Bâygiờquangcảnhchungquanhtrởlạiyênlặngbởivìchuộtnghetiếng
nói xì xào sợ đã lánh xa. Mấy phút sau chúng trở lại và làm nhặng lên,
nhưngvôích,bađứatrẻđãngủsay,khôngnghethấygìnữa.
Đêmcàngvềkhuya.BóngtốiphủlênquảngtrườngBastillemênhmông.
Gióđôngthổitừnghồilẫnvớimưa.Cácđoàntuầntralụclạotừngngõ,từng
lối,từngmảnhvườnhoang,từngxótốihòngbắtnhữngtênduđãngăngió
nằmsương;chúnglẳnglặngđiquatrướctượngvoi.Conquáivậtđứnglặng
yên,mắtmởnhìnvàobóngtốicóvẻnhưmơmàngđắcývìcáihànhvinhân
đạocủamình:Nóchechởchobađứatrẻtộinghiệpđangngủđểchúngkhỏi
lụyvìtrời,vìngười.
Muốn hiểu sự việc sắp xảy ra, phải nhớ rằng thuở ấy bốt canh quảng
trườngBastilleđóngởphíabênkiaquảngtrườngchonêndẫucóviệcgìxảy
rabêncạnhconvoi,tênlínhgáccũngkhôngnghethấy.
Gầnsáng,cómộtngườitừphốSaintAntoinechạyra,vượtquaquảng
trường,đivòngmảnhđấtquanhCộtĐồngThángBảy,
[264]
lenquabaolơn
vàđứngdướibụngvoi.Nếucóánhsángchiếulênmìnhngườiấy,ngườita
thấyướtsũng,chắcngườitasẽđoánđượcralàhắnởngoàimưasuốtđêm.
Khiđếndướibụngconvoi,hắnkêulênmộttiếngkỳdị,thứtiếngkêuấy
khôngthuộcngônngữnướcnàocả,chỉcóconvẹtlàlặplạiđược.Người
mớiđếnlặplạihailầntiếngkêuấy.Nếumuốnlấychữmàviếtratiếngấyđể
cómộtýniệmxaxôithìphảiviết:“Kirikikiu!"
Khingườilạmặtgọilầnthứhaithìcómộtgiọngnóitrongtrẻovànon
nớttừtrongbụngvoiđáplại:
—Cóđấy.
Liềnsauđó,tấmvánchắnlốirabịđẩyđivàmộtthằngbéchuira,theo
chân voi tụt xuống đứng bên người mới đến. Thằng bé ấy là Gavroche.
NgườimớiđếnlàMontparnasse.Còntiếngkêu"Kirikikiu"cólẽnócónghĩa
là:TôihỏithămôngGavroche.
Khinghetiếnggọi,Gavrocheđãvùngdậy,hétấmlướinòrangoàirồi
đậylạicẩnthận,xongchúmởcáivỉnhảyxuống.MontparnassevàGavroche
yênlặngnhậnmặtnhautrongđêmtối.Montparnassechỉnói:
—Chúngtaocầnmày,màylạiđằngnàygiúpbọntaomộttay.
Gavrochechẳngđòigiảithíchgìthêmnữa.
—Được,tớđiđây.
HaiđứanhắmđiđếnphốSaintAntoine.Chúnglenlỏinhanhnhẹngiữa
nhữngđoànxedàichởhoaquảbắtđầuđivềchợ.Cácbáchàngraungồi
xổmtrênxeđươngngủgậtgiữamấyđốngrauquả,áotơikéolêntớimang
taivìmưatạtnghiêng.Họkhôngbuồnđểýđếnhaiôngkháchquađườnglạ
lùngấy.
III
DIỄNBIẾNCỦACUỘCVƯỢTNGỤC
Cũngđêmấy,ởnhàngụcLaForceđãxảyraviệcsauđây.
MặcdùThénardierbịgiamcáchbiệt,Brujon,Gueulemer,Babetvàhắnta
cũngđãbànnhaucùngvượtngục.Ngaysauđó,Babetmộtmìnhtrốntrước,
như Montparnasse đã kể với Gavroche trên kia. Thằng Montparnasse
ngoài,sẽgiúpđỡchúngmộttay.
Brujonbịgiammộtthángtrongbuồngphạt,đủthìgiờchohắnlàmhai
việc,thứnhất,bệnxongmộtcáidây,thứhainghĩxongmộtkếhoạch.Cái
buồngtànkhốcđểgiamngườitùbịkỷluật,ngàyxưagọilàngụctốivàgồm
có bốn bức vách đá, một cái trần đá, một cái nền lát đá phiến, một tấm
giường ván, một lỗ thông hơi có chắn lưới sắt và một cánh cửa bọc sắt.
Nhưngngụctối,ngườitacholàquágớmghiếc.Ngàynaychỗgiamphạtấy
gồmcómộtcánhcửasắt,mộtlỗthônghơichắnsongsắt,mộttấmgiường
vánvàmộtcáinềnlátđáphiến,mộtcáitrầnđávàbốnbứcváchđácótên
buồngphạt.Giữatrưathìtrongbuồngphạtấy-mộttíánhsáng.Mốihạicủa
thứbuồngphạt ấy -cácbạnthấy đó, đâu cóphảilà ngục tối!Làbắtcon
ngườicósứclaođộngphảingồibógốinghĩngợi.
Bởivậy,Brujonđãnghĩngợivàkhihếthạnởbuồngphạtrathìhắnmang
theoramộtcáidây.Vìchohắnlàtùnguyhiểm,khôngthểđểởtrạingoài,
người ta tống hắn vào Trại Mới. Cái thứ nhất, hắn tìm thấy ở đó
Gueulemer,cáithứnhìlàmộtcáiđinh,tìmthấyGueulemerlàtìmthấytội
ác,tìmthấycáiđinhlàtìmthấytựdo.
ĐãđếnlúcphảibiếtrõBrujon,Brujondángngườinhưyếuđuối,hắn
thâmýlàmravẻưutư,nhunhược.Thậtrahắnlàmộttênkhỏemạnh,lễ
phép,khônngoan,giangiảo.Cáinhìncủahắnnhưvuốtvengườita,nụcười
củahắnthâmhiểm.Nụcườiấydobảnchấthắn,cònconmắtâuyếmkia
dohắncóchíluyệnnên.NhưngtìmtòiđầutiêncủaBrujonvềnghệthuật
hướngvềcáimáinhà.Nhờhắn,kỹthuậtcủanhữngngườithợgiởmái,lột
mángnướcđạtnhữngbướctiếnlớnhơnvớiphươngphápbócdạdàybò.
hộirấtthuậnlợiđểvượtngụclàchínhlúcbấygiờ,thợlợpđangtháochữa
một số đá lợp mái. Sân Saint Bernard không cách biệt hẳn với sân
CharlemagnevàsânSaintLouis.Ởcáctầngcaocónhiềugiàngiáovàthang,
nghĩalàcócầuvàtamcấpdẫnvềphíagiảiphóng.
Trênđờikhôngcónhànàonứtnẻ,đổnáthơnTrạiMới.Đólànơisơhở
nhấttrongnhàngục.Tườngbịtácdụngcủachấtdiêmtiêubámvàođãlởra
từngphiếnđácókhirơixuốngmìnhtùnhânđangnằmtrêngiường,vìvậy
người ta phải ghép ván dưới các vòm cuốn trong phòng ngủ để chèn đỡ.
Ngườitaphạmsailầmlớnkhigiamvàocáinhàcũnátấynhữngtêncancứu
đángsợnhất,những“canghiêmtrọng”nhưngônngữlaotùnói.
ỞTrạiMớicóbốnphòngngủởbốntầnggácvàmộtbuồngcaomệnh
danhlàMỹPhòng.Mộtốngkhóirộng,cólẽlàôngkhóinhàbếpcủabọn
CôngTướcLaForcengàyxưa,đitừnềnnhà,xuyênquabốntầnggác,lên
tậnmáivànhôlênkhỏimái.Nócóvẻnhưmộtcâytrụthépchắngiữmỗi
phòngngủ.GueulemervàBrujonởchungmộtphòngngủ.Cẩnthậnngườita
xếpchúngởtầnggácdướinhất.Tìnhcờđầugiườngchúngkêsátvàoống
khói.ChínhThénardierởngaytrênđầuchúng,trênbuồngcao.
KháchquađườngdừngởphốCultureSainteCatherinetrướccổngxecủa
NhàTắm,saukhiquakhỏitrạilínhcứuhỏa,nhìnthấymộtcáisânđầycây
hoa,câycảnhtrồngtrongthùng.Ởcuốisânlàmộtcáinhàtrònnhonhỏquét
vôitrắng,cóhaicháivànhữngcửanhàchắngiósơnxanhtrôngkhávuimắt.
CảnhnàythậtxứngvớiướcmơhoangdãcủaJeanJacques.
[265]
Mườinăm
vềtrước,cáinhàtrongđótựalưngvàomộtbứctườnglớn,màuđen,trần
trụi,xấuxí,nhôcaolêntrênmáinhà.Đólàbứctườngbaobọcconđường
tuầntracủanhàlaoLaForce.BứctườngsaucáinhàtrònđólàMiltonnhìn
thấyđằngsauBerquin.
[266]
Dùbứctườngrấtcao,vẫncònmộtmáinhàcao
hơnđensì,ởsaubứctường.ĐólàmáinhàcủaTrạiMới.Ởmáinhàcóbốn
lỗthônghơicótrachấnsongsắt.ĐólànhữngcửasổcủaMỹPhòng.Một
ốngkhóiđâmquamáinhà,cáiôngkhóixuyêncácbuồngngủnóitrên.
MỹPhònglàbuồngápmái,hìnhdángnhưmộtcáinhàchợ,cóbalớp
chấnsongsắtbọcngoài,cửathìbọctônđóngchichítđinhrấtlớn.Cứđằng
Bắcmàvàothìbêntráicóbốnlỗthônghơi,bênphảiđốidiệnvớibốnlỗ
thônghơicóbốncáichuồnghìnhvuôngkhárộng,cáchnhaumộtcáihành
langhẹp;cácchuồngấy,dướithìxâytườngđếnngangngực,trênthìcắm
songsắtlêntậnmái.Thénardierbịgiamkíntrongmộtcáichuồngnhưthếtừ
đêmmồngbathánghai.Khôngaikhámpháđượchắndùngcáchnàovà
aiámtrợhắnmàhắnđãsắmđượcmộtchairượuvàcấtgiấuchairượuấy
trongbuồnggiam.ThứrượuchóphathuốcmêấyngườitanóidoDesrues
sángchế.ĐảngtrộmPhụcRượuMêdùngrượuấylàmchonónổitiếng.
Trong nhiều nhà ngục, thường có những nhân viên phản phúc, nửa
ngườicanhngục,nửalàkẻtrộm,chúnglàmtaysaichocảnhsátvìtiền
cũngvìtiềnmàgiúpđỡchobọntùvượtngục,giốngnhưnhữngđứaởăn
xéntiềnchợcủachủ.
Cũng cái đêm Gavroche đón hai đứa bé bơ vơ về chỗ trọ, Brujon
GueulemerlặnglẽthứcdậyvàdùngcáiđinhcủaBrujonxoikhoétốngkhói
kếgiường.Chúngbiếtrằngởngoài,Babetvừavượtngụclúcsángđương
chờđónchúng,cùngvớiMontparnasse.Vôigạchkhoétrarơixuốnggiường
Brujonthànhthửkhôngainghetiếng.Ởngoài,mưatogiólớnxenlẫnsấm
sétlàmcácbảnlềcửarítlên,khiếnnhàngụcvangdộinhữngtiếngồnàoghê
gớmrấttiệnchocôngviệccủachúng.Mộtvàitêntùthứcdậylạivờngủ,để
mặctìnhGueulemervàBrujon.Brujonkhéotay,Gueulemerkhỏe.Têncai
ngụcchủởbuồngcócửasổchắnsongmởvàophòngngủvẫnkhôngnghe
mộttiếngđộngnàocả,thếmàốngkhóiđãbịkhoét,haithằngcướpđãleo
ngượclên,bẻmiếngvỉsắttrênốngkhóivàleoramáinhà.Giómưacàng
dữ,máinhàtrơnnhưmỡ.Brujonbảo:
—Chúngmìnhvượtngụcđêmnaythậtlàtuyệt!
[267]
Giữachúngvàbứctườngbọcngoàilàmộtcáivựcrộngnửatrượng.Dưới
đáyvực, súngcủatên línhgáclấp lánhtrongđêmtối.Chúng lấycáidây
Brujonbệntrongngụctốiđembuộcmộtđầuvàomấythanhchắnsắtmiệng
ốngkhóivừabịbẻcong,némđầudâykiaquabứctường.Rồichúngtiếp
nhaunhảyđungườiquakhỏivực,bámlấyđầutường,vượtquatường,theo
dâytụtxuốngmộtmáinhànhỏ,thudâylại,nhảyxuốngSâuTắm,vượtqua
sân,khẽđẩytấmvánnhỏchắnbuồngngườigáccổngkéocáidâythònglòng
bêncạnhđấy,thếlàcổnglớnmởracảhaiđứarangoàiđườngphố.
Từlúcchúngđứnglêngiườnggiữađêmtốivớicáiđinhtrongtayvàmột
kếhoạchvượtngụctrongnãocho đếnbâygiờ,khôngquábốnmươilăm
phút. Lát sau, chúng gặp thằng Babet và thằng Montparnasse lảng vảng
quanhđấy.Lúckéodâyvề,dâybịđứt,chỉcònmộtđoạnlơlửngbuộcvào
ốngkhói.Cònchúngthìchẳngbịthươngtíchgìngoàiviệcdatayhầunhư
tuộthết.
Cũngđêmấy,Thénardierđượcbáotrước-khôngbiếtbằngcáchnào-
nằmthứcđểđợi.Khoảngmộtgiờsáng,đêmởngoàitốinhưmực,hắnnhìn
qualỗthônghơitrướcchuồnghắn,thấyhaibóngđenlướtquatrênmáinhà,
trongmưaràogiódữ.Mộtbóngđendừnglạitrướclỗthônghơimộtthoáng,
vừađủđểhắnnhậnthấy.ĐólàBrujonvàhiểuhết.Đốivớihắn,nhưthế
đủlắmrồi.
Thénardierbịcoilàmộttênsátnhânvàbịgiamcứuvìdùngkhígiớibắt
ngườikhảocủa.Vìthế,đêmngàyhắnbịcanhgiữ.Mộtngườilínhgác,súng
nạpđạncứđiquađilạitrướcbuồngnó.Haigiờmộtlầnngườitathaylính
gác.Trongbuồngcaoấycómộtchiếcđèntreosáttường.Têntùphảimang
mộtđôixiềngchânnặnghaimươilămcân.Ngàynàocũngvậy,cứđếnbốn
giờchiềuthìtêncaingụcđivớihaiconchódữvàobuồngnó,-lúcbấygiờ
ngườitacònlàmthế-đặtcạnhgiườngmộtcáibátđenmộtcân,mộthũnước
lãvớimộtâucanhsuôngvàkhámxiềngxích,gõmấycáisongsắtxemcó
kháchaykhông.Đêm,nólạidắtchóđếnhailầnnữa.Thénardierđượcphép
giữmộtcáichốtsắtdùngđểgămbánhmìlêntường,theohắnnóithìlà"để
chochuộtkhỏiăn".VìThénardierluônluôncóngườicoigiữchonêncái
chốtsắtchonóngườitathấycũngchẳngsao.Saunàyngườitamớinhớra
rằngcómộttêngácngụcđãbảo:"Cólẽnênchonómộtcáichốtgỗthìhơn".
Hômấylúchaigiờsáng,mộtanhtânbinhthayphiêngácchongườilính
giàvừacanhởđây.Mấyphútsautêncaingụctheothườnglệdắtconchóđi
khámxétchỉđểýlàngườigácquêmùavànondạiquáchứkhôngthấy
khác.Bốngiờsáng,khingườitađếnđổiphiêncanhthìthấyanhlínhgác
nằmsõngxoàidướiđấtnhưkhúcgỗ,ngủmêmệt.Thénardierkhôngcòn
đấy.Trêntrầnnhàcómộtlỗhổng,vàngaytrênđó,ởmái,cómộtlỗnữa.
Mộttấmvángiườngbịtháođivàcólẽtêntùđãmangtheo,vìmãisauvẫn
khôngtìmthấy.Trongbuồngcònmộtchairượuđãuốngdở,thứrượumêấy
Thénardierđãdùngđểmờianhlínhgác.Cáilưỡilêcủaanhlínhcũngmất.
Lúcbấygiờ,ngườitatưởngThénardierđãthoátrangoàirồi.Sựthậtthì
đànhlàhắntakhôngcònởtrongTrạiMớinữa,nhưngvẫnởtrongmộtcảnh
huống vô cùng nguy hiểm. Hắn đã thoát hẳn đâu. Lên đến Trại Mới,
Thénardierbắtgặpđoạndâyđứtbuộclơlửngởmiệngốngkhói.Nhưngdây
ngắnquáThénardierkhôngthểdùngđểvượtquakhoảngcáchgiữamáinhà
nàyvàbứctườngbọc,nhưBrujonvàGueulemertrướcđấy.TừphốBallets
rẽquaphốvuaSicilethìaicũngthấyngayởbênphảimộtkhoảnglõmtồi
tàn.Ởđấytrướckialàmộttòanhà,bâygiờchỉcòntrơbứctườnghậucao
vòivọitiếpgiápcácngôinhàcònnguyênvẹnởhaibên.Cáiditíchnàycòn
nhậnrađượcnhờhaicáicửasổvuôngtocònsótlại,cáiởgiữa,gầncháibên
phảihơnđượcchắnlạibởimộtđònnganghanmục.Quacáccửaấyngày
trước,ngườitanhìnthấymộtbứctườngcaotoảmđạm,vốnlàmộtmảnh
củavànhthànhbọcconđườngtuầntracủanhàlaoLaForce.
Khoảngtrốngởđườngphốdongôinhàbịpháhủyđểlạiđãđượcchelấp
mộtnửabởimộthàngràosonggỗmụcnátdựavàonămtrụđá.Trongrào,
tựavàobứctườngcũ,cómộtcáinhàgỗnhỏ.Hàngràosongcómộtcửara
vàomấy năm trước đây chỉ gàichốt.Khoảngba giờ sáng, Thénardier tới
đỉnhbứctườngthànhấy.
Thénardierđếnđấybằngcáchnào?Điềunàychưabaogiờngườitahiểu
vàgiảithíchđược.Chớpgiậthìnhnhưvừalàmrầynóvừagiúpđỡnó.Nócó
dùngthanggỗvàgiàngiáocủathợlợpđểchuyểntừmáinàysangmáikhác,
từràonàysangràokhác,từpokhác,từphòngnàyquaphòngkhácởcáctrại
sânSaintLouis,từđóquabứctườngthànhquanhđườngtuầntrađểđếncái
nhà nát phố vua Sicile không? Thế nhưng đi theo hành trình này thì
nhữngđoạnđứtquãngcólẽkhôngkhắcphụcđược.Haylànóđãdùngtấm
vángiườngcủanóbắcmộtcáicầutừmáiMỹPhòngquabứctườngkhutuần
tra?Rồinóbòlếttrênngọntườngquanhnhàlaođểđếncáinhànát?Tuy
nhiênbứctườngđónhôrăngcưavàcaothấpkhôngchừng,ngangtrạiCứu
Hoảnóthấpxuống,đếnNhàTắmnócaolên;lạicónhữngnhàcửacắtngang
tường;chỗkháchsạnLamoignon,tườngkhôngcaonhưchỗphốPavée
chỗnàocũngđềucónhữngmảngtụt,nhữnggócđứng.Ngoàiralínhgácrất
dễthấycáidángđensìcủatênvượtngục.Cảhaicáchđềukhôngthểdùng
đểtrốnthoát.HaylàThénardierđãsángtạoramộtcáchvượtngụcthứba,
bởivìđầuóchắnđãrựcsángnhờkhaokháttựdomộtcáchácliệt,sựkhao
khátđónhưcóphépthầnbiếnvựcthẳmthànhhàocạn,songsắtthànhnan
tre,một tênbạiliệtthànhlực sĩ,mộtđứa bòlếtthànhchimtrời, nguđần
thành bản năng, bản năng thành trí tuệ và trí tuệ thành thiên tài? Ai biết
được.
Khôngaibiếthếtnhữngkỳdiệutrongviệcvượtngục.Kẻvượtngụcnhư
cóthầnlinhmáchbảo,chúngtôinóilạiđiềuđó.Cócáigìnhưlàsaosángvà
chớploètrongánhlửabíẩnsoirọicáccuộcđàovong.Cáicốgắngđểvươn
ra tự do cũng lạ lùng như cái vỗ cánh để lao vào khoảng không cao cả.
Ngườitahỏivềmộttênkẻcướpvượtngục:Nólàmthếnàođểleolêncái
máinhàkianhỉ?CũngnhưngườitahỏivềCorneille:Ôngtatìmởđâura
tiếngChếtkiachứ?
[268]
Thénardierđãđếntrênđầubứctườngcổ,mồhôinhễnhại,áoquầnđẫm
nướcmưavàráchbươmratừngmảnh,datayxâyxát,khuỷutaychảymáu,
dađầugốitoạcra.Hắnnằmdàitrênđầutường,kiệtsức.Từchỗhắnnằm
xuốngtớinềnđườngbằngmộttầnggácbaxuống.Cáithừngcủahắnquá
ngắn.Xanhxao,kiệtquệ,hắnnằmchờ,tronglòngtrướckiahyvọngbao
nhiêuthìnaytuyệtvọngbấynhiêu.Đêmcòntối,khôngaitrôngthấyhắn,
nhưnghắntựnhủchỉlátnữatrờisẽsáng.Hắnrunsợtrướcvềcáigiâyphút
nghe đồng hồ nhà thờ Saint Paul gần đấy đổ bốn tiếng. Giờ ấy sẽ là giờ
ngườitađổiphiêngác,giờấyngườitatìmthấyanhlínhngủsaydướimái
nhàbịchọcthủng.Quaánhsánglờmờcácngọnđènphố,Thénardiernhìn
xuốngnềnđườngmộtcáchhãihùng,cáinềnđásâuthămthẳmươnướt
đensì,cáinềnhắnvừaướcaovừakhiếpsợ,cáinềnđóvừalàchỗchếtvừa
làcảnhtựdo.Thénardiertựhỏi,khôngbiếtbathằngbạnđồngloãkia
trốnthoátkhông,chúngcóđợihắnkhông,cótìmcáchgiúphắnkhông.Hắn
nghengóng.Từlúcđếnđây,khôngcóaiđiqua,trừmộtđộilínhtuầntra.
Những người bán rau ở Montreuil Sur Mer, ở Charonne, ở Vincennes,
BercyđichợđềuđitheođườngSaintAntoine.
Chuôngđồnghồđổbốntiếng,Thénardierrùngmình.Chỉmấyphútsau,
trongnhàngụccó tiếng xôn xao náođộng.Đâylàcảnhhuyên náo thông
thườngkhikhámphámộtvụvượtngục:Tiếngnhữngcánhcửamởrakhép
lại,tiếngrítcủabảnlềởcáccánhcổngchấnsong,tiếngxônxaocủađoàn
línhcaitù,tiếnggọinhauầmĩgiữabọncaingục,tiếngbángsúngđậpxuống
nền, bấy nhiêu thứ tiếng bay đến tai Thénardier. Ánh đèn chập chờn lên
xuốngởcáccửasổchănglưới,mộtngọnđuốcchạydọctrongphòngcao
TrạiMới,línhchữalửaởđồncạnhđấyđượcgọisanggiúp,nhữngchiếc
ướtmưacủahọlấplánhdướiánhđuốc,điđilạilạitrênmáinhà.Cùnglúc
ấy phía ngục Bastille, một thứ ánh sáng mập mờ rạng lên một cách kinh
khủngởchântrời.
Thénardier đang ở trên ngọn một bức tường dày ba tấc. Nó nằm dưới
mưa,bênphảicómộtvựcthẳm,bêntráicómộtvựcthẳm,khôngcựađược,
vừachóngmặtvìsợngã,vừahồihộpvìsợbịbắt.Nhưmộtquảlắctrongcái
chuôngtâmtríhắnchaoquađảolạigiữahaitưtưởng:Ngãthìchết,nằmyên
thìtrởvàotù.Trongcảnhhoangmang,thìnhlìnhThénardiertrôngthấymột
bóngngườilướtsáttườngcácnhàphốđếnđứngởquảnglõmdướichỗhắn
lơ lửng nằm. Kế đó một người thứ hai, cũng men đi cẩn thận như người
trước,rồimộtngườithứbavàmộtngườithứtư.Khiđãtụmlại,mộtngười
đẩythenmởcửaởràoxongvàcảbốnláchvàotrongkhoảngđấtcócáinhà
nát.HọđứngngayởchínhchỗThénardiernằm.
Nhữngngườikiađãchọnchỗlõmđóhiểnnhiênlàvìkhôngmuốncho
kháchquađườngtrôngthấyhọđangbànviệcvàcũngmuốntránhmắttên
línhgáccửanhàlaoLaForceởcáchmấybước.Phảinóirằngmưađãgiữ
chịttênlínhtrongchòicanhcủanó.Thénardierkhôngtrôngthấymặthọ,đã
lắngnghetiếnghọvớisựchămchúcủaconngườituyệtvọng.Nghehọdùng
tiếnglóng,Thénardierthoángthấycómộtchúthyvọng.Ngườithứnhấtnói
khẽ,nhưngrấtrõràng:
—Buồmđithôi.Cònlụcđụclàmgìicigo?
Ngườithứhaiđáp:
—Mưanhưtrútmángthếnày!Vớilạituầnkiểmsắpkéoqua,cònthằng
gácthìcứtrồngnếnởđấy.Khéokhôngnóhốtchúngmìnhicicaille.
Haitiếngicigovàicicailleđềucónghĩalàởđây.Tiếngthứnhấtlàtiếng
lóngngoạiô,tiếngthứhailàtiếnglóngởnhàngụcTemple.Đólànhữngtia
sángđốivớiThénardier.Ngheicigo,hắnbiếtlàBrujon,tênduđãngởcác
cửaô,ngheicicaillehắnbiếtlàBabetvìtênnàykiêmnghềbuônvặtởnhà
laoTemple.Tiếnglóngcủathếkỷvĩđạibấygiờlàchỉcònthấydùngởnhà
ngụcTemplevàcũngchỉcóBabetlàngườiduynhấtsửdụngđượcthuần
tuý. Nếu Babet không nói tiếng icicaille thì Thénardier đã không nhận ra
hắn,vìhắnđãhoàntoànđổigiọng.
Tênthứbachenvào:
—Khôngchuyệngìphảivội.Hãyđợimộttínữa.Chắcđâuhắnkhông
cầnđếnchúngta.
Nghe câu văn phổ thông này, Thénardier nhận ra Montparnasse,
Montparnassecholàhiểuđượcmọithứtiếnglóngmàkhôngnóitiếnglóng
mớilàlịchsự.Tênthứtưkhôngnói,nhưngđôivairộngcủanóvẫnbáocho
biếtnólàai.ThénardierkhôngphânvânnhậnngayrađólàGueulemer.
Brujonnóikhẽ,nhưngsôinổi:
—Màyphuncáigìđó?Taothìtaonóirằngthằngbáncơmđókhôngtrốn
rađược.Nókhôngbiếtcáchmà!Xéchemise,xéchăngiườngđểlàmdây,
khoétcửa,làmgiấytờgiả,chìakhóagiả,chặtxiềng,buộctreodâyởngoài,
lẩntrốn,tráhình,phảikhônranhlắmmớilàmđược.Lãogiàấykhôngthể
làmđược,lãokhôngbiếtcách.
Babet tiếp lời, vẫn bằng thứ tiếng lóng cổ điển mà Poulailler
Cartouchedùng.Thứtiếnglóngnàyđốivớicáitiếnglóngmạnhdạn,mới
mẻ,màumèvàliềulĩnhmàBrujondùngcũnggiốngnhưngônngữRacine
đốivớingônngữAndréChénier:
[269]
—Tênchủquáncủamàycódễđãbịtómtạitrận.Phảilàsóigiàmới
được,cònhắnchỉlàchómớimởmắt.Chắclàhắnđãbịmộttêncớm,không
chừnglàmộtconcừuđóngvaihuynhđệlừaphỉnh.NàyMontparnassemày
thửnghetiếngràoràotrongổquỷđóxem!Màycũngđãthấynhữngđèn
đuốckiachứ?Hắnđãbịtómlạirồi,chắcchắn!Phảikéocàyhaimươithu
nữarồi.Taokhônggờm,taokhôngphảilàcáy,điềuđóaicũngbiết,nhưng
khôngcònlàmgìđượcnữađâu,nếucứcốthìbọnchúngsẽchochúngta
nhảynhótđó.Thôiđừnggiậndữ,đivớichúngtớđi,tợpíthớpchovui.
—Ailạibỏrơibạnbètronghoạnnạn,-Montparnassecàunhàu.
—Taothềvớimàylànóbịtrònglạirồi.Giờnàythìthằngchủquánđó
chẳngcònđángmộtchinh.Tabiếtlàmsao!Dôngthôi.Taothấynhưlàđãbị
mộttêncớmnàothộpngựcrồi.
Montparnassechỉ còn chống cãi yếu ớt. Thậtra,theotụcbọnkẻcướp
khôngbaogiờbỏnhautrongcơnnguybiến,bốnđứachúngđãlòdòsuốt
đêmquanhnhàngụcLaForce.Mặcdùviệcấynguyhiểm,chúngvẫnkhông
ngạivìhyvọngThénardiersẽxuấthiệntrênmộtbứctườngnào.Nhưngđêm
đãtrongsáng,đườngsávắngtanh,khôngmộtbóngngườivìmưarào,trời
bắtđầulạnh,quầnáoướtsũng,giầythấmnước,rồitiếngxônxaođángsợ
trongnhàlao,nhữngđộituầntrađilại,thờigianchờđợiquálâu,hyvọng
tiêudần,sợhãihiệnđến,tấtcảnhữngthứấythúcgiụcbọnchúngrútlui.
ĐếncảthằngMontparnasse,thằngấyđốivớiThénardiermộtphầnnàocũng
nhưlàconrể,cảthằngMontparnassecũngnhượngbộ.Chỉítnữalàchúngđi
mất.Nằmtrêntường,Thénardierthấytronglònghồihộpnhưnhữnghành
kháchđắmtàucònsốngsóttrênbèởgiữabi,đangnhìnthấychiếctàucứu
nạnhiệnrarồilạibiếnđinơichântrời.
Nókhôngdámgọi,gọinhỡngườitanghethấythìhỏngcả.Trínóbỗng
nhiênnảyramộtýkiến,mộtýkiếncuốicùng,mộttiachớp:Nómóctúi,lấy
mẩudâycủathằngBrujon,mẩudâynóđãtháotrênốngkhóivànémxuống.
Mẩudâyrơidướichânlũcướp.
Babetnói:
—Mộtcáidây.
—Dâycủataođây,-Brujonbảo.
—Đíchlãochủquánrồi,-Montparnassenói.
Chúngngẩngnhìnlên.Thénardierthòđầuramộttí.
Montparnassebảo:
—Maulên!Brujon,màycókhúcdâyđókhông?
—Cóđây.
—Nốihaiđoạndâyvớinhaurồinémlênchonó.Nósẽbuộcdâyvào
tườngtụtxuống.Cóđủdâyđểleoxuốngđây.
Thénardierđánhliềulêntiếng:
—Taocóngrồi.
—Chúngtớsẽsưởicho.
—Taokhôngcựađược.
—Màycứthếmàtụtxuống,chúngtớsẽhứngđónmày.
—Haibàntaytaotêgiárồi.
—Thìhãycứbuộcdâyvàongọntườngthôimà.
—Chịuthôi!
— Thế thì phải có thằng nào trong bọn ta leo lên với nó mới xong -
Montparnassenói.
—Nhữngbatầnggác.-Brujonbuộtmiệng.
Từ nhà gỗ, có mộtống khói bằng thạch cao đâm lên và dựa theo bức
tườngcũ,lênthẳnggầntớichỗThénardiernằm.Cáiốngkhóiấyrạnlởcả
hẹplắm.
Montparnassenói:
—Cóthểtheoốngkhóiấymàlên.
—Theoốngấy?-Babetkêu.-Mộttướngthìkhôngthể.Phảilàmộttốt
mớiđược.(Ngườilớn;Bécon)
Brujonphụhoạ:
—Phảicómộtchúranh.
—Tìmđâurachútép!-Gueulemerbảo.
—Hãygượm,-Montparnassenói.-Tớcórồi.
Hắnnhẹtayhémởcửarào,nhìnxemchochắclàkhôngcóaiđiquarồi
mớicẩnthậnláchmìnhbướcra,khépcửalạivànhắmhướngngụcBastille
màchạy.
Bảytámphúttrôiqua,đốivớiThénardierlàbảytámnghìnthếkỷ.Babet,
Brujon, Gueulemer không hé răng nói nửa lời. Cánh cửa lại hé mở,
Montparnassetrởvề,mồmthởhồnghộc,Gavrochetheosau.Trờivẫnmưa
trênđườngvắngngắt.
ChúbéGavrochebướcvào,mắtthảnnhiênnhìnmấybộmặtkẻcướp.
Nướcmưatừtrênđầuchúchảygiọtxuống.GueulemerhỏiGavroche:
—Oắt!Màylàmộtthằngngườiđấychứ?
Gavrochenhúnvaiđáp:
—Oắtnhưtớlàngười,ngườinhưcácchúlàoắt.
—Ranhlémlắm!-Babetkhen.
Brujonthêm:
—RanhmàranhParisthìkhôngphảiranhrơmranhrạđâunhé!
—Cácôngtướngcầngì?-Gavrochehỏi.
—Leoốngnày.-Montparnasseđáp.
Mấythằngkianóitiếpnhau:
—Vớicáidây.
—Vàbuộcdây.
—Vàođầutường.
—Chỗchấnsongcửa.
Gavrochehỏi:
—Rồisaonữa?
—Chỉvậythôi.-Gueulemerđáp.
Chúbéngắmcáidây,cáiốngkhói,bứctường,cáccửasổrồilàmmột
tiếngphìmôikhinhthường,khítả,cóýnhưnói:
—Chỉthếthôiư?
Montparnassebảo:
—Trênđócómộtmạngngười.Chờmàycứusống.
Brujonhỏi:
—Màycóbằnglònglàmkhông?
Gavrochehìnhnhưchocâuhỏiđóquálạlùng.Chúchỉđáp:"Ngốc!"Rồi
chútháogiầy.GueulemerbốcGavrochemộttaylênmáinhà;vánmụcoằn
xuốngrăngrắcdướithânhìnhchúbé:NóđưachoGavrochesợidâyBrujon
đãnốilạitronglúcMontparnasseđivắng.Chúbétiếnlạiốngkhóivàchui
vàodễdàngnhờmộtcáikẽkhárộngởsátmáinhà.Lúcnósắpleolênthì
Thénardierthấymìnhgầnnhưđãđượccứuthoátcũngchồmngườiraxem.
Ánhsángbanmaivừathoạtđầuhiệnrasoivàocáitránnhễnhạimồhôicủa
Thénardier,haigòmátímngắt,cáimũimỏngvànhọncóvẻmanrợ,bộrâu
hoarâmlởmchởm.GavrochenhậnraThénardier,nói:
—Ơkia!Chamìnhđâymà…!Cũngđượcthôi!
Rồinóngậmcáithừng,quảquyếttrèolên.Leotớiđỉnhnhànát,nódạng
châncưỡiquangọntườngnhưcưỡingựarồibuộcchặtthừngvàocáibậu
cửacũ.
MộtlátsauThénardierđãxuốngđườngphố.Vừaxuốngtớiđất,khôngcó
gìnguyhiểmnữathìnócũngthấyhếtmệt,khônglạnh,khôngrun.Những
cảnhnguybiếnvừaquatanđinhưmâykhói,cáitríkhônkỳquái,hiểmđộc
củanóbừngtỉnhvànhởnnhơđứnglên,sẵnsàngtiếntớiphíatrước.Cáicâu
đầutiêncủanólàthếnày:
—Giờthìchúngmìnhthịtaiđây?
Cólẽkhôngcầngiảithíchcáitiếngđãsángnghĩaấy,sángmộtcáchghê
rợn, cái tiếng bao hàm ý giết chết và ý cướp tuốt, thịt nghĩa là xé nuốt,
Brujonbảo:
—Chokhéo!Đứngnépcảvàođâyđi.Nóibađiềubốnchuyệnrồichia
tayngaymớiđược.Này,ởphốPlumetcómộtvụxemchừnghayraphết:
Phốvắng,nhàtrơtrọi,chấnsongcửavàovườnmụcnátvàtrongnhàchỉ
đànbàthôi.
—Ồ!Thếsaolạikhông?-Thénardierhỏi.
Babetđáp:
—Cáiđĩcủamày,conÉponine,đãđithămdò.
—NóđãđưamộtchiếcbánhquyvềchoconmụMagnon,-Gueulemer
bảo.-Ởđâychẳngnướcmẹgìđâu!
—Cáiđĩchẳngđầnđộnđâu,-Thénardiernói.-Tuyvậycũngphảiđến
xemsao.
—Đúng,đúngđấy,-Brujonnói.-Phảixemlạithếnào.
Tronglúcchúngnóichuyện,chẳngđứanàođểýđếnchúbéGavroche
ngồitrêntrụ đá. Chú đợimộtchốc,có lẽ đợichobốquaylại, nhưng đợi
khôngđược,chúxỏgiầyvàochânvànói:
— Xong rồi chứ? Các ông tướng không cần tớ nữa phải không? Các
tướngthoátnạnrồi.Tađiđây.Taphảivềđánhthứchaithằngbénhàtadậy.
Thếrồinóđi.
Nămngườilầnlượtbướcrangoàigiậu.KhiGavrocheđãkhuấtởkhúcrẽ
quaconđườngKhiêuVũ,BabetbấmThénardier,hỏi:
—Lúcnãymàycónhìnthằngoắtkhông?
—Thằngoắtnào?
—Thằngoắtđãleolênngọntườngđemdâylênchomàyấymà.
—Khôngnhìnkỹlắm.
—Ồ!Taocũngkhôngbiếtchochắc,nhưnghìnhnhưconmàyđó.
—Vậyà?-Thénardiernói-màythấythếư?
Rồihắnđithẳng.
QUYỂNVII
TIẾNGLÓNG
I
NGUỒNGỐC
Pigritia
[270]
làmộttừghêgớm.NósinhracảmộtthếgiớiLaPègre,hãy
hiểu:ViệctrộmcắpvàcảmộtđịangụcLaPègrenne,hãyhiểu:Sựđóikhát.
Nhưvậylườibiếnglàmẹđẻ.
Nócómộtcontrailàtrộmcắpvàmộtcongáilàđóikhát.Hiệnchúngta
đangởđịahạtnào?Tiếnglóng.
Tiếnglónglàgì?Nólàquốcgia,đồngthờilàquốcâm;đólàmộtđánh
cắpdướihaihìnhthức,nhândânvàngônngữ.Cáchđâybamươitưnăm,
khithuậtgiảcâuchuyệnnghiêmtrangvàthảmđạmnàyđưavàomộtquyển
sách,viếtcũngmộtmụcđíchvớiquyểnsáchnày(Quyển"Ngàycuốicùng
củamộtngườitửtù"Dernierjourd'uncondamné),mộttênăncắpnóitiếng
lóng,thìngười ta sửng sốtvàlaó:“Thế nào? Sao?Tiếnglóngà!Nhưng
tiếnglóngthìthậtlàghêtởm!Đólàngônngữcủanhữngtênkhổsai,những
nhàngục,củatấtcảnhữnggìkhảốnhấttrongxãhội…"
Chúngtôichưabaogiờhiểuđượccáilốibôibácđó.
Từ khi ấy, hai nhà tiểu thuyết lớn, một là người quan sát sâu sắt lòng
người,cònmộtlàbạndũngcảmcủanhândân,BalzacvàEugèneSue,để
chobọnkẻcướpnóicáingônngữtựnhiêncủahọ,cũngnhưnăm1828tác
giảcuốn"Ngàycuốicùngcủamộtngườitửtù"đãlàmvàđãbịcôngkích.
Ngườitađãnhắclại:"Cácnhàvănmuốngìvớicáikhổâmngỗngượcấy?
Tiếnglóngkhảố!Tiếnglónglàmchongườitaớnrun!"
Aichốicãicáiđó?Chắclàkhôngai.
Nhưngtrongviệcthămdòmộtvếtthương,mộtvựcthẳmhaymộtxãhội,
thìđisâuvàođi,điđếntậnđây,phảiđâulàtộilỗi?Chúngtôibaogiờcũng
nghĩrằngđólàmộthànhviđôikhidũngcảm,hayítnhấtlàmộthànhđộng
đơngiản,tựnhiênvàcóích,xứngđángđượcquantâm,thôngcảmđốivới
mộtnhiệmvụtựnguyệnđãhoànthành.Tạisaokhôngkhámpháchohết,
khôngnghiêncứuchohết,tạisaodừnglạiởnửađường?Cáisàothămdò
thểdừnglại,ngườithămdòthìkhông.
Tìmtòitậnđáyxãhội,nơiđấthếtvàbùnbắtđầu,đàomòtrongnhững
đợtsóngtogiólớnấyđểtruybắt,nắmlấyvànémlênđường,tungraánh
sángcáithổâmhènhạ,nhầynhụabùnnhơ,cáingữvựngnungmủ,màmỗi
từlàmộtđốtôuếcủamộtconquáivậttrongbùnđenvàbóngtối,thìrõràng
khôngphảilàmột công việc quyếnrũ,cũngnhưkhôngphảilà một công
việcdễdàng.Khôngcòncáigìthảmđạmhơnlàngắmnghía,saukhiđãlột
trầnranhưthế,dướiánhsángcủatưduy,cáiđámnhungnhúcgớmghêcủa
tiếnglóng.Quảvậyhìnhnhưđólàmộtconvậtkinhkhủngtạorađểcho
bóngđêm,mộtconvậtmàtavừarứtrakhỏivũngthối.Ngườitatưởngnhư
nhìnthấymộtcáibúikinhtởm,sinhđộngvàlởmchởm,nórunrẩy,nócử
động,nógiãygiụa,nóđòilạibóngtối,nóđedoạvànógiươngmắtnhìn.Từ
nàygiốngnhưmộtvuốtnhọn,từkianhưmộtconmắtđãtắtvàngấnmáu;
câunọnhưđangngọnguậytựamộtcàngcua.Tấtcảnhữngthứđósống,cái
sinhlựcghêtởmcủanhữngconvậtđãđượctổchứctrongtanrãcủatổchức.
Bâygiờtathửhỏicólúcnàotabỏcấmchỉnghiêncứucáighêtởm?
Từbaogiờbệnhtậtxuađuổithầythuốc?Ngườitacóthểhìnhdungđược
mộtnhàvạnvậthọcmàlạiđitừchốikhôngnghiêncứuconrắnđộc,con
dơi,conbọcạp,conrết,connhệnđộc,vứtlạichúngvàobóngtốicủachúng
vànói:“Ô!Xấuxíquá".Nhàtưtưởngmàquaymặtđitrướcmộtungnhọt,
mộtmụncóc.Đósẽlàmộtnhàngônngữhọcdodự,khảosátmộtthựctại
củangônngữ,mộtnhàtriếthọcdodựdòxétmộtsựkiệncủanhânloại:Bởi
vìtiếnglóngvừalàmộthiệntượngcủavănhọc,vừalàmộtkếtquảxãhội.
Tiếnglóng,cănbản,làgì?Tiếnglónglàngônngữcủakhốncùng.
Tớiđây,ngườitabắttadừnglại.Ngườitacóthểkháiquáthóamộtsự
kiện,đôikhiđólàcáchgiảmnhẹnóđi;ngườitacóthểbảochúngtarằng,
mọinghề,mọinghiệp,cóthểmọingẫunhiêncủahệthốngxãhộivàhếtthảy
cáchìnhthứccủatrítuệ,đềucótiếnglóngcủanó.Ngườibánhàngkhinói:
Montpeliersẵnsàng;Masesillephẩmchấttốt;nhânviênhốiđoáikhinói:
Đemqua,hoahồng,cuốitới;ngườiđánhbạckhinói:«Tiersettout,refaitde
pique»; người thừa phát lại các đảo xứ Normandie nói: «l'affieffeur
s'arrêtantàsonfondsnepeutclâmerlesfruitsdecefondspendantlasaisie
héréditaledesimmeublesdurenonciateur»;nhàsoạnhàikịchnói:Ngườita
đãlàmvuicongấu(vởkịchđãbịhuýtcòi),ngườidiễnviênkhinói:Tôilàm
phòngtối(Tôiđãdiễnhỏng,mấtkhách);nhàtriếthọckhinói:Tamđồng
hiệntượng;ngườitasănbắnkhinói:«Voileciallais,voilecifuyant»;nhànão
tướnghọckhinói:Áilựctình,chiếnđấutính,tiếtniệutính;ngườilínhbộ
nói:Cáikèncủatôi;ngườikỵsĩnói:CongàẤncủatôi;khithầydạykiếm
nói:«Tierce,quarte,rompez»;khingườithợinnói:Parlonsbatio;thì,tấtcả,
thợin,ngườiđisăn,triếtgia,diễnviên,kịchsĩ,thừaphátlại,taycờbạc,hối
đoáiviên,nhàbuôn,đềuđãnóilóng.Ngườihọasĩkhinói:«Monrapin»,
ngườichưởngkhếkhinói:«Monsauteruisseau»,ngườilàmtócgiảkhinói:
«Moncommis»,ngườichữadépkhinói:«Mongniaf»(nhữngtừnàyđều
nghĩa:Ngườihọctròcủatôi),đềuđãnóilóng.Nóichocùng,vànếungườita
tuyệtđốimuốnnhưvậy,thìtấtcảnhữngcáchkhácnhauđểtrỏbêntrái,bên
phảicủangườilínhthủy:Bâbordvàtribord,củangườiđiềukhiểnmáy:Phía
sânphíavườn,củangườiphụviệctrongnhàthờ:PhíaThiHuấn,phíaPhúc
Âmlànhữngcáchnóilóng.
Có tiếng lóng của những phụ nữ õng ẹo cũng như có tiếng lóng của
nhữngbàkiểucách.LâuđàiRambouilletcũnggầnkềvớilềuhànhkhất.
tiếnglóngcủanhữngbàCôngTước,bằngchứnglàcâunày,ởtrongmộtbức
thưtìnhcủamộtbàlớnrấtđẹpthờiPhụcHưng:“Ôngsẽthấytrongnhững
chuyệnngồi lêđôimách củacảmộtmớnhững lýdođể tôiphóngtúng”.
Nhữngmậtmãngoạigiaolàtiếnglóng;ởphòngChưởngẤnGiáoHoàng,
khinói26đểchỉLaMã,grkztntgzyalđểnóigửiđivàabfxustgrnogrkzuđể
thayQuậnCôngxứModène,đãnóilóng.NhữngthầylangthờiTrungCổ,
muốn nói cà rốt, củ cải, củ nave đã gọi là: «Opoponach, perfroschinum,
reptitalmus, dracatholicum angelorum, postmegorum», cũng là nói lóng.
Nhà sản xuất đường khi nói: «Vergeoise, tête, claircé, tape, lumps, mélis,
bâtarde, commun, brûlé, plaque», con người lương thiện đó cũng đã nói
lóng.Mộttrườngpháiphêbình,cáchđâyhaimươinămkhinói:Mộtnửa
Shakespearelàchơichữvàchơiđồngâmdịnghĩa,đãnóilóng.Thisĩ
nghệsĩ,vớimộtýthứcsâusắc,sẽgọiôngDeMontmorencylàmột“tưsản”
nếuôngkhôngphảingườiamhiểuvềthơvàtượng,đãnóilóng.MộtViệnSĩ
HànLâmcổđiểngọihoalàFlore,quảlàPomone,biểnlàNeptune,gọitình
yêulàlửanhiệt,sắcđẹplàmốiquyếnrũ,conngựalà“tuấnmã”,cáimão
chươngtrắnghoặctamtàilà“đóahồngcủaBellone”,cáimũcóbasừng
tamgiáccủaChiếnThần,thìviệnsĩcổđiểnấyđãnóilóng.
Đạisố,yhọc,thựcvậthọcđềucótiếnglóngcủanó.Ngônngữmàngười
tadùngtrêntàuthủy,cáingônngữđángthánphụccủabiểncả,rấtđầyđủvà
rấttạohìnhmàJeanBart,Duquesne,SuffrenvàDuperréđãnói,nólẫnvới
tiếng neo, xích, với tiếng loa, với tiếng búa đụng nhau, tiếng tàu chòng
chành,tiếnggióbão,đạibác,làcảmộtthứtiếnglóngoaihùngvàrầmrộ,
đốivớitiếnglónghoangsơcủakẻcắp,nhưsưtửđốivớichórừng.
Đànhvậy,nhưngdùbiệnhộthếnàođinữa,thìcáikiểuhiểutừnóilóng
nhưthếlàmộtkiểuhiểutheonghĩamởrộngmàkhôngphảitấtcảmọingười
đềusẽthừanhận.Vềphầnchúngtôi,chúngtôigiữchotừấycáinghĩacũ,
chínhxác, cóphạmvi vàđượcchỉđịnh,vàchúngtôigiớihạntiếnglóng
trongtiếnglóng.Tiếnglóngthựcsự,tiếnglóngcaođộ-nếuhaitừđócóthể
phốihợptiếnglóngtừmuônđời,đãlàmộtvươngquốc,chúngtôinhắclại,
chínhlàcáingônngữxấuxí,loâu,thâmhiểm,phảnbội,cónọc,ácđộc,ám
muội,đêhèn,sâusắc,bấthạnhcủakhốncùng.Ởcùngcựccủamọisựsuy
sụpvàcủamọibấthạnh,cómộtcáikhốncùngtậnđáynổidậyvàquyếtđịnh
đấutranhchốngtoànbộnhữngthựctạitốtsốvànhữngquyềnlợihiệnhành:
Mộtcuộcđấutranhkhủngkhiếp,khigiantrá,khitànbạo,vừabệnhhoạn,
vừahungdữ,quađókhốncùngtấncôngvàotrậttựxãhộibằngnhữngnhát
chùycủatộiác.Đểphụcvụcuộcđấutranhnày,khốncùngđãphátsinhra
mộtngônngữchiếnđấu,đólàtiếnglóng.
Làmchonổilênrồilạinângđỡlêntrêntrênquênlãng,lêntrênvựcthẳm,
mộtmảnhnhỏcủamộtngônngữnàomàconngườiđãsửdụng-cáingôn
ngữluônluônmấtmátđó-nghĩalàduytrìđượcmộtyếutố,tốthoặcxấu
củanềnvănminh,làpháttriểnnhữngluậncứcủaquansátxãhội,làphụcvụ
nềnvănminh.NhiệmvụấyPlauteđãlàm,dùmuốnhoặckhôngmuốn,khi
đểhaingườilínhthànhCarthaginoisnóitiếngxứPhénicien,Molièređãlàm
khiđểchonhiềunhânvậtcủamìnhnóitiếngĐôngPhươngvàđủcácthứ
thổâm.Ởđây,tiếngphảnđối lạinổidậy;tiếngPhénicienà,tốtlắmchứ,
tiếngĐôngPhươngà,hayquá!Ngaytiếngthổâmcũngđược,đótừng
nhữngngônngữcủamộtnước,mộttỉnh.Còntiếnglóng?Íchgìmàgiữtiếng
lóng?“Làmchotiếnglóngnổilên”thìlợigì?
Vớicáiđó,chúngtôichỉtrảlờimộtcâu:Đúngvậy,nếungônngữmàmột
nước,mộttỉnhđãnóiđángquantâm,thìcómộtthứcònđángquantâmhơn
vàđángnghiêncứuhơn,đólàngônngữcủakhốncùng.Đólàngônngữcủa
khốncùngởPhápbốnthếkỷnay,khôngphảichỉmộtkhốncùng,màtấtcả
khốncùngcủaloàingười.
Chúngtôicònnhấnmạnhđiểmnày:Nghiêncứunhữngdạngxấu,những
tàntật xãhộivà nêuchúnglênđểsửa chữakhôngphải làmộtcông việc
trongđó ngườitađược phépkénchọn. Nhiệmvụnhà nghiêncứulịch sử
phongtụcvàtưtưởngcũngnghiêmkhắckhôngkémnhiệmvụnhànghiên
cứunhữngsựkiện:Sửgiasaunhìnbềmặtcủavănminh,nhữngcuộcđấu
tranhcủavuachúa,sựsảnsinhcáchoàngtử,nhữnghônlễcủacácnhàvua,
những chiến trận, những hội nghị, những vĩ nhân công chúng thừa nhận,
nhữngcuộcCáchMạnggiữathanhthiênbạchnhật,tấtcảbềngoài.Sửgia
kianhằmcáibêntrong,cáiởdưới,nhằmvàonhândânlaođộng,đaukhổ
chờđợi,nhằmngườiphụnữbịđiêuđứng,đứatrẻhấphối,nhữngchiếncuộc
âmthầmgiữaconngườivàconngười,nhữnghungdữngấmngầm,những
thànhkiến,nhữngbấtcôngđượcthừanhận,nhữngphảnứngngấmngầmđối
vớiluậtpháp, những diễn tiến bímậtcủatâmhồn, những rung động khó
phâncủađámđông,nhữngngườichếtđói,nhữngngườiđichânđất,những
người để cánh tay trần, những người bất hạnh, những trẻ mồ côi, những
ngườikhổsởvàđiếmnhục,tấtcảnhữngsâubọlêlếttrongbóngtối.Nhàsử
giađãphảirấtnhânáiđồngthờiphảirấtnghiêmkhắc,nhưmộtngườianhvà
mộtthẩmphán,đixuốngtậnnhữngcănbuồngkhóvàonhấttrongđóbòlổm
ngổmvàlẫnlộnnhữngkẻđánhngườivànhữngkẻđổmáu,nhữngkẻkhóc
và những kẻ nguyền rủa, những kẻ nhịn đói và những người nhai ngấu
nghiến,nhữngkẻchịuđựngcáiácvànhữngkẻác.Cácsửgiacủanhững
tấmlòngvàcủanhữngtâmhồnhálạikémphậnsựhơncácsửgiacủanhững
thựctạibênngoàiư?NgườitacónghĩrằngAlighiericóítchuyệnđểnói
hơnMachiavelkhông?Cáibêndướicủanềnvănminhcóvìsâuhơnvàtối
hơnmàkémquantrọngkhông?Ngườitacóhiểuđượcnúikhikhôngbiết
hanghaykhông?
Vảchăngcũngnênnóiquamộtlầntừmấycâutrênđây,ngườitacóthể
suy diễn là giữa hai hạng sử gia có một ngăn cách dứt khoát. Chúng tôi
khônghềnghĩcócáiranhgiớikiểuđó.Khôngailàmộtsửgiatốtvềcuộc
sốnghiểnnhiên,rõrệtvàcôngkhaicủacácdântộc,nếukhônglàsửgiacủa
cuộcsốngsâuxavàthầmkíncủabọnhọtrongchừngmựcnào.Vàkhôngai
làsửgiatốtcủacáibêntrong,nếungườiđókhôngbiếtghichéplịchsửcủa
cáibênngoàikhicầnphảithế.Lịchsửnhữngphongtụcvàtưtưởng,thấm
vàolịchsửnhữngbiếncốvàngượclại.Đólàhailoạithựctạikhácnhau
cũngcókhicáinọlàmnảyracáikia.Tấtcảnhữngnétmàtrờiđãvạchlên
bềmặtcủamộtquốcgiađềucónhữngnétsongsongâmthầmởbêndưới,
nhưngkhácbiệtvàtấtcảnhữngbiếnđộngdướiđáyđềulàmphátsinhnhững
chấnđộngtrênmặt.Khoasửhọcchânchínhchuivàokhắpnơi,nhàsửhọc
chânchínhcũngxôngvàokhắpchốn.
Conngườikhôngphảilàmộthìnhtròncótâmđiểmduynhất,đólàmột
hìnhbầudục,cóhaitiêuđiểm.Nhữngsựkiệnlàmộttiêuđiểm,nhữngý
tưởnglàtiêuđiểmkia.
Tiếnglóngkhôngkhácgìmộtphòngtreoáotrongđóngônngữđếnđể
ngụytrangkhiphảilàmmộtviệcxấu.Ởđónókhoácnhữngtừmặtnạ
nhữngẩndụtãrách.Vìvậynótrởthànhkinhtởm.Ngườitakhómànhậnra
nó.CóphảiđấylàtiếngPháp,ngônngữlớncủanhânloại?Kìanósẵnsàng
lên sân khấu, để đáp ứng tội ác và thích ứng với mọi vai của tội ác.
khôngđingaynữa,nólêlết,nóquèquặttrênchiếcnạngcủabọnhànhkhất,
mộtchiếcnạngcóthể thayhìnhthànhcáichùy:Nólấytênlàphườngăn
màynói;tấtcảnhữngyêuma,tứclànhữngkẻlovềtrangphụcđãtôvẽcho
nó;nóbòlêvàchồmdậytheohaidángđicủaloàirắnrết;bâygiờnócókhả
năngđóngmọivai,ngườichuyênlàmđồgiảđãchonócáiámmuội,người
đầuđộcchonócáisắccủagỉđồng,kẻđốtnhàđãquétđenbồhóngcho
vàkẻsátnhânđãbôiđỏchonó.
Về phía những người lương thiện, họ đứng trong cánh cửa xã hội
nghevàhọbắtchướcđượcnhữngcâuđốithoạicủanhữngngườibênngoài.
Ngườitaphânbiệtđượcnhữngcâuhỏivànhữnglờiđáp.Ngườitatrigiác
được tuy không hiểu nó, một tiếng rì rầm, gớm ghiếc, vang lên hầu như
giọng người, nhưng gần với tiếng rú hơn là tiếng nói. Đó là tiếng lóng.
Nhữngtừngữnàydịhợmvàđượmmộtnétgìcầmthúquáiđản.Ngườita
tưởngnhưnghenhữngconmãngxàtinhchuyệntrò.
Đólàcáikhônghiểuđượctrongcáitốităm.Cáiđórítlênvàthìthầm,bổ
sungcáinhánhembằngcáibíẩn.Cảnhhoạnnạntốilắm,nhữngtộiáccòn
tốihơn nữa.Haicáiđentối ấyhỗnhợp tạonêntiếng lóng.Tốimòtrong
khôngkhí,tốimòtronghànhvi,tốimòtrongtiếngnói.Kinhkhủnglàcái
ngônngữcócnhảy,nóđi,nólại,nónhảy,nóbò,nósùibọtmépvànóvận
độngquáiđảngiữađámsươngmùvôbiên,xámxịt,trongcómưa,cóđêm
tối,cóđóikhát,cótậtxấu,códốitrá,bấtcông,trầntrụinghẹtthởvàlạnhlẽo
đôngtiết,đúngcảnhgiữatrưacủanhữngngườikhốnkhổ.
Chúngtahãythươngnhữngngườibịtrừngphạt.Thanôi!Chínhbảnthân
chúngtalàai?Tôilàai,đangnóivớianh?Anhlàai,đangngheai?Chúngta
từđâutới?Vàcóthậtchúngtađãchẳnglàmgì,trướckhirađời?Tráiđất
khôngphảikhônggiốngvớimộtnhàtù.Biếtđâuconngườikhônglàmột
cựuphạmtrướctòaánChúa?Hãynhìngầnhơnvàocuộcsống.Nóđượccấu
tạođểđâuđâungườitacũngcảmthấynhưbịtrừngphạt.
Anhcóphảilàmộtngườimàtagọilàngườisungsướngkhông?Thếmà,
ngàynàoanhcũngbuồnbã.Mỗingàycócáibuồnlớnvàcáiâulonhỏcủa
nó.Hômqua,anhđãrunsợchosứckhỏecủamộtngườianhyêuquý;hôm
nay,anhsợchosứckhỏecủachínhanh;ngàymai,sẽlàmộtlongạivềtiền
bạc,ngàykia,lờicôngkíchcủamộttênvucáo;ngàykìa,tainạncủamột
ngườibạn;rồichuyệnthờitiếtxấu;rồicáigìđổvỡhaymấtmát;rồimột
cuộcvuimàlươngtâmvàcuộcsốngsẽtráchmócanh;mộtlầnkhác,diễn
biếnquốcsựkhôngtốt.Khôngkểnhữngvếtthươnglòng.Vàcứtiếptụcnhư
thế.Mộtbóng mây tan, một bóngmâykháclạitụ. Trong một trăm ngày,
chưacólấymộtngàyvuitrọnvẹnvànắngsuốt!Thếmàanhởtrongthiểusố
nhữngngườicóhạnhphúcđấy!Cònnhữngngườikhác,đêmtốingưngđọng
trênnămthángcủahọ.
Nhữngtríócchịusuynghĩítdùngcáitừngữ:Nhữngngườisungsướng
vànhữngngườikhổsở.Trongthếgiớinày,tiềnđìnhtấtnhiêncủamộtthế
giớikhác,khôngcóailàsungsướng.Nhânquầnchỉcóthểphânloạinhưthế
này:Nhữngngườisángtỏvànhữngngườingutối.Giảmsốnhữngngười
ngutối,tăngsốnhữngngườisángtỏ,đólàmụcđích.Vìthế,chúngtôihét
to:Giáodục!Khoahọc!Họcđểđọcsách,làđốtlửa,mỗiâmtiếtđánhvần
lên là một tia sáng. Vả lại, nói ánh sáng, không nhất thiết là nói vui vẻ.
Ngườitacũngcóthểđaukhổtrongánhsáng,cáigìquámứccũngđốtcháy.
Ngọnlửathiêumấtcáicánh.Bốclửamàvẫnbay,đólàkỳtíchcủathiêntài.
Khianhbiếtvàkhianhyêu,anhvẫncònđaukhổ.Ánhsángxuấthiệntrong
nướcmắt.Nhữngngườisángtỏkhóc,ítnhấtlàkhócthươngkẻutối.
II
CỘIRỄ
Tiếnglóng,làngônngữcủanhữngngườingutối.
Tưtưởngxúcđộngtrongcõisâuxathămthẳm,triếthọcxãhội,trầm
đauxótđứngtrướccáithổngữbíẩnnày,cáithổngữvừađiếmnhụcvừa
phẫnnộnày.Ởđó,hìnhphạthiệnrõ.Mỗiâmcóvẻnhưbịđóngdấulửa.
Nhữngtừcủangônngữthôngthường,xuấthiệnởđâunhănnhúmvàthành
chai,dướicondấusắtnóngcủatênđaophủ.Mộtsốtừcònnhưđangbốc
khói.Câunàygiốngnhưbảvaibịđóngdấuhoahuệcủamộttêntrộm,đột
nhiênhởtrầnra.Ýtưởnggầnnhưtừchốikhôngđểchonhữngdanhtừđãbị
kếtánđódiễnđạt.Ẩndụcủanóđôikhiquátrângtráođếnnỗitacócảm
giácnóđeogông.
Vảlại,mặcdầutấtcảnhữngthứđóvàchínhnguyênnhânlạidođó,cái
thổngữkỳlạấyvẫncóngăncủanótrongcáitủngănlớnvôtư,trongđó
chỗchođồngxugỉcũngnhưchocáihuychươngvàngcáingănmàngườita
gọilàvănhọc.Nóilóngcóngữphápvànềnthơcủanó,dùngườitathừa
nhậnhaykhông.Đólàmộtngônngữ.Nếudochỗxúdangcủamộtvàidanh
từ,ngườitanhậnđócủaMandrin,thìdocáihuyhoàngcủamấyhoándụ,
ngườitalạicảmthấynhưchínhVillonđãnói.Câuthơkỳthúvànổitiếng:
«“Đâurồinhữngtuyếtnămxưa?”
(Maisoùsontlesneigesd'antan?)»
Làmộtcâuthơnóilóng.Antan-anteannum(Nămtrước:TiếngLaTinh)
-làmộttừnóilóngcủabọnnhàtrộm.Nónghĩalànămngoáivàrộngra
ngàyxưa.Cáchđấybamươilămnăm,vàochuyếnphátvãngtùkhổsailớn
năm1827, ngườitacòn đọcđượctrong mộtngụctối ởBicêtrecâu châm
ngôndomộttênđạihợmkhắcbằngđinhtrêntườngnhưsau:«“Lesdabs
d'antantrimaientsiemprepourlapierreduCoësre.Cequi veutdire:Les
roisd'autrefoisallaienttoujourssefairesacrer"»,cónghĩalà:Cácnhàvua
thờixưakhinàocũngđilễđăngquan.Trongtưtưởng“nhàvua”đó,đăng
quanlàđitùkhổsai.
Danhtừdécarade,diễntảsựkhởihànhcủamộtchiếcxengựachởnặng,
phóngnướcđại,đãđượcgánchoVillonvàxứngđángvớinhàthơ.Cáitừấy
nhưsúngnổởcảbốnâm,chungđúclại,trongmộttừtượngthanhoaihùng,
cảmộtcâuthơrấtđẹpcủaLaFontaine:
«Sixfortschevauxtiraientuncoche
(Sáungựakhỏekéoxemộtcỗ)»
Vềphươngdiệnthuầntúyvănhọc,nghiêncứutiếnglóngcóthểlàkỳthú
hơnnhiềukhoakhác.Đólàcảmộtngônngữtrongngônngữ,mộtthứutật
bệnh,mộttiếpghépnguyhiểm.Nóđãsảnsinhramộtthựcvật,mộttầmgửi
córễtrongcáithânGaulois
[271]
màláđộclạibòbantrêncảmộtcạnhcủa
ngônngữ.Cáinàycóthểgọilàphươngdiệnthứnhất,phươngdiệnthông
thườngcủatiếnglóng.Nhưng,đốivớinhữngngườinghiêncứungônngữ
đứngđắn,nghĩalàcũngnhưcácnhàđịachấthọcnghiêncứuđất,tiếnglóng
xuấthiệnnhưmộtthứphùsa.Tùyngườitakhơisâunhiềuít,ngườitathấy,
trongtiếnglóng,bêndướitiếngPhápcổbìnhdân,tiếngProvençal,tiếngTây
BanNha,tiếngÝ,tiếngĐôngphươngtứclàngônngữcủanhữngcảngĐịa
Trung Hải, tiếng Anh vàtiếngĐức, tiếng Roman,
[272]
với ba thứ: Roman
Pháp, Roman Ý, Roman tiếng La Tinh và sau hết, tiếng Basque và tiếng
Celte.Cấutạosâusắcvàkỳlạ.Mộttòanhàngầmdướiđất,dotấtcảnhững
kẻkhốnkhổxâydựng.Mỗimộtgiốngloạibịnguyềnrủađãđặtởđótầng
lớpcủamình:Nỗiđaukhổđãđểrơivàođóhònđácủamình;mỗitráitim
góphòncuộicủamình.Mộtđámđôngnhữngtâmhồnxấuxa,hènthấphoặc
bựctức,đãtrảiquacuộcsốngvàđãbiếnvàotrongvĩnhcửu,đềuhiệndiệnở
đóhầunhưnguyênvẹn,vàcóthểnhìnthấydướihìnhtháimộttừquáiđản.
Ngườitamuốntiếngchăng?Tiếnglóngcổthờigothiqueđầyrẫy-Đây
boffette,ốngbễdobofetonmàra;vantanecửasổ(sauthànhvanterne)do
vantana;gat,conmèo,dogato;acite,dầu,doaceyte.
NgườitamuốntiếngÝchăng?Đâyspade,thanhgươmdospada;carvel,
tàuthủy,docaravella.
NgườitamuốntiếngAnh?Đâybichot,GiámMục,dobishop;raille,gián
điệp,dorascal,rascalion,coquin;pillner,túiđựng,dopilcher,baovỏ.
NgườitamuốntiếngĐức?Đâycaleur,đứacontrai,kellner;lehers,ông
chủ,dochữherzog(QuậnCông).
NgườitamuốntiếngLaTinh?Đâyfrangir,bẻgãy,frangere;affurer,ăn
cắp,fur;cadene,xiềngxích,catena.
Cómộttiếngxuấthiệntrongmọingônngữcủalụcđịa,vớimộtthếlực
vàquyềnlợihuyềnbí,đólàtừmagnus.XứÉcossechếtạoratiếngmac,chỉ
ngườichủbộlạc,nhưMacFarlane,MacCallummore
[273]
làFarlanevĩđại,
Callummorevĩđại,Magnusđãtạoratừmeck,vàítlâusau,từmeg,nghĩa
ThượngĐế.
Người ta muốn tiếng Basque? Đây gahisto, quỷ sứ, do gaiztoa, xấu;
sorgabon,chàobanđêm,dogabon,chàobuổichiều.
NgườitamuốntiếngCelte?Đâyblavin,khăntay,doblavet,nướcbọtra;
ménesse, đàn bà (nghĩa xấu), do meinec, tức là đầy đá; barant, suối, do
baranton, giếng nước; goffeur, thợ khóa, do goff, thợ rèn; guétdouze, cái
chết,doguenndutrắngđen.
Cuối cùng, bạn muốn lịch sử chăng? Tiếng lóng gọi đồng tiền écu
maltèses,vìngườikhổsainhớlạiđồngtiềntrênnhữngchiếcthuyềnmàhọ
phảichèoởxứMalte.
Ngoàinhữngnguồngốcngônngữhọcvừanêu,nóilóngcòncónhững
cộirễkhác,tựnhiênhơnnữa,cóthểnói,xuấtpháttừlýtríconngười.
Thứnhấtsựsángtạotrựctiếpratừ.Đólàđiềuhuyềnbícủacácngôn
ngữ. Diễn tả bằng những từ có hình ảnh. Những hình ảnh đó, chẳng biết
bằngcáchnàovàtạisaocáctừlạicóđược.Đólàcáivốnsơkhaicủamọi
ngônngữnhânloại,cáimàngườitacóthểgọilàđáhoacương.Tiếnglóng
đầyrẫynhữngtừloạiđó,nhữngtừtrựctiếp,hoàntoànsángtạo,chẳngbiếtở
đâu,doai,khôngtừnguyên,khôngloạisuy,khôngdẫnxuất,nhữngtừtrơ
trọi,manrợ,đôikhixấuxí.Chúngnócómộtkhảnăngdiễnđạtkỳlạ
sống mãi. Như đao phủ, le taule; rừng, sabri; sợ, chạy trốn, taf; đầy tớ,
larbin; tướng quân, Quận Trưởng, Thượng Thư, pharos; quỷ sứ, rabouin.
Những từ đó lạ hơn vì cả: Vừa che giấu, vừa chỉ rõ. Có những từ, như
rabouinchẳnghạn,vừakỳcục,vừaghêgớmvàgiốngnhưcáinhănmặtcủa
cáckhổnglồmộtmắt.
Thứhai,phépẩndụ,đặctínhcủamộtngônngữmuốnnóihếtmàlạigiấu
hết,làrấtphongphúvềhìnhảnh.Ẩndụlàmộtbíquyếttrongđóẩnnấpanh
kẻtrộmđangâmmưumộtchuyến,anhtùđangtínhcáchvượtngục.Không
mộtthổngữnàonhiềuẩndụhơntiếnglóng.-Dévisserlecoco(vặnốcquả
dừa)làvặncổ;tortiller(xoắn)làăn;êtregerbé(bịbólúa)làbịxửán;unrat
(conchuột)làtênăncắpbánhmì;illansquine(trờivácgiáo)trờimưa,một
hìnhảnhcổđậpvàomắtvànhưmangcảniênkỷtrênnó,đồnghóanhững
vệtdàixiênchéocủamưavớinhữngngọngiáodàyđặcvànghiêngnghiêng
củabộbinhĐứcngàytrước;từấythâutómhoándụcủanhândân;ilpleut
deshallebardes(thươngkíchnhưmưa).Đôikhi,khimàtiếnglóngtiếntừ
thờikỳthứnhấtsangthờikỳthứhai,cáctừcũngquatìnhtrạngmanrợvàsơ
khai,sangýnghĩacủahìnhảnh.Conquỷsứthôikhônglàrabouinnữa
thànhanhboulanger(thợlÃmì),tứcngườichotuốtvàolònướng.Cótài
hoa hơn, nhưng kém vĩ đại: Một cái gì như Racine sau Corneille, như
Euripide,sauEschyle.Mộtđôicâutiếnglónglạiđứngởcảhaithờikỳ
vừa có tính chất man rợ, vừa có tính chất ẩn dụ, giống như ảo giác. Les
sorgueursvontsollicerdesgailsàlalune(cácchúmòđêmchờtốilàăntrộm
ngựa).Cáiđókéoquatrongtrí,nhưmộttoánbóngma.Ngườitakhôngbiết
đãnhìnthấynhữnggì.
Thứba,mưuthuật.Tiếnglóngsốngtrênngônngữ.Nódùngngônngữ
tùythích,lấyởngônngữtùyngẫunhiên,nóthườnggiớihạnởchỗthayđổi
ngônngữđimộtcáchsơsàivàthôthiển.Đôikhi,vớinhữngtừthôngdụng,
làmlệchlạcđinhưvậyvàphứctạphóathêmbằngnhữngtiếnglóngthuần
túy,nócấutạoranhữngtừngữrấtgợihình,trongđóngườitathấytràtrộn
haiyếutốtrênlàsángtạotrựctiếpvàhoándụ.Lecabjaspine,jemarronne
que la roulotte de Pantin trime dans le sabri (con chó cắn, tôi nghĩ rằng
chuyến xe hàng từ Paris đang qua rừng). Le dab est sinve, la dabuge est
merloussière,laféeestbative(lãotưsảnngu,mụtưsảnláu,conbétưsản
đẹp).Thườngkhi,đểđánhlạchướngnhữngngườinghetiếnglóngchỉthêm
vàoởtấtcảmọitừcủangônngữthườngmộtcáiđuôititiện,mộtvĩâmaille,
orgue, iergue hoặc uche. Như: Vousiergue trouvaille bonorgue ce
gigotmuche?(Anhthấyđùicừunàyngonà?).ĐólàcâumàCartouchenói
vớimộtngườigiữcửangụcđểbiếtsốtiềnmìnhđưacóđủđểhắnchomình
chuồnkhông-Vĩâmmar,mãigầnđâymớiđượcthêmvào.
Tiếnglóng,làthổngữcủathốinát,nêncũngchóngthoáihóa.Ngoàira,
vìngônngữđóluônluôntìmcáchlẩntrốn,chonênkhivừathấyngườita
hiểuthìnóbiếndạngđi.Tráilạivớimọithứthựcvậtkhác,mỗitiasángrọi
vào đâu giết chết ở đó ngay. Vậy nên tiếng lóng không ngừng tan rã
khôngngừng cấutạo:một côngtrìnhâm thầmvàcấp tốc,khôngbao giờ
ngừnglại.Trongkhoảng mười năm, nó đi những bước dàihơnngônngữ
trong mười thế kỷ. Như larton (bánh mì) trở thành lartif; gail (con ngựa)
thành gaye fertanche (rơm) thành fertille; momignard thành momacque;
siques(áorách)thành frusques;chique(nhà thờ) thành égrugeoir; colabre
(cáicổ)thànhcolas.Quỷsứ,đầutiêngọilàgahisto,saulàrabouin,saunữa
thànhboulanger,GiámMụcgọilàratichon,saugọisanglier(lợnrừng)con
daogăm làvingtdeux (haimươihai) saulàsurin, rồilingre;nhữngnhân
viêncảnhsátgọilàrailles,saulàroussins,saulàrousses,saunữalàbọnbán
dâydải,rồicoqueurs,rồicognes(cớm);đaophủthủgọitaule,saulàcharlot,
rồiatigeur,rồiđếnbecquillard.Ởthếkỷ17,đánhnhaugọilàchonhauhút
thuốclá.Ởthếkỷ19,gọilànhaimõmnhau.Giữahaitừngữởhaiđầuđó,
có hai mươi từ khác kế chân nhau. Nếu Cartouche nói với Lacenaire,
LacenairesẽcholàCartouchenóitiếngHébreu.
[274]
Tấtcảnhữngtừcủacái
ngôn ngữ này luôn luôn lẩn trốn như những người sử dụng của nó. Tuy
nhiên,đôikhilạichínhdochuyểnđộngnàymàtiếnglóngcũlạitáixuất
trởthànhmới-Nócónhữngthịtrấncủanó,ởđónóđượcduytrì.Nhàngục
TemplecòngiữtiếnglóngcủathếkỷXVII.ViệnBicêtrekhicònlànhàtù,
giữtiếnglóngcủaphườngtrộm.Ởđấy,ngườitangheđượcvĩâmanchecủa
nhữngdântrộmcũ:Boyanchestu(Màyuốngkhông?)Ilcroyanche(nótin).
Tuynhiênsựbiếnđộngkhôngngừngvẫnlàquyluật.
Nếunhàtriếthọccóthểcốđịnhlạimộtthờikhắcđểquansátcáingôn
ngữluônbốchơiđó,thìôngtasẽthấymìnhmắcvàonhữngtrầmtưđau
lòngnhưngbổích.Khôngmộtkhoanghiêncứunàolạicótácdụnggiáodục
vàphongphúvềtínhchấtgiáodụchơn.Khôngmộthoándụ,khôngmộttừ
nguyênnàocủatiếnglóngmàchẳngchứađựngmộtbàihọc.Giữanhững
conngườiấydanhnghĩalàgiảvờ,ngườitađánhmộtbệnh.Xảotrálàsức
mạnhcủahọ.Đốivớihọ,cáiýniệmconngườikhôngrờikhỏiýniệmbóng
đen.Đêm,gọilàsorgue,ngườigọilàorgue.Conngườilàmộtthuộcphẩm
củađêmđó.Họđãcócáithóiquenxãhộilàmộtmôitrườnglàmchếthọ,
mộtsứcmạnhtànnhẫn.Vàhọnóiđếntựdocủahọnhưngườitanóiđếnsức
khỏecủamình.Mộtngườibịbắtlàmộtngườiốm,mộtngườibịkếtán
mộtngườichết.
Đốivớimộttùnhângiữabốnbứctườngđáchônvùimình,khôngcó
kinhkhủngchobằngmộtsựtiếtgiớilạnhlùngnhưbănggiá,họgọingụctối
làcastus(nơituyệtdục).Trongchốnsầuthảmđó,đờisốngbênngoàihiệnra
luônluônvớivẻtươitắnnhấtcủanó.Ngườitùmangxíchsắtởchân;cólẽ
anhtưởnghọnghĩđếnđôichânđểđichăng?Không.Họnghĩđếnđôichân
đểnhảymúa.Vìvậy,khimàhọcưađượcnhữngxíchsắtđó,ýnghĩđầutiên
củahọlàbâygiờhọcóthểnhảymúavàhọgọicáicưalàmộtbastringue
(điệuvũởtửuquán).Mộtcáitêngọilàmộttrungtâm,thậtlàmộtđồnghóa
sâusắc.Tênkẻcướpcóhaicáiđầu:Mộtcáiđầusuynghĩvềnhữnghành
độngcủahắn,cáinàyđiềukhiểnnósuốtđời,mộtcáiđầukhácởtrênvai
ngàychết;hắngọicáiđầukhuyênbảonóphạmtộilàlasorbonne
[275]
vàcái
đầuđềntộilàlatronche.
Khi một người chỉ còn những tã rách trên thân thể và những thói xấu
trongtráitim,khingườiđóđãtớichỗsađọacảvềvậtchấtlẫntinhthần,hai
thứmàtiếnggueuxbaohàmtronghainghĩacủanó,thìngườiđóđãchín
mùiđểphạmtội.Ngườiđónhưcondaođãmàisắc.Condaođócóhailưỡi
làquẫnbáchvàđộcác.Vìvậymàtiếnglóngkhôngnói“mộtthằnggueux”
mànóimộtthằng réguisé(màilại). Thế nào là một nhà lao? Một lò than
hồngđểhỏathiêu,mộtđịangục.Chonênngườibịtộikhổsaiđượcgọi
fagot (bó củi). Sau hết,những kẻ gian ác đãchonhà tù cái tên nào?Tên
trườnghọc.Cảmộtlýthuyếtvềtổchứccảihốicóthểdocáitừnàygợira.
Ngườiăntrộmcũngcó“thịtchođạibác”củamìnhcócáichấtcóthểlấy
trộm,nghĩalàanh,tôi,bấtcứaiđiqua;đólàpantre(Pan:cảmọingười).
Bạncómuốnbiếtdođâumànảynởnhữngbàihátởnhàtù,nhữngđiệp
khúcmàtừvựngchuyênmôngọilàlirlonfa;Hãynghesauđây:
ỞngụcChâteletcủathànhphốPariscómộtcáihầmdài.Hầmđóxâysâu
dướiđấtngótbamét,dướimựcnướcsôngSeine.Hầmkhôngcócửasổ,cửa
thônghơi,lỗhởduynhấtlàcáicửaravào.Conngườicóthểvàotrongđó,
cònkhôngkhíthìkhông.Trầnhầmlàmộtcáivòmbằngđávàsànlàngótba
mươiphânbùn.Trướckia,cólátgạch.Nhưngnướcrỉđãlàmgạchthối
nứtnẻ.Cáchmặtđấthaimétrưỡi,mộtchiếcrầmgỗdài,đồsộ,bắcxuyên
quacáihầmngầmđó,suốtchiềungang.Từtrênchiếcrầmđótừngquãng,rủ
xuốngnhữngdâyxíchdàikhoảngtrênmộtmét,ởcácđầuxíchcónhững
chiếcgôngcổ.Ngườitachovàohầmấynhữngngườibịkếttộikhổsai,chờ
ngàychođiToulon.Ngườitađẩyhọvàodướicáirầm,ởđóxiềngvàgông
sắtđuđưatrongbóngtốichờhọ.Xiềngxíchnhưcánhtaybuôngthõng
gôngcổnhư bàn tay mở xòe tóm lấy cổ họ. Người ta tán đinh các xiềng
gôngrồiđểhọtạiđó.Cáixíchngắnquá,họkhôngthểnằm.Họkhôngcựa
đượctronghầmấy,trongđêmtốiấydướicáirầmnhàấy;họgầnnhưbịtreo
cổ;họphảicốgắngkhôngtưởngtượngmớivớinổichiếcbánhhayvònước;
vòm đá trên đầu, bùn đến lưng chân, cứt đái của mình chảy ròng xuống
khuỷuchân,xácrờirãvìmệtnhọc,hôngvàđầugốikhuỵuxuống,taybám
vàoxiềngxíchđểnghỉngơi,ngủthìchỉngủđứngvàmỗilúclạiphảithức
dậyvìgônglàmngẹtcổ.Mộtsốngườikhôngbaogiờthứcdậynữa.Đểăn
họlấygótchânđưamiếngbánhlầntheoxươngốngchânlêntớitayhọ,cái
miếngbánhngườitavứtxuốngbùnchohọ.Họphảiởnhưvậytrongmột
thờigianbaonhiêulâu?Mộttháng,haitháng,đôikhisáuthángcóngười
đếnmộtnăm.Đólàphòngchờđểxuốngtàukhổsai.Bắttrộmmộtconthỏ
rừngcủanhàvuacũngđủđểbịnhốtvàođó.Trongcáiđịangụcnhàmồđó,
họđãlàmgì?Cáicóthểlàmtrongmộtphầnmộ,lànuốichết,vàcáicóthể
làmtrongmộtđịangụclàcahát,bởivìởđâukhôngcònhyvọngthìvẫncòn
tiếnghát.ỞvùngbiểngầnđảoMalte,khimộttàukhổsaitớigần,ngườita
nghethấytiếngháttrướctiếngmáichèo.Ngườisănbắntrộmđángthương
SurvincentđãtừngởnhàtùhầmChâtelet,nói:Chínhnhữngvầnthơđãnâng
đỡtôi.Thơvôích.Vấnđềlàmgì?Chínhtừcáihầmđóđãxuấthiệnhếtcác
bàiháttiếnglóng.ChínhcáingụcGrandChâteletởParisđãđẻracáiđiệp
khúc não ruột trên chiến thuyền khổ sai Montgomery: Timaloumisaine,
timoulamison.Phầnlớnnhữngbàihátđóthêthảm,cómộtsốbàivui;một
bàitìnhtứ.
«Icicaille(nơiđây)làsânkhấu
Củachúbébắncung»
Anhlàmgìthìlàm,cũngkhôngtiêudiệtđượccáivĩnhviễncònlạitrong
tráitimconngườilàtìnhyêu.
Trongcáithếgiớicủanhữnghànhđộngmờámnày,ngườitagiữbímật
chonhau.Bímậtlàcủatấtcảmọingười,bímậtvớinhữngngườikhốnkhổ
này,làcáithốngnhấtdùnglàmcơsởđoànkết.Làmmấtbímật,làrứtmỗi
thànhviêncủacáiđoànthểhungdữnàykhỏimộtcáigìcủabảnthânnó.
Cáogiác,trongngônngữmạnhmẽcủatiếnglóng,gọilà:Ănmiếng.Cóý
nóingười cáogiácđãkéovềmìnhmộtchút chấtcủatoànthểvà tựnuôi
dưỡngbằngmộtmiếngthịtcủamỗingười.
Bịmộtcáitátlàgì?Ẩndụsáocũlà:C'estvoirtrentesixchandelles(nhìn
thấy ba mươi sáu ngọn nến). Ở đây nói lóng đã can thiệp và chữa lại:
Chandelle,camoufle(nến,mõm)vàtừđó,ngônngữthôngdụngtạomộttừ
đồngnghĩacho“cáitát” là camouflet(mõmnhỏ).Nhưvậy,bằngmộtlối
thâmnhậptừdướilêntrênquaẩndụ,tiếnglóngđãleotừhanghốclênđến
Viện Hàn Lâm; và Poulailler khi nói J’allume ma camoufle (tôi thắp cái
mõm của tôi) đã làm cho Voltaire viết ra câu “Langleviel La Beaumelle
méritecentcamouflets"(LanglevielLaBeaumelleđángmộttrămcáitát).
Mỗibướcđàobớitrongtiếnglónglàmộtkhámphámới;nghiêncứu
khaithácsâuthổâmkỳlạấydẫnđếngiaođiểmhuyềnbígiữacáixãhội
chínhthứcvàcáixãhộibịnguyềnrủa.
Tiếnglónglàlờinóiđãtrởthànhtộiphạmkhổsai.
Cáinguyênlýtưduycủaconngườimàbịdồnxuốngthấpđếnthế,màbị
kéolêvàtróibuộcbởinhữngbứcbáchtốitămcủađịnhmệnh,màbịràng
buộcchẳngbiếtbởinhữngsợidâynàovàocáivựcthẳmấy,điềuđókhiến
chongườitasửngsốt.
Ôi!Cáitưduyđángthươngcủanhữngngườikhốnkhổ!Thanôi,cóai
đếnchăngđểcứugiúplinhhồncủaconngườitrongbóngtốiấy?Sốphận
củanócóphảilàởđấymãichờđợithiênthầnđếngiảiphóng,ngườikỵ
vĩđạicủabaonhiêutrảomãvàdựcmã,ngườichiếnsĩmàubìnhminhtừ
trờixanhbayxuốnggiữađôicánh,ngườihiệpsĩhuyhoàngcủatươnglai?
Linhhồnấycóphảiluônhoàicôngcầucứungọnthươngánhsángcủa
tưởng?Linhhồnấy,cóbịbuộcphảiluônnghevàthấycáiácđitớimộtcách
kinhkhủng,giữacáidàyđặccủavựcthẳmvàthấythấpthoáng,ngàycàng
gầnthêmvớimình,dướilànnướcghêtởm,cáiđầudữtợn,cáimõmđang
sùibọtvàcáicồncồnuốnkhúccủamóngvuốt,củađốmkhoang?Cóphải
linhhồncứởmãiđó,khôngmộtánhsángmậpmờ,khônghyvọng,kếcận
conquáivậtđãđánhhơithấymình,mộtsựkếcậnghêgớm,quađólinhhồn
giốngnhưmộtnàngAndromède,runrẩy,dựngngượctóc,vặnvẹotay,vĩnh
viễnbịcộtvàohònđácủađêmtối,Andromèdeâmthầm,trắngnuốt,khỏa
thântrongbóngtối!
III
TIẾNGLÓNGKHÓCVÀTIẾNGLÓNGCƯỜI
Nhưngườitađãthấy,toànbộtiếnglóng,tiếnglóngcáchđâybốntrăm
nămcũngnhưtiếnglóngngàynaythấmsâucáitinhthầntượngtrưngâm
thầmnó ban cho mọi từ,khithì một dáng xót xa, khithìmột vẻ đe dọa.
Ngườitacảmthấyởtrongđócáibuồnxưahunghãncủanhữngngườihành
khấtởxómĂnMày,họđánhbàivớinhữngconbàiriêngcủahọ,màmấy
conđãlưulạichođếnthờichúngta.Contámchuồn(trèfle),chẳnghạn,biểu
hiệnmộtcâylớncótámlátotướngchẻba,mộtkiểunhâncáchhóarừngcây
kỳlạ.Dướichâncâyđócóbaconthỏrừngđangdùngxiênquaymộtngười
đisăntrênđốnglửa,đằngsau,trênmộtngọnlửakhác,mộtcáinồibốckhói
nghingút,cóđầumộtconchóthòra.Còncógìảmđạmhơnlànhữngcách
trảđũabằngtranhvẽtrênmộtbộbàinhưvậy,trướccảnhnhữnggiàncủiđể
thiêubọnbuônlậuvàcáinồiChaudièređểluộcnhữngngườilàmbạcgiả.
Nhữnghìnhthứckhácnhaumàtưduyđãkháctrongvươngquốctiếnglóng,
ngayđếncảbàihát,câuchếgiễu,lờiđedọađềucócáitínhchấtbấtlựcvàbị
đènénđó.Tấtcảnhữngbàihát,màmấykhúcđiệuđãsưutầmđược,thậttự
tivàthêthảmđếnrớtnướcmắt.Trongcáckhúcđótênăntrộmđượcgọi
têntrộmtộinghiệpvànóluônluônnhưconthỏrừngẩnnấp,conchuộtchạy
trốn,conchimxabay,Khôngchútdámhỏiđòi,nóchỉđànhthanthở,một
trongnhữngtiếngrênrỉấyđãvọngđếnchúngtangàynay:«Jen'entrave
queledailcommentmeck,ledarondesorgues,peutatigersesmômesetses
momignardsetleslochercriblantsansêtreatigéluimême»(tôikhônghiểu
sao Thượng Đế, cha củaloài người, lại có thể giày vò con cháumình
nghethấychúngkêumàtựmìnhchẳngthấygiàyvò).Ngườikhốnhổmỗi
khicóthờigiansuynghĩthìtựhạmìnhtrướcphápluậtvàthumìnhtrước
hội,nónằmúpbụngxuống,nóvannài,nókêugọilòngxótthương,ngườita
cảmthấynóbiếtrằngnócólỗi.
Vàokhoảnggiữathếkỷvừaqua,cómộtbiếnđổi.Nhữngbàihátcủalao
tù,nhữngđiệpkhúccủatrộmcắpđãcóthểnóilàcómộtdángdấphỗnxược
vàvuivẻ.Điệumaluréthanvãnđượcthaybằngđiệularigla.Ởthếkỷ18,
ngườitathấytrongnhữngbàihátcủatùởchiếnthuyềnlaodịch,ởnhàngục
khổsaimộtniềmvuimaquáivàkhóhiểu.Ngườitanghethấyởđócáiđiệp
khúcnórítlênvàchậpchờnnhưcómộtánhlửalântinhsoisángvàcólẽdo
mộtchútmatrơithổiốngđịchlàmvangdộigiữarừng:
«Mirlababi,surlababo,
Mirlitonribonribette,
Surlababi,mirlababo,
Mirlitonribonribo.»
Điềuđóhọhátlêntrongkhichọctiếtmộtngườitronghầmkínhoặc
mộtxórừng.
Mộttriệuchứngnghiêmtrọng.Ởthếkỷ18,cáisầunãoxưacủanhững
tầnglớpủêđóđãtanbiến.Nhữngtầnglớpấybắtđầucười.Chúngchếgiễu
meg(Chúa)vĩđạivàdab(ôngtưsản)vĩđại.VìLouisXV,họgọivuanước
Pháplà“HầuTướcDePantin(conrối)”.Đấy,họgầnnhưvuivẻ.Mộtthứ
ánhsángnhẹnhàngđãtoátratừnhữngngườikhốnkhổđó,nhưlươngtâm
họ nhẹ nhõm, không gì đè lên. Những bộ lạc thảm thương của bóng tối
khôngnhữngđãcócáitáobạovôtưlựcủalýtrí.Triệuchứnghọđãmấtcái
mẫncảmphạmtộivàhọđãcảmthấy,ngayởnhữngnhàtưtưởngvànhững
nhàmặctưởng,nhữngchỗdựavôýthứccủamình.Dấuhiệulàtrộmcắp
cướpbócbắtđầuthẩmlậuvàocáchọcthuyết,ngụybiệnthuyếtđểtựmình
bớtxấuxachútít,lạigieorắcxấuxakhánhiềuvàocáchọcthuyết,ngụy
biệnthuyếtđó.Cuốicùng,dấuhiệulà,nếukhôngcógìlàmlạchướngthìsẽ
nởramộtcáigìphithườngvàcấpbách.
Chúngtahãydừnglạimộtlát.Chúngtabuộctộiaiđây?Thếkỷ18ư?
Haylàcáitriếthọccủanó?Chắclàkhông.Sựnghiệpcủathếkỷ18lành
mạnhvàtốt.Nhữngnhàbáchkhoa,đứngđầulàDiderot,cácnhàtheochủ
nghĩa trọng nông, đứng đầu là Turgot, các nhà triết học, đứng đầu
Voltaire,cácnhàkhôngtưởng,đứngđầulàRousseau,đólàbốnđộiquân
đángsùngkính.Bướctiếnvôcùnglớnlaocủanhânloạilênánhsánglànhờ
họ.Đólàbốnđộitiềnphongcủanhânloạitiếntớibốnphươngcủatiếnbộ:
Diderotvềcáiđẹp,Turgotvềcáicóích,Voltairevềchânlý,Rousseauvề
côngbình.Nhưng,bêncạnhvàbêndưới,cócácnhàngụybiện,giốngcây
độctràtrộnvàoloạithựcvậtpháttriểnlànhmạnh,làcâyngóntrongrừng
hoangvu.TrongkhimàtênđaophủthiêutrênthềmlớncủaTòaÁnTốiCao
nhữngcuốnsáchgiảiphóngthếkỷ,nhiềunhàvănnàybịlãngquênđãcho
xuấtbản,vớiđặcâncủanhàvua,khôngbiếtbaonhiêulàángvăn,pháhoại
tổchứcmộtcáchlạlùngvàđượcnhữngngườikhốnkhổkhaokhátđọc.Vài
cuốntrongnhữngxuấtbảnphẩmđó-điềulạlùng-đượcmộtvươngtướcđỡ
đầungàynaycòntìmthấytrong“thưviệnbímật".Nhữngsựkiệnnàycóý
nghĩa sâu sắc, nhưng không ai biết, vì khônghiện lên ở bềmặt. Đôi khi,
chínhcáimậpmờcủasựkiệntạonênnguyhiểm.Nómậpmờbởivì
ngầmdướiđất.Trongtấtcảnhữngnhàvănđó,ngườicólẽđãkhơisâutrong
quầnchúngcáihànhlangnguyhiểmnhấtấy,làRestifDeLaBretonne.
Cáiviệchọlàm,diễnratrêntoànChâuÂu,đãgâytaihạiởĐứchơn
đâukhác.ỞĐức,trongmộtthờikỳnàođó,nóđượcSchillerdiễntảgọn
trongvởkịch“KẻCướp”.Trộmcắp,cướpbócđãđứngdậy,chốngđốilại
hữuvàlaođộng,vìđãtiêmnhiễmmộtsốnhữngtưtưởngsơđẳng,sailầm,
cóvẻđúngnhưngthựcchấtthìvôlý.Trộmcướpđãquấnvàomìnhnhữngtư
tưởngđó,chúngnhưănngậpvàobêntrong,chúngmangmộttêngọitrừu
tượng,chuyểnthànhlýthuyết,rồibằngcáchđólưutruyềntrongđámquần
chúnglaođộngkhổđauvàlươngthiện,ngaynhữngnhàhóahọcdạidộtđã
chếrathứthuốchỗntạpđókhôngbiếtlànóđãlansâurộngnhưvậy,lại
ngayđámđôngdùngthuốcđócũngkhôngbiếtnốt.Mộtsựkiệnnàoloạiđó
xảyracũngđềunghiêmtrọng.Đaukhổgâynênphẫnnộvàkhicáctầnglớp
thịnhvượngbịmùquánghoặcngủgà-đằngnàocũnglànhắmmắt-thìsự
hằnthùcủacáctầnglớpkhốnkhổlạinhenlửanhờởmộtđầuócyếmthế
khôngthăngbằngđangmơmộngởmộtxónàovàđâmranhậnxétxãhội.
Màkhihằnthùnhậnxétthìquảlàghêgớm!
Nếuthờiđạilạigặpvậnhạnthìtừtìnhhìnhnóitrênsẽnảysinhnhững
biếnđộngngàyxưagọilàloạncùngdân.Bêncạnhloạncùngdân,cácbiến
độngđơnthuầnchínhtrịchỉlàtròtrẻ.Loạncùngdânkhôngcònlàsựđấu
tranhcủangườibịápbứcchốngngườiápbức.Nólàsựnổidậycủaquẫn
báchchốngsungtúcyênvui.Lúcđótấtcảsẽsụpđổ.Nhữngnổidậycủadân
cùnglànhữngtrậnđịachấndântộc.
Cuốithếkỷ18,cáinguycơnàyhìnhnhưđếnrấtgần,nhưngcuộcCách
MạngPháp,cáihànhđộngtrungthựclớnlaođó,đãchặnđứngnólại.Cách
MạngPháplàlýtưởngcầmgươm,CáchMạngPhápđứnglênvàbằngmột
độngtácđộtngộtđãvừađóngcửaácvừamởcửathiện.CáchMạngPhápđề
xuấtvấnđề,côngbốchânlý,xuatanuếkhí,khaiquangthếkỷ,đặtvương
miệnlênđầunhândân.Cóthểnóinóđãsángtạoraconngườimộtlầnthứ
haivàconngườimộtlinhhồnthứhailànhânquyền.
Thếkỷ19thừakếvàhưởngthụsựnghiệpcủaCáchMạngPhápvàngày
nay,cáitaihọaxãhộilàmchúngtôivừanóiđếnkhôngthểxảyra.Tốcáonó
làmùquáng!Sợhãinólàngâyngô!CáchMạnglàthuốctiêmngừaloạn
cùngdân.
Nhờcó Cách Mạng, những điều kiện xã hộiđãthayđổi.Các bệnh tật
phongkiếnvàQuânChủkhôngcòntrongmáuchúngtanữa.Trongcơthể
củachúngtakhôngcònmầmbệnhTrungCổ.Chúngtakhôngcònởthờimà
nhữngđámđôngdễsợtừnộibộnổbùngra,màdướichânùnùnmộttiếng
động trầm trầm không rõ dạng, mà trên bề mặt của văn minh xuất hiện
nhữngmô,ổcủachuộtchù,màđấtnứtrạn,miệnghangmởtoác,từdướisâu
vọtlênnhữngcáiđầuquáiđản.ÝnghĩaCáchMạnglàmộtýnghĩađạođức.
Ýthứcquyềnlợipháttriển,làmpháttriểnýthứcnhiệmvụ.Luậtchungcủa
mọingườilàtựdo,tựdocủatagiớihạnởchỗtựdocủakẻkhácbắtđầu,
theođịnhnghĩađángphụccủaRobespierre.Từnăm89,toàndângiãnnở
cánhântinh hoa. Không có kẻnàocóquyền lợi mà khôngcóánhquang
minhdùkẻấynghèo.Tênchếtđóivẫncảmthấytrongngườimìnhcóchất
lương thiện của nước Pháp. Phẩm giá của người công dân là lớp áo giáp
xoayvàotrong.Aitựdothìthậntrọng.Aibỏphiếubầucử,ngườiấytrịvì.
Dođómàcóđứcliêmchính:Dođómàcónhữngháohứckhônglànhmạnh
phảirụngrờinonyếu.Dođómàtrướcsựcámdỗ,conmắtkhéplạimộtcách
dũngcảm.
CôngcuộckhaiquangcủaCáchMạnglớnlắm,lớnđếnnỗinhữngngày
giảiphóng,ngày14tháng7,ngày10tháng8chẳnghạn,quầnchúngkhông
cònlàđámđôngthôbạo.Tiếngthétđầutiêncủanhữngquầnchúngđượcsoi
sángvàkhôngngừngtăngsốlà:“Diệttrừtrộmcướp!”Tiếnhóalàngười
lươngthiện.Lýtưởngvàtuyệtđốikhôngchemặtlạiđâu.Năm1848aiđã
hộtốngnhữngxebảovậtcủađiệnTuileries?Đólànhữngngườinhặtgiẻ
cửaôAntoine.Tãráchcanhgácchokhotàngnhưvậyđó,vàđạođứcđãlàm
chonhữngkẻkhốráchấytrởnênlộnglẫy.Trênnhữngxetảiđó,trongmấy
cáihòmđóngdối,cócáihởcảra,cóhàngtrămhộptưtrangrựcrỡ;giữacái
hộpđó,cócảcáivươngmiệncũcủanướcPháp,nạmtoànkimcương,trên
cóhồngngọccủanhàvua,cảnhiếpchính,trịgiábamươitriệu.Họđichân
đấtmàbảovệvươngmiệnđó.
Vậylàkhôngcòn“loạncùngdân”nữa.Tôilấylàmbựcbộihộchonhững
kẻkhônngoan.Đólàmónlosợcũđãgâytácdụngcuốicùngrồi,không
thểđemrađầucơchínhtrịđượcnữa.Cáilòxocủabóngmađỏđãgãyrồi.
Bây giờ thì ai cũng biết cả. Bù nhìn không dọa được nữa, chim chóc đã
suồngsãvớinó,ỉacảlênmìnhnóvànhữngngườitưsảnthìcười.
IV
HAINHIỆMVỤ:CẢNHGIÁCVÀHYVỌNG
Cứnhưvậythìmọiđedọađốivớixãhộiđãtiêutanhếtrồichăng?Hẳn
làkhông.Khôngcó“loạncùngdân”.Xãhộicóthểyênlòngvềphíađó,máu
khôngbốclênđầunữa.Nhưngnóphảilovềcáchhôhấp.Chứngsunghuyết
nãokhôngsợnữa,nhưnghãycònbệnhphếlao,bệnhphếlaoxãhộicótênlà
nghèođói.
Ngườitachếtbấtthầnnhưbịsétđánh,ngườitacũngchếtvìbịsuymòn.
Hãynhắcđinhắclạiđiềuđókhôngbiếtchán.Haynghĩtrướchếtđếnđám
đôngbấthạnhvàkhổđau,hãyđỡđầnhọ,quátthoángchohọ,soisánghọ,
thươngyêuhọ,mởrộnghuyhoàngchântrờichohọ,giáodụcrộngrãicho
họbằngmọihìnhthức.Hãynêugươngcầncù,chớbaogiờlàmgươngbiếng
nhác,tăngcườngýthứccôngíchcônglợinơihọđểhọcảmthấygánh
nhânbớtnặng,hạnchếnghèokhómàkhônghạnchếsảnphẩm,tạoranhững
môitrườnghoạtđộngnhândâncôngcộng,cótrămbàntaycủangườikhổng
lồBriaréeđểđưarachokẻxấusố,ngườiyếuhènníulấy.Phảidùngquyền
lựccôngcộngđểmởcôngxưởngđủchocáccánhtay,dựngtrườnghọcđủ
cho các khả năng, lập phòng thí nghiệm đủ cho các thiên tư, tăng lương,
giảmlaolực,cânbằngchivàthunghĩalàlàmsaochohưởngthụvà lao
công,nhucầuvàthỏamãncânxứng.Tómlạiphảilàmchobộmáyxãhội
tuônranhiềuánhsángvàphúclợihơnđểchonhữngngườiđaukhổvàtối
tămhưởng.Nhữngngườithiệntâmkhôngnênquênđâylànhiệmvụbácái
thứnhất,nhữngngườiíchkỷcũngphảibiếtđâylàhànhđộngchínhtrịcần
yếunhất.Cũngphảinóitấtcảnhữngcáiấychỉlàbướcđầu.Vấnđềthựcsự
làởchỗnày.Laođộngđãlàphápchếthìcũngphảilàquyềnlợi.
Chúngtôikhôngnóithêmnữa,đâykhôngphảichỗ.Nếuthiênnhiên
tênlàTạoHóathìxãhộiphảicótênlàLoXa.
Sựlớnmạnhvềtrítuệvàđạođứccũngcầnnhưsựcảithiệnđờisốngvật
chất.Hiểubiếtlàmộtnguồncứutrợ;suynghĩthiếtyếubậcnhất;chânlý
lươngthực,cũngnhưlúamì.Lýtrímàđóikhoahọcvàminhmẫnthìlýtrí
gầyđi.Phảithươngnhữngtrítuệkhôngăncũngnhưthươngnhữngdạdày
khôngcóăn.Nếucómộtcáigìxótxahơnmộtcơthểhấphốivìthiếubánh
mì,thìđólàmộttâmhồnchếtvìđóiánhsáng.
Toànbộtiếnhóanhằmvềphíagiảipháp.Mộtngàykiangườitasẽkinh
ngạc.Nhânloạiđilênthìcáctầnglớpnằmsâuởdướisẽtựnhiênthoátra
khỏivòngquẫnbách.Đóikhổsẽbịxóabỏbằngsựnângcaotrìnhđộ,đơn
giảnnhưvậyđấy.
Nghingờcáigiảiphápphúcđứcấylàcólỗi.Đànhrằngcáiquákhứvào
lúcnàyđangcònrấtmạnh.Nóhồisức.Sựhồixuâncủamộtxácchếtnhư
thếnàyquảlàrấtkỳlạ.Đấy,nóđi…nóđếnkia.Nónhưđangchiếnthắng;
xácchếtđólàmộttướngđichinhphục.Nóđếnvớiquânđoàncủanó;những
mêtín,vớithanhgươmcủanó;sựchuyênchế,vớilácờcủanó,cáingudốt.
Ítlâunaynóđãthắngđếnmươitrận.Nótiếnlên,nóhămdọa,nócười,nóđã
ởngaycửachúngta.Tuynhiênvềphầnchúngta,chớnênthấtvọng.Chúng
tahãybánđicánhđồngAnnibal
[276]
đóngquân.
Chúngtacólòngtintưởngthìchúngtasợgìchứ?Tưtưởngkhôngthụt
lùicũngnhưdòngsôngkhôngchảyngược.
Cònnhữngaikhôngmuốnxãhộitiếnvềtươnglaithìhãynghĩchokỹ.
Họtừchốitiếnhóacũngkhôngchặnđứngtươnglai,màchínhlàhọtựhủy
hoại.Họtựchuốclấymộtbệnhhoạnthảmđạm,họtựtiêmnọcđộcquákhứ.
ChỉcómộtcáchtừchốiNgàyMai,đólàchếtđi.Thếnhưngchúngtakhông
thíchcáichếtnàocả;chếtcủathểxácthìphảilàmuộnnhất,chếtcủatâm
hồnthìchúngtakhôngmuốnxảyđếnbaogiờ.
Đúng,sấmkýsẽlêntiếng,conquáiSphinxsẽnói,vấnđềsẽđượcgiải
quyết.Đúng,thếkỷ18đãpháctạcNhânDân,thìthếkỷ19sẽhoàntất.Nghi
ngờđiềuđólàngungốc!Cảnhnảynởtươnglai,cảnhnảynởmaiđâycủa
hạnhphúcchunglàmộthiệntượngthầnthánhtấtyếu.
Nhữngthúcđẩytoàndiệnlớnlaochiphốihànhđộngcủaconngười
trongthờigiannhấtđịnhsẽđưanóđếntrạngtháihợplý,nghĩalàsựquân
bình,cũngnghĩalàcônglý.Mộtsứcmạnhgồmcảđấtlẫntrờisẽlàkếtlực
củanhânloạivàđiềukhiểnnhânloại.Sứcmạnhđólàmẹđẻcủahuyềndiệu;
Đốivớisứcmạnhấy,nhữngkếtthúcthầnkỳcũngdễthựchiệnnhưnhững
biếnthiênkỳlạ.Nhờcókhoahọcdongườivàsựcốdotrời,nókhôngthấy
sợmâuthuẫnkhiđặtcácvấnđềmàngườitầmthườngthấynangiải.Đối
chiếuýkiếnđểlàmbậtramộtlýgiảithìnócũnglàmthạokhéonhưđối
chiếusựkiệnđểrútramộtbàihọc.Vàngườitacóthểchờđợitấtcảởcái
hiệunănghuyềnbícủatiếnhóa,nósẽđốicứuĐôngvàTâymộtngàynào
đó ở đáy một hầm mộ và khiến cho các giáo sĩ Hồi Giáo đàm thoại với
BonapartetrongKimTựTháplớn.
Trongkhichờđợithìkhôngdừngnghỉ,khôngdodự,khôngđồntrúlại
lúcnàotrongcuộchànhquântiếnlêncủatrítuệ.Triếthọcxãhộivềcănbản
làkhoahọccủahòabình.Nócómụcđíchvàphảiđưađếnkếtquảlàmtan
nhữngthịnhnộbằngcáchnghiêncứucácsựđốilập.Nóxemxét,nóthăm
dò,nóphântích,vàrồinótáikếtcấu.Nótiếnhànhcôngviệcbằngphương
phápgiảnlược,khửtrừsựhằnthùởmọinơi.
Bãotốxôvàoloàingườiđãnhiềuphenhủyhoạixãhội.Lịchsửđầyrẫy
nhữngcuộcđắmchìmcủaquốcgia,củadântộc.Phongtục,luậtpháp,tôn
giáo,tấtcảđềubịcuốnđimộtngàynàođóbởicơnbãotốbíẩn.Cácnềnvăn
minhẤnĐộ,Chaldée,BaTư,Assyrie,AiCậpđềulầnlượttanbiến.Tạisao
vậy? Chúng ta không biết. Nguyên nhân của các họa ấy là gì? Chúng ta
khôngbiết.Cóthểcứusốngxãhộiấykhông?Chúngcólỗigìtrongviệcsụp
đổđó?Chúngnóngoancốđeogiữmộttậtxấutaihạikhiếnmìnhtựhủydiệt
mìnhhaykhông?Trongcáichếtcủamộtdântộc,chủngtộcđónhiềuhayít?
Đólànhữngcâuhỏikhônglờiđáp.Bóngtốibaotrùmlêncácnềnvănminh
sụpđổđó.Chúngđãchìmxuống,tấtnhiênlàđãbịthủnglậu,đểnướcvào.
Không có gì để nói thêm nữa. Và chúng tôi hầu như thảng thốt khi nhìn
xuốngcáiđáybiểngọilàquákhứđó,saunhữngđợtsóngkhổnglồlàcácthế
kỷ,nhữngcontàutolớnBabylone,Ninive,Tarse,Thébain,Romechìmđắm
trướcluồnggiótuồntừtrongđêmđenthẳmra.
Nhưngbóngtốiởđólàánhsángchoởđây.Mờmịtvềbệnhtậtcủacác
nềnvănminhcổđại,chúngtabiếtbệnhtậtcủanềnvănminhta.Chúngtacó
thểrọiánhsánglênkhắpngườinó,chúngtachiêmngưỡngnhữngvẻđẹp
của nó, nhưng cũng bóc trần những cái xấu của nó. Chỗ nào đó đau thì
chúngtathămdò,vàkhiđãbiếtrõđauthếnào,tìmhiểuđượccănnguyên
bệnhtật,tấttìmđượcphươngthuốcđiềutrị.Nềnvănminhcủachúngta,sự
nghiệpcủahaimươithếkỷ,vừalàconquáivậtvừalàcáikỳquancủathời
giandàiđó.Nóđángđượccứuvãn.Nósẽđượccứuvãn.Đỡnhẹchonó
quýlắm;soisángchonócũngđãđángkểrồi.Tấtcảnhữngcôngtrìnhxãhội
họchiệnđạiđềutậptrungvàomụcđíchđó.Nhàtưtưởngngàynaycómột
nhiệmvụlớnlàthămbệnhnềnvănminh.
Chúngtôinhắclại,sựthămbệnhđócổvũta,vàchúngtôinhấnmạnhsự
cổvũđóđểchấmdứtmấytrangnày,coimấytrangnàylàmộtdịptạmnghỉ
nghiêmnghịgiữatấnkịchđaulòng.Dướitínhbấttửcủaxãhội,ngườita
cảmthấytínhbấttửcủanhânloại.Dùđâyđócónhữngvếtlởloét,những
phễunúilửavàcónhữngvạthắclào,nhữnglỗphunhơi,dùcómộtnúilửa
đến kỳ phun lửa, quả đất vẫn không chết. Những bệnh hoạn dân chúng
không làm chết con người. Tuy nhiên ai theo dõi lâm sàng xã hội, thỉnh
thoảngcũnglắcđầu.Nhữngngườikhỏenhất,nhữngngườitìnhcảmnhất,
nhữngngườilýtrívữngvàngnhất,cũngcónhữngphútđộngdao.
Tươnglaicóđếnkhông?Hìnhnhưngườitacóthểđặtcâuhỏiđórakhi
thấybóngtốidàykinhkhủng.Cuộcđốidiệnđentốigiữalũíchkỷvànhững
kẻkhốncùng.Ởphíabọníchkỷthìnhữngthànhkiến,nhữngngudốttrong
mộtnềngiáodụctrưởnggiả,sựthèmkhátcàngtăngdosaysưathỏamãn,sự
choángvánglàmđiếctaivìcảnhphồnvinhphátđạt,nỗisợkhổđaulênđến
trạngtháighétcảngườiđaukhổởmộtsố,sựtựmãngắtgao,cái“tôi”bơm
phồnglen đếnbịtkín tâmhồn;ởphíakẻ khốncùngthì sựháohức, lòng
ghentị,sựhằnthùđốivớikẻhưởngthụ,nhữngchấnđộngsâuxaởconthú
ngườinhằmvềnhucầu,nhữngtấmlòngmờmịtmùsương,sựbuồnthảm,
cáicầndùng,cáiđịnhmệnh,cáidốtnátđụcngầuvàngâyngô.
Cónêntiếptụcngướcmắtlêntrờihaykhông?Cáiđiểmsángnhìnthấy
trêncaocóthuộcloạisẽtắtkhông?Lýtưởngthậtkinhkhiếpkhinhìnnóxa
lắctrongbóngsâu,nhỏbé,trơtrọi,khótrôngthấy,ánhsángđấy,nhưngbọc
giữanhữngđedọatốisầm,quáidịvâyquanhnó.Tuyvậylýtưởngchẳng
chútlâmnguy,cũngnhưmộtngôisaogiữanhữngcụmmâyháhốc.
QUYỂNVIII
SƯỚNGVUIVÀBUỒNKHỔ
I
ÁNHSÁNGTRÀNNGẬP
BạnđọcchắcđãhiểuÉponine,theolờimụMagnonđãđếnPlumet,nhìn
quahàngràosắtvànhậnracongáiởđólàairồi.Trướchếtnóphảitìmcách
cảntrởkhôngchobọnlâula đếnđườngPlumet,rồimớidẫnMariusđến.
Marius ta ngây ngất trước cái hàng rào kia suốt mấy ngày. Rồi như nam
châmhútsắt,chàngsitacũngbịđáxâynhàcủangườiyêunóhút,hútđến
nỗibướctuộtvàovườn,chẳngkhácgìRoméoxưakiađãbướcvàovườn
Juliette.Thựcra,việclàmcủaMariuscòndễhơnviệclàmcủaRoméoxưa
kia.Roméocònphảitrèoquamộtbứctường,cònMariuschỉcầnkhẽđẩy
mộtchấnsongcủacáihàngràocũkỹ,đanglunglaynhưrăngbàlãolàvào
được.Mariuslạimảnhngườinênláchquanhưbỡn.Đườngvốnkhôngcóai
qualại.Mariuslạicứđếntốimớilẻnvàonênchàngchẳngcònsợainom
thấy.
Từcáigiờphútthiêngliêngvàquýbáucủacáihônđầutên,từkhicái
hôn ấy đã gắn bó tâm hồn đôi lứa, tối nào Marius cũng lại. Giá lúc ấy
Cosette vớ phải một thằngđàng điếm vô sỉthì một đời con gáicủa nàng
cũngbỏđirồi,vìCosettevốnthuộchạnghàohiệptựhiếnmình.Cảnể
mộtđứctínhcaoquýcủađànbà.Vàtìnhyêumộtkhiđãlênđếnđộtuyệtđối
thìkhônghiểusao,nónhưđuinhưmù,quêncảthẹnthùng.
Nhưngcácbạngáitâmhồncaoquý!Cácbạnbiếtchăngchínhcácbạn
đanglâmvàobaocảnhhiểmnghèo.Thườngcácbạnhiếntráitimthìngười
talạichỉlấyxácthịt.Quảtimbạnvẫncònvớibạn,nhưngbạnnhìnnótrong
bóngtốimàrùngmình!Tìnhyêuxưanaykhônghềbiếtcáilẽtrungdung:
Hoặcnógiếttachết,hoặcnócứsống.Cảcáisốkiếpconngườiđềunằm
trongcáithếsongquanđó.Hơnnữa,khôngởđâuvấnđềsốngchết,rủimay
lạinghiệtngãvàtànnhẫnchobằngtrongtìnhyêu.Tìnhyêulàsựsốngnếu
nókhônglàcáichết.Nôiđấy,nhưngcũnglàáoquan.Mộttìnhcảmvừanói
cóvừanóikhôngtrongquảtimngười.TrongtấtcảmọisựvậtThượngĐế
đãtạonênthìtráitimngườilàvậttỏaranhiềuánhsángnhất.Nhưngthanôi!
Nócũngtỏaranhiềubóngtốicaocả.TrờiđấtrunrủichoCosettegặpthứ
tìnhyêucứusốngngườita.
Suốttháng5năm1832,đêmnàotrongcáivườnhoangkia,dướibụicây
ngàycàngthơmvàcàngrậm,cũngcóđôibạnthậtlàtrinhbạch,thậtlàngây
thơ,lòngtrànngậpnhữngnỗivuisướngthầntiênchẳngkhácnhữngthiên
thần,trongsạch,chânthành,saysưa,rạngrỡnhưchiếusángchonhautrong
bóngtối.TrongcặpmắtCosettethìMariusrựcrỡnhưmộtônghoàng
Marius nhìn lại thì thấy Cosette là một nàng tiên đầu tỏa hòa quang. Hai
ngườichạmnhau,nhìnnhau,cầmtaynhau,ngườisátvàongười.Nhưngvẫn
cómộtkhoảngcáchmàkhôngbaogiờhọvượtqua.Khôngphảihọkhông
dám,chínhlàhọkhôngbiết.Mariuscảmthấycócáihàngràongăncách,đó
làlòngtrinhbạchcủaCosettevàCosettecảmthấycómộtchỗdựa,đó
lòngchânthànhcủaMarius.Cáihônđầutiêncũnglàcáihôncuốicùng.Từ
hômấy,chàngvẫnkhôngdámđixahơn,màchỉdámcầmtay,cầmkhăn
quàngcổ,haynângmấysợitócđểlênmôi.Đốivớichàng,Cosettelàmột
thứhươngthơm,khôngphảilàmộtngườiđànbà.Chàngchỉngửicáihương
thơmkiathôi.Nàngkhôngtừchốigì,chàngcũngkhôngđòihỏigì.Cosette
vuisướngmàMariusthìthỏamãn.Họsốngtrongtìnhtrạnghoanlạcnày,có
thểgọilàtìnhtrạngcủahaitâmhồnngâyngấtvìnhau.Thựclàhaitâmhồn
trinhbạchlầnđầuômnhautrongcõibồnglai,haiconthiênngagặpnhau
trênđỉnhnúituyết.
Tronggiờphútyêunhaunày,dụctìnhđãhoàntoànbịsựsaysưachiêm
ngưỡngđèbẹp.Mariustrongtrắngvàcaoquýnhưthiênthần,cólẽchàngcó
đủcanđảmđếnnhàmộtgáiđiếmmàkhôngcógankéogấuáoCosettelên
quágótchân.Mộtlầndướiánhtrăngtrong,Cosettecúixuốngđấtđểlượm
mộtvậtgì,ngựcáocủanàngđểlộchỗchânvúmộtchútthìMariusngoảnh
mặtđi.
Cáigìđãxảyragiữahaingười?Khôngcógìcả!Họsùngbáinhauđấy
thôi!Đêmđêm,khihaingườiởđây,cáivườnnhưmộtnơisốngđộng,thiêng
liêng.Trămhoađuanởtrongvườnsựcnứchươngthơm.Họcũngcởimở
tâmhồnhòalẫnvớingànhoa.Cỏcâylảlơi,mơnmởn,rungrinhđầynhựa
sốngvàsaysưachungquanhđôibạnthơngâyvàhọnóivớinhaunhữnglời
ânáilàmcâycỏsaymêrungđộng.Nhữnglờigìvậy?Nhữnghơithởchứ
gìđâu?Nhữnghơithởnàycũngvừađủlàmchocảthiênnhiênkiaxúccảm
vàrungđộng.Nócómalựcgìthựclàkhóhiểu,nếutachỉđọctrongsách
nhữnglờikiavốnlànhữnglờiđểgióđưađivàđánhtaranhưlànkhóidưới
đámcây.Giátagạtbỏđicáiđiệunhạccủatâmhồnnhưtiếngđànđệmtrong
lờithầmthìcủađôinhântình,thìtấtcảchỉcònlàmộtcáibóng.Bạnsẽhỏi:
“Thếnào?Cóthếthôiư?"Vâng,chỉcótiếngthỏthẻ,nóiđi,lặplạinhững
cáicườivôcớ,nhữngcâucógìcaoquýhơn,sâusắchơn.Đólànhữnglời
duynhấtđángnóivàđángnghethôivậy.
Nhữnglờingớngẩnkia,vôvịkia,aichưatừngbaogiờnghe,aichưa
từngbaogiờnói,làmộtngườiđầnđộn,tồitệ.
CosettenóivớiMarius:
—Anhbiếtkhông?
(Khônghiểusao,trongkhivẫngiữtháiđộđoanchínhtuyệtvờinhưthế
màrồicũngđếngọinhaubằnganh,em).
—Anhbiếtkhông?EmtênlàEuphrasie.
—Euphrasie?Khôngphải!TênemlàCosette.
—Ôi!Cosettelàcáitênxấuxíngườitagọiemlúcemcònnhỏ.Tênem
chínhlàEuphrasie.AnhkhôngthíchtênEuphrasiesao?
—Thíchchứ.NhưnggọiCosettenghecũnghay.
—AnhthíchtênCosettehơntênEuphrasiesao?
—À…ừ,vâng.
—Vậythìemcũngthíchnóhơn.Thậtnhỉ,nghenóhaynhỉ!Thôithìgọi
emlàCosettevậy.
Rồinàngnởmột nụ cười khiến chocâuchuyệnbiếnthành bài tình ca
trongmộtkhurừngnơitiêngiới.
Lạimộtlần,nàngnhìnchàngđămđămmànói:
—Ôngạ,ôngthìđẹptrai,xinhxắn,ôngănnóitàihoa,ôngkhôngngốc
chútnào,ông thông thái hơn em nhiều, nhưng ở cái chữ này thì emdám
tháchông,chữ:Emyêuanh!
Marius,baybổnglênmâyxanh,tưởngnhưnghekhúccacủamộtngôi
saonàovậy.
Cólúcnàngthấychànghothìtátyêuvàomámànói:
—Thưaông,ôngkhôngđượcho.Ôngmuốnhotrongnhàtôithìphảixin
phépmớiđược.Hođểchoemlongạilàxấulắmđấy.Emmuốnanhkhỏe
mạnh,bởivìnếuanhkhôngkhỏemạnhthìemkhổghêlắm.Anhbảoem
làmgìchoanhkhỏihobâygiờ?
MộtlầnnữaMariusnóivớiCosette:
—Emcóbiếtkhông,cómộtđộanhtưởngemlàUrsule.
Cáiấylàmcảhaicườisuốtbuổitối.
Mộtlầnđangnóichuyệngì,Mariusnói:
— Chà! Có một hôm ở vườn Luxembourg, anh muốn đánh chết một
ngườithươngbinh.
NhưngMariusimbặtvàkhôngnóinữa.NóinữathìphảinóichoCosette
nghechuyệncáinịtbíttấtcủanàng,màlàmthếthìkhôngđược.Bởivìnói
đếncáinịtbíttấtlàvôtìnhchạmvàoxácthịt,màhễđộngđếnchuyệnxác
thịttấtcáitấmtìnhmênhmông,trongtrắngấyphảihãihùng,kínhcẩnlùi
lại,khôngdámtiếnlên.
Mariusnghĩrằng,đờichỉlàthếnàythôi:TốinàocũngđếnphốPlumet,
đẩycáichấnsongcũkỹra,rồiláchvàongồitựtìnhtrênghếđákia,nhìn
ngànsaolấplánhquađámcâylúcđêmvừađến,đểcáinếpquầnởđầugối
mìnhtìvàovạtáorộngcủaCosette,sẽxoavuốtngóntaycáicủanàng,gọi
nànglàem,cùngnhaungửimộtđóahoa,ngửimãikhôngbiếtchán.Trong
lúcấymâybaytrênđầu.Mỗikhigióthổi,giócuốnđinhữngmơướccủa
ngườicònnhiềuhơnlànhữngđámmâytrênbầutrờinữa.
Tìnhyêutrongtrắnghầunhưhoangdãkiaphảiđâukhôngchútlẳnglơ.
“Tántụngngườiyêu”làcáchvuốtvemơntrớnđầutiên,làsựđánhbạonửa
vờimuốntậpdượt.Lờitántỉnhchẳngkhácgìchiếchôncáchbứcquacái
khănchemặt.Dụctìnhkhẽcanthiệp,nhưngvẫnkhônglộliễu.Trướcdục
tình,contimngạingùnglùibướcđểcàngyêumếnmặnnồngthêm.
LờitántụngcủaMariusvẫncóđôichútgắnbóvớicuộcsống,vớinhân
tình,vớitấtcảcáigìthiếtthựcmàMariuscóthểnóira.Đólànhữnglờinói
vớinhautronghangđá,làđoạngiáođầuchonhữngcâuchuyệnđêmđộng
phòng.Nólàbàithơcủacõilòngcởimở,nólàtrườngcalẫnvớithơniêm
luật,làlờitándươngđangyêu,êmnhưtiếnggùcủabồcâu.Nólàtấtcảmọi
thứtếnhịcủasựthờphụngkếtlạithànhcụm,thànhbóvàtỏaranhưmộtthứ
hươngthơmthanhlịch,thầntiên.Thậtlàtiếngríurítsaysưa,lòngnóivới
lòng.Mariusnỉnon:
—Ôi!Emđẹplàmsao!Anhkhôngdámnhìnem.Anhchỉdámchiêm
ngưỡng.Emlàmộtnàngtiên.Anhchẳngcònhiểusaonữa:Chỉnhìngấuáo,
khimũihàicủaemlóraanhcũngđủngấtngâylảođảo.Khitrítuệcủaem
hémởanhđượcthấyhàoquangtỏara.Emlýluậnthìhaylạlùng.Đôikhi
anhtưởngchừngemlàmộtgiấcmơ.Emnóiđiđểanhnghevàanhngắm.
Cosetteơi,thậtlàlạlùngvàthúvị!Anhhóađiênmất!Côthậtđángtônthờ,
tiểuthưạ!Anhphảilấykínhhiểnvinghiêncứubànchânemvàlấyviễn
vọngkínhchiêmngưỡngtâmhồnem.
Cosettetrảlời:
—Từsángđếngiờcóbaonhiêuthờigiờthìemyêuanhthêmbấynhiêu.
Câuđicâulạikhôngngớt.Lờinóichuyệnthậtlàtâmđầuýhợpvềkhoản
tìnhyêu.
TấtcảconngườiCosetteởđâucũngthơngây,thànhthực,trongngọc,
trắngngà,hiềnhậu,rựcrỡ.Nhìnthấynàngngườitacócảmgiácnhưnhìn
tiếtxuânthángtư,nhìntrờirạngsáng.Trongkhóemắtnhưcóhạtsương,
Cosettelàánhsángbìnhminhtinhkếtthànhhìnhthiếunữ.Mariusyêudấu
nàng,thìsaysưanhìnnànglàdĩnhiênvậy.Thựcra,côcongáikiavừaởtu
việnra,nóichuyệnlắmcâuthâmthúy.Nhiềukhinàngnóinhữngđiềuthật
làđúng,thậtlàtếnhị.Nàngríurítnhưtrẻcon,nhưngchuyệnlạicóýnghĩa.
Nàngkhônglầmlẫnvềviệcgìvànhậnxétgìcũngđúngđắn.Đànbàcảmvà
nóitheobảnnăngyêuđươngcủacontimnênchẳngbaogiờsailầm.Không
aibiếtnóinhữnglờidịudàngvàsâusắcchobằngphụnữ.Dịudàngvàsâu
sắcđólàtấtcảngườiđànbà,đólàtấtcảbầutrờivậy.
Trongcáicảnhhoanlạcvôsongkia,chốcchốckhóemắtlạilonglanh
giọtlệ.Mộtconsâu bịchânxéonát,mộtlôngchimtừtổ rơixuống,một
cànhtầmxuânbịgãycũnglàmchohọrủlòngthươngvàsựngâyngấtkia
đượmthêmvẻủdộtmơmàng,càngdễlàmngườitaphátkhóc.Biểuhiện
tuyệtđíchcủatìnhyêulàmộtsựcảmkíchnhiềukhihầunhưkhôngthểchịu
nổi.Vàđồngthời,-tìnhyêuchớpnhoánggâyramọithứtráingược,-họlại
cườilăncườilóc,thậtlàtựdothúvị,thậtlàthânmậtcởimở,cókhitưởnglà
mộtcặpbạntrai.Tuyvậy,ngaytrongkhihaicontimsaysưatrongtìnhyêu
trongsạch,thìbảnchấtgáitraibấtdiệtvẫnkhôngđivắng.Nóvẫnhiệndiện
vàtheođuổicáimụctiêuvừacaoquývừaphũphàng.Vìvậykhimộtcặp
traigáithỏthẻcùngnhauthìdùhọcóngâythơđếnđâu,câuchuyệnđó
trongsạchđếnmấy,nóvẫncómộtcáiývịriêng,đángyêuvàbíẩnkháchẳn
chuyệncủamộtcặpbạnhữu.
Họsùngbáinhau như thần tượng. Cáibấtbiến,cáitrường tồn vẫn cứ
nguyênvẹn.Yêunhau,nhìnnhaumànhoẻnmiệng,màcười,đôimôikhẽ
chúmlạilàmnũng,ngóntaycàivàonhau,gọinhauanhanh,emem,cáiđó
vẫnkhôngcảntrởgìlẽvĩnhviễncủatạohóa.Đôilứanáumìnhtrongđêm
tối,trongánhchiềutà,trongnơikínđáo,vớichimchóc,hoahồng.Họlàm
chonhaungâyngấtvìcảtráitimhiệnlêntrongkhóemắtvàthìthầmvàto
nhỏvớinhau,tronglúcấynhữngvìsaovẫnrungrinhtrongkhoảngkhông
gianvôhạn.
II
NGÂYNGẤTVÌHẠNHPHÚCVẸNTOÀN
Họsốngmơmàng,ngẩnngơvìhạnhphúc.Họkhôngđểýrằngthángấy
ởParisdịchtảlàmchếtnhiềungười.Họdốchếtcảbầutâmsự,tonhỏcùng
nhau,nhưngvẫnkhôngđiquacáitêncủanhaubaonhiêu.Mariusđãcho
Cosette biết chàng mồ côi, chàng tên là Marius Pontmercy, làm luật sư,
chàngviếtsáchchocáchiệusáchđểsống,chachànglàđạitá,làmộtvịanh
hùng,cònchàngthìđãcãinhauvớiôngngoạilàmộtngườirấtgiàu.Chàng
cũngnóiquachonàngbiết;mìnhlàNamTước.NhưngCosettedửngdưng.
MariusNamTướcư?NàngchẳnghiểuNamTướclàcáigì,chữđócónghĩa
gì.Vớinàng,MariuslàMariusthôi.CònvềphầnCosette,nàngcũngđãngỏ
chochàngbiếttrướckianàngănhọctrongtuviệnPetitPicpus,mẹnàngđã
mấtcũngnhưmẹchàng,chanàngtênlàôngFauchelevent,ôngrấttốt,hay
bốthíchongườinghèo,nhưngbảnthânthìcũngxácxơ,ôngcứlonhịnđủ
thứđểnàngkhỏithiếuthốnthứgì.
CómộtđiềulạtừkhiMariusnomthấyCosette,thìchàngnhưsốngngất
ngâytrongmộtbảnhợptấududương,đếnnỗicáiquákhứgầnnhưđốivới
chàngcũngvẫnxalắcxalơ,mờmờmịtmịt.Cosettenóisaothìchànghay
vậy.Chàngcũngkhôngbuồnhỏinàngvềnhữngviệcxảyrađêmnọởngôi
nhànát,vềbọnThénardier,vềvếtbỏngcủaônggiàvàtháiđộkỳlạcủaông
ta,cũngnhưviệcôngtabỏtrốnmộtcáchkỳdị.Trongkhoảnhkhắc,Marius
đã quên hết tấtcả những điều ấy, buổi chiều chàngkhông biết buổi sáng
mìnhđãlàmgì,mìnhănởđâu,đãnóichuyệnvớiai.Trongtaichàngnhư
tiếng ca nên chàng không còn nghe gì nữa. Chỉ khi nào thấy Cosette thì
chàngmớisốngmàthôi.Mộtkhiđãởtrêntrờithìchàngquênmấtcõitrầnlà
lẽtựnhiênthôivậy.Đôibạntriềnmiêntrongnhữngkhoáicảmtinhthầnkhó
tả.Ngườisichẳngkhácngườimêsảngđilạitronglúcngủsay.
Thanôi!Aimàchẳngtừngđượchưởngthụnhữngđiềunày?Tạisaođến
mộtlúcnàođóchúngtarờibỏcáicảnhthầntiênkia,đểrồilạitiếptụcsống
cuộcsốngnhânthế?Yêulàquêncảsuynghĩ.Áitìnhlàsựhăngháilãng
quênmọiviệckhác.Đừngđòingườitasaymêchohợplý!Làmgìcótiếp
diễn logique trong trái tim con người, cũng như ở trong vũ trụ làm gì
những hình hình học hệt như trong sách. Với Cosette và Marius, ngoài
MariusvàCosettera,khôngcòngìnữa.Vũtrụxungquanhhọlọtthỏmvào
hangsâunàorồi.Họsốngnhữngphútvàngngọc,khôngcóquákhứ,không
cótươnglai.MariuschỉnhớmangmángrằngCosettecómộtngườicha,óc
chàngdườngnhưbịlóakhiếnkhôngthấygìnữa.Đôilứakianóivớinhau
nhữnggì?Nhưđãbiết,nàochuyệnhoa,chuyệnén,chuyệnmặttrờixếnúi,
mặttrăngmọclên,tấtcảnhữngchuyệnquantrọng.Họđãthổlộvớinhau
hếtcảnhưngvẫnchưanóigìhết.Vớibọnsitìnhthìtấtcảnghĩalàkhông
hết.Chứcònchuyệnngườicha,chuyệnđời,cáinhàổchuột,bọnlâula,việc
xảyrakiathìnóiđếnlàmgì?Vảlạichắcgìcơnácmộngđóđãcóthật?
đâychỉcóhaingười,họyêunhau,thếthôi!Ngoàira,khôngcógìnữa.Hình
nhưkhingườitađếnngưỡngcủathiênđườngthìcảđịangụccũngtanbiến
điđâumất.Cóthấybọnquỷsứkhông?Màcóquỷsứkhôngđã?Cóphải
ngườitađãrunlên?Đãđauđớn?Họkhôngcònbiếtgìnữa.Mộtđámmây
hồngđãphủlêntrênđó.
Đôibạnsốngnhưvậy,ởnơicaotít,sốngtựnhiênmàcũngrấtlạlùng:
Chẳngphảinơithiênđình,chẳngphảinơitiêncảnh,ởgiữaloàingười
thiênthần,ởtrêncõibùnnhơ,ởdướithượngtầngbiêngbiếc,ởtrongmây,
hầunhưchỉmộtphầnnàolàxươnglàthịt,còntừđầuđếnchântoànlàtinh
thần,làngâyngấttộtbực.Đãbốclêncaonênchânkhônggiẫmđất,lòng
trần vẫn nặng, nên cũng chưa biến vào cõi trời xanh, họ cứ lơ lửng như
nhữngnguyêntửđợichokếttinhthànhcáchìnhtháicủavậtchất.Nhìnbên
ngoàithìhọnhưthoátrangoàivòngsốmệnh,quênmấtdấuxecủathờikhắc
làhômqua,ngàynayvàngàymai,ngâyngất,ngẩnngơ,bậpbềnhtrôinổi.
Đôikhinhẹnhàngnhưcóthểbayvàonơivôtận,hầunhưsẵnsàngbiếnvào
cõivôthủyvôchung.Họmêmàtỉnhtrongkhúcrutìnhêmái.Quảthật
mộtgiấcmêtuyệtvờicủathựctếnặngtrĩulýtưởng.
ĐôikhidùCosettexinhđẹphếtsức,Mariuscũngnhắmmắtlại.Nhắm
nghiềnmắtlàcáchnhìnvàotâmhồnhaynhất.MariusvàCosettekhôngtự
hỏitìnhyêunàysẽđưahọđếnđâu.Họchorằnghọđãđếnđích.Kỳquái
thaycáithamvọngcủaconngườikhimuốntìnhyêuđưatađếnmộtđích
nàovậy!
III
BÓNGTỐIBẮTĐẦU
JeanValjeannàocóbiếtgì.BảntínhCosettecóphầnítmơmộnghơn
Marius.NàngvuivẻvàchỉthếcũngđủlàmJeanValjeansungsướng.
MặcđầuócCosettecònbậnnghĩvềâuyếmvàhìnhảnhMariusvẫntràn
ngậptâmhồn,mặtnàngvẫncứthơngây,hớnhở.Nàngởvàocáituổi
tìnhyêutronglòngngườitrinhnữcũngtựnhiênnhưđóahoahuệtrongtay
thiênthầnnênJeanValjeanvẫnkhôngngờvựcgìhết.Vảchăngkhiđôilứa
yêunhauthìhọranhlắm;Nếucókẻthứbanàocóthểquấyrốitìnhyêucủa
họ,ngườiđósẽbị họ bưng tai bít mắt rất khéo bằng mấy cách đề phòng
muônthủacủagiốngsitình.
Chẳnghạn,chẳngbaogiờnànglàmtráiýJeanValjean.Chamuốnđidạo
ư?Vâng,chayêuquýạ.Chamuốnởnhà?Cũnghay.Chamuốnngồinói
chuyệnbuổitốivớiconư?Conthíchlắm.BaogiờđếnmườigiờđêmJean
Valjeancũngvềphòngngủ.Mariuschờchoquamườigiờ,nghetiếngnàng
mởcửachàngmớiláchvào.CốnhiênbanngàykhôngaibắtgặpMarius
đấy.JeanValjeankhônghềngờcómộtchàngMarius.Duycómộtlần,ông
bỗngnóivớiCosette:
—Kìa!Tạisaosaulưngáoconlạitrắngnhưthế?
SốlàtốiquaMariustrongmộtphútbồngbộtđãépnàngvàosáttường.
MụToussainttínhhayngủsớm.Hễcôngviệcxonglàchỉlolêngiường,
chonênmụcũngmùtịtnhưJeanValjean.KhôngbaogiờMariusbướcvào
nhànàng.KhicóCosette,cảhainấpvàomộtxókhuấtgầnthềmđểngoài
đườngnhìnvàokhôngnghe,khôngthấyđượcgì.Họngồiyênlặng,nhiều
khichẳngchuyệntrògìcả,chỉnắmchặttaynhaumỗiphútvàmườilần
nhìnlêncáccànhcây.Trongnhữnglúcấygiárétcóđánhcảnhhọmấymươi
bướchọcũngchẳngđểý.Hìnhnhưbấygiờtâmhồngặpnhauvàhòalẫnvới
nhautronggiấcmơvậy.
Nhữngphútgặpgỡấythậtlàtrongsáng,thậtlàthanhkhiếtvàbaogiờ
cũnggiốngnhưbaogiờ.Đólàmộtthứtìnhyêutrongtrắng,chẳngkhác
mộtthứcànhhoahuệvớilòngtrắngchimbồcâu.Từchỗhaingườingồira
đếnđườngcáicòncảmộtcáivườn.MỗilầnravàoMariusđềulắpchấnsong
lạicẩnthậnđểkhôngaithấysuysuyểngì.
ĐếnnửađêmMariusđira,vềnhàCourfeyrac.CourfeyracbảoBahorel:
—Cậucótưởngtượngđượckhông?ĐộnàyMariuscứmộtgiờsángmới
mòvề.
—Lạgì!-Bahorelđáp.-Anhhọctrònhàdòngnàolạikhônglậnhỏa
pháotrongngười.
CólúcCourfeyrackhoanhtaylàmravẻnghiêmtrangnóivớiMarius:
—Độrầycậuchịukhóđilắm,anhbạntrẻạ!
Bảntínhthiếtthực,Courfeyrackhôngquantâmđếncáicảnhbồnglai
hìnhphảnánhtrênnétmặtMarius.Vốnkhôngquennhữnglốisaymêmới
lạ,chàngbựcmìnhvàthườngnhắcbạnphảiquayvềthựctế.
Mộtbuổisáng,chàngnóivớiMarius:
—Nàycậu,mìnhxemcậuđộràynhưđangsốngởđâutrênnguyệtcầu,
vươngquốcchiêmbao,tỉnhmộngtưởng,thủđô“bongbóngxàphòng"
ấy.Nào,ngoantabảonào.Côtatênlàgì?
NhưngđốcócáigìlàmchoMarius"mởmiệng"!Cóthểlấykimvặnhết
mườingóntaychứkhôngcócáchgìlàmchàngthốtramộttronghaiâmtiết
thiêngliênglàmthànhcáitênCosettequýbáu.Áitìnhchânchínhsángngời
nhưbình minhvàim lặngnhưnấm mộ.Tuynhiên Courfeyraccũngđể ý
thấyMariuscóthayđổi,chàngcómộtvẻtrầmlặnghânhoan.
Trongthángnămêmảđó,MariusvàCosetteđãsốngnhữngphútsung
sướngkhôngbờbến:Đólàcãinhau,gọinhaulàônglàbàđểsauđógọi
nhau là anh là em một cách âu yếm hơn. Đó là kể thật lâu, thật tỉ mỉ về
nhữngngườihọkhôngchúýgìcả,điềunàycàngchứngtỏáitìnhlàmộtbản
nhạckịch,trongđócốtlàâmnhạccònlờikịchthìchẳngnghĩalýgì.Đó
ngheCosettenóichuyệnvámay,cònvềphầnCosette,làngồingheMarius
nói chuyện chính trị. Cùng ngồi, gối kề gối, nghe xe chạy trên đường
Babylonecùngngắmmộtvì saotrêntrờihaymộtconđomđómdướicỏ.
Cùngimlặng;cáinàycònêmáihơnnóichuyệnnữa;Vânvân…
Tuynhiên,cólắmnỗitrắctrởlôithôiđangđến.
Mộtbuổitối,MariusđiđếnnơihòhẹntheođạilộInvalides.Chàngđang
cúiđầubướcvàsắpsửarẽsangphốPlumetthìcóaigọibêncạnh.
—ChàoôngMarius.
ChàngngẩngđầuvànhậnraÉponine.
Việcgặpgỡnàyđốivớichàngcótácdụnglàlạ.TừhômÉponineđưa
chàng tới phố Plumet đến nay, chưa lần nào chàng nghĩ đến nó, và cũng
chưabaogiờchànggặpmặtnó,nênchàngquênkhuấyđi.KểraMariusphải
mangơnnónhiềuvìnhờnóchàngmớicóhạnhphúcngàynay.Thếmàgặp
nóchàngcảmthấykhóchịu.
Đừngtưởngrằngkhingườitatoạinguyệnvàtrongsạchtrongtìnhyêuthì
ngườitatrởnêntoànthiện.Thựcthìngườitachỉđâmraquêntấtcả,như
chúngtôiđãnói.Bâygiờngườitaquênnghĩđếnviệcác,nhưngcũngđồng
thờiquênnghĩđếnviệcthiện.Ngườitakhôngcòntâmtríđâumànghĩđến
ânnghĩa,đếnbổnphận,đếnnhữngkỷniệmlớnvẫnlàmngườitabậnlòng.
GặplúckhácthìMariusđãđốixửvớiÉponinemộtcáchkháchẳn.Lòng
chàngnay chỉbiếtcó Cosette,nênchàngcũngkhôngcòn nhớrõràng
chínhtênlàÉponineThénardier,cáitênđãghitrongtờdichúcchachàngđể
lại.Cáchmấythángtrước,giágặpcáingườiđộitênấychắcchàngđãhết
lònghếtdạvìhọ.TacứtảMariusđúngnhưtrongthựctế.Trongthựctếthì
tìnhyêurựcrỡcủachàngđãkhiếnchongayđếncảhìnhảnhchachàngcũng
mờnhạtđimộtphần.Chonênchàngtrảlờilúngtúng.
—A!CôÉponineđấyà?
—Tạisaoônglạigọiembằngcô?Emcólàmgìtệvớiôngkhông?
—Không.
Đànhrằngchàngchẳngcógìphiềnnó.Tráilại.Nhưngchàngcảmthấy
khôngsaolàmkhácđược.ChàngđãgọiCosettelàem,chàngđànhphảigọi
Époninelàcô.
Thấychàngcâmbặt,nókêulên:
—Nàyông…
Nhưngrồinódừnglại.Trướckianótáotợnvàvôtưlàthếmàbâygiờnó
khôngcònbiếtnóinăngrasaonữa.Nógượngcườinhưngkhôngcườiđược.
Nónóitiếp:
—Thếnào?…
Rồilạiimbặtlầnnữavàcúimặt.Độtnhiênnónói:"ChàoôngMarius”.
Rồibỏđi.
IV
"CAB"TIẾNGANHTHÌLĂN,TIẾNGLÓNGTHÌ
SỦA
Hômsaulàngàymồngbathángsáu,ngàymồngbathángsáunăm1852,
mộtnămđángghinhớbởivìbấygiờcónhữngbiếncốquantrọngcứlơlửng
ở chân trời Paris như những đám mây đen sắp gây ra bão táp. Vừa tối,
Mariusđangmentheoconđườnghômquađểđếnnơihòhẹn,lòngtrànngập
vuisướng,thìbỗngthấyÉponinetiếnvềphíachànggiữacáchàngcâytrên
đạilộ.Gặpliềnhailầntronghaingàynhưthếnàythựclàquánhiều.Chàng
vộiquayđi,rờiđạilộ,rẽvàophốHoàngĐệđểđếnphốPlumet.
CửchỉnàykhiếnÉponinetheohútbóngchàngđếntậnphốPlumet,một
việcmàtrướckiakhôngbaogiờnólàm.Từtrướcđếnnaynóchỉcầnnhìn
chàngđiquatrênđạilộ,cảđếnviệctìmcáchbắtgặp,nócũngkhônglàm.
Mãitốiquanómớithửmởmiệngchuyệnvãn.
VậyÉponineđitheochàngmàchàngkhôngbiết.Nóthấychàngđẩycái
chấnsongláchvàovườn.
—À?Thìraanhtavàonhà.
Nóđếngầnhàngrào,nắntừngchấnsongmộtvàtìmđượcngaycáichấn
songMariusvừaxêdịch.Nólầmbầmtrongmiệng,giọngghêrợn:
—Thếnàythìkhôngđượcđâucôảạ!
Nó ngồi xuống chân tường sát cạnh song sắt như để canh giữ. Đó lại
chínhlànơihàngràotiếpgiápvớitườngnhàbêncạnh.Ởđấycómộtcáigóc
tốiom,nócóthểẩnmìnhlọtthỏm.Nóẩnmìnhmộtgiờnhưthế,khôngnói
năng,cũngkhôngthởmạnh,suynghĩmônglung.
Vào khoảng mười giờ tối, trong số hai, ba người thường đi qua phố
Plumet,cómộtlãotưsảngiàvềmuộnđangrảobướcởnơivắngvẻvànguy
hiểmkia.Hắnđimentheohàngràosắtvàvừađếngóctườngthìnghe
tiếngtrầmtrầmdễsợnói:
—Thảonàotốinàochàngcũngđếnđây.
Ngườikháchnhớnnhácnhìnquanh,khôngtrôngthấyai,khôngdámnhìn
vàocáihốctốikiavàsợhếthồn.Hắnrảobướcđinhanh.Hắnđinhanhnhư
vậylàkhônđấy,bởivìchỉmộtlátsaucósáungườicáchquãngnhaucũng
mentheotườngmàđi,nhácnomtưởngđâulàmộttoánlínhtuần.Họđivào
phốPlumet.Ngườiđiđầu đếnhàngràosắtvườnấythìdừnglạiđợimấy
ngườikia,mộtthoángsautấtcảsáungườiđềuđủmặt.
Họbắtđầuthìthầm:
—Đâyrồi!Mộtthằngnói.
—Trongvườncócab
[277]
không?Mộtthằngkháchỏi.
—Đếchbiết.Dẫusaotớđãchạysẵnmộtnắmđểnhồichocậutađây.
—Cónhựa
[278]
đểbểkínhkhông?
—Có.
Thằngthứnămnóigiọngbụng.
—Hàngràocũríchrồi.
—Cànghay.-Thằngthứhaiđáp.-Thếthìcócủanócũngkhôngtrutréo
lên,vàgặtnócũngdễ.
Thằngthứsáunãygiờvẫnchưamởmiệng,sờtấtcảcácsongsắtnhưmột
giờtrướcđâyÉponineđãlàm.Hắnnắntừngchấnsongmộtvàlaytừngcái
mộtrấtcẩnthận.Cứthế.HắnđếncáichấnsongMariusđãnạyra.Hắnsắp
sờđếnthìmộtbàntayđộtnhiêntừtrongbóngtốithòra,nắmlấytayhắn.
Hắnbịđẩyvàogiữangực.Vàmộtgiọngkhànkhànnóinhỏ:
—Cócabđấy!
Ngayđấyhắnthấymộtcôgáixanhxaođứngsữngtrướcmặt.Hắngiật
nảymìnhvìbấtngờ.Hắnthumình,xônglênmộtcáchdễsợ.Thậtlàghê
gớmkhiconácthúlongại;dángsợsệtcủanóđángsợ.Hắnlùilạiấpúng:
—Conranhnàođấy?
—Congáiôngđây!
Thì chính là Éponine đang nói chuyện với Thénardier. Thấy Éponine,
nămthằngkia,Claquesous,Gueulemer,Babet,MontparnassevàBrujonrón
rén đến gần,im lặng, với cái vẻ chậm rãi rùng rợn của bọn ăn đêm. Tay
chúng cầm những khí cụ dữ tợn. Thằng Gueulemer thì cầm một cái kìm
cong,bọnănđêmthườnggọilàcái"khănquàng".Thénardiergầmlêntuy
vẫngiữkhẽgiọng:
—Áichà!Màylàmgìởđây?Màymuốnlàmgìchúngtao?Aikhiếnmày
đếnđâycảntrởchúngtao?
Époninevùngcườivàbálấycổhắn:
—Bốơi!Conởđâylàvìconởđây.Bâygiờlạicòncấmngườitakhông
đượcngồiởchântườngsao?Cácôngmớikhôngnênđếnđâychứ!Đây
quáigì,đãbảolàbánhquymà!TôiđãnóivớimụMagnon,ởđâykhông
múigìđâu.Bốhônconđichứbố.Đãlâulắmconchẳnggặpbố.Thếbố
thoátrarồià?
ThénardiercốsứcgỡtayÉponinevàcàunhàu:
—Đượcrồi.Màyđãhôntaorồi.Ừtaothoátrarồiđây!Taokhông
trongấynữa.Thôibâygiờmàyđiđi.
NhưngÉponinenhấtđịnhkhôngbuôngmàcứxoắnxuýtvuốtvecha.
—Bốyêuơi!Bốlàmsaomàrađượcthế?Thoátkhỏichỗấythìphải
bợmlắmnhỉ!Bốkểlạichoconnghenào?Mẹconđâu?Cótintứcmẹthì
choconbiếtvới.
—Mẹmàymạnhkhỏe,taokhôngbiếtđâu.Thôiđểmặctao,màycútđi.
Époninelàmravẻnũngnịunhưcôcongáiđượcnuông.
—Conkhôngđiđâu!Bốnthángtrờinaychẳngthấymặtbố,thếmàbố
lạiđuổiđingay,chưakịphônbốnữa.
Vànólạibálấycổbốnó.
—Làmtròquáigìthế?-Babetnói.
—Maulên!Bọncảnhsátsắpquađấy!
Cótiếngnóigiọngbụngngâmhaicâu:
«Hômnayđếchphảiđầunăm
Hônchahítmẹlăngxănglàmgì!»
Époninequayvềphíanămthằngăncướp:
— Ô kìa! Ông Brujon. Chào ông Babet, chào ông Claquesous… Ông
Gueulemer, ông không nhận được mặt cháu sao? Thế nào Montparnasse,
mạnhkhỏechứ?
—Có,-Thénardiernói,-ngườitacónhậnramàyrồiđấy.Thôichào!
Chào!Xéođiđểchúngtaocòncôngviệc.
—Giờnàylàgiờcáora,khôngphảigiờcủagàmái.
[279]
-Montparnasse
nói.
Babetthêmvào:
—Màybiếtchúngtaocònphảikiếmchácởđâymà.
ÉponinenắmtayMontparnasse.Hắnnói:
—Khéokẻođứtmẹtaygiờ!Taocócái“tháithịt”ởđây.
—AnhMontparnassethânyêu!-Éponineđápdịudàngnhỏnhẹ.-Phải
tinngườitachứ.Tôilàconbốtôikiamà.ÔngBabetơi,ôngGueulemerơi,
tôiđãđượcgiaochođiđiềutravụnàycơmà.
Có một điều kỳ lạ là Éponine không nói tiếng lóng. Từ khi nó quen
Mariusthìnókhôngsaodùngnổithứngônngữghêtởmấynữa.Nócầm
nhữngngóntaycụcmịchcủaGueulemertrongbàntayxươngxẩuvàyếuớt
củanóvànóitiếp:
—Cácôngcũngbiếttôicóngốcđâu.Thườngthườngcácôngtintôi.Tôi
đượcviệcchocácônglắmchứ.Bâygiờtôiđãđiềutrarồithìcácôngcóvào
cũngchỉvô ích. Tôi thề với các ông, trong cái nhà này không kiếmchác
đượcgìđâu.
—Chỉcóđànbàthôi,sợgì?-Gueulemernói.
—Không,họdọnđirồi!
—Nếnvẫncònthắpsángkìa.-Babetbảo.
VàhắnchỉchoÉponinethấythấpthoángsaungọncâycóánhđènđiđi
lạilạiở gần máinhà.Thìra lúc ấy mụToussaintcòn thức phơi quầnáo.
Époninecốcãilấyđược.
—Nhưngmàhọnghèolắm,trongnhàkhôngcótiềnnonggìhết.
—Màycútđi!-Thénardiergắt.-Khinàochúngtaođãxáotrộntấtcảcái
nhànàyrồi,lậtngượccáihầmđựngrượulêntrên,cáimáinhàxuốngdưới,
bấygiờchúngtaosẽnóichomàybiếtđấylàtiềnlớn,làhàohaylàxu.
Lãođẩyconbérađểtiếnlênnhưngconbévẫnnói:
—NàyanhbạnMontparnasseơi,tôixinanh,anhlàngườitốt,anhđừng
vàođấy.
Montparnassechỉđáp:
—Khéo,kẻomàđứttaygiờ!
Thénardiergiởgiọngquyếtđoánhàngngàycủahắn:
—Conranh,xéongayđểđànôngngườitacònlàmăn.
ÉponinebuôngtayMontparnassevàhỏi:
—Thếlàcácôngmuốnvàonhànày?
—Cũngcóphầnnhưthếđấy!-Têngiọngbụngcườigằnđáp.
Éponineliềntựalưngvàohàngràosắtđốidiệnvớisáutêncướpvõtrang
đếnchânrăngkẽtóc.Trongbóngtối,mặtchúngtrôngnhưmặtquỷ.Nónói
thấpgiọngnhưngkiênquyết:
—Thếnhưngmàtôithìkhôngmuốn.
Bọnkiangẩnngười.Tuyvậythằngnóigiọngbụngcũngcườidứttiếng.
Conbélạinói:
—Anh em nghe tôi cho rõ. Không phải vậy. Bây giờ tôixin nóiđây.
Trướchết,nếucácanhvàocáivườnnày,nếucácanhđộngđếnhàngràosắt
nàythìtôisẽkêulên,tôiđấmcửađánhthứcmọingườidậy,tôisẽgọicảnh
sáttómcổcảsáungười.
ThénardiernóikhẽvớiBrujonvàthằngnóigiọngbụng:
—Nólàmthậtđấy.
Époninelắcđầuvànóithêm:
—Trướchếtlàtómlấybốtôi.
Thénardierđếngầnnó,Époninethét:
—Ônggià,đứngxêra.
Thénardierlùilạicàunhàu:
—Connàysaolạigiởquẻthếnhỉ?
Vàhắnnóitiếp:
—Đồchóđẻ!
Conbécườilêndữtợn:
—Gìcũngđược.Nhưngcácôngkhôngvàođượcđâu.Đâykhôngphảilà
concủachómàconcủalangsóicơ.Cácôngsáungườinhưngtôisợgì.Các
ônglàđànông,ừ!Tôilàđànbàcongáiđấy,nhưngtôikhôngsợcácông
đâu.Thôiđiđi.Tôinóichomàbiết,cácôngkhôngđặtchânvàocáinhànày
đượcđâu,bởivìtôikhôngthíchthế.Cácôngđếngầnthìtôisủaầmlênbây
giờ.Tôiđãnóimà:Cabchínhlàtôiđây.Tôicóccầncácông.Điđâuthìđi!
Đừngđếnđâymàngứamắttôi.Tôicấm.Đấycódaophay,đâycóguốc,cóc
sợ!Nàolạiđâynào.
Conbétiếnvềphíabọncướp,trôngghêrợn.Nólạicườisằngsặc.
—Biếtchưa?Tôisợcócgì.Mùahènàytôisẽđói,mùađôngnàytôisẽ
rét.Sáumạngđànôngkiatưởnglàmchomộtconbénàysợthìbuồncười
quá.Sợgì?Sợ?Ừphải,sợgớm.Vìcácôngcómấyconmèonghecácông
totiếngthìbòxuốnggậmgiườngnêncácôngtưởngngườitasợcácông
phảikhông?Đâychảsợgìráo.
NónhìnxỉaxóivàomặtThénardiervànói:
—Đếncảôngnữacũngthếthôi.
Rồinóđưacặpmắtđỏngầunhưmắtma,lườmtấtcảbọncướpmộtlượt.
—Đâythìchẳngcầugì,ngàymaicóainhặtđượcxácđây,bịđaocủabố
đâyđâmchếtởcáiphốPlumetnàyhaylàtrongmộtnămnữacóaithấyđây
ngồitrongtrạigiamởSaintCloudhaytrôigiạtởcùlaoThiênNgacùngvới
nútchaithốivàthâychóchếttrôi,đâycũngcóccần.
Conbénóiđếnđóthìngừnglại,cơnhokhannổilên,hơithởhắtratừcái
lồngngựclépkẹpvàcòmcõi,nghenhưtiếngrênrỉ.
—Tôichỉkêulênmộttiếnglàngườitađến,-nónóitiếp.-Thếlàxong.
Đằngấysáungườinhưngđâylàcảthiênhạ.
Thénardiertiếnlênmộtbước.Conbéthét:
—Khôngđượcđếngần.
Lãonàydừnglạidỗdành:
—Ừ!Taokhôngbướctớinữa,nhưngconđừngtrutréolênnhưvậy.Này
con!Conmuốncảntrởkhôngchobốvàcácchúlàmănphảikhông?Chúng
taophảikiếmănmớisốngđượcchứ!Conkhôngcònthươngxótgìbốcon
nữaư?
—Ônglàmtôiphátngấy.
—Chúngtaophảisống,phảiăn.
—Chếtquáchđicóđượckhông?
Nóixongnóngồixuốngcạnhchântườngnghêungaohát:
«Taytatròntrịa
Chântaxinhxinh
Thờigianbỏphí…»
Nóchốngkhuỷutayvàođầugối,bàntayđỡcằm,chânđuđưaravẻphớt
đểuthiênhạ.Áothìráchbươmlòicảxươngquaixanh,gầyđét.Câyđèn
đườngbêncạnhchiếusánghìnhthùvàdángđiệucủanó.Thậttrêntrầnđời
khôngcòncáigìkiênquyếthơnvàkỳlạhơn.
Sáuthằngkẻcướpkhôngdámlàmgì,tứctốivìthuamộtđứacongái,kéo
nhauvàobóngtốibànbạc,nhúnvairụtcổ,giậndữvàbựcnhục.Con
nhìnchúngvớivẻmặtbìnhtĩnhnhưngdữdội.
Babetnói:
—Nócóýgìđây.Cócớđấy.Haynóphảilòngconcab.Nhưngmàbỏlỡ
thìtiếcthật.Chỉcóhaingườiđànbàvàmộtlãogiàởtạisântrong.Ởcác
cửasổcómànchekhásang.LãonàyphảilàmộtlãoDoThái.
[280]
Mónnày
quyếtlàbở.
Montparnassegiục:
—Vậythìcácanhcứvào.Cứtiếnhành.Tôiởđâyvớiconbé,vànếu
cóhohethì…
Nógiơcondaotrầnlấploángdướiánhđèn.Thénardierkhôngnóigì,sẵn
sànghễngườitalàmgìthìlàmnấy.
Brujonvốncótiếngtiêntri,lạilàtayđãtìmramónnàynhưđãbiếttừ
nãy vẫn chưa hé miệng. Hắn có vẻ nghĩ ngợi. Ai cũng biết tính hắn liều
mạng.Mộtlầnhắnđãăntrộmngaytrongmộtđồncảnhsátđểkhoegan.Hắn
lạibiếtlàmthơvàhátnênđượcbọnkiatínnhiệmlắm.Babethỏinó:
—Brujon!Saomàykhôngnóigìcả?
Brujon đứng im mộtlátrồi lắc đi lắclại cái đầu theo nhiềukiểu khác
nhau.Cuốicùnghắnmớichịunói:
—Thếnày,sángnaytaotrôngthấyhaiconchimsẻcắnnhau,buổichiều
taotôngphảimộtmụđànbàđangcãinhau.Toànlàđiềmgởtất.Thôichúng
mìnhxéođi.
Cảbọnkéođi.VừađiMontparnassevừalẩmbẩm:
—Cũngchẳngsao,giánhưcácanhmuốnthìtớđãthínhẹchonómột
nhát.
—Tớthìkhông,-Babetđáp.-Tớkhôngcóđánhgiếtđànbà.
Đếnchỗđầuđường phố, chúng dừng lại, trao đổi vớinhaubằngtiếng
lóng,giọngthìthầm:
—Tốinayngủđâu?
—ỞdướiParis.
—Thénardierơi!Màycóchìakhóacửasắtđấykhông?
—Có.
Époninetheodõichúngkhôngrờimắt,thấychúngđãđitheođúngcon
đườngchúngvừađến.Nóđứngdậyvàbòtheodọcchântườngvàcácngôi
nhà.Nócứlầntheochúngnhưvậychođếnđạilộ.Đếnđâybọnkiachiatay
vànóthấysáungườilũisâuvàobóngtốinhưtanbiếntrongđó.
V
CHUYỆNĐÊM
BọncướpđikhỏithìphốPlumettrởlạivớicảnhđêmtĩnhmịch.
Nhữngchuyệnvừaxảyratrênđườngphốnày,nếudiễnratrongrừngthì
khôngthểlàmchocâyrừngngạcnhiên.Rừngthưavàlùmrậm,bụibờ,cành
láxôxátnhau,cỏdạicaolớn,tấtcảnhữngthứấysốngmộtđờisốnghuyền
bí.Trongcảnhhoangdạiumtùmấythườngcónhữngbiểuhiệnđộtngộtcủa
cáivôhình;nhữngloàithấpkémhơnconngườilạithườngđượctrôngthấy
tậnđằngsauconngười,qualànsươngđục;vàvôsốsựviệcmàloàingười
chúng ta không hay, không biết,vẫn chạm mặtnhau trong rừng tối. Loài
hungtợntrongtựnhiênthườnghoảnghốtkhiđánhhơithấycáikhácthường.
Nhữngsứcmạnhcủabóngtốibiếtnhauvàđiềuhòavớinhaumộtcách
mật để giữ thế thăng bằng. Nanh và vuốt lạisợ những cái không bắt giữ
được. Những giống uống huyết tươi, những giống thèm khát sục sạo tìm
mồi,nhữnggiốnghamkhoemóngnhọn,nhữnggiốngchỉsốngnhờdạdày
vàvìdạdày,nhữnggiốngấynếuthấymộtcáidạngvôhìnhtrùmtấmvải
liệmđilạilữngthữngthìphảiđứngnhìnvàlolắngđánhhơi,tưởngnhưcái
bóngrunrẩyvớitấmáomậpmờkiađươngsốngmộtđờisốngdướimồkinh
khủng.Nhữngthứcụccằnhungtợnấy,nóchỉlàvậtchất,lờmờcảmthấyđã
gặpphảibóngtốivôbiêntụlạitrongmộthìnhthùkháclạ.Mộtbóngđen
chặnđườngđãcảnngayconthúdữlại.Thứởmồhiệnlênlàmchothứ
hangngơngáclosợ.Dữphảisợrợn;đànsóiphảilùitrướcmộtbóngma.
VI
MARIUSTRỞLẠITHIẾTTHỰCQUÁĐẾNNỖI
CHOCOSETTEBIẾTĐỊACHỈCỦAMÌNH
Trongkhithứchócáimặtngườiấyđứngcạnhhàngràosắtvàsáutênăn
cướpphảilùibướctrướcmộtngườicongái,thìMariusvẫnngồibêncạnh
Cosette.Chưabaogiờbầutrờilắmsaovàxinhđẹpnhưđêmấy.Chưabao
giờcànhlárungđộnghơn,mùithơmcủacâycỏngàongạthơn,chưabao
giờchimchóctrêncànhngủnghêêmđềmhơn.Chưabaogiờtấtcảcáicảnh
hòahợpcủatạovậttrongsánglạihòanhịpđúngđiệuhơnvớibảnnhạcthầm
kíncủaáitình.ChưabaogiờMariuslạisaysưahơn,sungsướnghơn,ngất
ngâyhơn.NhưngchànglạithấyCosetteủê.Cosetteđãkhóc,đôimắtđỏ
ngầu.
Đólàđámmâythứnhấttronggiấcchiêmbaomỹlệ.Mariushỏingay:
—Emsaovậy?
Nàngtrảlời:
—Thếnày.
Rồinàngngồixuốngcáighếdàigầnbậccửa,trongkhichàngvừangồi
bêncạnhvừarun.Nàn—Sángnaychaembảochacóviệc,emphảichuẩnbị
sẵnsàngvàcólẽchaemvàemsẽđixa.
Mariusrunlẩybẩytừđầuđếnchân.Khingườitavàocuốicuộcđờithì
chếtnghĩalàđi;Khingườitamớibướcvàođờithìđinghĩalàchết.
ĐãsáutuầnnayMariusdầndần,chầmchậm,mỗikhimộtít,ngàycàng
chiếmlĩnhCosette.Chiếmtâmhồnthôi,nhưngmàchiếmmộtcáchtriệtđể.
Nhưđãnóiởtrên,trongmốitìnhđầu,ngườitachiếmđượctâmhồntrước,
rồimãisaumớiđoạtxácthịt.Vềsau,trongnhữngmốitìnhkhácngườita
chiếmđoạtxácthịtrồimãisaumớichiếmđoạttâmhồnhoặclàkhônghề
chiếmđoạttâmhồn.MariuschiếmlấyCosette,nhưlàmaquỷchiếm.Nhưng
chànglấytấtcảtâmhồnchàngquyệnchặtlấynàng,vàgiữriếtlấynàng,với
lòngtintưởngsắtđá.Chàngđãchiếmđượcnụcười,hơithở,hươngthơmcả
cáiánhsángcủađôimắtbiếc,cảcáimịnmàngcủalàndakhichàngsờđến
taynàng,cảcáinốtxinhxinhởcổ,tấtcảtâmtrícủanàng.Họđãtựhứalúc
ngủbaogiờcũngmơthấynhautronggiấcmộng,vàhọđãgiữlờihứa.
Tómlại,Mariusđãchiếmđoạttấtcảcácgiấcmơcủanàng.Chàngnhìn
nàngkhôngbiếtchán,đôikhihơithởcủachàngchạmvàomấysợitócgáy
vàchàngcũngnghĩbụngrằngbấynhiêusợitóckiakhôngcósợinàokhông
thuộcvềchàng.Chàngchiêmvọng,chàngsùngbáinhữngvậtnàngmang
trên người, cái nơ, đôi găng tay, cái bao tay, đôi giày, đều là những vật
thiêngliêngmàchànglàchủ.Chàngnghĩrằngchànglàchủcủacảnhững
cáilượccàixinhxinhởtrongmớtócmây,đếncảtừngdảiáo,từngsợichỉ
bíttất,từngnếpcủacáiáolót,tấtcảlàcủachànghết:Ýnghĩấylànhững
tiếngbậpbẹmơhồvànhỏnhẹcủanhụccảm.
CạnhCosette,chàngcảmthấymìnhngồicạnhtàisảncủamình,cạnhvật
sởhữucủamình,cạnhngườichủnóđồngthờilàđứanôlệcủamình.Hình
nhưtâmhồnđôilứađãgắnbóvớinhaukhăngkhítquá,nênbâygiờ,giáhọ
muốnlấylạitâmhồnhọ,họcũngkhôngcócáchnàonhậnra:“Cáinàycủa
anh?Không,nólàcủaem.Nhấtđịnhemlàm,chínhnólàanh.Cáimàanh
tưởnglàanh,chínhlàemđấy".MariusbiếnthànhmộtphầncủaCosette
CosettethànhmộtphầncủaMariuskhôngtáchđượcnữa.Mariuscảmthấy
Cosettesốngtrongngườichàng.CóCosette,chiếmđoạtlấyCosette,cáiđó
đốivớichàngcũngkhôngkhácgìhôhấp.Chínhtrongkhitintưởngnhưthế,
ngâyngấtnhưthế,saysưavềquyềnsởhữutrongtrắng,lạlùngvàtuyệtđối
nhưthếthìmấytiếng"Chacủaemphảirađi"bỗngnhiênđậpvàotai
tiếng nói đột ngột của thực tế thét lớn: “Cosette không phải của mày!"
Mariusbừngtỉnh.Đãsáutuầnnay,tađãthấychàngsốngởngoàicuộcsống.
Naytiếng"rađi"đẩychàngtrởvàođómộtcáchphũphàng.
Chàngkhôngbiếtnóisao.Cosettechỉthấybàntaychànglạnhtoát.Đến
lượtnànghỏi:
—Anhsaovậy?
ChàngtrảlờikhẽquáđếnnỗiCosettechỉthoángnghe:
—Anhchưahiểuemnóigì!…
Nàngnóilại:
—Sángnay,chaembảoemthuxếpcácthứlinhtinhcủaemsẵnsàng.
Chaembảosẽđưaáoquầncủachaemchoemđểxếpvàohòm,chaemphải
đixa.Haingườiphảiđi.Phảicómộtcáihòmlớnchoem,mộtcáibécho
cha.Trongmộttuầnlễphảixongđểđi,cólẽsangAnh.
Mariuskêu:
—Trờiơi!Tànbạonhưthếsao?
Rõ ràng trong óc Marius không có sự lạm quyền nào, không có hành
độngtànbạonàocủaquânbạochúaghêgớmnhất.Busiris,Tibère,HenriIII
màhungdữchorằngviệcôngFaucheleventđemcôgáisangAnh,vìông
việcbênấy.Chànghỏi,giọngyếuđuối:
—Baogiờemđi?
—Chaemkhôngnói.
—Baogiờemvề?
—Chaemcũngkhôngnói.
Mariusđứngdậy,lạnhlùnghỏi:
—Cosette,côcóđikhông?
Côquaylạinhìnchàng.Cặpmắtxinhđẹpđầyloâu.Nàngtrảlời,cóvẻ
hoảnghốt:
—Điđâu?
—SangAnh?Côcóđikhông?
—Tạisaoanhgọiemlà"cô"?
—Tôihỏicôcóđikhông?
Cosettechậptay,nói:
—Anhbảoemlàmthếnàođược?
—Thếlàcôđi?
—Thếchaemđithìbiếtlàmsao?
—Thếlàcôđi?
CosettenắmtayMarius,siếtchặt,khôngđáp.
—Đượcrồi,-Mariusnói.-Tôisẽđinơikhác.
Cosettekhônghiểucâunóiấymấy,nhưngnàngtrựccảmýnghĩacủanó.
Nàngtáingườiđếnnỗitrongbóngtốimàmặttrắngbệch.Nàngấpúng:
—Anhmuốnnóigìthế?
Mariusnhìnnàngđămđắmrồingướcmắtlêntrời,đáp:
—Khônggìcả.
Khi chàng cúi mặt xuống, chàng thấy Cosette nhoẻn miệng cười với
chàng. Nụ cười của người yêu có một vẻ sáng riêng, đêm tối cũng trông
thấy.
—AnhMarius.Chúngmìnhngốclắm.Emnghĩrarồi.
—Thếnào?
—Chaconemđi,anhcũngđi!Emsẽchoanhbiếtđiđâu.Rồianhđến
tìmem.
Bâygiờ Mariusđãtỉnh hẳn.Chàngtrở vềgiữathực tế.Chàngnói với
Cosette:
—Đivớichavàem!Emđiênsao?Đithìphảicótiền,màanhkhôngcó.
SangAnhà?HiệnnayanhđãnợanhCourfeyracmườiLouis.Anhấylàmột
ngườibạncủaanh,màemchưaquenbiết.Anhcócáimũcũkhôngđángba
francs,mộtcáiáođằngtrướckhuyếtcảcúc.Cáichemisethìráchbươm,cùi
tay đã thủng, đôi giày thì ngấm nước. Sáu tuần nay, anh không nghĩ đến
nhữngvậtấynênanhkhôngnóivớiem.Cosetteơi!Anhlàmộtthằngcùng
khổ!Emchỉthấyanhbanđêmvàemđãchoanhtìnhyêu.Giáemthấyanh
banngàythìemsẽchoanhmộtxu.SangbênAnh!Trờiơi!Anhcònchưađủ
tiềnlấyhộchiếunữalà.
Chànglaovàomộtthâncâyởcạnh,haitaygiơlênđầu,tránđậpvàothân
cây,khôngbiếtrằngcâylàmxâyxátmặtmày,haitháidươnggiầngiậtnhư
trongcơnsốtrét.Chàngđứngim,chỉchựcngãxuống.Chẳngkhácgìpho
tượngcủathấtvọng.
Chàngvẫnđứngmãithế.Trongđáyvựctuyệtvọng,ngườitacóthểim
lặngngànthu!Cuốicùngchàngquaymặtlạivìnghethấysaulưngcótiếng
tấmtứcnhènhẹ,buồnbuồn.ThìraCosetteđangkhóc.
Nàngkhócđãhơnhaitiếngđồnghồbêncạnhchàngtrongkhichàngnghĩ
vẩnvơ.Chàngchạyđến,quỳxuốngvàcúitừtừ,chàngômmấyngónchân
lộradướigấuáomàhôn.Nàngcứđểyên.Cónhữnglúcngườiđànbàchấp
thuậnnhưmộtvũnữutrầm,nhẫnnhục,tôngiáotìnhyêu.
Chàngnói:
—Emđừngkhócnữa.
Nàngthổnthức:
—Emphảiđi,màanhthìkhôngđicùngemđược.
—Emyêuanhkhông?-Chànghỏi.
Nàngvừanứcnởvừanóilêncáilờinóithiênđường,lờinàymêlynhất
khinóiquagiọtlệ:
—Emsaymêanh!
Giọngvuốtvemơntrớn,chànglạinói:
—Emđừngkhócnữa,anhvanem.Emhãyvìanhmànínđi.
—Anhthìanhcóyêuemkhông?-Nànghỏi.
Chàngnắmtaynàng:
—EmCosette,anhchưabaogiờlấylờidanhdựmàthềthốtvớiai,bởivì
lờidanhdựlàmchoanhsợ.Việnlờidanhdựmàanhtưởngnhưvonglinh
củachaanhđangởbêncạnh.Nhưnghômnayanhlấylờidanhdựthiêng
liêngnhấtmàthềvớiemrằngnếuembỏanhđithìanhsẽchết.
Giọngnóicủachànguhoài,trangnghiêmvàđiềmtĩnhđếnnỗiCosette
rùngmình.Nàngcảmthấynhưcócáigìảmđạmvừalưnglửnglướtqualàm
lạnhcảgáy.Nànglongại,khôngkhócnữa,chànglạinói:
—Bâygiờngheanhnóiđây.Ngàymaiđừngchờanh.
—Tạisaovậy?
—Ngàykiaemhãychờanh.
—Chaoôi!Thếnghĩalàthếnào?
—Rồiemsẽbiết.
—Mộtngàykhôngthấyanhemchịusaonổi?
—Chúngtahãyhysinhmộtngàyđểmayracóđượcmộtđời.
RồiMariusnóinhỏnhưchỉchomìnhnghe:
—Ôngcụlàmộtngườikhôngbaogiờthayđổithóiquencủamình.Ông
tachỉtiếpkháchvàobuổitối.
—Anhnóiôngcụnàothế?-Cosettehỏi.
—Anhcónóigìđâu?
—Vậythìanhhyvọngvàocáigì?
—Emhãyđợiđếntốingàykia!
—Anhmuốnthếsao?
—Anhmuốnthế,Cosetteạ.
Nànglấyhaitayômđầuchàng,nhónlênchocaobằngchàngvàcốnhìn
vàotrongcặpmắtđểxemchànghyvọngcáigì.Mariusnóitiếp:
—À!Anhnhớmộtđiều.Emphảibiếtchỗởcủaanh.Biếtđâusẽkhông
xảy ra việc gì. Anh trọ ở nhà người bạn là Courfeyrac nhà số 16 phố
Verrerie.
Chàngthòtayvàotúilấyramộtcondaonhíp,dùnglưỡidao,vạchvào
tườngmấychữ:“16phốVerrerie".
BấygiờCosettelạinhìnvàotậnmắtchàng:
—AnhMariusơi!Anhnghĩgì.Anhnghĩgì,thìnóichoembiếtvới.Ôi!
Nóichoembiếtđểtốiemngủyêngiấc.
—Anhnghĩnhưthếnày:KhônglẽnàoThượngĐếlạichiarẽđôita.Em
cứchờanhchođếnngàykia.
—Từnaychođếnngàykiaemsẽlàmgìđây?-Cosettenói.-ởngoàiđi
lạitựdo.Đànôngthậtlàsungsướng!Riêngemmộtmìnhvòvõbuồnbiết
dườngnào.Tốimaianhsẽlàmgì?Anhnóiđi!Anhsẽthửlàmviệcgì?Nếu
vậythìemsẽcầuxinChúaphùhộ,emsẽnghĩđếnanhluônluônđểchoanh
thànhcông.Emkhônghỏianhnữađâu,bởivìanhkhôngmuốnnói.Anh
chủnhâncủaemrồi.SuốttốimaiemsẽcabàinhạcEuryanthemàanhthích
vàcómộthômanhđãnấpngoàicửasổđểnghe.Nhưngđếnngàykiathìanh
phảiđếnsớm.Emchờanhvàochậptốiđúngchíngiờđấy,embáotrướcđó.
Trờiơi?Ngàygiờdàidằngdặcbuồnlàmsao!Anhnhớkhông,emchờanhở
ngoàivườnđúngchíngiờtốinhé!
—Anhcũngthế.
Vàkhôngnóira,haingườicùngcómộtýnghĩnhưnhau,dườngnhư
mộtluồngđiệnnốiliềnhaikẻsitình,cảhaisaysưahoanlạcngaytrongđau
khổ.Họbỗngômlấynhau.Khôngbiếtlàđôimôiđãgặpnhautrongkhimắt
vẫnngửnglên,trànngậphạnhphúcvàđầycảnướcmắt,ngẩnglênngócác
vìsao.
KhiMariusđirathìđườngvắngngắt.BấygiờchínhlàlúcÉponinetheo
chânbọnkẻcướpđếntậnđạilộ.
SốlàMariusgụcđầuvàogốccâymàsuynghĩthìmộtýkiếnnảyratrong
đầuchàng.Thanôi!Mộtýkiếnmàngaybảnthânchàngcũngthấyđiênrồ
vàkhôngthểthựchiệnđược.Chàngđãquyếtđịnhmộtđiềutáobạo.
VII
LÒNGGIÀ,LÒNGTRẺĐỐINHAU
Vàohồinày,lãoGillenormandchínmươimốttuổi.Lãovẫnởvớicongái
làcôGillenormand,trongmộtngôinhàcũsố6đườngCalvaire.Bạnđọccòn
nhớ,lãothuộclớpngàyxưa,thẳngngườiđợichờcáichết,mặcdầutuổitác
nặngđèlênvai,lãovẫnkhôngthấytrĩu,vàbaonỗiưuphiềncũngkhôngsao
làmcòngnổicáilưnggià.
Tuynhiên,ítlâunayngườicongáinói:“Bốtôiđộnàyyếuđi".Độnày
lãokhôngtáttaiconởnữa,gọimởcửamàthằngBasquemởchậm,lãoquật
gậyvàocầuthangkhônghăngháinhưtrước.CuộcCáchMạngThángBảy
chỉ làm lão bực bội phần nào trong vòng sáu tháng thôi. Khi đọc báo
MoniteurthấynhữngchữghépnhaunhưlàôngHumblotConté,QuốcLão
nướcPháp,lão cũng gần nhưlãnhđạm.Thậtra lòng ông giànàyđầyưu
phiền.Lãokhôngnảnchí,khôngđầuhàng,bảnchấtlão,vềtinhthầncũng
nhưvềthểxác,baogiờchịuthế.Nhưngtừbêntrong,lãocảmthấynúngrồi.
ĐãbốnnămnaylãođợichờMarius.Lãokiênganchờđợi,tintưởngrằng
cáithằngmấtdạykiathếnàocũngcóngàymòvềgõcửa.Độnàycónhững
lúcbuồnrầuquálãođâmnghĩlẩnthẩn:“Nếuthằngkiacứnấnnámãikhông
về cho mau thì…" Không phải lão sợ chết, lão chỉ lo không được gặp
Marius.Mãiđếnlúcnày,chưakhinàolãocóthểnghĩrằnglãokhônggặplại
cháu.Ngàynay,ýnghĩakiađãbắtđầuxuấthiệnlàmlãolạnhtoát,đứacháu
bộibạcđãnỡbỏmìnhđinhưvậy.
Nhữngđêmđônglạnhlẽomườiđộdướikhôngcàngkhiếnngườitanghĩ
đếnmặttrời.LãoGillenormandchorằng-hoặctinrằng-mìnhkhôngthể
bướcgầnlạiMariusnửabước.Mìnhlàôngnó,thàchếtchứkhôngđờinào
mìnhchịuthuanó.Lãokhôngthấymìnhcólỗigì,nhưnglãovẫnnhớđến
nó.Lòngbồnchồnvàngaongánnhưcụgiàđãkềmiệnglỗmàvẫncònmột
việcchưalàm.
Răng lão bắt đầu rụng, lão càng buồn thêm. Có điều này lão
Gillenormandkhôngdámtựthúthậtvớimình,vìthúralãosẽtứctốivàxấu
hổ, là lão chưa yêu một nhân tình nào như yêu Marius. Lão để bức chân
dungcongáilãonayđãmất,làbàPontmercy,vẽtừnămmườitámtuổi,
phòngngủcủamình,trướcđầugiườngđểmởmắtralànhìnthấynóngay.
Lãongắmnghíakhôngbiếtchán.Mộthômđangngắmbứctranh,lãobỗng
nói:
—Giốnglắm.
CôGillenormandhỏi:
—Nógiốngemtôiư?Ừmàgiốngthậtnhỉ!
Ônggiànóithêm:
—Nócũnggiốngthằngchanónữa.
Mộthômlãođangngồi,haiđầugốichạmvàonhau,limdimmắt,cóvẻ
ngãlòng,côcongáiđánhbạohỏi:
—Thưabố,bốvẫncứgiậnnósao?
Côcongáidừnglại,khôngdámđixahơn.
—Giậnai?-Lãohỏi.
—GiậnthằngMariustộinghiệpấy!
Lãongẩngcái đầu bạc phơ, giơnắmtaynhănnheo và xương xẩu đập
xuốngbànvàthétlên,giọnggiậndữvàngânvang:
—Tộinghiệpà!Chịbảonótộinghiệpà!Cáiôngấylàmộtđứalốlăng,
xấuxa,tựphụ,bộibạcvôtình,bấtnghĩa,trângtráo,bấtnhân.
Rồilãoquaymặtđiđểcongáiđừngthấygiọtlệtụởkhóemắt.
Bahômsau,lãongồilặngyên,suốtbốntiếngđồnghồrồibỗngnhiênnói
vớicôcongái:
—Tôiđãtrântrọngxinchịđừngbaogiờnhắcđếntênấynữa.
Từđấyngườicongáikhôngdámcómộtcốgắngnàonữa.Côrútramột
câuchẩnđoánthâmthúy:Từngàyemmìnhtrótdạithìbốmìnhkhôngyêu
emmìnhnữa.RõràngbốmìnhghétthằngMarius."Từngàytrótdại"nghĩa
làtừngàycôemlấyviênđạitá.
Nhưchúngtacóthểđoántrước,dìGillenormandđemngườicháuyêu
củamìnhlàviênsĩquankỵbinhđếnthếchânMarius,nhưngkhôngđược
chấpnhận.Théodulekhôngthànhcông.LãoGillenormandkhôngchịucái
tròlộnsòngấy.Khoảngtrốngtronglòngđâuphảimuốnnhétcáigìvàocũng
được.VềphầnThéodule,tuychàngđãđánhhơibiếtcócáigiatàikhakhá
ấy,nhưngchàngcũngkhôngthíchlàmcáiviệckhổsaimualòngcụgià.Ông
lãolàmchochàngtrungúyphátngấyvàchàngtrungúycũnglàmônglão
bực mình. Théodule vui tính nhưng ba hoa, ưa phù phiếm nhưng tầm
thường,biếtănchơinhưnglàbạnxấu.Anhtakểracũngcónhântình
ngồiđâucũngnóicácnhântình,nhưngnóirấtdở.Baonhiêuđứctínhcủa
anhchàngcũngđềucóchỗkhuyếtđiểm.Cứngheanhchàngkhoemãivề
nhữngchuyệnđàohoacủaanhchàngxungquanhtrạilính,ôngcụcũngđã
phátlợm.Hơnnữa,trungúyThéoduleđôikhimặcquânphụcđếnthămlão,
lạicàihuyhiệutamtàitrênmũ.Thếthìlãochịusaonổi.Cuốicùnglãophải
nóivớicongái:
—Chịmuốntiếpthằngấythìtiếp,tôichánnólắmrồi.Thờibuổihòa
bình,tôikhôngthíchnhìnnhữngbọnquânnhân.Khôngbiếttôicóưabọn
đâmchémngườitahơnlàbọnmanggươmkèkèkhông,nhưngdẫusaonghe
tiếnggươm đaochạmnhau trênbãichiếntrườngvẫncònđỡchánhơn
nghetiếngvỏgươmđậptrênđườngphố.Vảlại,hắncứưỡnngựcnhưmột
thiếuphụẻolả,mặccorsetdướiáogiáp.Thậtlàhailầnlốbịch.Đúnglàđàn
ôngthìngườitakhônghuênhhoangcũngkhôngẻolả.Khôngvênhváocũng
khônglàmnũngmớiđược.ChịthíchthằngThéodulethìcứgiữchochị.
Côcongáicụrasứccan:
—Nólàcháucủabốkiamà.
ThậtralãoGillenormandlàmmộtôngngoạithìhoàntoànhợp,màlàm
mộtôngtrẻthìkhôngragì.Lãovốnthôngminhvàbiếtsosánh,nêncàng
nhìnThéodule,lãocàngthươngtiếcMarius.
Mộtđêm,đólàđêmmồngbốnthángsáu,tronglòsưởicủalão,lửavẫn
cháyngùnngụtnhưmọingày.Lãođãchocongáisangngồikhâuởphòng
bên.Lãongồimộtmìnhtrongcáiphòngvẽtoànnhữngcảnhmụcđồng,hai
chângáclênhaithanh sắtkêcủi,nửamìnhẩnvàotrongbức bìnhphong
chíntấm,taychốnglênbàn.Trênbàn,dướicáichaođènmàuxanh,thắphai
ngọnnến.Lãongồilọtthỏmvàocáighếbànhbằngvải,taycầmmộtquyển
sáchnhưngkhôngđọc.Lãomặcquầnáotheolốiriêngcủalão,cáilốicủa
bọnkỳkhôi
[281]
nomnhưmộtbứctruyềnthầncổcủaGarat.Nếulãoănmặc
nhưthếmàrađườngcáithìngườitasẽchạytheoxem.Nhưngkhilãora
đường,người con gái bao giờ cũng khoác cho lãomộtcáiáobông Giám
Mụctrùmhếtcảquầnáo.Cònởtrongnhà,trừphilúcdậyvàlúcđingủ,
không bao giờ lão mặc áo choàng. Lão thường nói: ”Mặc như thế nó già
người đi". Lão Gillenormand tưởng nhớ đến đứa cháu ngoại Marius một
cách si mê và chua chát. Thường thường thì chua chát hơn si mê. Lòng
thươngyêukhôngthỏa,rútcụctrởthànhsôisụcvàlãohếtsứcbựctức.Lão
đãđếncáitrìnhđộcủangườivìthươngnhớquáchonênđànhphậnvàcắn
răngchịucàoganxéruột.Lãođangngồitựgiảithíchchomìnhrằngbâygiờ
khôngcólýdogìkhiếnMariustrởvềnữa.Nếunótrởvềthìnóđãtrởvềrồi!
Thôiđànhkhôngbaogiờđượcnhìnlạimặtnónữa.Lãocốlàmsaochoquen
dầnvớicáiýnghĩrằngthếlàhếtcả,làtừnaychođếnkhinhắmmắt,lãovẫn
sẽkhôngtrôngthấymặt"cáiôngấy"nữa.Tuyvậy,bảnchấtconngườilão
vẫncứvùnglênphảnkháng,cáitìnhôngcháucủalãovẫnkhôngsaothừa
nhậnđiềuấy.Lãolặplạinhưmộtđiệpkhúcđauđớn:"Chaoôi!Nókhông
trởvềđâu".Cáiđầuhóicủalãogậpxuốngtậnngực,lãođưamắtnhìnlờmờ
vàođốngtrotronglòsưởi,cáinhìnấythảmthiếtvàbựctức.
LãođangmơmàngtrầmngâmnhưthếthìngườilãobộclàBasquevào
thưa:
—Thưa,cụcótiếpôngMariuskhôngạ?
Ônggiàngồinhổmdậy,mặttáiđivìgiốngnhưmộttửthiđươngnhổm
lênvìtácđộngcủamộtluồngđiện.Máudồnvàotim,lãolắpbắp:
—ÔngMariusgì?
Ngườinhànhìnthấydángđiệulãonhưthếđâmrarụtrèlúngtúng.
—Conkhôngbiết.Conchưagặpôngta.ChịNicolettevừamớibảocon:
Ngoàikiacómộtngườithanhniên,anhtavàothưađólàôngMarius.
LãoGillenormandlẩmbẩm:
—Chovào.
Rồilãongồiyênnhưcũ,cáiđầulắclư,mắtnhìnchămchúracửa.Cánh
cửamởra.Mộtchàngthanhniênbướcvào.ChínhlàMarius.
Mariusđứngởngưỡngcửanhưcóýđợilãochophépmớivào.Áoquần
củachànggầnnhưđãnátnhưngnhờcócáitánđènchetốinênlãokhông
trôngthấy.Ngườitachỉthấyvẻmặtđiềmnhiênvànghiêmnghịnhưngbuồn
rầuvôhạn.
Lãongẩnngười,vừasợvừamừng,ngồingâymộthồitựahồkhôngtrông
thấygìnữa,chỉthấymộtluồngánhsángbừnglênnhưtronglúcmahiện
hình.Lãosuýtngấtđi,lãonhậnraMariusquatrạngtháilóamắt.Chính
rồi!ChínhthằngMariusđâyrồi.Cóthếchứ!Đãbốnnămtrờinay.Lãođưa
mắttómthâungayđượchếtcảngườicháu.Lãothấynóđẹptrai,trangnhã,
đàicác,cóvóc,rangườilớn,tưcáchđoantrang,dángđiệuđángyêu.Lão
muốngiơhaicánhtayraômlấynó,gọinólạivồlấynó,nởruột,nởgan.
Nhữnglờiyêuđương, trìu mến chứa chan trong ngựcmuốntràora.Cuối
cùngtấtcảlòngtrìumếnkiatrườnlênkhôngthểnàogiấugiếmđượcnữa
phảilộrangoàimiệng.Nhưngvìbảntínhtrongngườibấtnhấtcủalão,nên
lờithốtralạilàmộtcâugắtgỏng.Lãohỏiđộtngột:
—Anhđếnđâylàmgì?
Mariustrảlờilúngtúng:
—Thưaông…
Trong thâm tâm lão, lão chỉ muốn Marius ôm chầm lấy lão. Lão giận
Mariusvàgiậnluôncảmình.LãobiếtmìnhquáxẵngvàtráchMariuslãnh
đạm.Conngườinàycảmthấykhóchịuvàtứctốivôcùngvìbiếtrằngtrong
lòngmìnhchanchứayêuthươngmàbênngoàichỉbiếttỏrakhắcnghiệt.
Lãolạithấycayđắngtronglòng.LãongắtlờiMarius,giọngcàunhàu:
—Vậythìanhđếnđâylàmgì?
Tiếng"vậythì"cónghĩa"nếukhôngđểhôntôi".Mariusnhìnôngngoại
thấymặtnhưtượngđávìnhợtnhạt.
—Thưaông…
Ônggiànghiêmgiọngnói:
—Cóphảianhvềđâyxinlỗitôikhông?Anhđãnhậnthấylỗicủaanh
chưa?
Ôngtưởngnóinhưthếlàmớmýchothằngcháuvà"thằngbé"sẽxiêu
lòng.Mariusrùngmình.Ngườitabắtchàngphảitừbỏchachàng.Chàngcúi
mặtxuốngvàđáp:
—Thưaông,không.
Lãogiàvừađauxót,vừatứcgiận,quátlên:
—Nếuvậythìanhmuốngì?
Mariuschắptaytiếnlênmộtbước,giọngrunrunyếuớt,thưa:
—Thưaông,xinôngthươngcháu.
Câuđókhiếnônggiàxúcđộng:Giánóisớmhơnmộtchútđãlàmônggià
mủilòng.Nhưngnóđếnquáchậm.Lãođứngdậy,haitaychốnggậyđôimôi
táinhợt,cáitránlắclư.VócngườitolớncủalãoápđảohơnMariusđangcúi
xuống.Lãoquát:
—Thươnganhà!Thanhniênnhưanhmàlạicầnđếncáilòngthươngcủa
lãogiàchínmươituổinàyà!Anhmớibướcvàođời,tôisắptừgiãcõiđời.
Anhđicoihát,đikhiêuvũ,đếntiệmcàphê,điđánhbillard.Anhđẹptrai,ăn
nóidídỏm,đượcgáinóthích.Còntôi,ngaygiữamùahètôicũnghohen
trướclòsưởi.Anhgiàucóvớitấtcảmọithứcủacảitrênđờinày.Còntôi,
tôiphảichịutấtcảmọithứnghèokhổcủatuổigià,chịutàntật,chịucôđơn.
Anhcóđủbamươihaichiếcrăng,mộtcáidạdàykhỏe,mộtđôimắtsáng,
sứcanhmạnhmẽ,mồmanhănngon.Còntôi,đếncảtócbạctôicũngkhông
cònnữa.Tôirụngcảrăngrồi,chânđikhôngvững,óckhôngcònnhớgìnữa.
Có ba tên đường mà tôi cứ lẫn lộn là đường Charlot, đường Chaume
đườngSaintClaude.Bâygiờtôiđãđếncáinướcấy.Cònanh,trướcmắtanh
làcảmộttươnglairựcrỡđầyánhsángmặttrời.Mắttôibắtđầukhôngthấy
cáigìnữa,tôiđãbướcsâuvàođêmtối.Anhđangmêgái,cáiđólàdĩnhiên.
Còntôi,trênđờinàykhôngcònaithươngyêutôinữa.Thếmàanhlạibảo
tôithươngxótlấyanhlànghĩalàmsao.Chaoôi,ôngMolièreviếtkịchđã
quênkhuấyviệcnày.Nếucácôngphatrònhưthểởgiữatòaánthìxinthưa
cácôngluậtsư,tôicólờithànhthựcngợikhen.Thậtlàbuồncười.
Rồiônggiàchínmươilạigiởgiọnggiậndữvànghiêmnghị:
—Nào!Anhcầntôigiúpgì?
Mariusnói:
— Thưa ông, tôi cũngbiết rằng sự có mặt của tôi làm ông bực mình.
Nhưngtôiđếnđâychỉđểxinôngmộtviệc,sauđó,tôisẽđingay.
Ônggiàgắt:
—Anhlàmộtthằngngốc?Aibảoanhđichứ?
Câunàylàmộtcáchđểlãonóicáilờiâuyếmởtrongđáylòng:“Nào,
màyxinlỗitaođi!Nàobálấycổtaomàhônđi!"LãoGillenormandcảm
thấytrongvàiphútnữathằngcháusẽbỏđi.Lãobiếttạimìnhtiếpđónxẵng
quánênnóthấtvọng,tạimìnhkhắcnghiệtquánênnóbỏchạy.Tronglòng
lãonóivớilãonhưvậy,lãolạicàngđauxóthơn.Càngđauxótlãolạicàng
giậndữvàlạicàngkhắcnghiệt.LãochỉmongMariusvẫnkhônghiểu.Cái
đócànglàmcholãogiàphátcáu.Lãonóitiếp:
—Thếnào?Tìnhôngcháumàanhnỡbỏtôibơvơ.Anhbỏnhàtôianh
đi,điđâukhôngbiết.Anhlàmchodìanhbuồnrầu.Aimàchẳngbiết!Anh
muốntựtiệnănxài,diệnchosướng,đivềkhôngquảnđêmhôm,chơibời
chothỏathích.Anhkhôngcònchotôibiếttintứcanhsốngchếtrasao.Anh
đivaynợcũngkhôngthèmbảotôitrả.Anhtheolũôngmãnhđậpvỡcửa
kính,làmomtrờiomđất.Thếsaubốnnăm,anhtrởvềnhàtôivàchỉnói
bấynhiêucâuphảikhông?
Cáchmắngnhiếcđểkhiếnchođứacháuphảithươngxótmình,cáchấy
chỉlàmchoMariuscâmmiệng.Lãokhoanhtay,đólàcửchỉthườnglệkhi
lãođặcbiệtnghiêmkhắc.LãomắngMariusmộtcáchchuachát:
—ThôinóituốtđiAnhnóianhđếnđâycầukhẩntôiviệcgìphảikhông?
Việcgìthìnóiđi.Việcgì?Nóiđi!
Mariusnhìnôngtuyệtvọngnhưmộtconngườibiếtmìnhsắprơixuống
vựcthẳm.
—Thưaông,cháuvềxinôngchophépcháucướivợ.
Lãorungchuông.Basquehécửa.Lãonói:
—Gọicongáitavàođây.
Một thoáng sau, cái cửa lại mở ra. Cô con gái đến nhưng không vào.
Mariusđứngyênkhôngnóinănggì,haitaybuôngthõng,vẻmặtnhưmặt
mộtphạmnhân.Ônggiàđilạitrongphòng.Ôngquaynhìncongáimànói:
—Khôngcógì.ĐâylàôngMarius.Hãychàoôngtađi.Ôngtamuốnlấy
vợ.Thôichịrađi.
Giọngnóiđanhvàkhàncủaônggiàchứngtỏôngtagiậnđếncựcđiểm.
NgườidìhoảnghốtnhìnMarius,tựahồnhưchưanhậnracháu.Rồibàbiến
điđườngnàomất,khôngnóimộtcâu,khônglàmmộtcửchỉ,nhanhhơnmột
cọngrơmbịgiómạnhthổiđi.
BấygiờlãoGillenormandlạiđứngtựavàolòsưởi:
—Anhlấyvợà!Haimươimốttuổi,lấyvợ!Anhđãthuxếpnhưvậy,chỉ
cònđếnđâyxinphép.Đểchohợpthứcmà!Xinmờiôngngồixuống.Phải
rồi!Từkhitôikhôngđượcvinhdựgặpmặtôngchođếnnaythìđãxảyra
mộtcuộcCáchMạng.BọnCáchMạngcácôngđãthắng.Chắclàôngphải
bằnglòngchứ!ChắclàôngthuộcvềpháiCộngHòatừngàyônglàNam
Tước.Ôngkếthợpnhưthếcũngcứxong,ôngtheoCộngHòađểlàmchocái
chứcNamTướccủaôngđượcmặnmà.TrongcuộcCáchMạngThángBảy
vừarồi,ôngcóđượctặngthưởnghuychươngkhông?Ôngcóthamdựvào
việcchiếm lấycungđiện Louvrekhông?Cạnh đây, phốSaintAntoine
mộtviênđạnđạibácbắnđậpvàotườngởtầngthứbangôinhà,trênấy
khắcchữNgày28thángBảynăm1830.Ôngcứđếnmàxem.Ravẻlắm.
Hử!Bọnbạncủaôngđãlàmlắmtròhay.Nhânđâytôihỏicóphảihọđịnh
dựngmộtcáibểnướcthaythếđàikỷniệmCôngTướcBerry,phảikhông?
Thếrồiôngmuốnlấyvợ?Ônglấyai,tôixinlỗitọcmạchhỏiông?
Lão dừng lại, Marius chưa kịp trả lời thì lão lại hỏi dồn một cách tức
giận:
—Này!Ôngđãcónghềnghiệpsinhsốnggìchưa?Cógiasảnrồichứ?
Cáinghềluậtsưcủaôngkiếmđượcbaonhiêutiền?
—Khôngkiếmđượcgìcả!-Mariustrảlời,giọngrắnrỏivàcươngquyết
lạlùng.
—Khônggìcả.Thếôngchỉnhờvàosốtiềnmộtnghìnhaitrămtôicấp
choôngmàsốngthôiư?
Mariuskhôngđáp.Ônglạihỏi:
—Nếuvậytôihiểurồi,nghĩalàbênnhàgáigiàu?
—Cũngnhưcháu.
—Thếnào?Khôngcócủahồimônà?
—Thưakhông.
—Cókhoảnhyvọngnàokhông?
—Cháunghĩkhôngcó.
—Vậythìmìnhtrầnthântrụià?Ngườichalàgì?
—Cháukhôngbiết.
—Nótênlàgì?
—CôFauchelevent.
—Fauche
[282]
cáigì?
—Fauchelevent.
Ônggià"xùy"mộttên.Mariusnói:
—Thưaông...
LãoGillenormandngắtlờivànóinhưđểriêngmìnhnghe:
— Thế đấy, hai mươi mốt tuổi, không có danh phận gì, mỗi nămmột
nghìnhaitrămfrancs!NamTướcphunhânPontmercyngàyngàysẽrahàng
raumuahaixuhẹ.
Mariushoangmang,hyvọngcuốicùngđươngtanmất:
—Thưaông!Cháuvanông,cháuchắptaylạyông,cháuquỳdướichân
ông,ôngchophépcháulấynàng.
Ônggiàcườikhanhkháchvàghêrợn,vừanóivừaho:
—À!À!TrongbụngôngNamTướcnghĩ:"Thôi,taphảiđitìmcáitrốc
giànuakia,cáilãoxuẩnngốckiamànóivớilãomớiđược.Tiếcthaytachưa
đủhaimươilămtuổi.
[283]
Nếukhôngtachỉcầngửicholãomộtláthưtống
đạtlễphépthếlàtaphớtđượclão.Cósaođâu!Bấygiờtasẽnóivớilão:
"Ônggiàlẩmcẩmkiaơi,tôivềđâychoôngthấymặttôilàphúcchoông
lắmrồi,tôimuốnlấyvợtôimuốnlấyconmanào,conôngquỷnàocũngkệ
xáctôi.Tôikhôngcógiầymàđi,côtakhôngcóáocánhmàmặc,nhưng
cũngcứxongcả.Tôimuốnđemcảcáitiềnđồcủatôi,cảsựnghiệpcủatôi,
cảtuổitrẻ,cảcuộcđờicủatôiquăngmẹnóxuốngsông.Tôimuốnđâmbổ
vàocảnhkhốncùngvớimộtngườiđànbàđeotrêncổ.Tôithíchthếđấy,ông
làmgìtôi.Và,nếunhưthếlàbộxươnghomkiasẽchịu".Này!Tôinóicho
anhbiết,anhđiđâuthìđi,anhmuốnbuộcđávàocổthìtùyanh,anhmuốn
lấyconPousselevent,Coupeleventgìđóthìcứviệclấy.Nhưnggiờanhxin
phéptôithìkhôngbaogiờđượcphépđâu!Thưaông,khôngbaogiờđược!
—Ngoạiơi!
[284]
—Khôngbaogiờđược!
Nghe cái giọng lão nói "không bao giờ" Marius mất hết cả hy vọng.
Chàngđiquaphòng,chậmrãi,đầucúigụcxuống,lảođảogiốngconngười
sắpchếthơnlàconngườirađi.LãoGillenormandđưamắtnhìntheo.Lúc
Mariusmởcửavàsắprangoàithìlãovộivàngchạylạivớicáidángmạnh
mẽgiàcủanhữngônggiàđộcđoánđượcchiềuchuộng,lãocầmlấycổáo
Mariuslôituộtvàotrongphòng,đẩychàngngồixuốngcáighếbànhrồinói:
—Nào!Cháukểlạiôngnghenào!
Haitiếng "ngoạiơi"Marius vừabuộtmiệng đãkhiếncho lãothayđổi
nhanhchóngnhưthế.Mariusnhìnlãongơngác.Cáivẻlinhhoạtcủalãobây
giờchỉbiểulộlòng độlượng,mộtđộlượngcụccằnnhưngsâusắc.Tấm
lòngcủangườiôngđãtrởvề.
—Nào!Màykểtaonghenhữngchuyệntrănggiócủamàyđi!Màyphải
nóihếtđấynhé!Cáibọnthanhniênthậtlàngốc.
Mariuslạinói:
—Ngoạiơi!
Vẻmặtcủalãogiàbâygiờhớnhahớnhởkhôngsaotảxiết.
—Đượcđấy,cháucứgọiônglàngoạithếhơn.
Trôngdángđiệucủaônggiàbấygiờcócáigìhiềntừ,êmdịu,cởimở,
chacon,khiếnchoMariustừtuyệtvọngchuyểnsanghyvọng,conngười
nhưdạinhưsay.Chàngngồicạnhbàn,ánhnếnlàmnổibậtbộquầnáorách
bươm,lãongạcnhiênngắmbộáo.Mariusnói:
—Thưangoại,thếnày…
LãoGillenormandngắtlời:
—Ồthằngnày,màythậtkhôngcómộtxudínhtúià?Saomàănmặcnhư
thằngăntrộmthế?
Lãolụctrongngănkéolấyramộttúibạcrồiđặtlênbàn.
—ĐấychomàymộttrămLouisđấy!Màyđisắmlấycáimũ.
—Thưangoại,ngoạinhântừvàhiềnhậucủaconơi!Ôngcóbiếtkhông?
Conyêunàng.Ôngkhôngthểtưởngtượngđượcconyêunàngnhưthếnào!
LầnđầuconthấynàngtrongvườnLuxembourg.Nàngthườngđếnđấy.Lúc
đầuconkhôngđểýđếnlắm,nhưngsaukhônghiểusaoconhóarasimê.
Trờiơi!Conđaukhổbiếtlàdườngnào.Bâygiờthìngàynàoconcũnggặp
mặtnàngởtrongnhànàngmàchanàngkhôngbiết.Chúngconchiềutốinào
cũnggặpnhauởtrongvườn.Bâygiờngườihãytưởngtượngxem,họsẽra
đi.ChanàngmuốnđưanàngsangAnh.Chonênconmớinghĩbụngrằng:Ta
phảiđếnthămôngngoạita,kểlểđầuđuôichoôngngoạitabiết.Mấtnàng
consẽhóađiênngay,consẽchết,consẽlâmbệnh,consẽnhảyxuốngsông.
Thếnàoconcũngphảilấynàng,nếukhôngconsẽđiênmất.Thưangoại,đó
làtấtcảsựthật,conkhôngbỏquênđiềugìhết.Nàngởtrongmộtcáivườn,
bênngoàicósongsắt,phốPlumet,ởcạnhđiệnInvalides.
Lãohớnhởngồixuốngcạnhcháu.Trongkhinghechàng,thưởngthức
giọngnóicủachàng,lãohítmộthơithuốcládài.
NgheđếntiếngPlumet,lãodừnglạikhônghítnữa,đểchothuốclácòn
lạirơicảxuốngđầugối:
—PhốPlumet?ConnóiphốPlumetà!Đểôngxem!Ởđấycótrạilính
nàokhông?Àphảirồi!ThằngcháuhọmàylàThéoduleđãnóivớiôngđiều
ấy.Thằngsĩquankỵbinhấymà.Conbé,conbécònnhỏxíu.Đúngrồi,phố
PlumetngàyxưangườitagọilàphốBlomet.Ôngnhớrarồi!Ôngđãnghe
nóiđếnconbésauhàngràosắtphốPlumet.Trongmộtcáivườn.Thật
mộtảPaméla.
[285]
Màycũngcóconmắttinhđờiđấy.Ôngnghenóicon
cũngsạchmắt.Nhântiệnôngcũngnóichomàybiếtcáithằngcháuhọcủa
màyngheđâucũngđãvevãnconbé.Ôngkhôngbiếtchuyệnchúngnóđến
đâu,nhưngcũngkhônghềgì.Vảchăngcũngkhôngnêntinnólắm.Tính
haykhoekhoang.Marius,ôngthấymộtngườitrẻtuổinhưconmàmêgáithì
phảilàm.Đólàviệccủalứatuổimày.Màymêgáiôngcònthíchhơnlàmày
theobọnCáchMạng.Màymêmanmộtcáiváycộchaylàhaimươicáiváy
cộcđinữacũngvẫncònhơnlàmêngàiRobespierre.Vềphầnông,ôngthú
thậtvớicon,trongnhữngngườikhôngmặcquầncộc,ôngchỉthíchcóđàn
bà.
[286]
Gáiđẹplàgáiđẹp.Vềviệcđóthìkhôngcóýkiếngìphảiphảnđối
hết. Còn con bé kia nó tiếp mày giấu cha nó, thế là chuyện thường tình.
Ngàyxưaôngcũngcónhữngchuyệnnhưvậy.Khốichuyện.Màybiếtngười
talàmthếnàokhông?Ngườitakhôngxemnóghêgớmlắmđâu.Ngườita
khônggâynênmộttấnbikịchđâu.Ngườitakhôngkếtthúcbằnghônnhân,
trướcmặtôngđốclýđeobăngđâu.Ngườitaphảitỏrakhônngoan.Aicũng
cólươngtri.Cứphớtmẹnóđi,đừngcócướixingìcả.Ngườitađitìmông
ngoại,ôngngoạivốnlàngườidễdãi,trongngănkéobaogiờcũngcóíttập
bạc.Vàngườitanói:Thưaôngnhưthếđấy.Ngườiôngsẽbảo:Đólàsự
thường.Trẻphảiănchơi,giàchờxươngrụng.Ngàyxưa,ôngđãcóthờitrẻ
tuổivàcháurồicũngsẽgià.Cháucứlấytiềnmàtiêuđi,saunàycó,cháusẽ
trảlạichonó.Đâylàhaitrămpistoles.Cháucứănchơithỏathích.Công
việcphảigiảiquyếtnhưthếmớiđược.Chẳngcướixin,nhưngmàcứviệc.
Cháuđãhiểuôngchứ?
Mariusngồiđựcngười,khôngnóiđượcmộtlời,chỉlắcđầutừchối.Ông
giàcườikhanhkhách,nheomímắtgià,phátmộtcáivàođầugốiMarius,
nhìnthẳngvàomặtchàngmộtcáchbímậtvàhớnhở.Lãonhúnvaimộtcách
âuyếm,nói:
—Ngốcơilàngốc!Lấynólàmnhântìnhđi!
Mariustáimặt.Baonhiêulờiôngngoạinóichàngchẳnghiểutígì.Mấy
tiếngnhaiđinhailại,nàođườngBlomet,nàoảPaméla,nàosĩquankỵbinh,
diễnquatrướcmắtMariusnhưmộtcảnhmahiện.Bằngấythứkhôngcó
liênquanvớiCosette,conngườitrongtrắngnhưhoahuệ.Ôngtanóinhảm
đấy.NhữngcâuchuyệnnhảmấyđãkếtthúcbằngmộttiếngmàMariushiểu,
tiếngnàyxúcphạmnặngnềdanhdựcủaCosette.Cáicâu"Lấynólàmnhân
tình"đâmvàotimchàngthanhniênnhưmộtlưỡigươm.Chàngđứngdậy,
nhặtcáimũrơidướiđất,rồirắnrỏi,chàngchữngchạcđiraphíacửa.Đến
cửa,chàngquaymặtlại,cúirạpxuốngchàoôngngoạirồingẩngđầulênnói:
—Nămnămtrướcđâyôngđãsỉnhụcchatôi.Hômnay,ônglạisỉnhục
vợtôi.Tôikhôngxinôngđiềugìnữacả.Xinvĩnhbiệtông.
Gillenormandngâyngườira,miệngháhốc,giữhaitay,cốsứcđứngdậy.
Nhưnglãochưakịpnóinửalời,cáicửađãđóngsậplạivàMariusđãbiến
mất.
Ônggiàđứngngẩnngườiramộthồinhưbịsétđánh,nóikhôngđược,thở
khôngđược,tựahồnhưcóaibópcổmình.Cuốicùng,lãođứngphắtdậy,
gắngsứcchínmươichạynhanhracửa.Lãomởcửavàkêulên:
—Cứutôivới!Cứutôivới!
Côcongáichạytới,rồiđếnđầytớ.Lãorênnhưngườisắpchết:
—Chạytheonó!Giữnólạichotôi!Tôiđãlàmgìnókhôngbiết.Nóđiên
rồi.Trờiơilàtrời!Lầnnàythìthôi,khôngbaogiờnótrởvềnữa…
Lãochạyđếncáicửasổtrôngrangoàiđường,tayvừamởvừarun,lão
nghiêngquánửamìnhrangoàicửatronglúcBasquevàNicolettegiữđằng
sau.Lãolalớn:
—Marius!Marius!Marius!Marius!
NhưngMariuskhôngcònnghegìnữavìngaylúcấychàngđãrẽngay
sangconđườngSaintLouis.
Ônggiàchínmươiấyhaibalầnđưataylênbóptháidương,mặtcóvẻ
hoảng hốt. Ông bước lùi chếnh choáng rồi ngồi phịch xuống ghế, mạch
khôngđập,nóikhôngratiếng,khôngcònnướcmắt,đầulắclư,đôimôimấp
máynhưngâynhưdại,mặtmấthếtcảtinhthần,vàtronglòngchỉcònmột
cáigìnãonuộtsâuxagiốngnhưđêmtối.
QUYỂNIX
HỌĐIĐÂU?
I
JEANVALJEAN
Cũnghômấyvàokhoảngbốngiờchiều,JeanValjeanngồimộtmìnhbên
cáibờđấtvắngnhấttrongthaotrườngChampDeMars.Cólẽvìbảntính
cẩnthận,cólẽvìmuốnsuynghĩmộtmìnhhaychỉvìtrongđờingườita,tập
quáncũngdầndầnthayđổi,độnàyítkhiôngcùngCosetteraphố.Ôngmặc
áocôngnhân,quầnvảixám,đầuđộimũcólưỡitraidàichekíncảmặt.Nay
ôngđãyêntâmvàtoạinguyệnvềphầnCosetterồi.Nhữngđiềukhiếnông
bănkhoănvàsợhãicũngđềumất.Nhưngtrongvàituầnlễnaylạicónhững
mối lo ngại khác xảy ra. Một hôm đi chơi ngoài phố, ông chợt thấy
Thénardier.Cũngmay,ôngmặctráhìnhnênhắnkhôngnhậnđược.Nhưng
từhômấyônglạithấyhắnmấylầnvàôngbiếtchắchắnđanglảngvảng
trongxómmình.Riêngđiềunàycũngđủkhiếnôngphảicómộtgiảipháp
kiênquyết.Cóhắnđấylàcóđủmọiđiềunguyhiểm.
Hơnnữa,Pariskhôngđượcyên.Nhữnglộnxộnvềchínhtrịbấtlợicho
ngườimuốnsốnglẩnlút.Bởivì,nếucảnhsátđãthànhđanghi,longại,thì
nhiềukhimuốnbắtmộtthằngchaloạiPépinhayMorey,họlạipháthiện
đượcmộtngườinhưJeanValjean.Ôngrấtlongạivềtấtcảnhữngquanđiểm
này.
Cuốicùng,lạixảyramộtviệcnónghổi,rấtkhóhiểucànglàmchoông
thêmcảnhgiác.Vừasánghômấy,ôngdậytrướccảnhà,đithơthẩnngoài
vườntrướckhiCosettemởcửasổbuồngngủ.Độtnhiên,ôngthấymộthàng
chữ khắc trên tường, hình như có ai lấy đinh vạch vào đấy: “16 phố
Verrerie".
Việcnàyvừamớixảyrathôi.Nétchữtrêntườngvôiđenvẫncòntrắng,
câygaimọcbêntườngvẫncònlấmchấmbụivôi.Chắcđêmquacóaiviết.
Cáigìđây?Phảichănglàmộtđịachỉ?Haymộtdấubáohiệuchokẻkhác?
Haymộtlờicảnhcáota?Thếnàođinữa,rõràngcókẻđãlẻnvàovườn,
nhữngngườilạmặtđãvàođây.Ôngsựcnhớđếnnhữngviệckỳdịđãxảyra
trướcđâylàmcảnhàlosợ.Ôngsuynghĩmiênman.Nhưngôngkhôngnói
choCosettebiếthàngchữviếtbằngđinhởtrêntường,sợnàngkinhhãi.
JeanValjeansuy đi tính lại,rồiquyếtđịnhrời khỏi Paris, rời bỏnước
PhápđểsangAnh.ÔngđãbáotrướcchoCosettebiết.Ôngmuốnnộitrong
bảy,támngàynữalàrađi.Ôngngồiởbờđấttrongthaotrườngnghĩvẩn
nghĩvơ:NàothằngThénardier,nàoanhcảnhsát,nàohàngchữkỳlạtrên
tường,nàocuộcviễndu,nhữngkhókhăntrongviệclấyhộchiếu.Đangnghĩ
ngợi,bănkhoănnhưthế,ôngchợtthấycóbóngaiintrêncỏ,ngườiấyvừa
đếnđứngtrênbờđấtngaysaulưngmình.Ôngquaylạithìmộttờgiấygập
làmtưrơitrênđầugối,hìnhnhưcóbàntayainémquađầumình,ôngcầm
tờgiấymởra,xemthấymấychữlớnviếtbằngbútchì:“Dọnnhàđi!"
Jean Valjean đứng phắt dậy. Trên bờ đất không có ai. Nhìnquanh chỉ
thấymộtngười,gọilàconnítthìlớnquá,gọilàngườilớnthìbéquá,mặcáo
khoác xám và quần nhung vải màu đất, đang bước qua gờ thành rồi tụt
xuốngdướihàocủathaotrường.JeanValjeanbènvềnhà,tronglòngsuy
nghĩmiênman.
II
MARIUS
MariusởnhàlãoGillenormandra,tronglòngngaongán.
Lúcđivào,chàngchỉcómộthyvọngnhỏ.Chàngrađivớimộtnỗithất
vọngmênhmông.Aiđểýđếnlòngnhữngngườimớiyêuđềuhiểukhithấy
chàngkhôngbănkhoănnghĩngợimảymay về câu chuyện tay Théodule,
trungúykỵbinh,cáithằngngốchọhàngcủachàngđó.Nhàviếtkịchthơ
thểhyvọngcâuchuyệnngườiôngngoạiđộtnhiêntiếtlộchocháunghesẽ
gâythêmnhữngtìnhtiếtlykỳ.Nhưngđóchỉlàhayvềkịchthôichứvẫn
khôngphảilàsựthực.Mariusđangởvàotuổikhôngtinvàocáixấu.Sau
nàysẽđếncáituổibạcáigìcũngtin.Lòngnghingờâucũngnhưnhữngnếp
nhăntrênmặtthôi.Ngườithanhniênmớilớnlênvốnkhôngcónếpnhăn.
CáilàmđiênđầuOthello
[287]
lạikhôngbámđượcvàoCandide.
[288]
Ngờvực
Cosette ư? Chàng có thể phạm nhiều tội ác khác một cách dễ dàng chứ
khôngphạmtộiđó.
Chànglangthangngoàiđường,langthanglàcáchgiảibuồncủanhững
ngườiđaukhổ.Chàngcónhớrađiềugìcũngkhôngnghĩngợivềđiềuđó
được.Haigiờsáng,chàngmớivềnhàCourfeyracvàcứnguyênquầnáolăn
đùng ra nệm. Trời nắng đã to, chàng mới thiếp ngủ, một giấc ngủ kinh
hoàng, nặng nhọc, chập chờn trong nghĩ ngợi. Khi tỉnh dậy, chàng thấy
Courfeyrac, Enjolras, Feuilly, Combeferre đứng trong phòng, đầuđội mũ,
chựcđira,cóvẻtấttả.
—CậucóđiđưađámtướngLamarque
[289]
không?
ChàngkhônghiểuCourfeyracnóigì.Họđiđượcmộtlát,chàngcũngra
đi.ChàngnhétvàotúiáohaikhẩusúngngắnmàJavertđãtraochochàng
trongvụngàymồngbathángHai.Nhữngkhẩusúngnàyhãycònnạpđạn.
Khimangnóđikhólòngmànóichàngcónhữngtưtưởngámmuộigì.
Suốtngàyhômấy,chànglảngvảngởnhữngnơinàochàngcũngkhông
biết.Chốcchốctrờiđổmưa,nhưngchàngkhôngđểý.Chàngvàohàngbánh
mìmuacáibánhốngsáomộtxuđểăntrưa,nhưngnhétbánhvàotúirồilại
quên phắt. Hình như chàng có xuống sông Seine tắm nhưng chàng cũng
không biết rằng mình đã tắm. Có lúc đầu người ra như bốc lửa. Chính
Mariusđangởtrongcảnhấy.Chàngkhôngcònhyvọnggìnữa,khôngcòn
sợhãigìnữa.Hômquachàngđãtrảiquamọithửtháchrồi.Chàngnóngruột
nóngganchờchođêmđến.Trongócchàngchỉcómộtýnghĩsángsủa:Chín
giờtốisẽgặpCosette.Cáihạnhphúccuốicùngnàybâygiờlàtấtcảtương
laicủachàng,cònsauđósẽlàbóngtối.Đilangthangtrênnhữngđườngphố
vắngnhất,thỉnhthoảngchàngnghehìnhnhưtrongthànhphốđangcónhững
tiếng động kỳ lạ. Chàng tỉnh cơn mơ trong chốc lát, tự hỏi: “Đánh nhau
sao?"Vàochậptối,đúngchíngiờ,nhưđãhứavớiCosette,chàngđếnphố
Plumet.Bướcđếngầnhàngràosắt,baonhiêunỗiưuphiềnđềutiêutan.Đã
haingàyhaiđêm,chàngkhôngthấyCosette.Giờchàngsẽgặpmặtnàng.
Baoýnghĩkhácđềumờhẳnđinhườngchỗchomộtniềmvuisâuxavà
tận.Nhữnggiâyphúttrongđóngườitasốnghàngthếkỷđềukỳlạvàthiêng
liêngởchỗnóđếnlàtrànngậpcảtâmhồnchúngta.Mariusđẩysongsắt
nhảyvàovườn.ĐếnchỗhẹnhòmọingàythìkhôngthấyCosette.Chàngđi
quađámcâyrậmrạpvàođếnchỗkhuấtgầnthềm.Chàngnghĩbụng:“Chắc
nàngchờtaởđây".ĐếnđâyvẫnkhôngthấyCosette.Chàngđimộtvòng
trongvườn:Vườnvắnglạnh.Chàngtrởlạicạnhnhànhưsinhưdại,hoảng
hốt, lo âu, lòng đau như cắt. Như một người chủ nhà đi chơi về trễ giờ,
chànggõcửa.Chàngcứgõ,gõđigõlại,khôngnghĩđếnviệccửasổsẽmở
vàbộmặtdễsợcủaôngchasẽhiệnra,hỏi:Ôngmuốngì?Nếunhưthếcũng
không thấm gì với điều chàng đang dự đoán. Gõ cửa chán, chàng lại lớn
tiếng gọi Cosette. Chàng hét: “Cosette". Chàng gọi lần nữa giọng cương
quyết:“Cosette".Khôngaitrảlời.Thôithếlàxong!Ngoàivườnvắngngắt.
Trongnhàimbặttămhơi.Mariusđưacặpmắttuyệtvọngnhìncáinhàbuồn
thảmkiacũngđentối,cũngvắnglặng,lạicòntrốngtrảihơnmộtnấmmồ
nữa. Chàng nhìn cái ghế đá, nơi chàng đã sống bao phút thần tiên cạnh
Cosette.Chàngngồixuốngbậcthềm,lòngthấyêmdịuvàkiênquyết,chàng
thầmcảmtạcuộctìnhduyêncủamìnhvàtựnhủnayCosetteđãđirồi,chàng
chỉcònchếtnữamàthôi.
Độtnhiên,cótiếngaitừngoàiđườnggọiqualùmcây:
—ÔngMarius!
Chàngchồmdậy:
—Gìthế?
—CóôngMariusởđấykhông?
—Có.
—ÔngMarius!-Ngườikianóitiếp.-Cácbạnôngđangchờôngởchiến
lũyphốChanvrerieđấy!
Giọngnóikhôngxalạđốivới chàng.Nócũngồồvàkhànnhưgiọng
Éponine.Mariuschạyđếnhàngràosắt,đẩycáichấnsonglỏnglẻo,thòđầu
rangoàivàthấymộtngườigiốngnhưmộtthanhniênđangchạybiếnvào
trongbóngtối.
III
CỤMABEUF
TúibạccủaJean Valjean không giúp đượcgìchocụMabeufhết.Bản
tínhliêmchínhkhắckhổmộtcáchtrẻcon,cụkhôngchịunhậnthứcủatrời
chođó.Cụkhôngchấpnhậnmộtngôisaotừtrêntrờirơixuốnglạicóthể
biếnthànhnhữngđồngtiềnvàngnhưthế.Cụkhôngđoánđượcrằngcáivật
trêntrờirơixuốngnàylàdobàntaycủachúGavroche.Cụđãđemtúibạc
lênSởCảnhSátkhuphốkýthácnóilàmìnhbắtđược,đểaimấtcủathìđến
màlấy.Rồitúibạcbịmấtthật.Chảcầnphảinói,chẳngcómanàoxinvề,túi
bạcchẳngcứugiúpcụđượcgì.
Thếrồicụcứxuốngdốctiếp.ViệctrồngchàmthínghiệmởVườnBách
ThảocũngchẳnghơngìtrongvườncủacụởxómAusterlitz.Nămtrước,cụ
thiếucôngmụở.Nămnay,chúngtađãthấy,cụmắcnợtiềnthuênhà.Quá
hạnmườibatháng,hiệucầmđồđembánnhữngbảnkhắcđồngcủabộsách
HoaQuảXứCauteretzcủacụ.Mấyhàngsanhchảođãđemnóđúcxoong
rồi.Nhữngbảnđồkhắcđồngmấtđi,khôngcòncáchgìbổsungbộsáchHoa
QuảXứCauteretzbịthiếutrang,cụcũngđembántốngcảtranhlẫnsáchcho
mộthàngsáchcũ,coinhưbảntinthừa.Tấtcảsựnghiệpmộtđờicủacụnay
khôngcònlạigìnữa.Cụănvàomóntiềnbánnhữngbảnsáchđó.Khisốtiền
mọnkiađãhết,cụkhôngtrồngtrọtnữavàbỏvườnhoang.Từlâucụđãbỏ
cáilệănmỗingàyhaiquảtrứngvàthỉnhthoảngmộtmiếngthịtbò.Cụchỉ
ănbánhmìvớikhoaitây.Cụđãbánhếtnhữngđồgỗcuốicùng,rồiđếntất
cảnhữngđồdùngmàcụcóhaicái,bấtcứgiườngchõng,chănmàn,quầnáo.
Sauđócụbáncáctậpcâycỏép,cácbứctranhkhắc.Nhưngcụvẫncòngiữ
nhữngbộsáchquýnhất,trongđócónhữngbộhếtsứchiếm,chẳnghạnbộ
“NhữngbàithơtứtuyệtvịnhsửtrongThánhKinh"xuấtbảnnăm1560,bộ
“Các sách Thánh Kinh đối chiếu" của Pierre De Besse, “Những hoa
Marguerite"củaMargueritecủaJeanDeLaHayecólờiđềtặngHoàngHậu
xứNavarre,cuốnsách“Chứcvụvàquyềnuycủangườisứthần"củaVilliers
Hotman,mộtcuốn“ThituyểnDoThái"xuấtbảnnăm1644,mộtbảnTibulle
1567vớicâumàođầurựcrỡ:Venetiis,inoedibusManutianis.Cuốicùng
mộtbảnsáchcủaDiogèneLaërceinởLyonnăm1644trongđócónhững
ghichúkhảodịnổitiếngrúttừbảnchéptay411,thếkỷXIII,củaTòaThánh
Vatican,vànhữngkhảodịlấyởhaibảnchéptaycủathànhVenise,bản393
vàbản394,cácbảnnàyđã đượcHenriÉtiennethamcứucókếtquảlớn,
trongcuốnLaërcenóitrêncòncónhữngđoạnbằngthổngữxứDoriquechỉ
ghitrongbảnchéptaythếkỷXIIlừngdanhcủathưviệnthànhphốNaples.
CụMabeufkhôngbaogiờđốtlửatrongphòngngủ.Cứđếntốilàcụđi
ngủngayđểđỡtốntiềnmuanến.Hìnhnhưcụchẳngcònngườilánggiềng
nào.Khicụrakhỏinhàthìhọlánhmặt,vàbảnthâncụcũngbiếtthế.Trẻ
connghèokhổđượccácbàmẹchúý,chàngthanhniênnghèokhổcòn
cáccôthiếunữthươnghại,chứônggiàmàđóikhổthìchẳngcóaiđoáihoài.
Trongmọicảnhquẫnbách,đâylàcảnhquẫnbáchlạnhlẽonhất.Tuyvậy,cụ
Mabeufvẫnchưahoàntoànmấthẳnbảntínhhồnnhiêntrongsángtrẻcon
củamình.Nhìnvàonhữngquyểnsáchcủamình,mặtcụcònđôichútsinh
khí,vàcụmỉmcườimỗikhingắmcuốnDiogèneLaërcelàquyểnchỉmình
cụcó.Ngoàinhữngđồdùnghếtsứccầnthiết,cụchỉcòngiữmỗicáitủkính.
MộthômbàPlutarquenói:
—Tôikhôngcótiềnmuasắmbữatối.
Bữaăntốibàtanóilàmộtcáibánhmìvớibốnnămcủkhoaitây.
—Thìmuachịuvậy,-cụMabeufbuônggọn.
—Cụcũngbiết!Aicòndámbánchịuchotôinữa!
Cụbènmởtủsáchranhìnkhắpmộtlượthếtquyểnnàyđếnquyểnkia,
tầnngầndaidẳngchẳngkhácgìmộtngườichavìbắtbuộcphảihysinhmột
đứaconcủamìnhnênnhìncáccontrướckhichọn.Haigiờsau,cụtrởvề
dướináchkhôngcắpsáchnữa.Cụđặtbamươixulênbànvànói:
—Đemđimuađồăn.
Từhômấytrởđi,bàPlutarquethấymộttấmmànuámphủlênvẻmặt
hồnnhiêncủaônggià,vàkhôngbaogiờkéolênnữa.
Hômsau,hômsaunữa,rồihômnàocũngthế,lạicứphảidiễnlạicáitrò
ấy:Ôngcụrađivớimộtquyểnsáchvàtrởvềvớiíttiền.Bọnbuônsách
thấycụtúngbấnphảibán,nênchỉtrảhaimươixuquyểnsáchcụmuanhững
haichụcfrancs.Đôikhingườimualạichínhlàngườiđãbán.Vàcứtừng
quyểnmộtnhưvậy,lầnlượttấtcảtủsáchbiếnđi.Đôikhicụnói:“Tađã
támmươituổirồi".Hìnhnhưtrongthâmtâmcụthầmước đượcsốnghết
ngàytrờitrướckhibánhếtsáchtrongtủ.Nỗibuồnngàycàngtăng.Chỉ
mộtlầncụvui.
Hômấy cụ ra đường với quyểnsáchcủa Robert Étienne, bán được ba
mươilămxuởbờsôngMalaquais,vàcụtrởvềvớimộtquyểnsáchcủaAlde
giá bốn mươi xu cụ vừa mua ở đường Grès. Cụ hớn hở khoe với
Plutarque:
—Hômnaytôinợnămxu.
Hômấycụnhịnđói.CụvốncóchântrongHộiTrồngCây.Tronghội,
ngườitabiếtcụtúngthiếu.Chủtịchcủahộiđếnthămcụ,hứasẽtrìnhbày
với Bộ Trưởng Bộ Nông Thương Nghiệp, và đã trình bày thật. Ông Bộ
Trưởng kêu: "Lẽ nào lại để như vậy! Tôi biết chứ. Một nhà bác học lão
thành,mộtnhàthựcvậthọc,mộtônggiàhiềnlành.Taphảigiúpôngtamới
được!" Hôm sau, cụ nhận được thiếp mời dự tiệc tại nhà Bộ Trưởng. Cụ
mừngquá,vừakhoetờthiếpvớibàPlutarque,vừarun:
—Chúngtathoátnạnrồi!
Đếnngàyhẹn,cụtớidinhBộTrưởng.Cụnhậnthấycáicravatenhàunát,
bộquầnáocũkỹvàđôigiầyđánhbóngbằnglòngtrắngtrứngcủamìnhlàm
bọnlínhhầungạcnhiên.Khôngai hỏicụ,kểcảBộTrưởng.Đếnkhoảng
mườigiờtối,trongkhivẫnchờđợimộtlờihỏithăm,cụnghetiếngbàBộ
Trưởng,mộtngườiđànbàxinhđẹpmặcáohởcổmàcụkhôngdámđếngần.
Bàtanói:
—Cụgiàkialàaivậy?
Nửađêm,cụđibộvềnhàdướitrờimưatầmtã.Lúcđidựtiệc,cụphải
bánmộtcuốnElzévirđểtrảtiềnxengựa.
Đêm nào, trước khi đi ngủ, cụ cũng quen đọc vài trang cuốn Diogène
Laërcecủacụ.CụkhásànhtiếngHyLạp,đủđểthưởngthứcnhữngđiểm
đặcbiệttrongvănbảnsáchđó.Cụkhôngcònthúvuinàokhác.Mấytuần
trôiqua.ĐộtnhiênbàPlutarquelănraốm.Khôngcótiềnmuabánhmìđã
buồn lắm rồi, không có tiền mua thuốc lại càng buồn hơn. Một tối, thầy
thuốckêmộtthứthuốcđắttiềnquá.Rồithìbệnhtìnhtrởnặngcầnphải
ngườisănsóc.CụMabeufmởtủsách.Khôngcòngìnữa.Quyểnsáchcuối
cùngđãbánrồi,chỉcònđộcquyểnDiogèneLaërce.Cụcắpcuốnsáchđộc
bảnđira.Đólàhômmồng4thángSáunăm1832.CụđếncửaSaintJacques,
vào hàng sách Royol, nay người khác kế nghiệp và trở về với một trăm
francs. Cụ đặt cọc bạc gồm hai mươi đồng năm francs lên cái bàn ở đầu
giườngbà ởgiàrồi vềphòngriêng, khôngnóimột lời.Sánghômsau,từ
rạngđôngcụđãravườnngồitrêncáitrụđổ.Đứngngoàiđường,nhìnqua
hàngrào,ngườitacóthểthấycụngồicúimặtsuốtcảbuổisáng,đôimắt
thẫnthờnhìnnhữngluốnghoakhôhéo.Chốcchốctrờiđổmưa,nhưnghình
nhưcụkhôngbiết.Đếnxế,nghecónhữngtiếngkỳlạvangdộitrongthành
Paris.Hìnhnhưcótiếngsúngvàcóđôngngườihét.Cụngẩngđầulênthấy
mộtngườilàmvườnđiquabènhỏi:
—Cáigìthế?
Ngườilàmvườnvaivácmaitrảlờiđiềmnhiên.
—Khởinghĩa.
—Thếnào?Khởinghĩaà?
—Phải.Ngườitađánhnhau.
—Tạisaongườitađánhnhau?
—Chao!Nàoaibiết!
—Ởđâuthế?
—PhíaXưởngQuânKhí.
CụMabeufvàonhàcầmmũ.Quennhưmọihôm,cụcũngtìmmộtquyển
sáchđểcắpđi,nhưngkhôngcònquyểnnàonữa.Cụnói:“Ừnhỉ?"Rồivẻ
nhớnnhơnhớnnhác,cụrađường.
QUYỂNX
NGÀY5THÁNG6NĂM1832
I
BỀMẶTCỦAVẤNĐỀ
Bạokhởibaogồmnhữnggì?Chẳnggìvàtấtcả.Mộtluồngđiệntỏadần
dần, một ngọn lửa đột nhiên nảy ra, một sức mạnh đang lang thang, một
luồnggióbayqua.Luồnggióđóđãgặpnhữngtâmhồnđaukhổ,nhữngdục
vọngbốccháy,nhữngcùngkhổđangrúlên,vàthổicuốnnhữngcáiđóđi.
Điđâu?Nhữngnơivôđịnh.ĐiquaNhàNước,quanhữngluậtpháp,quacái
thịnhvượngvàcáixấcláocủakẻkhác.
Nhữngtintưởngtứcbực,nhữnghăngháichánchường,nhữngbấtbình
xúcđộng,nhữngbảnnănghunghăngbịnénép,nhữngtuổitrẻcancườngbị
kíchthích,nhữngđộlượngmùquáng,tínhhiếukỳ,tínhưathayđổi,sựkhao
khátcáibấtngờ,cáithíchthúđượcxemdiễnmộttròmớivànghetiếngcòi
củangườiquảntrò,nhữnghằnthùvớvẩn,nhữngoánhận,nhữngthấtý,mọi
kiêuhãnhcủangườiđổlỗichosốkiếp,nhữngkhóchịu,nhữngmộngrỗng,
nhữngthamvọnggặpkhókhăn,nhữngkẻhyvọngtìmthấylốithoáttrong
cảnhsụpđổ,cuốicùng,ởbậcthấpnhất,cáithứthanbùnbắtlửa,đólàcác
yếutốcủabạokhởi.
Ởđócócáigìvĩđạinhấtcũngnhưcáigìnhỏnhoinhất.Nhữngsinhlinh
lòdòởbênngoàitấtthảy,rìnhchờmộtcơhội,bọnlangthang,bọnvôlại,
bọnmacàbôngcácngãtưphố,nhữngkẻmàntrờichiếuđất,nhữngngười
kiếmbánhănhúhọachứkhôngởcôngviệclaođộng,nhữngkẻkhôngtên
tuổi trong cùng khổ vàhư vô, những tay trần chân trụi đều thuộc về bạo
khởi.
Aimangtronglòngmộtniềmchốngđốithầmkínvềmộtsựkiệnnàocủa
NhàNước,củacuộcsốnghoặcvớisốphậnlàngườitiếpgiápvớibạokhởi;
khibạokhởixuấthiệnthìhọbắtđầurungđộngvàcảmthấynhưbốclênbởi
cơnbãolốc.Bạokhởilàmộtcơngióhúttrongkhôngkhíxãhộitạonênđột
ngộttrongnhữngđiềukiệnthờitiếtnàođó,trongquaycuồngnóbốclên,
chạy, thét, rút bỏ, san bằng, đè bẹp, đạp đổ, nhổ trốc gốc, cuốn theo
nhữngbảnchấtlớnlaocũngnhưnhỏyếu,conngườikiêncườngcũngnhư
conngười nhu nhược, cái thân cây cũng như cọngrơmrạ.Bất hạnh thay
nhữngaibịnócuốnđi,cũngnhưnhữngaibịnóvaphải.Nóđemkẻnọgiập
vào người kia cho tan vỡ. Nó truyền cho những người nó tóm được một
mãnhlựcphithường.Aitầmthườngbaonhiêugặpnócũngtrởnêntrànđầy
sứcsốngcủathờicuộc,thứgìnócũngbiếnthànhtênđạnđểphóngđi.
đemhònđácuộilàmnênviênđạnđạibác,anhphukhuânváclàmnênvị
tướngchỉhuy.
Mộtđôicâusấmtruyềntrongcáchọcthuyếtchínhtrịgiảoquyệtthìđứng
vềquanđiểmuyquyền,phảicầnchocóchútítbạokhởi.Giáolý,bạokhởi
củngcốcáichínhquyềnmànókhônglậtđổđược.Bạokhởithửtháchquân
đội,tậptrunggiaitầngtưsản,làmgiãngâncốtchocảnhsát,xácnghiệmsự
chắcchắncủagiàngiáoxãhội.Đólàmộtmônthểdục,hầunhưlàmộtphép
dưỡngsinh.Chínhquyềnsẽmạnhkhỏehơnsaumộtvụbạokhởi,cũngnhư
conngườisaukhixoabóp.
Ba mươi năm về trước, bạo khởi lại còn được xem xét trên một quan
điểm khác nữa. Về việc gì cũng có một lý thuyết tự xưng là "lương tri";
PhilintechốngAlceste;trọngtàihòagiảigiữachânvàgiả;giảithích,cảnh
cáo,giảmkhinhcóchútkiêukỳmàtựcholàkhônngoan,bởivìcóphalẫn
khiểntráchvàthathứ,nhưngthựcrachỉlàsínhtrithức.Cảmộttrườngphái
chínhtrị mệnhdanhlà trungdungđã xuấtpháttừđó.Giữanướclạnh
nướcnóng,đólàphenướcấmấm.Vớicáisâusắcgiảikỳthậtlànôngnổi,
trườngpháiđómổxẻhậuquảmàkhôngtruyđếnnguyênnhânvàđứngtrên
diễnđànbán thông thái củamìnhmàmạt sát những náoloạnởnơicông
cộng.
Hãynghetrườngpháiđónói:"Nhữngbạokhởilàmrắcrốisựkiện1830
đãlàmmấttínhcáchthuầnnhấtcủabiếncốlớnlaođó.Khởinghĩatháng
Bảylàmộtluồnggióbìnhdânmạnhmẽsauđóbỗnghiệntrờixanh.Cácbạo
khởikhiếnchothanhthiêntáihiện.NólàmchocuộcCáchMạngđangnhất
tềlàthếbiếnchấtthànhxungđột.TrongCáchMạngThángBảycũngnhư
trongmọibướctiếnbộnhảycóc,cónhữngrạnnứt,chínhbạokhởilàmcho
nhữngrạnnứtđódễthấy.Ngườitacóthểnói:"À!Cáinàyđãvỡ".SauCách
Mạng Tháng Bảy, người ta chỉ cảm thấy sự giải thoát, sau các bạo khởi,
ngườitacảmthấytaihọa.
Mọibạokhởilàmcáchiệubuônđóngcửa,vốnsụt,SởGiaoDịchChứng
Khoánkinhhoàng,thươngmạiđìnhtrệ,kinhdoanhtrởngại,phásảndồn
gấp;hếttiền;giasảntưnhânloâu,côngquỹrúngđộng,côngnghiệpngập
ngừng,tưbảnlùibước,laođộnghạgiá,đâuđâucũngcóhiệntượngsợhãi,
dộiphảnxảyrakhắpcácthànhphố.Dođónhữngvựcthẳmmởra.Ngườita
tínhngàyđầubạokhởiđãlàmnướcPháptổnthấthaimươitriệu,ngàythứ
haibốnmươi,ngàythứbasáumươi.Mộtcuộcbạokhởibangàylàmtốn
mộttrăm haimươitriệu:Nếuchỉ xétvềhậuquảtàichínhthìtổn thấtđó
ngangvớimộttaihọakiểuđắmtàuhaythấttrậnlàmhủyhoạimộthạmđội
sáumươitàuchiếnđấu.
Đànhrằngvềphươngdiệnlịchsửthìbạokhởicũngcócáiđẹpcủanó.
Giặctrênđườngphốhùngtráng,cảmđộngkhôngkémgiặctronglùmcây.Ở
đócólinh hồn củarừngrú,ở đây làtráitim của thịthành.Ở đó có Jean
Chouan,ởđâycóJeanne.Bạokhởisoirọibằngđènđỏ,nhưngrựcrỡ,các
khíacạnhđộcđáotrongtínhcáchconngườiParis,lòngquảngđại,sựtận
tình,cáivuitínhnáonhiệt,sựchứngthựcdũngcảmlàbộphậncủathông
minhquacácsinhviên,quốcdânquânkhônglaychuyển,lềuhànhquâncủa
cácanhchủhiệu,pháođạicủalũnhóccon,sựkhinhthườngchếtchóccủa
kháchquađường.Trườnghọcvàbinhđoànđấuvớinhau.Chungquygiữa
cácđốithủchỉcósựkhácbiệtvềtuổitác.
Cùngmộtchủngtộc,cùngmộtloạingườidũngcảmđóthôi,nhữngkẻ
tuổihaimươichếtvìlýtưởng,nhữngkẻbốnmươichếtvìgiađình.Luôn
luônbuồnbãtrongcáccuộcnộichiến,quânđộilấythậntrọngđịchvớitáo
bạo.Trongkhiphôbàycảnhdũngcảmcủadânchúng,bạokhởirènluyện
lòngcanđảmchotưsản.
Tốtlắm.Nhưngtấtcảnhữngcáiđócóngangbằngvớibấynhiêumáuđổ
haykhông?Rồicộngvớiđổmáu,còncótươnglaitốimò,tiếnhóabịthương
tổn,loâuxâmchiếmnhữngngườitốt,nhữngngườipháitựdotrungthựcbị
thấtvọng,cácchếđộđộcđoánnướcngoàiđắcývìnhữngvếtthươngCách
Mạngtựgâychomình,nhữngngườibạitrậnnăm1830đắcchínói:"Chúng
tađãbáotrướcmà!"Phảithêmvàođiềunày:Parislớnthêmcólẽ,nhưng
nướcPhápbéđi,chắcrồi.Thêmnữa,vìcầnphảinóichohết,nhữngcuộc
tànsát,nhữngcuộctànsátthườnghaylàmônhụcchiếnthắngcủatrậttự-
đãtrởthànhhungtợn-đốivớitựdođãhóađiênrồ.Chungquybạokhởi
taihại.Đólàlờilẽcủacáigầnnhưlàsựkhônngoan,màcáigầnnhưdân
chúng,tứclàgiaitầngtưsản,vuilòngchấpnhận.
Vềphầnchúngtôi,chúngtôibáccáidanhtừquárộngnghĩa,dođóquá
tiệnlợilà:Nhữngcuộcbạokhởi.Giữamộtphongtràodânchúngnàyvàmột
phongtràodânchúngkhác,chúngtôicóphânbiệt.Chúngtôikhôngtựhỏi
mộtcuộcbạokhởicótốnbằngmộttrậnđánhhaykhông.Màtạisaolạiso
vớimộttrậnđánh?Ởđâyvấnđềchiếntranhlạiđặtra.Chiếntranhcóphảilà
mộtđạihọaítnặngnềhơnbạokhởihaykhông?Vảlại,cóphảitấtcảcác
cuộcbạokhởiđềulàđạihọakhông?Và14ThángBảylàmtốnmộttrămhai
mươitriệubaogiờ?ChỉcóviệcđặtPhilippeVlênngaivàngTâyBanNhalà
đãlàmtốnchoPháphaitỉ.Dùcótốnngangnhauđinữa,chúngtôicũng
chọn14ThángBảy.Vảlạichúngtôibácbỏnhữngconsốcóvẻlýlẽ
thựcrachỉlàdanhtừđó.Đốivớimộtcuộcbạokhởinhấtđịnh,chúngtôi
nhậnxétnótựtrongbảnthânnó.Nhữngsựbáckhướccótínhlýthuyếttrình
bàyởtrên,chỉnêuhậuquả,chúngtôithìtìmnguyênnhân.
Chúngtôinóicụthểhơn.
II
BỀSÂUCỦAVẤNĐỀ
Cóbạokhởivàcókhởinghĩa.Đólàhaithứphẫnnộ,mộtthứsailầm,
mộtthứchínhđáng.TrongcácNhàNướcDânChủ,nhữngNhàNướcduy
nhấtcócơsởcônglý,đôikhimộtbộphậntiếmquyền.Lúcđócáitoànthể
đứnglênvàsựyêusáchquyềnlợitấtyếucủahọcóthểđưađếnviệccầm
khí. Trong mọi vấn đề thuộc chủ quyền tập thể, chiến tranh của toàn thể
chốngbộphậngọilàkhởinghĩa,cònkhibộphậntấncôngtoànthểlàbạo
khởi.ĐiệnTuileriesbịtấncôngchínhđánghaykhôngchínhđánglàtùyvua
đóng ở đó hay Viện Khế Ước. Cũng một khẩu đại bác đó chĩa vào công
chúngmàngày10ThángTámlàphải,ngày14ThángHáiNholàtrái.
Hìnhthứcthìnhưnhau,nộidunglạikhácnhau.BọnlínhThụySĩbảovệ
cáisai,Bonapartebênhvựccáiđúng.Cáigìmàphổthôngđầuphiếulàm
nên,trongtựdovàchủquyềnthìđườngphốkhôngthểhủyphá.Cũngthế
trongnhững vấnđềthuần túyvănhóa: Bảnnăngcủa đámđônghôm qua
sángsuốt,ngàymaicóthểrốiloạn.CuồngnộchốngTerraylàchínhđáng,
chốngTurgotlàvôlý.Đậpphámáymóc,cướpbóckhokhícụ,cạyđường
ray,pháhủybếntàu,nhữnglầmlạccủaquầnchúng,nhữngbáckhướccủa
nhândânđốivớitiếnbộ,Ramusbịhọcsinhgiếthại,Rousseaubịnémđá
xuađuổikhỏiThụySĩ,đólàbạokhởi;IsraëlchốngMoïse,Athénienchống
Phocion,RometrịScipion;đólàbạokhởi.ParistấncôngnhàngụcBastille
làkhởinghĩa.BinhlínhchốnglạiAlexandre,thủythủphảnđốiChristophe
Colomb, cùng là một loại khởi loạn, khởi loạn vô đạo! Vì sao? Là
AlexandrevớilưỡigươmđãlàmchoChâuÁcáisựnghiệpvàColomblàm
choChâuMỹvớichiếcđịabàn.AlexandrecũngnhưColombđãtìmramột
thếgiới.Khitặngphẩmdângchotiếnbộlàcảmộtthếthìkhốilượngánh
sángcủanềnvănminhđượctăngnhiềuđếnnỗimộtchốngđốitrungthành
đối với mình. Quầnchúng phản nhân dân. Chẳng hạn còn gì lạ lùnghơn
cuộcchốngđốidaidẳngvàđẫmmáucủanhữngngườibuônmuốilậu,một
vụnổiloạnkinhniênchínhđángthếmàđếnphútquyếtđịnh,đếnngàygiải
cứu,đếngiờnhândânchiếnthắng,lạingảvềphíavua,trởthànhloạnBảo
Hoàng,vàtừkhởinghĩachốngđối,hóarabạokhởibênhvua.Rõlàmộtkiệt
táctốitămcủangudân.Chúbuônmuốilậuthoátkhỏigiátreocổcủanhà
vuavàvớiđoạndâycònlủnglẳngởcổ,anhtatrươnghuyhiệutrắngra.
[290]
Tiếngthét:Bỏngaythuếmuối,lạiđẻratiếnghô:Hoàngthượngvạntuế!
BọngiếtngườiđêmSaintBarthélemy,bọncắtcổThángChín,lũsátnhân
Avignon,nhữngtênámsátđôđốcColigny,phunhânDeLamballe,tướng
Brune,bọnlâula,chuyênviênđầuđộc,kiêubinh,đồđảngcủaJéhu,kỵ
tộiác,đólàbạokhởi.VụVendée
[291]
làmộtcuộcbạokhởiThiênChúaGiáo
lớn.
Tiếngchuyểnđộngcủanhânquyềncóthểnhậnrađượcvàkhôngphải
baogiờnócũngxuấtpháttừnhữngrungchuyểncủađámđôngxáotrộn.
nhữngcuồngnộ,cónhữngtiếngchuôngrè;khôngphảimọichuông,kẻng
đềuđóngcáitiếngcủađồngđen.Sựđiênđảocủadụcvọngvàngudốtkhác
cái chuyển động củatiến hóa. Các anh đứng lên, được,nhưng để mà lớn
mạnh.Cácanhhãychỉchotôibiếtcácanhđivềphíanào.Khởinghĩachỉ
ởphíatrước.Đứnglênvềphíanàokháccũnglàsai.Bướcmạnhvềphíasau
làbạokhởi,lùilàhànhhungnhânloại.Khởinghĩalàcơnđiêncủachânlý,
nhữngviênđálátđườngmàkhởinghĩaxáođộngtóelênhàngtialửachính
nghĩa. Chính những viên đá ấy chỉ để lại bùn nhơ cho bạo khởi. Danton
chốngLouisXVIlàkhởinghĩa,HébertchốngDantonlàbạokhởi.
Dođó,trongnhữngtrườnghợpnhấtđịnh,nhưLafayettenói,khởinghĩa
cóthểcóbổnphậnthiêngliêngnhất,thìbạođộngcóthểlàtộiphạmtaihại
nhất.Cũngcóchỗkhácnhauvềđộnhiệt:Khởinghĩathườngthườnglànúi
lửa,bạokhởithườnglàlửarơm.Mộtđôikhi,chúngtôiđãnói-chínhbộ
phận cầm quyền nổi loạn. Polignac là một người bạo khởi. Camille
Desmoulinslàmộtnhàcầmquyền.
Cũngcókhikhởinghĩalàphụcsinh.
Giảipháptoàndiệnkiểuphổthôngđầuphiếulàmộtsựkiệnhiệnđại,cả
quá trình lịch sử về trước, bốn nghìn năm, đầy rẫy những vi phạm nhân
quyềnvànhữngđauthươngcủaquầnchúng,chonênmỗithờiđạilịchsử
đềumangđếncáihìnhthứcphảnkhángmànócóthểtìmđược.Dướitriều
đại của Hoàng ĐếCésar, không có khởinghĩa, nhưng có Juvénal.
[292]
Sự
"phẫnnộthànhthơ"
[293]
đãthaythếanhemGracques.VớicácCésarcócon
ngườilưuvongđấtSyène,cũngcóngườilàmBiênNiênSử.
Chúngtôi khôngnóiđến conngườivĩ đạibịđày ởPathmos.Ông này
nhândanhthếgiớilýtưởngmàlênánthếgiớihiệnthực,đemảoảnhlàm
nênmộtángthơđảkíchlớnlaovàrọivàocácxãhộiRomeNinive,Rome
Babylone,RomeSodome,cáiánhsángphảnchiếutừmộtthếgiớithầnkỳ.
Jeantrênmỏmđá,làconSphinxtrênđế,ngườitacóthểkhônghiểuhắn;đó
làmộtngườiDoTháivàtiếngcủahắnlàtiếngHébreu;nhữngngườiviết
BiênNiênSửlàmộtngườiLaTinh,cònhơnthế,mộtngườiLaMã.
[294]
cácbạochúakiểuNérontrịvìmộtcáchđentối,chonênphảivẽchúngvới
máuđen.Chỉkhắchọakhôngthôithìhãycònmờlắm:Phảiđổvàocácnét
trùngmộtthứvănxuôithậtđậm,cósứcănmòn.
Bọnchuyênchếítnhiềutácđộngđếncácnhàtưtưởng.Lờibịtróibuộc
làlờidữdội.Khibạochúabắtdânchúngcâmhơilặngtiếng,thìnhàvăn
nhânđôi,nhânbalờivăncủamình.Từtrongcáiimlặngsẽnảyramộtsự
viên mãn huyền bí, nó chắt lọc và đông cứng thành đồng đen trong tâm
tưởng.Sựnénéptronglịchsửlàmnênsựcôđúcgãygọncủasửgia.Chất
chắcnịchnhưhoacươngtrongvănchỉlàsựdồnéplàmnênbởibạochúa.
Bạoquyềnbuộcnhàvănphảithungắnđườngkính,màsựthungắnnàylại
làm tăng sức mạnh cho văn chương. Câu văn nhịp nhàng dằng dặc của
Cicéronienne,tạmđủđểnóivềVerrès,sẽcùnđikhinóivềCaligula.Câu
vănkémdềnhdàngthìsứcđảkíchtănglên,Tacitesuynghĩbằngnhữnglời
ngắngọn.
Sựtrungthựccủamộtquảtimlớn,cóđúcthànhchínhnghĩavàchânlý,
cósứcmạnhcủasấmsét.CũngnênnóiqualàTacitekhôngcùngsốngvới
César,xétvềphươngdiệnsửhọc.BọnTibèresđượcdànhchoôngta.César
vàTacitelàhaihiệntượngnốitiếpnhau.Trongcuộcđạodiễnlịchsử,Chúa
bốtríviệcratròvàvàobuồngcủadiễnviênđãhếtsứctránhkhôngchohai
ngườiấygặpnhau.Césarvĩđại,Tacitecũngvĩđại.Chúachiếucốhaiđỉnh
caođó,khôngchonóvachạmnhau.NgườixửánlênánCésarcóthểlàm
mạnhtayquávàthiếucôngminh.Chúakhôngmuốnthế.Nhữngchiếntrận
lớnởChâuPhivàTâyBanNha,bọncướpởCilicietiêudiệt,vănminhđược
đưa sang xứ Gaules, xứ Bretagne,xứ Germanie, tất cả vinh quang ấy tỏa
trùmlênsôngRubicon.
[295]
Ởđâythiênđìnhđãtỏratếnhị,khôngmuốnthả
chonhàsửhọchùngtàicấuxéngườithoánvịbấthủ,miễnchoCésarkhỏi
chịuđựngTacite,vàchấpnhậnnhữngđiềuchâmchướcđốivớithiêntài.
Tấtnhiên,chuyên chế vẫn là chuyên chế, dù kẻchuyênchếcólà một
thiêntài.Vớibạochúathiêntàithìcóhưhỏngtrongxãhội,nhưngvớibạo
chúađểucáng,cảnhtrụyđọatinhthầnlạicàngghêtởmhơn,khônggìche
dấunổisựônhụcởcáctriềuđạiđó;vànhữngngườicôngphánnhưTacite
vàJuvénalmàmạtsátsựđêhènthốithakhôngkhốngchếđượcđótrước
nhânloạithìíchlợilớnhơn.
RomedướitriềuđạiSyllathốihơndướitriềuđạiVitellius.VớiClaude
Domitien,đêhènbiếndạngphùhợpvớisựxấuxacủabạochúa.Sựđêtiện
củanôlệlàmộtsảnphẩmtrựctiếpcủabạochúa.Chướngkhíbốclêntừ
nhữnglươngtâmaotùphảnchiếuhìnhảnhôngchủ.Quyềnlựcphápchếđê
hèn,lòngngườinhỏmọn,lươngtâmbòrạp,tâmhồnhôihám.Đólàtình
trạng chính quyền dưới triều đại Caracalla, và Commode cũng thế, với
Héliogabalecũngthế,trongkhivớiCésarthìNguyênLãoNghịViệnchỉtoát
racáimùinồngnặcphânchimtrongổphượnghoàng.
DođómàTacitevàJuvénalsinhracóvẻmuộnmàng.Ngườichứngminh
chỉxuấthiệnđúnglúcmàsựchứngminhkhôngchốicãiđược.Tuynhiên,
TacitevàJuvénalcũngnhưIsaïethờiThánhKinh,DantethờiTrungCổ,chỉ
là con người. Bạo khởi và khởi nghĩa là quần chúng, quần chúng thì khi
đúngkhisai.Trongnhữngtrườnghợpphổbiếnnhất,bạokhởinảyratừmột
sựviệccụthể,khởinghĩathìluônluônlàmộthiệntượngtinhthần.Bạokhởi
làMasaniello,khởinghĩalàSpartacus.Khởinghĩathuộcvềtrítuệ,bạokhởi
thuộcvềdạdày.Dạdàynổigiậnvàdạdàykhôngphảilúcnàocũngcólỗi.
Trongđói khát, bạo khởi, như vụBuzançaischẳnghạn, có một xuất phát
điểmchânthực,thảmthươngvàchínhtrực.Tuynhiên,vẫnlàbạokhởi.
saovậy?Vìvềnộidungnóhợplýnhưngvềhìnhthứcnósaitrái.Hungtợn,
dùcóchínhnghĩa,kịchliệt,dùcósứcmạnh,nóhúcbừabãi.Nótiếntớinhư
mộtchúvoimù,vừađivừagiàyxéo.Nóđểlạisauchânnónhữngthithểcụ
già,phụnữ,trẻem.Nólàmđổmáunhữngngườivôhại,nhữngkẻvôtội,
khôngbiếtđểlàmgì.Kiếmcáiănchonhândânlàmộtmụcđíchtốt,tànsát
họlàmộtphươngpháptồi.
Nhữngcuộcphảnkhángvũtrang,ngaycảnhữngvụchínhđángnhất,như
vụ10ThángTám,vụ14ThángBảyđềubắtđầubằngnáoloạn.Trướckhi
chínhnghĩaxuấthiện,cónáođộngvàsủibọt.Lúcbắtđầukhởinghĩalàbạo
khởi cũng như sông bắt đầu bằng suối. Thường thường, nó đưa đến đại
dươngCáchMạng.Tuynhiêncũngcóđôikhi,xuấtpháttừnhữngnúicao
vờivợitrênchântrờiđạođức,cônglý,trítuệ,đổliênmiêntừmỏmđánọ
xuốngmỏmđákia,saukhiphảnchiếumâytrờitronglòngtrongsuốt,lớn
dộilêndohàngtrămphụlưugópđến,vàmangtrongdángdấpcáioaiphong
củachiếnthắng,khởinghĩalạimấthútvàomộtvũnglầytưsản,nhưsông
Rhinlẩnmấttrongaođầm.
Tấtcảnhữngcáinàythuộcvềquákhứ,tươnglaithìkhác.Phổthôngđầu
phiếucóđiềunàyđángphụclànólàmtiêutanbạokhởitừtrongnguyênlý,
vàtrongkhichophảnkhángcáiquyềnđượctỏbàyýkiếnbằngláphiếu,đã
tướcvũkhíkhởinghĩacủanó.Tiếnhóatấtyếuphảithủtiêuchiếntranh,
chiếntranhtrênđườngphốcũngnhưchiếntranhởbiêngiới.DùHômNay
làthếnào,hòabìnhvẫnlàNgàyMai.
Thựcrakhởinghĩavàbạokhởikhácnhauthếnào,ngườitưsảnchính
cốngítphânbiệtđượcnhữngsắctháiđó.Đốivớianhta,khởinghĩavàbạo
khởiđềuchỉlàchốngđối,lànổiloạnđơnthuần,làsựnổidậycủaconchó
chốngôngchủ,làsựnherăngđịnhcắn,phảitrừngtrịbằngchuồngvàxích,
làsủa,làgào;chođếnlúccáiđầuconchólớnlênđộtngộtvàlờmờhiện
thànhmộtcáimặtsưtửtrongbóngđen.
Lúcấy,anhtưsảnhô:“Nhândânvạntuế!"
Đãgiảithíchnhưthếrồi,thìđốivớilịchsử,phongtràotháng6năm1832
làgì?Làbạokhởihaylàkhởinghĩa?Đólàmộtcuộckhởinghĩa.Trongviệc
đạodiễnlạicáibiếncốdữdộinày,đôilúcchúngtôigọinólàbạokhởi,gọi
nhưthếchỉlàđểnóivềnhữngsựkiệnbềmặt,vàvẫnluônluônduytrìsự
phânbiệtgiữacáihìnhthứcbạokhởivànộidungkhởinghĩa.
Phongtrào1832,nổramaulẹvàbídậptắtthảmthương,códángdấp
hùngvĩđếnnỗinhữngaichonólàbạokhởicũngphảinóiđếnmộtcách
kínhphục.Đốivớihọ,đâylàmộtcáiđuôicủa1830.Họnói,nhữngđầuóc
xúcđộngmạnhkhôngthểlấylạibìnhtĩnhtrongmộtsớmmộtchiều.Một
cuộcCáchMạngkhôngthểbịcắtđứtdứtkhoát.Baogiờnócũngcònuốn
lượnmộtvàicáitrướckhitrởvềtrạngtháiyênổn,cũngnhưmộtngọnnúi
lúctrởxuốngđồngbằng.-KhôngcódảinúiAlpesmàkhôngcócaonguyên
Jura,khôngcódảiPyrénéesmàkhôngcónhữngngọnđồiAsturiens.Cuộc
khủnghoảngthảmthiếttronglịchsửhiệnđạimàkýứcngườiParisgọi
"thời kỳ những bạokhởi", rõ ràng làmột giờ đặc biệt trongcác giờ phút
giôngtốcủathếkỷnày.
Xinnóimộtlờicuốicùngtrướckhiđivàocâuchuyện.
Nhữngsựviệcsắpkểđâythuộcvềcáihiệnthựcbihùngsốngđộng
lịchsửđôikhilàmngơvìthiếuthìgiờ,thiếugiấymực.Thếmàởđấy,chúng
tôinhấnmạnh,ởđấymớilàsựsống,sựphậpphồng,sựrungđộngcủanhân
loại.Nhữngchitiết-chúngtôitưởnglàđãnóiđiềunàyrồi-cóthểcoilà
củacácbiếncốlớn,vàmờnhạtđitrongkhoảngxaxămcủalịchsử.Thờikỳ
gọilàthờikỳnhữngbạokhởicóvôsốnhữngchitiếtkiểuấy.Nhữngcuộc
thẩmtracủatưpháp,vìnhữnglýdokháclịchsửkhôngvạchtrầnrahết,
cũngcólẽkhôngđisâuvàohết.Vìthế,chúngtôisẽđưaraánhsángmộtsố
sựviệcmàngườitakhôngbiết,mộtsốsựviệcmànhữngngườinàyquênđi,
nhữngngườikiavìchếtnênkhôngthểkểlại,bêncạnhnhữngđiềumàngười
tađãbiếtvìđượccôngbố.Phầnlớnnhữngdiễnviêncủacáctấntròkhổng
lồ này đã chết, ngay ngày hôm sau họ đã im tiếng rồi. Nhưng những
chúngtôikể,chúngtôicóthểnói:Chínhmắtchúngtôiđãtrôngthấy.Chúng
tôisẽthayđổimộtđôitênhọ,bởivìlịchsửtườngthuậtchứkhôngtốgiác,
nhưng chúng tôi diễn tả những việcthật.Trong khuôn khổ cuốn sách
chúngtôiviếtđây,chúngtôisẽchỉminhhọamộtphươngdiệnvàmộtlớp
tròchắcchắnlàlớpngườitaítbiếtnhất-mộtlớptròtrongnhữngngày5
6thángsáu1832.Tuynhiên,chúngtôisẽcócáchlàmchobạnđọcnhìnthấy
bộmặtthậtcủacáibiếncốcôngcộngnày,ởsaubứcmànmàchúngtôigiở
lên.
III
MỘTĐÁMTANG:CƠHỘIĐỂTÁISINH
Mùaxuânnăm1832.
Bathángrồi,bệnhdịchtảđãlàmmọingườikhiếpvíavàkhiếnchođầu
ócmọingườitrướckiahỗnloạn,nayđãdịudầnđitrongcảnhubuồn.Tuy
vậy,Paristừlâuhìnhnhưđãsẵnsàngchờmộtcuộcchấnđộng.Thànhphố
tolớnnàygiốngnhưmộtkhẩutrọngpháo.Nạpđạnrồi,chỉcầnmộtngòilửa
làviênđạnbayra.Thángsáunăm1832cáichếtcủatướngLamarquechính
làcáitialửachâmngòivậy.Lamarquelàmộtngườicódanhvọngvàmột
conngười hành động. Trong thờiĐếChếcũng như trong thời gian Quân
ChủPhụcHưng,ôngđãcóđượchailoạidũngcảmkếtiếpnhau,cầnthiết
chohaigiaiđoạn:Dũngcảmtrênbãichiếntrườngvàdũngcảmtrêndiễn
đàn.Ôngănnóihùnghồncũngnhưôngđãtừngchiếnđấuanhdũng.Trong
lờinóicủaôngnghenhưcógươmđao.CũngnhưtướngFoy,
[296]
ngườiđi
trướcông,saukhiđãnêucaoquânlệnh,ôngđãnêucaoquyềntựdo.ỞNghị
Viện,ôngởgiữapháitảvàpháicựctả.Nhândânyêuquýông,vìôngdám
chọnphíatươnglai,dânchúngthíchông,vìôngđãtậntrungvớiHoàngĐế.
CùngvớicácBáTướcGérardvàDrouet,ônglàmộtThốngChếcỡnhỏ
[297]
củaHoàngĐếNapoléon.Nhữnghòaước1815làmôngbấtbìnhnhưlàmột
điềuxúcphạmđốivớibảnthân.ÔngcămghétWellingtonramặtnênquần
chúngcàngưathíchông.Mườibảynămnay,trongkhithờơđốivớinhững
biếncốquáđộ,ôngvẫnkhẳngkháigiữnguyênmốibuồnvềtrậnWaterloo.
Khihấphối,đếnphútcuốicùngôngcònxiếtchặtvàongựcthanhgươm
cácvõquanthờiBáchNhậtđãtraotặng.Napoléonchết,miệngcònnhắchai
chữQuânĐội.Lamarque mất đi, miệng cònlẩmbẩmhaitiếngTổ Quốc.
Mọingườiđềubiếtôngsắpchết.Nhândânlongạivìđólàmộttổnthấtcho
họ,ChínhPhủlongạivìđólàmộtcơhộibạođộng.Cáichếtcủaônglàmột
tangchung.Nhưmọiđiềuchuaxót,lòngnhớtiếccóthểbiếnthànhsựnổi
loạn.Màquảthựcthế.
Ngay hôm trước và sáng ngày 5 tháng sáu là ngày đưa đám, ở Saint
Antoine,nơiđámtangđiqua,xemcóvẻdễsợ.Ởđâyphốxáđôngđúcđâm
ranhốnnháo.Aicũnglotựvõtrangvớinhữngđiềukiệncủamình.Những
ngườithợmộcmangtheocáimấuởbànlàmnghề"đểphácửa".Mộtanhlấy
cáimóccủanhàlàmgiàyrơm,bỏđầumóc,màinhọnđoạndưới,đểdùng
làmdaogăm.Mộtanhkhác,nóngruộtmuốnđánhnhauquá,nénbangày
liềnmặcnguyênquầnáomàngủ.MộtngườithợmộclàLombier,gặpmột
ngườibạn.Ngườibạnhỏi:
—Cậuđiđâu?
—Tớchẳngcókhígiớigìhết.
—Thìrồisao?
—Tớđếnxưởnglấycáicompa.
—Đểlàmgì?
—Cũngchẳngbiết.
MộtanhlàJacqueline,ngườitháovát,gặpngườithợnàocũnggọi:“Này
lạiđây!"Anhtađãimườixurượuvangvànói:
—Đãcócôngviệcchưa?
—Chưa.
—CứđếnnhàFilspierreởgiữacửaMontreuilSurMervàcửaCharonne
thìsẽcóviệcmàlàm.
ỞnhàFilspierrecóđạndượcvàkhígiới.Mộtvàingườicầmđầuquen
thuộcchạytừnhànàysangnhàkhácđểtậphợpquầnchúng.Kháchuống
rượu ở tiệm Barthélemy, gần cửa Du Trône, ở tiệm Capel xóm Petit
Chapeau,gặpnhauchàohỏinghiêmtrang.Họbảonhau:
—Súngngắncậugiấuởđâu?
—Trongáokhoác.Còncậu?
—Trongchemise!
ĐườngTraversière,trướcxưởngRolandvàởsânMaisonBrûlée,trước
xưởngdụngcụcủaBernier,tốpnàytốpnọđangtonhỏvớinhau.Trongđám
nàythấycóanhMavotnàođólàngườihăngháinhất.Hắntakhôngbaogiờ
làmviệctrongmộtxưởngđượcquámộttuần,vìbọnchủđuổiđibởilẽngày
nàocũngphảicãinhauvớihắn.HômsauMavotbịgiếtởchiếnlũyđường
Ménilmontant. Pretot, sau này cũng chết trong chiến đấu, là trợ thủ của
Mavot.Gặpaihỏi:“Màytheođuổimụcđíchgì?"Hắntrảlờingay:“Khởi
nghĩa".CôngnhântậphợpởgócphốBercyđợimộtchàngtênlàLemarin,
cánbộCáchMạngcủaôSaintMarceau.Họtraođổikhẩuhiệuchonhaugần
nhưcôngkhai.
Ngày 5 tháng sáu ấy trời vừa mưa vừa nắng. Đám tang của tướng
LamarqueđiquaParistheonghilễnhàbinh,cóvẻtrangnghiêmhơnmột
chútvìChínhPhủcóýđềphòng.Haitiểuđoànbộbinhtrốngtrùmdạđen,
súngchúcxuốngđất,mộtvạnquốcdânquângươmđeocạnhhôngvàđoàn
pháocủahọđiđưađám.Xe tangdomộtđoànthanhniênkéođi.Các
quantrongviệnthươngbinhtheongaysauxe,taycầmnhữngcànhnguyệt
quế.Cònđằngsaulàmộtđámđôngkhôngbiếtbaonhiêumàkể,nhốnnháo,
lạlùng,ngườithìcóchântrongHộiBạnDân,trườngluật,trườngthuốc,lại
cónhữngngườitịnạncủatấtcảcácnước,cờTâyBanNha,cờÝ,cờĐức,
cờ Ba Lan, cờ tam tài treo ngang, đủ mọi thứ cờ. Đây là trẻ em taycầm
nhữngcànhláxanh,đâylàthợđá,thợmộcđangđìnhcông,thợindễnhận
raởcáiđầuđộimũgiấy.Chỗnàyhànghai,chỗkiahàngba,vừađivừareo.
Hầuhếtmọingườicầmgậyhoalên.Cóngườilạituốtcảkiếm.Tuykhông
theotrậttựnàocảnhưngtấtcảđềucóchungmộtlinhhồn.Cókhinomra
hỗnđộn,cókhilạihàngngũchỉnhtề.Cóđộitựchọnngayngườichỉhuy.
Mộtngườivớihaikhẩusúngngắn,aicũngnomthấyhìnhnhưvừađivừa
điểmnhữngngườiđiqua.Nhữnghàngngườigiãnratrướcmặtanhta.Hai
bênvệđường,giữacáccànhcây,ởcáccửasổ,ởcácbaolơn,trêncácmái
nhà,đầungườilốnhố:Đànông,đànbà,trẻcon,ngườinàongườinấymắt
nhìnnhớnnhác.Mộtđámđôngmangkhígiớikéođi,mộtđámđôngngơ
ngácđứngnhìn.
Vềphíamình,ChínhPhủcũngtheodõi.Vừatheodõivừanắmchặtchuôi
gươm.ỞquảngtrườngLouisXV,bốntiểuđoànxạthủngồitrênlưngngựa,
línhkèndàntrước.ỞxómLaTinhvàVườnBáchThảo,độivệbinhthành
phốđượcdàntrảikhắpcácphố.ỞChợRượu,mộttiểuđoànlínhđầurồng,
mộtnửatrungđoànkỳbinhthứ12đóngởLaGrève,cònmộtnhàthìđóngở
ngụcBastille.Đạiđộilínhđầurồngthứ6đóngởCélestins,cònpháothìdàn
chậtníchcảsânđiệnLouvre.Sốquânđộicònlạithìphảithườngtrựctrong
trại,khôngkểnhữngtrungđoànđóngxungquanhParis.ChínhPhủlosợđã
sắp sẵn hai vạn bốnngàn lính ở trong thànhphố và bốn vạn línhđóng
ngoạiôđểđốiphóvớiđámquầnchúngđầyhămdọa.
Trongđoànngườiđiđưamacónhữngtiếngxìxào.Ngườithìnóiđến
những âm mưu của phái chính thống. Người thì nói đến Công Tước
Reichstadt,
[298]
nhưng Công Tước lại chết đúng lúc quần chúng bàn bạc
muốnlậplàmHoàngĐế.Mộtngườikhôngrõlàai,tuyênbốrằngđếngiờ
quyđịnh,haiviênđốccôngđitheoCáchMạngsẽmởcửamộtxưởnglàm
súngđạnđểnhândânvàolấy.Trongđámngườiđưatangđểđầutrần,người
tathấyphầnđônglộvẻphấn khởixenlẫnvớivẻloâu.Trongđámđông
đangcónhữngxúcđộngmãnhliệtnhưngcaothượngkia,ngườitacũngthấy
xuất hiện ra đây đó những bộ mặt lưu manh chính cống, và những mồm
miệngđêhènđangnói:“Chuyếnnàyphảikiếmmộtmẻ".Đôikhicáiao
bịxáođộngđếnnỗibùndướiđáyaocũngvẩnlênmặtnướcđụcngầu.Đó
mộthiệntượngkhôngphảikhôngdínhdángđếnnhữngngànhanninh"khéo
tổchức".
Đámtangđitừtừ,nhưnglòngngườinônnao,từnhàtangquacácđạilộ
đếnngụcBastille.Chốcchốctrờiđổmưa.Nhưngquầnchúngnàocóđểý
đếnmưa.Cónhiềuviệcxảyra:Ngườitarướclinhcữuđiquanhcộtđồng
Vendôme,CôngTướcFitzJamesđứngtrênbaolơnbịnémđávìkhônggiở
mũ,congàtrốngtiêubiểuchonướcPhápởtrênmộtlácờcủadânchúngbị
giậtravàxéodướibùn,ởcửaôSaintMartinmộtngườicảnhsátbịchém
trọngthương,mộtvõquanthuộcđộikhinhkỵthứ12hôlớn:“Tôitheophái
CộngHòa",sinhviêntrườngBáchKhoabịgiữmãitrongtrường,bâygiờ
mớichạyùa ra, vừa đến đã cótiếnghô:“TrườngBách Khoa muôn năm!
NềnCộngHòamuônnăm!"Nhữngtiếnghôđóđánhdấulộtrìnhcủađoàn
tang.ĐếnngụcBastille,cónhữnghàngdàingườiđixemcóvẻhunghăng.
HọtừngoạiôSaintAntoinekéođến,chắpnốivớiđoàntang.Bấygiờmột
thứsụcsôidễsợbắtđầuthúcđẩy,lôicuốnđámđông.Mộtngườiđangbảo
mộtngườikhác:“Cậunhìnkỹlãorâuđỏkia,hắnsẽralệnhpháthỏađấy".
Ngheđâucũnganhchàngrâuđỏnàyvềsaulạigiữnhiệmvụđótrongmột
cuộcbạođộngkháclàvụQuénisset.
XetangđiquangụcBastille,đidọctheoconsôngđàoquamộtcáicầu
nhỏvàđếncáibệcủacầuAusterlitz.Đếnđóthìdừnglại.Bấygiờnếunhìn
từtrêncaoxuốngthìđámtanggiốngnhưmộtngôisaochổi.Đầungôisao
nơibệcầuvàđuôisaotỏasuốtbờsôngBourdonômcảBastille,kéodàitrên
đạilộđếntậncửaôSaintMartin.Xungquanhlinhcữu,ngườitađứngthành
vòngtròn.Cảđámngườiđôngđúcnhốnnháobỗngimbặt.Lafayette
[299]
nói
mấylờivĩnhbiệt.Thậtlàmộtphúttrangnghiêmvàcảmđộng.Mọingười
cấtmũ,mọi con tim đều đập mạnh. Bỗng nhiênmộtngườimặctoànđen
cưỡingựa,hiệnratrongđámđôngvớimộtlácờđỏ,cóngườilạibảovới
mộtngọngiáocầmmộtcáimũđỏ.Lafayettequaymặt.Excelmans
[300]
rời
khỏiđámtang.
Lácờđỏgâynênmộtcơnbãotápvàbiếnđitrongcơnbãotáp.Từđạilộ
BourdonđếncầuAusterlitztiếngreohònổilênnhưnhữngđợtsónglàmtất
cả mọi người xúc động. Hai tiếng thét nổi lên vang dội lạ thường: ”Đưa
LamarquevàođiệnPanthéon!ĐưaLafayettevàoThịSảnh".Giữatiếnghoan
hôcủaquầnchúng,nhiềuthanhniênkéoxelinhcữucủaLamarquequacầu
Austerlitz và rước Lafayette lên xe ngựa kéo dọc theo bờ sông
Morland.TrongđámngườivâyquanhvàhoanhôLafayettengườitađểý
chỉchonhauthấymộtngườiĐứctênlàLudwigSnydervềsauthọđếntrăm
tuổi.Ôngtacũngcóthamdựcuộcchiếntranh1776đãchiếnđấuởTrenton
dưới sự chỉ huy của Washington và ở Brandywine dưới sự chỉ huy của
Lafayette.
Trongkhiấyphíatảngạn,độikỵbinhcủathànhphốtriểnkhaivàtiếnlên
chặnngangcầu,phíahữungạnlínhđầurồngđãrakhỏituviệnCélestins
đangdànradọccheobờMorland.NhândânrướcxeLafayetteđếnchỗrẽthì
độtnhiên trông thấy và kêu lên: "Lính đầu rồngkìa!Línhđầu rồng kìa!"
Toánlínhđầurồngtiếnlênrầmrập,súngngắntrongbao,gươmkhôngrời
vỏ,súngtrườnglămlăm,khôngnóinửalời,trôngvẻchờđợimộtcáigìghê
rợn.Cáchcáicầunhỏchừnghaitrămbước,họdừnglại.CỗxecủaLafayette
tiếnđến.Họrẽhàngrachoxeđiquarồilạibịtkínđường.Bâygiờlínhđầu
rồngvàquầnchúngchạmnhau.Đànbàcongáikinhsợchạyxa.
Cógìxảyratronggiâyphútnguyhiểmnày?Đốaibiếtđược!Đólàcái
phútgiâyuámkhihaiđámmâychạmnhau.Có người nói lúc ấy ở phía
XưởngQuânKhítiếngkènxungphongvanglên,cókẻnóicómộtthằng
concầmdaogămđâm mộtngườilínhđầurồng.Chỉbiếtrằngcó baphát
súngđộtnhiênnổ:PhátthứnhấtgiếtviêntiểuđoàntrưởngCholet,phátthứ
haibắnchếtmộtbàgiàđiếcđangđóngcửasổởđườngContrescarpevàphát
thứbalàmcháysémcầuvaimộtvõquan.Mộtngườiđànbàthétlên:"Khởi
sựsớmquá!"Vàđộtnhiênngườitathấyxuấthiệnởđầukia,đốidiệnvớibờ
Morland,mộttiểu đoàn lính đầu rồng trước đó vẫnởtrongtrại.Đoàn kỵ
binh phi ngựa ra, gươm tuốt trần, kéo qua phố Bassompierre và đại lộ
Bourdon,điđếnđâuquétsạchđó.
Thế là xong! Cơn bão táp đã nổi lên, đá bay như mưa, súng nổ đùng
đùng, nhiều người nhảy ào xuống bờ sông, lội qua cái nhánh sông Seine
ngàynayđãlấpphẳng.CáccôngtrườngởđảoLouviersbiếnthànhmộtcái
pháođàitừlúcnào,chiếnsĩởđâuhiệnranhannhảntrênđó.Ngườithìnhổ
cọc,kẻthìbắnsúngngắn,mộtchiếnlũyđanghìnhthành,thanhniênbị
dồnlạikéoxelinhcữuchạynhưbiếnquacầuAusterlitzvàxôngvàođánh
nhauvớivệbinh.Línhxạthủxôđến,línhđầurồngchémchặtthụcmạng,
quầnchúngtantácchạyrabốnphía,tiếngnáođộngcủachiếntranhlanra
khắpcảParis.Mọingườihô:“Cầmlấyvũkhí!"Ngườichạy,kẻxô,người
trốn,kẻkhángcự.Cơngiậnbùnglênlôicuốncuộcbạokhởichẳngkhác
ngọngióthổilùalantrànkhắpnơi.
IV
NHỮNGSÔISỤCNGÀYXƯA
Khônggì quáilạcho bằngsựsôi sụcbanđầu củamộtcuộcbạokhởi.
Khắpmọinơiđềubùngnổcùngmộtlúc.Cóbiếttrướcđượckhông?Có.
chuẩnbịtrướckhông?Không.Nóởđâubùngra?Ởdướiđálátđường.Từ
đâurơixuống?Từtrêntrời.Ởchỗnàycuộckhởinghĩacóđủtínhchấtcủa
mộtcuộcâm mưu. Ởchỗkhácthìnó ngẫu nhiênnổra.Mộttay nào đấy
chộplấyphongtràocủaquầnchúngvàkéonóđitheoýmuốncủamình.
Cuộckhởisựquảlàrùngrợnnhưngcũngvuinhộnmộtcáchdữdội.Trước
tiênlàtiếnglalối.Nhàhàngđóngsậpcửa,hànghóabiếnmất,rồitiếngsúng
đìđùngrờirạc,ngườibỏtrốn,bángsúngnệnvàocổngthìnhthình,trongcác
sânnhàcònnghetiếngcáccôđầytớcườivànói:‘Chuyếnnàyvuiđáođể".
Mớikhôngđầymườilămphút,ởhaimươiđịađiểmtrongthànhParisđều
xảyragầnnhưmộtlúcnhữngviệcnhưsau:
ỞphốBretonnerie,mộtbọnhaimươichàngthanhniênrâutóctuatủa,
kéonhauvàomộthàngrượu.Mộtlátsau,họđiravớimộtlácờtamtàitreo
ngang,trênbuộcmộtdảibằngnhiễu.Bangườiđiđầumangkhígiới,người
cầmgươm,ngườicầmsúng,ngườithứbamanggiáo.
ỞPhốNonaindières,mộtanhtưsảnănmặclịchsự,bụngphệ,tiếngnói
oangoang,đầuhói,tráncao,râuđen,riacứngvàvênhlên,đangphẩmtán
đạncôngkhaichongườiquađường.
ỞđườngMontmartre,nhữngngườimặcáohởcánhtaycứmangcờđen
diễungoàiphố.Trêncờcómấychữtrắng:”CộngHòahaylàchết".Ởphố
Jeûneurs,phốCadran,phốMontorgueil,phốMandar,xuấthiệnnhữngtoán
ngườiphátlácờtrênđềmấychữvàng:“Trungđộikèmmộtconsố".Trong
sốcờđócómộtlásắcxanhvàsắcđỏ,ởgiữachỉcómộtđườngtrắngcon
con.
NgườitakéovàocướpmộtxưởngquângiớiởphốSaintMartinvàba
tiệmbánsúng,tiệmthứnhấtởphốBeaubourg,tiệmthứhaiởphốLeComte
vàtiệmthứbaởphốDuTemple.Chỉtrongmấyphút,hàngngàncánhtayđã
giậtmấthaitrămbamươikhẩusúng,hầuhếtbắnliềnhaiphát,sáumươi
thanhgươm,támmươibakhẩusúngngắn.Đểvõtrangđượcnhiềungười,
họchianhaukẻcầmsúng,ngườicầmlưỡilê.TrướcbờsôngGrève,thanh
niênmangsúngvàonấptrongnhàphụnữđểbắnra.Mộtanhcókhẩusúng
cótánquay.Họrungchuông,vàotrongnhà,rồilolàmđạn.Mộtngườiđàn
bàthuậtlại:”Tôikhôngbiếtcáttútlàgì,chínhnhàtôibảochotôibiết".
MộtbọnxúmvàophácửamộthiệuđồcổtrướcphốHaudriettesvàcướp
lấynhữngthanhgươm,nhữngkhígiớiThổ.ỞphốPerle,xácmộtngườithợ
nềbịbắnchếtcònnằmđấy.VàởhaibênbờsôngSeine,ởcácbếnsông,các
phố,trongxómLaTinh,trongxómchợ,mọingườitấttả,côngnhân,sinh
viên,đảngviêncácđảngCáchMạngđọcvanglênnhữngbảntuyênngôn
kêugọi:“Cầmvũkhí!"Họnémvỡđènngoàiđường,tháoxengựa,nạyđá
látđường,phácửa,nhổcây,sụcsạocáchầmchứarượu,lănlônglốcnhững
thùngrượu,chồngchấtgạchđá,bànghế,vángỗđểdùnglàmchiếnlũy.
Họcưỡngbáchbọntưsảnphảigiúphọtrongviệcnày.Họvàonhữngnhà
cóđànbà,bắtngườivợphảitraolạigươm,súngcủangườichồngvắngmặt
vàhọlấyphấnviếtngoàicửa:"Đãnạpkhígiới".Cóngườikýcảtênmình
vàogiấybiênnhậnsúngvàgươmrồinói:"NgàymaicầmgiấynàyraTòa
Thị Chính mà lấy khí giới về". Họ giật cầu vai các võ quan. Phố Saint
Nicolas,mộtvõquanquốcdânquânbịmộttoánngườigậygộc,giáomác
đuổitheo,phảichạymãimớitrốnđượcvàomộtnhànọ.Anhtaphảiởlìđấy
chođếnđêmmớiănmặctráhìnhlẻnrangoài.
KhuphốSaintJacques,sinhviêntừngđoàntừnglũrakhỏicácnhàtrọđi
ngượcđườngSaintHyacintheđếntiệmcàphêTiếnBộ,hayđixuôiđếntiệm
càphêBảyBànBillardsphốMathurins.Ởđấy,cónhữngngườithanhniên
đứngtrêncáctrụvôiởtrướccửaphânphátkhígiới.Ngườitavàocướpcông
trườngphốTransnonainđểlấyđồdựngchiếnlũy.Chỉcómộtnơicácgia
chủkhángcựlại,đấylàchỗgóchaiconđườngSainteAvoyevàSimonLe
Franc,chínhhọđãpháchiếnlũy.Chỉcómộtnơiquânkhởinghĩachịuthua,
họđãbắtđầudựngchiếnlũyởphốDuTemple,nhưngsaukhibắnvàomột
độiquốc dân quân, họ đã bỏ chạytheophốCorderie.Đội quốc dân quân
nhặtđượcmột lá cờđỏ,mộtgói đạn và batrămviênđạn súng ngắn trên
chiếnlũy.Chúngxétanlácờ,cắmtừngmảnhlênlưỡilêmàmangvề.
Tấtcảnhữngsựviệcchúngtôithongthảvàlầnlượtkểrađâyđềuxảyra
cùngmộtlúc,ởtấtcảcácnơitrongthànhphốgiữacảnhnhốnnháotứtung
chẳng khác gì trăm ngàn tia chớp cùng nổ ra trong một tiếng sấm vang.
Trongnonmộttiếngđồnghồ,haimươibảychiếnlũyxuấthiện.Đólàmới
nóiXómChợ.Ởchínhgiữalàngôinhàsố50đãlừngdanhvìJeannevàmột
trămlinhsáuchiếnsĩđãtừngdùngnólàmpháođài.Mộtbênnólàchiếnlũy
phốSaintMerry,bênkialàchiếnlũyphốMaubuée.Vìthế,nókiểmsoát
đượccảbaphố:PhốArcis,phốSaintMartin,vàphốBoucherởngaytrước
mặt.Haichiếnlũydựngtheogócthướcthợđượcbẻgậplại:Mộtcáitừphố
MontreuilSurMergấpvềphốTruanderie,mộtcáitừphốLangevingấpvề
phốSainteAvoye.Đólàchưakểvôsốchiếnlũymọclêntronghaimươi
xómkháccủaParis,rồiởxómMarais,xómđồiGeneviève.Mộtcáiởphố
Ménilmontant,ởđấycómộtcánhcổngsắtđãtháobật.Mộtcáikhácgầncầu
nhỏHôtelDieulàmbằngmộtcỗxeđãtháongựavàlậtxấpxuốngchỉcách
trụsởcảnhsátkhuphốcóbatrămbước.
ỞchiếnlũyphốMénétriers,mộtngườiănmặclịchsựpháttiềnchothợ.
ỞchiếnlũyphốGreneta,mộtngườicưỡingựahiệnratraochomộtngười
khác,hìnhnhưlàngườichỉhuy,mộtbógìgiốngnhưmộtbógiấybạc.Anh
tanói:“Đâylàđểtrảcáckhoảnchiphírượu"v.v…Mộtngườithanhniên
tóc vàng, không đeo cravate, đi từ chiến lũy này sang chiến lũy khác để
truyềnđạtcáchiệulệnh.Mộtngườikhác,gươmtuốttrần,đầuđộimũcảnh
sátmàuxanhlocắtngườicanhgác.Ởtrongchiếnlũybaonhiêutiệmrượu
vànhàgáccổngđềubiếnthànhchỗcanhgác.Kểra,cuộcbạođộngđãđược
tổ chức theo một chiến thuật quân sự thực tài tình. Các phố xá chật hẹp,
khôngđềunhau,ngoắtngoéo,nhiềugócvànhiềuchỗquanhquẹođượcchọn
rấtthíchhợp.Đặcbiệt,xungquanhXómChợ,phốxácònchichít,rắcrối
hơnđườngrừng.CóngườinóiHộiBạnDânđãchỉhuycuộcbạođộngtrong
khuSainteAvoye.MộtngườibịgiếtởphốPonceau.Khámanhta,thấy
mộtbảnđồParistrênngười.
Nhưngthựcsựchỉhuycuộcbạokhởilạilàmộtcáigìàoạtdữdộiởđâu
trongkhôngkhí.Cuộckhởinghĩađộtnhiênmộttaydựnglêncácchiếnlũy
còntaykiachộplấyhầuhếtcheđồn,bốt.Trongnonbatiếngđồnghồ,chẳng
khácgìmộtđườngthuốcsúngbùngcháy,nghĩaquânđãtrànngậpvào
chiếmđượcXưởngQuânKhí,nhàĐốcLýởquảngtrườngRoyol,tấtcảxóm
Marais,xưởngquângiớiPopincourt,Galiote,ChâteauD’Eauvàtấtcảcác
phốgầnkhuchợởhữungạnsôngSeine.Cònởtảngạn,họđãchiếmđược
trạiCựuBinh,trạiSaintePélagie,quảngtrườngMaubert,xưởngthuốcsúng
DeMoulins,tấtcảcáccửaô.Đếnnămgiờchiềuhọđãlàmchủđượcngục
Bastille, nhà Lingerie, quảng trường Chiến Thắng, và uy hiếp nhà Ngân
Hàng,trại lính Petits Pères, Tổng Cục BưuĐiện.Một phần ba Paris nằm
trongtaynghĩaquân.
Mộtcuộcchiếnđấukhổnglồdiễnrakhắpmọinơi.Doviệctướckhígiới,
khámnhà,cướpcáchiệubánvõkhí,kếtquảlàcuộcchiếnđấumởđềubằng
gạchđáđãtiếptụcbằngsúngđạn.
Vào khoảng sáu giờ chiều đoạn đường Saumon đã biến thành chiến
trường.Đầunàylànghĩaquân,đầukialàquânlínhNhàNước.Ngườitanấp
ởhàngràonàyđểbắnsanghàngràokia.Tácgiảquyểnsáchnày,mộtanh
chàngthíchquansátlạihaymơmộngđãđitớinơixemmiệngcủahỏasơn.
Anhtamắckẹtvàogiữahailuồngđạncủahaibên.Đểtránhchokhỏibịđạn,
anhtachỉcòncáchnấpsaunhữngcộttrụnhôraởtườngngăncácgianhàng.
Anhtamắcvàotrongtìnhthếhiểmnghèonàynonnửatiếngđồnghồ.
Trongkhitiếngtrốngtậptrungvangdội,quốcdânquânvộivàngmặc
línhphục,mangvõkhí.CácđộicảnhsátrakhỏinhàĐốcLý,cáctrungđoàn
từcáctrạilínhkéora.TrướcđườngAncremộttênlínhđánhtrốngbịđâm
mộtnhátdaogăm.MộttênkhácởphốThiênNgabịbamươithanhniênvây
chặt,đâmthủngtrốngrồitướcmấtgươm.MộttênkhácbịgiếtởphốSaint
Lazare,ởphốLeComte,basĩquanlầnlượtgụcxuống.Nhiềutựvệthành
phốbịthươngởđườngLombardsphảitháolui.TrướcsânBatave,mộtđội
dân vệ bắt được một lá cờ đỏ đề: “Cách Mạng Cộng Hòa số 127". Phải
chăngđâythựcsựlàmộtcuộcCáchMạng?
QuânkhởinghĩađãbiếntrungtâmParisthànhmộtthànhtrìđồsộ,quanh
co,khuấtkhúc.Ởđấylàtrungtâm,vấnđềthắngbạilàởđấy.Cònralàđụng
độnhỏ.Điềuchứngtỏtấtcảsẽquyếtđịnhởđâylàởđâyvẫnchưađánh
nhau.
Trongvàitrungđoàn,binhsĩtỏradodự.Cáiđólàmcơnkhủnghoảng
càngthêmđáng sợ, chưabiếtsẽkết thúc rasao.Binhsĩcòn nhớ lạiviệc
ThángBảynăm1830,nhândânnhiệtliệthoanhôtrungđoàn53vìnóđã
đứngtrunglập.Haiconngườigangócvàtừngtrảitrongcáctrậnđánhlớnlà
ThốngChếLobauvàtướngBugeaudchỉhuyquânđội,Bugeauddướiquyền
Lobau.Nhữngđộiquântuầntiễurấtđông,gồmnhữngtiểuđoànchínhquy,
đikèmbốnphíalànhữngđạiđộiquốcdânquân,đằngtrướccómộtthanhtra
cảnhsátđeodảitamtàiđangđitrinhsátxemnhữngphốđãnổidậy.Còn
nghĩaquâncũngđặtngườicanhởcácgócđườngcónhiềungảvàcảgancho
nhữngđội tuầntiễuđi rangoàichiếnlũy.Haibêntheodõi nhauráoriết.
ChínhPhủvớiquânđộitrongtay,vẫndodự.Trờisắptối,tiếngchuôngbáo
độngởSaintMerrybắtđầuvanglên.BộTrưởngBộChiếnTranhbấygiờ
ThốngChếSoult,ngườiđãdựtrậnAusterlitz,nhìnquangcảnhnàycóvẻlo
ngại.Lànhữngtaythủythủgiàdặnquenlốiđánhchínhquy,chỉlấychiến
thuật,cáikimchỉnamduynhất,làmphươngchâmchiếnđấu,họđâmmất
phươnghướngkhiđứngtrướccơnsónggióbaolalàsựphẫnnộcủaquần
chúng.NhữngcơngióCáchMạngphảiđâucóthểđiềukhiểnđược.
Nhữngđộiquốcdânquânởngoạiôkéovàothànhvộivàng,hỗnđộn.
Mộttiểuđoàntrongtrungđoànkhinhkỵthứ12phinhanhtừSaintDenis
đến,tiểuđoànchiếnbinhsố14từCourbevoielại,nhữngđộitrọngpháobố
trítrongvườnCarrousel,từVincennesđạibácđượcđưađến.
ĐiệnTuileriesvắnglặng.VuaLouisPhilippevẫnđiềmnhiênthanhthản.
V
VẺĐỘCĐÁOCỦAPARIS
Nhưđãnóitrên,hainămnayParisđãchứngkiếnnhiềucuộckhởinghĩa.
Trừ những khu phố khởi nghĩa ra thì khu vực còn lại của Paris thường
thườngyêntĩnhmộtcáchkỳquái.Parislàmquenrấtnhanhvớimọithứ,
đâychỉlàmộtcuộcbạokhởi.Parisbậnnhiềuviệcquá,hơiđâumàlođến
nó.ChỉnhữngthànhphốđồsộnhưParismớicónhữngquangcảnhnhưthế.
Phảicódãythànhtrìmênhmôngkiamớicóthểchứađựngđồngthờivới
cuộcnộichiến,cảmộtsựbìnhtĩnhkỳlạlàmsao:Thườngthường,khicuộc
khởinghĩabắtđầu,khitiếngtrống,tiếngkèngọilính,tiếnghiệubáođộng
vanglên,ngườichủhiệuchỉđủngđỉnhnói:
—PhốSaintMartinlạicãinhaurồi!
Hay:
—NgoạiôSaintMartin.
Nhiềukhianhtanóithêmmộtcáchthảnnhiên:
—Cũngởđâuđấythôi.
Vềsau,khiđóngherõtiếngnổxétaivàghêrợncủasúngtrườngbắnlẻ
vàbắnhàngloạt,anhtanói:
—Găngnhỉ?Chà!Gănggớm!
Látsau,nếubạokhởiđếngầnvàlanrộng,anhtađóngvộicửahàng,mặc
nhanhbộbinhphục,nghĩalàanhtalobảotoànhànghóa,còntínhmệnhthì
lạibỏvàocuộcrủimay.
Ngườitabắnnhauởngãtư,ởcácngõhẻm,ởcácngõcụt,ngườitagiành
đicướplạicácchiếnlũy,máuđổ,đạnbắnvàocácmặttrướcnhànhưmưa.
Ởtrongbuồngngủcóngườitrúngđạnchết.Xácngườingổnngangngoài
đường.Nhưngcáchvàiphố, trongcáctiệmcàphênhữnghònbillardvẫn
chạmnhaulóccóc.Nhữngkẻhiếukìcườicười,nóinóichỉcáchcácphố
đangđánhnhaucóvàibước,rạphátvẫnmởcửadiễnnhữngkịchvui.Xe
ngựavẫncứqualại,ngườitavẫncứraphốănhiệu.Đôikhingaycảtrong
phốđangđánhnhau.Năm1831,haibênngừngbắnđểchomộtđámcướiđi
qua.
Trongcuộckhởinghĩangày12tháng5năm1839,ởphốSaintMartin
mộtcụgiàtàntậtkéomộtcáixebò,trêncắmcáicờtamtàinhưcáigiẻrách,
trongxecómấybìnhnướcgìđấy.Cụcứđiđilạilạitừchiếnlũyđếnquân
độirồitừquânđộiđếnchiếnlũy,mờicảđôibênuốngnướcdừachẳngthiên
vịbênnào,hếtmờiquânChínhPhủlạimờinhữngngườibạođộng.Thật
kỳlạhếtchỗnói:ĐóchínhlàđặctínhcủacáccuộcbạođộngởParis,khác
hẳnmọithủđô.Muốnđượcthếphảicóhaiđiều:CáivĩđạicủaParisvàtính
vuinhộncủanó.PhảilàthànhphốcủaVoltairevàcủaNapoléonmớithế.
Thếmàlầnnày,trongcuộcnổiloạnngày5tháng6năm1832,thànhphố
vĩđạinàycảmthấycómộtcáigìcóvẻkhỏehơnnó.Nóđâmsợ.Khắpnơi,
cảtrongnhữngkhuphốxanhấtvàítliênquannhất,cửasổ,cửalớn,cửa
chớpgiữabanngàycũngđóngkínmít.Ngườicanđảmcầmkhígiới,kẻnhát
ganchạytrốn.Loạikháchquađườngbậnrộnvàvôtưbiếnđâumất.Nhiều
phốvắngtanhnhưvàolúcbốngiờsáng.Tintứchungdữlanra,nhữngchi
tiếtdễsợtruyềnđi:NàohọđãchiếmđượcnhàNgânHàng,nàochỉriêng
trongtuviệnSaintMerry,họđãđôngđếnsáutrăm,maiphụcởđấy,lấynhà
thờ làm pháo đài để bắn ra, nào quân chính quy không đáng tin ấy, nào
ArmandCarrel
[301]
đigặpThốngChếClauselvàThốngChếđãnói:“Ông
hãycómộttrungđoànđã!"Nào Lafayetteốmnhưngđãtuyênbốvớihọ:
“Tôitánthànhcácbạn.Tôisẽtheocácbạnbấtkỳởđâumiễnlàcóchỗđủ
đặtmộtcáighế",nàophảiđềphòngcẩnthậnchứđêmnaysẽcóbọnvào
cướpnhữngngôinhàởnơihẻolánhcủaParis(quảcảnhsátthựcgiàuóc
tưởngtượng,đúnglàmộtAnneRadcliffe
[302]
ởtrongbộmáyNhàNước),
nàomộtđộipháođãbốtríởphốAubryLeBoucher,nàoLobauvàBugeaud
đangbàntínhvànửađêmhaychậmlắmlàtảngsáng,bốncánhquânsẽđitừ
bốnngảậpvàotrungtâmcủaquânbạođộng,cánhquânthứnhấttừngục
Bastille,cánhquânthứhaitừcửaôSaintMartin,cánhquânthứbatừGrève,
cánhquânthứtưtừXómChợ, nào là chuyến này chưa biết rồi sẽ ra sao
nhưngchắcchắnlànghiêmtrọng.NgườitathấyThốngChếSoultdodựnên
đâmlo.Tạisaoôngtakhôngtấncôngngay?Rõràngôngtađangsuynghĩ
nhiều.Consưtửgiàhìnhnhưđánhhơithấytrongbóngtốinàycómộtcon
quáivậtchưahềgặp.
Đêmđến,rạphátkhôngmởcửa,nhữngđộituầntiễuđiđilạilạicóvẻtức
bực,ngườitakhámxétnhữngngườiqualại,aicóvẻtìnhnghilàbịbắtngay.
Đếnchíngiờ,đãcóhơntámtrămngườibịbắt.SởCảnhSátchậtníchcả
người, ngục Conciergerie chật ních, ngục La Force chật ních. Đặc biệt
ngụcConciergerie,dướicáihầmngầmdàigọilàphốParis,rơmtrảingổn
ngang,tùnằmlênnhau.Lagrange,conngườithànhLyon,dũngcảmhôhào
họ.Rơmrạbịchânngườiđạpngheràoràonhưmưagiông.Ởchỗkhác,
nhânnằmcảngoàitrời,ngoàinhàchơi,chồngchấtlênnhau.Đâuđâucũng
thấylongại,cóphầnrunsợ,khácthườngđốivớiParis.
Nhàcửađóng,chặnkín,đànbàvàcácbàmẹlolắng.Chỉnghenhững
câu:“Trờiơi!Saoanhấyvẫnchưavề".Xaxanghetiếngxecộchạythưa
thớt.Ngườitađứngởbậccửalắngnghetiếngrầmrầm,tiếngkêu,tiếng
hét,nhữngtiếngầmĩởđâuxavàngườitađoán:“Kỵbinhđấy",hay:“Xe
chởđạn đangchạy".Người tanghetiếng kèntiếngtrống, tiếngsúng,đặc
biệttiếngchuôngbáođộngthảmhạicủanhàthờSaintMerry.Ngườitachờ
đợiphátđạibácđầutiên.Nhiềungườicầmkhígiớinhôrađầuphố,kêuto:
“Vàonhàđi",vàbiếnmất.Thếlàainấyvộivàngđóngchốtcửalại.Người
tanói:“Rồiralàmsaođây?"Trờicứtốidần.Từnglúc,Pariscóvẻnhuộm
thêmmàulửachiếnảmđạmvàdữdộicủabạokhởi.
QUYỂNXI
HẠTBỤIKẾTTHÂNVỚIBÃOTÁP
I
VÀIĐIỂMSÁNGTỎVỀNGUỒNGỐCTHƠCỦA
GAVROCHE
ẢNHHƯỞNGCỦAMỘTVIỆNSĨHÀNLÂMĐỐI
VỚITHỨTHƠNÀY
Cuộckhởi nghĩanổra từsựva chạmgiữacôngchúngvớiquânđội
trướcquảngtrườngQuânKhí.Sựvachạmđólàmnảyramộtcuộcvậnđộng
từtrướcrasaucủađámđôngđitheoxetang,đámđôngđókéodàisuốtcác
đạilộvốnlàmộtsứcđùnmạnhmẽđốivớiđoạnđầuđoàntanglễ.Lúcbấy
giờđámtangxôdồnlạimộtcáchđángsợ.Dânchúngùnùnmấtcảhàng
ngũ,aicũngđi,cũngchạy,cũngthoátra,kẻthìhòreotấncông,ngườithì
nhợtnhạtbỏchạy.Consôngngườichảytrêncácđạilộchiadòngtrongnháy
mắt,trànquatrái,quaphảithànhnhữngconsuốitrênhaitrămđườngphố
mộtlúc,chảysiếtnhưmởcổngsôngđào.Lúcấy,mộtchúbéráchrướitừ
phốMénilmontantđilại,taycầmmộtcànhthịmuntrổhoamàchúvừahái
trênvùngđồiBelleville.Chúthấytrongquầycủamộtmụhàngxéncómột
khẩusúngngắnkỵbinh.Chúvứtcànhhoaxuốngđường,kêu:“Bàgìơi,tôi
mượncáisúngcủabàđó".Rồichútómkhẩusúngchạybiếnđi.
Vàiphútsau,mộtđoàntưsảnsợsệtchạytrốnquaphốAmelotvàphố
Basse,gặpchúbéđangvungsúnghát:
«Đêmtốimòmò
Ngàythìsángtỏ.
Bởisáchđángngờ
Thằnggiàurốito
Đạođức,phảilo
Bobo,
Mũnhọnchờđó.»
ĐólàbéGavrocheratrận.Đếnđạilộ,chúnhậnthấysúngkhôngcócò.
Aiđãđặtkhúchátđểchochúhátnhịpbướchànhquânvànóichungtất
cảnhữngbàihátmàchúthíchhátkhicódịp?Chúngtôikhôngrõ.Biếtđâu
khôngphảilàchínhchú?CũngphảinhậnrằngGavrocherấtamhiểunhững
bàihátbìnhdânlưuhành,vàchúcũngthườngthêmthắtđiệungânngacủa
nó.Lêulổngvàtinhnghịch,chúđemâmthanhcủatạovậtvàâmthanhcủa
Parislàmthànhmộthợpcahổlốn.Chúhòahợptiếngchimvớitiếngxưởng
thợ.Chúcóquenbiếtmộtsốtrẻhọcvẽlàloạitiếpcậnvớiloạichú.Hình
nhưchúcũngđãtừnghọcnghềinbatháng.Mộthômchúđiviệcgiúpcho
ôngBaourLormian,mộtsốtứthập.
[303]
Gavrochelàmộtchú"vănđồng".
ThựcratrongcáiđêmmưamàGavrocheđãchohaichúbétạmtrúvới
mìnhtrongbụngvoi,chúđâucóbiếtchúđãlàcứutinhđốivớichínhem
ruộtchú.Cứuemlúcchậptối,cứubốlúcsắpsáng,cáiđêmcủachúlàthế
đấy.Tangtảngsáng,từphốBalletstrởvềchỗconvoi,chúđãmoihaiđứa
bémộtcáchnghệthuậttừbụngvoira,chúđãchiavớichúngcáibữaănsáng
chúsángtạo,xongchúgởichúnglạichođườngphố,bàmẹhiềnđãhầunhư
nuôidưỡngchú.Rồichúđikhôngquênhẹnchúngđếntốilạicùngnhautrở
vềchỗđó.Chúđọcbàidiễnvăntừbiệtnày:“Taobẻgậyđây,tứclàtaocút
hoặcnóinhưbọnquantòa:Taođithẳng.Lũnhóc,nếuchúngbaykhôngtìm
thấybốmẹthìtốinaylạicứđếnđây.Taosẽkiếmchomàăntốivàtaocho
ngủ".
Cóthểcảnhsátđãlượmhaiđứabévàlưugiữđểchờchamẹnhận.Hoặc
làmộttênxiếcrongnàođóđãbắtchúng,hoặcchúngchỉđilạcmấttrongcái
bàncờ
[304]
Paristhôi.Dùsaothìchúngđãkhôngtrởlại.Ởdướiđáyxãhội
hiệntại,sựmấthútdấuvếtnhưthếlàthường.Gavrochekhônggặplạihai
đứabé.Mươimườihaituầnlễđãtrôiquatừđêmấy.Đãnhiềulầnchúgãi
đầutựhỏi:“Quái!Khôngbiếthaiđứacontađivàođâunhỉ?"
Vừađivừavungsúng,chúđãđếnphốPontAuxChoux.Chúđãđểý
phốđóchỉcòncómộthiệumởcửa,vàđiềuđángsuynghĩ,đólàmộthiệu
bánhngọt.Trướckhidấnthânvàovôđịnh,đượcănmộtcáibánhquaivạc
nhântáolàmộtphúclớntrờicho.Gavrochedừnglại,sờhông,lụcbao,lộn
túiáo:Khôngcólấymộtđồngxu,khôngcógìcả!Chúbènkêu:Cứutôivới!
Cứutôivới!
Khôngđượcănbánhngọtmộtlầncuốicùng,rõlàcayđắng.Tuynhiên,
Gavrochevẫntiếptụcđilên.Chỉvàiphútsau,chúđãđếnphốSaintLouis.
ĐiquaphốParcRoyall,thấycầnphảibùđắpnỗithiệtthòikhôngđượcăn
bánhquaivạcnhântáokhôngthểcó,chúbèntựthưởngchomìnhcáithú
toangcáctờquảngcáosânkhấugiữabanngàybanmặt.Đimộtđỗinữa,chú
thấycómộtnhómngườihồnghàođiqua,cóvẻnhưlànhữngnghiệpchủ.
Chúnhúnvaivàkhạcramộttràngtriếtlýnhưsau:
—Àngữcó lợi tức này,chúngnóbéolàm sao! Chúng nhồinhétđầy
bụng.Chúnglộibìbõmtrongcaolươngmỹvị.Thửhỏichúngdùngtiềnlàm
gì,chúngcócbiết.Chúngdùngđểănchứcólàmgìnữa!Bụngmangđược
chừngnàothìmangmà.
II
GAVROCHEHÀNHQUÂN
Chỉcáiviệccứđigiữađườngcái,tayhoamộtkhẩusúngngắnmất
cũngđãlàmộtchứcvụquantrọngghêgớmnênGavrochetacàngđicàng
phởn,nóinănghuyênthuyên.ChúvừaháttừngmẩucủabàiMarseillaise,
vừakêuto:
—Tốtlắm!Chântráiôngđau,xươngcứnhứcnhối,vìcáianhthấpkhớp
hànhhạnhưngôngđangkhoáiđây,quốcdânạ!Bọntưsảnchúngmàyliệu
hồn,ôngphếtchovàicâuhátbiếmbâygiờ.Mậtthámlàcáithágì?Làchó.
Hừ,chóđểu!Thôicũngđừnglàmmấtdanhgiáchólàmgì.Chínhôngcũng
muốncómộtcon
[305]
chocáikhẩusúngnàyquá.Anhemơi,tớởđạilộvề
đây.Nóngraphết,đangsôiâmỉ,đangsủibọt.Phảivớtbọtđithôi.Nàoanh
emtiếnlên!Khálấymáubọnhôitanhtướingậpluốngcày!
[306]
Tớhiếnđời
tớchoTổQuốc,tớkhôngcònthấylạiconnhântình.Hếtmẹnórồi!Nhưng
đếchcần,thếmàkhoáitỉđấy,vuivẻmuônnăm!Đánhnhauđi!Ôngngấy
chuyênchếrồi.
Vừa lúc ấy, có một con ngựa của một quốc dân quân đi qua ngã quỵ
xuống.Gavrocheđặtsúngxuốngđất,đỡanhtalênrồilạigiúpanhtanâng
conngựadậy.Rồichúlạinhặtkhẩusúngbướcđi.
PhốThorignythậtlàbìnhyên,tĩnhmịch.Tráingượcvớicảnhhuyênnáo
xungquanh.CáivẻlầmlìấythậtđúngvớiđặctínhcủaxómMarais.Bốnmụ
già đứng nói chuyện trước cửa. Xứ Écosse có những bộ ba nữ phù thủy,
thànhPariscónhữngbộbốngáirỗimồm.Cáicâutiêntri"Anhsẽlàmvua"
đượcnémrùngrợnlênđầuBonaparteởngãtưBaudoyercũngnhưlênđầu
MacbethtrênđồngcóiArmuyr.Cũngmộttiếngquạkêunhưvậy.Thứđàn
bàlắmmồmphốThorignychỉlonghĩđếncôngviệccủahọthôi.Đâylàba
mụgáccổngvàmộtmụđinhặtgiẻrách,lưngđangđeosọt,taycầmmóc.Cả
bốnngườihìnhnhưtiêubiểuchobốnđặctínhcủatuổigiàlà:Lụkhụ,khặc
khừ,tàntạvàbuồnnản.
Mụnhặtgiẻnhúnnhường.Trongcáithếgiớilộnggiónày,mụnhặtgiẻ
chàohỏi,mụgáccổngchechở.Cáiđótùythuộcởđốngráctohaynhỏtheo
ýkẻvunrác.Cáichổicũngcóthểcólòngnhânđức.Mụnhặtgiẻnàylàmột
ngườinhớơnnghĩa.Mụcườiniềmnởvớibamụgáccổng.Họnóivớinhau
đạikhái:
—Ànày,conmèocủabàvẫnácđấychứ?
—Chaoôi!Mèothìbàbiếtđấy,làkẻthùtựnhiêncủachó.Chínhlũchó
kêurênđấychứ.
—Ngườitacũngkêu.
—Nhưngmàhọmèocóbámtheongườiđâu.
—Cáiđókhôngquantrọng.Chómớilànguyhiểm.Tôinhớcómộtnăm
nàođó,chósinhranhiềuquáđếnnỗingườitaphảiđăngbáo.Đólàởcái
thờimàtrongđiệnTuileriescónhữngconcừutolớnkéocáixeconcủavua
Rome.CácbàcònnhớvuaRomechứ?
—TôithìtôithíchCôngTướcBordeaux.
—Tôià,tôicóbiếtLouisXVII.TôiưaLouisXVIIhơn.
—Thịtđắtquá,bàPatagonạ!
—Chaoôi!Đừngcónóichuyệnđóvớitôi.Hàngthịtlàmộtđiềughê
tởm.Mộtđiềughêtởm,ghêtởm.Chỉmuađượcxươngxẩuthôi.
Mụnhặtgiẻxenvào:
— Các bà ạ, việc buôn bán chẳng ra sao. Rác rưởi cũng bị phá hoại.
Ngườitacóvấtgìđâu,ngườitaăntuốt.
—Cũngcókẻnghèohơnbàđóbàạ,nhưmụVargoulême.
—À,ừ,đúngđấy,-mụnhặtgiẻđápkínhcẩn.-Tôicòncónghềsinh
sống.
Họ nghỉ một lát. Rồi tuân theo cái nhu cầutrưng bày cố hữu của loài
người,mụkểthêm:
—Buổisángvềnhà,tôilọcgiẻ,tôilàmcáiviệcchọclọn(chắcmụmuốn
nói chọn lọc). Đổ từng đống trong buồng. Tôi bỏ giẻ trong thúng, lõi củ
trongthùng,quầnáotrênngăntường,lendạtrongtủ,giấybáotrênxócửa
sổ,cáigìănđượcvàochậu,chai,kínhtrênbệsưởi,giầydépsaucánhcửara
vào,vàxươngxẩuvàodướigiường.
Gavrochedừnglạiđằngsauhọ,lắngnghe,rồinói:
—Nàycáccố,cáccốnóichuyệnchínhtrịđấyà?
Cảbốnmụhùanhaumắngxảvàomặtnó:
—Lạimộtthằngvôlại!
—Xemtaynócầmcáigìkia?Mộtkhẩusúngngắn!
—Tôixincácbà,cáithứnhãiranhấy!
—QuânnàychưalậtđượcChínhPhủthìchưachịungồiyênđâu!
Gavrochekhinhbỉchỉtrảthùbằngcáchlấyngóntaycáihếchcáimũilên
vàxòebàntayra.
Mụnhặtgiẻkêu:
—Đồkhốdây!
MụtênlàPatagonvỗtayvàonhau,trutréo:
—Chuyệnnàythìnguyđếnnơi!Cáithằngranhconbênhàngxómmới
đểrâuấymà.Sángnàotôicũngthấynócắpnáchmộtconbémũhồng,thế
màsángnaytôithấynócắpmộtkhẩusúng.BàBacheuxnóiđâutuầntrước
cóCáchMạngở,ở…mẹnó, ởđâurồi,àởPontoise.Cácbàcứ nhìncái
thằngtrờiđánhkia,oắtconthếmàđãcầmsúng.NgheđâutuviệnCélestins
đầycảđạibác.Cácbàtính,ChínhPhủlàmthếnàochoyênvớinhữngđồdu
thủ,duthực,nayđặtchuyệnnày,maibàychuyệnkhácđểquấynhiễungười
ta.Khổbỏmẹngườitarồimớiyênđượcmộtdạothìnaychúnglạigiởquẻ.
LạyChúatôi!TộinghiệpchobàHoàngHậu!Tôithấybàtrongchiếcxe
chởrapháptrường.Cứlôithôithếnàychỉtổthuốcláđắt.Quảlàmộtsự
điếmnhục.Thếnàocũngcóngàytaođượctrôngthấymàybịchémcổ.
—Nàymụkia,-Gavrochenói,-đừngkhịtmũinữa.Lấykhănxìmũiđi
thôi.
Rồichúbỏđi.ĐếnđườngPavée,sựcnhớtớimụnhặtgiẻ,chúnóimột
mình:
—CốGócXóà,cốmắngnhữngngườiCáchMạnglàsai.Khẩusúngnày
làvìcốđấy.Đểchosaunàytrongcáisọtcủacốcónhiềucáiănđược.
Thìnhlình,chúnghethấysaulưngcótiếngđộng.Thìramụgáccổng
Patagonvẫnđuổitheochúvàtừđằngxađanggiơquảđấmradọa:
—Đồconhoang!
—Cáiđóôngđếchcần.
Látsau,chúđiquakháchsạnLamoignon.Ởđấychúhô:
—Tiếnratrậnnào!
Nhưngrồichúỉuxìungay.Chúnhìnkhẩusúngcóvẻoánthánnhưmuốn
làmchokhẩusúngcảmđộng.
—Taothìratrận,cònmàylạikhôngchịuracho.
Mộtconchógầyrạcđiqua.Conchólàmquêncáicòsúng.Chúthương
hại,kêu:
—Tộinghiệpcontutu!Màynuốtchửngcảcáithùngrượusaomàđai
thùnglòirahaibênnhưthế?
RồichúđivềphốSaintGervais.
III
SỰCĂMPHẪNCHÍNHĐÁNGCỦAMỘTANH
PHÓCẠO
Lúcnàyanhthợcạođangbậncạorâuchomộtbáclínhgiàđãchiếnđấu
dướicờHoàngĐế.Đólàngườithợcạođãxuađuổihaiđứabévàsauđó
Gavrochemởbụngmẹvoiđónvào.Họnóichuyệnvớinhau.Dĩnhiênanh
thợcạonóivớicáccựubinhvềchuyệnbạokhởi,chuyệntướngLamarque,
rồi từ tướng Lamarque bắt sang Hoàng Đế. Từ đó nảy ra một cuộc nói
chuyệngiữathợcạovà línhmànếuPrudhommengheđượcchắc sẽthêm
hoahòehoasóivàovàtrachocáinhanđề:“Cuộcđốithoạicủadaocạo
gươm".
—Thưaông,-anhthợcạonói,-HoàngĐếcưỡingựathếnàoạ?
—Kém.Ngàikhôngbiếtngãđâu.Chonênchẳngbaogiờngàingãngựa.
—Ngàicóngựađẹpkhông?Chắcngàiphảicóngựađẹpchứ?
— Ngày ngài đeo huânchương cho tôi, tôi có để ý đến con ngựa của
ngài.Đólàmộtconngựacáiđua,trắngtuyền,taixiêu,lưngtrũng,đầuthon
cóđốmđen,cổrấtdài,khớpgốichắc,sườnnở,vaichếch,môngkhỏe.Cao
quáthướcnăm.
—Ngựađẹpnhỉ,-anhthợcạokêu.
—ĐólàngựariêngcủaHoàngĐế.
Anhthợcạocảmthấycầnphảiimlặngmộtchútkhinghetiếngđóthì
mớiđúnglễ.Anhlàmthế,sauđómớinói:
—HoàngĐếchỉbịthươngcómộtlầnthôi,phảikhôngông?
Ngườilínhgiàtrảlờivớigiọnglớnlốivàbìnhtĩnhcủangườitainghe
mắtthấy:
—Ởgótchân.TạiRatisbonne.Tôichưahềthấyngàiănmặcđẹpđẽnhư
hômấy.Sạchbongnhưđồngxu.
—Cònông,thưaôngcựuchiếnbinh,chắclàôngbịthươngnhiềulần?
—Tôiấyà?Áichà!Cũngchảlấygìlàmghêgớm!ỞtrậnMarengo,tôi
bịhainhátkiếmvàogáy,ởAusterlitzmộtviênđạnvàocánhtayphải,lại
mộtviênkhácởđùitráitạiIéna,tạiFriedlandmộtnhátlêvào…đâynè,
sôngMoskowabảytámnhátgiáovàobấtkểnơinào,tạiLutzenmộtmảnh
đạnphálàmgiậpngóntay…Chà,rồiởWaterloomộtmảnhđạnghémvào
vế.Chỉcóthế.
Anhthợcạolấygiọngcầukỳhùngtrángkêu:
—Ôi!Đẹpbiếtbaođượcchếtởchiếntrường.Tôi,tôiviệndanhdựthề
rằngtôikhôngđànhchếttrêngiườngvìbệnhhoạn,chếtdầnchếtmònmỗi
ngàymộtít,chếtvì thuốcthang,thuốcbó,ốngtiêm,thầythuốc,tôithích
chếtvìmộtviênđạnđạibácbắntrúngbụnghơn.
—Ôngcũngdễtínhđấynhỉ,-ngườilínhnói.
Vừadứtlờithìhiệucạorunglênvìmộttiếngđộngkinhkhủng.Mộttấm
kínhởquầyhàngbịvỡđộtngột.Anhthợcạotáimặt.
—Ốitrờiôi?-Anhkêu.-Đúnglànó!
—Gìkia?
—Đạnđạibác.
—Nóđấy.
Ngườilínhnóivậyrồicúixuốngnhặtmộtvậtgìdướiđất.Đólàmộthòn
cuội.
AnhthợcạochạyrachỗcửavỡvàtrôngthấyGavrocheđangbachânbốn
cẳngchạyđếnphíachợSaintJean.Sốlàđiquahiệulãothợcạo,Gavroche
vẫnnặnglòngvìhaiđứabé,khôngthểcưỡngđượccáiýthíchchàohỏilão,
bènnémmộthònđávàocửakínhlãota.
—Bàngquanthiênhạcóthấykhôngchứ?-Anhthợcạohéttướnglên,
mặttừxanhnhợtđãtrởnênxanhtím.-Cáingữnàyhạingườivìtínhác.Cái
thằngranhấy,ailàmgìnómàthếchứ?
IV
CHÚBÉNGẠCNHIÊNVÌCỤGIÀ
GavrochebấygiờđiđếnchợSaintJean.Bốtởđâyđãbịtướckhígiới.Nó
"liên lạc" được với đoàn do Enjolras, Courfeyrac, và Feuilly chỉ huy. Họ
đượcvõtrangtạmđủ.BahorelvàJeanProuvaiređãgặphọvàcùngnhập
bọn.
Enjolras có một khẩu súng săn hai nòng, Combeferre cầm khẩu súng
trườngcủaquốcdânquânvẫncòncósốhiệucủatrungđoàn,áokhoácngoài
khôngcàicúcđểlộhaikhẩusúngngắngiắtởthắtlưng.JeanProuvaire
mộtkhẩusúngcũcủakỵbinh.Bahorelcầmmộtkhẩusúngngắn.Courfeyrac
múamộtcâygậytragươmđãtuốttrần.CombeferreFeuilly,mãtấutrong
tay,điđầu,vừađivừahô:"BaLanmuônnăm!"
[307]
HọtừbênMorlandlại,cổkhôngcravate,đầukhôngmũ,thởhổnhển,ướt
nhưchuộtlột,nhưngmắtnảylửa.Gavrochegặphọ,thảnnhiênhỏi:
—Tađiđâubâygiờ?
—Cứđivớichúngtao,-Courfeyracnói.
ĐằngsauFeuillylàBahorel.Chàngbướcđi,haynóiđúnghơnlàđang
nhảychồmchồmlên,chànggặpbạođộngnhưcágặpnước.Chàngmặcáo
giletđỏthẫm,miệngtoànnóiviệcdữdội.Áogiletcủachànglàmmộtkhách
quađườngmấtvía,hétlên:
—Bọnđỏđâyrồi!
—Máuđỏ!Bọnđỏ!Ồtưsản!Sợgìmàkỳkhôithế?Ôngđâythấyhoa
màogàđỏốiôngcũngcócrun,thấyconbéquàngkhănđỏôngcũngcócsợ.
Anhtưsảnkia!Anhcótintôihãyđểcholũthúcósừngsợmàuđỏ.
Chàngnhìnvàogóctườngởđấydánmộttờgiấylờilẽhòabìnhnhấtthế
giới,đólàtờthôngbáocủaôngTổngGiámMụcParischophép"conchiên"
ăntrứngtrongngàykiêngthịt.Chàngkêuto:
—"Conchiên",concừuđóchỉlàmộtcáchlịchsựđểnói"contườu"
[308]
màthôi.
Vàchàngxétoạctờgiấy.CửchỉnàylàmGavrochephụclăn.Từphút
này,GavrochebắtđầuhọctậpBahorel.Enjolrastrách:
—Cậulàmthếlàsai.Cứđểyêntờthôngbáođấy,chúngtacóliênquan
gìvớinóđâu.Cậugiậnbừagiậnbãichẳngíchgì.Phảiđểdànhlònguấthận.
Khôngaibắnlungtung,giậngiữhaybắnsúngcũngphảicóđíchchứ.
—Mỗingườimộttính.-Bahorelcãi.-CáilốivănchươngGiámMục
nàylàmtớbựcmình,tớmuốnăntrứngchẳngcầnxinphépmanàohết.Cậu
thuộccáihạnglạnhnhưtiềnmàđốtchếtngườita.Tớthìthíchquấy.Vớilại,
tớcóphảilàmviệcvôíchđâu,tớđanglấyđà,tớxétờthôngbáolàđểcho
nóngonmiệngsaunàyănnhiềucơmđấy!Mẹtiênnhânnó.
ChữtiênnhânlàmGavrochechúý.Nótìmmọicơhộiđểhọchỏivà
hâmmộanhchàngxétờápphíchkia.Nóhỏi:
—Tiênnhânnghĩalàgì?
—Thìcũnglàtổchađấythôi,cóđiềunóichữlàvậy.
ĐếnđấyBahorelnhậnramộtthanhniênxanhxaorâumọcđensìđứng
nhìnhọđiquaýchừnglàhộiviênhộiABC.Chànggọilớn:
—Maumauđemđạnđến!Chuẩnbịchiếnđấu!
[309]
Gavrochelầnnàylàmnhưhiểuchữnghĩalắm:
—Ừ,ừ,phải!…
Đằngsauhọlàmộtđoànngườinhốnnháo,sinhviên,nghệsĩ,thanhniên
vàohộiCougourde,côngnhân,phukhuânvác,ngườicầmgậy,kẻcầmlưỡi
lê, có người như Combeferre giắt súng ngắn ở quần. Một cụ già rất già
không có khí giới, bước vội để khỏi tụt lại sau mặc dầu cứ có vẻ tư lự.
GavrochenhìnthấyhỏiCourfeyrac:
—Keksekça?
—Mộtcụgià.
NgườiấylàcụMabeuf.
V
CHUYỆNĐÃXẢYRAĐẦUĐUÔINHƯSAU
Enjolras và các bạn của chàng đang đi trên đường Bourdon gần kho
lương thực khi bọn lính đầu rồng tấn công. Enjolras, Courfeyrac
Combeferre cùng với nhiều người khác kéo nhau về đường Bassompierre
vừađivừahô:“Hãyđếnchiếnlũy!"ĐếnđườngLesdiguièreshọgặpmộtcụ
giàđangđi.Cụlàmhọchúývìcụđichệnhchoạngnhưngườisay.
Ngoàira,tuycảbuổisángtrờimưavàngaylúcbấygiờmưakhánặng
hạt,cụvẫncầmmũmàđi.CourfeyracnhậnracụMabeuf.Chàngnhậnra
chàngđãnhiềulầnđưaMariusđếnnhàôngcụ.Vốnbiếttínhcụgiàham
sáchnàyxưanaykhônghiếusựlạirụtrèđếnnhútnhát,chàngsửngsốtkhi
thấyôngcụđứnggiữanơihỗnloạnnày,chỉcáchvàibướcvớitoánkỵbinh
đangxôngra,gầnnhưngaygiữađámbắnnhau,trờithìmưa,đầuvẫnkhông
độimũmàdạoquadướilànđạn.Chàngchạylại.Chàngthanhniênhaimươi
lămtuổiđangbạođộngvàônggiàtámmươinóichuyệnvớinhau:
—CụMabeuf,cụvềnhàđi!
—Tạisao?
—Sắpchoảngnhauto.
—Tốt.
—Sắpđâmchémnhau,bắnnhau,cụMabeufạ.
—Tốt.
—Cócảđạibácđấy!
—Tốt.Cácanhđiđâu?
—ĐilậtđổChínhPhủ.
—Tốtlắm.
Vàôngcụđitheohọ.Từlúcấy,ôngcụkhôngnóinửalời.Bướcchâncụ
bỗngtrởnênchữngchạc.Mấycôngnhângiơtaydắt,cụlắcđầu.Cụtiếnlên
hàngđầu,cửchỉlàcửchỉcủangườiđangđi,nhưngvẻmặtlạilàvẻmặtcủa
người đang ngủ. Bọn sinh viên thì thầm: “Ông cụ này hăng máu gớm!"
TrongđámđôngngườitakháonhaurằngxưakiacụthuộcViệnDânƯớc,
đãbỏphiếuxửtửvua.
CảbọnđiquaphốVerrerie.ChúGavrocheđiđầuvừađivừahátrốnglên
nhưmộtanhlínhkèn.Chúhát:
«Kìatrăngmớimọc
Baogiờtavàorừng?
CharlothỏiCharlotte
Tututu
ĐiChatou
TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu.
Vìuốngsươngsớmquá
Ởngọnlákêminh
Đôichimdisaylả
Dididi
ĐiParis
TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu
Tộinghiệphaiconlang
Saytítnhưsáosảo
Hổbậtcườitronghang.
Đôngđôngđông
ĐiMeudon
TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu.
Ngườirủa,ngườivăngtục.
Baogiờtavàorừng?
CharlothỏiCharlotte
Tanhtanhtanh
ĐiPantin
TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu…»
HọkéonhauvềphốSaintMerry.
VI
LÍNHMỚI
Đámngườimỗilúcmộtđôngthêm.ĐếnphốBillettes,mộtngườicaolớn
đầuhoarâmcũngnhậpbọn.Courfeyrac,Enjolras,Combeferrethấyhắn
vẻlầmlìvàtáotợn,nhưngkhôngaibiếthắnlàai.Gavrochechỉloháthỏng,
huýtsáo,nóichuyện,lấybángsúngcủacáisúngkhôngcócòmàđậpvào
cửachớpcáchiệubuônnêncũngkhôngđểýđếnhắn.
ĐếnphốVerrerie,cảbọnđiquacửanhàCourfeyrac.Courfeyracnói:
—Hayquá!Tớquêntiềnlạimấtcảmũ.
Chàngbỏđámđôngchạylêncầuthang.Chànglấyracáimũcũvàtúi
tiền. Chàng lôi ra một cái thùng vuông to như một vali lớn, bấy lâu vẫn
khuấttrongđốngquầnáobẩn.Chàngđangtấttảchạyxuốngthanggácthì
mụgáccổnggọi:
—ÔngDeCourfeyracơi.
[310]
Courfeyrachỏivặnlại:
—Tênmụlàgì?
—Ôngbiếtchán!TôilàmụVeuvain.
—Này,tôinóichomụbiết!MụcòngọitôilàôngDeCourfeyracthìtôi
sẽgọimụlàmụDeVeuvainchomàxem.Bâygiờnóiđi.Cóviệcgìthế?
—Cóngườimuốnnóichuyệnvớiông.
—Aithế?
—Tôikhôngbiết.
—Ởđâu?
—Trongbuồngcủatôi.
—Kệxácnó.
—Nhưngngườitađợiônghơnmộttiếngđồnghồrồi.
Vừalúcấy,mộtngườiởtrongbuồngđira,cóvẻmộtcôngnhântrẻtuổi,
gầygò,xanhxao,nhỏnhắn,mặtcónhữngnốtđỏ.Hắnmặcáoblouse,quần
nhungvá,giốngcongáiănmặcgiảtraihơnlàcontrai.Nhưnggiọngnóicủa
hắnkhôngcóvẻđànbàchútnào.
—Thưaông,tôimuốngặpôngMarius.
—Ôngtakhôngcónhà.
—Tốinayôngtacóvềkhông?
—Tôikhôngbiết.-VàCourfeyracnóitiếp-Còntôithìtôikhôngvề.
Ngườitrẻtuổinhìnchàngchămchúvàhỏi:
—Tạisaothế?
—Bởivì…
—Ôngđiđâuvậy?
—Anhhỏilàmgì?
—Ôngcómuốntôimangcáithùnghộôngkhông?
—Tôirachiếnlũy.
—Tôiđivớiôngcóđượckhông?
—Tùyý!Đườngphốthênhthang,aimuốnđithìđi.
Và chàng bỏ chạy ra ngoài để đi với các bạn. Gặp họ, chàng đưa cái
thùngchomộtngườimang.Mộtkhắcđồnghồsau,chàngmớinhậnrarằng
gãthanhniênkiacũngnhậpbọn.
Mộtđámđôngngẫunhiêntụhọpnhưthếkhôngphảimuốnđiđếnđâuthì
đi.Ởtrên,chúngtôiđãnóinhưcóngọngiócuốnhọđi.Họvượtquaphố
SaintMerryvàkhônghiểusaolạiđưanhauđếnphốSaintDenis.
QUYỂNXII
CORINTHE
I
LỊCHSỬCORINTHETỪNGÀYĐƯỢCXÂY
DỰNG
NgàynaynhữngngườiParisđitừphíachợvàophốRambuteauthường
đểývềbênphải,ởtrướcphốMondétour,mộthiệulàmđồmâydùnglàm
bảng hiệu một cái giỏ mang hình dáng Napoléon Đại Đế, với những chữ
khắc:“Napoléonlàmtoànbằngmây".Nhữngngườiấykhôngmảymayngờ
rằngtạiđâyđãdiễnranhữngcảnhtượngkinhhồncáchmớibamươinăm
thôi.
Nơi đây ngày xưa là phố Chanvrerie
[311]
mà giấy mực cũ viết
Chanverrerie,
[312]
cócáiquánrượunổitiếnggọilàquánCorinthe.
Bạn đọc còn nhớ những điều đã nói về cái chiến lũy dựng lên ở đây,
chiếnlũynàyvốnbịchiếnlũyphốSaintMerryátđi.Chúngtôisẽrọimộtít
ánhsángvàocáichiếnlũyphốChanvrerielừngdanhngàynayđãhoàntoàn
bịlãngquênđó.Bạnđọchãychophépchúngtôidùnglạicáiphươngpháp
giảnđơnđãdùngkhinóivềtrậnWaterloo,đểchocâuchuyệncàngsángtỏ.
Nhữngaimuốnhìnhdungmộtcáchkháđúngđắnnhữngkhốinhàthuởấy
gầnmũiSaintEustache,gócĐôngBắcchợParis,nơingàynaylàđầuphố
Rambuteau,thìhãytưởngtượngramộtchữN.ChữNđóđầugiápphốSaint
Denis, chân tựa khu chợ, hai nét đứng là hai phố Grande Truanderie
Chanvrerie, nét huyền là phố Petite Truanderie. Phố Mondétourcũ kỹ cắt
ngangcácphốkianhữnggóckhúckhuỷunhất.Tấtcảbốnđườngphốchằng
chịtrốirắmđóđủđểtạonênbảycụmnhàcửacáchbiệtnhaunhưbảyhòn
đảonhỏ,trongmộtkhoảngđấtkhôngrộngquábốnmẫu,giữamộtbên
khuchợvàphốSaintDenis,mộtbênlàphốCygnevàphốPrêcheurs.Bảy
cụmnhàđólớnnhỏkhácnhau,hìnhthùkỳdị,xếpđặtngangngửanhư
ngẫunhiênhìnhthànhvàcáchnhauchỉbằngnhữngkẽhẹpynhưcáctảng
đátrongmộtcôngtrường.
Chúngtôinóinhữngkẽhẹplàđểbạnđọccómộtýniệmchínhxácvề
nhữngđườngphốtốităm,chậthẹpđầygóccạnh,haibêncónhữngngôinhà
ọpẹptámtầng.Nhữngngôinhàấygiànuamụcnátđếnnỗicácmặttiền
quayraphốChanvrerievàphốPetiteTruanderietừnhànàysangnhàkhác
đềucónhữngcâyđòndàichốngđỡ.Đườngphốhẹpmàlònglạirộngcho
nênngườiđiđườngcứphảiluôngiẫmtrênnềnđáẩmướt,đisátnhữnghiệu
hànggiốngcácbuồnghầm.Nhữngtrụbọcniềngsắt.Nhữngđốngrácquá
cỡ,nhữngcổngcócửasắttolớnvàcũkỹ.CáitênMondétour
[313]
nóiđược
tàitìnhcáicảnhkhúckhuỷucủacácđườngphốđó.Xahơnmộtchút,người
tacònthấycảnhấyđượcdiễntảthầntìnhhơnnữavớicáitênphốPirouette,
[314]
phốnàyđổraphốMondétour.
NgườiđiđườngđitừphốSaintDenisvàophốChanvreriethấynóhẹp
dầnlạinhưđivàomộtcáiphễusâu.Đườngphốrấtngắn,đếncuốiphốsẽ
thấymộtdãynhàcaochắnlốivềphíakhuchợ.Ngườikháchtưởngmìnhđã
đivàomộtngõcụtnếukhôngthấyởhaibêncóhailốiđinhưđườnghầm.
ĐólàphốMondétour, phía bên này thìdẫnđếnphốCygnevà phố Petite
Truanderie.Ởđâycáithứngõcụtđó,nơigócđườnghầmrẽphải,ngườita
đểýđếnmộtngôinhàthấphơncáccáikhácvànhôrađường.Cáinhàcóhai
tầnggácđóchínhlànơitừbatrămnămnaychễmchệmộtcáiquánbấthủ.
CáiquánấylàmộtnốtnhạcvuiởchínhcáinơimàôngbạnThéophile
[315]
đãchỉratronghaicâuthơ:
«Nơiđâyđuđưabộxươnggớmghiếc
Củamộtchàngtraitộinghiệptreocổvìtình.»
Chỗnàythuậnlợi, chủ quán chatruyềnconnốidọnhàng ở đây. Thời
MathurinsRégnier,
[316]
cáiquánấylấytênlàLọHoaHồng.
[317]
Vàthờiấy
cócáimốtlấyhìnhđoánchữ,chonênbảnghiệucủanólàmộtcáicọcsơn
hồng.Thếkỷtrước,họasĩNatoire,mộtbậcthầyvềlốihiếukỳngàynaybị
trườngpháicứngnhắckhinhthị,đãtừngngồiuốngsaykhướtởcáibànxưa
kiaRégniercũngđánhchénbítỉ.Đểtỏlòngbiếtơn,Natoiređãvẽmộtchùm
nhoxứCorinthetrêncáicọchồng.Anhchủquánthíchthúthaybảnghiệucũ
bằngcáibảnghiệumớiđóvàthuêngườitakhắcvàothiếpvàngmấychữ:
“QuánNhoCorinthe"ởdướichùmnho.DođómàcótênQuánCorinthe.
Bọnsaysưalượcbớttiếngbớtchữlàthường.Phéplượctừlàmchocâutrở
nênngoằnngoèo.CorinthedầndàtruấtvịLọHoaHồng.Ngườiđạidiệnsau
cùngcủadònghọchủquánđó,bácHucheloup,đãsơnlạicáicọcbằngmàu
xanh,bởivìôngkhônghềbiếtlailịchtruyềnthốngcủanó.Mộtphòngdưới
cóđặtquầythutiền,mộtphòngởtầngmộtcóđặtbànbillard,mộtcầuthang
gỗxoáytrônốcchọctrần,rượuvangtrêncácbàn,muộikhóitrêntưởng,nến
thắpgiữabanngày,đólàcảnhtượngcáiquán.Mộtcầuthangcónắpởdưới
dẫnxuốngcănhầm.ChỗởcủagiađìnhHucheloupởtầnghai.Họleolên
tầnghaibằngmộtcầuthang,cóvẻmộtchiếcthanggỗhơnlàmộtcầuthang
đi vào phải qua một cái cửa khuất ở phòng lớn tầng một. Áp mái cả hai
buồnglàmổchocácchịởgái.Ngoàihaitầnggácthìtầngnềnlàmchỗđặt
quầythutiềnvànhàbếp.
BácHucheloupchắcsinhralàmộtnhàhóahọc:Thựctếbáclàmộtngười
nấu bếp. Ở quán bác, không chỉ có uống rượu, mà có cả cái ăn nữa.
Hucheloupđãphátminhramộtmóntuyệtngon,chỉởquánbácmớicó:Đó
làmóncáchépnhồimàbácgọilàmón“chéplớnbéo".Ngườitaănmónđó
dướiánhmộtngọnnếnmỡbò,hoặcmộtcâyđènnhỏthờiLouisXVI,trên
nhữngbànphủvảidầuđóngđinhvàomặtbàn,thaykhănbàn.Kháchtừxa
đến.BácHucheloupmộtsớmmainọbỗngnảyracáiýkiếnhayholàphải
báochokháchquađườngbiếtmón"đặcsản"củamình.Ôngtanhúngcây
bútlôngvàomộtlọhắcín,vàvìcómộtlốiviếtcủamìnhôngtađãứngtả
trêntườngquánnhữngchữđángchúýnày:“CARPESHOGRAS".Mộtmùa
đôngnọ,mưavàtuyếtđãtrớtrêuxóamấtchữSởcuốitừđầuvàchữG
đầutừthứba,cònlạinhữngchữ:“CARPEHORAS".
[318]
Thờigianvàmưa
mócđãphụgiúpvàođểbiếnmộthàngchữthựcđơnkhiêmtốnthànhmột
lờikhuyênđờisâusắcnhưthếđó.ThếlàbácHucheloupdùkhôngbiếttiếng
PhápvẫnbiếtLaTinh,bácđãđemtriếthọctừnhàbếpravàchỉmuốnvượt
Carême
[319]
thôi,bácđãthựcsựtỏrathiêntàinhưHorace.
[320]
Tất cả những cái ấy ngày nay đều không còn gì. Cái khu bàn cờ
Mondétourđãbịxêravàmởtoáctừnăm1847vàchắclàhômnayđãmất
hẳn.ĐườngphốChanvrerievàđườngphốCorintheđãlấpdướiđálátđường
phốRambuteau.
Chúngtôiđãnói,quánCorinthelànơihọpmặt,cũnglànơiliênlạccủa
Courfeyracvàcácbạnanh.ChínhGrantaiređãpháthiệnranơiđóvìchâm
ngôn"TậnHưởng"củaHoracevàtrởlạiđóvìnhữngcon"cáchépránbéo".
Ởđây,họuống,họăn,họlahét,họtrảtiềnít,họtrảkhôngrasao,họchẳng
trảgìcả,thếmàhọvẫnđượctiếpđãiâncần.BácHuchelouplàmộtngười
tốtbụng.
Hucheloup,chúngtôivừanói,conngườitốtbụng,làmộtôngchủquán
córâumép.Mộtloạichủquánbuồncười.Bácluôncóvẻnhưcaucó,tuồng
nhưmuốndọanạtkháchhàng,càunhàuvớihọ,vàtrôngnhưsẵnsàngkiếm
chuyệngâygổvớihọhơnlàdọnxúpchohọăn.Tuynhiên,chúngtôikhẳng
định,aiđếnđócũngđượctiếpđãiâncần.Cáiđiềukỳkhôinàylàmchobác
đắt khách, nhiều thanh niên thấy vậy đổ đến, bụng bảo dạ: Đến xem bác
Hucheloup"làmnghềtaytrái".Bởivìbácxưakialàthầydạykiếmthuật.
Bỗngnhiênbáccườioangoang.Tiếngtolàtốttính.Ởôngbêntronglàhài
bên ngoài là bi, ông không thích gì hơn là làm cho anh khiếp giống như
nhữnghộpthuốclálàmtheohìnhkhẩusúngngắn.Nónổthànhtiếnghắt
hơi.
Bà vợ ông, bà Hucheloup là một bà có râu, xấu xí. Vào khoảng năm
1830,bácHucheloupquađời.Bácmất,bíquyết“cáchépránbéo"cũngmất.
Bàvợgóarầurĩvìchồng,vẫntiếptụcmởquán.Nhưngmónănmấtphẩm
chấtvàtrởnênđángghét,cònrượuvangtừtrướcvẫnkém,đếnnaythìquá
tệ.TuyvậyCourfeyracvàcácbạnanhvẫnđếnquánCorinthe“vìthương
hại", như Bossuetnói. Bà góaHucheloup hình thùdị hợm, luôn luôn thở
dốc.Bàcónhữngkỷniệmvềđồngquê.Kỷniệmnhạtphèo,nhưngcáchphát
âmcủabàkhiếnchonócóđôiphầnýnhị.Khinhắcnhữngchuyệnthôn
trongtuổixuân,bàcócáchnóilàmchonómặnmà.Bànóingàyxưa,bàrất
thíchnghe"conchimđỏứchóttrênchùmxuân".
Phòng ở tầng gác một, nơi khách ăn, là một phòng rộng và dài ngổn
ngangnhữngghếđẩu,ghếtựa,ghếdài,bànvàmộtcáibànbillardcũkhập
khiễng.Ngườitađếnđóbằngcáicầuthangxoáytrônốc,nóđưađếngóc
phòngquamộtcáilỗvuônggiốngcửalênboongtàu.Cáiphòngấychỉ
mộtcửasổhẹpvàmộtđèncồnluônluônthắpsoisáng.Nhữngbànghế
bốnchânđềuọpẹpnhưchỉcóbachân.Tườngquétnướcvôitrắngkhông
đượctrangtrígìngoàibàithơtứtuyệtđềtặngbàHucheloup:
«Cáchnàngmườibướctakinhngạc,cáchhaitakinhsợ
Mộtnốtruồingựtrịtrêncáimũiphiêulưu
Lúcnàotacũngrun,chỉsợnàngkhịtranó
Vàcóngày,mũinọnhằmmồmkiachuivào.»
Bàithơđóđượcviếtbằngthanlêntường.BàHucheloupkhágiốngngười
trong thơ, sớm chiều đi lại trước bài tứ tuyệt kia một cách tuyệt đối ung
dung.HaiảtớgáikhôngcótêngìkhácngoàitênMatelotevàGibelotte,giúp
bàHucheloupđặtlênbànnhữngvòrượuxanhvàdọnchokháchđóilòng
nhữngmóncanh,xúplinhtinhđựngtrongđĩađấtnung.Mateloteto,tròn,
tóchung,mồmxoenxoét,nguyênlà“áiphi"củabácHucheloupquácố,
mộtngườiđànbàxấuxí,xấuhơnbấtcứconquáivậthuyềnthoạinào.Tuy
nhiên,vìtheolẽthìngườiởphảiđứngsauchủnhà,ảcòncóphầnđỡhơn
Hucheloup.Gibelottethìdàithườnthượt,mảnhkhảnh,trắngnhợtnhưngười
bịbệnhmáutrắng,mắtcóquầng,misậpxuống,luônluônmệtmỏikiệtsắc
như người có thể nói là mắc chứng uể oảikinh niên, thức dậy trước mọi
ngườivàđingủsaumọingười,ảphụcvụtấtcảmọingười,kểcảngườitớ
gáikia,mộtcáchdịudàng,lặnglẽ,miệngcónụcườimơhồcủangườimỏi
mệtđangngủthiếpđi.
Trênbànthutiềncómộttấmgương.
Trước khi bước vào phòng ăn, khách hàng đọc trên tấm cửa câu thơ
Courfeyracviếtbằngphấnsauđây:“Thếtbạnđinếuđược,ănđinếuanh
dám".
II
NHỮNGCUỘCVUIMỞĐẦU
AicũngbiếtLaigleDeMeauxởvớiJolychứkhôngởchỗnàokhác.Anh
cómộtchồngcũngnhưconchimcómộtcànhcây.Haingườibạnsốngvới
nhau, ăn với nhau, ngủ với nhau. Cái gì họ cũng là chung, kể cả với
Musichettacũngchútítnhưvậy.NhữngtusĩDòngMũgọinhữngngườibạn
nhưvậylànhữngngườidínhđôi.
[321]
Buổisángngày5thángsáu,họđiăn
điểmtâmởCorinthe.Jolynghẹtmũivàđangbịcảm,Laiglecũngbắtđầu
chiasẻbệnhđó.ÁocủaLaiglesờn,nhưngJolythìquầnáođẹp.
Vàokhoảngchíngiờ,haibạnđẩycửaquánCorinthe.Họlêntầngmột.
MatelotevàGibelottetiếphọ.
—Sò,phomát,giămbông,-Laiglegọi.
Họngồivàobàn.Quántrống,chỉcóhaianhemhọ.Gibelottenhận ra
JolyvàLaigle,đặtmộtchairượulênbàn.
Họmớiănnhữngconsòđầutiênthìcómộtcáiđầunhôlênởcửacầu
thangvàcótiếngnói:
—Mìnhđiqua.MìnhđánhhơithấycómùiphomátxứBriengonlành.
Mìnhvào.
ĐólàGrantaire.Gibelotteđemhaichaivangđặtlênbàn.Thếlàbachai
tấtcả.
—Cậuđịnhuốngcảhaichainàyư?-LaiglehỏiGrantaire.
—Aicũngcótríý,chỉcócậulàthiểný.
Grantairebắtđầuuống.Trongmộtthoánganhnốcnửachai.Laiglehỏi:
—Dạdàycậucólỗthủngsao?
—Cậucũngcóởkhuỷutayđó.
Grantairelạiuốngcạncốcrồinóitiếp:
—Áichà!Laiglevăntếơi,cáiáocậucũquá.
—Mìnhmongthế.Bởivậy,chúngtớ,cáiáovàtớrấtthuậnhòavớinhau.
Nónhậntấtcảnhữngnếpcủatớ,nóchẳngvướngbậntớtínào,nhữngtàn
tậtdịhìnhcủatớ,nóbọclấy,nónângchiềutấtcảnhữngcửđộngcủatớ,tớ
chỉcảmthấycónólàvìmìnhđượcấmáp.Áocũcũngnhưbạncũ.
—Đúngthế,-Jolyhéttoxenvàocuộcđốithoại.-Áocũcũngnhưbạn
cũ.
[322]
Nhấtlàởcửamiệngmộtanhnghẹtmũi.
—Grantaire,-Laiglehỏi,-cậutừđạilộđếnđâyà?
—Không.
—Jolyvàtớvừaxemđoạnđầuđámtangđiqua.
—Mộtcảnhtượngkỳdiệu,-Jolynói.
—Còncáiphốnàymớiyêntĩnhlàmsao!-Laiglekêu.-Ởđấythìkhông
aingờParisđãbịxáongược.ThậtrõrànglàởchỗcáctuviệnngàyxưaDu
Breul và Sauval đã lên danh sách các tu viện đó, và cả Tu Viện Trưởng
Lebeuf nữa. Có lắmloại quanh đây đông như kiến ấy, nào dòng cógiầy,
dòngđiđất,dòngtrọcđầu,dòngcórâu,dòngxám,dòngđen,dòngtrắng,
dòng franciscains, dòng minimes, dòng capucins, dòng carmes, dòng tiểu
Augustin,dòngđạiAugustin,dòngcựcAugustin…Lônhô,lúcnhúc.
—Thôiđừngnóiđếnlũtusĩnữa-Grantairecắtngang-nghengứangáy
lắm.
Rồianhkêu:
—Áichà!Mìnhvừanuốtphảiconsòôi.Ấy,cáibệnhưuphiềncủatớlại
táiphátrồiđấy.Sòhỏng,cáccôbánquánvôduyên.Tớcămghétnhânloại.
Vừarồi,tớđiquaphốRichelieu,trướcmộtcáihiệusáchcôngcộnglớn.Cái
đốngvỏsòmàngườitagọilàmộtthưviệnđó,mớinghĩtớitớđãthấytởm
rồi.Baonhiêugiấy,baonhiêumực!Lắmthứbôibác.Ngườitađãviếtra
chừngấyđấy!Thếmàcóthằngngốcnàokhôngbiếtđãnói,conngười
convậthaichânkhônglông.
[323]
Rồitớlạigặpmộtcôgáiquenbiết,đẹp
nhưmùaxuân,mangtênhoarấtxứngđáng,thếmàcáiconkhốnnạn!
hômquamộtthằngchủnhàbăngđángtởm,mặtrỗđầumùa,đãhạcốngủ
với nó! Chao ôi! Cáibọn đàn bà, chúng nó rình chộp tên thầu thuế cũng
ngangvớitrangphonglưu,conmèocáicũngvậyđó,nósănbắtchuột,cũng
nhưsănbắtchim.Cáchđâychưađầyhaitháng,ảấylàmộtcôgáingoan
trongmộtcáibuồngnát,ảtánđinhtrêncorset,cácanhgọicáiviệcấylàgì?
Cókhâuvá,cóngủtrêngiườngvải,cóngồibêncạnhmộtcáichậuhoavàcó
thỏamãn.Bâygiờảlàvợmộtôngchủngânhàng.Sựđổilốtấymớixảyra
đêmqua.Sángnaytớvừagặpnạnnhânđó.Ảthíchthúlắm.Điềuđánghãi
làcáiconnỡmấyhômnaycũngvẫnxinhnhưhômqua.Cáilãotàiphiệtkia
khônghiệnratrênmặtả.Hoahồngcóđặcđiểmnày,khôngbiếtnêncho
hơnhaykémphụnữ,làdấuvếtnhữngconsâucònthấytrêncánhnó.Ôi!
Luânlýđâucótrênmặtđấtnày,tôiviệnchứngcâyhươngđào,tượngtrưng
chotìnhyêu,câynguyệtquếtượngtrưngchochiếntranh,câyolivierngốc
nghếchkia,tượngtrưngchohòabình,câytáomàhạtsuýtlàmchoAdam
chếtvìnghẹnởcổ,vàcâyvả,ôngtổcủaváymặctrong.Còncônglý,các
anhcómuốnbiếtcônglýlàgìkhông?NgườiGauloismuốnchiếmCluse;La
MãbảovệCluse,hỏihọ:Clusephạmlỗigìđốivớicácông?Brennustrảlời:
CáilỗiAlbeđãphạmđốivớicácông,cáilỗimàFidèrie,màngườiÉques,
ngườiVolsquesvà người Sabins đã phạm đối với các ông.Họđãlà láng
giềngcủacácông.NgườiCluselàlánggiềngcủachúngtôi.Chúngtôiquan
niệmlânbangcũngnhưcácông.CácôngđãcướplấyAlbe,chúngtôingày
naychiếm Cluse,Brennusđánh lấyLaMã.Rồi ôngthét:Ves Vicllis.
[324]
Cônglýlàthếđó.Chaoôi!Ởthếgiớinày,loạithúsănmồisaomàlắmthế!
Vôkhốidiềuó!Vôkhốidiềuó!Tớthấymàrợndagàđây.
GrantaiređưacốcchoJolyrótđầy,rồiuốngvànóiluôn,hầunhưkhông
dừnglạivìcốcrượumàkhôngaiđểý,kểcảanhta.
—BrennusđoạtLaMãlàmộtconó,tênchủnhàbăngchiếmảgáilẳng
lơkialàmộtconó.Ởđócũngnhưởđây,đềukhôngcóngượngngùnge
thẹnchútnào.Chonên,chúngtakhôngnêntingìcả.Chỉcóuốnglàchânlý.
Dùanhnghĩthếnào,dùanhởvềphíacongàtrốnggầynhưtổngUrinọ,hay
làởphíacongàtrốngbéonhưtổngGlariskia,cũngchẳngnghĩalýgì,cứ
uống.Cácanhnóiđếnđạilộ,đếnđámtang,vânvân…Áichà,thếnghĩa
sắpcómộtcuộcCáchMạngnữa?Tôilấylàmngạcnhiênsaomàcáiông
ĐứcChúanhânáiấytúngphươngtiệnđếnthế!Lúcnàongàicũngchỉlại
biếttramỡvàokẽrãnhcủanhữngbiếncố.Cómắcmíu.Cóđìnhđốn.Mau
mau,phảilàmCáchMạng.ĐứcChúa,bàntayngàilúcnàocũngđenbẩncái
chấtdầumỡkhóưađó.Giáởvàovịtrícủangài,tôisẽgiảnđơnhơn,tôi
khôngluônluônlêndâycótchocáimáycủatôinhưvậy.Tôisẽdìudắtloài
ngườimộtcáchnhanhnhẹnvàhiệuquảkia.Tôiđansựviệctừngmắtmột,
khônglàmđứtsợi,tôikhôngtùynghiđốiphó,tôikhôngcókịchbảnkhác
thường.
Cáimàcácanhgọilàtiếnhóachạybằnghaiđộngcơlàconngườivàsự
kiện.Thếnhưngđiềuđángbuồnlàthỉnhthoảngcầnphảicóchuyệnđặcbiệt.
Vớisựkiệncũngnhưconngười,sốbìnhthườngkhôngđủ.Trongsốđông
conngười phảicónhững thiêntài,trong sốnhiềusự kiện,phảicó những
cuộcCáchMạng.Phảicónhữngđạibiếncố,đólàquyluật,trậttựthếgiới
khôngthểkhôngcónhữngdiễnviênratrò.Khingườitaítngờđếnnhấtthì
Chúalạitreomộtthiêntượnglêntườngvũtrụ.Mộtngôisaokỳlạhiệnra
kéotheomộtcáiđuôitolớn.CáiđólàmchếtCésar.Brutusđâmôngmột
nhátdao,Chúa,mộtnhátsaochổi.Tách!ĐâylàmộtgiảbìnhminhPhương
Bắc,đâylàmộtvĩnhân,93bằngđạitự,Napoléoninnổibật,saochổi1811
trên đầu biểu ngữ. Chà chà! Cái bảng quảng cáo xanh điểm những chấm
sáng bất ngờ! Ùm! Ùm! Cảnh huống kỳ lạ. Hãy nhìn lên hỡicác chú rồi
nghề!Tấtcảđềuxõatóc,ngôisaocũngnhưvởkịch.Chúaôi!Nhiềuquá
đấy,và cũngchưađủ đâu.Nhữngbiện phápđặcbiệt ấytrôngnhư phong
phú,thậtralànghèonàn.Cácbạnạ,ThượngĐếđangthithốnhữngmẹovặt.
MộtcuộcCáchMạngthìchứngtỏcáigì?ChứngtỏlàChúađãđếnchỗ
phương.Ngàilàmmộtcuộcđảochínhchỉvìcógiánđoạngiữahiệntại
tươnglaivàbởivìngàilàChúađấy,ngàikhôngnốiđượchaiđầudâyvới
nhau.Điềunàylàmchotớtinnhữnggiảthiếtcủatớvềtìnhhìnhsảnnghiệp
củangàilàđúng.TôinghilàChúachẳnggiàucógìkhithấylàmcáibấtổn
trêncũngnhưởdưới,lắmcáihạtiện,titiện,hàtiện,quẫnbáchtrêntrời
dướiđất,từconchimkhôngcómộthạtkêmàănchođếntớkhônglàmsao
cónổimộttrămnghìnfrancsthựclợi,khithấysốphậnconngườiđãmòn
nhẵn,cảđếnsốphậnđếvươngcũngsờntậncốtsợi,bằngchứnglàHoàng
ThânCondébịtreocổ,khithấymùađôngchẳngkhácgìmộtmảnhráchtrên
thiênđìnhquađógiólạnhthổixuốngtrầngian,khithấyvôkhốinhững
ráchtrênmàuhồngtươiróicủabanmaiởcácđỉnhđồi,khithấynhữnggiọt
sương,nhữnghạtngọctraigiảấy,khithấynhữnghạttuyết,kimcươnggiả
đeoởđầucành,khithấynhânloạiđứtchỉ,lịchsửvávíuvànhiềuvếtởmặt
trời,nhiềuhốtrênmặttrăng,khithấykhốnkhổtràntrềkhắpnơikhắpxứ.
Chúaravẻlắm,đúng,nhưngtớcảmthấyChúatúngrồi.Ngàichoramột
cuộcCáchMạngcũngnhưnhàđạithươngkétrỗngmởmộtcuộckhiêuvũ.
Khôngnênxétthầnthánhởbềngoài.Dướilớpvàngsonbónglộntrêntrời
tớnhậnthấyvũtrụnghèonàn.Trongcuộcsángchếcócảnhphásản.Vìvậy
tớbấtmãn.Cácanhthấykhông,hômnaylàngày5thángSáu,thếmàbây
giờhầunhưcònđangtrongđêm.Từsớmnaytớđợichotrờisáng.Thế
trờikhôngsángcho,tôicamđoanlàchođếnhếtngày,trờivẫnchưasángra.
Đâylàlỗigiờgiấccủaanhnhânviênlươngkhôngđượctrảđúng.Thậtvậy,
tấtcảđềuxếpđặtsai,khôngcócáigìkhớpvớicáigìcả,cáiquảđấtcũkỹ
nàyđãquằnquẹorồi,tớđứngvàophảichốngđối.Xiênxẹo,méomótất.Vũ
trụlàtrớtrêulắm.Chúngtanhưnhữngđứatrẻ:Đứanàomuốnthìkhôngcó,
đứanàokhôngmuốnlạicó.Chungquy,tớcămlắm.Ngoàiracáianhhói
LaigleDeMeauxlàmtớnhìnmàphátsầumuộn.Cứnghĩtớcùngtuổivới
cáiđầugốiấymàthấynhục.Thựcrathìtớphêphánchứkhônglăngmạ.
trụnóđãnhưthếthìthế.Tớnóikhôngcóácý,nóichỉđểcholươngtâm
khỏidaydứtmàthôi.XinChúavĩnhhằnghãynhậnsựthànhkínhtrântrọng
củatôi.Chaoôi!XinviệntấtcảcácthánhởOlympevàcácthầnlinhởthiên
đườngmàthềrằngtôikhôngphảisinhrađểlàmngườiParis,nghĩalàcáivật
đượcchuyềnqualạigiữađámrongchơivàđámpháphách,nhưchiếccầu
lônggiữahaicâyvợt.TôisinhrađểlàmngườiThổNhĩKỳ,suốtngàynghỉ
ngắmgáiPhươngĐôngnhảymúanhữngđiệuvũAiCậplảlơinhưnhững
mộngmịcủamộtanhchàngtraigiới,hoặclànôngdânđấtBeauceron,hoặc
làquýtộcthànhVeniseởgiữađámbàibạc,hoặclàtiểuvươngĐứcgópcho
LiênBangĐứcmỗilầnnửatênlínhbộ,ngàyrồichỉtiêukhiểnbằngcách
phơibíttấtlênhàngràomình,tứclàbiêngiớiđấtnướcmình.Đó,sốkiếp
củatớphảilànhưthế!Vâng!TớnóiThổ,vàtớkhôngcảichính.Tôikhông
hiểusaongườitacóthóiquencoithườngngườiThổ,Mahometcũngcócái
hay.Hãytônkínhđấngsángchếnhữnghậucungcóthầnnữvànhữngthiên
đườngcótỳnữ!
[325]
Đừng lăng mạHồiGiáo, cáitôngiáo duy nhấtđược
trangtrímộtchuồnggàmái!Đếnđâytớphảiuốngđã.Thếgiớinàylàmột
nguxuẩnvĩđại.Vàhìnhnhưhọsắpđánhnhau,tànsátnhaugiữamùa
trongthángcỏnon,trongkhichúngcóthểcắptaymộtmỹnhânđivềđồng
quêhítthởmùicỏcắtbốclênnhưmộtchéntràlớn.Quảlàngườitađãlàm
lắmcáiđiềudạidột!Cáiđènlồngcũvỡmàtớthấyởmộtquầyhàngxén
vừarồiđãgợichotớmộtsựsuynghĩ:Đãđếnlúcphảisốtsắngchonhân
loại.Ừ,tớlạibuồnrầuấynuốtmắcnghẹnmộtconsòvàmộtcuộcCách
Mạngthìnónhưthếđấy!Tớtrởlạisầuthảm.Ôi!Cáithếgiớicốhữuđáng
hãinày!Ởđấyngườitalậtđật,ngườitalậtđổ,ngườitađánhđĩ,ngườita
đâmhọngnhauvàngườitađãsốngquenvớinó.
Saucơnhùngđàmđó,Grantairenổimộtcơnho,thậtđángđời.Jolynói:
—NhânnóiđếnCáchMạng,mìnhthấyrõràngthằngMariusđãmêgái.
—Cóbiếthắnmêaikhông?-Laiglehỏi.
—Không!
—Khôngà?
—Không,tớđãnóimà!
—Chuyệnyêuđương của Marius ư? -Grantairehét.- Tớ thấy rõ rồi,
Mariuslàmộtđámsươngmù,nóđãtìmthấymộtcộtkhói.Mariusthuộc
dònghọthisĩ.Nóithơlànóidởhơi.ThầnApolloncủangườiTymbrœus,
[326]
MariusvớicônàngMaria,hayMariehayMariettehayMarioncủa
chắcphảilàmộtđôinhântìnhngộnghĩnh.Tớbiếttìnhhìnhchúnglànhư
thếnàorồi.Ngâyngấtmàquênhônnhau.Đoanchínhởdướitrần,giaohợp
ởtrêncungmây.Đólànhữnglinhhồncógiácquan.Họngủvớinhaugiữa
vòmsao.
Grantairebắtđầuchaithứhaivà có lẽ cả bài diễn thuyết thứ hai nữa,
nhưngmộtngườinữađãchuilênkhỏicáilỗcửacầuthang.Đólàmộtchú
béchưađếnmườituổi,ráchrưới,thấpbé,vàngvọt,mặtđỏ,mắtsáng,tócrất
dày đẫm nước mưa, nét mặt vui vẻ. Không quen ai hết, nhưng lựa chọn
khôngdodựgiữabộbaấy,chúhướngvềLaigleDeMeauxhỏi:
—ÔngcóphảilàôngBossuetkhông?
—Đólàcáitênnhàcủatôi,-Laigleđáp.-Emcầngìmàhỏitôi?
—Thếnày.Mộtôngtócvàng,ngườicao,ởđạilộhỏiem:Emcóbiết
Hucheloupkhông?Emđáp:Biết,ởphốChanvrerie,bàgóacủaônggià.Ông
ấybảoem:Emđếnđấy.EmtìmgặpôngBossuet,emnóihộchoanh:A.B
C.Chắclàngườitamuốngiễuôngphảikhông?Ôngấychoemmườixu.
—Jolyơi,chotớvaymườixuđi.-Laiglenói.RồiquaylạiGrantaire-
Grantaire,chotớvaymườixu.
Đượchaimươixu,Laiglechothằngbé.
—Cảmơnông-thằngbénói.
—Emtênlàgì?
—Navet,bạncủaGavroche.
—Ởđâyvớicácanh-Laiglebảo.
—Ănsángvớicácanhnào-Grantairemời.
Thằngbéđáp:
— Em không thể. Em ở trong đoàn đưa tang, chính em hô đả đảo
Polignac.
Vàquaylại,kéolêchânlệtsệt-đólàcáchchàotônkínhnhấtcủanó-
bướcđi.
ĐứabérakhỏithìGrantairelêntiếng:
—Thằngbénàylàthằngbénguyênchất.Cónhiềuloạitrongbọnnhãi
ranh.Nhãicủacácviênchưởngkhếgọilànhãinhảyphố,
[327]
nhãilàmbếp
gọi là nhãi đội nồi, nhãi làm bánh mì là nhãi mũ chụp, nhãi hầu gọi
Groom,nhãithủythủlàMousse,nhãilínhlàthiếusinhquân,nhãihọasĩ
Rapin,nhãiđạithươnglànhãichoaichoai,nhãitriềuthầnlàtiểucôngtử,
nhãivuachúagọilàhoàngtử,nhãiChúatrờilàHàiĐồng.
Tronglúcđó,Laiglenghĩngợi.Anhnóinhonhỏ:
—A.B.C,nghĩalàđámtangLamarque.
—Ôngngườicaotócvàng-Grantairenhậnxét-làEnjolras.Anhtabáo
tinchocậuđấy.
—Chúngtacóđếnkhôngnào?-Bossuethỏi.
— Trời mưa - Jolynói. - Tớ cam kếtvàolửa chứ không cam kếtvào
nước.Tớkhôngmuốncảmốm.
—Tớthìởlìđây-Grantairenói.-Tớthíchănsánghơnchônngười.
—Kếtluận,chúngtakhôngđi-Laiglenóitiếp.-Thếthìuốngvậy.Vả
lạithiếumặtởđámtangcũngkhôngnhấtthiếtphảithiếumặtởcuộcbạo
khởi.
—À!Nóibạokhởithìcótớđây-Jolythét.
Laiglexoahaibàntayvàonhaunói:
—ThếlàchúngtasắpsoátlạicuộcCáchMạng1830.Trênthựctếcuộc
CáchMạng1830làmchodânchúnglúngtúngởnhữngchỗkhuỷu.
—CáiCáchMạngcủacácanh,mìnhchẳngthiết-Grantairenói.-Tớ
khôngghétbỏcáiChínhPhủnày.Đólàcáivươngmiệnđượclótêmbằng
chiếcmũlông,mộtvươngtrượngmàđầudướilàchiếcô.Ờnhỉ!Trờihôm
naynhưthếnàychonêntớnghĩcáivươngtrượngđó:LouisPhilippecóthể
dùngcáiquânquyềncủamìnhnhằmhaimụctiêu,đưacáiđầutrượngrađối
vớidân,mởcáiđầuôrađốivớitrời.
Phòngtốiom,nhữngmảngmâylớnđãlàmmấtnốtánhsángbanngày.
Khôngcóaitrongquán,cũngkhôngcóaingoàiđường,mọingườiđềuđi
"xemdiễnbiếncủathờicuộc".
—Giữatrưahaynửađêmđấy?-Bossuetthét.-Chẳngtrôngthấygìsất,
Gibelotte,đemđènđây!
Grantairebuồnbãcứuốngrượu.Anhlàubàu:
—Enjolraschêta,Enjolrasnói:Jolyốm,Grantairesay.Chonênhắncho
NavetđếngọiBossuet.Giáhắnđếnrủtathìtađãđirồi.MặcxácEnjolras!
Takhôngđếndựcáiđámtangcủahắnđâu.
ĐãquyếtnghịkhôngđichonênBossuet,JolyvàGrantairechẳngnhích
rakhỏiquán.Vàokhoảnghaigiờchiềuthìbàncủahọđãđầynhữngvỏchai.
Haicâynếnthắpsángđểtrênbàn,mộtcâycắmtrêncáichânđồngđãhoàn
toàngỉxanh,mộtcâynhétvàocổmộtlọđựngnướcrạnnứt.Grantaiređã
kéoJolyvàBossuettrởvềvớivuinhộn.
VềphíaGrantairethìtừtrưa,anhtađãvượtquácáimốcrượuvang,
rượuvanglàmộtnguồnmộngtồi.Đốivớinhữnghômghiềnthựcsự,rượu
vangchỉđượcnểnangmàthôi.Vềviệcsaysưathìcũngcóảothuậtvàquỷ
thuật,rượuvangchỉlàảothuậtthôi,Grantairelàmộtanhchànguốngmộng
liều lĩnh. Một trận say tối trời đen đất, một trận say kinh hồn sừng sững
trướcmắtkhônglàmchoanhtadừng,ngượclạilôicuốnanhta.Anhđãđể
chai qua một bên để cầm cốc vại. Không có thuốc phiện, không
haschisch
[328]
bên mình, mà cứ muốn cho đầu óc ám hoàng hôn thì đành
phảimượncáithứnướcphaghêgớmgồmcórượumạnh,biađenvàrượu
ngải,cáithứnướcgâynênnhữngcơnhônmêkinhkhủng.Thểhơicủaba
thứbia,rượumạnh,rượungảiđổchìvàotâmhồn.Đólàbathứđêmđenlàm
chếtchìmthiêntưbaybướm.Ởđấy,trongmộtmàngkhóitụmơhồthành
cánhdơihìnhthànhbanữcuồngthầncâmlặnglàMêSảng,ĐêmĐen
ChếtChócbaychậpchờnbêntrênnàngPsychéngủthiếp.
Grantairevẫnchưađếncáigiaiđoạnthảmđạmđó,hãycònlâu.Anhta
vuivẻvôcùngvàBossuet,Jolycũngchiavuivớianh.Họchạmcốc.Anhcó
nhữngcửchỉbấtthườngđiđôivớinhữnglờinhữngýkỳquặc.Anhchống
nắmtaytráilêngốimộtcáchoaivệ,cánhtaynạnhrathànhhìnhthướcthợ,
cravatesổtung,ngồicưỡingựatrênghếđẩu,cốcđầytrêntaytráinémcho
Matelotetobéonhữnglờilongtrọngsauđây:
—Hãymởcáccửađiệnra!TấtcảmọingườiphảicóchântrongViện
HànLâmPhápvàcóquyềnhônbàHucheloup!Cấtchénvào.
RồiquayvềphíabàHucheloup,anhthêm:
—Hỡingườiphụnữnghìnxưađượctậptụcthừanhận,ngườihãylạiđây
ngõhầutachiêmngưỡng.
Jolythét:
—MatelotevàGibelotte,đừngmangrượuchoGrantaireuốngnữa.Hắn
uốngmấtvôkhốilàtiền.Từsángnayhắnđãngốnbừabãihaifrancschín
mươilămxurồi.
Grantairelạinói:
—Takhôngchophépmàaidámkhoèocácvìsaoxuốngđặtlênbànđây
thaynếnnhưvậy?
Bossuettuysaykhướtnhưngvẫnbìnhtĩnh.Anhngồilênbậucửasổđể
ngỏ,đưalưngrahứngmưavànhìnhaingườibạn.Thìnhlìnhanhngheồnào
phía sau lưng, tiếng chân chạy hấp tấp, tiếng kêu: “Hãy cầm súng!" Anh
quaylạivànhậnthấyởphốSaintDenis,cuốiphốChanvrerie,Enjolrasđang
điqua,súngcầmtay.RồiGavrochevớikhẩusúngngắncủanó,Feuillycầm
mã tấu, Courfeyrac cầm gươm, Jean Prouvaire với khẩu mousqueton,
Combeferremangsúng,Bahorelxáchcarabinecùngvớicảtốpvũtrangồn
àosôinổitheosauhọ.
PhốChanvreriedàikhôngquámộttầmcarabine.Bossuetlấyhaibàntay
làmthànhốngloagiữmồmvàogọi:
—Courfeyrac!Courfeyrac.Đâynày.
Courfeyracnghetiếnggọi,nhìnthấyBossuet.Tiếnmấybướcvàophố
Chanvrerie,hỏito:
—Cậucầngì?
CâuhỏiấygặpchéocâucủaBossuet:
—Cậuđiđâuđấy?
Courfeyractrảlời:
—Dựngmộtchiếnlũy.
—Thếthìtạiđâythôi!Chỗnàytốtlắm!Dựngởđâyđi!
—Đúngđấy,PhượngHoàngạ.-Courfeyracđáp.
Courfeyracrahiệu,cảđoànlaovàophốChanvrerie.
III
ĐÊMTỐIBẮTĐẦUXUỐNGVỚIGRANTAIRE
Chọnchỗấylàđúngtuyệt!Conđườngởngoàivàocứthắtdầnrồitắclại.
QuánrượuCorinthechẹnngangđườngphốChanvrerie,cònphốMondétour
thìdễchặncảhaibênphảivàtrái.Chỉcómộtmặttấncôngđược,mặtphố
SaintDenis,nghĩalàquântấncôngsẽbịtrốngtrảivàbắtbuộcphảiđánh
trựcdiện.QuảthậtBossuetsaymàconmắtquânsựkhôngkémAnnibals
đói.
Thấy toán này xô nhau vào, cả phố hoảng hồn. Tất cả các khách qua
đườngđềulẩntránh.Trongchớpmắt,tấtcảcácnơi:Ởtrongcùng,bêntrái,
bênphải,cáccửahàng,cácquầyhàng,cửaravào,cửasổ,cửachớplớn
từtầngnềnchođếntrêntầngápmáicũngđềuđóngsậplại.Mộtbàgiàsợ
quá, đem nệm giường treo lên hai cái sào gác phơi quần áo ở cửa sổ để
chốngđạn.Chỉcóquánrượumởcửavìmộtlẽđơngiản:Cảbọnđềuùavào
đấy.
BàHucheloupchỉbiếtthởdài,kêu:
—Trờiôi!Trờiôi!
BossuetrađónCourfeyrac.Jolyđếncửasổthòđầugọi:
—Courfeyrac!Saocậukhôngcầmlấymộtcáiô?Khéomàsổmũiđấy.
Chỉtrongmấyphúthọđãtháođượchaimươicáisongsắtởtrướccửa
quánvànạyđượchaimươithướcđálátđường.GavrochevàBahorelđãtịch
thumộtcáixecủaanhhàngvôitênlàAnceauđangđiqua,trênxecóba
thùngvôi.Họbènlậtsấpcáixexuống,đặtbathùngvôidướinhữngchồng
đá. Enjolras đã mở nắp hầm rượu. Bao nhiêu thùng rượu trống đều được
khuânrađặtcạnhmấythùngvôi.Feuillyxưanayquentômàunhữngnan
quạt mỏng manh, cũng đã khuân được hai chồng đá to tướng xếp vào để
chốngđỡcỗxevàcácthùng.Đátựdưngnghĩracũngnhưcácthứkhác
lấyởđâukhôngbiết.Họtháocảnhữngđònchốngtrướcmặtmộtnhàlân
cậnvàđặtnónằmtrêncácthùngrượu.KhiBossuetvàCourfeyracquaymặt
lạithìmộtnửaphốđãbịmộtbứclũycaoquáđầungườichắnngang.Thực
khôngaibằngquầnchúngtrongviệcpháhoạiđểxâydựng.
MatelotevàGibelottecũngdựvàocôngviệc.Gibelottechạyđichạylại
manggạchđá.Ảdựngchiếnlũycũngmệtnhọcnhưhầurượuchokhách,
vừalàmvừangáingủ.
Một cỗ xe chở khách đóng hai con ngựa trắng đi qua đằng đầu phố.
Bossuetnhảyquađốngđáchạylạigiữanhđánhxe,bảohànhkháchxuống
hết.Anhgiơtayrađỡcácbà,cáccôxuống,ralệnhchongườiđánhxecútđi
vàdắtcảxengựavề.
— Xe khách không được đi qua trước Corinthe, - anh nói. «Non licet
omnibusadireCorinthum»
[329]
Mộtlátsau,họthảhaiconngựađicôngtrênđườngphốMondétourvàlật
cỗxexuốngđểhoànthànhviệcdựngchiếnlũy.BàHuchelouphoảngquá
chạylêntầngthứnhấtđểtrốn.Haimắtbàlờđờ,ngơngácnhìnmàkhông
thấy,miệnglậpcậpấpúngkêukhôngratiếng.Bàlàubàu:
—Rõlàngàytậnthế!
Joly ghé môi hôn cái cổ béo phị, đỏ và nhăn nheo của bà và nói với
Grantaire:
—Nàycậu,mìnhvẫnchưachocáicổđànbàlàmộtvậthếtsứcthanhtú.
NhưngGrantairethìcaohứngđếntộtđộ.ThấyMatelotelênlầu,Anhôm
nónganglưngvàcườiquangquácquacửasổ:
—Matelotexấuxí!-Anhhét.-Matelotelàsựxấuxímơước!Nólàcon
quáivật.Nósinhralàvìthếnày:Mộtlãothợnặntượngthườnglàmtượng
cácđầuốngmángchonhàthờ,mộthômphảilòngmộttượngốngmáng,cái
tởm nhất. Anh ta cầu khẩn thần ái tình cho tượng sống dậy. Và đó
Matelote.Đồngbàonhìnxem:Tócnómàuhungđỏrâungônhưtócảnhân
tìnhTitien
[330]
ngàyxưa.Nólạilàmộtconbéngoan.Đànbàmàngoanthì
đánhtrậncùnganhhùng.Tớbảođảmthếnàonócũngchiếnđấuratrò.Còn
mụHucheloupcũnglàmộtmụgiàcanđảmđấy.Hãyxemrâumépcủamụ!
Râunàymụthừahưởngcủađứcôngchồngđấy.Mộtnữkỵbinhchứvừa
đâu!Mụcũngchiếnđấuchomàxem.Chỉhaingườinàycũngđủlàmchocả
vùngngoạiôphátkhiếp.Cácđồngchí,chúngtasẽlậtđổChínhPhủ.Cáiđó
cũng thực như từ acide margarique đến acide formique có mười lăm thứ
acidetrunggian.Vảlại,tớcóccần,ôngcụtớghéttớvìtớchẳnghiểugìvề
toán,ởđờitớchỉhiểucóáitìnhvàtựdo.TớlàthằngGrantairehiềnlành!
Xưanaykhôngbaogiờtớcótiềnnêntớcũngkhôngquencótiền,dođó
cũngkhôngbaogiờtúng.Nhưcáithằngtớmàgiàuthìthiênhạchẳngcònai
nghèonữa.Nếuthếthìngườitađãthấythếnàorồi!Nếunhữngthằngtốt
bụngmàđầytúithìtốtbiếtmấy.TớtưởngtượnggiáChúaJésusChristlại
cócáigiatàicủaRothschild
[331]
thìlàmđượcbaonhiêuviệcthiện.Matelote
ơi, mày hôn tao đi! Mày thì đa tình nhưng nhút nhát. Má của mày thích
ngườitahônnhưhônemgái,nhưngmôicủamàyđòingườitahônnhưhôn
ngườiyêucơ.
—Imđi,cáilũchimkia.-Courfeyracmắng.
— Tớ là thẩm phán thành Toulouse lại là thầy dạy làm thơ đấy. -
Grantaiređáp.
Enjolrasđứngtrênnócchiếnlũy,taycầmsúng,ngẩngmặtlên,nétmặt
đẹpđẽnghiêmnghị.Mọingườibiếttínhchànggandạvàcứngnhắc.Chàng
quát:
—Grantaire,điđâumàngủthìđichorảnh.Đâylàchỗđểhăngsaychứ
khôngphảilàchỗđểsaysưarượuchè.Đừnglàmôdanhchiếnlũy.
CâunóigắtgỏngnàytácđộngGrantairemộtcáchlạthường.Cóthểnói
anhnhưbịmộtgáonướclạnhgiộivàomặt.Anhsựctỉnhrượu.Anhngồi
xuống,chốngtaylêncáibàngầncửasổ,đưamắtnhìnEnjolrasthiếtthatrìu
mếnvànói:
—Cậubiết.Mìnhtinởcậu!
—Điđâuthìđiđi.
—Đểmìnhngủởđây.
—Đinơikhácmàngủ.
NhưngGrantairevẫnnhìnbạn,cặpmắtđụcngầuvàâuyếm:
—Chomìnhngủởđây,chođếnkhichếtởđây.
Enjolraslườmhắnkhinhthường:
—Grantaire!Cậukhôngbiếttin,khôngbiếtnghĩ,khôngbiếtquyếtchí,
khôngbiếtsống,màcũngkhôngbiếtchết.
Grantairetrảlờinghiêmtrang:
—Cậuđểxem.
Anhlắpbắpmấytiếngnữakhôngaihiểugì,rồinặngnhọcgụcđầuxuống
bàn.AnhđãđivàocáiđộsaythứhaivàchínhcâunóicủaEnjolrasđãđẩy
anhđếntrạngtháinày.Mộtlátsauanhđãngủsay.
IV
THỬANỦIBÀHUCHELOUP
Bahorelsaysưavớicáichiếnlũy,kêulên:
—Xemđườngphốmặcáocổbénày!Xinhchưa?
Courfeyracvừadỡquánrượu,vừatìmcáchanủibàgóachủquán:
—BàHucheloupơi!Chẳngphảihômnọbàđãphànnànrằngngườita
làmbiênbảnmàphạtbàchỉvìconGibelotteđãgiũnệmquacửasổlàgì?
—Đúngthế,ôngCourfeyracquýhóaạ!LạyChúa!Ôngcũngđịnhvứt
cáibànấyvàocáiquỷsứcủaôngà?Cũngvìcáinệmấyvàcũngvìmột
chậuhoatrêncửasổrơixuốngđườngphốmàNhàNướcđãlấycủatôimột
trămfrancstiềnphạt.Ôngthấycóphảilàmộtviệcthậmvôlýkhông?
—Bởithế,chúngtôibáothùchobàđây,bàHucheloupạ.
BàHuchelouphìnhnhưkhôngthấylợilộcgìtrongcáikiểubáothùấy.
BàhàilòngcũngbằngnhưchịthiếuphụẢRậpnọ:Chịtabịchồngtáttai
bènvềkiệnvớichavàđòichabáothù.Chịnói:Nhưthếlàhắnđãxúcphạm
cha,oánthìchaphảibáooán.Ngườichahỏi:Hắntátmábênnào?-Mátrái.
Ngườichatátchịbênphảimộtcáinênthânvàbảo:Thếlàvừalòngmày
nhé!Màyvềbảohắnrằnghắnđãtátcongáitaothìtaotátvợnócho
ghét.
Lúcbấygiờmưađãtạnh,nhiềuchiếnsĩmớigianhậphàngngũcũngđến.
Trướcđấyanhemthợđãgiấudướiáoblousevàđemtớimộtthùngthuốc
súng,mộtgiỏchaiđựngcườngtoan,haibacâyđuốcrướcdạhộivàmộtcái
sọtđầynhữngcâyđèntrongđêmlễsinhnhậtnhàvuacònlại.Lễấyvừamới
cửhànhhômmồngmộtthángnăm.Ngườitabảorằngnhữngthứđạndược
ấydomộtngườichủhiệutạphóatênlàPépincungcấp.PhốChanvrerie
độcmộtcâyđèntrụ,họcũngđậpmất,họđậpluôncâyđènđốidiệnởphố
Saint Denis, và tất cảđèn đóm ở cácphố lân cận là phốMondétour, phố
Cygne,phốPrêcheurs,phốTruanderie.
Enjolras,CombeferrevàCourfeyracđiềukhiểntấtcảmọiviệc.Bâygiờ
họdựnghaichiếnlũycùngmộtlúc,đấunhautheohìnhthướcthợ.Cảhai
đềutựavàoquánrượuCorinthe:ChiếnlũylớnchắnngangphốChanvrerie,
chiếnlũynhỏchắnphốMondétour,vềphíaphốCygne.Chiếnlũythứhai
nàyhẹplắmvàdựngtoànbằngthùngrượuvàđálátđường,ởđấycảthảy
nămchụcngườiđươnglàmviệc,trongđócóbamươingườicósúng:Lúc
kéoquamộtcửahiệubánsúng,họđã“mượn"toànbộsúngtronghiệu.
Khôngcógìkỳkhôilắmvẻchobằngđoànquânấy.Anhnàymặcáolễ
phục,cầmgươmkỳbinhvớihaisúngngắn,thứsúnggiắtyênngựa,chàng
kiamặcchemise,đầuđộimũtròn,lưngđeobầuthuốcsúng,anhnọngựcáo
thẳngdựngbằngbảytờgiấyxám,taycầmdùithợda.Cómộtchàngthét
lớn:“Chúngtaphảitiêudiệtđếntêncuốicùngrồichếttrênmũilêcủachúng
ta!" Nhưng chàng ta lại không có lưỡi lê. Một người bên trong mặc áo
choàngdài,ngoàiđeomộttấmdatrâu,lưngmangthứbaođạncủaquốcdân
quân,vảibọccòndínhmấychữ:"Anninhcôngcộng"rànhrànhbằnglen
đỏ. Nhiều súng khác số hiệu quân đội chính quy, không mấy ai đội mũ,
cravatechẳngcóchiếcnào,rấtnhiềucánhtaytrần,mộtvàicâygiáo.Thêm
vàođó,đủlứatuổi,đủkhuônmặt,mặtcủanhữngchàngthanhniêntrắng
xanh,mặtcủanhữnganhcôngnhânbếntàurậmđỏ.Ainấyđềutấttảvội
vàng.Vừagiúpđỡnhau,họvừabàntánvềtriểnvọngchiếnthắng:Ngườithì
nóiđếnkhoảngbagiờsángsẽcóviệnbinh,kẻnóicómộttrungđoànchắc
chắnđứngvềphíaCáchMạng,cóngườinóicảthànhParissẽvùngdậybạo
động.Thậtlànhữngcâuchuyệnkinhkhủngxentrongmộtkhôngkhínôđùa
thânmật.Trônghọ,ngườitatưởnglàanhemmộtnhà,thếmàhọkhôngbiết
tênnhau.Cảnhnguybiếnlớncóchỗđẹplànólàmrạngtỏtìnhhữuáigiữa
nhữngngườichưaquenbiếtnhau.
Họđốtlòlửatrongnhàbếpđểthổichảytấtcảnhữngthứthìa,nĩa,cốc
bằngthiếcmạbạctrongquánrượurồiđổvàokhuônđạn.Họvừalàmvừa
uốngrượu.Trênbànlaliệtnhữnghạtkíp,nhữngđạnlớn,đạnconcùngvới
cốcrượuvang.Trongbuồngbillard,bathầytròbàHucheloupxékhănlau
cũđểlàmbăngrịtthuốc.Sợhãilàmchomọingườithayđổimộtcáchkhác
nhau:BàHuchelouphóarađờđẫn,conMateloteìạchthởphòphò,còncon
Gibelottelạitỉnhtáonhanhnhẹnhơntrước.Cóbanghĩaquângiúpđỡhọ,ba
chàngrậmrịtnhữngtócnhữngrâucằm,râuméplàmchohọrunsợ,thế
taynhữngngườithợấyxévải,làmbăngnhanhnhẹnkhéoléonhưtaycác
chịthợkhâu.
Courfeyrac,CombeferrevàEnjolrascóđểýđếnmộtngườihìnhvóccao
lớnlúc hắnnhậpbọn. Ngườiấybây giờgópsức dựngcáichiếnlũynhỏ,
trôngchừngcũngđượcviệc.Gavrochelàmviệcởchiếnlũylớn.Cònchú
thanhniênđãđếntìmMariusởnhàCourfeyracthìchúđãbiếnđiđâumấttừ
lúcngườitalậtđổchiếcxehàng.
Gavrochenhẹnhànghàohứngtựnhậnnhiệmvụthúcđẩycôngviệc.Chú
đi,chúlại,chúchạylên,chúchạyxuống,chúxoaxuýt,chútươicười.Hình
nhưchúđếnđấyđểkhuyếnkhíchmọingười.Chúcókimchíchchăng?
đấy,đólàcảnhnghèođóicủachú.Chúcócánhchăng?Cũngcó,đólàsự
hânhoancủachú.Chúlàsựquaycuồng.Ngườitaluônluônnomthấychú,
luônluônnghetiếngchú.Chúđứng chậtcảkhônggianvìởđâucũng
chú.Chúlàcáiámảnhgầnnhưkhóchịuvìkhôngthểnàodừnglạimộtphút
vớichú.Cáichiếnlũytotướngcảmthấycóchúcưỡitrênlưng.Chúlàmcho
nhữnganhlêutêuphảingượng,chúkíchthíchngườilười,chúhồisứccho
ngườimệt,chúchọctứcnhữnganhmơmộng.Vìchú,kẻnàyvuilên,kẻkia
thêmhănghái,kẻnọnổinóng,cóđiềuaiaicũnghoạtđộnghơnlên.Chú
châmanhsinhviênnày,đốtanhthợkia,đápxuống,dừnglại,bayđi,lượn
trêncảnhhuyênnáo,nhảytừngườinàyquangườinọ,vove,vùvù,hànhtội
đoànngựakéo.GavrochelàconruồicủacỗxeCáchMạngvĩđại.Đôicánh
taynhỏcủachúlàsựchuyểnđộngthườngtrực,hailáphổitíhoncủachú
chứađựnghuyênnáokhôngdừng.
—Giỏilắm.Chấtthêmgạchđálên!Thêmthùngrượunữa,nữa.Thêm
cáigìnữachú!Ởđâucónhữngthứnàynhỉ?Nào,chotôimộtgiỏvôigạch
vụnđểnhétcáilỗhổngnày.Ồ,cáichiếnlũycủacácôngchảralàmsao.Tệ
lắm,phảichonócaolênnữađi.Cócáigìđemxếpcảđây,vứtcảđây,ném
mẹnócảđây.Đậpnhàramàbỏvào.Mộtchiếnlũymàlị,mộtchiếnlũy
cũngnhưmộtbữatiệctràởnhàmụGibou.Đâynày,cómộtcánhcửakính
đây.
Mọingườilaó:
—Cửakínhà?Cửakínhđểlàmđếchgì,hỡichúbéhạtmítkia?
Gavrochecãilại:
—Cácanhbịthịtthìcó!Dựngchiếnlũymàcócửakínhthìtuyệt.Cửa
kínhkhôngngănđượctấncôngnhưnglấychođượcthìcũngcònkhổvớinó.
Thếcácanhchưabaogiờtrèotườngcócắmmảnhchaiđểtrẩytáotrộmà?
Cửakính,ừcửakínhsẽcắtmẹchâncủalũquốcdânnếuchúngleolênchiến
lũy.Lạgì,cáithứthủytinhlàchúaphảnphúc!Àraanhemchẳngcóchúttrí
tưởngtượngnào,cácanhemạ.
Gavrochelạicòntứcđiênruộtvìkhẩusúngngắnkhôngcòcủamìnhnữa.
Chúchạyhếtngườinàyđếnngườikhác,luônmồmđòihỏi:
—Súng đâu?Tôicần mộtkhẩusúng! Tạisaokhông phátchotôi một
khẩusúng?
—Phátsúngchomàyà?-Combeferrenói.
—Ơkìa!Saolạikhông?Năm1830,khigâynhauvớiCharlesX,thìtôi
vẫnđượcphátmộtcâysúngmà.
Enjolrasnhúnvai:
—Khinàongườilớncóđủsúngthìsẽphátchotrẻcon.
Gavrochekiêuhãnhquaylại,bảo:
—Hễđằngấychếttrướcthìtớlộtsúngtớlấy.
—Nhãicon!-Enjolrasbuộtmiệng.
—Bạchdiện!-Gavrocheđáp.
Vừalúcấy,mộtchàngcôngtửbộtđithơthẩnlạcđếnđấy,làmchohọ
quênphắtchuyệncãicọ.Gavrochegọihắn:
—Thanhniênkia!Lạiđâyvớichúngtớ.Nào,cũngphảilàmmộtcái
đóchobácTổQuốcgiànàyvớichứ?
Chàngcôngtửbỏchạymất.
V
CÔNGVIỆCCHUẨNBỊ
BáochíđươngthờibảorằngcáichiếnlũyphốChanvrerielàmộtthànhtrì
khôngsaochiếmđược,vànócaongangmộttầnglầuthứnhất.Nóinhưthế
làsai.Thựcra,trungbìnhnókhôngcaoquáhaithước.Nhưnghọđãdựng
chiếnlũymộtcáchkhiếnchocácchiếnsĩcóthểđứngkhuấtởphíatrong,
hoặcnhôngườilênbaoquáttấtcả,hoặchơnnữaleolênđỉnhnhờbốntầng
đáchồngthànhbậcthangởphíatrong.Ởphíangoài,mặtchiếnlũyxếptoàn
gạch,đávàthùngrượu.Lạicócộtnhà,vángỗgàichằngchịtvàmấycái
bánhxecủahaicỗxelàcỗxecủaAnceauvàcỗxechởkháchlậtúpsấp
xuống.Thànhranócóvẻlởmchởmkhôngbiếtđằngnàomàlầnvào.Chỉ
mộtcáikhehởvừalọtmộtngườiởchỗchiếnlũygiápvớitườngbênkia
đườngcáchxaquánrượunhấtđểcóthểtáchra.Trụccỗxechởkháchđược
dựngngượclênthẳngđứng,códâythừnggiữ.Ởđầutrụcbuộcmộtlácờđỏ
bayphấpphớitrênchiếnlũy.
Chiến lũy nhỏ phố Mondétour nấp sau quán rượu nên không ai trông
thấy.Haichiếnlũygộp lạilàmthànhmộtcôngsựhẳnnhiên.Enjolras
CourfeyracthấykhôngcầnphảichắnngangđoạnkiacủaphốMondétour
đoạndophốPrêcheursmàthôngrakhuchợvìhọmuốngiữmộtlốithôngra
ngoài.VảchănghọcũngkhôngsợbịtấncôngtừđườngPrêcheursvìđường
nàyhiểmtrởquanhco.Nhưvậy,trừconđườngnàyđểhở,-mànhàlýluận
quânsựFolardgọilàmộtgiaothônghào-vàtrừcảhaikhehởnhỏxíu
đườngChanvreriethìphíatrongchiếnlũylàmthànhmộthìnhtứgiáclệch
bốnbềbịtkín.ỞtrongtứgiácnàytiệmCorinthelàmthànhmộtgóclồi.Từ
lũylớnđếnnhữngdãynhàcaocuốiphốchỉđộhaichụcbước.Thànhthử,có
thểnóirằngchiếnlũytựalưngvàonhữngngôinhànày,nhànàocũng
ngườiởnhưngtừtrênxuốngdướiđóngcửakínmít.
Tấtcảcôngviệcnàyhoànthànhtrongnonmộttiếngđồnghồkhônggặp
trởngại,vànhómngườigangócnàyvẫnkhôngthấymộtcáimũlôngnào
haymộtlưỡilênàoxuấthiện.Cóanhtưsảnnàobấygiờlảngvảngđếnphố
Saint Denis, liếc mắt nhìn phố Chanvrerie, thấy chiến lũy, cũng lo nhanh
chântháosớm.Haichiếnlũyđãdựngxong,lácờđãtreolên,họlôimộtcái
bànrakhỏitiệmrượuvàCourfeyracđứnglêntrênbàn.Enjolrasmangcái
thùngvuôngđếnvàCourfeyracmởnóra.Thùngnàyđầycartouches.Thấy
đạn,nhữngaigangócnhấtcũnggiậtmình,mọingườilặngđimộtlát.
Courfeyracvừa mỉmcườivừa phânphátđạn.Mỗi ngườilĩnhba mươi
cartouches.Nhiềungườicóthuốcsúngbắtđầulàmthêmliềuđạnnhânởđấy
đangđúcđạn.Ngườitakhiêngthùngthuốcsúngđặtlênmộtcáibànkhác
gầncửađểdựtrữ.
TiếngtrốngtậptrungvangkhắpParisvẫnkhôngdứtnhưngvìnghemãi
nóđãthànhramộtthứtiếngđềuđềuchẳngaiđểý.Tiếngtrốngkhinghexa
xa,khitiếnlạigần,ngânvangmộtcáchnãoruột.Mọingườinạpđạnvào
súng khoan thaitrịnh trọng. Enjolrasđặt ba người gác ở ngoài chiến lũy:
Mộtngười ởphốChanvrerie, mộtngườiở phốPrêcheurs,người thứba
phốTruanderie.
Thếrồi,chiếnlũydựngxong,cácvịtríchiếnđấuđãcóngườigiữ,súng
đãnạpđạn,ngườigácđãbốtrí,họcùngđứngvớinhaugiữađườngphốdễ
sợ,vắngtanh,xungquanhlànhữngngôinhàlầmlìimlặngvắnghếtbóng
ngườinhưđãchết.Xungquanhhọ,bóngsẫmcủabuổichiềutàmỗilúcmột
dày.Giữacảnhâmu,tịchmịch,ngườitacảmthấycómộtcáigìghêgớm,
hãihùngđanglừlừtiếnđến,vànhữngconngườicôlậpđóchờđợi,taynắm
vũkhí,kiênquyếtvàbìnhtĩnh.
VI
TRONGKHICHỜĐỢI
Trongnhữnggiờphútchờđợiđó,họlàmgì?
Chúngtôithấycầnphảithuậtlạivìđâylàlịchsử.Tronglúcđànônglàm
đạn,thìphụnữlàmbăng,gạc,tronglúcmộtcáixoongtochứađầychì
thiếc chảy, để đổ ra khuôn đạn đang bốc khói trên bếp đỏ rực, trong lúc
nhữngngườigác,súngcầmtay,đangđứngtrênchiếnlũycanhchừng,
Enjolras,khônggìlàmxaolãng,đangcanhhọ,thìCombeferre,Courfeyrac,
JeanProuvaire,Feuilly,Bossuet,Joly,Bahorelvàmấyanhnữatìmnhau,tập
họplạinhưnhữngbuổihộiđàmsinhviêntháibìnhnhất,vàởmộtgócquán
biếnthànhchỗnấpđạn,cáchcáilôcốthaibước,súngđãnạpđạnvàkhơi
ngòiđặttựaghế,nhữngchàngtraiđẹpđẽấybànngâmthơtình.
Thơnhưthếnào?Thìđây:
«Emnhớchăngquãngđờiêmái
Củađôitađangtuổixuânđầu,
Thuởtimnhỏnhỉcóhaimơước:
Đẹpáoquầnvàmêmệtvìnhau?
Thuởtuổiemvàtuổianhdồnlại
Tínhlàmsaocũngchỉbốnmươi
Trongtổấmnhỏnhoikhiêmtốn
Đờitronglànhdùđôngđếnvẫnxuântươi.
Baongàyđẹp!Paristhamdự
Nhữngtiệcthiêng.Manuel
[332]
kiêuhãnh,thôngminh.
Foy
[333]
thétlửa.Vàcáikimcàiáo
Ởngựcemkhẽnhóidaanh.
Tấtcảngắmem.Luậtsưkhôngkhách.
Anhđưaemđếnquánăntrưa,
Emđẹpđếnhoahồngquaylại
Đểsaynhìnkiềudiễmdángthiênnga.
Hoathỏthẻ:Côkiađẹplạ!
Ngáthươngthơ!Cuồncuộntócnhưsông!
Chiếcáokhoácchắccócheđôicánh
Vàmũkianhưhàmtiếunụhồng.
Anhthơthẩn,cắptayemmềmmại,
Kháchđiquangỡcólẽthầnlinh
Đêmthángtưêmđềmvàthángnămrựcrỡ
Phốihợptrongduyênthắmlứađôimình.
Tasungsướngtrốnngười,đóngcửa
Ngốntìnhyêu,quảcấmngonthay!
Anhmởmiệngchưadứtcâuemđã
Nghiênglòngemthathiếtđáplờingay.
TrườngSorbonnebiếnthànhcảnhmộng
Đểyêuemtừtốiđếnbìnhminh.
Anhsayđắmđem“bảnđồTìnhÁi”,
[334]
ĐặtbừalênphốxáxómLaTinh.
[335]
QuảngtrườngMaubert,quảngtrườngDauphineơihỡi!
Trongbuồngcondịumátánhxuântươi
Khiemkéobíttấtlêncổchânthonnhỏ
Anhthấyđẩutinhmọcởcuốitrời.
AnhmàimiệtPlatonnhưngchẳngnhớ.
Baobậchiềncangợiđấngcaominh,
Tặngcànhhoa,emthuyếtphụcanhhơntấtcả
Vềtấmlòngnhânáicõicaoxanh.
Anhngheem,emchiềuanhchẳngkém
Ôi!Buồngnghèomàrựcrỡvàngson,
Anhbuộcdảiáoem,ngắmemđi,lại,
Soimặthoatrongchiếcgươngsờn.
Aiquênđượcthuởbanđầunắngsớm
Vàtrờixanhvàhoalá,lụalà,
Dảibuộcđẹp,tấmvânnàygợisóng,
Buổitìnhyêubậpbẹtiếng:Haita?
Vườnchúngtalàmộtchậuhoatulipe,
Váyemtreochekínhcửahànhlang,
Anhdùngcáibátnungthôkệch
VànhườngemchiếcchénsứPhùTang.
Ôi!Nhữngđạihọakhiếntacườingặtnghẽo.
Mấtkhănquàng,baotayấmhỏathiêu!
VàbứcchândungShakespearethầnthánh
Màthiếuăntađãbánmộtchiều!
Anhlàkẻănxin,em,nhàtừthiện,
Cướpthờicơanhhônchộpcánhtaytròn,
Dante
[336]
khổlớnđembàntiệc
Hạtdẻthơmănvớitiếngcườigiòn.
Trongổchậtmàvui,khianhđặt
Lênmôiemrựclửa,cáihônđầu,
Emrađi,thẹnthùng,tócsổ,
Táitêngười,anhtincóChúaởtrêncao.
Nhớchăngemnhữngvôvànhạnhphúc?
Nhữngkhănemtơitảbởiđùanhau?
Ôi!Baotiếngthởdàitừtrongtimấpủ
Đãbayvàobốnhướngtrờisâu!»
Thờigian,khungcảnh,nhữnghồiứctuổixuâncộngvớimấychấmsao
vừaxuấthiệntrênbầutrời,cảnhutĩnhcủamấyđườngphốvắngvẻvàgiờ
phútkếcậncủabiếncốkhốcliệtsắpxảyra,tấtcảnhữngcáiđókhiếncho
bàithơđọcthầmthìtronghoànghôncómộtvẻhấpdẫnlâmly.Nhữngcâu
thơđódoJeanProuvaiređọc,JeanProuvaire,chúngtôiđãnói,làmộtnhà
thơdịudàng.
Trongkhiđó,ngườitađãthắpmộtđènconởchiếnlũynhỏ.Cònởchiến
lũylớnthìmộtcâyđuốcsáp,loạitathấytrongngàyThứBaBéocắmtrước
cáixechởđầymặtnạđiđếnCourtille.Nhữngcâyđuốcấylấyởngoạiô
SaintAntoine,nhưchúngtađãbiết.Câyđuốccắmgiữamộtthứlồngđávây
bamặtđểchegióvàsắpxếpđểtụtấtcảánhsángvàolácờ.Đườngphốvào
chiếnlũyvẫnchìmtrongbóngtối,nênchỉthấyđộcmộtngọncờđỏuynghi
rựcrỡnhưđượcsoisángbởimộtchiếcđènlồngkín.
Ánhsángấynhuốmthêmchomàuđỏcủalácờmộtmàuhuyếtdụdữdội.
VII
NGƯỜIMỚITUYỂNỞPHỐBILLETTES
Đêmxuốnghẳn,vẫnchưaxảyraviệcgì.Lắngnghethấyồnàokhông
tiếng gì, chỉ thỉnh thoảng có tiếng súng đì đùng nhưng rời rạc và xa xôi.
NghỉlâuvàkéodàinhưthếchứngtỏChínhPhủđangtranhthủthờigianđể
tậptrunglựclượng.Nămmươingườinàyđangchờđợiđểđươngđầuvới
sáuvạn.
Enjolrascảmthấynóngruộtnhưtấtcảnhữngngườidũngcảmkhiphải
chờđợimộtsựviệchiểmnghèo.ChàngtìmGavroche,thấynóđanglochế
đạntronggianphòngthấp,dướiánhđèntùmùcủahaingọnnếnđặttrên
quầyhàng,thậtxađểlửakhỏibénvàothuốcsúngtrênbàn.Haingọnnến
khôngchiếutỏrangoài.Nghĩaquânđãđềphòngkhôngthắpgìtrêncáctầng
gác.
BấygiờGavrocheđangđămchiêusuynghĩ,khôngphảisuynghĩvềviệc
chếđạn.ThằngchagặpởđườngBillettesbướcvàophòng.Hắnđếnngồibên
cạnh cái bàn tốt nhất. Hắn cắp vào đùi một khẩu súng trận lớn. Nãy giờ
Gavrochecứnghĩđếntrămngàntròthúvịnênkhôngnhìnthấyhắn.Lúchắn
bướcvào,Gavrocheđưamắtnhìnhắnmộtcáchtựnhiên.Chúkhenthầm
khẩusúng.Độtnhiênkhihắntangồixuống,thìthằngbéđứngdậy.Giácóai
theodõihắntatừtrướcthìđãthấyhắntaquansáttấtcảmọiviệctrongchiến
lũyvàtheodõinghĩaquânrấtchămchú.Nhưngtừkhihắnbướcvàophòng
thìhắncóvẻnhưtrầmngâmkhôngnhìnthấygìởxungquanh.Chúbélại
gầnanhchàngtưlựkia,rónrénđixungquanhnhưsợđánhthứchắndậy.
Đồngthờitrênkhuônmặttrẻconcủachú,cáibộmặtvừalấccấclạivừa
đứngđắn,bộpchộpđồngthờisâusắc,vuivẻmàcólúclạibuồnnãoruột,
thấyxuấthiệnnhữngcáinhănnhócủamộtônggià.Hìnhnhưchúđangtự
hỏi: “Phải rồi! Không thể thế được! Mình đoán sai chăng! Mình mê ngủ
chăng! Hay chính là…? Không, không phải đâu! Đúng rồi chứ gì nữa!
Khôngphải…”Gavrochelắclưconngười,haitaynắmchặtđúttrongtúi
quần,cổquayquaynhưcổmộtconchim.Chúbĩudàicáimôidướiravẻ
thạođời.Chúngơngáchoàinghi,khôngchịutinnhưngrồilạinhưvỡlẽra
vàcảmthấybànghoàng.Chúcócáivẻmặtcủamộtviêntháigiámđãtìmra
đượcmộtgiainhântuyệtthếchonhàvuaởngoàichợbánnôlệ,giữađám
ngườisồsề,haymộttaysànhnghệthuậtđãtìmđượcmộtbứcRaphaëltrong
mớtranhtồi.Tấtcảconngườicủachúđanglàmviệc,bảnnăngđangđánh
hơi,ócđangsuytính.RõràngGavrochegặpphảimộtbiếncốgìđây.
ChínhđanglúcchúbănkhoăncaođộnhưthếthìEnjolrasđếngầnnói:
—Chúnhỏngười,ngườitakhôngtrôngthấychú.Chúhãyrangoàichiến
lũy,mentheohaidãyphốxemthửcógìkhông,rồivềđâybáocáochotôi
biết.
Gavrocheđứngrướnngườilên:
—Thếratrẻconcũngđượcviệcđấynhỉ!Maythếchứ!Emxinđingay.
Nhântiệnnóichoanhbiết,anhnêntintrẻconchứđừngnêntinngườilớn.
RồiGavrochengẩngđầulênvàhạthấpgiọngtrỏthằngchagặpởphố
Billettes.
—Anhthấythằngcaolớnấychứ?
—Thếnào?
—Mậtthámđấy!
—Chắckhông?
—Thìmớimườilămhômtrướcđây,emhóngmáttrêncầuRoyolbị
xáchtai.
Enjolrasliền bỏchúbé vànóithầm mấytiếngvớimộtcông nhânbến
rượuđangđứngđấy.Anhnàyrakhỏiphòngrồilạivàongayvớibangười
nữa.Tấtcảbốnđềulàphukhuânváclựclưỡng.Họlẳnglặngđếnđứngsau
cáibàncóthằngchaởphốBillettesngồi,khôngđểchohắnbiếtgìhết.
rànghọchỉchựcvồlấyhắn.
Enjolrasđếngầnhắn,hỏi:
—Anhlàai?
Nghecâuhỏiđộtngột,hắngiậtnảymình.Hắnnhìnchòngchọcvàocặp
mắttrongsángtrungtrựccủaEnjolrasvàhìnhnhưđãđọcđượcýnghĩcủa
chàng.Hắnmỉmcười,nụcườikhinhbỉnhấttrênđờinhưngcũngquảquyết
nhất,cươngnghịnhấtvàhắntrảlờiđườnghoàng:
—Tabiếtrồi…phảiđấy!
—Anhlàmậtthámphảikhông?
—TalànhânviênNhàNước.
—Tênanhlàgì?
—Javert.
Enjolrasrahiệuchobốnngườikia.Chỉtrongchớpmắt,Javertchưakịp
quaylại,đãbịtúmcổ,vậtngãxuốngđất,tróigôlạivàlụcsoátkhắpngười.
Trongngườihắncómộtcáithẻtròndánépvàogiữahaimiếngkính,một
mặtinquốchuynướcPhápdướicóhaichữ“Giámsátvàcảnhgiác",vàbên
kia“Javert,thanhtracảnhsát,52tuổi"vàchữkícủagiámđốccảnhsátbấy
giờlàGisquet.Hắnlạicómộtcáiđồnghồvàmộttúitiềntrongđócómấy
đồngtiềnvàng.Ngườitatrảlạiđồnghồvàtiềnchonó.Dướicáiđồnghồ,
đáytúicon,họlầnrađượcmộttờgiấybỏtrongphongbì.Enjolrasmởra.
Cónămdòngchữdochínhtaygiámđốccảnhsátviết:
«Làmxongnhiệmvụchínhtrị,thanhtraJavertsẽđithámthínhđặcbiệt,
xemcóđúnglàcóbọngianphihànhđộngởphíahữungạnsôngSeine,gần
cầuIéna.»
Khámxong,ngườitadựngJavertdậy,tróigiậtcánhkhuỷu,buộcvàocái
cộtởgiữaphòngthấp,cáicộtđãchoquáncáitênhiệnnay.Gavrochevẫn
nhìntừnãygậtđầutánthành.ChúđếngầnJavert,nói:
—Chuộtbắtmèođấynhé!
Côngviệcnàyhoànthànhnhanhchóng,khixungquanhbiếtthìđãđâu
vào đấy rồi. Javert không kêu một tiếng. Thấy hắn bị trói vào cột,
Courfeyrac,Bossuet,Joly,Combeferrevànhữngngườiđứngtảnmátởhai
chiếnlũychạylại.Javerttựalưngvàocộtvàtuybịtróichặtkhôngcựaquậy
được,vẫnngẩngcaođầuvớitháiđộbìnhthảngangóccủaconngườikhông
baogiờnóidối.Enjolrasnói:
—Mộtthằngmậtthám.
VàquayvềphíaJavert:
—Màysẽbịbắntrướckhichiếnlũythấtthủhaiphút.
Javertđáp,giọngháchdịchvôcùng:
—Làmngayđicóđượckhông?
—Cònphảitiếtkiệmđạnchứ.
—Thếthìmộtnhátdaochoxong.
—Đồmậtthám!-ChàngEnjolrasđẹptrainói.-Chúngtaoxửánmày
chứcóphảiámsátmàyđâu.
RồiquaylạibảoGavroche:
—Cònchú,điđi.Chúlàmcáiđiềutôidặn.
—Emđiđây.
Gavrochetrướckhiđicòndừnglạinói:
—Nhântiệnanhchotôikhẩusúngcủahắn.
Vànóithêm:
—Tôigiaoôngnhạcsĩchoanhđây,tôichỉxincáikèn.
Chúbéchàoquânsựrồivuivẻchuiquakhehởcủachiếnlũylớnláchra
ngoài.
VIII
NHIỀUDẤUHỎIVỀTÊNLECABUCMÀCÓLẼ
KHÔNGPHẢITÊNLÀLECABUC
Bứctranh bihùngmà tácgiảđương vẽsẽkhôngtrọnvẹn,bạnđọcsẽ
khôngthấynổibậtlênnhữnggiờphútlớnlaoấy,nhữnggiờphúttrởdạcủa
xãhộithainghénCáchMạng,nhữnggiờphútmàxãhộivừaquằnquại,vừa
cốsứcvùnglên,nếutácgiảquênmộtsựviệctrongbứcpháchọađầutiên
này.SựviệckinhkhủngvàhùngtrángấyxảyrangaysaukhiGavrochevừa
đikhỏi.
Nhữngđámtụhộicũngnhưnhữngquảcầutuyết,càngdichuyểncàng
thuhúttheonóvôsốngườiồnào.Nhữngngườikháchquađườngấykhông
hỏi nhau từ đâu lại. Trong số đã gia nhập vào đám đông do Enjolras,
CombeferrevàCourfeyracdẫnđầu,cómộtngườimặcáophukhuânvácsờn
ởvai.Ngườiấymúamay,hòhét,nhưmộttênsayrượuhunghãn.Ngườiấy
gọilà,hoặcđượcđặttênlàLeCabuc.Nhữngkẻbảocóquenvớinóthậtra
cũngkhôngbiếtgìvềtungtíchcủanócả.LeCabucsaymềm-hoặcvờnhư
thế-cùngvớimấyngườinữavàokéomộtcáibànratrướcquán,ngồiđánh
chénvớinhau.Hắnvừachuốcrượuchomấyngườithùtạcvớinóvừangắm
nghíarachiềunghĩngợitòanhàtoởtậncùngbêntrongchiếnlũy.Tòanhà
nămtầngấyđứnglùlùtrênđườngphố,đốidiệnvớiphốSaintDenis.Bỗng
LeCabuckêu:
—Cácđồngchí,cácđồngchícóbiếtkhông?Phảiđứngtrongtòanhàấy
màbắnra.Chúngmìnhmànép ở các cửa sổ thì liệu hồn mấy thằng bén
mảngtiếnlên.
—Đúng,nhưngnhàđóngkíncảrồi-mộtanhcùngbànđáp.
—Tagõcửa.
—Ngườitakhôngmởđâu.
—Thìtaphácửa.
LeCabucchạyđếncửa.Trêncửacótreomộtcáibúakhánặng.Hắnlấy
búagõ.Cửakhôngmở.Hắnđậpmộtlầnnữa.Cũngkhôngaitrảlời.Một
tiếngthứba.Vẫnyênlặng.LeCabucthét:
—Cóaiởtrongnàykhông?
Vẫn không thấy có gì động đậy.Le Cabuc bèn vớ một khẩu súng,trở
bángbắtđầuđậpthìnhthình.Cáicửaấylàmộtthứcửachắnvườnkiểuxưa,
cócuốn,thấp,hẹp,chắcchắn,làmtoànbằnggỗsồi,phíatrongbọctôn
nẹpsắt.Nóchắcnhưmộtcửangục.Bángsúnglàmrungđộngcảngôinhà
nhưngcửavẫnkhônglaychuyển.Tuyvậytiếngbángsúngcũnglàmkinh
độngđếnnhữngngườiởtrongnhà,chonênởtầnggácba,cómộtcáicửasổ
vuôngnhỏbừngsángvàmởra.Từtrongcửa,mộtcâynếnvàmộtcáiđầu
nhôrangoài,cáiđầuthìtóchoarâm,mặtngẩnngơhoảnghốt.Đólàônggià
gáccổng.
LeCabucngừngđậpcửa.Ônggáccổnghỏi:
—Thưacácông,cácôngcầngì?
—Mởcửa.
—Thưacácông,khôngđượcạ.
—Cứmở.
—Khôngthểđược,cácôngạ.
LeCabucđưa súng lên vai, ngắmngườigáccổng.Trời tối mà hắn lại
đứngdướithấp,nênônggiàkhôngnhìnthấyhắn.
—Màycómởhaylàkhông,nào?
—Thưacácôngkhôngđượcạ.
—Màynhấtđịnhnóikhôngđấyà?
—Khôngđược,thưaquí…
Ngườigáccổngchưanóihếtcâu,súngđãnổ,viênđạntinvàodướicằm,
xuyênmạchcổvàchuiraphíasaugáy.Ônggiàngãgụcxuống,khôngkịp
buôngmộttiếngthởdài.Câynếnrơitắtphụt.Sauđóngườitachỉthấymột
cáiđầuimỉmgụctrênbậucửavàmộtítkhóitrắngbaytrênmáinhà.
LeCabucthảrơibángsúngxuốngnềnphố,nói:
—Thếlàxong.
Hắnvừanóixongthìcảmthấycómộtbàntayđặtlênvaihắn,nặngtrịch
nhưmóngchimưng,vàmộtgiọngnóirahiệulệnh:
—Quỳxuống!
Tên sát nhân quay lại và nhận ra khuôn mặt trắng trẻo, lạnh lùng của
Enjolras.Anhcầmsúnglục.Anhđãchạyđếnđâykhinghetiếngnổ.Bàntay
tráicủaanhvừatómcổ,vừaáochoàng,áochemisevàdâyđeoquầncủaLe
Cabuc.Anhlặplại:
—Quỳxuống!
Rồibằngmộtmiếngtuyệtluân,chàngthanhniênmảnhkhảnhuốnngười
thằngducôncònnởnangmạnhkhỏenhưuốnmộtcâylauvàđènóquỳlên
bùn.
LeCabuccốcưỡnglại,nhưngcảmthấycáibàntayđươngnắmnólàmột
bàntaythầnkỳ.Mặttáinhợt,cổáođểhở,tócbơphờ,Enjolrasvớigương
mặt thiếu phụ của chàng, lúc này giống như pho tượng của nữ thần
Thémis
[337]
đời xưa.Anhcó nétmặtHy Lạpđanhthép,mũi phậpphồng,
mắtnhìnxuống,tấtcảcáiấylàmramộtdiệnmạovừaphẫnnộvừađoan
trang,theoconmắtngườiđờitrướcthìđúnglàbiểutượngcủacônglý.
Tấtcảcácchiếnlũyđãxôđến,nhưngrồitấtcảđềuđứngdangra,làm
thànhmộtvòngtròn.Aicũngcảmthấyrằngtrướcsựviệcsắpdiễnra,không
thểnóilờigìđược.
LeCabucthuasức,khônggắnggượngvùngvẫynữa,taychânhắnrun
cầmcập.Enjolrasbuônghắnra,mócđồnghồxemvànói:
—Màyhãytĩnhtâmđi.Cầunguyệnhaysuynghĩtùyý.Chomàymột
phút.
Thằngsátnhânvanvỉ:
—Thachếtchotôi.
Rồihắncúiđầu,nóilẩmnhẩmgìkhôngrõ.Enjolrasmắtvẫnkhôngrời
đồnghồ.Vừađủmộtphút,anhbỏđồnghồvàobọc.LeCabucvừarúlên
vừathungườiápvàođầugốianh,anhnắmtóchắn,dímiệngsúngvàotai
hắn.Nhữngngườiđứngđấytoànlànhữngngườiđãdũngcảmbìnhtâmdấn
thânvàocuộcbạođộngphiêulưukinhkhủngnày,thếmàcónhiềungười
phảiquaymặt.Phátsúng nổ,tênsátnhânngãsấpmặtxuốngđường,còn
Enjolrasthìđứngthẳngngườilên,đưamắtnhìnquanh,nghiêmnghịvàtin
tưởng.
Xong,anhlấychânhấtcáixácchết,bảo:
—Đemcáinàyvứtrangoài.
Banghĩaquânđếnkhiêngcáithânhãycòncónhữngcogiậttựnhiêncuối
cùngvàđemvứtraphíangoàichiếnlũynhỏởphốMondétour.
Enjolrasvẫnđămchiêunghĩngợi.Trêndángđiềmtĩnhcủaanh,dường
nhưcónhữnggợnđenhùngvĩtừtừtrànlên.Thìnhlìnhanhcấttiếng.Mọi
ngườilắngnghe.Anhnói:
—Đồngbào,cáitộiáccủathằngấythậtlàghêrợn,màviệctôivừalàm
kiathìlạiđángkinhtởmbiếtbaonhiêu.Nógiếtngười,vìvậytôiphảigiết
nó.Tôibắtbuộcphảilàmnhưthế,bởivìmuốnlàmCáchMạngcầnphải
nghiêmlệnh.Giếtngườiởđâucũnglàtộiác,ởchỗnàylạicànglàmộttộiác
lớn.ChúngtahànhđộngdướimắtcủaCáchMạng.Chúngtalànhữnggiáo
sĩcủađạoCộngHòa,chúngtalànhữngngườixảthânvìnghĩavụ,không
đượcđểchoaicócớvukhốngcuộcchiếnđấucủachúngta.Vìvậytôiđã
lênánvàxửtửtênkia.Vềphầntôi,bịbứcbáchphảilàmviệcấynhưngrất
ghêtởm,tôicũngđãluậntộitôirồi,vàlátnữađồngbàosẽthấytôixửtôi
nhưthếnào.
Nhữngngườiđứngngheđềurùngmình,Combeferrethétlớn:
—Chúngtôitựnguyệnchịuchungmộtsốphậnvớiđồngchí.
—Vâng,thếcũngđược,-Enjolrasđáp.-Cònmộtđiềunàynữa,tôixin
nóinốt.Tôixửlýtênkialàvìcầnthiết,nhưngsựcầnthiếtđólàmộtthứyêu
quáicủathếgiớicũ,nócótênlàĐịnhMệnh.Theoluậttiếnhóa,thìyêuquái
phảitiêubiếntrướcthiênthần,ĐịnhMệnhphảitiêubiếntrướcchủnghĩa
BácÁi.Lúcnàykhôngphảilàlúcnóiđếntìnhyêu.Mặc,tôicứgọitênnó,
tôicatụngnó.Tìnhyêuơi,tươnglailàcủamày!CònThầnchếtkia,tao
dùngmày nhưngtaorất ghétmày.Hỡi đồngbào,tương laisẽkhông còn
bóng tối, không cònsấm sét, không còn sự tàn ác ngu dại,không còn
những hình phạt đẫm máu. Vì không còn Satan cho nên cũng không còn
Michel.
[338]
Tươnglaisẽkhôngcòncóaigiếtai,mặtđấtrựcrỡhàoquang,
conngườichỉcònbiếtyêuthươnglẫnnhau.Cáingàyấysẽđến,đồngbàoạ,
cáingàymàtấtcảsẽlàhòamục,làdịudàng,làánhsáng,làvui,làsống,cái
ngàyấykhôngxa.Vàchínhvìmuốnchonóđếnmàchúngtasắpsửahisinh
đây.
Enjolrasvừadứtlời.Cặpmôinữđồngtrinhcủachàngkhéplại,vàchàng
đứngyênởchỗchàngvừagiếtngười,nghiêmlặngnhưmộtphotượngcẩm
thạch.Cáinhìntrựcthịcủachànglàmchochungquanhaicũngphảihạthấp
giọngxuốngmànóichuyện.JeanProuvairevàCombeferrelặnglẽsiếttay
nhau.Họđứngtựavàonhautrongmộthốcchiếnlũyđểngắmchàngthanh
niênkhắckhổvừalàngườithánhtăng,vừalàvaiđaophủ,chàngthanhniên
màchấtngườilàánhsángvàphalêmàcũnglàđá.Trongsựkhâmphụccủa
họcólẫnniềmxótthương.
Thiếttưởngnênnóingayrằngvềsau,khicuộcchiếnđấuđãkếtthúc,lúc
mang xác chết về nhà xác và lục soát các tử thi, người ta tìm thấy trong
ngườiLeCabucmộtcáithẻnhânviênSởAnNinh.Năm1848,tácgiảsách
nàycólấyđượcbảnbáocáođặcbiệtgởichogiámđốccảnhsátnăm1832về
vụnày.Nênnóithêmrằngtheonhưtronggiớicảnhsátngườitatruyềnra-
điềunàylạlùngnhưngchắclàcócăncứ-thìLeCabuctứclàClaquesous.
SựthậtthìtừkhiLeCabucchếtđi,cũngkhôngainóiđếnClaquesousnữa.
Claquesousbiếnmấtđikhôngđểlạidấuvết,tựahồnhưhòatantrong
hình.Đờisốngcủanótămtối,phútcuốicùngcủanócũnglàđêmdày.
Cảtoánnghĩaquânxúcđộngvềvụánbihùngthẩmxétnhanhkếtthúc
chóngấy.LúcbấygiờCourfeyracmớinhìnthấyngườithanhniênbébỏng
lúcsángđã đến tìm Mariusởnhàtrọ của mình, ngườithanhniêncũng
trongchiếnlũy.Ngườithanhniêncóvẻdạndĩvô tư ấy đã đến gia nhập
nghĩaquânlúcchậptối.
QUYỂNXIII
MARIUSTRONGBÓNGTỐl
I
TỪPHỐPLUMETĐẾNKHUSAINTDENIS
Cái tiếng gọi qua cảnh hoàng hôn, bảo Marius đến chiến lũy phố
Chanvrerie,MariustưởngnhưtiếnggọicủaĐịnhMệnh.Chàngmuốnchết
thìcơhộiđãđến,chàngđươnggõcửaâmcungthìmộtbàntaynàotrong
bóngtốiđãđưachochàngchìakhóaâmcung.Sựmởcửađónmờiảmđạm
trongbóngtốinhưthểcómalựchấpdẫnnhữngconngườithấtvọng.
vậy,Mariusđẩycáisongsắtđãbaolầnđểchochàngvàovườn,rồichàng
bướcrađường,nói:“Nàothìđi!"
Mariusđaukhổnhưđiênnhưdại,đầuócchànghoàntoànrốiloạn.Sau
haithángsaysưangâyngấtvớitìnhyêu,vớituổitrẻ,bâygiờchàngkhông
thể chịu đựng một sự khe khắt nào của số mệnh cả. Tư tưởng miên man
trongniềmthấtvọng,chàngchỉcònmộtmơướclàchếtchonhanh.
Chàng rảo bước đi nhanh. Ngẫu nhiên mà chàng đã được vũ trang
chàngvẫngiữhaikhẩusúnglụccủaJavert.Ngườithanhniênđếngọichàng
đãmấthúttrongcácngảphố.MariusđihếtphốPlumet,quamộtconđường
lớn,vượtquảngtrườngEsplanadevàcầuInvalides,theoconđườngChamps
Élysées,lạivượtquảngtrườngLouisXIVrồiđếnphốRivoli.Ởđâycáccửa
hiệuvẫnmởbán,đènkhívẫnthắpsángtrưngdướicácvòmcuốn,phụnữ
muasắmlăngxăngtrongtiệm,ởhàngcàphêLaiterngườitaănkem,khách
hàngvẫnănbánhngọttrongcửahàngbánhAnhQuốc.Chỉcóvàichiếcxe
trạmtừkháchsạnLePrincesvàkháchsạnMeuricerađinhanhnhưbiến.
Marius đi qua ngõ Delorme để vào phố Saint Honoré. Ở đây hàng hiệu
khôngbán,cácchủhiệuđứngnóichuyệnvớinhaubênngoàicánhcửamở
hé,ngoàiđườngngườitacònđilại,đènphốvẫnsáng,trongnhà,từtầng
một,vẫncóánhđènởcửasổnhưmọingày.ỞquảngtrườngPalaisRoyal,
có kỵ binh tập trung. Marius đi dọc theo phố Saint Honoré. Càng đi xa
HoàngCung,càngítthấyánhđèn ởcáccửasổ.Hànghiệuđóngkínmít,
trướchiênkhôngaiđứngchuyệnvãn,đườngphốtốidầnmàngườithìcàng
đông.Ngườiquađườngởđâydồnthànhmộtđámđông.Trongđámđôngấy,
khôngngheainóicả,tuyvậyvẫncòncómộtthứtiếngồnàoâmỉ.Ngang
giếngmáyArbreSec,cónhữngđámngườitậphọp,nhữngđámđôngấylặng
lẽđứngyênmộtchỗgiữanhữngkháchđiđườngnhưhònđágiữadòngnước
xuôi.
VàođếnphốProuvairesthìhoàntoànkhôngcònaiđilại.Dòngngườiđã
kếtthànhmộtkhốivữngchãi,nặngnề,chắcnịch,dàyđặc,hầunhưkhông
thể chen vào được nữa. Những người ấy nói chuyện thì thầm. Hầu như
khôngcócáiáođen,cáimũtròn
[339]
nào.Chỉcóáokhoácvải,áoblouse,mũ
casquette, đầu trần, tóc lởm chởm, mặt sạm. Cái biển người ấy gợn gợn
trongsươngmùbanđêm.Tiếnglầmrầmcủanónghegaygắtnhưmộttiếng
rít.Mặcdùkhôngaiđilại,ngườitavẫnnghebướcchângiẫmtrênbùn.
Quakhỏibiểnngườidàyđặcấy,ởphốRoule,phốProuvairesvàquãng
tiếpphốSaintHonoré,tuyệtđốikhôngcònánhđèncửasổ.Chỉcònmấydãy
đènphốcôđơnvàmờnhạtdầntrongkhoảngxa.Thờiấy,đènphốtươngtự
nhưnhữngchiếcsaođỏtotreolơlửnggiữakhôngtrung,chiếuxuốngmặt
đấtmộtcáibóngđèncóhìnhthùmộtconnhệntotướng.Cácphốnàykhông
phảilàvắngngắt.Ngườitathấylờmờnhữngcâysúngdựngchụmđầulại,
nhữngmũilưỡilêđộngđậy,vànhiềutoánquâncắmtrại.Khôngcóaitò
vượtquáranhgiớiấy.Ởđấy,sựđilạitắchẳn.Ở đấy lĩnhvực của quần
chúngnhândânchấmdứt,lĩnhvựccủaquânđộiNhàNướcbắtđầu.
Mariuscócáiquyết tâm của người tuyệtvọng.Ngườitagọichàng thì
chàngphảiđichobằngđược.Chànglàmthếnàothìkhôngbiết,nhưngđã
chenquabiểnngười,đãvượtvùngđồnlính,đãtrốnthoátcácđộituầntra,đã
tránhkhỏinhữnglínhgác.ChàngtạtquaconđườngBéthisyvàđivàokhu
chợ. Đến đầu đường Bourdonnais thì không còn ngọn đèn phố nào nữa.
Vượtkhỏivùngquầnchúngtụtập,vượtkhỏivùngquânđộidồnbinh,chàng
rơivàomộtnơikinhkhiếp.Khôngmộtbónglính,khôngmộtbóngbộhành,
khôngánhđèn,khôngaicả.Chỉcóquạnhquẽ,imlìmvàbóngtối,vàmột
cáigìnhưlàmộtluồngkhílạnhthấmbuốtvàoxương.Bướcvàomộtđường
phốởđâycũngnhưbướcvàomộthầmnhàlạnhlẽo.
Mariusvẫnđitới.Đượcmấybướcchàngthoángthấycóngườichạyqua
bêncạnhchàng.Đànônghayđànbà?Nhiềungườihaychỉcómột?Chàng
không biết. Người ta thoáng qua rồi biến mất. Quanh quẩn một hồi rồi
MariusđếnmộtngõphốmàchàngđoánlàphốPoterie.Điđượcnửaphố,
chàngvaphảimộtvậtchướngngại.Chàngđưataysờ,đólàmộtcỗxebịlật
ngược.Chânchànggiẫmphảinhữngvũngnước,nhữngvếtlún,nhữngtảng
đárờichấtthànhđống.Đólàmộtcáichiếnlũymớibắtđầudựngrồibỏdở.
Chàngtrèolêndãyđá,nhảyquaphíabênkia.Chàngđisátmấycâytrụvôi
vàmentheocáctườnggạchmàtiếnlên.Quácáichiếnlũybỏdởmộtđoạn,
chànglờmờtrôngthấycócáigìtrăngtrắng.Đếngầnthìvậtấyhiệnrõ:Đó
làhaiconngựabạch.Haiconngựađólàngựakéocỗxehàng,doBossuet
tháoralúcbansáng.Chúngđilangthangsuốtngày,cuốicùngdừnglạiđây
mộtcáchnhẫnnạivìkhônghiểunổihànhđộngcủaloàingười,cũngnhư
loàingườikhônghiểunổihànhđộngcủatạohóa.
Mariusvượtquachỗhaiconngựađứng.Khichàngbướcvàomộtcon
đườngphốmàchàngcholàphố“KhếƯớc”thìcómộtphátsúng,khôngbiết
bắnvuvơtừđâuđến,làmsángkhoảngđêm,viênđạnrítbêntaichàng
làmthủngcáiđĩađồngởngaytrênđầuchàng,mộtcáiđĩađểcạorâu
ngườithợcạotreotrướccửahiệuđểquảngcáo.Năm1846,ởphốKhếƯớc,
trongkhucộtchợ,vẫncòncáiđĩathợcạothủngđó.
Tiếngsúngấyhãycònlàcảnhsống.Từlúcấytrởđi,Mariusmớithật
hoàn toàn ở trong cảnh vắng lặng không người. Hành trình vừa qua của
Mariuskhôngkhácmộthànhtrìnhxuốngnhữngbậcthangtốitămcủaâm
cảnh.
Tuyvậychàngcứđitới.
II
PARISDƯỚICÁNHCÚBAY
AicócáchgìbaylượntrênthànhphốParislúcbấygiờvớiđôicánhdơi
haycánhcúắttìmthấymộtcảnhảmđạm.
Cáikhuchợxưacũấygiốngnhưmộtthànhphốởtrongmộtthànhphố,
đườngphốSaintDenisvàđườngphốSaintMartinchạyxuyênquakhuấyvà
hàngnghìnphốnhỏvàngõphốđâmngangdọcquahaiđườngkia,cáikhu
chợmànhữngngườikhởinghĩalấylàmcăncứvàđồntrúđó,ngườilượn
trêncaosẽnhìnthấynhưmộtcáihốđentốivàkhổnglồđàogiữaParis.Con
mắtnhưrơivàomộtvựcthẳm.
Vìđènđườngbịđậpvỡhết,cửasổđóngkínhết,nênởđâykhôngcòntia
sángnào,khôngcòndấuhiệunàocủasựsống,khôngcòntiếngđộngnào,sự
cửđộngnào.Lựclượngcảnhsátvôhìnhcủaquânkhởinghĩacanhgáckhắp
nơivàduytrìtrậttự,tứclàđêmtối.Giấusốíttrongmộtmànđêmrộnglớn,
nhânkhả năngchiếnđấu củamỗichiến sĩlênbằng nhữngkhảnăng tiềm
tàng trong bóng tối, đó là chiến thuật cần thiết của khởi nghĩa. Khi đêm
xuống,mỗicửasổthắpnếnlênđềubịmộtphátđạn:Ánhsángtắt,đôikhi
ngườichết.Bởivậykhôngcòngìđộngđậyởđâynữa.Chỉcònkinhhãi,tang
tóc,hoảnghốttrongcácngôinhà,ởngoàiđườngthìmộtkhôngkhíghêrợn
thiêngliêng.Cảđếnnhữnghàngdàicửasổvàtầnggác,nhữngnhấpnhôcủa
ốngkhóivàmáinhà,nhữngánhphảnchiếulờmờtrênnềnđườnglầylội
ẩmướt.Mắtnhìntừtrêncaoxuốngcáivùngmờtốiấycólẽsẽnhìnthấyđây
đó,cáchtừngquãng,cónhữngánhsánglùmùlàmhiệnlênnhữngđường
gãygóckỳdị,nhữngdạngkiếnthiếtkhácthường,mộtcáigìnhưnhữngánh
matrơigiữamộtditíchđổnát,đólàcácchiếnlũy.Ngoàiralàmộtcáihồ
bóngtốiđầysamùnặngnề,ảmđạm;trênđónổilênsừngsữnghìnhdángim
lìmvàrùngrợncủathápSaintJacques,nhàthờSaintMerryvàhaihayba
tòanhàđồsộkhác,nhữngcôngtrìnhkhổnglồmàconngườixâydựngđó
đêmtốilạibiếnthànhhìnhmabóngquỷ.
Chungquanhcáitrậnđồbátquáivắngvẻvàdễsợđó,ởcáckhuphốgiao
thôngchưatắcnghẽnvàcònvàichiếcđènđườngthưathớtđangsoisáng,
ngườiquansáttrênkhôngsẽthấylấplánhmãtấuvàlưỡilê,sẽnghetiếng
lăntrầmtrầmcủacáctiểuđoànimlặngđếnnỗimỗiphútcàngđông.Một
vànhđaidữdộitừtừthắtchặtvàvâykínđámnghĩaquân.Khuvựcbịbao
vâychỉcònlàmộtthứhangquáiđản,ởđấycáigìcũngcóvẻnhưngủyên
hoặcbấtđộngvànhưtađãthấy,mỗiđườngphốđềuchỉbàychothấy
bóngđêm.Bóngđêmhungdữ,đầycạmbẫy,đầynhữngvachạmkhóbiếtvà
đángsợ,bóngđêmvàothìkinhsợmàởđóthìghêhồn,bóngđêmmàai
xôngvàothìrùngmìnhtrướckẻchờđợi,aichờđợithìgiậtmìnhtrướckẻ
xôngvào.Mỗigócphốcónhữngchiếnsĩvôhìnhtrụchốt,phảichăngđó
cạmbẫycủanhàmồgiấutrongđêmsâu?Thậthếtrồi.Khôngmongcònánh
sángnàongoàichớplóecủaphátsúng,cònhộingộnàongoàihộingộđột
ngộtvàmaymắnvớitửthần.Ởchỗnào?Cáchthếnào?Baogiờ?Không
biếtnhưngchắcchắn,khôngthểtránh.Ởđây,ởchỗđãđịnhđểlàmchiến
trườngnày,ChínhPhủvànghĩaquân,quốcdânquânvàcáctổchứcquần
chúng,giaicấptưsảnvàdânchúngbạokhởisắpxáptrậntrongmòmẫm.Cả
haibênđềuchỉcómộtnhucầu:Chếthaylàthắng,khôngcólốiranàokhác.
Tìnhthếđãđếnchỗtriệtđể,bóngđêmđãđếnmứcdữdộimànhữngkẻ
rụtrènhấtđâmracươngquyết,cònngườibạodạnnhấtlạihóarahoảnghốt.
Ngoàira,ởhaiphíađềucuồngphẫn,hunghãnquyếttâmngangnhau.Đối
vớinhữngkẻnày,tiếnlênlàchết,nhưngchẳngainghĩđếnthốilui;đốivới
nhữngngườikiaởlạilàchếtnhưngchẳngainghĩđếnbỏchạy.
Ngàymaicầnphảixongcả,cầnphảibênnàyhaybênkiathắng,cầnphải
thấycuộckhởinghĩalàmộtcuộcCáchMạnghaychỉlàmộtcuộcbạođộng
xoàng.ChínhPhủcũnghiểuđiềuấygiốngnhưcácđảngphái,anhtưsảntầm
thườngnhấtcũngcảmthấynhưthế.Dođómộttưtưởngkhắckhoảiphảng
phấttrongbóngtốidàyđặccủakhuphốmàmọiviệcsẽđịnhđoạt,mộtcảm
giácloâuhồihộptănglênchungquanhsựyênlặngtừđótaihọasẽxảyra.
Ởđâychỉnghethấycómộtthứtiếng,mộttiếngthảmnhưtiếngrên,đedọa
như tiếng nguyền rủa: Tiếng chuông nhà thờ Saint Merry. Không gì rợn
ngườichobằngtiếngkêuthấtthanhvàthấtvọngcủacáichuôngđókhi
kểlểkhócthantrongđêmtối.Cũngthườngkhinhưthế,vạnvậttuồngnhư
đãthỏathuậnvềcôngviệcmàconngườisắplàm.Khônggìlàmvướngbận
cáivẻhàihòathảmđạmcủanơinàycả.Saođãbiếnhết,nhiềuđámmây
nặngnềdànnhữngnếpbuồnrầuchekínchântrời.Trờiđensẫmchetrêncác
đườngphốchếttựanhưmộttấmkhănliệmmênhmôngbọcphủnấmmộ
baolanày.
Trongkhimộtcuộcđấutranhhãycònhầunhưlàchínhtrịsắpdiễnra
nơiđãchứngkiếnbiếtbaobiếncốCáchMạng,trongkhithanhniên,cáchội
kín,cáctrườnghọcvìnguyêntắc,vàcáctầnglớptrunglưuvìquyềnlợi,
tiếnlạigầnnhauđểvanhau,ômsiếtnhauvàvậtngãnhau,trongkhimỗi
ngườimongmỏivàthúcgiụcchocáigiờchót,giờquyếtđịnhcuộckhủng
hoảng mau đến thì ở nơi xa, ở ngoài khu vực nguy hiểm này, ở tận đáy
nhữnghangcùngthămthẳmcủathànhphốParisnghèokhổbịchelấpbởi
thànhphốParislộnglẫy,sungsướngvàgiàusang,ngườitanghethấytiếng
rềnrềntiếngthéttrầmtrầmcủadânchúng.
Mộttiếngdễsợ,mộttiếngthiêngliênglàmbằngtiếnggầmcủaconthú
hòa với lời phán của Chúa trời, một thứ tiếng làm cho người hiểu biết
nghiệmra lẽ,ngườinhu nhượchoảnghồn, mộtthứtiếng từdướilên như
tiếnggầmcủasưtử,từtrênxuốngnhưtiếngvangcủasấmtrời.
III
MÉPBỜCUỐICÙNG
Mariusđếnkhuchợ.Ởđâycảnhvậtcònyênlặng,tămtối,imlìmhơn
cácphốlâncận.Dườngnhưcáiyêntĩnhlạnhlẽocủacõiâmđãtừlòngđất
thoátlên,lantrànkhắpdướibầutrời.
Tuynhiên,mộtvùngánhsángđỏlừchiếulên,inlênnềntrờitốiđennhư
hìnhcácmáinhàcaongấtchắnngangphốChanvrerie.Đólàánhsángđuốc
trênchiếnlũy ở quán Corinthe phía nhà thờSaintEustache.Marius đi về
hướngánhsángđỏấy.NóđưachàngtớichợPoirées,từđấychàngtrông
thấydânphốPrêcheurstốiom.Chàngtiếnvào.Ngườinghĩaquângácởcuối
phốkhôngtrôngthấychàng.Chàngcócảmgiácsắpđếnchỗđangtìmnênđi
rónrén.ChàngtớikhúcrẽvàođoạnđườngMondétourngắn.Conđườngnày
làlốiđộcnhấtEnjolrasgiữlạiđểliênlạcvớibênngoàinhưtađãbiết.Đến
cáinhàcuốicùngởgócphốbêntrái,chàngthòđầuranhìnvàođoạnđường
Mondétour.PhốChanvrerietrảiramộtvạtbóngtốichebọcluôncảchàng.
Cách chỗ hai phố Chanvrerie và Mondétour gặp nhau một quãng ngắn,
chàngthấymộtđườngloangloáng,mộtgócquánrượu,phíasau,mộtngọn
đèndầunhấpnháysoivàomộtthứtườnglũykhôngrahìnhthùgì,vàmột
đámngườingồixổm,súngđặttrênđầugối.Đólàbêntrongchiếnlũy,cách
chàngđộvàimươithước.
Phầnlớnquánrượu,chiếnlũychínhvàngọncờđềukhuấtsaudãynhà
bênphảiđườngMondétour.Mariuschỉbướcmộtbướclàđến.Nhưnganh
chàng thanh niên đáng thương ấy lại ngồi xuống một cột trụ bên đường.
Chàngkhoanhtaylại,nghĩngợivềbốmình.Chàngnghĩđếnbố,ôngđại
Pontmercyanhdũng.Conngườiquânnhânđầykiêuhãnhấyđãtừngtrấn
giữbiêngiớinướcPhápthờiCộngHòavàđãtừngtrấngiữbiêngiớiChâuÁ
thời Hoàng Đế Napoléon. Ông đã từng thấy Gênes, Alexandrie, Milan,
Turin,Madrid,Vienne,Dresde,Berlin,Moscou.Ôngđãtừngđổmáutrêntất
cảcácchiếntrườngChâuÂu,dòngmáuấyMariusđangmangtrongmình.
Đờisốngkỷluậtvànhiệmvụchỉhuyđãlàmchoônggiàtrướctuổi.Ôngđã
từngsốngnhữngngàyluônluônphảinainịtsẵnsàng,cókhicầuvairơitrễ
xuốngngực,quânhiệuđenxìthuốcsúngvàvừngtráncóvếtmũhằnlên,rồi
lúcthìởlều,lúcthìởtrại,lúcthìđóngquândọcđường,lúcthìđicùngđoàn
quâny.Nhưthếsuốthaimươinămchinhchiến.Lúctrởvềmámanglằnsẹo
dàinhưngmặtvẫntươicười,ngườigiảndị,thanhthản,đángkínhvàtrong
trắngnhưtrẻcon.ConngườiấyđãtoàntâmphụcvụTổQuốcvàkhônghề
làmmộtđiềugìchốnglạiTổQuốccả.Bâygiờđếnlượtchàng.Đãđếnlúc
chàngphảinốigótchamàtỏracanđảm,gangóc,bạodạn,dámxôngpha
bomđạn,sẵnsàngđemngựcmàchốnglạilưỡilê,sẵnsàngđổmáu,sẵnsàng
đitìmquânthùvàsẵnsàngđitìmcáichết.Đãđếnlượtchàngphảithamgia
chiếnđấu,phảirangoàitrậnđịa,mặcdùtrậnđịaởđâylàđườngphốvàcuộc
chiếntranhởđâylànộichiến.
Cuộcnộichiếnhiệnratrướcmắtchàngnhưmộtcáihốthẳm.Chàngthấy
rồiđâychàngsẽrơixuốnghốấy.Bỗngdưngchàngrùngmình.Chàngnhớ
đến thanh gươm củacha chàng mà trước đây ông chàngđã đem bán cho
hàngđồngnátlàmchochàngtiếcđếnđứtruột.Bâygiờthìchàngthấythanh
gươmanhdũngvàtrongsạchấyrờikhỏitaymình,giậndữbỏđivàocõitối
tămnhưthếlàphải.Chắchẳnnótrốnđinhưthếlàvìnóthôngminh,
đoánbiếttrướcđượctươnglai.Cólẽvìnólinhcảmsẽcóngàydânchúng
nổidậy,ngườitasẽđánhnhautrongrãnhnước,trênđườngphố,sẽbắnnhau
từcửasổdướihầmcácnềnnhà,sẽđâmchémnhautừphíasaulưngvìnóđã
trảiquanhữngchiếnthắnglẫylừngởMarengo,ởFriedland,nênnókhông
muốnngườitamangnóđếnphốChanvrerie,vìsaukhiđãcùngôngbốlập
nên bao nhiêu công trạng anh hùng, nó không muốn cùng ông con làm
nhữngcôngviệcnhưvậy!Chànglạinghĩgiáthanhgươmcònởnhà,chàng
đãnhậnnóởđầugiườngbốkhibốquađời,vàchàngdámcảganxách
dùngvàocuộchuynhđệtươngtàntrongđêmtốiởngãtưnày,thìchắcnósẽ
làmbỏngcảtaychàngvànósẽbốclênthànhngọnlửasángrựcnhưlưỡi
gươmthiêng.Maysaomànóđãbiệttămbiệttích!Bâygiờnghĩlạichàng
mới thấy việc ông ngoại chàng đem bán nó đi là đúng, chính ông ngoại
chàngmớithậtlàngườibiếtgiữgìnthanhdanhchobốchàng,bánnóđicho
hàngđồngnátvứtvàođốngsắtgỉcòntốthơnlàđemdùngđểđâmvàosườn
TổQuốchômnay.
Nghĩđếnnó,chàngbưngmặtkhócnứcnở.Ghêrợnquá.Nhưngbiếtlàm
sao?SốngmàkhôngcóCosettechàngthấykhôngthểsốngnổi.Nàngđãđi
rồi,thìchàngchỉcònchết.Khôngphảichàngđãlấydanhdựnóivớinàng
rằngchàngsẽchếthaysao?Đãbiếtthếmàcứbỏđi,nghĩalàưngchochàng
chết chứ còn gì nữa. Thôi rõ quá rồi, người ta chẳng còn yêu thương
chàngđâu,bỏđimàkhônghềchochàngbiết,mộtlờicũngkhông,mộtchữ
cũng không, mà có phải người ta không biết địa chỉ của chàng cho cam.
Sốnglàmgìnữa,vàtạisaophảisốngnữabâygiờ?Vớilại,đãđếnđây
cònlùisao?Đãtiếnđếngầnnơinguyhiểmmàlạibỏchạysao?Đãvàothấy
chiếnlũymàlạilẩntránhsao?Lẽnàovừarunsợlẩntránhlạivừanói:Thôi,
thôi,tôiđãtrôngthấyrồiđủrồi,nộichiếnmà,tôixinđi!Lẽnàobỏmặcbạn
bèđangđợimình!Cólẽhọđangcầnmìnhkiamà!Họcómộtnhómngười
màphảichốnglạicảmộtlộquân!Bỏđiđểlỗihẹnvớitấtcả,vớitìnhyêu,
vớitìnhbạn,vớilờimìnhtựhứanữa?LấycớyêuTổQuốcmàchesựnhát
gancủamìnhsao?Khôngthểnhưthếđược.Giácóhồnmacủabốchàng
trongbóngtốilúcđóthấychànglùibướcnhưthế,chắccũngsẽlậtgươm
đậpvàolưngchàngvàthétlớn:Tiếnlên,đồhèn!
Chàngcúiđầu,baonhiêuýnghĩtớiluilúcấylàmócchàngrốibời.Bỗng
chàngngẩnglên.Tríchàngnhưvừatỉnhngộ.Hìnhnhưgầnchếtthìtríóc
sốnglênvàngườitanhìnrõđượcchânlýhơn.Côngviệcchàngsắpdấnthân
vào,chàngkhôngcònhìnhdungđólàmộtviệcthảmhạinữa,tráilạichàng
thấyđólàmộtviệcvẻvang.Trongtríchàng,khôngbiếtdodiễnbiếnthếnào
màcuộcchiếntranhđườngphốphútchốcđãthayđổihẳnbộmặt.Hếtthảy
cáccâuhỏirốirắmchàngtựđặtratronglúcmơmàng,bấygiờlạiùnùnkéo
đến,nhưngkhônghềlàmchàngnaonúng.Chẳngcócâunàochàngbỏqua
khônggiảiđápđược.
Nào,tạisaobốchànglạigiậnchàngđược?Phảicónhữngtrườnghợpcủa
mộtcuộckhởiloạncũngcócáivinhquangcủamộtnghĩavụchứ?Anhcon
ôngđạitáPontmercymàthamgiavàocuộcchiếnđấunàythìcógìlàmgiảm
phẩm cách của anh chứ? Không phải Montmirail, cũng không phải
Champaubert.Đâylàcáikhác.Vấnđềởđâychẳngphảilàbảovệđấtthánh
màlàchiếnđấuchomộtlýtưởngthiêngliêng.TổQuốccókêuca,đànhvậy,
nhưngnhânloạilạihoannghênh.MàcóthậtTổQuốckêucakhông?Nước
Phápchảymáunhưngtựdolạimỉmcười,vàtrướcnụcườicủatựdo,nước
Phápquêncảvếtthươngmình.Vớilại,nhìnvấnđềmộtcáchcaorộnghơn
nữathìcáigìđáng gọilànộichiến?Nộichiếnlàgì?Vậycóngoạichiến
không?Tấtcảcáccuộcchiếntranhgiữaloàingườichẳngphảilàchiếntranh
giữaanhemthìlàgì?Tínhchấtmộtcuộcchiếntranhquyếtđịnhởmụcđích
củanó.Chẳngcóngoạichiến,nộichiếngìcả,chỉcóchiếntranhchínhnghĩa
vàchiếntranhphinghĩamàthôi.Chođếnngàythiênhạđạiđồng,thìchiến
tranh,ítnhấtlàchiếntranhgiữacáicũđangchầnchừmãikhôngchịucuốn
vóđivàcáimớiđangnóngruộttiếnlên,chiếntranhấycòncóthểlàcần
thiết.Đốivớithứchiếntranhnhưthế,cógìđángtrách?Chiếntranhsởdĩ
mộtmốinhụcnhã,thanhgươmsởdĩthànhmộtcondaogiếtngườilàvì
giếtchếtcônglý,tiếnbộ,lẽphải,vănminh,chânlý.Đãthế,thìngoạichiến,
nộichiếngì,nócũngphinghĩacả,làtộiác.Nếukhôngkểđếnchínhnghĩa
thiêngliêngthì hình thức chiếntranhnàycóquyền gì khinh bỉ hình thức
chiếntranhkia?LưỡigươmcủaWashington
[340]
cóquyềngìmàkhôngcông
nhận mũi giáo của Camille Desmoulins?
[341]
Léonidas chống giặc ngoài,
Timoléonchốngbạochúa,aivĩđạihơnai?Mộtngườibảovệ,mộtngười
giải phóng. Lẽ nào thóa mạ tất cả những cuộc chiến đấu vũ trang nội bộ
khôngcầnđếmxỉađếnmụcđíchcủanó?Nhưthếthìphảikểlàđiếmnhục
tấtcảnhữngBrutus,Marcel,ArnouldDeBlankenheim,Coligny.Giặcbờbụi
à? Giặc đường phố à? Sao lại không? Đó là giặc của Ambiorix, của
Artevelde, của Marnix, của Pélage. Nhưng Ambiorix chiến đấu chống La
Mã,ArteveldechốngPháp,MarnixchốngTâyBanNha,Pélagechốngbọn
Maures;tấtcảđềuchốngngoạibang.VậythìQuânChủlàngoạibang,áp
bứclàngoạibang,thầnquyềnlàngoạibang.Chếđộchuyênchếviphạm
biêngiớicủađờisốngtinhthầnchẳngkhácgìquânxâmlượcviphạmbiên
giớiđịalýcủamộtquốcgia.Đánhđuổitênđộctàihayđánhđuổiquânxâm
lượcAnh,tronghaitrườnghợpđềulàgiànhlạilãnhthổcủamình.Đếnmột
lúcnàođó,phảnkhángkhôngcònđủđượcnữa,triếtlýxongphảihànhđộng
mớiđược,vũlựcphảihoànthànhđượcnhữngcáimàtưtưởngđãpháchọa.
Prométhéebịxiềngbắtđầu,Aristogitonkếtthúc,BáchKhoaToànThưsoi
sángtríócmọingườithìngày10thángtámkíchthíchhọnhưmộtluồng
điện.SauEschylelàThrasybulesauDiderotphảicóDanton.Quầnchúng
xuhướngmuốncómộtvịchúa.Khốidàyđặccủahọdễbấtđộng.Đámđông
thườngdễđiđếnphụctòng.Chonênphảilayhọ,đẩyhọ,lấycáiviệcgiải
phónghọmàthúcmạnhvàongườihọ,lấysựthậtmàđậpvàomắthọ,đem
ánhsángmànémchúachátvàomặthọmớiđược.Phảilàmchohọnhưbị
sétđánhmộtchút,cólóamắtnhưthếhọmớitỉnhdậyđược.Dođótiếng
trống,tiếngmõvàchiếntranhlàcần.Nhữngchiếnsĩvĩđại,phảivùnglên,
đemtinhthầndũngcảmcủamìnhmàlàmsángrựccácquốcgia,laymạnh
cảcáinhânloạithảmđạmđangkhuấtlấpdướibóngtốicủanềnQuânChủ
thầnquyền,củađầuóctranhvươngđồbá,củabạolực,củacuồngtín,của
nhữngchínhquyềnvôtráchnhiệmđốivớinhândân,củanhữngngôivua
độcđoán.Mộtđámôhợpđangngẩnngơnhìnnhữngchiếnthắngcủabóng
đêmtrongcảnhhoànghônrựcrỡ.
Đảđảođộctài!Ơkìa!Nóiaithế?GọiLouisPhilippelàđộctàià?Không
phải,cũngnhưLouisXVI,chẳngkhácgì.Haingườiấy,tronglịchsửquen
gọi là những ông vua tốt. Có điều nguyên tắc là một khối không cắt xén
được.Logiquecủachânlýthẳngbăng,đặcđiểmcủachânlýlàkhôngdễdãi,
cho nên không thể nào nhân nhượng được. Bất cứ sự lấn át nào lên con
ngườiđềuphảitrừngtrịngay.TrongLouisXVIcónguyênlýthầnquyền,
màLouisPhilippethìcócái“vìlàdònghọBourbons”.Cảhai,trongmột
phạmvinhấtđịnh,làtiêubiểucủasựthuđoạtcácquyềnlàmngườilàmdân.
Muốnsanphẳngmọisựthánđoạtrộngkhắptrêntráiđấtnày,thìphảiđánh
đổhaingườiấy.ViệcấycầnthiếtvìnướcPhápluônluônlàchỗkhởithủy
mọiviệc.KhinhàvuaPhápsụpđổ,thìmọinhàvuacũngđổtheo.Tómlại,
khôiphụcchânlýxãhội,trảđịavịđộctônchotựdo,trảdânchúnglạicho
dânchúng,trảchủquyềnlạichoconngười,trảvinhquangchonướcPháp,
phụchồiđầyđủcônglývàlẽphải,bãibỏmọimầmmốngxungđộtbằng
cáchtrảquyềnhạnconngườilạichomỗingười,tiêudiệtmọitrởlựcmàvua
chúadựnglêntrênđườngthếgiớiđạiđồng,đặtnhânloạinganghàngvới
nhânquyền,nhưthếcònmụcđíchnàochínhnghĩahơn,dođó,cònchiến
tranhnàovĩđạihơn?Nhữngthứchiếntranhnhưthếlàchiếntranhxâydựng
hòabình.Cácđồnlũykhổnglồcủathànhkiếnđặcquyền,mêtín,lừaphỉnh,
bópnặn,lạmquyền,hànhhung,bấtcông,ámmuội,cònsừngsữngtrênthế
giớinàyvớitấtcảnhữngpháođàicủahằnthù.Phảiquậtnóđổxuống.Phải
đạpbằngcáikhốighêtởmấyđi.ChiếnthắngởAusterlitzlàlớnlao,nhưng
sanbằngngụcBastillemớilàtuyệtvời.
Khôngcóaikhôngnhậnthấyđiềunàythôngquasựtựquansát:Linhhồn
cómộtkhảnăngtuyệtdiệu,dotínhnhấtquánkiêmtínhbiếntạicủanó,đó
làkhảnăngluânlýhầunhưlàlạnhlùngtrongnhữnggiờphútquyếtliệtnhất
vàlắmkhitìnhyêubẽbàngvàthấtvọngsâusắclạiđemsoátxétnhữngvấn
đề,nhữngluậnđềtrongcuộcđộcthoạiảmđạmcuốicùng.Logiquechenvào
tronggiãygiụavàsợichỉTamĐoạnLuậnvẫnphấtphơchứkhôngđứttrong
cơngiôngtốhắcámcủatưtưởng.TrạngtháitâmhồncủaMariuslànhưvậy
đó.
Suynghĩnhưthế,Mariusthấykhổsởnhưngquyếttâm,quyếttâmnhưng
vẫnngậpngừng,runruntrướccôngviệcsắplàm.Chàngđưamắtnhìnkhắp
bêntrongchiếnlũy.Bọnngườikhởinghĩaimlìmkhôngcửđộng,cótiếng
nóichuyệnvớinhaurấtkhẽ.Mọingườiđềucảmthấycáikhôngkhínửayên
lặnglúcbấygiờlàdấuhiệucủagiaiđoạnchờđợicuốicùng.Trêncao,
mộtcửasổtầnggácthứba,Mariusthấycómộtngườiđangradángnhìnhọ
chămchú.ĐólàngườigáccổngbịLeCabucbắnchết.Từdướinhìnlên,cái
đầungườiấyhiệnralờmờ.Trongánhsángtămtối,chậpchờn,trôngkhông
cógìquáilạbằng!Khuônmặtthìxámxanh,imlìm,ngạcnhiên,mớtócthì
dựngngược,cặpmắtthìmởtonhìnchằmchặp,cáimồmthìháhốc,nghiêng
xuốngmặtđường,dángtòmò.Phảichăngngườiấyđãchếtđangnhìnbọn
người sắp chết? Một đốngmáu dài chảy từcái đầu lâu ấy đãđóng thành
nhữngsợichỉđỏtừcửasổđếnngangtầnggácmộtthìdừnglại.
QUYỂNXIV
NHỮNGNÉTVĨĐẠICỦATHẤTVỌNG
I
LÁCỜ(MÀNMỘT)
Vẫnchưacógìxảyra.ChuôngnhàthờSaintMerryđiểmmườigiờtừ
lâu.EnjolrasvàCombeferre,xáchsúngđếnngồibêncạnhchỗkhehởcủa
chiếnlũychính.Haingườikhôngnóigìvớinhau,chỉlắngtaiđểnghecảđến
tiếngchânngườidùdộinhẹvàxanhất.
Bấtthìnhlình,giữakhôngkhíyêntĩnhhãihùngấy,hìnhnhưtừphốSaint
Denis,mộtgiọngháttrẻthơ,trongtrẻo,vuivẻ,cấtlênlanhlảnh.Giọnghát
theođiệuDướiÁnhTrăng,mộtđiệudâncacổ,nhưnglờilàmộtbàithơ
câucuốilàmộttiếngreogiốngnhưtiếnggàgáy:
«Mũitanókhócdầm
HỡiôngbạnBugeaud!
Chotamượnmấysenđầm,
Tanóichuyệnvớichúngcho.
Mìnhkhoácáotơixanh,
Hìnhgàtrênmũ,
Đâyđãđếnngoạithành!
Òóoo…o!»
Haingườixiếttaynhau,Enjolrasbảo:
—TiếngGavroche.
—Nóbáotinchomìnhđây-Combeferretiếp.
Cótiếngchânchạy hấp tấp qua đường phố vắng. Rồimộtbóngngười
nhanhnhẹnhơncảmộtanhhềrạpxiếcleoquachiếcxehàng.VàGavroche
nhảyphócvàobêntrongchiếnlũy,vừathởhổnhểnvừanói:
—Súngcủaemđâu?Chúngnóđếnrồikìa.
Cảchiếnlũynhưbịđiệngiật.Nghetiếngnhữngbàntaysờsoạngcầm
súnglên.Enjolrashỏi:
—Emmuốnlấykhẩucarabinecủaanhkhông?
—Emưngkhẩusúngtrườngkia,-Gavrocheđáp.
VàchúcầmkhẩusúngtrườngcủaJavert.Haingườicảnhgiớicũngvừa
rútluivàtrởvàochiếnlũytheogótGavroche.Đólàhaingườiởphíađầu
phốvàởphíaPetiteTruanderie.NgườigácởngõPrêcheursvẫncòntạichỗ,
nhưthếnghĩalàchưacódấuhiệutấncôngtừphíacầuvàphíachợ.
TrênđườngphốChanvreriechỉthấylấploángmấyphiếnđálátđường,
nhờánhsángtùmùchiếulênlácờchiếnlũy.Cảdãyphốtrôngmơhồnhư
mộtcáicổngtòvòlớntốiom,mởratrongbầutrờiđầykhói.
Ainấyđềuđếnvịtríchiếnđấucủamình.Nghĩaquâncóbốnmươiba
người,trongđóEnjolras,Courfeyrac,Bossuet,Joly,BahorelvàGavroche.
Mọingườiđềuquỳxuống,đầumấpmévớiđỉnhchiếnlũylớn.Súngtrường,
súngngắnđềuchĩanòngtrênđánhưtừnhữnglỗchâumai,tấtcảđềuchăm
chú, im lặng, sẵn sàng nhả đạn. Sáu người khác dưới quyền chỉ huy của
FeuillyđãđếnnấpsẵnởcửasổcủahaitầnggácnhàquánCorinthe,súngáp
vai.
Mấyphúttrôiqua.Cótiếngchânngườiđềuđặn,nặngnề,đôngđảonghe
rõmồnmộttừphíaSaintLeu.Banđầucònnhỏ,saurõdần,rồinặngnề
âmvang.Bướcchântừtừtiếngần,khôngnghỉ,khôngdừng,đềuđều,bình
tĩnhvàghêgớm.Chỉnghecóthế.Cócảmtưởngnhưvừalàsựyênlặngvừa
làsựồnàocủaphotượngkỵsĩthờixưa,
[342]
nhưngbướcchânrắnrỏiởđây
lạicócáigìtolớn,dồndập,khiếnphảinghĩđếnmộtđámđôngngười,đồng
thờiphảinghĩđếnmộtbóngma,hiệnthâncủanhữngđộilêdươngLa
đángsợngàyxưa.Tiếngchânđếngần,đếngầnnữarồidừnglại.Nghenhưở
cuốiphốcóhơithởcủarấtnhiềungười.Bóngtốidàyđặc.Khôngtrôngthấy
gì,nhưnglạicóthểđoánbiếtrấtrõ.Mộtrừngdâythép,nhỏnhưkimvàgần
nhưkhôngnhậnra,đangcửđộng,giốnghệtnhữngtiasánglântinhchằng
chịtmàtathấynhữnglúcmắtđãnhắmnghiềnvàtamơmàngsắpngủ.Đó
lưỡilêvànòngsúnglờmờtrongánhsángngọnđuốcởđầunàychiếuvọng
đến.
Mộtphútimlìm.Cảhaibêndườngnhưđangchờđợi.Bỗng,từđáybóng
tối,mộtgiọngngườihôto:“Ai?”Nghehômàkhôngthấyngười,chẳngkhác
gìbảnthânđêmtốitựthétlên,nêncàngghêrợn.
Cùnglúcđónghecótiếngsúngláchcáchchựcbắn.Enjolrasđáplạibằng
mộtgiọngtựhào,sangsảng:
—CáchMạngPháp.
—Bắn!-Giọngngườibênkiahô.
Mộtlànchớplàmđỏrựcmặttrướccácdãyphốnhưcócánhcửalòvụt
mởrarồiđóngsậpngaylại.Mộtloạtsúngkinhkhủngnổầmầmvàochiến
lũy.Lácờđỏrơixuống.Loạtđạnbắnrátvàdàyđếnnỗilàmgãyngangcán
cờnghĩalàđầumútcáicàngcủachiếcxekhách.Nhiềuviênđạntừbờtường
giộira,lạcvàotrongchiếnlũylàmmộtsốngườibịthương.
Loạtsúngđầuấynghethậtlạnhmình.Cuộctấncôngthậtdữdội,đáng
làmchongườicanđảmnhấtcũngphảisuynghĩ.Rõrànglànghĩaquânđang
phảiđươngđầuvớicảmộttrungđoànlàít.
—Cácđồngchí,-Courfeyracthétto,-đừngphíđạn.Chờchochúng
tiếnvàotrongphốrồihãybắntrả.
—Vàtrướchết,-Enjolrasnói,-phảidựngngọncờlên.
Chàngnhặtlácờvừarơingaychỗchânchàng.Bênngoài,cótiếngque
thôngnòng,quânđộiChínhPhủlạilắpđạn.
Enjolrashỏilại:
—Ailàngườicanđảm?Aidámradựnglạicâycờtrênchiếnlũy?
Khôngaitrảlời.Leolênđỉnhchiếnlũytronglúcquânđịchđangnhằm
vàođểnổsúnglầnnữanhấtđịnhlàchết.Kẻgandạnhấtcũngngậpngừng
khôngmuốn dấnthânvào chỗ chếtnhưthế. BảnthânEnjolrascũngrùng
mình.Chàngnhắclại:
—Khôngcóaicảà?
II
LÁCỜ(MÀNHAI)
TừlúcđếnCorinthevàbắtđầuxâydựngchiếnlũy,khôngaiđểýđếncụ
Mabeufnữa.Tráilại,ôngcụkhôngrờiđoànngườiphútnào.Cụvàotầng
dướiquánrượuvàđếnngồisauquầykếtoán.Cóthểnóilàởđócụđãhoàn
toànthumìnhvàotrongthâmtâm.Cóvẻnhưcụkhôngcònnhìnthấygì
cũngkhôngsuynghĩgìnữa.Courfeyracvànhiềungườikhácđôibaphenđã
đềnghịcụnênđinơikhác,nhưngcụravẻkhôngnghethấygì.Khôngcóai
nóigìvớicụthìmôicụlạimấpmáynhưtrảlời,nhưnghễcóaihỏichuyện,
thìmồmcụlạingậmtămvàcặpmắtdườngnhưđờđẫn,hếtthần.Vàigiờ
trước khi chiến lũy bịtấn công, cụ đãngồi im như photượng, dáng điệu
khônghềthayđổi:Haibàntaynắmlạiđặttrênđầugối,cònđầunghiêngvề
phíatrướcnhưnhìnvàomộthốsâu.Khôngcógìchocụrakhỏidángđiệu
ấynổi,tríóccụtuồngnhưkhôngcònởtrongchiếnlũynữa.Khiainấyđều
vềvịtríchiếnđấu,thìtronggianphòngthấpchỉcònmìnhJavertbịtróivào
câycột,mộtnghĩaquântaycầmthanhkiếmtrầnđanggácJavert,vàcụ.Lúc
cuộctấncôngbắtđầu,súngnổlàmcụgiậtmìnhvàcũnghìnhnhưđánhthức
cụdậy.Tựnhiêncụđứnglên,đingangquagianphòng,vàlúcEnjolraskêu
gọilần thứhai:“Khôngcóaicảà?”thì cụhiệnra trênngưỡngcửaquán
rượu.Sựcómặtcủacụlàmcácnhómngườiđangchiếnđấunhưbịđiệngiật.
Cótiếngkêu:
—Ngườibỏphiếuxửvuađấy!ĐạibiểuViệnKhếƯớc!Đạibiểunhân
dânđấykìa!
Chắclàcụchẳngnghethấygì.CụđithẳngtớiEnjolras.Nghĩaquângiãn
rakinhhãivàkínhcẩn.CụgiậtlácờtrongtayEnjolras.Enjolraslùilạisửng
sốt,vàtronglúckhôngaidámngăncụ,hoặcgiúpcụmộttay,ônggiàtám
mươiấybắtđầuleolêncácphiếnđáxếpthànhbậcthangtrongchiếnlũy,
đầuvẫnlắclư,nhưngbướcchânvữngchắc,cảnhtượngrấtđỗivĩđạilàm
mọingườichungquanhcụbuộtmiệng:“Bỏmũxuống!"Cứmỗibậccụtiến
lên,cảnhtượnglạicàngkhủngkhiếp.Đầutócbạc,nétmặtgiànua,vừng
tránrộng,hóivànhănnheo,cặpmắtlõmsâu,cáimồmngẩnngơmởrộng,
cánhtaygầygògiươngcaolácờđỏ,tấtcảđềutừtrongbóngtốitiếnra
hiệntolêndầntrongánhđuốcmàumáu.Mọingườiđềucócảmgiácnhư
đangnhìnbóngmacủaNăm93
[343]
từdướiđấthiệnlên,trongtaycònnắm
lácờkhủngbố.
Khiôngcụđãleođếnbậcđácuốicùng,khicáibóngmarunrẩyvàđáng
sợấyđứngthẳngngườilêntrênđốngđồđạcgãynátđốidiệnvớimộtnghìn
haitrămmiệngsúngvôhìnhởđằngkia,vànhìnthẳngvàocáichếtnhưcoi
nóchẳngragì,thìtấtcảcáichiếnlũyđangchìmtrongbóngtốibỗngdưng
cómộtvẻgìphithường,kỳvĩ.
Mộtphútimlặnglongtrọngnhưchỉthấyởnhữngcảnhtượngkỳdiệu.
Giữacảnhimlặngấy,cụgiàphấtcaolácờđỏvàthétlên:
—CáchMạngmuônnăm!CộngHòamuônnăm!Bìnhđẳng,bácái!
chết!
Bênkianghecótiếngthìthầmrấtnhỏvàrấtmautựahồnhưtiếngmột
chacốcầukinhhấptấp.Cólẽlàtiếnganhcẩmcảnhsátởcuốiphốkêugọi
giảitán.Giọngngườioangoangbannãyđãhô:
—Ai?-lạithétlớn-Hãyđiđi!
CụMabeufmặttrắngnhợt,đờđẫn,cặpmắthoảngloạnsángrựclên.Cụ
giơngọncờlênkhỏiđầuvàlặplại:
—CộngHòamuônnăm!
—Bắn!-Giọngngườibênkiaralệnh.
Lầnthứhaimộtloạtsúngnổầmầmvàochiếnlũy.Ônggiàkhuỵuxuống,
lạicốgượngđứnglên.Lácờtrongtayrơira.Cụngãngửarađằngsau,rơi
xuốngmặtđườngnhưtấmván,sóngsượt,haitaydangthẳngthànhhìnhchữ
thập.Máuchảylênhláng.Gươngmặttáixanh,rầurầuvẫnnhưcònnhìnlên
trờicao.
Mọingườixúcđộngmạnhđễnnỗiquêncảđềphòngquânđịch,ùađến
bêncạnhxácôngcụ,tronglòngvừakínhvừasợ.
Enjolrasnói:
—Thậtlàlạlùng!Nhữngconngườidámbỏphiếugiếtvua.
CourfeyracghévàotaiEnjolras:
— Tớ nói cái này cho cậu nghe riêng thôi nghe. Tớ không muốn làm
giảmlònghăngháicủamọingười.Ôngcụấychẳngphảilàtaygiếtvuađâu.
Tớbiếtrõ.ÔngcụMabeufđấy.Khônghiểuhômnayôngcụlòngdạnhưthế
nào.Chứôngcụthậtlàmộtconngườingâyngôđángmến.Đâynày,cậu
nhìnđầuôngta.
—Cáiđầungâyngônhưngquảtimđầynghĩakhí.-Enjolrasđáp.
Xong,anhcấttiếngkêugọi:
— Các đồng chí! Đây là gương người già nêu cho bọn trẻ chúng ta.
Chúngtađangngậpngừngthìcụchạyđến,chúngtalùibướcthìcụđãtiến
lên.Rõràngđólàbàihọcmànhữngngườirunrẩyvìtuổitácdạychonhững
kẻrunrẩyvìsợsệt.ĐốivớiTổQuốc,cụđâylàmộtconngườicaocả.Cụ
sốnglâudàivàchếtvinhquang!Bâygiờthìchúngtahãykhiêngcụvàonằm
trongnhà,vàmỗichúngtaphảibảovệcụgiàđãchếtnàynhưbảovệbốmẹ
sốngcủachúngta.Mongrằngsựcómặtcủacụtrongbọnchúngtasẽlàm
chochiếnlũykhôngbaogiờrơivàotayquânđịch.
Tiếptheolờiấycótiếngrìràotánthành,vừađaubuồnvừacươngquyết.
Enjolrascúixuống,nângđầuôngcụlên.Đôimắtlonglanhdữtợnanhhôn
vàotránvàcầmtayôngcụđặtrahaibên,nhẹnhàng,âuyếmnhưsợlàmcụ
đau,rồicởichiếcáocụra,đưalênchomọingườitrôngrõcácvếtđạnsẫm
máu:
—Từgiờ,đâylàlácờcủachúngta.
III
GIÁGAVROCHENHẬNKHẨUCARABINECỦA
ENJOLRASTHÌHƠN
NgườitalấychiếckhănquàngđendàicủabàHucheloupđắplênthihài
cụMabeuf.Sáungườilấysúngxếpthànhmộtcáicáng,đặtthihàilênđấyvà
khiêngvàođểtrêncáibàntotrongnhà.Cảsáungườiđềubỏmũ,bướcđi
thongthả,nghiêmtrang.
Mọingườiđềuđểhếttâmtrívàocôngviệcthiêngliêngấy,quênkhông
nghĩđếntìnhhìnhnguyhiểmlúcbấygiờ.LúcthihàiđiquagầnchỗJavert,
tênnàyvẻmặtvẫnphớttỉnh,Enjolrasnói:
—Chốcnữasẽđếnmày.
Tronglúcấy,chỉmộtmìnhchúbéGavrochelàkhôngrờikhỏivịtríchiến
đấucủamình.Chúvẫnđểýquansátvàhìnhnhưtrôngthấycóngườiđang
monmenđếngầnchiếnlũy.Bấtthìnhlìnhchúkêu:
—Coichừng!
Courfeyrac,Enjolras,Prouvaires,Combeferre,Joly,Bahorel,Bossuet,tất
cảđềuùarakhỏiquánrượu.Thiếuchútnữathìchậmmất.Hàngloạtlưỡi
sángloángnhấpnhôtrênđỉnhchiếnlũy.Bọnlínhcảnhvệcaolớntrànvào,
đứathìphócquachiếcxekhách,đứathìlẻnvàophíakhehởcủachiếnlũy.
Gavrochebịđẩylui,cứthoáidầnchứkhôngbỏchạy.
Giờphútvôcùngnghiêmtrọng.Chẳngkhácgìlúcnướclụttrongdòng
sôngdânglênmấpmébờđêvàbắtđầurỉqualỗmối.Chỉmộtgiâynữa
chiếnlũybịhạ.Bahorelnhảyđếntênlínhđầutiênvừalọtvào,lảychohắn
mộtphátcarabinesátrạtlàmhắnchếtngay;tênthứhaiphónglêđâmchết
Bahorel.MộttênkhácquậtngãCourfeyrac,anhkêu:”Cứutôivới!"Tênlính
caolớnnhất,tonhưmộthộpháp,giơlưỡilêlênxôngthẳngđếnGavroche.
ChúbéhaitaykhẳngkhiunắmchắckhẩusúngtrườngtolớncủaJavert,gan
gócnhằmtênhộphápmàbópcò.Khôngnổ.SúngJavertkhôngnạpđạn.
Tênlínhbậtcườikhanhkháchgiơcaolưỡilêchựcđâmxuốngchúbé.Lưỡi
lêchưakịpđâmxuốngthìcâysúngđãrờikhỏitaytênlính,bịmộtviênđạn
bắntrúngvàotrán,hắnngãngửarachếtngay.Mộtviênkháctinđúnggiữa
ngựctênlínhvừaquậtngãCourfeyrac,hắnngãquaylơtrênmặtđường.
ĐấylàMarius,chàngvừaxôngvàochiếnlũy.
IV
THÙNGTHUỐCSÚNG
NépmìnhtronggócphốMondétour,Mariusđãchứngkiếnphathứnhất
cuộcchiếnđấu,tronglònglưỡnglựvàhồihộp.Tuyvậy,chàngkhôngsao
cưỡngnổisứccuốnhúthuyềnbívàmãnhliệtmàtacóthểgọilàtiếnggọi
củavựcsâu.Trướcsựkhẩncấpcủahiểmhọa,trướccáichếtbíẩncủaông
cụMabeuf,trướccảnhBahorelbịđâmchết,trướctìnhthếcầnphảiviệntrợ
hoặc trả thù cho bạn bè, mọi sự ngậpngừng đều tiêu tánđâu mất, chàng
xôngthẳngvàocuộchỗnchiến,haitaycầmhaikhẩusúngngắn.Phátthứ
nhấtchàngcứuGavroche,vàphátthứhaichànggiảithoátCourfeyrac.
Giữatiếngsúngnổ,tiếngkêucủabọnlínhbịgiết,quânxungkíchcủa
ChínhPhủđãtrèolêncáccôngsự.Phútchốcđãthấylomkhomtrênđỉnh
chiếnlũyvôsốlínhvàlính:Cảnhvệ,quânchínhquy,quốcdânquânngoại
ô,tênnàotênnấylămlămkhẩusúngcầmtay.Bọnchúngchiếmlĩnhđến
hơnhaiphầnbacôngsự,nhưngchưanhảyvàobêntrong,hìnhnhưcòndo
dự,sợcócạmbẫygìchăng.Chúngnhìnvàochiếnlũytốiomnhưngườita
nhìnvàohanghùm.Ánhđuốcsoirõvàolưỡilê,vàomũlông,vàonhữngbộ
mặtlolắngvàtứcgiận.
Mariuschẳngcònvũkhínàotrongtaycả,haikhẩusúngngắnhếtđạn,
chàngđãvứtđirồi.Chàngchợtthấytronggianphòngthấp,gầnbêncửalớn
mộtthùngthuốcsúng.Chàngvừaquayngườinhìnvềphíaấythìmộttên
línhchĩasúngnhằmbắnchàng.Mộtbóngngườivụtnhảyđến,đưabàntay
bịt kín họng súng. Đó là anh thợ trẻ bận quần nhung. Súng nổ, viên đạn
xuyênquabàntayvàchừngnhưxuyênluônquacảngườianhnênanhnhào
xuống.NhưngMariusthìkhôngviệcgì.Tấtcảxảyratrongkhói,mờmờ.
Mariusđangđivàophòngthấpchỉthấyloángthoáng:Hìnhnhưcómũisúng
chĩavàochàng,rồicóbàntaybịtmiệngsúnglại,vànghecótiếngsúngnổ.
Nhưngtrongnhữnglúcnhưthế,mọicáinhìnthấytrướcmắtđềuchaođảo
vàdồndập,tríócchẳngsaodừnglạilâuởmộtvậtgì.Ngườitacócảmgiác
bịlôicuốnngấmngầmđếnchỗđentốihơn,vàmọisựviệcđềunhưmây
mù.
Nghĩa quân bị đánh bất thần nhưng không hoảng hốt, nên dần dần đã
củngcốđượchàngngũ.Trongphútlộnxộnđầutiên,sợanhemcóthểnhầm
nhau,Enjolrashôto:“Thongthả!Khôngđượcbắnbừa!"Phầnđônghọđã
leolêncửasổgácmộthoặctrèolêncácbaolơn,chiếmlấycáccaođiểm.
Mấy người kiên quyết nhất, cùng với Enjolras, Courfeyrac, Prouvaires
Combeferređềuxếphàngtựalưngvàodãynhàphíasaucùng.Họkhôngnấp
vàomộtcôngsựnàocả,ngangnhiênđốidiệnvớibọnquânlínhvàcảnhsát
đứngdàytrênchiếnlũy.
Cáccôngviệcấyđềutiếnhànhthongthả,khônghấptấptrongcáikhông
khínghiêmtrọnglạthườngtrướcgiờgiáplácà.Cảhaibênđềuchĩasúng
nhằmvàonhau,họngsúnggầnnhưchạmvớiđích.Haibênsátnhauđếnnỗi
cóthểnóichuyệnvớinhaurõmồnmột.Sắpđếnlúcnổsúng,mộtviên
quanáocổcao,ngùvairộng,giơgươmlênnói:
—Hạkhígiớiđi!
—Bắn!-Enjolrasđáplại.
Hai loạt súng đều nổ một lần, mọi vật đều xóa nhòa trong khói súng.
Trong làn khói khét lẹt, ngạt thở, vẳng lên tiếng rên yếu ớt âm thầm của
nhữngkẻsắpchếthoặcbịthươngđanglêmìnhtrênmặtđường.
Khóitan,hàngngũmỗibêncóthưađimộtítnhưngvẫnởnguyênchỗ
vàđangimlặnglắpđạnvàosúng.Thìnhlình,cótiếngngườithétlênnhư
sấm:
—Cútngay,khôngtachonổtungcảcáichiếnlũy.
Mọingườiquay cả lại phía tiếngthét.Thìra trước đây Mariusđãvào
gianphòngthấp,khuânthùngthuốcsúngra.Thừalúckhóimùmịtvàmàn
sươngtốiđụcbaophủcôngsự,chànglenlỏitheodọcchiếnlũychạyđến
đốngđáchỗcắmcâyđuốc.Nhanhnhưchớp,chàngnhổđuốclên,đặtthùng
thuốcvàođấy, xô đổ chồng đá dưới thùngthuốclàmthùng thuốc bục vỡ
ngayra.Mọingười,hàngởđầukiachiếnlũy,đềunhìnchàngsửngsốt:Chân
đặtlênđốngđá,taycầmđuốc,nétmặtcươngquyết,Mariusvừanghiêngdần
ngọnđuốcxuốngthùngthuốcnổvừathétlêncáitiếngghêrợntrênkia:
—Cútngay,khôngtachonổtungcảcáichiếnlũy.
HìnhảnhMariushiệnratrênchiếnlũytiếptheoôngcụgiàtámmươiban
nãy,rõrànglàhìnhảnhcủacuộcCáchMạngmớihiệnrasaubóngdángcủa
cuộcCáchMạngcũvậy.
Mộtviênđộikêuto:
—Nổchiếnlũythìnổcảmày!
—Nổcảtao.-Mariusđáp.
Vàchàngđưadầnngọnđuốctớithùngthuốc.Nhưngchẳngcònaitrên
chiến lũy nữa. Quân lính của Chính Phủ bỏ mặc những kẻ bị chết và bị
thương,hàngngũrốiloạn,mạnhainấychạy,ùanhaulùilạiđếntậncuối
phố,khuấtvàotrongđêmtốinhưtrước.
Thếlàchiếnlũyđượcgiảithoát.
V
NHỮNGVẦNTHƠCỦAJEANPROUVAIRE
CHẤMDỨT
MọingườiđếnvâyquanhMarius.Courfeyracnhảylênbácổchàng.
—Hóaracậu!
—Mayquá!-Combeferrenói.
—Cậuđếnđúnglúcthật!-Bossuettiếp.
—Khôngcócậu,tớđiđờirồi!-Courfeyraclạinói.
—Khônganh,chúngđãnuốtemmấtrồi!-Gavrochethêm.
Mariushỏi:
—Aichỉhuyởđây?
—Cậuđấy,-Enjolrasbảo.
CảngàyhômấyđầuócMariusđãnhưmộtlòlửa,bâygiờthìlạilàmột
cơnlốc.Cơnlốcởtronglòngmànhưmộtcơnlốcởngoàitrời,nócuốncả
ngườichàngđi.Chàngcócảmtưởngnhưđãcáchxacuộcsốnghàngvạn
dặm.Haithángtìnhduyêntươithắm,rựcrỡbỗngnhiênchấmdứtbằngcái
vựcthẳmghêrợnnày:MấtCosette,cáichiếnlũynày,rồiôngcụMabeufhy
sinh cho nền Cộng Hòa, rồi bản thân chàng lại thành người chỉ huy của
nghĩaquân,tấtcảđốivớichàngđềunhưmộtgiấcmộngdịkỳ.Chàngphải
cốsứcmớinhớrađượcmọisựxungquanhchànglàcóthật.Chàngchưa
sốngbaonhiêunênchưahiểuđượcrằngcáidễxảyranhấtlạilàcáikhóxảy
ra nhất, và cái điều luôn luôn phải phòng bị chính là cái bất ngờ. Chàng
chứngkiếntấnkịchcủađờichàngmàchẳngkhácgìngồixemmộtvởkịch
chàngkhônghiểuđầuđuôigìcả.Tríócrốimù,chàngkhôngnhậnraJavert.
Tên này vẫn bị buộc vào cây cột, và suốt cuộc tấn công, chẳng hề nhúc
nhích.Hắnlặnglẽđưamắtnhìnbọnngườinổiloạn,vừanhẫnnhụcnhưmột
ngườitửvìđạo,vừauynghinhưmộtquantòa.Mariusthậtracũngkhông
trôngthấyhắn.
Tronglúcấyquântấncôngvẫnimlìm.Ngherõchúngđilại,đôngđảo,
cuốiphố,nhưngchúngkhôngdámtiếnlênnữa.Cólẽchúngđangchờlệnh
mới,hoặcđangchờtiếpviệnrồimớiàolêntấncôngđồnlũykhókhănnày
mộtlầnnữa.Nghĩaquânđãcắtngườicanhgácvàđôibangườivốnlàsinh
viêntrườngthuốcbắtđầubăngbósốanhembịthương.Bànghếtrongquán,
trừhaicáibàn,mộtcáiđểđạndược,bôngbăng,vàcáibàntrênđóđặtthihài
ôngcụMabeuf,cònthìngườitađềuvứtrangoài,đemchấtthêmvàochiến
lũy.Tronggianphòngthấpngườitadùngtạmnhữngtấmđệmtrảigiường
củabàHucheloupvàcácngườiđầytớgái.Nhữngngườibịthươngđượcđặt
lêncáctấmđệmấy.RiêngbanhânvậttộinghiệpsốngtrongquánCorinthe
thìkhôngaibiếthọrasaocả.Cuốicùngmớitìmthấyhọnúpdướihầmnhà.
Đangvuimừngvừaquakhỏicơnnguythìmộtnỗiđauxótđếnlàmmọi
ngườirầurầu.Điểmdanhthìthấynghĩaquânthiếumấtmộtngười.Ai?Một
trongnhữngkẻthânthiếtnhất,anhdũngnhất:JeanProuvaire.Anhemtìm
trong số bị thương, không có. Tìm trong một số người chết, cũng không.
Chắclàchàngbịbắtlàmtùbinh.
CombeferrebảoEnjolras:
—Chúngbắtbạnta,nhưngtalạigiữtêntaysaicủachúng.Cậuthấy
cầnphảigiếttênchósănnàykhông?
—Cầnchứ,-Enjolrasđáp,-nhưngkhôngcầnbằngcứusốngProuvaires.
Hai người nói chuyện trong gian phòng thấp, bên cạnh cây cột buộc
Javert.Combeferrelạinói:
—Thếthìtớđicộtcáikhăntayvàođầu gậy, sang điều đình với bọn
chúngđểđổingười.
EnjolrasđặtbàntaylêncánhtayCombeferre:
—Này,nghekìa.
Cuốiphốcótiếngsúnglíchkíchmộtcáchcóýnghĩa.Mộtgiọngcứngcỏi
thétlên:
—CộngHòaPhápQuốcmuônnăm!Tươnglaimuônnăm.
NgherõlàtiếngProuvaires.
Mộtánhchớpvụtlóelên,tiếpliềnlàmộtloạtsúngnổ.Rồilạiimlặng
nhưcũ.
Combeferrekêulên:
—ChúnggiếtProuvairesrồi.
EnjolrasnhìnJavertnói:
—Cánhmàyvừabắnmàyđấy.
VI
CÁICHẾTHẤPHỐISAUCUỘCSỐNGTHOI
THÓP
Mộtđặcđiểmkỳdịcủathứchiếntranhnàylàcuộctấncônghầunhưbao
giờcũngtrựcdiện.Nóichung,quântấncôngđềutránhcáchđánhbọc,một
lẽ vì sợ rơi vào cạm bẫy, lẽ khác vì không dám tiến vào các con đường
quanhcongócngách.Mọingườiđềuchămchúvàophíachiếnlũychính
nơi rõ ràng bị đe dọa nhất và chắc chắn là sẽ có cuộc đánh nhau trở lại.
NhưngMariuslạinghĩđếnphíachiếnlũynhỏvàđivềphíaấy.Chiếnlũy
vắngtanh,chỉcómỗingọnđèndầuchậpchờngiữacácđốngđácanhgiữ
đó.TuynhiênngõMondétourvàcácđườngphốlâncậnPetiteTruanderievà
Cygne đều im phăng phắc. Kiểm tra xong, Marius vừa quay đi thì chàng
nghecóaigọitênmìnhtừtrongbóngtối:
—ÔngMarius!
Chàngrùngmình.Chàngvừanhậnratiếngngườigọichànghaigiờtrước
đâyquahàngràophốPlumet.Duybâygiờtiếngấychỉcònnhưmộthơithở.
Chàngnhìnquanhmìnhvàchẳngthấymộtai.Chàngcholàmìnhnghe
lầm,vàđóchỉlàmộtảotưởngmàtríócchàngthêmvàonhữngsựthậtlạ
lùngđangvachạmnhauchungquanhchàng.Chàngbướclênmộtbước,tiến
rakhỏichỗngáchsâucủachiếnlũy.Cáitiếngấygọilầnnữa:
—ÔngMarius!
Lầnnàythìkhôngcònnghingờgìnữa,taichàngđãngherõ.Chàngđưa
mắtnhìnquanh,vẫnkhôngthấygì.Cáitiếnglạinói:
—Nhìndướichânôngkia.
Chàngcúixuốngvàthấytrongbóngtốimộthìnhngườiđangcốbòtrên
mặt đường. Chính hình người ấy đã gọi chàng. Nhờ ánh đèn, chàng thấy
đượccáiáoblouse,cáiquầnnhungthôđãrách,haichânkhônggiầydép
và cái gì như một vũng máu. Marius thấylờ mờ một gương mặttái nhợt
đangcốngướcnhìnvànóivớichàng:
—Ôngkhôngnhậnraemà!
—Không.
—Éponineđây.
Mariusvộivàngquỳxuống.Đúnglàcôbéđángthươngấy.Côđãcải
tranglàmđànông.
—Làmsaocôlạiởđây?Côlàmgìởđây?
—Emchờchết,-Côđáp.
Cónhữngtiếngcũngnhưnhữngsựviệcxảyđếnthìnhlìnhlàmchokẻ
đangmệtlửcũngphảitỉnhngười.Mariusgiậtmìnhkêulên:
—Côbịthương!Thongthả,đểtôimangcôvàotrongnhà.Anhemhọ
băngbócho.Cónặngkhông?Phảixốcthếnàođểchocôkhỏiđauđây?
đauchỗnào?Aicứungườitavới!Trờiơi!Chứcôđếnđâylàmgì?
Vàchàngthửluồncánhtayxuốngdướilưngđểđỡcôlên.Khiđỡlên,
chàngchạmphảibàntaycô.Côkêumộttiếngkhekhẽ.
—Tôilàmcôđauphảikhông?
—Títhôi.
—Tôichỉđụngkhẽvàobàntaycôkiamà.
CôgiơbàntayratrướcmắtMarius,chàngnhìnthấyởgiữalòngbàntay
cómộtlỗđenngòm.Chànghỏi:
—Taycôsaothế?
—Thủng.
—Thủng?
—Phải.
—Vìgì?
—Vìđạnbắn.
—Saolạibịbắn?
—Ôngcóthấymộtkhẩusúngnhằmbắnôngkhông?
—Có,vàmộtbàntaybịtlấymiệngsúng.
—Bàntayemđấy.
Mariusrùngmình.
—Saolạiđiênthế!Tộichưa!Nhưngcũngmayđấy,nếuchỉthếthìcũng
khôngsao.Đểtôicõngcôvàotronggiường.Anhembăngcho,thủngbàn
taythìchảchếtchócgìđâu.
Côthìthào:
—Viênđạnxuyênbàntay,nhưngnólạiraởđằnglưng.Khôngphảiđem
emđichỗkháclàmgìvôíchôngạ.Emsẽchỉchoôngcáchôngcóthểbăng
bóvếtthươngchoem,hayhơnmộtnhàgiảiphẫu.Ônghãyngồixuốnghòn
đábênemđây.
Chàngchiềuýngồixuống.CôkêđầulênđầugốiMarius,vàmắtkhông
nhìnchàng,cứnói:
—Chaoôi!Dễchịuquáđimất!Sungsướngquá!Đấy,emhếtcảđaurồi.
Côlặngimmộtlát,rồicốquayđầunhìnMarius.
—Ôngvàocáivườnấylàmemkhóchịulắm,màrõngốc,tạiemchỉnhà
choôngkiamà,vớilạiemcũngphảitựbảoemlàmộtthanhniênnhưông
thì…
Nhiềuýnghĩbuồnrầudiễnquatrongtrí.Côphảivượtquacácýnghĩ
chuyểntiếpđó,mỉmcườichuaxótnóitiếp:
—Ôngthấyemxấuxí,phảikhông?
Côlạinóitiếp:
—Ôngthấykhông,cácônghếtđườngrồi!Bâygiờthìchảmộtaithoát
khỏichiếnlũynày.Chínhemđãđưaôngđếnđây,đấynhé!Rồiđâyôngsẽ
chết.Emcũngmongnhưvậylắm.Thếmàkhithấycóngườichĩasúngbắn
ông,emđãđặtbàntayemlênmiệngsúng.Vôlýquá!Nhưngvìlàemmuốn
chếttrướcông.Khiembịtrúngđạn,emđãlêđếnđây,chẳngaithấyem,
chẳngainhặtemcả.Emchờông.Emnghĩbụng:Ôngấysẽkhôngđếnư?
Chaoôi!Ôngcóbiếtđâu,emcắnnátcáiáoblouse,emđauđớnbiếtchừng
nào!Bâygiờthìemthấydễchịurồi.Ôngcònnhớcáihômembướcvào
phòngông,emsoimặtvàotấmgươngcủaôngvàcáihômemgặpôngngoài
đạilộbêncạnhnhữngngườilàmcôngnhậtkhông?Hômấysaomàchim
cahátnhiềuthế!Cáchđâykhôngbaolâunhỉ?Ôngchoemmộttrămxu
embảoông:Emkhônglấytiềncủaôngđâu.Ôngcónhặtlạiđồngvàngấy
chứ?Ôngchảgiàucógìđâu.Emlạiquênkhôngbảoôngnhặtlấy.Bữaấy
trờinắng,thấychẳnglạnhchútnào.Ôngcónhớkhông,ôngMarius?Chao
ôi!Emsungsướngquá!Mọingườisắpchếtcảrồi.
Vẻmặtcônhưđiêndại,trầmlặngvànãonùng.Cáiáoblousebịráchđể
hởcảngựctrần.Vừanóicôvừalấybàntaybịthủngấplênlồngngực,ởđấy
cũngcómộtlỗthủngkhác,thỉnhthoảngmáulạitràoranhưthùngrượuđã
mởvòi.
Mariusnhìnkỹcôbéđaukhổ,tronglòngthươngxótvôhạn.Bỗngnhiên
côkêu:
—Ối!Nólạira.Ngạtthởquá!
Côcầmcáiáoblouselên,cắnchặtlấy,haichâncứngđờtrênmặtđường.
VừalúcấytiếngháttrongtrẻocủaGavrochelạivanglêntrongchiếnlũy.
Cậubéđứnglênbànđểlắpđạnvàosúngvàvéovonbàihátnhândânưa
thíchlúcbấygiờ:
«ThấybóngLafayette
Chúsenđầmlachíchết:
Chạyđi!Chạyđi!Chạyđithôi!»
Époninenhổmdậy,lắngngherồilẩmbẩm:
—Đúngnó.
CôquayraMarius:
—Thằngemtôiđấy.Đừngđểchonótrôngthấytôi.Nómắngchết.
—Emcô?Ailàemcô?
MariusvừahỏivừanghĩđếnnhiệmvụđốivớigiađìnhThénardiermàbố
mìnhtrốilại,vàthấytronglòngđauđớnvàchuaxót.
—Thằngbé.
—Chúbéđanghátđấyư?
—Phải.
Mariusđịnhđi.Époninevộingănlại:
—Ồ!Khoanđiđã,bâygiờthìkhôngcònlâuđâu!
Côgầnnhưngồinhổmdậyhẳn.Tiếngcôđãrấtyếuvàxenlẫnnhững
tiếngnấc.Chốcchốchơithởkéokhòkhèlàmcôphảingừngnói.Côcốhết
sứcghémặtcôsátmặtMariusvànóibằngmộtgiọngkhácthường:
—Này,emkhôngtrêuôngđâunhé.Cócáithưchoôngemcònbọctrong
túiđây.Đưatừhômqua.Ngườitabảođembỏbưuđiện,nhưngemgiữlại.
Emkhôngmuốnnóđếntayông.Nhưngerằngchốcnữagặpnhautrởlại,
ônglạigiậnemcũngnên.Vìnhấtđịnhchúngtasẽgặpnhaulạiphảikhông?
Thôi,ôngcầmlấybứcthưđi.
BàntaybịthủngcủacôrungiậtđưalêncầmtayMarius,nhưnghìnhnhư
cô không còn thấy đau nữa. Cô đặt bàn tay Marius lên túi áo blouse của
mình.Cócáigìbằnggiấythật.Côbảo:
—Lấyđi.
Mariuscầmbứcthư.Côgậtđầuravẻbằnglòng.
—Bâygiờđểđềnvàochỗcôngkhócủaem,ônghứavớiemđi…
Côngừnglại.Mariushỏi:
—Hứacáigì?
—Ônghứađi!
—Xinhứa.
—Ônghứasẽhônemmộtcáiởtránsaukhiemnhắmmắt.Emsẽnhận
thấy.
CôngảđầulêngốiMarius,haimắtnhắmlại.Chàngtưởngthếlàhết,cái
linhhồntộinghiệpấyđãbayđi.Bỗngcôtừtừmởmắt,cặpmắtđãđờđẫn
cáimàusẫmcủatửthần.CônhìnMarius.Giọngcôngheêmdịunhưtừthế
giớinàođưalại:
—Vớilại,ôngMariusnày,hìnhnhưemcũngcóđemlòngyêuông.
Côcốnởmộtnụcườirồitắtthở.
VII
GAVROCHEƯỚCLƯỢNGXAGẦNRẤTTHẠO
Mariusgiữlờihứa.Chàngcúixuốnghônvàocáitránnhợtnhạtlấmtấm
mồhôilạnhngắt.KhôngphảichàngphụbạcvớiCosette,đóchẳngqua
vĩnhbiệtmộtlinhhồnkhốnkhổmộtcáchêmdịuvàtrầmtưthôi.
ChàngcầmbứcthưÉponineđưamàkhôngkhỏirùngmình.Chàngcảm
thấyngaychắccóchuyệnquantrọngxảyra.Chàngnónglòngmuốnđọctức
thì.Lòngngườilàthếđấy,côbébấthạnhvừanhắmmắtthìMariusnghĩ
ngay đến việc giở bức thư ra. Chàng khe khẽ đặt cô xuống rồi đứng dậy
bướcđi:Cócáigìbảochàngkhôngnênđọctrướcthihàicôgáiấy.Chàng
trởvàotronggianphòngthấp,đếngầncâynến.Bứcthưlàmộtmảnhgiấy
nhỏgấplại,niêmphongcẩnthậnvàkhéoléobởimộtbàntayphụnữ.Ngoài
bìlàmộtnétchữđànbà:“GửiôngMariusPontmercy,ởnhàôngCourfeyrac
số16,phốVerrerie".
Chàngbócphongbì,đọc:
«“Anhyêumếncủaem!Hỡiôi!Chabảophảiđingayanhạ.Tốinaycha
con em sẽ ở số 7 phố L’Homme Armé. Tám hôm nữa thì ở đất Anh rồi.
Cosette.Ngày4thángsáu”»
TìnhyêucủahọngâythơđếnnỗiMariuskhôngbiếtmặtchữcủangười
yêu.
Sựviệcđãxảyranhưthếnào,ởđâycóthểtómtắttrongvàicâu.Tấtcả
đềulàdotayÉponine.Sốlàsaubuổitốingày3thángsáu,côbỗngnghĩra
haiđiều:Mộtlàlàmchobốcôvàbọncướpthấtbạitrongâmmưuđếncướp
ngôinhàphốPlumet,hailàlàmchocặpMariusvàCosettephảixarờinhau.
Thếlàgặpmột tướng thanh niên tinh nghịch, cô gọi đổi cho hắn: Cô cải
tranglàmđànôngcònhắnthìcũngvuithíchđánhmộtbộcánhđànbàcho
vui.ChínhcôđãđếngặpJeanValjeanởthaotrườngChampDeMarsvàbáo
cho ông ta cáilệnh quyết liệt: "Dọn nhàđi". Quả nhiên, trở về nhà, Jean
ValjeanbảoCosette:“TốinaychúngtađisangphốL’HommeArmécùng
vớibàToussaint.TuầnsauchúngtasẽởLuânĐôn".Cosettenghenhưsét
đánhbêntai,sửngcảngười.NàngvộiviếtmấychữchoMarius.Nhưnglàm
thếnàođemrabưuđiệnđược?Nàngkhôngbaogiờrangoàimộtmình,còn
mụToussaintthìnếumàgiaochomụ,mụsẽngạcnhiêncholàviệclạ
nhấtđịnhđemđưachoôngFaucheleventxem.Tronglúcđangbănkhoăn
khôngbiếttínhthếnàothìnàngthấyÉponineănbậngiảtraitớiluithậpthò
phíangoàirào.Nànggọi“anhthợtrẻ”ấy,đưaanhnămfrancsvàphongthư,
nhờđemngayđếnđịachỉđềtrênphongbì.Époninecấtphongthưvàotúi.
Hômsau,ngày5thángsáu,ÉponineđếnnhàCourfeyrachỏiMarius.Không
phảiđểtraothưmà,điềunàythìcáctráitimđangyêuvàđangghentấtbiết
rõ, để “xem thử”. Cô đã đợi để giáp mặt Marius, hay ít ra cũng
Courfeyrac,vẫnlàđể“xemthử”thôi.KhiCourfeyracbảocô:“Chúngtôira
chiếnlũyđây",thìtrongtrícôvụtthoángquamộtýnghĩ.Chếtởnơinào
cũngđượcthìsaolạikhôngdấnthânđếnchếtởđấyvàbắtMariuscũngchết
theo.CôđãtheogótCourfeyrac,vànắmchắcđượcchỗngườitadựngchiến
lũy.CôcũngbiếtchắcMariuschậptốisẽtrởlạinơihòhẹn.BứcthưCosette
côvẫngiữthìchàngcóđượctintứcgìđâumàkhôngđến?Vìthếcôđãđến
phốPlumet,chờchàngởđó,vàbảochochàngbiếtbạnbècủachàngđang
kêugọichàng.Côtinlànhưthếchắcchắnchàngsẽtìmđếnchiếnlũy.
tínhtoántrênsựthấtvọngcủaMariuskhikhôngtìmthấyCosettenữa.Vàcô
tínhquảkhôngsai.Phầncô,côđãtrởvềphốChanvrerie.Vàchúngtađã
thấycôlàmnhữnggìrồi.Bâygiờthìcôđãchếtvớimộtniềmvuitronglòng:
Niềmvuibiđátcủaconngườighentuônglôikéocảngườimìnhyêuvàocõi
chết,cươngquyếtkhôngđểlọtvàotayaicả.
MariushônlấyhônđểbứcthưCosette.Cosetteyêuchàngkiamà!
một lúc chàng nghĩ chàng không nên chết nữa. Nhưng rồi chàng lại bảo
mình:“Nàngđirồi.BốnànglôinàngsangtậnbênAnh,cònôngngoạitathì
ôngcóchịuchotacướivợđâu”.Mọisựđãanbàisẵn,khôngthayđổiđược.
NhữngđầuócmơmộngnhưMariusthìkhitrảiquanhữngcơnđauxétận
cùngliềncónhữngquyếtđịnhtuyệtvọng.Sốngchánchườngmớikhólòng
chịunổi,chứchếtđithìvụtmộtcáilàxongngay,khógì.
Bấygiờchàngmớinghĩrachàngcóhainhiệmvụphảilàmtròn:Một
báochoCosettebiếttinchàngchếtvàgửinànglờichàovĩnhquyết,hai
cứuchúbé,emcủaÉponinevàconcủaThénardierkhỏicáitaivạtàyđình
sắpđếnởtrênlưng.Chàngcómangtheotrongngườimộtcáivída,chính
cáivíđựngcuốnsổtrongđóchàngđãghibaonhiêulờitìnhtứchoCosette.
Chàngxémộttờgiấyvànghuệchngoạcmấydòngbằngbútchì:
«“Chúngtakhôngthểlấynhauđược.Anhđãxinphépôngngoại,nhưng
ôngkhôngđồngý.Anhnghèo,vàemcũngvậy.Anhcóchạylạiđằngem,
nhưngchẳngthấyemđâucả.Emnhớanhđãhứavớiemđiềugìchứ?Anh
vẫngiữlờihứa.Anhchếtđây.Anhyêuem.Khiemđọcnhữngdòngnàythì
hồnthiênganhsẽvềvớiemvàsẽmỉmcườivớiem”
Chẳngcógìđểniêmphongbứcthư,chàngđànhgấptưtờgiấylạivàđề
lêntrênđịachỉnày:“GửicôCosetteFauchelevent,ởnhàôngFauchelevent,
số7phốL’HommeArmé".Gấpxongbứcthư,chàngtrầmngâmmộtlát,rồi
mởvíra,lậttrangđầu,cầmbútchìviếtbốndòngsauđây:«“TôilàMarius
Pontmercy. Mang xác tôi lại nhà ông tôi, cụ Gillenormand, số 6 phố
Calvaire.”»
Chàngbỏvívàotúiáo,rồigọiGavroche.NgheMariusgọi,chúbéliền
chạyđến,vẻmặthớnhởvàsốtsắng.
—Emcómuốnlàmgiúpanhmộtviệckhông?
Gavrochenhanhnhảu:
—Làmtất.Trờicaođấtdàyơi!Khônganh,thìchúngxơitáiemrồicòn
gì!
—Emcóthấycáithưnàykhông?
—Có.
—Emcầmbứcthưnày,lậptứcrakhỏichiếnlũy(Gavrochelolắng,bắt
đầu gãi tai), và sáng mai thì đem đến tận nơi cho cô Cosette ở nhà ông
Fauchelevent,số7phốL’HommeArmé.
Chúbéanhhùngđáp:
—Được,nhưngmà,tronglúcấychúngđánhchiếnlũythìemlạivắng
mặtmất.
—Tìnhhìnhnàychắclàsángsớmchiếnlũymớibịtấncôngvàcóbịmất
thìsớmnhấtcũngđếntrưamai.
Thờigianchiếnlũyđượcđểyênquảnhiênkéodài.Trongchínhtrị,ban
đêm thường có những lúc ngắt quãng như thế, nhưng liền theo đó lại
nhữngcuộcchiếnđấuácliệtgấpbội.
—Nàyanh,-Gavrochehỏi,-sángmaiemsẽmangđichoanhcóđược
không?
—Chậmmấtemạ.Chiếnlũychắcchắnsẽbịbaovây,chúngsẽcanhgác
tấtcảcácngõ,emkhôngrađượcđâu.Emđingaybâygiờđi.
Gavrochekhôngbiếtcãilạibằngcáchnào,vẫnlưỡnglựđứngđấy,taycứ
gãitai,dángngườibuồnbuồn.Bỗngnhiên,lanhnhưcắt,chúgiậtlấybức
thư:
—Thôiđược.
RồichúvụtchạyquangõMondétour.Gavrochevừathoángtìmramột
sángkiếnlàmchúquảquyết,nhưngchúkhôngdámnóirasợMariusngăn
trở.Chúnghĩthếnày:“Bâygiờmớivừamườihaigiờ,phốL’HommeArmé
khôngxalắm,tađiđưathưngaythìtrởvềcũngkịp".
QUYỂNXV
PHỐL’HOMMEARMÉ
I
GIẤYTHẤMMÁCHTHẦM
Conngườilàmộtcáivựccònsâuhơncáivựcnhândânnhiều,nênbên
cạnhmộttâmhồnđangkhởiloạnthìmộtthànhphốđangvậtvã,quằnquại
cónghĩalýgì?TâmhồnJeanValjeanhômấy,cũngcómộtcuộcvùnglên
rấtđángsợ.Mọithứvựcsâuhốthẳmđềunhưmởrộngtoanghoáctrong
lòng ông. Cũng như Paris, ông run sợ trước một cuộc Cách Mạng ngấm
ngầmvàdữdội.Chỉcómấygiờđồnghồmàcơsựđãnhưthếđấy.Vận
mệnhvàlươngtâmôngbỗngdưngphủđầybóngtối.Ngườitacóthểnóivề
ôngcũngnhưnóivềParis:Tronglònghiệnđangcóhailựclượngđốiđịch
nhau.Maquỷvàthầnthánhsắptómlấynhaumàvậttrêncáicầubắcqua
vựcthẳm.Bênnàosẽẩybênnàoxuốngđây?Bênnàosẽthắng?
Cũng trước cái ngày 5 tháng sáu đó, Jean Valjean đưa Cosette và
ToussaintsangởphốL’HommeArmé.Ởđấymộtsựkiệnđangchờđợiông.
CosettekhôngphảikhôngcóýcưỡnglạiviệcrờibỏngôinhàphốPlumet.
Từngàychaconởchungvớinhau,đólàlầnđầutiênhaichaconcóýkiến
riêngbiệt,khôngđếnnỗixungđộtnhaunhưngrõrànglàtráingượcnhau.
Concóphảnđốinhưngchathìcươngquyết.Lờikhuyêncủangườilạmặt:
“Dọn nhà đi", đếnvới ông một cách độtngột làm ông hoảnghốt đến trở
thànhđộcđoán.Ôngtưởngnhưtungtíchđãbịlộvàôngđangbịsănđuổi
vậy.ChonênCosetteđànhphảinhượngbộ.
TừphốPlumetđếnphốL’HommeArmé,cảhaiđềubậntheođuổiýnghĩ
riêngcủamình,chẳngaihởmôinóivớiainửalời.Ôngthìtronglòngloâu
đếnnỗi không thấy Cosette đang rầu rầu, cònCosettethìrầurầuđến nỗi
khôngthấyôngđangloâu.Khácvớinhữnglầnvắngnhàtrước,lầnnàyông
cóđembàToussainttheo.ÔngthấytrướclàkhôngcòntrởlạiphốPlumet
nữa,chonênôngkhôngthểnàobỏbàấyởlạimộtmình,càngàngkhôngthể
nóichobàấybiếtviệcriêngcủaôngđược.Vảôngthấybàtalàmộtngười
trung thành, có thể tin cậy được. Kẻ ăn người ở trong nhà mà phản chủ
thườngbắtđầubằngtínhtòmò.BàToussaintthìdườngnhưtrờiđãđịnhsẵn
đểlàmngườiởchoJeanValjean,bàkhôngbaogiờtòmò.Bàcótậtnóilắp,
nóibằngcáigiọngngườiđànbànhàquêxứBarneville:“Tôilàvậylàvậy,
tôilàmcáitôilàm,cáicònlạikhôngphảicáitôilàm"(tôilànhưvậy,tôilàm
côngviệccủatôi,ngoàira,tôikhôngcầnbiết).
LầnnàyrờiphốPlumetrađivộivãgầnnhưđitrốn,JeanValjeanchỉđem
theocómỗi cái va lyướphươngmàCosette gọi làngườibạnkhôngrời.
Mangtheohòmxiểngnặngthìphảicóphuvác,màcóphuváclàcóngười
haybiếtchuyệnmình.Chonênôngchỉgọimộtchiếcxengựađếncổngphía
phốBabylone và ra đi ngay. Bà Toussaint vất vảlắmmớiđượcphépgói
ghémmộtítquầnáovàítvậtdụngtrangđiểm.PhầnCosette,nàngchỉmang
theocógiấymávàxấpgiấythấm.
Đểlúcrađiđượcvắngvẻvàthầmlặng,JeanValjeanđãxếpđặtsaocho
bướcrakhỏinhàđúngvàolúchoànghôn.NhờthếmàCosettecóthìgiờviết
thưchoMarius.LúcdọnđếnphốL’HommeArméthìtrờiđãtốimịt.Cảnhà
đềulặnglẽđinghỉ.
NhàmớiởphốL’HommeArméquamộtsântrongmớiđến,thuộctầng
gácthứhai.Nhàcóhaiphòngngủ,mộtphòngănvàmộtnhàbếpthôngvới
nhau,ởđócómộtcáigácnhỡđặtchiếcgiườngthô.Chiếcgiườngnày
phầncủabàToussaint.Phòngănđồngthờicũnglàphòngđợivànằmvào
giữahaiphòngngủ.Trongnhàcóđồdùngđầyđủ.
Bảnchấtconngườicũnglạ!Antâmcũngdễnhưhoangmang,chẳng
duyên cớ gì xác đáng cả. Vừa dọn được đến phố L’Homme Armé, Jean
Valjeanđãthấybớtbănkhoănvàdầntrởlạibìnhtĩnh.Nhữngnơiyêntĩnh
dường như có một tác dụng hoàn toàn máy móc đến trí não thật. Jean
Valjeanquảnhiênthấymìnhlâycáiyêntĩnhcủaphốnày.Phốtối,người
lạnh.Đườnghẹpđếnnỗiphảigácngangcâygỗtrênhaiđầutrụđểcấmxecộ
qualại.Cảphốnhưcâmđiếcgiữacảnhthịthànhhuyênnáo.Lạibanngày
màmờmờnhưhoànghônvàhầunhưkhôngcáigìlàmxúcđộngđượcnữa
vớihaidãynhàhaibêncũkỹlặngthinhnhưnhữngôngcụgià.Ởđấytưởng
chừng như có sự nguôi quên đang ngưng đọng lại. Và Jean Valjean thấy
sốngđược.Aicòncócáchtìmraôngởđâychứ?Việctrướctiênlàôngđem
ngườibạnkhôngrờiđặtcẩnthậnbênmình.
Hômấyôngngủmộtgiấcngon.Giấcngủkhuyênnhủ,cóthểthêm,giấc
ngủlàmyênlòng.Sánghômsau,thứcdậy,ôngthấyngườivuivẻ.Phòngăn
xấuxícómộtcáibàntrònđãcũ,mộtcáitủthấptrênđặtchiếcgươngsoi,
mộtcáighếbànhmọtvàmấychiếcghếdựangổnngangcácgóiđồđạccủa
bàToussaint.Trongmộtgóiấy,quachỗhởthấylòirabộquânphụcquốc
dânquâncủaJeanValjean.Gianphòngxấuxíthếmàônglạinhìnthấyđẹp.
PhầnCosette,nàngởlìtrongphòngriêng,bảobàToussaintmangcháo
vàotậnđấy,cònnàngthìmãiđếntốimớilómặtra.Vàokhoảngnămgiờ,bà
Toussaintđangcònlăngxăng,rốirítvềviệcdọnnhà,đemđặtlênbànăn
mộtcongàluộcsẵn.Cosettegiữlễvớicha,đànhngồilại,nhìnnhưngkhông
ăn. Nàng lấy cớ đau đầu mãi không hết, chào cha về phòng riêng. Jean
Valjeanxémộtcánhgàănngonlành,rồitỳtaylênbàn,thấytríócdầndần
trở lại quang đãng và có cảm giác chắc chắn là mình đang sống an toàn
khôngcòngìđángsợnữa.Haibalầntrongbữaănthanhđạmấy,ông
thoángnghebàToussaintlàcàlậpcậpmáchvớiông:“Thưaông,ởngoàiồn
àochộnrộnlắm,đánhnhauởParisôngạ”.Nhưngtríócđangtínhtoán,suy
nghĩmiênman,ôngkhônghềđểýtớilờinóiấy.Nóichođúngthìôngchẳng
nghethấybàấynóigìcả.
Tronglòngmỗichốcthêmbìnhthản,ôngđứngdậyđilại,đitừcửasổtới
cửalớnrồitừcửalớnquaylạicửasổ.Tríóctrởlạibìnhtĩnh,ônglạinghĩ
đếnCosette,mốilolắngduynhấtcủaông.Khôngphảiônglolắngchobệnh
đauđầucủanàngđâu.Bệnhhoạngì,đóchẳngqualàchuyệnthầnkinhrối
loạnchốclát,chuyệnđànbàcongáilàmnũng,cáithứđámmâythoángqua
vòm trời ấy mà, ngày một ngày hai là biến hết thôi. Điều ông lo lắng
tươnglai,vànhưthườnglệ,khinghĩđếntươnglai,lòngônglạitrànđầyâu
yếm.Nóichocùngthìôngkhôngthấygìngăntrởcuộcđờihạnhphúccủa
ôngtrôichảybìnhthườngnhưtrước.Nhưngcólúcôngthấymọisựđềudễ
dàng.Nhưlúcnàychẳnghạn.Nhữngphútlạcquannhưthếthườngđếnsau
nhữngphútbiquan,cũngnhưhếtngàylạitiếpđếnđêm.Đólàluậttiếpnối
vàđốilậpcủabảnchấttạohóamànhữngbộóchờihợtthườnggọilàhiện
tượngtươngphản.Đếnẩnnáuởcáiphốbìnhyênnày,JeanValjeannhưtrút
đượcmọithứlàmôngmấtbìnhtĩnhítlâunay.Ôngđãtừngtrôngthấynhiều
bóngtốiquá,chínhvìthếmàđếnđâyônglạibắtđầunhìnđượcmộtíttrời
xanh.RờibỏphốPlumetmàkhôngcógìlôithôi,khôngviệcgìxảyra,như
thếlàđượcmộtbướctốt.Nhưnggiáđiluônranướcngoài,dùchỉmộtvài
tháng,vàđisangLuânĐônthìcóthậntrọnghơnkhông?Thôiđược,đivậy.
ỞPháphayởAnh,điềuấycóhềgì,miễnlàcóCosettebêncạnh.Cosette
quốcgiacủaông.CóCosettelàđủlàmchoôngsốnghạnhphúc,cònphần
ôngcóđủlàmchoCosetteđượchạnhphúchaykhông,ýnghĩấyngàyxưa
thườnglàmôngphảinônnao,thaothức,thìhômnaylạikhônghềhiệnđến
trongtríông.Baonhiêuđauthươngxưacũđềunhưtiêutannhanhchóng
conngườiônghômnaythậtlạcquan.CóCosetteởmộtbên,ôngcócảm
tưởngnhưnànglàcủaông,nhưthếâucũnglàmộtảotưởngthườngxảyra
trongthiênhạ.Chonên,ôngchẳngthấychútkhókhănnàokhinhẩmtính
trongtríviệcdẫnCosettesangAnh.Hơnnữa,ônglạimơmàngthấyhạnh
phúccủamìnhđangđượcxâydựnglại,bấtkỳởđâu.
Ôngđangthongthảbướcmộtđilạitrongphòng,bỗngnhìnthấymộtvật
kỳlạ. Trongcáigương treonghiêngtrên đầutủphía trướcmặt,ông nhìn
thấyrõbốndòngchữ:«“Anhyêumếncủaem!Hỡiôi!Chabảophảiđingay
anhạ.Tốinaychaconemsẽởsố7phốL’HommeArmé.Támhômnữathìở
đấtAnhrồi.Cosette.Ngày4thángsáu.”»JeanValjeandừnglại,sửngsốt.
Hômdọnđếnnhàmới,Cosetteđểxấpgiấythấmtrênđầutủtrướccái
gương.Ganruộtđangnhưbàonhưxé,nàngbỏquênluônđấy,cóchúý
đếnxấpgiấythấmbịmởtoangrađâu.Xấpgiấylạimởđúngtrangnàngđã
dùngđểthấmkhômấydòngchữnàngviếthômtrướcvàđãnhờ“anhthợ
trẻ"điquaphốPlumetđưađi.Cácdòngchữấyđãinrõvàotranggiấythấm.
Vàtấmgươngsoiđãphảnchiếulạirõràng.Hiệntượngmàhìnhhọcgọi
đốixứngđãdiễnra.Chữintrêngiấythấmthìtrái,nhưngchữphảnchiếu
vàogươngthìtrởlạichiềubìnhthường,tựnhiênnhưkhitaviết.Vìthếtrước
mắtJeanValjeanmớihiệnrànhrànhbứcthưCosetteviếtchoMariushôm
vừarồi.Thậtlàgiảnđơnnhưngchẳngkhácgìsétđánh.
JeanValjeanbướcđếntrướcgương.Ôngđọclạibốndòngchữnhưngvẫn
khôngtin.Cóthểlànhữngdòngchữthoánghiệntrongmộtánhchớp.Ảo
giácthôi.Chứkhôngthểnàonhưthếđược.Nhấtđịnhkhôngcónhưthếđâu.
Dầndầnmắtôngnhìnrõhơn.TấmgiấythấmcủaCosettelàmchoôngtrở
lạivớithựctế.Ôngcầmxấpgiấylênvànói:“Nóởđâyđây".Ônghồihộp
nhìnvàomấydòngchữcònindấutrêntờgiấythấm.Nétchữlộnngượclàm
thànhmấydòngngoằnngoèochẳngranghĩalýgìcả.Ôngnghĩbụng:“Có
nghĩalýquáigìcáinày,cóchữnghĩagìviếtlênđâyđâu".Vàôngthởphào
khoankhoái.Aimàkhôngcónhữngcáivuivôthứcnhưthếtrongnhữnggiờ
phútghêrợn?Thậtlàtâmhồnconngườitakhôngbaogiờchịuđầuhàngsự
thấtvọngmàkhôngtìmcáchsửdụnghếtmọithứảotưởng.Ôngcầmxấp
giấythấm trên tay, ngắm nghía, sung sướngmộtcách ngây ngô, gần như
muốnphálêncười.Ôngchomìnhđãbịlừavìcáiảogiácbannãy.Bỗngmắt
ôngquayvàotấmgươngvànhìnthấylạihìnhảnhvừarồi.Bốndòngchữ
vẫnrànhrànhởđấy,rõtừngnétmột.Lầnnàythìkhôngcònlàtrôngnhầm
đượcnữa.Mộthìnhảnhmàmắttrôngthấyđếnlầnthứhaithìchỉcóthể
hìnhảnhthực.Thôi,sờsờrarồi,đólàcácdòngchữtrêngiấythấmphản
chiếuvàotronggương.JeanValjeanchợthiểu.
Ônglảođảobuôngrơixấpgiấythấm,quịxuốngchiếcghếbànhbêncạnh
tủ,đầugụcxuốngrũrượi,mắtđụclờ,ngơngác.Ôngtựbảo:“Thôi,sựđã
quảnhiênrồi,ánhsángtrênđờiđãtắtvĩnhviễn,Cosettenóđiviếtthưcho
thằngnàođâynày".Tâmhồnbỗngdưngtrởlạidữtợnvàôngnghenóầm
vang trong bóng tối. Sưtử đấy, chớ có đếnmà cướp mồi của nó ởtrong
chuồng.
Điềukỳdịvàđángbuồnlàtronglúcấy,Mariuschưatiếpđượcthưcủa
Cosette.CáitìnhcờphảnphúcđãmangbứcthưđếnchoJeanValjeantrước
khinóđếntayMarius.Từtrướcđếngiờ,chưacóthửtháchnàolàmchoJean
Valjeankhuấtphục.Ôngđãnếmđủmọimùicayđắng,ôngđãchịuđựngđủ
mọinỗigiannan.Cáisốkiếptànbạovớimọithứhìnhphạt,mọithứlầmlẫn
củaxãhội,cứnhèôngmàlàmtìnhlàmtội.Mặcdùthế,ôngkhônghềlùi
bước,khônghềnảnlòng.Khicầnôngxinrướclấytấtcảcácthứđắngcay.
Ôngđãhysinhtựdocủamình,liềuvớicảcáichết,ôngđãmấtcả,đãchịu
đựngmọisựđaukhổởđời,nhưngôngvẫnthảnnhiênvàcứngcỏiđếnnỗi
cólúcngườitatưởngôngquêncảhìnhhàinhưmộtngườitửvìđạo.Lương
tâmôngdạndàyvớibaocơnphongtrầnlaokhổ,hầuthànhmộtpháođài
kiêncốkhôngaichiếmđoạtnổi.Thếmà,aichứngkiếnđượctâmtrạngông
lúcnàynhấtđịnhphảixácnhậnrằngcáipháođàiấyđangnúngthế.
Bởivìtrong hết thảy mọi cực hình ông đã trải qua suốt cuộc khảo tra
dằngdặccủasốmệnh,lầnnàylàđángsợnhất.Chưabaogiờôngthấybị
kìmkẹpnhưthếnày.Tấtcảcáckhảnăngcảmxúctiềmtàngđềunhưbịlay
độngmộtcáchthầmlặng,cảnhữngthớthịtsâukínnhất,khônghềbiếtđến
nữa,cũng thấynhưbị mũikìmkẹp lại.Ôithôithôi,cuộc thửtháchgăng
nhất,nóichođúng,cuộcthửtháchduynhấtđốivớiônglàviệcmấtngười
yêu.
ÔnggiàJeanValjeanyêumếnCosettecốnhiênlàkhôngngoàitìnhcha
con.Nhưng,nhưchúngtađãlưuýmọingườitrênkia,cuộcđờicôđơncủa
ôngđãđemvàothứtìnhchaconấyđủthứtìnhyêukhác.ÔngyêuCosette
nhưcon,ôngyêunàngnhưmẹ,vàôngcũngyêunàngnhưemgái.Vàvìcả
đờiôngchưahềbiếtnhântình,biếtvợlàgì,vìtạovậtlàmộtchủnợkhông
chịu cho ai vỡ nợ bao giờ,cho nên cảthứ tình cảm ấy, thứ tình cảm
khôngailàkhôngcóấy,nócũngxenlẫnvàocácloạitìnhcảmkhácởtrong
ngườiông,mặcdùnócứmơhồ,thầmlặng,trongtrắng,mặcdùnócứcóvẻ
caosiêu,tinhkhiết,thầnthánh.Nónhưmộtbảnnănghơnlàmộttìnhcảm,
mộthấplựchơnlàmộtbảnnăng,nóvôhìnhảnh,khôngtrôngthấymàcũng
khôngnhậnthấyđược,nhưngnóquảcóthật.Nólàthứtìnhchânchính,ẩn
vàotrongmốitìnhthươngkhôngbờbếncủaôngvớiCosette,chẳngkhác
cáimạchvàngẩntrongquảnúi,uẩnvànguyênvẹn.
Bạnđọchãynhớcáiquanhệtìnhcảmgiữahaiconngườiấynhưchúng
tôiđãkể.Trongtìnhhìnhnhưthế,khôngthểcómộtcuộchônnhânnàogiữa
haingườiđược,kểcảsựhônphốicủahaitâmhồn.Thếmàtrongkhiđóthì
điềuchắcchắnlàvậnmệnhhaingườilạiđãkếthônvớinhau.TrừCosette,
nghĩalàtrừmộthìnhảnhtrẻconra,trongsuốtđờiông,tấtcảnhữngcái
đángyêu,JeanValjeanchưahềđượcbiết,chưahềcónhữngsaymê,thương
yêunốitiếptạonêntronglòngôngnhữngmàuxanhhòahợp,xanhnontrên
nền xanh thẫm như người ta thường nhận thấy trên những vòm cây mùa
đôngcũngnhưtrênnhữngngườiđãquatuổinămmươi.Tómlại,nhưchúng
tađãnhấnmạnhnhiềulần,tấtcảcáihỗnhợpbêntrongấy,tấtcảcáitâm
trạng tổng hợp ấy đã đưa JeanValjean đến chỗ thànhmột người cha của
Cosette.Mộtôngchahơikỳdịmộtchút,vìbaogồmcảvaiông,vaicon,vai
anhvàvaichồng,vainàocũngcótrongngườiJeanValjean.Mộtôngcha
trongđócócảvaibàmẹ.ÔngchaấythươngCosettevàyêuCosette,coi
nàngnhưánhsáng,nhưnhàở,nhưgiađình,nhưTổQuốc,nhưthiênđường
củamình.
Bởivậy,ôngđauđớnbiếtchừngnàokhiôngthấyCosettekhôngcòn
củaôngnữa!Thôithếnhấtđịnhlàhết!Ôngkhôngcòngiữđượcnàngnữa,
nàngđãtuộtkhỏitayông,nàngđãlẩntránhông,nànglàmâybay,lànước
chảyrồi!Sựthậthiểnnhiênnhưquảnúiđèngười,hiệnratrướcmắtông:
“TronglòngCosetteđãcómộtngườikhácrồi,ngườiấylàmụcđíchcủađời
nó,làướcmơcủađờinórồi.Cosetteđãcóngườiđểyêuquýrồi,còntachỉ
làchanó,tacũngnhưkhông thôi”.Khiôngđãchắcchắnrồi,khiôngtự
nhủ:“Nóđãbỏlòngtanóđirồi”,thìnỗiđaukhổcủaôngthậtkhôngcònbờ
bếnnàonữa.Làmtấtcảmọithứnhưôngđãlàmđểrồikếtquảnhưthếđóư?
Thếnào?Lạikhônglàgìhếtư?Nghĩđếnđó,cảngườiôngtừđầuđếnchân
đềurunlên,bấtbình.Ôngcảmthấyởtừngchântócsựnổidậyrộnglớncủa
lòngíchkỷvàcáitôicủangườiôngđanggàothéttrongvựcsâucủatâm
hồn.
Cónhữngsựsụpđổbêntrong.Khimộtkhẳngđịnhtuyệtvọngthấmvào
lòngmộtconngười,nótáchravàlàmvỡmộtsốyếutốsâusắcđôikhichính
làchấtcấuthànhcủangườiđó.Khiniềmđauthươngđếnđộấythìnótrở
thànhmộtcuộcbạitẩutánloạncủacáclựclượngtinhthần.Đólànhững
cuộc khủng hoảng tai hại mà ít ai ra khỏi lại lành mạnh như trước,vững
vàngtrongnhiệmvụnhưtrước.Khiđauthươngvượtgiớihạn,thìđạođức
kiêntrinhbaonhiêucũngnaonúng.JeanValjeanlạicầmtấmgiấythấm
xácđịnhtaihạicủamìnhlầnnữa.Đầuôngcứcúitrênbốndòngchữkhó
chốicãi,ngườitrơnhưđá,mắttrừngtrừngmộtđámmâymùdàyđặcxâm
chiếmtâmhồn,tưởngnhưnóđangđổvỡ.
JeanValjeanxemxétđiềupháthiệnđóquaốngkínhphóngđạicủasự
nghĩngợivẩnvơ,vớivẻbìnhtĩnhbênngoàidễsợ,bởivìkhiconngườibình
tĩnhđếnlạnhlùngnhưmộtphotượngthìđólàmộtđiềughêgớm.Ôngsuy
nghĩđếncáibướcđángsợmàvậnmệnhôngđãđimộtcáchbấtngờ.Ông
nhớlạinhững nỗi losợmùahè năm trướcmàông đã dại dộtxuatanrất
nhanh.Ôngnhận thấy lạicáivựcsâu, vẫn là cáivựcsâucũ, có điều ông
khôngcònđứngởtrênbờnữa,màđãrơixuốngtậnđáy.Điềukhôngngờ
đauđớnchoônglàôngbịrơivàođấymàkhônghềhaybiếtgìcả.Ôngluôn
luôntưởngthấymặttrời,thếmàđờiôngđãtốiđen.
Bảnnăngchẳngđểôngngậpngừngnữa.Ông đemkhớpvàovớinhau
một số trường hợp, một số ngày tháng, ông nhớ lại những lần mặt mày
Cosettebỗngdưngđỏửnghoặctáixanh,rồiôngtựbảo:“Đúnglàthằngấy".
Lúcthấtvọngngườitađâmrađoángiàđoánnonnhưnglạinhưchiếcnỏ
thần,đãbuôngtênlàtrúngđích.ThoạttiênôngđãđoántrúngngayMarius.
Ôngkhôngbiếttênnhưngôngtìmngayraconngười.Từtrongđáysâucủa
dĩvãnggợilêntrongtrínhớmộtcáchrànhrọt,ôngnhìnthấyrõcáitênhay
rìnhmòchaconôngởvườnLuxembourg,cáithằngbướmongkhốnkiếpấy,
cáithằngbiếngnhácvôcôngrồinghề,cáithằngngungốcấy,cáithằnghèn
nhátấy,vìrõlàđồhènnhátmớidámđếnliếcmắtđưatình,vevãncongái
ngaycạnhcha,nhấtlàkhingườicongáiấyđượccharấtyêu.
Khinhậnxétkỹtìnhhìnhôngthấyrõphíasaumọiviệcvừaxảyrađềucó
hình ảnh của người thanhniênấy, và tất cả đềudo người ấy mà ra.Jean
Valjean,conngườiđãcảitạo,đãcốgắngxâydựngtâmhồnmình,đãdày
côngbiếnđổitấtcảcuộcđời,tấtcảgiannankhốnkhổratìnhyêu,conngười
ấyngàynaytựnhìnlạimìnhthìchỉthấycómộtbóngma:Hằnthù.
Nhữngđauthươnglớnchứađựngsựtêliệt.Conngườilúcđóchánnảnvì
tróttồntại.Đauthươngvàothìcócáigìđórútđi.Ởtuổithanhniên,đau
thươngđếnthìảmđạm,saunàynólàhọatai.Thanôi!Khidòngmáucòn
nóng,tóccònxanh,đầucònđứngthẳngtrênthânthểnhưngọnlửatrêncây
đuốc,khinhữngtrangđờicòndàycộmnhưchưagiở,khiquảtimhănghái
yêuđươngcònnhữngnhịpđậpdễdàngkhôiphục,khitacònthìgiờđểđền
bù,hàngắn, khi tấtcảphụ nữ còn ởtrướcmặt, với tấtcảnụ cười, tấtcả
tươnglai,tấtcảchântrời,khisinhlựccònđầyđủ,màthấtvọngvẫncứ
mộtđiềughêgớm,thìnósẽlàthếnàođốivớituổigià,khinămthángnhạt
mờdồndậprơirụngvàocáibuổihoànghônmàconngườibắtđầunhìnthấy
cácvìsaotrêntrầnmộ.
ÔngcònđangsuynghĩmiênmanthìbàToussaintbướcvào.Ôngđứng
lênhỏi:
—Ởvềphíanào,bàcóbiếtkhông?
Bàtangơngác,chẳngbiếttrảlờithếnào.
—Thưa,ônghỏigìạ?
JeanValjeannhắclại:
—Chứkhôngphảilàhồinãybàbảotôilàngườitađangđánhnhauà?
—À,phải,thưaông,ởđằngphíaSaintMerryđấy.
Từsựsuynghĩâmthầm,sâusắcnhất,cókhinảyranhữnghànhđộng
ýthứcmàtakhôngsaobiếttrướcđược.Chắcvìcómộtsựthúcgiụcnhưthế
mànămphútsau,JeanValjeanđãởngoàiđường.
Ôngkhôngđộimũ.Ôngđếnngồitrêntrụvôingoàicổng,vẻnghengóng.
Đêmđãxuống.
II
CHÚBÉTHÙĐỊCHCỦAÁNHSÁNG
Ôngngồinhưthếbaolâu?Ôngsuytớitínhluinhữnggìtrongnhữnggiờ
trầmngâmbiđátấy?Ôngcóngẩnglênchăng?Haylàcứphảicúiđầu?Hay
cứphảigậpngườichođếngãygục?Ôngcòncóthểgượngdậyvàbámchân
vàomộtchỗnàovữngchắctrongtâmtưkhông?Chínhôngcólẽcũngkhông
saotrảlờiđược.
Đườngphốvắngtanh.Chỉvàingườithịdânvẻlolắngđangrảobướcvề
nhàlàcómơhồnhìnthấyông.Buổinguyhiểm,ailophậnnấylàthường
tình.Ngườicông nhân thắp đèn nhưthườnglệđếnthắpcây đèn đối diện
ngayvớicổngnhàsố7rồibỏđi.TrongkhiđóthìcóainhìnkỹJeanValjean
trongbóngtối,cũngkhôngnghĩrằngôngtacònsống.Ôngngồiimlìmtrên
trụđá,ynhưmộttượngtuyết.Trongtuyệtvọng,cóhiệntượngđóngbăng
nhưthếđấy.Bấygiờnghecótiếngchuôngđổhồivànhữngtiếngồnào,sôi
độngkhôngphânbiệtđược.Giữanhữnghồichuônggiãygiụacanthiệpvào
cuộcbạokhởi,đồnghồnhàthờSaintPaulthongthảbuôngmườimộttiếng
nghiêmtrang.Bởivìchuôngbáođộnglàviệccủaconngười,thìgiờlàcủa
Chúa.JeanValjeankhôngđểýđếnthìgiờ,ôngvẫnimlìmkhôngcửđộng
được.Vàolúcấy,mộttiếngnổđộtngộtđếntừphíakhuchợ,rồimộttiếng
thứ hai nữa, dữ dội hơn. Chắc đó là cuộc tấn công vào chiến lũy phố
Chanvrerie,màchúngtađãthấyMariusđánhluivừarồi.Hailoạtsúngnổ
liên tiếp giữa đêm vắng lặng nghe càng dữ dội. Jean Valjean rùng mình,
đứnglên,rồilạigieomìnhtrởxuốngtrụđá,haitayvònglại,đầutừtừgục
xuốngtrướcngực..Ôngtiếptụccuộcđốithoạiâmthầm,mìnhnóivớimình
nhưtrước.Bỗngôngngướcmắtlên.Cótiếngchânngườiđitrênđườngphố,
ởgầnmình.Dướiánhsángcâyđènbênkiađường,ôngnhìnthấyởđầukia,
mộtgươngmặtxámxanh,nhưngtrẻmăngvàtươitỉnh.
Đó là Gavroche vừa đến phố L’Homme Armé. Gavroche đang ngước
nhìnlêncao,radángtìmtòi.ChúthấyrõJeanValjeannhưngchẳngchúý.
Chúhếtnhìnlêncaolạinhìnxuốngthấp.Chúbướcđirónrénđưataysờ
khắpcáccửalớn,cửasổtầngdưới,cửanàocũngđóngthen,càikhóacẩn
thận.Sờnămbảylầnthấychỗnàocũngđóngchặt,chúnhúnvai,vàođềvới
mìnhnhưthếnày:
—Cóckhô!
Rồi chú lại nhìn trở lên cao. Jean Valjeantrông thấy tất cả. Mấy phút
trướcđanglúctâmthầnrốiloạn,nhấtđịnhlàôngchẳngnóichẳngrằngvới
bấtkỳai.Nhưngbâygiờbỗngdưngôngthấycócáigìmãnhliệtthúcđẩy
ônglêntiếnghỏichúbé:
—Chúbé,chúcóviệcgìthế?
—Tôicóviệctôiđói,-Gavrocheđáprànhmạch,rồithêm-Béà?
ôngbéđấy!
Jean Valjean thò vào túi quần móc ra một đồng năm francs. Như con
choaichoai,Gavrocheluônluôntừcửđộngnàychuyểnquacửđộngkhác,
chúđãcúinhặtmộthònđá,chúvừanhìnthấycáiđènđường.
—À,ởđâycácôngcònđểđènà?-Chúnói.-Khôngđúngvớilệnhban
bố,cácôngbạnạ.Nhưthếnàylàvôtrậttự.Đậpvỡđichotôi.
Vàchúnémhònđávàocáiđèn.Mảnhkínhrơichoangxuốngđườnglàm
chomấyngườithịdânthumìnhsaubứcmànởngôinhàtrướcmặtphảihốt
hoảngkêulên:“LạiChínMươiBarồi?"
Ngọn đèn lắc mạnh rồi phụt tắt. Đường phố bỗng tối đen như mực.
Gavrocheđắcchí:
—Thếđấy!Bàphốgiàạ,bàđingủđichotôinhờ.
XongchúquaylạiJeanValjean:
—Cáilâuđàitotướngởcuốiphốkiaônggọilàcáigìđónhỉ?Cóphải
nhàLưuTrữVănThưkhông?Đậpmẹcáilũcộttobựấymàlàmmộtcái
chiếnlũycóphảilàgọnkhôngnhỉ!
JeanValjeanbướcđếncạnhGavroche,lẩmbẩmtrongmiệngnhưnóimột
mình:
—Tộinghiệp,thằngbénóđói.
Vàôngđặtđồngnămfrancsvàolòngbàntaychú.Gavrochehếchmũi
lên,ngạcnhiênthấyđồngbạctoquá.Chúnhìnđồngbạcquabóngtối,màu
bạcsángtrắnglàmchochúhoamắt.Từtrướcđếnnaychúchỉnghenói
đồngnămfrancschứchưahềthấy,chỉnghecatụngcũngđủthíchrồi.Lần
nàythấytậnmắt,chúmêtít.Chúbảo:
—Nào,nhìnconhổnào.
Chúsaysưanhìnmộtlát,rồiquaylạiphíaJeanValjean,đưatrảđồngbạc
vàcấtgiọngoainghiêmnói:
—Nàyôngtưsản,tôithíchđậpvỡđènphốhơn,ôngcầmlạiconthúdữ
củaôngđi.Khôngmuachuộcđượctôiđâu.Thứbạcnàythếmàcóvuốtđấy,
cónămvuốt,mặc,nókhôngcàođượctôiđâu.
JeanValjeanhỏi:
—Emcómẹkhông?
—Chắclàcóhơnkhông,-Gavrocheđáp.
—Thếthìgiữđồngbạcnàyvềđưachomẹem.-JeanValjeanbảo.
Gavrochecảmthấylòngmìnhxúcđộng.Vớilạichúvừanhậnrangười
đangnóichuyệnvớichúđầukhôngcómũ,nênchúthấytintin.
—Thựcà?Khôngphảilàchotiềnđểtôikhỏiđậpvỡđènà?
—Emmuốnđậpthìcứđập.
—Ôngtốtlắm.-Gavrochenói.
Vàchúbỏđồngnămfrancsvàotúi.Ônggiàdầndầnlàmchúthêmtin
cậy.Chúhỏithêm:
—Ôngcóởphốnàykhông?
—Phải,emhỏilàmgì?
—Ôngcóthểchỉchotôinhàsố7không?
—Hỏinhàsố7làmgì?
Chúbésợđãlỡlời,dừnglại.Chúthọcmạnhnămngóntayvàođầutóc,
trảlờicụtngủn:
—À!Nhưthếđấy.
MộtýnghĩthoángquatrongtríJeanValjean.Conngườiđanglohoảng
cũngcónhữngphútsángsuốtnhưthế.Ôngbảochúbé:
—Cóphảiemmangchotôicáithưtôiđangđợikhông?
—Ôngấyà?-Gavrochenói.-Ôngcóphảilàđànbàđâu?
—BứcthưgửichocôCosettechứgì,cóphảikhông?
Gavrochelẩmbẩm:
—Cosette?Phải,hìnhnhưlàcáitênquáiquỷnhưthếthực.
—Thếthìchínhtôicónhiệmvụtraolạibứcthưchocôtađây.Emđưa
đâychotôi.
—Vậychắcôngphảibiếttôiđượclệnhtừchiếnlũyđếnđây?
—Biếtchứ.
Gavrochethọctayvàotúimócramiếnggiấygấptư.Rồiđứngnghiêm
chào:
—Phảitôntrọngbứcthôngđiệp.CủaChínhPhủlâmthờiđấy.
JeanValjeangiục:
—Đưađây.
Gavrochecầmtờgiấygiơcaolêntrênđầu:
—Chớcótưởnglàthưtìnhnhé.Gửichomộtngườiđànbà,nhưnglàgửi
chotoànthểnhândânđấy.Bọnchúngtôi,chúngtôichiếnđấu,vàchúngtôi
tôntrọngnữgiới.Chảnhưởchốncaosang,sưtửlạiđibiênthưtìnhcholạc
đàđâu.
—Đưađây.
Gavrochenóitiếp:
—Thậttình,trôngôngcóvẻngườitốtthật.
—Đưamau.
—Đây,cầmlấy.
VàchútraotờgiấychoJeanValjean:
—Nhanhlên,ôngcụChosetteơi,côCosetteđangchờđấy.
Gavrochelấylàmthíchchíkhibịarađượctiếngấy.
JeanValjeanhỏi:
—ThưtrảlờicóphảimangđếnSaintMerrykhông?
Gavrocheđáp:
—Ôngdẫnxácđếnđóđểchovỡranhưbánhxốpà?Thưnàytừchiến
lũyphốChanvrerieđếnđấy.Thôitôitrởvềđằngấyđây.Chàođồngbào.
Nóixong,Gavrochebỏđi,hayđúnghơn,vỗcánhbaytrởvềchỗmình
vừathoátra.Chúlặnvàođêmtốinhanhvunvútnhưmộtviênđạnxuyên
thủngbóngđêm.PhốL’HommeArmétrởlạiimlìm,vắngvẻ.Trongnháy
mắt,chúbélạlùngmangtrongmìnhcảbóngtốilẫnmơmộngấy,đãchìm
sâutrongkhoảngnhàcửađenngòmvàmấthútnhưlànkhóitanvàotrong
bóngđêm.Mấyphútsaukhichúmấthút,giákhôngcótiếngkínhvỡtoang
vàtiếngđènrơixuốngđườnglàmchocácnhàthịdânbựcbộiphảigiậtmình
thứcdậylầnnữathìngườitacócảmtưởnglànóđãbiếnthànhmâykhói
tiêutankhôngcònvếttíchgì.LúcđóGavrocheđãđiquaphốDuChaume.
III
TRONGLÚCCOSETTEVÀBÀTOUSSAINTNGỦ
JeanValjeantrởvàonhàvớibứcthưcủaMarius.
Nhưcon cúđanggiữ chặtmiếngmồi, ônglấylàmvừaý vớibóngtối
trongnhà.Ôngsờsoạngbướclênthanggác,khekhẽmởcửaravàđóngtrở
lại,rồiđứngimlắngnghe.KhichắcchắclàCosettevàbàToussaintđang
ngủsay,ônglấydiêmbậtlửanhưnghaitayrunlẩybẩy,phảiđánhluônba
bốnquemớiđỏ.Vìcócáigìnhưlàmộtsựtrộmcắptronghànhđộngvừa
rồi.Cuốicùngthìôngđãthắpđượcđènlên,ngồilạitrênbàn,mởtờgiấyra
đọc.
Nhữngkhixúcđộngmãnhliệt,ngườitakhôngcònđọcđượcnữa,mà
thểnóingườitavậtngửatờgiấytrongtayra,ngườitabámriếtlấynónhư
bámmộtmiếngmồi,ngườitagiàyvò,ngườitachọcsâumóngtaygiậndữ
hoặcvuimừngvàomìnhnó,ngườitachạyvụtđếnđoạncuối,ngườitanhảy
xổtrởvềđoạnđầu.Tríóckhichúýlắmcũnglêncơnsốt,nóchỉhiểuđại
khái,hiểulờmờ,hiểucáichính,nắmđượcmộtđiểm,còntấtcảđềunhư
biếnmất.TrongbứcthưMariusviếtchoCosette,JeanValjeanchỉthấy
mấychữ:«“…Anhchếtđây…Khiemđọccácdòngnàythìhồnthiênganh
sẽvềvớiem”.»
Nhìnhaidòngchữấy,mắtôngnhưbịchóilòamộtánhsángghêtởm.
Cảmxúcthayđổiđộtngộtquálàmôngchoángváng.Ôngnhìnbứcthưcủa
Marius,tronglòngvừakinhngạcvừasaysưa:Trướcmắtônglàmộtsựthật
rạngrỡ,cáichếtcủangườimàôngđangthùghét.Thâmtâmvuimừng,ông
thétlênmộttiếngthétxấuxa:“Thôithếlàhếtnhé".Câuchuyệnkếtthúcsao
mànhanhquáchỗngườitacóthểmongướcthế!Conngườilàmtrởngại
cuộcđờiôngthếlàđãbiếnđirồi.Nótựýbiếnđi,tựnguyện,chẳngaithúc
đẩycả.JeanValjeanchẳnglàmgì,chẳngcótộigìtrongviệcấycả,thế
“conngườiấy”lạisắpchết!Màcólẽhắnchếtrồicũngnên.Đếnđâyông
tínhtoán:“Không.Hắnchưachết.RõrànglàbứcthưđịnhviếtchoCosette
đọcsángngàymai,sauhailoạtsúngnổtrongkhoảngtừmườimộtgiờđến
mườihaigiờ khuya cho đến giờ, không nghe thấythêmgìnữa,chắc đến
sángsớmchiếnlũymớibịtấncôngratrò,nhưngcóhềgì,khimàđãbịcuốn
vàocuộcchiếnđấunày,nhấtđịnhlànónguyrồi,guồngmáysẽlôinóđi
thôi".JeanValjeancảmthấynhưmìnhđượcgiảithoát.Rồiđâysẽchỉcòncó
ôngvớiCosette.Sựcạnhtranhthếlàchấmdứt,tươnglailạitrởvề.Mảnh
giấynàyôngcứbỏtúi.ChẳngbaogiờCosettecònbiếtđược“conngườiấy”
đãrathếnào.“Tacứđểyênchomọiviệcxảyra.Conngườiấykhôngcách
nàothoátđược.Nếunóchưachếtthìchắcchắnrồinósẽchết.Maychota
biếtlàdườngnào!”
Nghĩ xong bấy nhiêu điều, ông thấy trong lòng tối sầm lại. Ông bước
xuốngthanggác,đánhthứcngườigáccổngdậy.
Khoảngmộtgiờsau,Jean Valjeanbướcra,mìnhmặcđồngphục quốc
dânquân,taycầmsúng.Ngườigáccổngđãchạysangbênhàngxómmượn
thêmmấythứđểôngtrangbịđượcđầyđủ.Ôngvácmộtcâysúngđãlắpđạn
sẵnvàđeomộtbaođầyđạn.Ôngđivềphíachợ.
IV
GAVROCHETÍCHCỰCQUÁMỨC
MộtviệclôithôivừaxảyđếnvớiGavroche.
SaukhicốtìnhnémvỡcâyđènởphốDuChaume,Gavrocherẽsangphố
Haudriettes.Phốvắngtanhkhôngmộtbóngngười.Chúthấydịptốtđãđến
đểháttrọnbàihátmàchúbiếthát.Miệnghátnhưngchâncứđi,khôngchậm
lạimànhanhthêmlên.Cácdãynhàchúđiquađềuđóngcửaimỉmvìngủ
yênhaylàhoảngsợ,vàchúnémrahaibênphốđiệuhátnảylửanày:
«Conchimnómáchtrêncành
RằngAtalađãtheotìnhđixa
BạntìnhlàmộtchàngNga
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Pierrot,ơi,thanthởchi
Lẳnglơquentính,chắcgìMila?
Gõtườngảđếngọita
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Cácconnỡmấyxinhsao!
Bùamênóbỏ,saynhàolàta
Dùaicũngcứsaymà
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Tôithíchyêunhau,thíchgiậnnhau
Lise,Agnèscônàotôicũngmơ
Đốttahọcũngbỏngmà!
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Đẹpthaycáichiếcáochoàng
CủacôSuzettevànàngZéïla
Áongườiđãquấnhồnta
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Tìnhơi,trongtốisángngời
HoahồngđemkếtvàođờiLola
Yêunàngtaxảthânta
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
ThấyJeannetrangđiểmtrướcgương
Timanhphútđãlạcđườngbayxa
Phảinàngbắtđượctimta?
Điđâuhỡicáctốnga!
Dôta!
Vũvề,vàolúcnửađêm
Chỉem,anhnóivớinghìnsaoxa:
Saonào!HãyngắmStella.
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!»
Gavrochevừahátvừalàmđiệubộthahồ,khôngdèxẻn.Điệubộlàđiểm
tựacủađiệpkhúc.Mặtchúlàmộtkhochứamặtnạ,chúlàmđủđiệunhăn
nhógiậtgânvàkỳdịnhưcáclỗthủngcủamộtcáikhăntreodướigió.Buồn
thay,vìchỉcómìnhchútrongđêmtối,chonênkhôngaixemvàcũngkhông
thểtrôngthấy.Cónhữngtàihoahoàiphínhưthếđấy.
Thìnhlìnhchúngừngbặt.
—Thôi,dẹpbàicaântìnhlạiđã.
Cặpmắtmèocủachúvừanhìnthấycóvậtgìtrongmộtxócổng.Nhàhội
họathìchođómộtkếtcấu,nghĩalàmộtconngườivàmộtđồvật,đồvật
mộtcáixebagác,cònconngườilàmộtanhchàngngườivùngAuvergne
đangngủtrongxe.Càngxe,thảxuốngmặtđường,cònđầungườikialạigác
lênvánxe,chânchấmxuốngđất,thânnằmtrênmộtchiếcxechúcngược.
Cókinhnghiệmvềviệcđời,Gavrochebiếtngaylàmộtanhchàngsay
rượu.Đíchlàmộtanhchàngchởthuêởxónày,níchrượuđẫyvàorồingủ
cũngđẫy.Gavrochenghĩbụng:”Đêmmùahècũngđượcviệcđấychứ!Đánh
mộtgiấcngaytrongxe!Thôi,ta“mượn”chiếcxenàychoChínhPhủCộng
Hòa,còntađểanhchàngnàylạichochếđộQuânChủ".
TrongtríGavrochevừacómộtánhsánglóelên:
—Anhbagácnàymàthượnglêntrênchiếnlũythìphảibiếtlàhay.
Anhchàngphuxeđangngáykhòkhò.Gavrochekhekhẽđẩyluicáixe
đồngthờinắmchânanhchàngkéongượclại.Chỉmộtphútlàxongđâuđấy:
Anhchàngphuxeđãnằmdàitrênmặtđường,khôngnaonúng.Cònchiếc
xethìđãrờira.
Cóthóiquenphảiđốiphóluônluônvớimọihoàncảnhbấtngờ,nêncái
gìGavrochecũngcótrongmình.Chúlụctúimócramộtmảnhgiấyvàmột
mẩubútchìđỏcủmđượccủamộtanhchàngthợmộcnàođó,chúviếtmấy
chữ:
«“ChínhPhủCộngHòaPháp
Biênnhậnchiếcxebagáccủaanh
Kýtên:“Gavroche”.»
Viếtxong,chúnhétmảnhgiấyvàotúichiếcgiletnhungcủaanhphuxe
vẫnđangngáynhưsấm,rồicầmcàngxelênđivềphíachợ,vừađivừađẩy
chiếc xe chạy nước đại trước mặt. Chiếc xe chạy ầm ầm và chú lấy làm
khoáichí.
Tròấynguyhiểm.ỞNhàInHoàngGiacómộtbốtgácGavrochequên
khôngđểýtới.Quốcdânquânngoạiôđónggiữởđó.Tiểuđộicanhgácđã
bắtđầuđểývàmấyngườinằmtrênphảnđãngẩngđầudậy.Haicáiđènbị
đậpvỡliềnliền,mộtbàihátoangoanggiữađêmkhuya,nhưthếđãlàquá
nhiềuđốivớinhữngphốnhátgannày,nhữngphốhễmớivừatắtmặttrời
đãmuốnđingủ,mớichậptốilàchẳngcònđènđómgì.Suốtmộtgiờqua,
Gavrocheđãlàmồnàogiữakhuphốyêntĩnhnàynhưconnhặngrơivào
trongchaivovekhôngngớt.Ngườiđộicảnhbinhngoạiôđãlắngtainghe
ngóng.Ylàmộtngườithậntrọng,ychờxem.
Tiếngầmầmcủachiếcxebagáclàmchoykhôngcònchờđợigìnữa,y
quyếtđịnhđiquansáttìnhhình.
—Chúngnóchắclàcócảlũ,phảihếtsứcrónrénmớiđược.
Rõrànglàquânphiếnloạnnhưconbạchtuộcđãthoátrakhỏivòngvây
vàđangtrămtaytrămchânlàmnáoloạncảkhuphố.Viênđộicảnhbinh
đánhliềurakhỏibốtcanh,bướcđitừngbướcrónrén.
Gavrocheđangđẩychiếcxe,sắprẽtừphốHaudriettes,sangthìđộtnhiên
chạmtránvớimộtbộquânphục,mộtmũsắtcógiắtlông,mộtcâysúng.
Lầnthứhai,chúdừnghắn.
—À,lạicórồi.-Gavrochenói.-Chàoôngtrậttựcôngcộng.
SựngạcnhiêncủaGavrochengắnngủivàtannhanh.Ngườicảnhbinh
hétlớn:
—Thằngranhkia,điđâu?
Gavrocheđáp:
—Ôngcôngdânkia,tôichưagọiônglàtưsản,saoônglạimắngtôithế?
—Thằngranhconđiđâu?
—Thưaông,hômquađâychắcôngcònlàmộtngườithôngminh,nhưng
sángnaythìôngđãbịhạbệrồi.
—Đồchóchết,taohỏimàyđiđâu?
—Ôngănnóinhãnhặnđấy.Ngườitathậtkhôngdámnóiônglàngười
cótuổiđâunhé.Ôngnênđembántóccủaôngđi,mỗisợimộttrămfrancs.
Chắcđượcnămtrămfrancsđấy.
—Đồăncướp,màyđiđâu?Điđâu?Điđâu?
Gavrochetiếp:
—Ănnóigìthôbỉthế.Mẹôngtừràycóchoôngbúthìnhờbàấylauhộ
mồmchoôngkỹkỹhơnmộtchút.
ViênđộicảnhbinhchĩamũisúngvàongườiGavroche.
—Đồkhốnnạn,màycónóilàmàyđiđâukhôngthìbảo?
—Bẩmđạitướng,conđimờithầythuốcchovợconnóđangtrởdạ.
Viênđộikêuto:
—Cóđịch!
Dùngcáiđãlàmnguymìnhđểcứunguychomình,kẻtàitìnhmới
đượcnghệthuậtấy.NháymắtGavrocheđãbaoquátđượctìnhthế:Cáixeba
gácđãlàmhạimìnhthìchínhnóphảichechởmìnhmớiđược.Vừalúcviên
độicảnhbinhsắpxôngđếnthìGavrochegiangthẳngcánhvăngmạnhchiếc
xevàobụngynhưmộtquảđạn,làmynhàongửatrênđườngvàphátđạnnổ
đoàngtrên không.Nghetiếng viênđộikêu, línhtrongbốt canhđềuùa ra
ngoài.Thấycósúngnổhọcũngnổbừatheomộtloạt,rồilắpđạnbắntiếp;
nhữngloạtsúngbắnmòkiểubịtmắtbắndêấykéodàiđếnnhữngmườilăm
phútvàhạsátđếnmấymiếngkínhcửa.
TronglúcấythìGavrocheđãbánsốngbánchếttháolui.Cáchnămsáu
phố,Gavrochemớingồixuốngmộttrụđáởgócđường,thởhổnhển.Chú
lắngtainghe ngóng. Ngồi thở được một chốc, chúquaymìnhvềphía
tiếngsúngđangnổgiòn,nângbàntaytráilênmũirồiđưaraphíatrướcba
lần,vừađưavừalấytayphảivỗvỗphíađằngsaugáy.Cáicửchỉngạonghễ
ấy của bọn trẻ ranh Paris là kết tinh của tinh thần châm biếm của người
Pháp.Cốnhiênlànórấthiệunghiệm,chảthếmànóđãkéodàihàngnửathế
kỷnay.
Phúttươivuiấylạibịmộtýnghĩchuachátlàmvẩnđụcngay.Gavroche
càunhàu:
—Ừ,cườicholắm,cườilăncườibòra,màlạilạcđườngmấtrồi,giờthì
phảiđiquanhrồi.Thôi,saomiễnvềchiếnlũychokịplàđược.
Nóiđoạnchúlạicắmđầuchạy.Vừachạyvừanói:
—À,tahátđếnđâurồinhỉ?
Chúlạicấttiếnghátbàihátbannãy.Bóngchúchìmnhanhvàotrongcác
ngõphốvàtiếnghátcũngxadần,nhỏdầnvàotrongđêm:
«ĐờicònlắmngụcBastille
Nềnchuyênchếấytathìbửara
Bấtbằnghádễbỏqua?
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Cóaichơitathìchơi
Cholăncholóc,chorờivỡra
Vỡrờixãhộithốitha!
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Dântaơi,cầmgậylên
Kéonhautađậptanđềnnhàvua
DiệtnềnQuânChủxahoa
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!
Đạpsongtađãxôngvào
CharlesMườikhôngdámđươngđầuvớita!
Kinhhoàngvuađãtrốnra…
Điđâuhỡicáctốnga?
Dôta!Hòdôta.»
Cuộcnổsúngởbốtcanhkhôngphảilàkhôngcókếtquả.Ngườitachiếm
lĩnhchiếcxebagácvàbắtđượcanhphuxesayrượulàmtùbinh.Chiếcxe
thìđemtốngvàonhàchứađồtịchthu,cònanhchàngsayrượuthìvềsau
bịtruytốchútíttrướctòaánbinhnhưkẻtòngphạm.Đểbảovệxãhội,trong
trườnghợpnày,ViệnCôngTốđãtỏramẫncán,khôngbiếtmệtmỏi.
Câu chuyện Gavroche đến nay vẫn còn là truyền thuyết ở khu phố
Temple và là một kỷ niệm rùng rợn nhất đối với các bà thị dân già phố
Marais.Trongkýứchọ,câuchuyệnấyđượcmệnhdanhlà:“Cuộctấncông
banđêmvàobốtgácNhàInHoàngGia".
PHẦNTHỨNĂM
_JEANVANJEAN_
QUYỂNI
CHIẾNTRANHGIỮABỐNBỨCTƯỜNG
I
NƯỚCXOÁYỞÔSAINTANTOINEVÀĐÁNGẦM
ỞÔTEMPLE
Haichiếnlũyđángghinhớnhấtmànhàquansátcácbệnhtrạngxãhộicó
thểnêurakhôngthuộcvềthờikỳcâuchuyệnkểtrongsáchnàyxảyra.Cả
haichiếnlũyấyđềutượngtrưngchomộttìnhhìnhghêgớmởhaiphương
diệnkhácnhau,cảhaiđềutừdướiđấtmọclêntrongcuộckhởinghĩatấtyếu
tháng sáu năm 1848, cuộc chiến tranh đường phố lớn nhất mà lịch sử đã
chứngkiến.
Mộtđôikhibấtchấpnhữngnguyênlý,bấtchấptựdo,bìnhđẳngvàbác
ái,bấtchấpphổthôngđầuphiếu,bấtchấpquyềnchấpchínhcủatoànthểđối
vớitoàn thể,từnhững khắckhoải,những nảnlòng,nhữngxơ xác,những
bứcsốt,nhữnghãihùng,nhữnguấtkhí,nhữngdốtnát,nhữngtămtốicủa
mình, đám ngu dân tuyệt vọng nổi lên phản kháng và đánh lại nhân dân.
Cùngdântấncôngphápluậtphổthông,cùngdântựtạochomìnhcáiquyền
đứnglênchốnglạidânquyền.
Nhữngngàyđólànhữngngàyảmđạm,bởivìbaogiờcũngcómộtlượng
chínhnghĩanhấtđịnhtrongsựcuồngloạnđó,vàcuộcchiếnđấuđóbaohàm
cáitínhchấttựsát.Nhữngtiếng:Cùngdân,ngudân,loạndân,dânôhợp,
đượccoinhưlàtiếngđểmạtsát,tiếcthaylạinóilêncáilỗicủangườicầm
quyền,ngườihưởngđặcquyền,hơnlàcáilỗicủakẻbịtrị,kẻbấthạnh.
Riêngchúngtôi,khôngbaogiờchúngtôinóinhữngtiếngấymàkhông
cảmthấyxótxavàkínhcẩn,bởivìkhitriếtlýđisâuvàonhữngsựkiện
nhữngtừấydiễnđạt,thìtriếtlýtìmthấytrongđórấtnhiềucáilớnlaobên
cạnh điều tồi tệ. Thành quốc Athénien là kết quả của chính quyền quần
chúng;cùngdânđãlàmnênnướcHàLan,dânôhợpđãmấylầncứuthoát
LaMã,vàngudânđãđitheoChúaJésusChrist.Khôngcónhàtưtưởngnào
màkhôngcólầnchiêmngưỡngnhữnghuyhoàngcủatầnglớpđáy.
KhiThánhJérômenóicáilờibíẩn:«Fexurbis,lexorbis,»
[344]
chắcngài
đãnghĩtớiđámngudân,đếntấtcảnhữngngườinghèokhổ,nhữngkẻlang
thang,nhữngkẻcùngkhốntừđómàxuấthiệnthánhtôngđồvàcácbậctửvì
đạo. Những phẫn nộ của đám đông đau khổ và rỏ máu, những bạo hành
chốngcáclẽsốngcủachínhhọ,nhữnghànhhungchốngcônglý,lànhững
cuộcđảochínhcủaquầnchúngvàphảiđượctrấnáp.Ngườitrungthựctận
tâmlàmviệctrấnápấy,vàchốngđánhđámđôngchínhvìyêuthươngđám
đông.Tuynhiên,đươngđầuvớinómàthấynóđángthathứbaonhiêu!
tônkínhnóbaonhiêu!Trongnhữnggiờphúthiếmcóấy,họvừalàmcái
việcphải làm,vừacảmthấycó mộtcáigì khiếnhọcụthứngvàhầunhư
ngănhọđixahơn;họvẫntiếptụcvìcầnphảivậy;nhưnglươngtâmthỏa
mãnlạirầurĩ,vàlàmxongbổnphận,họlạithấyxótxa.
Cầnphảinóingayrằngcuộckhởinghĩathángsáunăm1848làmộtsự
kiệnriêngbiệtvàhầunhưkhôngthểxếploạitrongkhoahọclịchsử.Những
tiếngchúngtôivừanóikhôngnênđemdùngđểnóivềcuộcbạokhởikỳlạ,
quađóchúng ta cảm thấy nhân dân lo ngại đứng lên đòi quyền laođộng
thiêngliêngcủamình.Phảichốngđánhnó,vàđólàbổnphận,bởivìnótấn
côngnềnCộngHòa.Nhưngsuychocùng,nólàgì?Làmộtcuộckhởinghĩa
củanhândântựđánhvàomình.
Chúngtôikhôngnóiphiếmxađềvìchúngtôikhôngquênđềtài,bởivậy
chúngtôixinphéplưuýbạnđọcvềhaicáichiếnlũyduynhấtmàchúngtôi
vừanóiđến,haichiếnlũytiêubiểuchocuộckhởinghĩanày.Mộtcáingáng
lối vào ô SaintAntoine,một cái bảo vệcửa ô Temple. Những aiđã thấy
dựnglênsừngsữngtrướcmặtmình,dướitrờithángsáurựcrỡmàuxanh,hai
kiệttácghêgớmcủacuộcnộichiếnđó,đềukhôngquênnó.
ChiếnlũySaintAntoinelàmộtcôngtrìnhkhổnglồ,batầngcao,haitrăm
bamươithướcrộng.Từgócnàyquagócnọ,nóchặnhẳncáicửaôrộnglớn
bao gồm ba đường phố, được xẻ rãnh cắt miếng, cắt hình răng cưa, băm
thànhmộtkhehởlớn,đượcchốngđổbằngnhữngmô,tựchúnglànhững
pháođài,cónhữngmũinhôđâyđó,tựalưngvữngchắcvàohaimõmdãy
nhàngoạiô,cáichiếnlũylùlùnhưmộtthànhtrìcủathiêntướngởcuốicái
quảngtrườngghêgớmđãchứngkiếnvụ14ThángBảy.Dọctheochiềusâu
cácđườngphố,ởđằngsaucáichiếnlũymẹấy,cómườichínchiếnlũykhác
cáchquãngnhau.Chỉnhìnthấycáichiếnlũylớnkhôngthôicũngđủthấy
khungoạiônày,nỗiđaukhổmênhmôngđãđếngiờhấphối,đãđếnphút
chót,phútmàmộtsựkhủnghoảngmuốntrởthànhmộttaiương.Chiếnlũy
ấylàmbằnggì?Bằngbatòanhàsáutầngxôđổ,cóngườibảolàdongườita
cốý.Cónhữngkẻkhácbảolàsựcôngphẫncôngcộngđãcóphépmàuphá
những ngôi nhà ấy. Chiến lũy mang hình dáng thảm hại của những công
trìnhxâydựngbằngthùhằn:Sựđổnát.Cóthểnói:Aiđãdựngcáiđó?Cũng
cóthểhỏi:Aiđãlàmđổnátcáiđó?Đólàsángtạođộtkhởicủasôisục.Ái
chà!Cáicửanày!Cáicánhcổngsongsắtnày!Cáimáiconnày!Cáiviền
cửanày!Cáibếpvỡnày!Cáinồirạnnày!Chotuốt!Némtuốtvào!Đẩyđi,
lănđi,cuốnđi,dỡđi,lậtđảođi!Xôđổtấtđi!Đólàsựhợptáccủađá,của
gạch,củaxàngang,củadầmsắt,củagiẻrách,củagạchhoacạylấy,củaghế
thủng,củalõibắpcải,củatãlót,củaáorách,củanguyềnrủa.Vừalớnlao,
vừatitiện.Cảnhhỗnmangcốbắtchướcđáyvực.Đạikhốibêncạnhphân
tử,mảngtườngxôngãcùngvớicáiđĩavỡ.Mộtcảnhđoànkếtđầyđedọa
củanhữngmảnhvỡ.SisypheđãnémquảnúicủamìnhvàođócũngnhưJob
vứtmảnhsànhvào.Tómlại,mộtcáigìghêgớm.Caođàicủakẻkhốrách.
Nhiềuxebagáclậtngượclàmchobờlũygồghề:Mộtxebòlớnlậtngang,
trụcngửalêntrời,trôngnhưmộtvếtsẹolớntrêncáimặtxùxì.Ngườitavui
vẻhòreođẩymộtxechởkháchlênđỉnhlũy,tuồngnhưnhữngnhàkiếntrúc
củacáicôngtrìnhmanrợđómuốnchencáivuinhộntrẻranhvàosựhãi
hùng, chiếc xe chổng gọng lên trời, như chờ thắng những con ngựa của
khôngtrung.Cáiđốngphùsakhổnglồcủabạokhởiđókhiếnngườitahình
dungcảnhnúiOssachồnglênnúi Pélion
[345]
củatấtcảnhững cuộcCách
Mạng:Năm93trênNăm89,Ngày9ThángNắngtrênNgày10ThángTám,
Ngày 18 Tháng Sa Mù trên Ngày 21 Tháng Giêng, Tháng Hái Nho trên
ThángTướiCỏ,Năm1848trênNăm1830.
Địađiểmxứngđángvớicôngsứcngườitavàcáichiếnlũynàyxuấthiện
không hổ thẹn ở chínhcái nơi mà nhà ngục Bastille bị hủy phá. Nếu đại
dươngđắpđêthìnóđắpnhưthếđấy.Cuồnglựccủathủytriềuđãindấutrên
đốngngổnngangvôhìnhđó.Thủytriềunàovậy?Thưa,quầnchúng.Người
tatưởngthấynáođộngđãhóađá.Ngườitatưởngnghevùvùtrênchiếnlũy
đónhữngconongđentốicủatiếnhóacuồngbạonhưtrêntổcủamình.Đây
làmộtbụigaigócchăng?Haylàmộtđámcuồngcũ?Hoặcmộtpháođài?
Hìnhnhưquaycuồnglongócđãquạtcáchxâydựngnênchiếnlũyđó.Cóuế
khíaotùtrongcôngsựấy,lạicóthiềnlươngtrongcảnhlộnxộnkia.Trong
cáibềbộncủatuyệtvọng,tathấycóruimáinhà,mảnhvánbuồngcònphất
giấymàu,khungcửasổynguyênvớikínhvứtvàođâyđểđợiđạnđạibác,
nhữngốngkhóibịgỡra,nhữngtủ,bàn,ghế,cảmộtcảnhhỗnđộnầmĩ
muônnghìnnhữngvậttồitànmàkẻănmàycũngchê,nhữngvậtvừachứa
đựnghưkhôngvừachứađựngcuồngnhiệt.Ngườitacóthểnóiđâylàmớ
nátcủadânchúng,gỗnát,sắtnát,đánátmàôSaintAntoineđãquétracửa
bằngmộtcáichổikhổnglồ,đemcáinghèokhổcủamìnhdựngthànhmột
chiếnlũy.Nhữngkhốigiốngnhưđònkêcủađaophủ,nhữngdâyxiềngđứt,
nhữngđònchốngchữđinhhìnhgiátreocổ,nhữngbánhxenằmngangnhô
ragiữacácthứđổnát,đãthêmvàocảnhhỗnloạnấycáivẻthảmđạmcủa
cáccựchìnhmàdânchúngngàyxưaphảichịu.
CáigìchiếnlũySaintAntoinecũngđemlàmvũkhíđược,cáigìmànội
chiếncóthểvứtlênđầuxãhộiđềutừđómàra.Khôngphảilàchiếnđấunữa
màlàcuồngchiến.Nhưngsúngbảovệchiếnlũyđó,trongsốcómấykhẩu
nòng loe, đã bắn đi những mảnh sứ, mảnh xương, hạt cúc, đến cả những
bánhxebànđêm,mộtloạtđạnnguyhiểmvìlàbằngđồng.Cáichiếnlũyấy
đánh một cách say máu,nó thét lên nhữngtiếng dữ dội khónói; đôi lúc,
tháchđốquânđội,nóùnùnnhữngbóngngườivàbãotáp;nóđộimộtvành
đầungườibốclửa;nóchứachậtmộtđámđônglúcnhúc;đỉnhnólởmchởm
nhữngsúng,nhữnggươm,nhữnggậy,nhữngbúa,nhữnglê,nhữnggiáo,một
lácờđỏtorộngphầnphậttrướcgió.Ngườitanghethấylẫnlộnnhữngmệnh
lệnh chỉ huy, những bài ca xung kích, những hồi trống trận, những tiếng
khóccủaphụnữvànhữngtiếngcườivangthảmhạicủanhữngkẻđóicơm.
Cáichiếnlũyấybaolavàđầysứcsống;tiếngkhổcủasấmséttừđótungra
nhưtừlưngcủamộtconthúđiên.TưtưởngCáchMạngbaophủcáiđỉnhđó,
cáiđỉnhầmầmtiếngthétcủanhândânnghenhưtiếngcủaChúa.Cáithùng
khổnglồnhữngđồvụnbỏđiấylạimangmộtoaiphongkỳlạ.Đólàmột
đốngrácrưởinhưnglạilàquảnúitiếpnhậnýtrời.
[346]
ChúngtôiđãnóinónhândanhCáchMạngmàtấncông.Tấncônggì?-
CáchMạng.Nó, cái chiến lũy ấy,cáingẫunhiên,cái hỗn độn, cái hoảng
loạn,cáihiểulầm,cáivôtriấy,đốidiệnvớiviệnlậphiến,vớichủquyềncủa
nhândân,vớiphổthôngđầuphiếu,vớidântộc,vớinềnCộngHòa,đó
khúcCarmagnoletháchthứckhúcMarseillaise.Mộtcuộctháchthứcđiênrồ
nhưnganhdũng,vìchungkhungoạiôđólàmộtanhhùng.Khungoạiô
cáichiếnlũycủamìnhgiúpđỡnhau.Ngoạiôtìvaivàochiếnlũy,chiếnlũy
tựalưngvàongoạiô.Chiếnlũyrộnglớndàntrảiranhưmộtghềnhđálàm
vỡtancácchiếnlượccủanhữngtướnglĩnhtừngchiếnthắngởChâuPhi.
Nhữnghanghốc,nhữngubướu,nhữngmụncóccủanótuồngnhưnhănnhở
vàcườicợtvớikhóilửa.Đạnghémvàođóthìtiêutantrongvôhình,đạn
pháthụttrongđó,chìmtrongđó,rơisâutrongđó,đạntrònchỉchọcthủng
nhữnglỗsẵncó.Bắnpháhỗnđộnthìđượcgìchứ?Vàcáctrungđoànquen
nhìnnhữngcảnhchiếnđấudữdộinhấtphảilongạikhitrôngthấycácpháo
đàiácthúnày,cáipháođàilởmchởmnhưgáylợnrừngvàđồsộnhưquả
núi.
Ởcáchmộtphầntưdặm,chỗphốTempleđổrađạilộ,gầnLầuNước,
nếuaimạnhdạnthòđầurangoàitiềndiệncửahàngcủaDallemagnethìsẽ
thấyởđằngxa,cạnhconsôngđào,mộtbứcthànhlạlùng.Bứcthànhấynằm
trênđườngphốđilêntheocácbậccủakhuBelleville,vàochỗcaonhấtcủa
cáidốc.Bứcthànhcaongangtầnghaicủacáctòanhà,làmthànhmộtthứ
vạchnốicácnhàbênphảivớicácnhàbêntrái,nhưthểlàđườngphốđãquay
bứctườngcaonhấtcủamìnhrađểtựđónglốilại.Bứcthànhấyxâybằngđá.
Nóthẳngthớm,đúngcách,lạnhlùng,dựngđứng,sanbằngtheothướcthợ,
nhắmthẳngbằngdâymực,cânđứngbằngdâychì.Cóthiếuximăngđấy,
nhưngcũng nhưởmột sốtườngthành LaMã,cáiđókhônglàmlệchnét
kiến trúc mẫu mực của nó. Trông chiều cao có thể đoán được chiều dày.
Đườngđỉnhsongsongvớiđườngmóng.Từngchặngtrênmặtxámcủanó,
có những lỗ châu mai rất khó nhận thấy, giống như những đoạn chỉ đen.
Khoảngcáchgiữacáclỗchâumaiấykhôngđồngđều.Đườngphốxatăm
tắpvắnglặng.Tấtcảcửasổ,cửaravàođềuđóngkín.Ởcuốiphốcócáiđập
chắnlàmchođườngphốbiếnthànhmộtngõcụt.Mộtbứcthànhimlìm
yêntĩnh:Khôngnghethấygì,khôngnhìnthấygìởđó;khôngmộttiếngkêu,
khôngmộttiếngđộng,khôngmộthơithở.Mộtnhàmồ.
Mặttrờithángsáuchóichangdộiánhsánglêncáivậtkhủngkhiếpđó.
ĐólàchiếnlũycủangoạiôTemple.Đặtchânđếnkhuvựcđó,thoạtnhìn
thấynóthìkẻbạogannhấtcũngkhôngkhỏitưlựtrướchiệncảnhbíẩnnày.
Mộtcáigìthậtthẳng,thậtđúng,thậtkhớpnhau,lồngnhau,cânđốinhau
thậtảmđạm.Ởđấy, vừacókhoahọcvừacóhắckhí.Ngườitacảmthấy
ngườichỉhuychiếnlũyvừalàmộtnhàhìnhhọcvừalàmộtmaquái.Người
tanhìn vàođóvà hạthấpgiọng. Thỉnhthoảngnếu cómộtngười,lính,
quan,hoặcdânbiểu,mạohiểm,vượtquanềnđườngvắngvẻ,thìngườita
nghemộttiếngrítkhẽvàkẻquađườngngãxuốngbịthươnghaychết,
nếuhắnkhôngviệcgìthìngườitathấygămvàomộtcánhcửađóng,mộtkẽ
đáhaymộtbứctườngnàođó,mộtviênđạn.Đôikhimộtmảnhđạnghém.
Nhữngngườigiữchiếnlũyđãlấyhaiốnggangdẫnkhíđốt,nhétkínmột
đầubằngsợigainhồi vớiđấtsét,làmthànhhaikhẩu đạibácnhỏ.Thuốc
súngkhônghềtiêuphíhoài:Hầunhưphátnàocũngtrúngđích.Đâyđó
mấycáixácchếtvànhữngvũngmáutrênnềnđá.Tôicònnhớcóconbướm
trắngbayđibaylạitrongđườngphố:Mùahèđâuchịulépvế.
Ởquanhđó,dướicáccổnglớnchoxecộravào,thươngbinhdồnđống.
Ởđấy,ngườitacảmthấymìnhbịmộtkẻvôhìnhngắmbắnvàngườitahiểu
rằngsuốtchiềudàiđườngphốđangbịnhữngmũisúngchĩavào.
Cáicầucuốnbắcngangquasôngđàolàmthànhmộtthứlưnglừaởcửaô
Temple,binhlínhtấncôngtậphọpởđầucầuấy.Nghiêmtrang,kínhcẩn,họ
quansátcáipháođàiđầysátkhíđó,cáivậtimlìmkhônglaychuyểnđó,cái
vậtgieorắcchếtchócđó.Mộtđôitênbòsátlênđếnkhoảngcaonhấtcủa
chiếccầu,cẩnthậncốgiữchomũkhôngnhôlên.
ĐạitáMonteynardgandạđứngnhìnkhâmphụccáichiếnlũyđóvàrùng
mình.Ôngnóivớimộtdânbiểu:“Họxâydựnggiỏithật!Khôngcómộtviên
đánàothòira.Nhưlàbằngsànhvậy".Lúcđó,mộtviênđạnbaytớilàmvỡ
tấm huân chương trên ngực và ông ngã xuống. “Lũ hèn nhát!" Họ nói.
“Chúngcứthòmặtrathửxem!Cứrađây!Chúngkhôngdám!Chúngtrốn
biệt".
ChiếnlũyTempledotámmươingườibảovệ,bịmườinghìnngườitấn
công, đã đứng vững ba ngày đêm. Ngày thứ tư, bọn tấn công làm như
ZaatchavàConstantine,họđụctườngnhà,họleolênmáingóiđánhxuống
vàhạđượcchiếnlũy.Trongtámmươikẻhènnhátđó,khôngmộtainghĩ
đếnviệcchạytrốn.Tấtcảđềubịgiết,trừngườichỉhuy,Barthélemy,màlát
nữachúngtôisẽnóiđến.
Chiếnlũy Saint Antoine là sấm sét, náođộng,chiếnlũy Temple là im
lặng.Giữahaipháođàiđócócáikhácnhaugiữadữdộivànhamhiểm.Cái
này là một miệng hùm, cái kia là một mặt nạ. Nếu công nhận cuộc khởi
nghĩathángsáukhổnglồvàtămtốigồmcómộtnỗigiậndữvàmộtcâuđố,
thìngườitathấytrongchiếnlũythứnhấtcómộtconrồngvàsauchiếnlũy
thứ hai có một con nhân sư. Hai pháo đài ấy do hai người xây dựng,
CournetvàBarthélemy.CournetdựngchiếnlũySaintAntoine,Barthélemy
dựngchiếnlũyTemple.Mỗichiếnlũylàhìnhảnhconngườixâydựngnó.
Cournetlàmộtngườicaolớn,vairộng,mặthồnghào,quảđấmtonặng,
gandạ,trung trực, mắt nhìnthậtthàvà dữ dội. Quả cảm,cươngnghị,dễ
giận,mautựái,mộtconngườidễgầngũinhất,mộtchiếnsĩđánggờmnhất.
Chiếntranh,xungsátlàmchoôngdễthởvàvuitính.Ôngtừnglàsĩquanhải
quân và nghe ông nói, thấy ông cử động, người ta đoán được ông ở đại
dươngmàravàtừbãotápmàđến,ôngtiếptụclàmbãotốtrongchiếnđấu.
TrừcáithiêntàithìtrongCournetcócáigìcủaDantoncũngnhưởDanton
cócáigìcủaHerculetrừtínhcáchthầnkinh.
Barthélemygầycòm,xanhxao,trầmmặc,vốnlàloạibéconxấusố,lúc
mườibảytuổibịmộtviêncảnhbinhtáttai,đãrìnhmòhắn,chờhắnvàgiết
hắnvàbịkếtánkhổsai.Ratù,anhtadựngnêncáichiếnlũyấy.
Vềsau,thậtlàbấthạnh,ởLuânĐônhaiconngườilưuvongấygặpnhau
trongmộtcuộcđấutayđôithảmhạivàBarthélemyđãgiếtCournet.Ítlâu
sau,bịcuốnvàomộtthảmkịchyêuđươngbíẩn-mộttaihọatrongđóluật
phápởPhápnhìnthấynhữngtrườnghợpgiảmkhinhcònluậtphápởAnhthì
chỉthấytửtội-Barthélemybịtreocổ.Cơcấuxãhộiuámnhưthếđấy:
làmchocáiconngườicótríthôngminhrõrànglàvữngchãi,cóthểlàlớn
laonữavìthiếuthốnvềvậtchất,tốitămvềđạolýđãbắtđầucuộcđờitrong
lao tù ở Pháp và kết liễu trên giá treo cổ Anh. Trong những dịp ra mặt,
Barthélemychỉmangmộtlácờ:Lácờđen.
II
LÀMGÌDƯỚIVỰCNẾUKHÔNGKHÁOCHUYỆN
Mườisáunămđángkểtrongsựgiáodụcngầmcủabạođộng,thángsáu
1848 đã khôn hơn tháng sáu 1832 nhiều lắm. Bởi vậy chiến lũy phố
Chanvreriechẳngqualàmộtbảnphác,mộtbàothaisosánhvớihaichiến
lũykhổnglồmàchúngtôivừalượctả,nhưnghồibấygiờ,nóđãghêgớm
lắm.
Dướisự trôngnomcủa Enjolras-bởi vìMariuschẳng cònnhìntới
nữa,-nghĩaquânđãlợidụngđêmtốikhôngnhữngđểsửachữalạichiếnlũy
màcònbồiđắpthêm.Chiếnlũyđượcxâycaolênthêmsáutấc.Nhiềuthanh
sắtcắmvàođáxâychiếnlũytuatủanhưnhữngngọngiáochĩamũirađằng
sau.Từkhắpnơi,mọivậtpháhoạiđềuđượcmangvề,chồngthêmvào,làm
chocảnhchằngchịtbênngoàicàngthêmrốirắm.Saukhiđượcchữalạimột
cáchtàitìnhthìcáipháođàibêntronggiốngnhưbứcthành,bênngoàinhư
bụirậm.Ngườitađãxếplạicácbậcđáđểcóthểtrèolênđỉnhchiếnlũynhư
trèolênmộtbứcthành.
Chiếnlũyđãđượcthudọnlại.Ngườitaxếpbớtđồđạcchogianphòng
thấpđỡchậtchội.Nhàbếpđượcđemlàmphòngquâny.Ngườibịthương
đềuđượcbăngbóxong.Thuốcsúngvươngvãitrênmặtđất,trênbànđều
đượcnhặtnhạnhlại.Ngườitacònđúcđạn,làmvỏđạn,xégiẻlàmbăng,
phânchiacácvũkhírơirớt,dọndẹpbêntrongpháođài,thunhặtcácmẩu
đồhưhỏng.Xácchếtcũngđượcmangđi,chấtthànhđốngởngõMondétour,
vẫncònthuộcvềnghĩaquân.Mặtđườngchỗấymộtthờigianrấtlâuvềsau
vẫncònđỏlòmdấumáu.Trongsốngườichếtcóbốnquốcdânquânngoại
ô. Enjolras bảo lột quân phục của chúng để riêng ra một nơi. Enjolras
khuyênmọingườingủhaitiếngđồnghồ.Lờikhuyêncủaanhlàmộtmệnh
lệnh.Tuyvậy,chỉbabốnngườichợpmắtmộtchốcthôi.Feuillydùnghai
giờấyđểkhắcvàobứctườngtrướcmặtquánrượumấychữ:“Cácdântộc
muônnăm!"Chữđụcbằngđinhvàođátảng,mãiđếnnăm1848cònđọcrõ.
Bangườiđànbànhânlúcbanđêmimtiếngsúngđãlánhđihẳn,nghĩa
quânvìthếcũngđượcdễthởhơn.Họđãtìmcáchtrốnvàomộtnhànàobên
cạnh.Phầnđôngnhữngngườibịthươngđềucònsứcvàđềumuốntiếptục
chiếnđấu.Trênmộtổrơmrảiđệmtrongnhàbếpbiếnthànhphòngquâny,
cónămngườibịthươngnặng,trongsốcóhaingườicảnhvệthànhphố.Hai
tênnàyđượcbăngbótrướctiên.
TronggianphòngthấpchỉcònthihàicụMabeufphủtấmvảiliệmđenvà
Javerttróivàocâycột.Enjolrasnói:
—Đâylàphòngcủangườichết.
Bêntronggianphòng,ởtậnđằngsau,dướiánhsánglờmờcủacâynến,
cáibàntửthiđặtsaucâycộtthànhmộtthanhngang.Javertđứngvàôngcụ
Mabeufnằm,cảhaihợp lại thành một cái gì đó phảng phất như một cây
thánhgiátotướng.
Cáicàngxechởkhách,mặcdùbịbắngãycụt,vẫncònđứngđượcđể
thểtreocờ.Enjolrascóđứctínhcủangườichỉhuy,hễnóilàlàm.Anhta
đemmắcvàocáicáncờấycáiáothủngdínhmáucủacụgiàđãhysinh.
Khôngcònnóichuyệncơmnướcgìđượcnữa.Bánhcũngkhôngmàthịt
cũngkhông.Nămmươichiếnsĩ,trongthờigiangầnmộtngàymộtđêm
mặtởđâyđãkhôngmấychốcmàvétcạntủthựcphẩmítỏicủaquánrượu.
Đếnmộtlúcnhấtđịnh,bấtkỳchiếnlũynàocònchốngchọiđượcđềulâm
vàocảnhbètrôimặtbiển,khôngcáchnàotránhkhỏi.Đànhphảibấmbụng
chịu đói vậy. Bấy giờ đang vào quãng một, hai giờ sáng ngày mồng sáu
thángsáuoanhliệt.Chínhhômấy,ởchiếnlũySaintMerry,khinghĩaquân
baoquanhJeanneđểhỏibánhmìthìJeanneđãtrảlờichođámchiếnsĩđang
kêu đói: “Để làm gì? Bây giờ là ba giờ. Bốn giờ chúng ta chết rồi mà!”
KhôngcócáiănnênEnjolrascấmuống.Anhcấmhẳnrượuvang,cònrượu
mạnhthìphátkhẩuphần.Ngườitatìmđượctronghầmrượumườilămchai
đầy,gắnxikínmít.EnjolrasvàCombeferrexemxétrấtkỹ.Vừaleokhỏi
hầm,Combeferrevừanói:
—ĐâylàcáivốnxưanhấtcủabácHucheloup,hồiđầubácấybántạp
hóamà.
Bossuetgópthêm:
—Chắcphảilàthứrượuvangchínhcống.MaymàGrantaiređangngủ.
Hắnmàthứcthìkhôngdễgìcứuthoátmấychainày.
Mặcnhững tiếngxìxào Enjolrasvẫncứ ralệnhkhông đượcđụngđến
mười lăm chaiấy. Và để mọi người khỏi sờ đến, để các chai rượu thành
thiêngliêng,chàngbảomangxếpdướibànđặtthihàicụMabeuf.
Haigiờsáng, điểm số còn ba mươi bảy người.Trờibắtđầusángdần.
Ngườitavừatắtcâyđuốctrướcđâyđãđượcdựngởhốcđá.Bêntrongchiến
lũy,mảnhđườngphốnhỏnhưcáisânconđangchìmtrongbóngtối,quaánh
sángbìnhminhnhờnhờ,ảmđạm,trôngnócóvẻnhưmộtcáiboongtàuvừa
quacơngiôngtố.Cácchiếnsĩđilại,cửđộngnhưnhữngbóngđen.Bêntrên
cáitổbóngtốidễsợấy,cáctầnggáclặngcâmhiệnradầnnhợtnhạt.Trên
caotít,cácốngkhóinhuốmmàutímtím.Nềntrờilơlửngmộtcáchđángưa
giữamàutrắngvàmàuxanh.Chimchócbaylượnreomừng.Ngôinhàđằng
saulưngchiếnlũyquaymặtvềhướngĐông,trênmáiđãrợnhồng.Ởcửa
máigácba,giósớmthổiphơphấtmớtóchoarâmtrênđầucáithâyngười
chết.
CourfeyracbảoFeuilly:
—Ngườitatắtngọnđuốclàmtớthíchquá.Trôngnócóvẻhớthơhớthải
trướcgió,tớchánlắm.Nócóvẻsợ.Ánhsángđuốcchẳngkhácgìcáikhôn
ngoancủalũhènnhát,nóchảsoisángcáigìvìnórunrẩy.
Bìnhminh đánhthứctrí óccũngnhư đánhthứcloài chim.Ainấy đều
chuyệntrò.Thấyconmèolòdòtrênốngmáng,Jolyrútrangaymộttriếtlý.
Chàngnói:
—Con mèo là cái gì? Là một sự sửa chữa. Thượng Đế làm xong con
chuột,nóirằng:A,talàmbậyrồi.VàThượngĐếlàmconmèo.Conmèo
cáiđínhchínhchoconchuột.Conmèocộngvớiconchuột,đólàcáibảnin
thửđãđượctạovậtxemlạivàsửachữa.
Combeferrengồigiữamộtsốthợthuyềnvàsinhviênnóivềchuyệnmấy
ngườichết,vềJeanProuvaire,Bahorel,ôngcụMabeuf,cảtênLeCabuc,
vềsựbuồnrầunghiêmkhắccủaEnjolras.Chàngnói:
— Harmodius và Aristogiton, Chéréas, Stephanus, Brutus, Cromwell,
CharlotteCorday,Sand,
[347]
tất cả sau khi hành động, đều có những phút
hoangmang.Contimnódễrung độnglắm,tínhmệnhconngườicũng
mộtcáigìthậtlàhuyềnbí.Chonêncảnhữngkhigiếtngườivìmụcđích
chínhtrịhaygiếtngườivớimộtmụcđíchgiảiphóngđinữa,nếucómộtthứ
giếtngườinhưthếthậtthìtronglòng,sựhốihậnvìhạsátmộtmạngngười
vẫnmạnhhơnniềmvuiđãphụcvụnhânloại.
Chuyệnnọbắtsangchuyệnkia,quanhđiquẩnlại.Mộtphútsau,nhân
mấy câu thơ của Jean Prouvaire, Combeferre chuyển sang so sánh những
ngườidịchsáchGéorgiques,
[348]
RauxvớiCournand,CournandvớiDelille,
vạchramấy đoạn do Malfilâtredịch,đặcbiệt là đoạnnóivềcáichết phi
thườngcủaCésar.
[349]
RồinhâncáitênCésar,câuchuyệnlạitrởvềBrutus.
Combeferrenói:
—Césarbịgiếtlàđúng.ĐốivớiCésar,Cicéronnghiêmkhắc,vànhưthế
là phải. Nghiêm khắc nhưng không đả kích. Zoïle chửi Homère, Mævius
chửi Virgile, Visé chửi Molière, Pope chửi Shakespeare, Fréron chửi
Voltaire,chuyệnganhghét,hằnthùlàchuyện“muônnămcũ”thôi.Những
kẻtàibalỗilạckhiếnchongườitanguyềnrủa,nhữngbậcvĩnhânítnhiều
cũngđềubịngườiđờixỉaxói.NhưngZoïlevàCicéronlàhaingười.Cicéron
thựchiện cônglýbằng tưtưởngcũng nhưBrutusthực hiệncônglý bằng
lưỡigươm.Riêngtôithìtôiphêpháncáikiểuthựchiệncônglýthứhainày,
cáikiểudùnggươm,nhưngthờicổđạichấpnhận.Césarđãxâmphạmsông
Rubicon,đãbanchứctướcnhưchínhchứctướclàcủamìnhtrongkhinó
củanhândân,đãkhôngđứngdậykhiThượngViệnbướcvàophònghọp,thì
Césarđãcónhữnghànhđộngcủamộtvịvua,vàhầunhưcủamộtbạochúa,
nhưEutropeđãnói,«regiaacpenetyrannica.»Đólàmộtvĩnhân.Mặckệ
hoặc càng hay cũng đều được: Bài học càng có giá trị. Hai mươi ba vết
thươngcủaôngtakhônglàmchotôicảmđộngbằngbãinướcbọtcủaChúa
JésusChristbịnhữngkẻđiởtát.Càngnhục,càngrõlàthầnthánh.
Bossuet đứng cao hơn những người khác, trên một đống đá, tay cầm
súng,thét:
—HỡiCydathenæum,hỡiMyrrhinus,hỡiProbalinthe,hỡinhữngduyên
dángmỹmiềucủaAEantide!Chaoôi!ƯớcgìtađọcđượcthơcủaHomère
nhưmộtngườiHylạpxứLauriumhayxứÉdaptéon!
III
HÈSÁNGRỒlTỐISẦM
Enjolras đi quan sát tình hình. Anh theo ngõ Mondétour đi ra ngoài,
quanhquấtmentheocácdãynhà.
Phảinóirằngbấygiờnghĩaquânlòngđầyhyvọng.Cáicáchhọđãđánh
luicuộctấncôngbanđêmlàmchohọhầunhưcoithườngcuộctấncônglúc
sắptảngsáng.Họchờđợivàhọcườicợt.Họchẳnghềhoàinghichútnàovề
sựthắnglợi cũng như không nghi ngờchínhnghĩacủamình. Vả lại nhất
địnhviệnbinhsẽđếnvớihọ.Họtintưởngvàođólắm.NgườiPhápkhichiến
đấuthườngcólốitiênđoántìnhhìnhmộtcáchdễdãivàđầylạcquan,làm
chohọcóthêmsứcmạnh.Vớilốiđoántrướcấy,nghĩaquânchiacáingày
sắpđếnralàmbagiaiđoạnchắcchắn:Sáugiờsángthìmộttrungđoàn“mà
họđãvậnđộng”sẽquaysúng,đếntrưathìtoànthểParisnhấttềđứngdậy,
mặttrờilặnthìCáchMạngbùngnổ.
Từ tối hôm trước, tiếng chuông báo động ở nhà thờ phố Saint Merry
khônghềngừngmộtphút.Điềuấychứngtỏlàchiếnlũykia,cáichiếnlũy
lớn nhất, chiến lũy của Jeanne vẫn còn đứng vững. Tất cả những mối hy
vọngấy,nhómnàychuyểnchonhómkiatrongtiếngxìxàovuivẻvàđáng
sợnhưtiếngvovecủađànongsắpxungtrận.
Enjolras trở về. Như con chim ưng, anh vừa âm thầm dạo quanh một
vòngtrongvùngbóngtốingoàichiếnlũy.Haitaykhoanhlại,mộtbàntay
đặttrênmiệng,anhlắngnghetrongchốclátnỗivuivẻcủaanhem.Trong
ánh bình minh mỗi lúc một sáng tỏ, nét mặt anh hiện ra tươi tắn và ửng
hồng.Chàngnói:
—ToànbộquânđộiParistấncông.Mộtphầnbađộiquânấyđèlêncái
chiếnlũycủacácđồngchíđấy.Ngoàiracòncóquốcdânquân.Tôitrông
mũgiátlôngcủatrungđoànxungkíchsốnămvàcờxícủađoàncảnhvệ
quânsốsáu.Mộtgiờnữacácđồngchísẽbịtấncông.Còndânchúngthì
hômquasôisục,nhưngsángnayimlìm.Khôngcònmongđợigìnữa,chẳng
còn hy vọng vào đâu được. Không một ngoại ô nào, cũng không có một
trungđoànnàohưởngứng.Cácđồngchíbịbỏrơirồi.
Cáclờinóiấyrơivàogiữatiếngxìxàocủacácnhómnghĩaquânvà
tácdụngnhưgiọtmưagiôngđầutiênrơivàogiữatổong.Mọingườiđều
câmbặt.Mộtphútim lặngkhótả.Ngườitacócảmtưởngnhưnghethấy
thầnchếtbayqua.
Nhưng chỉ trong giây lát. Từ chỗ tối nhất trong đám đông, một tiếng
ngườicấtlênnóitovớiEnjolras:
—Đànhvậy!Xâychiếnlũylêncaobảythướcvàanhemtaởcảđấy.Các
đồng chí, hãy lấy xác chúng ta mà phản kháng. Phải tỏ ra rằng nếu dân
chúngbỏrơinhữngngườiCộngHòathìngườiCộngHòavẫnkhôngbỏrơi
dânchúng.
Lờinóiấyxétanđámmâynặngnềcủanhữngngườilolắngcánhân,làm
chotríócmọingườinhưđượcgiảithoát.Mộttràngpháotayhoannghênh
nónhiệtliệt.Mãisaucũngkhôngaibiếtđượctênngườiđãnói.Cólẽlàmột
ngườithợnàođókhôngaiđểýtới,mộtngườivôdanh,mộtngườibịquên
lãng,mộtngườiquađườnganhhùng.Kiểungườivôdanhvĩđạiấybaogiờ
cũngcómặttrongnhữngbiếnđộngcủaloàingười,nhữngcơnthainghén
củaxãhội.Vàđếnmộtgiờphútnhấtđịnh,họnóilêncáilờicuốicùngquyết
định,rồitanbiếnngaytrongbóngtối,saukhiđãthaymặtchonhândân
Chúamộtphúttrongánhchớpsánglòa.
Khôngkhíchungngàymồng6thángsáunăm1832làkhôngkhícủasự
quyếttâmkhônggìlaychuyểnnổi.Chonêncũngvàogiờấy,ởchiếnlũy
SaintMerry,nghĩaquâncũngđồngthanhhôto:“Cóviệntrợhaykhôngviện
trợ,mặc!Chúngtaquyếttửđếnngườicuốicùngởđây".Câunóiấythành
mộtcâunóilịchsửvàcóghitronghồsơcácvụkhởinghĩanămấy.
Nhưthế,độcgiảthấyrõ,mặcdùcáchbiệtvớinhauvềmặtvậtchất,hai
chiếnlũyvẫncảmthôngvớinhau.
IV
BỚTNĂM,THÊMMỘT
Khingườivôdanhnàođóbanbốcáiquyếtnghị“lấyxácmàphảnkháng”
vàđemlạichomọingườicáiphươngthứcthốngnhấtýchí,thốngnhấttâm
hồnnhưthếđãdứtlời,thìtừkhắpcửamiệngđềuvọtlênmộttiếnghôthoải
máivàrùngrợn.Tiếnghôấy,vềýnghĩathìbuồnthậtnhưngtronggiọng
thìlạiđầykhíthếchiếnthắng.
—Tinhthầnquyếttửmuônnăm!Tấtcảởlại.
—Tạisaolạitấtcả?-Enjolrashỏi.
—Tấtcả!Tấtcả!
Enjolrastiếp:
—Địathếởđâythuậnlợi,chiếnlũylạikiêncố.Bamươingườicũngđủ.
Saolạiđihysinhnhữngbốnmươingười?
Mọingườiđáp:
—Bởivìchẳngmộtaichịubỏđicả.
Enjolrasnóito,giọngnóirungvanggầnnhưgắtgỏng:
—Cácđồngchí,nềnCộngHòakhôngcóthừangườiđâumàđemphung
phívôích.Khoatrươnglàxaxỉ.Nếucóđôingườicónhiệmvụphảilánhđi
thìnhiệmvụấycũngphảiđượcthihànhnhưmọinhiệmvụkhác.
Enjolraslàngườinguyêntắc.Đốivớicácđồngchíanhcómộtthứuylực
vôthượng,gầnnhưtuyệtđối.Mặcdùthế,lầnnàyngườitavẫnxìxào.
Làngườicókhiếuchỉhuytừtrongmạchmáu,Enjolrasthấycótiếng
xàonênnhấnmạnhthêm.Anhcấtgiọngnghiêmnghịnói:
—Aisợchỉcóbamươilàkhôngđủthìchobiết.
Tiếngxì xàotănglên gấpbội.Có tiếngngườitrong mộtnhómnào đó
nhậnxét:
—Lánhđiư?Nóinghedễlắm,nhưngchiếnlũybịbaovâycảrồi.
—Phíachợchưabịbaovây,-Enjolrasnói.-ConđườngMondétourcòn
tựdo,từđóđiquaphốPrêcheursthìcóthểđếnchợInnocents.
Cótiếngkháctrongđámđôngnói:
—Đếnđósẽlạibịbắtthôi.Sẽlạirơivàomộtđộicanhgácnàocủaquân
độihayquốcdânquânngoạiôthôi.Thấycóngườibậnblouseđộicasquette
điqua,chúngsẽlậptứcgọi:“Thằngkia,màyởđâuđếnđây?Haylàmày
chiếnlũy”.Thếrồichúngnókhámtay.“Taymàycómùithuốcsúng”.Thế
làbịbắn.
Enjolras không đáp, để tay lên vai Combeferre. Cả hai bước vào gian
phòngthấp.Mộtlátsauhọtrởra.Enjolrashaitayrộngmởômrabốnbộ
quânphụcchàngchođểriêngmộtnơi.Combeferretheosaumangcácmảnh
yếmdavàmũgiắtlông.
—Vớicácbộquânphụcnày,-Enjolrasnói-cóthểtràtrộnvàohàngngũ
quânđộirồitrốnthoát.Hãyđượcchobốnngườiđấy.
Vàanhnémbốnbộquầnáoxuốngmặtđườngđãcạyhếtđá.Đámthính
giảcantrườngkhônghềnhúcnhích.Combeferrelêntiếng:
—Nào,phảicóchútlòngthươngxótmớiđược.Cácđồngchícóbiếtvấn
đềởđâylàgìkhông?Vấnđềphụnữđó.Đâynày.Tôihỏinày:Ởnhàchúng
tacóđànbàhaykhôngnào?Cótrẻconhaykhôngnào?Cóphảicónhững
ngườiphụnữđãcóhàngđốngconvâyquanh,màcònphảilấychânđưanôi
nữahaykhôngnào?Trongsốcácđồngchí,aichưatừngthấyđànbàvạchvú
nuôicon,hãygiơtaylênxem.À,cácđồngchímuốnđemthânmìnhhysinh,
tôi nói có các đồng chí đây, tôi cũng rất mong như thế, nhưng tôi không
muốncảmthấycónhữngbóngmaphụnữvậtvãchungquanhtôi.Cácđồng
chícứhysinh,đượclắm,nhưngcácđồngchíkhôngnênlàmchokẻkhác
phảichết.Nhữngcuộcquyếttửnhưcuộcquyếttửsắpdiễnrađâythậtlàcao
cả,nhưngdiệnquyếttửphảirấthẹp,nókhôngcầnmởrộngrađâu,vàkhinó
chạmđếnbàconcậtruộtcủacácđồngchí,nólạitrởthànhchuyệnsátnhân.
Cácđồngchíhãynghĩđếncáctrẻđầuxanhvàcáccụđầubạc.Cácđồngchí
ngheđâynày:Enjolrasvừamớinóivớitôirằngbannãyanhcóthấyởnơi
gócphốThiênNgatrêngácnăm,cómộtcáicửasổcònchongđèn,vàtrên
nềnkínhcóbóngmộtđầungườirunrun.Đólàbóngmộtbàcụgiàhìnhnhư
đãthứcsuốtđêmđểchờđợi.Cólẽlàmẹcủamộttrongcácđồngchí.Thế
thì,đồngchíđóhãyđi,đichomauđểvềnóivớimẹ:Thưamẹ,conđãvề!
Đồngchíđóhãyyêntâm,sốanhemcònởlạiđâysẽhoànthànhnhiệmvụ.
Khichúngtaphảilàmviệcđểgiúpđỡgiađình,chúngtakhôngcóquyền
đượchysinhtínhmạng.Hysinhtínhmạnglàtrốnnhiệmvụgiađìnhđó.
Cònnhữngđồngchícóemgái,cóemgáinữa!Cácđồngchícónghĩđến
không? Các đồng chí quyết định chếtvà các đồng chísẽ chết, được lắm,
nhưngmaiđâythìsao?Thiếunữmàkhôngcócơmăn,điềuấyđángsợlắm.
Đànôngthìngửatayănxin,cònđànbàthìđemthânđibán.Chaoôi!Những
con người duyên dáng, dịu ngọt, những con người đầu cài hoa, mồm ca
miệngnóilíulo,làmchotrongnhàtrànđầykhôngkhíđoantrinh,những
con người hiện thân của hương thơm, những con ngườichứng minh rằng
trêntrờicóthiênthầnvàdướiđấtcótrinhnữ,nhữngcôJeanne,côLise,
Mimi,nhữngconngườihiềnlành,đángyêulàmchocácđồngchílấylàmtự
hào và hạnh phúc, trời ơi! Những cô ấy sắp phải đói khát! Các đồng chí
muốn tôi nói gì với các đồng chí? Có một cái chợ bán thịt người đấy
nhữngbàntaymacủacácđồngchírunrẩychungquanhngườicáccôemấy,
khôngthểngăncảnhọbướcvàođấy!Cácđồngchíhãynghĩđếnđườngphố,
đếnmặtđườngđầyngườiqualại,cácđồngchíhãynghĩđếncáccửahiệu
những người đàn bà bận áo hở ngực đi qua, đi lại chân giẫm trong bùn.
Nhữngngườiđànbàấytrướckiacũngtrongtrắng.Cácđồngchícóemhãy
nghĩđếncáccôemgáicủamình.Cùngkhổ,mãidâm,cảnhsát,nhàtù,đó
nơicáccôcongáithơngâyxinhđẹpấysẽrơivào,lànơicáctấmthânbồ
liễu,cáctâmhồnbăngtuyết,cácánghươngtrờisắcnướccòntươimáthơn
cảhoađinhhươngmùaxuânấy,sẽrơivào!À,cácđồngchíquyếthysinh!
Cácđồngchísẽkhôngcònnữa!Tốtlắm,cácđồngchímuốncứudânrakhỏi
áchQuânChủ,nhưngcácđồngchílạiđemtraocongáicácđồngchícho
cảnhsát.Cácđồngchíthânmến,hãycoichừng,hãybiếtthươngxót.Người
tacóthóiquenítnghĩđếnđànbà,đếnnhữngngườiđànbàkhổsở.Ngườita
ỷlạivàochỗngườiphụnữkhôngđượcgiáodụcnhưđànông.Ngườitangăn
cảnkhôngchohọđọcsách,khôngchohọsuynghĩ,khôngchohọthamgia
chínhtrị.Còncácđồngchí,cácđồngchícóthểngăncảnhọtốinayđếnnhà
xácđểnhậnmặtcácđồngchíhaykhông?
Nào,cácđồngchícógiađình,cácđồngchíhãybiếtđiều,cácđồngchí
hãybắttayanhemvàđiđi,đểmặcbọnchúngtôiởđâylàmnhiệmvụ.Tôi
biếtrằngphảicanđảmmớibỏđiđược.Khóđấy,nhưngcàngkhócàng
giátrị.Cóđồngchínói:Tôicósúng,tôiđangởtrongchiếnlũy,mặckệ,tôi
cứởlại.Mặckệ,nóinhưthếcũngdễthôi.Cácđồngchí,đờicòncóngày
mai,ngàymaicácđồngchísẽkhôngcómặtnữa,nhưnggiađìnhcácđồng
chílạisẽcòn.Vớibaonhiêulàđaukhổ!Nàynhé,mộtđứabéconxinhxắn,
bụbẫm,máphínhnhưquảtáo,nóbậpbẹ,nóbibô,nóreocườiluônmiệng,
hônvàodathịtnóbaogiờcũngthấymátrượi,cácbạncóbiếtnósẽrasao
nếubịvứtbỏkhông?Tôicóthấymộtem,bétíxíu,caođộngầnnày.Bố
chết.Mộtnhànghèonhặtnóvềnuôilàmphúc,nhưnghọcũngkhôngcólấy
cáiănphầnhọ.Chonênthằngbéluônluônphảiđóikhát.Bấygiờđangmùa
đông.Nókhôngkhóc.Ngườitathấynóđilạibêncáilòthan.Lòchẳngbao
giờđốtlửa.Còncáiốngkhóithìcácbạnbiếtchorằngnhữngkẽhởđềunhét
đấtsétchokín.Thằngbélấymấyngóntaytíhongõchútítđấtsétấybỏvào
mồmăn.Hơithởnókhòkhè,mặtmàynónhợtnhạt,chânnóđikhôngvững,
bụngnóỏngto.Nóchẳngnóichẳngrằng.Hỏinó,nókhôngừhử.Rồi
chết.NgườitađãđemnóđếnviệntếbầnNeckerđểnóchếtởđấy.Bấygiờ
tôilàsinhviênnộitrúlàmviệcởđấynêntôithấy.
Giờđây,nếucácđồngchícóaiđãcócon,cóaiđãcóhạnhphúcngày
chủnhậtdắtconđichơi,cầmtrongbàntayhiềntừkhỏemạnhcủamìnhcái
bàntaybéxíucủaconmình,thìcácđồngchíđóhãytưởngtượngrằngem
bétôivừakểchínhlàconmình.Embéấy,tôicònnhớ,tôicócảmgiácnhư
đangnhìnthấynó.Khinónằmtrầntruồngtrênbànmổ,thìxươngsườn
nhôlên,dathịtnósụpxuốngchẳngkhácgìnhữngnấmmộdướicỏtrong
nghĩađịa.Ngườitađãtìmthấymộtthứbùntrongdạdàynó.Trongkẽrăng
nócódínhtro.Thôi,chúngtahãynêndòlạibụngmình,hãyhỏilấylòng
mình.Cácbảnthốngkêđềunhậnthấyrằngtrẻconcònvôthừanhận,tỉlệ
chếtđếnnămmươilămphầntrăm.Tôixinnhắclại,đâylàvấnđềphụnữ,
vấnđềcácbàmẹ,vấnđềcáccôthiếunữ,vấnđềcáccháubé.Cóphảilànói
vềcácđồngchíđâu!Cácđồngchílàngườithếnào,aicũngbiết.Ngườita
đềubiếtrằngcácđồngchílàngườicanđảmmà!Ngườitađềubiếtrằngcác
đồngchíđềulấylàmvuisướngvàvinhdựđượcđemthânmìnhhysinhcho
nghĩalớn,ngườitađềubiếtrằngcácđồngchítựthấycódiễmphúcđượchy
sinhmộtcáchhuyhoàngvàhữuích,vìthếcácđồngchíquyếtgiữphầnvinh
dựấy.Thậtlàhay.Nhưngcácđồngchíkhôngphảimộtthânmộtmìnhtrên
đời này. Còn cónhiều kẻ khác mà cácđồng chí phải nghĩđến. Chúng ta
khôngnêníchkỷ.
Mọingườicúiđầutrầmlặng.Nhữnggiờphútcaocả,quảtimconngười
cónhữngmâuthuẫn lạ lùng làm sao! Combeferrenóinhưthếnhưngbản
thânanhcóphảilàkhôngcha,khôngmẹđâu.Anhnhớđếnmẹgiàcủakẻ
khácmàanhquênmấtmẹgiàcủaanh.Anhnhấtđịnhhysinh.Anhlàmột
người“íchkỷ”.
Marius bụng trống, người nóng bừng. Chàng đã lần lượt mất hết các
nguồnhyvọng.Chìmđắmtrongđaukhổ- mộtcảnhchìmđắmnãonùng
nhất-trànứnhữngxúcđộngmãnhliệt,vàcảmthấygiờphútcuốicùngđã
đến,chàngcàngngậpsâutrongtrạngtháibànghoàngmộngmị.Trạngthái
đóthườngdiễnrakhigiờphúttựnguyệnhysinhsắpđến.Mộtnhàsinh
họccóthểnghiêncứunơichàngnhữngtriệuchứngmỗilúccàngtăngcủa
trạngtháicảmsốthấpdẫnđó,trạngtháinàyđãđượckhoahọcpháthiện
xếploại,đốivớisựđaukhổnócũngcóvịtrítươngđươngnhưnhụccảmđối
vớithúvui.
Thấtvọngcũngcóđộngâyngấtcủanó.Mariusđangởtrongtâmtrạng
ấy.Chàngchứngkiếnmọiviệcnhưngườingoàicuộc.Nhưchúngtôiđãnói,
mọiviệcxảyratrướcmắtđốivớichànghìnhnhưđềuxaxôi,chàngtrông
thấycáiđạithểnhưngchẳngnhìnrõchitiếtnào.Kẻquangườilại,chàng
đềuthấychậpchờnnhưtrongánhlửa.Tiếngngườinói,chàngnghenhưtừ
đáyvựcsâuvọnglại.Thếmàcảnhnàylàmchàngxúcđộng.Quangcảnhấy
nhưcómũinhọnnàoxuyênthẳngtớichànglàmchàngthứctỉnh.Trongtrí
chàngchỉcómộtýnghĩlàchết,vàchàngkhôngmuốnphútnàoxaolãng
việc đó. Nhưng mặcdù tâm thần nửa mê nửa tỉnh,chàng cũng mơ màng
nghĩrằngtrongkhimìnhchết,chẳngcóaicấmmìnhcứumộtngườikhác.
Chàngcấttiếngnói:
—EnjolrasvàCombeferrenóiđúng.Khôngnêncósựhysinhvôích.Tôi
tánthànhýkiếnhaiđồngchíấy.Chúngtahãynhanhlên.Combeferređãnói
nhữnglờiquyếtđịnh.Trongsốcácđồngchícóngườicógiađình,cómẹgià,
cóemgái,cóvợ,cócon,cácngườiấyhãybướcra. 
Khôngmộtainhúcnhích.Mariuslặplại:
—Nhữngngườicóvợconvàcógánhnặnggiađình,bướcrakhỏihàng
ngũ.
Marius có uy tín lớn. Enjolras vẫn là người chỉ huy chiến lũy, nhưng
Mariuslàcứutinh.Enjolrasthét:
—Tôiralệnh!
Mariusnói:
—Tôivancácđồngchí!
LờinóicủaCombeferrelàmchohọnaonao,lệnhcủaEnjolraskhiếnhọ
lunglay,vàcâuvanxincủaMariuskhiếnhọxúcđộng.Thếlàđámngười
anhdũngấybắtđầutốcáonhau.Mộtthanhniênnóivớimộtngườiđứng
tuổi:
—Đúngđấy.Anhcóvợcócon.Anhđiđi.
Ngườikiađáp:
—Chínhchúmớinênđi,chúcònphảinuôinhữnghaiđứaemgáikia
mà!
Vàcuộcđấutranhhiếmcónổra.Đấutranhđểkhỏibịẩyrangoàicõi
chết.
Courfeyracgiục:
—Maulênthôi,mườilămphútnữathìtrễmất.
— Các đồng chí, - Enjolras tiếp, - ở đây là chế độ CộngHòa, và phổ
thôngđầuphiếulànguyêntắccaonhất.Cácđồngchíhãychỉđịnhlấynhững
ngườiphảiđira.
Mọingườituântheo.Mấyphútsau,nămngườiđượcđồngthanhchỉđịnh
bướcrakhỏiđámđông.Mariuskêulên:
—Nhữngnămngười.
Chỉcóbốnbộquânphục.
Cảnămđáp:
—Thếthìmộtngườiphảiởlại.
Cuộccãivãđầytinhthầnvịthalạidiễnralầnnữa.Lạiphảitìmraai
đượcởlại,phảitìmrađủlýlẽđểchonhữngngườikiaphảiđi.
—Cậu,cậucómộtcôvợrấtyêucậu.
—Cậu,cậucònbàcụ.
—Cậu,cậukhôngchakhôngmẹ,nếumấtcậu,baemcậusẽthếnào?
—Cậu,cậucónhữngnămcon.
—Cậu,cậucóquyềnđượcsống,mườibảytuổithìsớmquá.
Các chiến lũy lớn của quân Cách Mạng là nơi gặp gỡ của những anh
dũng.Cáicóvẻnhưphilý,ởđâylạilàchuyệnthườngtình.Bọnngườikia
chẳngaingạcnhiênvìcửchỉcủanhau.Courfeyracnhắclại:
—Nhanhlên.
CácnhómgọiMarius:
—Đồngchíchỉđịnhhộchongườinàophảiởlại.
—Phảiđấy,-cảnămđồngthanh,-yêucầuđồngchíchọnđi.Chúngtôi
xinnghetheođồngchí.
Mariuskhôngtinrằngmìnhcòncóthểxúcđộngđược.Thếmàthoáng
nghĩđếnviệcphảichọnmộtngườiđichết,chàngcảmthấynhưtấtcảmáu
trongngườiđềudồnvềquảtim.Ngườichàngđãxanhmétrồi,nếukhông,
ngườitađãthấychàngtáimặt.
Chàngtiếnđếnchỗnămngườikiađangmỉmcườinhìnchàng.Cảnăm,
ngườinàokhóemắtcũngngờilêncáiánhlửavĩđạimàngườitanhìnthấy
trongquákhứxavờicủalịchsử,ởđèoThermopyles,
[350]
ngườinàocũng
gọichàng:
—Tôi!Tôi!Tôi!
Mariusngơngácđếmtừngngười.Đếmđiđếmlạivẫnconsốnăm!Rồi
mắtchàngcúinhìnxuốngbốnbộquânphục.
Vừalúcấy,mộtbộthứnămnhưđâutừtrêntrờirơixuốngchồnglênbốn
bộkia.Ngườithứnămđượccứuthoát.
Mariusngước mắtnhìnlênvà nhậnraông Fauchelevent,JeanValjean
vừavàotrongchiếnlũy.Khôngbiếtvìdòhỏiđược,hayvìbảnnăng,vìngẫu
nhiênthếnàomàôngđãtheođườngMondétourtìmđếnđó.Nhờbộquân
phụcquốcdânquân,ôngđãđiquadễdàng.Ngườilínhgáccủanghĩaquânở
phốMondétourkhôngrahiệubáođộnglàmgìvìchỉthấycómộtquốcdân
quânđilẻmộtmình.Anhtađãđểchongườiấyđitựnhiênvàongõphố.
Anh ta nghĩ bụng: “Chắc là một người đến tăng cường lực lượng cho ta,
cùngđinữa,nếulàkẻđịchthìchắcchắncũngsẽthànhmộttùbinhthôi".
Giờphútvôcùngnghiêmtrọng,ngườilínhgáckhôngthểxaonhãngnhiệm
vụvàrờixavịtríquansátcủamình.
KhiJeanValjeanbướcvàotrongchiếnlũy,chẳngainhìnthấycả,mọi
conmắtđangđổdồnvàonămngườiđượcchọnravàbốnbộquânphục.Ông
thìtrôngthấyvàngherõhết.Ônglặnglẽcởibộquânphụcravànémvào
đốngquầnáokia.
Cảmxúcthậtkhótả.Bossuethỏi:
—Ngườinàylàaithế?
Combeferređáp:
—Mộtngườirataycứukẻkhác.
Marius,giọngnghiêmchỉnh,tiếp:
—Tôibiếtôngấy.
SựbảođảmcủaMariusđủlàmchomọingườithỏamãn.Enjolrasquay
vềphíaJeanValjean:
—Đồngchí,kínhchàođồngchí.
Vàchàngnóithêm:
—Đồngchíbiếtchúngtasắpchếtchứ.
JeanValjeankhông đáp,imlặnggiúpngườinghĩaquânđượcông cứu
thoátbậnbộquânphụcvàomình.
V
TRÊNĐỈNHCHIẾNLŨYNHÌNTHẤYCHÂNTRỜI
NÀO
Tronggiờphútnghiêmtrọngởnơikhốcliệtnày,cảnhngộtuyệtvọngcủa
mọingườiđãkếttinhvàlêntuyệtđỉnhởnỗibuồnvôhạncủaEnjolras.
EnjolrastiêubiểuđầyđủchoCáchMạng.Tuythếchàngvẫncóthiếusót,
cũngnhưlàcáituyệtđốicòncóthểthiếusótvậy.ChànggiốngSaintJust
quánhiềumàlạiítgiốngAnacharsisCloots.
[351]
TrongnhómcácbạnABC,
tríócchàngcuốicùnglạibịýkiếncủaCombeferrecuốnhútphầnnào.Ítlâu
nay,chàngdầndầnrakhỏihìnhthứcnhỏhẹpcủatínđiềumàđitheonhững
hìnhthứcnớirộngcủatiếnbộ.Chàngđãđidầnđếnchỗthừanhậnsựbảo
đảmcủanềnCộngHòaPhápvĩđại,nềnCộngHòanhânloạibaolanhư
bướctiếnhóacuốicùngvàrựcrỡcủaCáchMạng.Cònnhữngbiệnphápcấp
thời,thìtrongmộttìnhhìnhquyếtliệt,chàngmuốncónhữngbiệnphápkịch
liệt. Trong việc này,chàng không bao giờ thay đổi ýkiến. Và chàng vẫn
thuộccáitrườngpháihùngtrángvàghêgớmtómtắttrongtiếng:ChínMươi
Ba.
[352]
Enjolras đang đứng trên các bậc đá, khuỷu tay chống trên họng khẩu
carabine.Anhnghĩngợi.Anhrùngmìnhnhưcóhơigióthổiqua,ởnhững
chỗchếtchócthườngxảyranhữnghiệntượngđồngbóngnhưvậy.Từcặp
mắt quay về bên trong ấy như bốc lên những lửa ngầm. Bỗng dưng, anh
ngẩngđầulên.Máitóchoevànghấtrađằngsaunhưtóccủathiênthầnđứng
trênxetứmãkếtbằngcácvìsao.Trôngnhưbờmconsưtửhốthoảngđang
chóingờihàoquang.Enjolrasnóito:
—Các đồngchí,các đồngchícó baogiờhình dungtươnglai không?
Đườngphốcácđôthịtrànngậpánhsáng,cànhláxanhtươitrướccửa,mọi
dântộclàanhem,conngườicôngbằng,ônggiàthươngyêucháubé,quá
khứyêumếnhiệntại,nhàtưtưởngđượchoàntoàntựdo,tínđồtôngiáođều
hoàntoànbìnhđẳngtrờicaolàtínngưỡng,ĐứcChúatrựctiếptruyềnđạo
chongười,lươngtâmconngườilàbànthờthiêngliêng,khôngcònhằnthù
nữa,xưởngthợvàtrườnghọckếttìnhhữuáihuynhđệ,thưởngcônghay
phạttộichỉbằngtiếngkhenchêcủadưluận,mọingườiđềucócôngănviệc
làm,mọingườiđềucóquyềnlợingangnhau,hòabìnhchotấtcả,khôngcòn
đổmáu,khôngcònchiếntranh,cácbàmẹsungsướng!Chinhphụcvậtchất,
đólàbướcthứnhất,thựchiệnlýtưởng,đólàbướcthứhai.Thửnghĩđến
côngviệcmànhânloạitiếnbộđãlàmđượcxem.Đờixưanhânloạicổ
khiếpđảmnhìnthấyconbạchtuộclướtquavàthởphìphìtrênmặtnước,
cũngnhưconrồngphunlửa,conthiêntinhlàconquáivậtbaytrênkhông
vớicánhchimưngvàvuốthổ,tấtcảnhữngconquáivậtấyđềuđángsợhơn
conngườinhiều.Ấythếmàloàingườiđãgiăngbẫy,nhữngthứbẫythiêng
liêngcủatríthôngminh,vàcuốicùngđãtómđượcnhữngconquáivậtấy.
Chúng ta đã chinh phục con bạch tuộc và bây giờ nó có tên là tàu thủy,
chúngtađãchinhphụcconrồngvàbâygiờnócótênlàđầumáyxelửa,
chúngtasắpchinhphụcđượcconthiêntinh,chúngtađãgiữđượcnóvà
cótênlàkhícầu.MộtngàykiasựnghiệpProméthée
[353]
sẽhoànthành,loài
ngườisẽvĩnhviễnbắtbuộcbaquáivậtcổđạiấy:Conbạchtuộc,conrồng,
conthiêntinh,phảituântheoýchícủamình,ngàyấyloàingườisẽlàmchủ
cảnước,cảlửavàcảkhôngkhí,địavịcủacảloàingườisovớitoànthểloài
vậtkháctrongtrờiđấtcũngsẽnhưđịavịcủathầnlinhngàyxưađốivớiloài
ngườivậy.Hãycanđảmtiếnlên!Cácđồngchí,chúngtađiđâuđây?Chúng
tađiđếnchỗmàkhoahọcgọilàchínhquyền,chỗmàsứcmạnhcủasựvậtlà
quyềnhànhduynhất,chỗmàluậtthiênnhiêntựnóbảođảmsựthihành
trừngtrịđiềuviphạm,luậtấykhôngbanbốmàvìtínhchấttấtyếucủa
nêncũngthànhnhưbanbố,chúngtađiđếnchỗmàchânlýmọclêncùng
vớimặttrời.Chúngtađiđếnchỗthếgiớiđạiđồng,nhânloạithốngnhất.
Khôngcònảotưởng,khôngcònkẻănbám.Chânlýcaitrịthựctế,đólàmục
đích.VănminhsẽhộihọptrênđỉnhChâuÂu,vàvềsauởtrungtâmcácđại
lục,trongcácNghịViệnlớncủatrítuệ.Mộtcảnhtượngtươngtựđãthấy
rồi.ĐạibiểucácthànhphốHyLạpngàyxưamỗinămcóhaikỳhộihọp,
mộtởDelphes,chỗcácthầnthánh,mộtởThermopyles,chỗcácanhhùng.
Châu Âu cũng sẽ có đại biểu của mình, thế giới cũng sẽ có đại biểu của
mình. Nước Pháp mang cái tương lai cao cả ấy trong lòng mình. Thế kỷ
mườichínnàyđangthainghéncôngviệcđó.CáimàtrướckianướcHyLạp
đãphácrađórấtđángđượcnướcPhápngàynayhoànthành.
Feuilly,cậulàngườicôngnhândũngcảm,cậulàngườitrongnhândân,
ngườicủanhândânmọinước,cậunghetớ.Tớsùngbáicậu.Phải,cậuthấy
rõcuộcđờitươnglai,phải,cậunóiđúng.Feuilly,cậukhôngcóchamàcũng
chẳngcómẹ,cậuđãnhậnnhânloạilàmmẹ,chínhnghĩalàcha.Cậusắpchết
ởđây,nghĩalàcậusẽchiếnthắng.
Cácđồngchí,hômnaydùcósaođinữa,vớisựthấtbạicũngnhưvớisự
thắnglợicủachúngta,chúngtasắplàmmộtcuộcCách Mạngđây.Cách
Mạngsoisángtoànnhânloạicũngnhưđámcháysoisángcảthànhphố.
CáchMạngtalàmlàCáchMạnggìđây?Tôivừanóixong,đâylàcuộcCách
Mạngcủasựthật.Vềphươngdiệnchínhtrị,chỉcómỗimộtnguyênlý:Chủ
quyềncủaconngườiđốivớibảnthânconngười.Chủquyềncủatôiđốivới
tôigọilàTựdo.Khihaihayngườinhiềuchủquyềnnhưthếkếthợpnhau
lại,đólàsựhìnhthànhcủaNhàNước.Nhưngtrongsựkếthợpấykhôngcòn
sựtừbỏnàocả.Mỗichủquyềnnhườngmộtphầnnàođócủamìnhđểlập
nênquyềnchung.Phầnnhườngấy,aicũngnhưai,ngangnhaucả.Nhường
ngangnhaunhưthếlàbìnhđẳng.Quyềnchungchẳngcógìkháclàsựbảo
vệcủatoànthểđốivớimỗingười,đógọilàBácÁi.Giaođiểmcủatấtcảcác
chủquyềnchằngchịtvớinhauấygọilàXãHội.Giaonhaunhưthếlàtiếp
nối,còngiaođiểmlạilàmộtcáinút.Dođómàcócáingườitagọilàquanhệ
xãhội.CókẻnóilàKhếƯớcXãHội.Cũngthếthôibởivìtheotừnguyên
thìkhếướccũnghàmcáinghĩadâybuộc.Chúngtahãyđồngývớinhauvề
chữbìnhđẳng.Bởivì,nếutựdolàđỉnhthìbìnhđẳnglàđáy.Cácđồngchí,
bìnhđẳngkhôngphảilàcáđốibằngđầu,mộtxãhộichỉtoànlànhữngcây
sồi tí hon, một tập hợp những đố kỵ làm tê liệt lẫn nhau. Bình đẳng, về
phươngdiệncôngquyền,làmọikhảnăngđềucóchỗdùngngangnhau;về
phươngdiệnchínhtrị,làmọiláphiếuđềucótrọnglượngngangnhau;về
phươngdiệntôngiáo,làmọitínngưỡngđềucóquyềnngangnhau.Cơquan
củabìnhđẳnglànềngiáodụckhôngmấttiềnvàcưỡngbách.Cóquyềnđược
họcchữ,ấyđấy,phảibắtđầutừđấy.Tiểuhọcbắtbuộcchomọingười,trung
họcmởrộngcửachomọingười,đólàphápluật.Trườngđồngnhấtđẻra
hộibìnhđẳng.Phải,giáodục!Ánhsáng!Tấtcảđềutừánhsángmàravàtrở
vềánhsáng.
Cácđồngchí,thếkỷmườichínvĩđại,nhưngthếkỷhaimươisẽsung
sướng.Bấygiờkhôngcòncáigìgiốngnhưxưanữa.Ngườitasẽkhôngcòn
losợnhưngàynaymộtcuộcchinhphục,mộtcuộcxâmlăng,mộtcuộctiếm
vị,mộtcuộccạnhtranhvũtranggiữacácquốcgia,mộtviệccướixincủa
vua chúa mà làm cho văn minh phải ngừng lại, một chế độ bạo tàn cha
truyềnconnốikéodàivìsinhđượcđứaconkếvị,mộtcuộcchiasẻcácdân
tộcbằnghộinghị,mộtcuộcchiacắtđiliềntheomộttriềuđạibịsụpđổ,một
cuộcchiếntranhgiữahaitôngiáochạmtránnhau,chẳngkhácgìhaicon
củabóngtốihúcnhautrêncáicầucủavôtận.Ngườitasẽkhôngcònsợnạn
đói,nạnbóclột,nạnmãidâmvìcùngkhốn,nạnnghèokhổvìthấtnghiệp,
khôngcònsợmáychém,sợlưỡigươm,sợđánhnhauvàsợmọithứrủiro
cướppháhạnhphúcconngườitrongcáirừngcácbiếncố.Ngườitagầnnhư
cóthểnói:Sẽkhôngcòncóbiếncốnữa.Ngườitasẽsungsướng.Nhânloại
sẽtuântheoquyluậtcủamìnhcũngnhưquảđấtquaytheoquyluậtcủanó.
Sựhòahợpgiữalinhhồnvàtinhtúsẽđượclậplại.Linhhồnxoayquanh
chânlýnhưtinhtúxoayquanhánhsáng.
Cácbạn,giờphútchúngtađangsốngđâyvàtôiđangnóichuyệnvớicác
bạnđâylàmộtgiờphútđentối,nhưngđâylàchúngtađangmuatươnglai
vớimộtgiákinhkhủng.CáchMạnglàmộtkhoảnthuếđòngang.Chaoôi!
Nhânloạisẽđượccởibỏxiềngxích,sẽđượcvựcdậyvàanủi.Ởtrênchiến
lũynàychúngtakhẳngđịnhđượcđiềuấyvớinhânloại.Tiếngkêuthương
yêu,ngườitakêulêntừchỗnào,nếukhôngphảilàtừtrênđỉnhchótvótcủa
sựhysinh?Cácbạnơi,đâylàchỗgặpgỡcủanhữngkẻbiếtsuynghĩ
nhữngngườiđaukhổ.Chiếnlũynàykhôngphảilàmbằngđáphiến,bằng
kèogỗ,haybằngđồsắtđâu,nólàmbằnghaiđống,mộtđốngtưtưởng
mộtđốngđaukhổ.Cùngkhổđãgặplýtưởngởđây.Banngàyômhônbóng
đêmvàbảo:Tachếtcùngngươivàngươisẽsốnglạicùngta.Tấtcảmọithứ
buồnnãoômsiếtnhaulàmnảybậtralòngtin.Đaukhổđếnđâyđểhấphối
vàchết,còntưtưởngđếnđâyđểtrườngsinh.Sựhấphốiấyvàsựtrường
sinhấysắptrộnlẫnvớinhauvàlàmnêncáichếtcủachúngta.Anhemơi,ai
chếtởđâylàchếttrongánhsángrựcrỡcủatươnglai,chúngtasẽđivàomột
ngôimộtrànđầyánhbìnhminh.
Enjolrasngừng lại chứ không phải làthôinói.Môi chàng cứ yên lặng
mấpmáytuồngnhưchàngcònđangtiếptụcnóichomìnhnghe.Thấythế
mọingườichămchúvàcốsứclắngnghenữa,thànhrađềucứdánmắtnhìn
chàng.Khôngcótràngvỗtaynàocả,nhưngngườitathầmthìvớinhaurất
lâu.Lờinóilàhơithở,tríócrungđộngcũnggiốngnhưcànhlárungđộng
vậy.
VI
MARIUSNHƯNGƯỜIMẤTHỒN
JAVERTNÓINĂNGCỤTNGỦN
HãynóinhữnggìxảyratrongtríMarius.
Độc giả hãy nhớ lại tâm trạng chàng. Chúng tôi vừa nhắc lại, đối với
chàngcáigìcũngmơhồnhưbóngcả.Sựxétđoáncủachàngcũngmùmờ.
ChúngtôixinnhấnmạnhMariusđangởdướibóngnhữngcặpcánhtolớn,
đenngòmđangmởrộngphủtrênnhữngngườisắpchết.Chàngcócảmgiác
nhưđãbướcvàotrongmộ,hìnhnhưchàngđãởbênkiaváchmồvàchàng
chỉcònnhìnmặtnhữngngườisốngbằngconmắtcủakẻđãchết.
ThếnàolạicóôngFaucheleventởđấy?Tạisaoôngtalạiởđấy?Ôngta
đếnđấyđểlàmgì?Mariuskhônghềđặtchomìnhnhữngcâuhỏinhưthế.Vả
lại,thấtvọngcócáiđặcbiệtlànóbaotrùmcảchúngtalẫnngườikhácnên
chànglạithấymọingườicũngđếnđâyđểchếtlàhợplýthôi.Cóđiềunghĩ
đếnCosettechàngthấyđauxétronglòng.
ÔngFaucheleventcũngchẳngnóigìvớichàng,cũngchẳngnhìnchàng,
và khi Marius cất tiếng nói: “Tôi biết ông ấy", hình như ông cũng chẳng
nghethấygì.
VềphíaMarius,tháiđộôngFaucheleventlàmchàngthấydễchịu.Nếucó
thểdùngmộttiếngnhưthếnàyđểchỉloạicảmtưởngkiểuđóthìchúngtasẽ
nói:Tháiđộấylàmchàngvuilòng.Từtrước,chàngvẫnluônluôncảmthấy
mìnhtuyệtđốikhôngcókhảnăngmởmồmnóimộtcâunàovớiconngười
bíhiểmvừakhóhiểuvừacóuythếấy.Vớilạiđãlâulắmchàngkhônggặp
ôngta,đócũnglàmộtlẽlàmchoMariusvốnrụtrè,dèdặt,lạicàngthấykhó
khănthêm.
NămngườiđượcchỉđịnhtheongõMondétourrakhỏichiếnlũy.Họhoàn
toànkhôngkhácgìbọnquốcdânquân.Mộtngườitrongbọnvừarađivừa
khóc.Trướckhilênđườngcảnămômhôncácđồngchícònởlại.
Nămngườiđượctrảlạichocuộcsốngấyvừađixong,Enjolrasnhớđến
têntùđãkhépvàotộichết.Chàngvàogianphòngthấp.Javertbịtróivàocây
cộtđangcódángnghĩngợi.Enjolrashỏi:
—Màycầngìkhông?
—Khinàocácngườigiếtta?-Javertđáp.
—Chờđã.Bâygiờchúngtađangcầnđạn.
—Thếthìchotaxinítnước.
Enjolrasthânđưachonómộtcốcnước.Javerthaitaybịtróinênchàng
cầmchonóuốngluôn.Enjolrashỏilại:
—Khôngcòncầngìnữaà?
Javertđáp:
—Đứngởcâycộtnàykhóchịulắm.Suốtđêmđểtađứngthếnày,các
ngườithậtchẳngtừthiệnchútnào.Cácngườitróithếnàothìtrói,nhưngcác
ngườicũngnênđểtanằmtrênmộtcáibàn,nhưngườikia.
YhấtđầuchỉthihàiôngcụMabeuf.
Cácbạncònnhớ,ởcuốiphòngcómộtcáibàntovàdàinghĩaquânđúc
đạnvàlàmđạnởđây.Đạnlàmxong,thuốcsúngcũnghết,cáibànhóanên
bỏkhông.
TheolệnhEnjolras,bốnnghĩaquâncởitróichoJavert.Bốnngườicởihắn
khỏicâycột,cònmộtngườithứnămthìcầmlưỡilêchĩavàogiữangựchắn.
Tayhắnvẫntróirasaulưngnhưcũ,ngườitalấymộtcáidâythừngnhỏ
chắcbuộchaichânhắnlại,nhưngđểchohắncóthểđinhữngbướcngắnnhư
ngườisắplênmáychém.Vàngườitabắthắnđiđếncáibànởcuốiphòng,
đặthắnnằmlênđấy,buộcchặtngangbụngvàobàn.Đểchochắcchắnthêm,
ngườita dùngthêmmột cáidây cộtphụthêm vàocácdây trướclàmcho
khôngcòncáchnàotrốnđượcnữa.Cáidâynàybuộctheokiểutrongnhà
gọilàdâyđai,đitừsaugáy,thắtnútởtrướcdạdàyrồichiathànhhaimúi
quàngxuốngbụng,luồnquađítvàkéotrởlênnốiliềnvớihaibàntayởsau
lưng.
TrongkhingườitatróiJavert,mộtngườiđứngởbậccửađưamắtnhìn
hắnchằmchằm.Thấybóngngườiấyrảitrênmặtđất,Javertquayđầulại,
ngướcmắtnhìnvànhậnrađượcJeanValjean.Hắncũngchẳnggiậtmình,cứ
kiêuhãnhsụpmắtxuốngvàchỉlẩmbẩmmấylời:“Cũngdễhiểuthôi".
VII
TÌNHHÌNHTHÊMNGHIÊMTRỌNG
Trờimỗilúcmộtsángnhanh.Nhưngchẳngthấynhàaimởlấymộtcái
cửasổhayhélấymộtcánhcửalớn.Trờiđãrạngđôngnhưnghàngphốvẫn
nhưchưathứctỉnh,ởđầuphốChanvrerieđốidiệnvớichiếnlũy,quânđội
ChínhPhủđãrút khỏi, như chúng tôi nói.Đườngphốnhưrảnhrang chờ
ngườiđiđườngqualại,vớivẻvắnglặngđángsợ.ConđườngSaintDenis
cũnglặngcâmnhưđạilộSphinxởThébain.Ởcácngãtư,mặtđườngloang
loángánhmaitrắngnhạt,cũngkhôngmộtbóngngười.Cáiánhsángnhàn
nhạt trên các đường phố lạnh tanh, thật chẳng có gì ảm đạm bằng. Mắt
khôngthấygìcảnhưngtaithìvẫnnghe.Ởgầnđâuđâycómộtcáigìđang
chuyểnđộngâmthầm.Rõrànglàgiờphútnghiêmtrọngsắpđến.Nhưhồi
đầuhôm,nhữngngườicanhgácđềurútvềchiếnlũy,nhưnglầnnàyhọđều
vềtấtcả.
Chiếnlũybâygiờvữngmạnhhơnkhicóđợttấncôngthứnhất.Lúcnăm
ngườikiađixong,nghĩaquânđãbồiđắpchonócaothêmnữa.Theoýkiến
củangườinghĩaquâncanhgácđãquansátkhuchợ,Enjolrassợbịđánhbất
ngờtừsaulưng.Chàngquyếtđịnhmộtviệcquantrọng.NgõMondétourtừ
trướcgiờcònđểtrốnglàmconđườnggiaothôngnhỏ,chàngralệnhchặn
lại.Mọingườiphảicạythêmmộtkhúcđườngphốdàiđộmấycáinhànữa.
Như thế là khu chiến lũy ba mặt đều bị chặn lại, đằng trước là phố
Chanvrerie,bêntráilàphốCygnevàphốPetiteTruanderie,bênphảilàngõ
Mondétour,thực sự hầu như không thểđánh chiếm nổi. Có điều là nghĩa
quân cũng bị kẹt luôn ở trong ấy. Chiến lũy có ba trận tuyến, nhưng lại
khôngcólốirútlui.Courfeyraccườinói:
—Pháođàimàcũnglàbẫychuộtđấy!
CóđộbamươitảngđámàBossuetcholà“cạythừa”,Enjolrasbảođem
chấttrướccửaquánrượu.Ởphíađoánchắclàđợttấncôngsẽxuấtphát,bấy
giờlạingheimlặngnhưtờkhiếnEnjolrasphảichomọingườitrởvềvịtrí
chiếnđấucủamình.Mỗingườiđượcphátmộtxuấtrượumạnh.
Chẳngcógìlạbằngmộtchiếnlũychuẩnbịđónmộtcuộcxungphong.
Ngườinàocũngchọnchỗngồichomìnhnhưđixemhát.Ngườithìápsườn
vàotường,ngườithìchốngkhuỷutay,ngườithìtựavai.Cóngườilạikhuân
đálàmghếngồi.Góctườngnàobấtlợi,ngườitatránhxara,môtườngnào
cóthểtránhđạnđược,ngườitaẩnvàođấy.Aibắntaytráithìthậtlàquý,
chỗnàobấttiệnchongườikhácthìhọlãnhlấy.Lắmkẻlạisắpxếpđểcứ
ngồimàđánhnhau.Ngườitamuốnđượcmộtchỗthoảimáiđểgiếtcũngnhư
mộtchỗtươmtấtđểchết.Trongcuộcchiếntranhkhốchạinăm1848,một
nghĩaquâncóđườngbắnrấtđánggờm,vàđãmangmộtcáighếbànhkiểu
Voltairelênsânthượngmộtnócnhànọđểngồiđánhnhau.Mộtviênđạnđã
baylêntìmanhtatậntrênấy.
Ngườichỉhuyvừahạlệnhchuẩnbịchiếnđấu,tứcthìmọicửđộnglộn
xộnđềuchấmdứt.Thôikhôngcãinhaunữa,thôikhôngtụmnămtụmba
nữa,thôikhôngchuyệnriêngnữa,thôikhôngbànmảnhnữa.Tấtcảtrínão
đềuquytụlạivàbiếnthànhsựđợichờquânđịch.Trướckhinguyhiểmđến,
chiếnlũylàcảnhhỗnđộn,giữalúcnguyhiểm,chiếnlũylạilàcảnhkỷluật.
Hiểmnguytạoratrậttự.KhiEnjolrascầmkhẩucarabinehainònglên
đếnđứngvàochỗcólỗtrốngnhưlỗchâumaimàchàngđãchọn,mọingười
đềuimlặng.Cótiếngláchcáchvangdọctheobứcthànhđá:Ngườitalắp
đạn.
Tuynhiên,tháiđộmọingườiđềucóvẻkiêuhãnhvàtựtinhơnbaogiờ
hết.Càngquênmìnhlắmcàngrắnrỏinhiều.Bọnngườinàykhôngcònsức
mạnh của hy vọng nữa, nhưng họ lại có sức mạnh của tuyệt vọng.Tuyệt
vọnglàvũkhícuốicùng,cókhinócũngđemlạithắnglợi,Virgilenóithế.
Nhữngquyếtđịnhtriệtđểlàmnảyranhữngphươngtiệntuyệtđỉnh.Xông
vàochỗchếtcókhilạitìmthấylốisống.Tấmvánđậynắpquantàicókhilại
trởthànhtấmváncứungườichếtđuối.
Nhưchậptốihômqua,tấtcảsựchămchúđềuquayvào,cóthểnóilàđều
ápvào,đầuphốbâygiờđãsángrõ.Thờigianchờđợikhônglâulắm.Tiếng
động lại vang đến rõ rệt ở phía Saint Leu, nhưng không giống như trong
cuộctấncônglầntrước.Cótiếngdâyxíchloảngxoảng,cótiếngmộtkhối
gậpghềnhtiếnđến,ngheđángsợ,cótiếngthépnhảytrênđườnglíchkích,
tấtcảthànhmộtthứầmầmnghiêmtrọng,báohiệumộtmớsắtthépghêrợn
đangtiếnđếngần.Lòngcácđườngphốcũkỹbìnhyênbỗngnhưrunlên.
Cácđườngphốnàyđượcxẻrađểcholợiquyềnvàtưtưởngđượcgiaolưu
cóhiệuquả,chứđâuphảiđểchonhữngthứxequỷquáicủachiếntranhđi
lại.
Toàn thể chiến sĩ đều trông về cuối phố, mắt nhìn chằm chằm không
chớp,trôngnhưđổlửa.Mộtkhẩupháohiệnra.Bọnthủpháođẩytới.Khẩu
pháosẵnsàngđểbắn.Càngpháođãtháora,haitênlínhnângbệsúng,bốn
tênbắtbánh,nhiềutênkháctheosaumanghòmđạn.Ngòisúngđangcháy
bốckhói.Enjolrasthét:
—Bắn!
Cảchiếnlũybắnramộtloạt.Tiếngnổvanglênghêgớm.Mộttháckhói
phủlên,xóanhòakhẩupháovàbọnlính.Vàigiâysau,lànkhóitanđi,khẩu
pháovàbọnlínhlạihiệnra.Bọnpháothủđãđẩykhẩupháovàotrướcmặt
chiếnlũy,thongthả,chỉnhtề,khôngchúthấptấp.Loạtsúngvừarồikhông
làmtênnàotrúngđạncả.Tênkhẩuđộitrưởng,đèquylátxuốngđểnângcao
đườngbắn, chĩa nòng pháo vào chiến lũy, vớivẻ thậntrọngcủamộtnhà
thiênvănđangchĩaốngnhòmlêntrời.Bossuetkêulên:
—Hoanhôbọnpháothủ!
Vàtấtcảchiếnlũyđềuvỗtay.Mộtlátsauthìkhẩupháođặtchễmchệ
chínhgiữađường,nằmvắt ngangtrênlòngđường,sẵnsàngnhảđạn.Cái
họngdữdộiháhốcranhằmvàochiếnlũy.Courfeyracnói:
—Aha,vuinhỉ!Thằngcộccằnđãđến.Hômqualàbúngchơi,bâygiờ
mớithậtđấmđây.Quânđộigiơcáichânvoiravớibọnmìnhrồiđấy.Chiến
lũyrồisẽbịgiãratrò.Hômquasúngtrườngnắnthử,bâygiờđạibácđến
pháđây.
Combeferrethêm:
—Mộtkhẩutámmươilyđấy,kiểumới,bằngđồngđỏ.Loạipháonày,
đồngđỏmàtrộnquátỉlệmườiphầnthiếc,mộttrămphầnđồngmộtchútthì
nhấtđịnhlàtoácnòngngay.Nhiềuthiếcthìnòngquámềm.Chonêncóthể
cónhữnghanghốc,nhữngchỗrỗtrongruột.Đểkhỏitoácnòngvàđểnhồi
thuốcchogià,cólẽphảitrởlạiphươngphápthếkỷ14làđặtniềngxung
quanh,đaivàobênngoàinòngmộtloạtvòngthépkhônghànlại,từquylát
đếnbệ.Trongkhichờđợingườitacũngcốtìmcáchbổkhuyết.Ngườita
thểbiếthang,nẻởđâubằngcáchdùngquethôngmóc.Nhưngcócáchtốt
hơn,đólàngôisaođocủaGribeauval.
[354]
— Hồi thế kỷ mười sáu, - Bossuet nhận xét, - người ta xẻ rãnh trong
nòng.
—Phải,-Combeferređáp.-Cáiđólàmtăngsứcxạkíchnhưnglạilàm
giảmđộchínhxác.Vớilại,khibắngầnthìđườngđạnkhôngthẳngnhưta
mongmuốn,đườngparabolecongquámức,đạnkhôngđithẳngđểtinvào
cácvậtnằmởtrunggian,màđiềunàylạicầnthiếttrongchiếnđấu,nhất
khiđịchởgầnvàcầnbắnnhanh.Vớiđạibácrạchnòngthếkỷmườisáu,
đườngđạnkhôngcănglàdokhôngthểdùngnhiềuthuốc.Vớiloạivũkhí
này,khôngthểtọnggiàthuốclàdosứcphávỡquámạnhcủanó,chẳnghạn
phảisợrạnvỡbệsúng.Tómlạiđạibáccũngnhưmộtbạochúa,khôngthể
muốngìlàmđượcnấy,rấtmạnhcũnglàrấtyếu.Mộtviênđạnđạibácđisáu
trămdặmmộtgiờ,ánhsángmộtgiâyđibảyvạndặm.
[355]
ChúaJésusChrist
hòaNapoléonnhưthếđấy.
—Lắpđạnlại,-Enjolrashô.
Lớp áo giáp của chiếnlũy sẽ chịu đựngnhư thế nào sứcđạn đại bác?
Viênđạnsẽchọcthủngnóchăng?Đólàvấnđề.Trongkhinghĩaquânlắp
đạnthìbọnpháothủcũngnạpđạnvàonòngkhẩupháo.Khắpchiếnlũyai
nấyđềuhếtsứclolắng.
Khẩupháobắn,tiếngnổvangầm.
—Cómặt!-Mộttiếngreovuivẻcấtlên.
Phátđạn đại bác đập vào chiếnlũythìđồng thời Gavroche cũng nhảy
phócvàogiữa.ChútừphốCygneđếnvàđãnhanhnhẹnleoquacáichiến
lũyphụchắnphíaPetiteTruanderie.Cảchiếnlũyxaoxuyếnvì Gavroche
nhiềuhơnlàvìquảđạibác.
Quảđạibácđãmấthúttrongmớgạchđáchằngchịt.Nóchỉlàmgãymột
bánhxecủachiếcxekháchvàhủyhoạinốtcáixebòAnceau,chứkhông
gâythiệthạigìkhác.Thấythế,cảchiếnlũyphálêncười.Bossuetgọibảo
bọnpháothủ:
—Tiếptụcđi!
VIII
BỌNPHÁOTHỦLÀMCHONGƯỜITAKHÔNG
DÁMCOITHƯỜNG
MọingườivâyquanhGavroche.
Nhưngchúchẳngkịpkểchuyện,Mariuslònghồihộp,kéochúramột
nơi:
—Emđếnđâylàmgì?
—Ôhay!-Chúbéđáp,-chứcònanh?
VàchúnhìnchằmchằmMariusvớivẻliềulĩnh“yênghùng” củachú.
Mộtthứánh sáng kiêu hãnhngờilêntrongkhóe mắt làmchomắtchúto
thêm.
Mariusnóitiếp,giọngnghiêmnghị:
—Aibảoemtrởlạiđây?Emcóđưacáithưcủaanhđếnđúngđịachỉ
chứ?
Vềchuyệncáithư,Gavrochekhôngphảilàkhôngcóchúthốihận.(Vì
nóngtrởvềchiếnlũy,chúđãlàmcáiviệctrútchoxongnợhơnlàtraolại
chongườicóthư.Chúđànhphảitựthúvớimìnhlàchúđãnhẹdạđemgửi
bừachocáingườilạmặtấymàchúcũngkhôngkịpnhìnrõmặt.Ừ,ngườiấy
đểđầutrầnthật,nhưngđãchắcđâulàngườinhà.Tómlại,chútựmắngthầm
chúvềvấnđềấyvàchúsợnhữnglờitráchmóccủaMarius).Đểthoátnạn,
chúbèndùngphươngphápđơngiảnnhất:Chúnóidốivongmạng.
—Đồngchíạ,emđãtraothưchongườigáccổng.Cônươngngủ.Thức
dậysẽcóthưđếntay.
ĐưabứcthưkiađiMariusnhằmhaimụcđích:VĩnhbiệtCosettevàcứu
thoátGavroche.Chỉđạtđượcmộtnửa,chàngcũngphảibằnglòngvậy.Bức
thưgửiđi,ôngFaucheleventcómặtởchiếnlũy,trongtríchàngbỗngnhiên
haisựviệcấynhưchắpnốilại.ChàngđưataychỉôngFaucheleventvàhỏi
Gavroche:
—Embiếtôngấykhông?
—Không.
Nhưchúngtôivừanhắclại,đúnglàGavrochechỉthấyJeanValjeantrong
bóngtốithôi.Nhữngđiềuướcđoánrốibờivàbệnhhoạnvừathoánghiện
trong trí óc Marius đã vội tan ngay. Chàng biết đâu chính kiến của ông
Fauchelevent?ÔngFaucheleventcólẽlàngườiCộngHòa.Thếthìông
mặttrongcuộcchiếnđấunàylàmộtchuyệnhếtsứctựnhiên.
TrongkhiđóthìGavrocheđãởđầukiachiếnlũy,mồmkêuto:
—Súngcủatôiđâu?
Courfeyracbảođemtrảsúngchochú.
Gavrochebáocho“cácđồngchí”biếtrằngchiếnlũyđãbịbaovây.Chú
phảikhónhọclắmmớivềđược.Mộtđoànquânchínhquychiathànhnhiều
cánhtrongkhuvựcPetiteTruanderie,đangquansátphíaphốCygne,phía
đốidiệnlạicócảnhvệthànhphốchiếmđườngPrêcheurs.Trướcmắtchúng
talàđạibộphậnquânđội.
Nóixongmấyđiềuvềđịchtìnhấy,Gavrochethêm:
—Tôichophépcácđồngchíphếtchochúngnómộttrậnratrò.
Tronglúcđó,Enjolrasđứngởchỗchâumai,lắngtainghengóng.Bọn
quânlínhcólẽkhôngthỏamãnvớiphátđạibác,đãngừngkhôngbắnnữa.
Mộtđạiđộibộbinhđếnđóngởđầuphố,saukhẩupháo.Bọnlínhcũngcạy
mặtđườnglấyđádựngmộtbứctườngthấp,mộtthứtườngchắnđạnkhông
caoquánămtấc,đốidiệnvớichiếnlũy.Ởgóctráibứctườngấylàtiềnđội
củamộttiểuđoànngoạiô,đóngởphốSaintDenis.
Enjolraskhôngngừngtheodõi,bỗngnghenhưcóthứtiếngđặcbiệtkhi
ngườitarútcáchộpđạnrakhỏihòmvàanhnhìnthấytênkhẩuđộitrưởng
thayđổihướngsúng,nghiêngnòngchútítvềphíatrái.Xong,bọnpháothủ
bắtđầulắpđạn.Tênkhẩuđộitrưởngtựtaycầmlấymồilửađưagầnđến
ngòithuốc.Enjolrashétto:
—Cúixuống,chạyvàotường,tấtcảquỳxuốngdọcchiếnlũy.
Nghĩaquânđứngrảiráctrướcquánrượuvàđãrờikhỏivịtríchiếnđấutừ
lúcGavrochevào,bỗngxônhaulộnxộntrởvềchiếnlũy.Nhưngmọingười
chưakịpthihànhmệnhlệnhcủaEnjolrasthìphátsúngđãnổxétrờinhưmột
phátđạnghém.Màquảthậtlàmộtphátđạnghém.Phátsúngnhằmvàochỗ
khehởcủapháođàinênđạnliachạmvàotường,thialiatrởlạitrongchiến
lũy.Nhữngmảnhsắtbắnthialiataihạiấylàmhaingườichếtvàbangườibị
thương.
Nếucứthếthìkhôngsaogiữnổinữa.Đạnghémlọtvàobêntrongchiến
lũy.Cảchiếnlũyồnàothảngthốt.Enjolrasnói:
—Cứhãychặnkhôngchochúngbắnphátthứhaiđã!
Chàngđãhạmũisúngnhằmtênkhẩuđộitrưởngđangcúixuốngquylát
khẩupháođểchỉnhvàổnđịnhđườngbắnlầncuốicùng.Tênchỉhuynày
mộttênchỉhuytrẻmăng,tóchoevàng,nétmặthiềnlành,thôngminh,thích
hợpvớiloạivũkhíghêgớmvàtiềnđịnhnày,loạivũkhíhoànchỉnhđúng
mứctrongrùngrợnthìtựnósẽtiêudiệtchiếntranh.
CombeferređứngbêncạnhEnjolrasđưamắtngắmanhchàngthanhniên
ấy.Anhnói:
—Thậtlàuổng!Nhữngcáitròchémgiếtnày,chánbỏmẹ!Thôi,saunày
khôngcònvuathìchắclàcũnghếtchiếntranh.Enjolras,cậunhằmtênđội
ấymàchẳngnhìnhắnta.Cậuhãyhìnhdungđólàmộtanhchàngthanhniên
tươiđẹp,canđảm,cósuynghĩ,cóhọcthức,bọnpháobinhhọcthứccừlắm
nhé,anhchànglạicómộtôngcha,mộtbàmẹ,cógiađình,chắcchắnlàanh
tacóngườiyêu,anhtanhiềunhấtcũngchỉhaimươilămtuổi,anhtacóthể
làmemcậu.
Enjolrasnói:
—Nólàemtôi,vâng.
—Phải,-Combeferretiếp,-hắncũnglàemtớ.Thếthìđừnggiếthắn.
—Cậuđểmặctớ.Việccầnlàmthìphảilàm.
MộtgiọtlệlăntừtừtrêngòmálạnhnhưđácủaEnjolras.Cũnglúcđó
chàngbấmcò.Mộtlànchớplóelên.Viênpháothủquaytrònhaivòng,hai
taygiơthẳngrađằngtrước,đầungướclênnhưhớplấykhôngkhí,rồinóngã
nghiêngkêhôngvàokhẩupháo,nằmtrênkhôngcựaquậy.Ởgiữalưng
máutràoralailáng. Viênđạnđãđixuyêntừtrướcngựcra saulưng.
chết.
Phảikhiêngnóđivàthayngườikhác.Nghĩaquânquảđãtranhthủđược
mấyphút.
IX
LẠISỬDỤNGTÀISĂNBẮNTRỘM,VÀĐƯỜNG
SÚNGBÁPHÁTBÁTRÚNGĐÃẢNHHƯỞNGĐẾN
BẢNÁNNĂM1796
Ýkiếntraoquađổilạitrongkhắpchiếnlũy.Khẩupháosắpbắnlại.Với
thứđạnghémấy,chiếnlũykhôngchịuđựngđượcmườilămphút.Nhấtthiết
phảilàmchosứcđạnbắnthialiayếuđi.
Enjolrashôto:
—Phảiđểởđấymộttấmđệm.
—Làmgìcóđệm.-Combeferrenói,-đệmđểanhembịthươngnằmrồi.
JeanValjeantừnãyvẫnngồiriêngtrênmộttrụvôiởgócquánrượu,kẹp
súnggiữahaichân,khôngthamgiagìvàocôngviệcđãdiễnra.Ôngravẻ
khôngnghecâucácchiếnsĩnóichungquanhông:“Coikìa,taysúngấychả
làmgìcảkìa".
NgheEnjolrasralệnh,ôngđứngdậy.
CácbạncònnhớkhiđámngườitụtậplạikéoquaphốChanvreriethìmột
bàcụgiàđãkéolêncửasổmộttấmđệmđểphòngđạn.Cửasổấylàcửasổ
tầngápmái,nằmtậntrênnócmộtngôinhàsáutầngởbênngoàichiếnlũy
nhưngkhôngcáchxanhiều.Tấmđệmđặtnằmngang,bêndướicóhaicây
sàophơiquầnáođỡlên,méptrêntreobằnghaisợidâythừng,đằngxangó
nhưhaisợichỉ,buộcvàomấycáiđanhđóngởkhungcửa.Ngườitatrông
haisợidâyấytrênnềntrờinhưhaisợitóc.
JeanValjeannói:
—Cóaichotôimượnkhẩucarabinehainòngmộtchút.
Enjolrasvừalắp đạn xong khẩu súng của mình bènđưachoông.Jean
Valjeanngắmcáicửasổvànổsúng.
Một trong hai sợi dây đứt ra. Tấm đệm chỉ còn treo có một sợi. Jean
Valjeanbắnphátthứhai.Sợidâythứhaiđứt,đậpvàocửakính.Tấmđệmtụt
dầngiữahaicâysàovàrơixuốngmặtđường.
Cảchiếnlũyvỗtay.Mọingườiđồngthanhkêulên:
—Cóđệmđâyrồi.
Combeferrenói:
—Ừ!Nhưngairalấyvề?
Tấmđệmđãrơiởngoàichiếnlũy,nằmgiữaquãngmộtbênlàbọnlính
baovâyvàmộtbênlànghĩaquânbịbaovây.Vảlạicáichếtcủaviênđội
pháothủđãlàmchoquânlínhnổigiận.Từmấyphútrồi,chúngđãnằmrạp
xuốngsaudãybờđávừaxây,vàđểthaythếkhẩupháobắtbuộcphảicâm
tiếng chờ tổ chức lại đội pháo thủ, chúng đã xả súng bắn vào chiến lũy.
Nghĩaquânkhôngmuốntrảlờivìmuốntiếtkiệmđạn.Cácloạiđạnđềuva
vàochiếnlũykhônggâytaihạigì,nhưngtrênđườngphốthìđạnbaynhư
mưa,rấtdễsợ.
JeanValjeanlách qua khe hở, bước rangoàiđườngphố,băngqualàn
mưađạn,đếnchỗtấmđệm,nhặtlấy,václênlưngvàtrởvàochiếnlũy.Cũng
tựtayôngđemđặttấmđệmvàokhehở.Ôngtreotấmđệmvàotườngmàcố
ýlàmchobọnpháothủkhôngnhìnthấynóđược.
Xongđâuđấy,ngườitachờphátđạnghémbắntới.Khôngbaolâunóbắn
tới thật. Khẩu pháo gầm lên, tuôn ra một mớ đạn ghém. Nhưng lần này
không có viên đạn nào thia lia vào cả. Cả mớ đạn gặp tấm đệm đều rơi
xuống.Cáihiệuquảđoántrướcđãđạtđược.Cảchiếnlũyđượcchechở.
EnjolrasnóivớiJeanValjean:
—Đồngchí,ChínhPhủCộngHòacảmơnđồngchí.
Bossuetkhoáichí,cườito.Chàngkêuto:
—Mộttấmđệmmàcósứcmạnhđếnthế,thậtlàphilýphinghĩaquá!
Cáimềmlạichiếnthắngsấmsét.Cũnghayđấy!Hoanhôtấmđệmđãtrị
đượckhẩuthầncông!
X
BÌNHMINH
Vàolúcđó,Cosettetỉnhgiấc.
Buồngnàngchậthẹpnhưngsạchsẽ,kínđáo,cómộtcửasổdàivềhướng
đông,trôngrasânsau.CosettekhôngbiếtgìvềnhữngviệcxảyratạiParis.
Tốihômquakhôngcónàng,lúcbàToussaintmách:“Hìnhnhưcólộnxộn!”
thìnàngđãtrởvềbuồngrồi.Cosettechỉngủđượcmấytiếngthôi,nhưngngủ
ngon.Nàngđãcónhữnggiấcmơđẹp,cólẽcóphầnnàovìcáigiườngnhỏ
nhắncủanàngtrắngtinh.MộtchàngMariushiệnratrongánhhàoquang.
Nàngthứcdậy,mặttrờirọivàomắt,khiếnlúcđầunàngtưởnghãycònmơ.
Tỉnhmộng,ýnghĩđầutiêncủanàngvuivẻ.Nàngthấyrấtyêntâm.Cũng
nhưJeanValjeanmấygiờtrướcđây,nàngđangtrảiquacơnphảnứngcủa
mộttâmhồn không chấp nhận tai họa. Nàng thấychứachanhy vọng
không hiểu tại sao. Rồi tim quặn đau: Đã ba hôm rồi nàng không gặp
Marius.Nhưngnàngtựnhủchắcchắnchàngđãnhậnđượcthư,chàngđã
biếtnàngởđâu,chàngthôngminhlắm,chắcsẽtìmcáchđếnvớinàng.Chắc
chắnhômnaythôi,cólẽngaytrongbuổisángcũngnên.Đãsángtrắngrồi,
nhưngvìtianắngnằmngangchonênnàngtưởnghãycònsớmlắm,tuyvậy
cũngphảidậymàtiếpMariuschứ!
NàngcảmthấynàngkhôngthểsốngkhôngcóMariusvàđãcảmthấynhư
thếthìtấtđượcnhưthế,vàMariusnhấtđịnhphảiđến.Khôngcólýlẽgìbác
bỏmàcóthểthừanhậnđược.Tấtcảnhữngcáiấyđềuchắcrồi.Thươngnhớ
đaukhổbangàylàquáquắtrồi.MariusvắngmặtbahômlàđiềuChúathấy
ghêtởm.Nàngđãvượtquacuộcthửtháchmàởtrênđãbàyrađểtrêunàng
mộtcáchđauđớn.Mariussắpđếnvàmangtớimộttinmừng.Tuổitrẻnhư
thếđó;họchùinướcmắtnhanhlắm,họchođaukhổlàvôíchvàkhôngchấp
nhận.Tuổitrẻlànụcườicủatươnglaitrướcmộtconngườikhôngquenbiết
nhưnglại chính là bản thân mình. Nàng thấy hạnhphúclàđiềutự nhiên.
Tuồngnhưhơithởcủanànglàmbằnghyvọng.
VảchăngCosettekhônglàmthếnàonhớlạiđượcMariusđãnóivớimình
nhữnggìvàgiảithíchnhưthếnàovềsựvắngmặtđánglẽchỉtrongmộthôm
đó.Aicũngtừngnhậnthấymộthàobạcđánhrơichạytrốntàitìnhnhưthế
nàovềcáinghệthuậtchơiútimcủanó.Trongtrínhớcủachúngtacũng
nhữngsựviệctrêutanhưvậy,nónấpvàomộtxónàođótrongtríócchúng
ta, thế là chịu thôi, nó biến mất. Trí nhớ không tài nào chụp bắt lại nó.
Cosette cũng có phần nào bực bội về sự cố gắng vô hiệu quảcủa ký ức.
NàngtựbảoquênbẵngnhữnglờilẽcủaMariusnhưthếthậtlàbậy,thật
tộilỗi.
Nàngrờigiườngđểlàmhaicáiviệcgộirửaphầnhồnvàphầnxác,tức
cầunguyệnvàrửamặt.
Khi cần thiết lắm, người viết sách có thể đưa bạn đọc vào một loan
phòng,nhưngkhôngthểđưahọvàomộtbuồngtrinhnữ.Thơcòndámrón
rén,vănxuôithìkhôngthể.Buồngtrinhnữlàbêntrongcủamộtđóahoa
đươngnụ,làtuyếttrắngtrongđêm,làngănsâukíncủamộtbônghuệhãy
cònphongnhụy,vầngdươngchưasoiđếnthìmắtngườicũngchưanênnhìn
vào. Người phụ nữ là thiêng liêng. Cái giường trong trắng đang vén mở,
cảnhbánlõathânyêukiềuđangnhưengạichínhmình,cáibànchântrắng
trốntrongchiếcgiàyvải,lồngngựcphủsơtrướcgương,làmnhưgương
mắt,chiếcáolótkéolênvộivàngvàchekínđôivúvìcótiếngghếbàncót
kéthaytiếngxecộchạyqua,nhữngdảihồngthắtchặt,nhữngkhuymóccài
lồng,nhữngđườngdâybuộckỹ,nhữngphútgiậtmình,nhữnggiâyớnlạnh
thẹnthùng,vẻhoảnghốtývịtrongmọicửđộng,dángloâucủacảnhchim
trờiởnơikhônggìđángngại,cảnháoxiêmlầnlượtkínhở,mêhồnnhưmây
mỏngbìnhminh,tấtcảnhữngcáiấykhôngnênthuậtlại,chỉnhắcđếnthôi
cũngđãnhiềurồi.
Mộtngôisaomọclên,ngườitanhìnkínhcẩn,vớimộtngườicongáithức
dậy,càngphảikínhcẩnhơn.Khảnăngvớitôiởđâyphảiđượcchuyểnthành
sựtăngphầnkínhtrọng.Lớptuyếtphủtrênquảđào,lànphấntrênquảmận,
tinhthểcủabăng,lượtnhungởcánhbướmlànhữngthứthôkệchsovớivẻ
trinhkhiếtkia,vẻtrinhkhiếtkhôngtựbiếtlàtrinhkhiết.Ngườithiếunữchỉ
làmộtánhmơvàchưalàmộtphotượng.Buồngcủahọkhuấttrongkhuvực
mậpmờcủalýtưởng.Conmắtsỗsàngdòmvàokhuvựctranhtốitranhsáng
đótứclàcưỡngbức,hànhhung.Ởđâytrôngnhìncónghĩalàxâmphạmcái
thiêngliêng.
Bởivậychúngtôikhôngdiễntảgìtrongcáicảnhxônxaothứcgiấccủa
Cosettecả.MộthuyềnthoạiPhươngĐôngkểrằngChúasángtạohoahồng
màutrắng,nhưngvìAdamnhìnnólúcnóhénởchonênnóthẹnthùngđỏ
mặt. Chúng tôi thuộc loại những người ngẩn ngơ câm lặng trước hoa
thiếunữvìthấyđángkínhquá.
Cosettemặcáorấtnhanh,rồichảiđầu,vấntóc.Nhữngviệcấy,thờibấy
giờgiảnđơnlắmbởivìphụnữkhôngdùnglòdùngốngđểđộntócvàkhăn,
cũngkhôngthêmlọntrongtócmình.Thếrồinàngmởcửasổ,đưamắtnhìn
quanhmongtìmthấymộtgóctường,mộtcụmđá,mộtchútítquảngtrường
đểcóthểrìnhthấyMariusđếntừđó.Nhưngkhôngthấygìởphíangoàicả.
Cáisânsaucónhữngbứctườngkhácaobaobọcvàchỉcóđôichỗmởvào
nhữngcáivườn.Cosettebảonhữngcáivườnđóxấuxí,lầnđầutiêntrong
đờinàngchohoalàxấu.Mộtđoạnđườngrấtngắnđiquangãtưhợpýnàng
hơnbaonhiêu.Nàngquyếtđịnhnhìnlêntrời,làmnhưMariuscũngcóthểtừ
trênấybayxuống.Thìnhlìnhnàng òakhóc.Khôngphảivìtâmhồnmau
thayđổi,nhưngcứhyvọngxonglạirãrờilàtrạngtháicủanàng.Nànglờ
mờcảmthấycómộtcáigìghêrợn.Cũngđúngnhưsựviệcvẫnđiquatrên
khôngtrung.Nàngtựnhủkhôngcógìchắcchắncả,mấthútnhautứclàmất
nhau, cái ýnghĩ Marius có thể từ trên trời đi đến với nàng bây giờ nàng
khôngthấylýthúnữamàlàbithảm.
Rồinànglạithấybìnhtĩnh-cáithểmâymùlànhưvậyđó-vàhyvọng
cũngtrởlạivớimộtniềmvuivôýthứcnhưng đầy tin tưởng ở trời. Mọi
ngườitrongnhàhãycònngủ.Cảnhyêntĩnhgiốngnhưởtỉnhnhỏ.Khôngcó
cánhcửanàomở.Buồngngườigáccổngcũngđóngkín.BàToussaintchưa
dậy,tựnhiênCosettecũngcholàchacôhãycònngủ.Chắclànàngđãđau
khổlắmvàđangcònđaukhổlắmchonênmớinghĩlàchaác.Nhưngnàng
tinởMarius.Mộtánhsángnhưthếmàbịchelấplàviệckhôngthểnàoxảy
ra.Nàngcầunguyện.Thỉnhthoảngnàngnghexaxacótiếngrungchuyển
trầmtrầmvànàngnói:“Sớmnhưthếnàymàmở,đóngcổngxethìlạthật".
Nhưngđólànhữngphátđạibácbắnvàochiếnlũy.
ỞdướicửasổcủaCosette,cáchvàithước,cómộtcáitổénlótvàođầu
tường.Mộtphầntổthòirangoàitườngchonêntừtrêntrôngxuống,cóthể
nhìnthấybêntrongcáithiênđườngấy.Conchimmẹđangởtrongổ,xòe
cánhnhưmộtcáiquạtchechocon.Conchimbốvỗcánhchậpchờn,bayđi
rồilạibayvề,mỏngậmmồivàmangcảnhữngcáihôn.Mặttrờilênnhuốm
vàngcáicảnhsungsướngấy.Luật“sinhsôi”ngựtrịởđây,oaiphongvàđộ
lượng,vàđiềuhuyềnbídễưanàynởcánhtrongrựcrỡcủabanmai.Tóc
đẫmnắng,tâmhồnđẫmmộngmơ,tìnhyêuchiếusángbêntrong,bìnhminh
chiếusángbênngoài,Cosettetựnhiêncúixuốngnhìnhầunhưkhôngdám
tựthúvớimìnhlàđồngthờinàngcũngnghĩtớiMarius,nàngnhìncáigia
đìnhchimấy,conchimtrốngvàconchimmáiấy,conchimmẹvàmấycon
chimconấy,tâmhồnxaoxuyếnniềmxaoxuyếncủamộtcôtrinhnữtrước
mộttổchim.
XI
BẮNĐÂUTRÚNGĐÓNHƯNGKHÔNGGIẾT
CHẾTMỘTAI
Quântấncôngtiếptụcbắn.Súngtrườngxenlẫnvớinhữngloạtđạnghém
củakhẩuđạibác,nhưngthựcrakhônggâythiệthạilàbao.Chỉriêngcóphía
trênmặttrướcquánCorinthechịuđựngmộtmình.Cáccửasổtrêngácmột
vàtrênmáibịđạnlớnvàđạnnhỏlàmcholoanglổ,dầndầnchẳngcònra
hình thù gì nữa. Mấy chiến sĩ núp ở đây đều phải tránh đi nơi khác, vả
chăng,đấycũnglàmộtchiếnthuậttrongcáchtấncôngcácchiếnlũy;họcứ
bắnmãiđểlàmchonghĩaquânhếtđạnnếuhọphạmsailầmbắntrảlại.Đến
khithấyhỏalựccủahọthưathớtđi,vìchẳngcònthuốcđạngìnữa,bấygiờ
người ta mới xung phong. Nhưng Enjolras không bị sa vào cạm bẫy ấy;
chiếnlũykhônghềbắntrảlại.
Cứsaumỗiloạtsúngtrườngcủaquânđịch,chúbéGavrochelạiphùng
máravẻkhinhbỉcựcđộ.Chúnói:
—Tốtlắm,cứxévảiđi.Chúngtớđangcầnbăngmà.
Courfeyrackêu hỏiđạnghém saoítcông hiệuthếvà nóivớikhẩu đại
bác:
—Bốơi!Bốchệchchoạcrồibốơi!
Trongchiếnđấu,ngườitacũngbănkhoănthắcmắcnhưtrongkhiêuvũ.
Chắcchắnlàsựimlặngcủachiếnlũybắtđầulàmchoquânlínhbaovây
sinhnghingạivàlosợmộtbiếncốbấtngờ.Chonênhọcảmthấycầnphải
nhìnrõquacáiđốngđáấyđểbiếttìnhhìnhsaubứctườnglạnhkianhưthế
nàomàbắnvàobaonhiêucũngchẳngthấytrảlời.Nghĩaquânbỗngdưng
nhìnthấymộtcáimũlấplánhánhnắngtrênmộtnócnhàgầnchiếnlũy.Một
tênlínhcứuhỏatựalưngvàocáiốngkhóicaongất,ravẻđangđứnggác.Từ
chỗấyyngóthẳngđứngxuốngchiếnlũy.Enjolrasnói:
—Cáithằngkianógiámsátchúngmìnhmớirầychứ.
JeanValjeanđãtrảkhẩucarabinechoEnjolrasnhưngtrongtayvẫngiữ
khẩusúngtrường.Khôngnóikhôngrằngônggiươngsúngngắmtênlính
trongnháymắt,cáimũbịviênđạnđậpphảirơiđộpxuốngmặtđường.Tên
línhhoảnghốtvộivãbiếnmất.Mộttênthứhailênthayđểquansát.Tênnày
làmộtsĩquan.JeanValjeanđãlắplạiđạnxong,giươngsúngtrởlênvàcho
luôncáimũcủahắnbaytheocáimũcủatênlính.Tênsĩquankhônglôithôi
nữa,cútđitứckhắc.Cáchcảnhcáoấy,lầnnàythìbọnquânlínhđãnghe
thủng.Chẳngcònmanàodámlómặtratrênnócnhànữa.Việcdothámtình
hìnhchiếnlũythếlàphảitừbỏ.
BossuethỏiJeanValjean:
—Tạisaoôngkhôngbắnchếtngười?
JeanValjeankhôngđáp.
XII
HỖNĐỘNBẢOVỆCHOTRẬTTỰ
BossuetnóithầmvàotaiCombeferre:
—Hắnkhôngtrảlờitôi.
—Đólàmộtconngườilàmviệcthiệnbằngsúng.-Combeferređáp.
Aicòngiữkỷniệmvềcáithờiđãxaxôiấyđềubiếtbọnquốcdânquân
ngoạiôđãđánhlạicáccuộcbạokhởimộtcáchcanđảm.Nóđặcbiệthăng
máuvà gan dạ trong những ngày tháng sáu1832.Bạokhởi đã khiến cho
“doanhnghiệp”củahắntađóngcửa,thìcáilãochủquánhiềnlànhởbấtcứ
phốPantin,phốVertushayphốCunette,đãtrởthànhdữnhưhùmkhithấy
phòngnhảycủamìnhtrốngkhôngvàquyếttửchiếnđấuđểbảovệchotrật
tựxãhội,tượngtrưngởcáiquánrượu.Ởcáithờivừatầmthườngvừaoanh
liệtđó,đốidiệnvớinhữnghiệpsĩcủatưtưởnglànhữngtrángsĩcủaquyền
lợi.Độngcơtuytầmthườngnhưnghànhđộngvẫnlàdũngcảm.Chồngbạc
bớtchiềucaolàmchocácchủngânhànghátkhúcMarseillaise.Ngườitađổ
máumộtcáchtìnhtứchocáiquầyđếmbạc,vàngườitabảovệvớimộthào
khícổđạicáiTổQuốcthunhỏởcáihiệubuônkia.
Phảinóirằngsuychocùngthìtấtcảnhữngcáiấyđềucólýdonghiêm
túc.Đólàsựxungđộtcủacácnhântốxãhộitrongkhichờđạtthếcânbằng.
MộtdấuhiệukháccủathờiđạilàtìnhtrạngvôChínhPhủtrongpháiChính
Phủ(“pháiChínhPhủ”làcáitêndãmancủađảngnghiêmchỉnh).Ngườita
ủnghộtrậttựmộtcáchvôkỷluật.Theolệnhcủamộtđạitáquốcdânquân
nàođó,trốngtậpđánhliênhồi,tùysởthích,đạiúynàyxôngvàovònglửa
đạntùyhứng,quốcdânquânnọchiếnđấuvìlýtưởngvàvìquyềnlợicủa
riêng mình. Trong những giờ phút khủng hoảng, trong những “ngày dân
biến",ngườitatuầntheobảnnănghơnlàmệnhlệnhcủacấpchỉhuy.Trong
đạoquânbảovệtrậttự,cónhữngdânquândukíchthựcsự,dukíchbằng
lưỡigươmnhưFannicot,hoặcdukíchbằngngòibútnhưHenriFonfrède.
Vănminh-hạithayvănminhvàothờiấylàmộtkếthợpnhữngquyềnlợi
chứkhôngphảilàmộtkếthợpnhữngnguyênlý-vănminhđanglâmnguy
haytưởnglàlâmnguy.Nókêubáođộng;aicũngtrởthànhmộttrungtâmvà
lobảovệnó,việntrợnó,chechởnótheocáchcủamình.Ngườinàocũngtự
nhậncónhiệmvụcứuvãnxãhội.Mộtđôikhivìtíchcựcmàhọgâyrathảm
họatànsát.Mộttoánquốcdânquânnàođóđãtựbancáiquyềnlậptòaán
binhvàtrongnămphútđãxétxửvàhànhquyếttrongtrườnghợphọnảyra
mộtsángkiếntươngtựnhưvậy.ĐólàcáiluậtLynch
[356]
dữtợnmàkhông
mộtpháinàocóquyềntráchcứcácpháikhácbởivìnếupháiCộngHòaáp
dụngnóởMỹthìpháidânchủápdụngnóởChâuÂu.LuậtLynchđãvậylại
cònthêmtaihạidonhữnglầmlẫnnữa.Trongmộtngàybạokhởi,nhàthơtrẻ
PaulAiméGarnierbịngườitaváclưỡilêđuổibắttạiquảngtrườngRoyol,
maynhờtrốnvàocáicổngxenhàsố6màthoátnạn.Nhữngngườisănđuổi
thét:“HắncũnglàmộtthằngSaintSimon
[357]
nữa".Vàmuốngiếtanh.Chỉ
vìanhtacắpnáchmộtcuốnhồikýcủaCôngTướcSaintSimon.
[358]
Một
quốcdânquânđãđọcthấycáitênSaintSimontrênbìasáchvàthếlàhắn
kêu:“Sát!Sát!"
Ngày6thángsáunăm1832,mộtđạiđộiquốcdânquânngoạiôdođạiúy
Fannicot-ngườimàchúngtôiđãnóiởtrên-chỉhuy,đãvìcaohứngmàtự
nguyệnnướngquânởphốChanvrerie:Chuyệnnàytuykỳlạ,nhưngđãđược
xác nhận bởi cuộc điều tra tư pháp sau vụ khởi nghĩa năm 1832. Đại úy
Fannicotlàmộtanhtưsảnnóngnảyvàtáobạo,mộtthứlínhđánhthuêcủa
nềntrậttựxãhội,trongloạimàchúngtôivừanêura,mộtanhthuộcphái
ChínhPhủ,cuồngtínvàvôkỷluật.Fannicotlấylàmthíchthúđượcnổsúng
trướcgiờvàcóthamvọngchỉmộtmình,nghĩalàvớiđạiđộicủay,hạchiến
lũy.Tứctốivìthấylácờđỏvàcáiáodạcũ,màanhcholàmộtlácờđen,
thaynhauxuấthiện,anhchỉtríchcôngkhaicáctướnglĩnhvàtưlệnhbinh
đoàn.Vìnhữngvịnàyhộiývớinhauthấychưaphảilúctiếncôngvànênđể
cho“cuộckhởinghĩarệurã”,theocáchnóiđượctruyềntụngcủamộtngười
trongbọnhọ.Riêngđạiúythìnghĩrằngcáichiếnlũyđãchínmuồirồi,cái
gìcũngphảirụng,chonênychọcthử.
Những người y chỉ huy là những người cũng quả quyết như y, những
người“hăngmáu”,nhưmộtnhânchứngđãgọi.Chínhđạiđộicủayđãbắn
JeanProuvaire.ĐólàđạiđộiIcủacáitiểuđoàndânquânởgócphố.Lúcbất
ngờnhất, đạiúyxua quânlênđánh vàochiếnlũy. Cuộchànhquân nhiều
thànhýmàthiếuchiếnlượcnàyđãgâytổnthấtlớnchođạiđội.Tiếnchưa
đượchaiphầnbađườngphố,nóđãđượcmộtloạtsúngtừchiếnlũychặn
đón.Bốntênlínhtrongsốgandạnhất,chạyhàngđầu,bịđạntầmgầnngã
quayquaydướichânchiếnlũy.Đámquốcdânquâncanđảmmàôhợp,gồm
nhữngngườibạogannhưngkhôngkiêngannhưquânnhân,saumấyphút
dodự,đãtháolui,bỏlạitrênmặtđườngmườilămxácchết.Nhữngphútdo
dựđóđủđểnghĩaquânnạplạiđạnvàosúng.Vàthếlàmộtloạtđạnthứhai
vôcùnglợihạiđãvãivàođạiđộitrướckhinótrởvềtớigócphốvàlànơiẩn
nấp.Trongmộtlúc,đạiđộiđãbịkẹtgiữahailuồngđạnvìcỗsúngđạibác
khôngnhậnđượclệnh,vẫnkhôngngừngbắnvàđạnghémcủanóxảvàođại
đội.AnhchàngFannicottáotợnvàdạidộtlàmộttrongnhữngngườichết
đạnghém.Khẩuđạibác,tứclàtrậttự,đãgiếtanhta.
CuộcxungkíchđiêncuồngvôcùnghiệulựcấylàmchoEnjolrasbựctức.
Anhnói:“Cáilũngu!Chúnghysinhngườicủachúngvàlàmtổnhạiđạn
dượccủatamàchẳngíchlợigì!"Enjolrasnóinăngđúngnhưmộttướngchỉ
huybạođộng.
Quânkhởinghĩavàquânđànápkhígiớikhôngđồngđều.Nghĩaquânchỉ
cómộtsốđạnnhấtđịnhđểbắnvàmộtsốchiếnsĩnhấtđịnhđểhysinh,do
đóchóngbịhaohụt.Mộttúiđạntrútsạch,mộtconngườingãxuốngđều
khôngthaythếđược.Cánhtrấnápthìkhôngcầntínhsốngườivìcócảquân
đội, không cần tính số đạn vì có kho đạn Vincennes. Nghĩa quân có bao
nhiêuchiếnsĩthìquântrấnápcóbấynhiêutrungđoàn,nghĩaquâncóbao
nhiêuđạnthìquântrấnápcóbấynhiêukhothuốcđạn.Chonênnhữngcuộc
chiếnđấumộtchốngtrămnàyluônluônkếtthúcbằngsựhủydiệtcủacác
chiếnlũy,trừkhiCáchMạngđộtnhiênđứngdậynémvàocáncânlựclượng
câygươm thầnrựclửacủamình. Điềuđótừng xảyra.Lúc đótấtcảđều
đứnglên,đáđườngsôisục,chiếnlũynhândânmọclêntuatủa.Parisrung
độngoaihùng,lửathiêng
[359]
xuấthiện,mộtngày10ThángTám,mộtngày
29ThángBảybàngbạctrongkhôngkhí.Mộtánhsángthầnkỳtỏara,cái
mõmháhốccủavũlựclùilại,vàconsưtửquânđộinhìnthấy,ởtrướcđầu
mình,nhàtiêntri,bìnhtĩnhvàvữngchãi,nướcPháp.
XIII
ÁNHSÁNGLƯỚTQUA
Gìcũngcótrongmớtìnhcảmvànhiệttìnhhỗnđộncủanhữngngườibảo
vệmộtchiếnlũy:Dũng cảm,trẻtrung,danhdự,hưngphấn,lýtưởng,tin
tưởng,tìnhtrạngsaymáucủangườiđánhbạc,nhấtlànhữngcơnhyvọng.
Vàolúckhôngaichờđợithìmộtcơnhyvọng,mộtluồngtintưởngrung
độngnhưvậyđãđếnbấtthìnhlìnhvớichiếnlũyChanvrerie.Enjolrasluôn
luônnghengóngbỗngdưngkêulên:
—Hãylắngtaixem,hìnhnhưParisđãtỉnhdậy.
Quảlàtrongbuổisớmngày6thángsáu,cuộckhởinghĩacótăngmứcđộ
chútít.ChuôngđổliênhồiởnhàthờSaintMerrycóthổinónglênmộtsố
mongmuốnmơhồ.MộtsốchiếnlũybắtđầunhómlênởphốPoiriervàphố
Gravilliers.TrướccửađàiSaintMartin,mộtchàngthanhniênvớichỉmột
câysúng,đãtấncôngvàocảmộttiểuđoànkỵbinh.Trốngtrảigiữađạilộ,
anhtaquỳgối,nângsúnglênvaibắnchếtviêntiểuđoàntrưởngvàquaylại
nói:"Thếlàthêmmộtthằngkhôngthểgiếthạichúngta".Anhbịbămchết.
ỞphốSaintDenis,mộtphụnữsậpcửachớp,népởsauđểbắnvàomộtđội
cảnhvệthànhphố.Cứmỗiphátsúngbắnralàthấycácláchớprungđộng.
MộtchúbémườibốntuổibịbắtởphốCossonnerievớicáctúiáođầyđạn
súngtrường.Nhiềubótgácbịtấncông.Mộttrungđoàngiápkỵ,cótướng
CavaignacDeBaragneđiđầu,
[360]
vừađếnđầuphốBertinPoiréethìbịmột
loạtsúngdữdộivàbấtngờbắnđón.PhốPlancheMibray,từcácmáinhà
ngườitavấtmảnhsànhvànồichảoxuốngđầubinhlính.Điềmxấurồi!Khi
ngườitabáocáosựviệcnàychoThốngChếSoult,
[361]
ngườitướnggiàcủa
NapoléonđâmranghĩngợivìnhớcâunóicủaSuchet
[362]
ởSaragosse:
[363]
“Khibọnbàgiàđổbônướctiểucủahọxuốngđầutathìtakhôngcòncách
gìthắngnữa!"
Nhữngtriệuchứngchunghiệnratronglúcngườitanghĩrằngcuộcbạo
độngđãbịgiớihạn,cơnsốtgiậndữđãtrởlạithắngthế,nhữngtànđómbay
đây đó trên những đống nhiên liệu sâu dày là những khu ngoại ô, tất cả
nhữngcáiđókhiếnchocáctướnglĩnhlongại.Họphảivộivãdậptắtnhững
đámcháybắtđầukia.HọhoãncuộctấncôngvàocácchiếnlũyởMaubuée,
Chanvrerie và Saint Merry lại, cho đến khi diệt câm các đám nổ nhỏ kia
xong,đểrồilúcấychỉcònđốiphóvớicácchiếnlũykiamàthôi,vàcóthể
đậptancảtrongmộttrận.Họtungnhiềuđoànquânvàocácđườngphốđang
lênmen,quétcácphốlớn,sụcsạocácphốnhỏ,xôngtrái,tạtphải,khithìtừ
từvàthậntrọng,khithìxung phong.Bộ binhphácửacácnhàđãbắnra,
tronglúcđókỵbinhhànhquângiảitáncácđámđôngtrênđạilộ.Cuộctrấn
ápdĩnhiênlàồnàovàkhôngtránhkhỏitiếnghuyênnáođổvỡ,đặcbiệtkhi
cóxungđộtgiữanhândânvàquânđội.ĐólàtiếngEnjolrasđãnghethấy
giữacácloạtsúngtrườngvàsúngđạibáccáchquãng.Ngoàira,anhcóthấy
nhữngcángtảithươngđiquaởcuốiphốvàanhnóivớiCourfeyrac:“Những
thươngbinhđókhôngdotabắn".
Hyvọngkhôngđượclâu,ánhsángtắtnhanhchóng.Chưađầynửatiếng
đồnghồ,ánhrạngtrênkhôngtrungđãbiếnmất,nhưmộtánhchớpkhôngcó
sétđánh.Vànghĩaquâncảmthấytấmáochìlạiđèxuốngngườihọ.Tấmáo
chìlàmbằngsựhờhữngcủanhândânđốivớinhữngkẻcốthủbịbỏrơi.
Cuộcvùngdậyrộnglớnhiệnralờmờrồitắtnonmất,vàbâygiờtâmtrí
BộTrưởngBộChiếnTranhcũngnhưchiếnlượccáctướnglĩnhtậptrung
vàobahaybốncáichiếnlũycònđứngvững.
Mặttrờiđãlêncao.MộtnghĩaquângọiEnjolras:
—Đóilắm.Nhưthếnàythìchúngtasẽchếtmàkhôngđượcănhaysao?
Enjolras vẫn chồm trên quãng xẻ ở đầu tường, mắt không rời đầu kia
đườngphố,gậtđầuđáplại.
XIV
TÌNHNHÂNCỦAENJOLRAS
Courfeyrac ngồi bên cạnh Enjolras trên một phiến đá. Chàng tiếp tục
mắngkhẩuđạibác.Mỗilầncáiđámmâymùđạnghémbayqua,chànglại
chàođónbằngmộtchuỗicườichếnhạo.
—Bốgiàvũphuơi!Bốránggâncổmàgàolàmgì,phíhơivôíchthôi,
bốlàmtôiđaulòngquá.Sấmsétgìcáitròấy;chẳngkhácgìnhưngườita
ho.
Vàchung quanh, mọingườicười. Nguyhiểmcàng gần,Courfeyrac
Bossuetcàngvuitợn.CảhaiđềulấyphatròthaychobữaănnhưbàScarron,
vàvìthiếurượunênlạicứróttràncáivuitínhmờimọingườicùnguống.
—TớphụcEnjolras,-Bossuetnói.-Cáidũngcảmkhôngxêdịchcủa
cậuấy,khiếntớkínhphụcvôhạn.Cậuấysốngmộtthânmộtmình,cólẽ
thếmàhơibuồn.Cậutathanthởrằngphẩmcáchlàmcậutaphảichịu
đơn.Bọnmìnhthìđềucóítnhiềunhữngcontìnhnhânlàmchomìnhhóa
điênhóadại,nghĩalàrấtcanđảm.Biếtsitìnhnhưmộtconhổthìtốtnhất
cũngphảibiếtđánhnhaunhưmộtconsưtửchứ!Đólàmộtcáchđểtrảthù
những đòn của các cô gái lẳng. Roland hy sinh tính mệnh để làm cho
Enjolrasphảitứctối.Mọicửchỉanhhùngcủatađềudophụnữmàracả.
Đànôngmàkhôngcóngườiyêuthìcũngnhưcâysúngkhôngcò.Cóđànbà,
đànôngmớinổ.ThếmàEnjolraslạikhôngcóđànbà.Cậutachảmêcônào
cảmàđồngthờilạitáobạonhưlửathìthậtlàmộtchuyệnkỳlạ.
Enjolrascóvẻnhưkhôngnghethấygì.Nhưngaiởbêncạnhbấygiờchắc
đãnghechànglẩmbẩmtrongmiệng“TổQuốc”.
[364]
BossuetcònđangcườithìCourfeyracreoto:
—Cócáimớianhemơi!
Lấygiọngmõtòa,chàngnóithêm:
—TôitênlàPháoTámMươi.
Quảthật,mộtnhânvậtmớivừarasânkhấu.Đólàkhẩuđạibácthứhai.
Bọnpháobinhvậnchuyểnrấtnhanh,đặtkhẩuđạibácthứhainàyvàovịtrí
chiếnđấubêncạnhkhẩuthứnhất.Giaiđoạnkếtthúcđãthấybắtđầuhiệnra.
Mộtlúcsau,haikhẩupháonạpđạnliêntiếp,nhanhnhẹnbắnvàomặt
tiềnpháođài.Súngtrườngcủađộiquânchínhquyvàquốcdânquânngoạiô
bắnthêmtừngloạtđểyểmhộ.Xaxacũngnghecótiếngđạibác.Tronglúc
haikhẩupháonàynhảđạnvàochiếnlũyphốChanvrerieởđâythìhaikhẩu
khác,mộtkhẩuđặtởphốAubry,nhằmgiãvàochiếnlũySaintMerry.Bốn
khẩunơihônơiứngngherấtghêrợn.
Nhữngconchóđentốicủachiếntranhđógàosủađốiđápnhau.Haikhẩu
bắnvàochiếnlũyChanvreriethìmộtbắnđạnto,mộtbắnđạnghém.Khẩu
bắnđạntochĩanònghơicaomộttívànhắmsaochoviênđạntrúngngay
vàomépcaonhấtcủachiếnlũy,làmchonóbịrianhamnhởvàbắntungcác
mảnhđávụnvàonghĩaquânnhưđạnghém.Cáchbắnấymụcđíchlàmcho
nghĩaquânphảirờixađỉnhchiếnlũyvàbuộchọphảidồnvàobêntrong.
Điềuđóbáohiệucuộcxungphongvàochiếnlũy.
Khiđạntođãlàmchocácchiếnsĩkhôngởđượctrênđỉnhchiếnlũy
khiđạnghémđãlàmchohọphảirờicáccửasổquánrượu,thìcáctoánquân
tấncôngcóthểxôngvàogiữađườngphốmàkhôngsợbịainhắmbắn,vàcó
thểlàkhôngsợaithấynữa.Cứthếbấtthìnhlìnhleolênpháođài,nhưhồi
đầuhôm,vàbiếtđâukhôngchiếmlấybấtngờ.Enjolrasnói:
—Nhấtđịnhphảilàmchohaikhẩuđạibácbớtlàmrầytamớiđược.-
Chàngthét-Bắnvàobọnpháobinh.
Ainấyđềusẵnsàng.Từlâuphảiimlặng,cảchiếnlũybỗngnổsúngnhư
điênnhưcuồng,bảytámloạtnốiliềnnhaunhưcămhờnnhưreovui.Khói
mùphủđầycảđườngphố.Vàiphútsau,qualànmâymùrạchánhlửađạn
lậplòe,ngườitathấylờmờđếnhaiphầnbasốpháothủngãgụcbênbánh
xevàcáckhẩupháo.Bọncònsótlạicứbìnhtĩnh,nghiêmnghị,tiếptụclắp
đạnbắn,nhưngbắnchậmđinhiều.
BossuetbảoEnjolras:
—Nhưthếlàtốt.Thắnglợi.
Enjolraslắcđầuđáp:
—Cứthắnglợikiểuấymườilămphútnữathìcảchiếnlũykhôngcònlấy
mươiviênđạn.
CâunóiấyhìnhnhưđãlọtvàotaiGavroche.
XV
GAVROCHERANGOÀI
ChợtCourfeyractrôngthấycóaidướichiếnlũyởphíangoài,trênđường
phố,trongluồngđạncủaquânđịch.
ĐólàGavroche.Gavrocheđãxáchmộtchiếcgiỏđựngchaitrongquán
rượu,rồiluồnquakhehởmàrangoài.Bâygiờthìchúđiềmnhiênlậtbịcủa
bọnquốcdânquânchếttrênbờlũymàtrútđạnvàogiỏ.
Courfeyrackêuhỏi:
—Chúlàmgìđấy?
Gavrochengẩngđầulênđáp:
—Tôihốtchođầygiỏ,đồngchíạ.
—Chúkhôngthấyđạnvãirađóư?
—Ừthìnhưmưađấy.Thếthìsao?
Courfeyracthét:
—Đivào!
—Látnữađã.
Gavrochebuônggọnlỏncóthếrồiđisâuvàođườngphố.Aicũngnhớ
rằngtrướcđấy,đạiđộiFannicottrongkhirútluiđãbỏlạidọcđườngmột
dây xác chết. Khoảng hai mươi người nằm rải rác đây đó suốt chiều dài
đườngphố.NghĩalàhaimươicáibịchoGavrochetrút.Vàmộtsốđạnđể
tiếptếchonghĩaquân.
Khóisúnglởnvởntrongthànhphốnhưmộtđámsamù,bịdồnlạigiữa
haidãynhàcao,trôngnólạicàngdàyđặc,giốngnhưmộtđámmâylọtvào
thunglũng,giữahaisườnnúidựngđứng.Nóbốclênchầmchậm,bốclên
chừngnàothìdướichânđãcókhóimớitỏarathaychừngấy,dođókhông
giancànglâucàngmờmịtmặcdầugiữabanngàytrờicũnghóatốisầm.
Conđườngrấtngắn,nhưngquađámmâymùấy,chiếnsĩhaibênởđầuphố
cuốiphốkhómàtrôngthấynhau.Cólẽnhữngngườichỉhuycuộctấncông
chiếnlũyđãmuốntạoramộtđámkhóimùnhưthế.Dẫusao,nócũngrất
lợi cho Gavroche. Hình thù đã nhỏ bé, lại lẩn trong làn khói, nhờ vậy
Gavrochetiếnsâuvàođườngphốmàkhôngbịlộhình.Chúdốcbảytámcái
bịđầumộtcáchyênổn.Chúnằmbẹpxuốnglết,chúchốnghaitayhaichân
phinướcđại,chúngậmvànhgiỏtrongmồmđểlướttới,chúlê,chúlết,chú
trườn,chúxoaymình,chúuốnkhúcnhưconrắn,chúbòtừxácnàysangxác
khác,chúmởcáibịhaycáinịtđạnnhưconkhỉbócquảhạnhđào.Chúđi
cũngchưaxachiếnlũylàmấy,nhưngchẳngaidámmởmiệnggọichútrở
lại,vìsợlàmchoquânthùđểýnhìnthấychú.
Chútìmthấymộtbìthuốcsúnghìnhquảlêtrênthâymộthạsĩ.“Cáinày
đểdànhlúckhát",chúvừanóithế,vừatướcbìthuốcbỏtúi.Vìtiếnlênquá
xa,chúđãđếncáiquãngmàkhóisúngbắtđầuthưasáng.Lúcbấygiờbọn
línhchínhquyxếphàngsauchồngđávàbọnpháothủngoạiôdồnởgóc
phốđộtnhiênchỉtrỏchonhauxemmộtvậtgìđộngđậytrongkhói.
KhiGavrochedốcbịcủamộttêntrungsĩnằmtrêntrụđáthìmộtviênđạn
bắntrúngxáctênđó.Gavrochenói:
—Áichà!Chúnggiếtcảnhữngxácchết!
Mộtviênđạnthứhailàmchotảngđábêncạnhchútóelửa.Lạiviênnữa
lậtđổchiếcgiỏ.Gavrochenhìnlênvàthấyđạnđitừphíaquânngoạiô.Chú
đứngthẳngngườilên,tócbaytrướcgió,haitaychốngnạnh,mắtđămđăm
nhìnbọnquốcdânquânđangbắn,vàchúhát:
«BởicụVoltaire
NênbọnNanterre
Mặtmàyxấuxí.
Sựquávôlý
LàtụiPalaiseau,
Chúngngunhưbò
VìbácJeanJacques.»
RồiGavrochexáchgiỏlên,nhặtnhữngviênđạnrơirangoàiphốvàogiỏ,
khôngsótviênnào,vàchútiếnvềphíasúngbắnđểmoilấyđạnởbịkhác.
Lúcnàymộtviênđạnthứtưbayđến,nhưngvẫnkhôngtrúngchú.Chúlại
hát:
«Talàmchimnon
Khônglàmthừalại,
Lỗinàybởitại
ÔngcụVoltaire
Talàmchimnon
Tacavéovon
VìbácJeanJacques.»
ViênđạnthứnămchỉđemlạikếtquảlàlàmchoGavrochehátmộtkhúc
thứbanữa:
«Tínhtavuivẻ
Sựấycólẽ
BởicụVoltaire.
Áotaráchxơ
Quầntaráchxác
Sựnàytạibác
JeanJacques.»
Tìnhthếấycứtiếpdiễnmộtthờigian.
Cảnhtượngtrôngthậtlàghêrợnmàcũngthậtlàhấpdẫn.Gavrochelàm
biachosúngđạn,màlạiđùavớisúngđạn.Chúcóvẻthíchthúlắm.Đó
mộtconchimsẻquẹtmỏmổngườiđisăn.Cứnghemộttiếngsúng,chútrả
lờibằngmộtkhúchát.Họluônluônngắmchúmàbắn,vàhọluônluônbắn
trượt.Quốcdânquânvàquânchínhquyvừacườivừangắmbắnchú.Chú
nằmxuống,chúđứnglên,chúlẩnsauhốccửarồithìnhlìnhnhảyra,chúẩn,
chúhiện,chúchạyđirồiquaytrởlại,chúxỉataylênmũinhạonhữngtên
bắnchúvàtronglúcấy,chúkhôngngừnglượmlấyđạnbỏđầygiỏ.Nghĩa
quântrôngtheochúhồihộp,cảchiếnlũyrunsợ,màchúthìnhởnnhơca
hát.Chúkhôngphảilàtrẻcon;chúkhôngphảilàngườilớn.Chúlàmộttrẻ
ranhthầntiên.Trôngchúngườitanghĩđếnthằnglùnkhôngthểxâmphạm
trong cuộc ẩu chiến. Đạn chạy theo chú nhưng chú nhanh hơn đạn. Chú
đươngchơimộttròútimkhủngkhiếpvớithầnchết.Mỗikhiviênđạnthần
tẹtmũiấyđếngần,thìchúbélạibúnghắnmộtcái.
Nhưngcuốicùng,mộtphátđạnngắmđúnghơn,hoặcgiảohoạthơnđã
tinphảichúbématrơi.Chúlảođảorồingãquịxuống.Toànthểchiếnlũy
hétlênmộttiếng.NhưngchúlùnấylạicócáiđặctínhcủaAntée.
[365]
Chú
bé lang thang của Paris khi da thịt chạm mặt đường thì cũng như người
khổnglồAntéechạmmặtđất.Chúngãxuốngchỉđểmàchồmlên.Chúngồi
thẳngngười,mộtdòngmáuđỏchảydọcmặtchú.Chúđưahaitaylêntrời,
nhìnvềphíabọnbắnsúng,cấttiếnghát:
«Tangãtrênhè
TạicụVoltaire
Mũitachảynước
Vìbác…»
Chúhátkhônghết.Mộtviênđạnthứhaicũngcủatênlínhấyđãlàmcho
chúcâmbặt.Lầnnàychúngãsấpmặtxuốngđường,khôngđộngđậynữa.
Linhhồnbébỏngvĩđạiấyđãbayvềtrời.
XVI
LÀMANHRỒILẠILÀMCHA
NgaylúcấyởtrongvườnLuxembourg-đãviếtbikịchthìmắtphảisoi
khắp- cóhaiđứa bénắmtay nhau.Mộtđứachừnglên bảy,mộtđứa lên
năm.Vìmưaướtđầmnênchúngđilênphíađườngcóánhnắng.Đứalớndắt
tayđứabé,cảhaiquầnáoráchrưới,mặtmàyxanhxao.Nomchúngcóvẻ
nhưnhữngconchimrừng.Thằngembảo:”Emđóiquá!"
Thằnglớntaytráidắtem,tayphảicầmmộtquecủi.Nóđãýthứcche
chở cho em. Trong vườn chỉ có hai anh emchúng, ngoài ra chẳng có ai.
Hôm nay lệnh của SởCảnh Sát bắt đóngcửa công viên vìcó biến động.
Nhữngđộiquânđồntrútrongấycũngđãkéođitừtrướcvìnhucầuchiến
sự.Haiđứabénàylàmthếnàomàlạiởđây?Chúngtừmộtbótgiamquên
đóngcửamàthoátrachăng?Haychúngởmộttoánxiếcnàotrốnđi,một
toánxiếclưuđộngđươngbiểudiễnởđâuquanhđấy,ởcổngEnfer,ởĐài
Thiên Văn, hay ởngã tư gần đấy nơi có cáicổng mang câu: «Invenerunt
parvulumpannisinvolutum».
[366]
Cólẽtốihômqua,đếngiờcôngviênđóng
cửa,chúngđãlẩntránhđượccặpmắtcủacáckiểmsoátviênmàởlạitrong
vườnrồingủởmộtcáichòinàođó,thứchòilàmrađểchokẻdạovườnngồi
đọcbáo.Chỉbiếtlàlúcấychúngđangđilangthangvàcóvẻvôsựlắm.Đi
langthangmàcóvẻvôsựlàchết!Đúngthế,haiđứabéđươngởvàocảnh
nguykhốnkhôncùng.
Bạnđọchãynhớlại,haiđứabéấylàhaiđứabémàGavrocheđãcưu
mang.ChúnglàconcủavợchồngThénardier,đượcmụMagnonthuêvàbảo
làconcủalãoGillenormand.Giờđâychúngnhưnhữngchiếcláđãrờikhỏi
cáccànhkhôngcội,vàbịgiócuốnđitrênmặtđường.Quầnáocủachúnglúc
ởvớimụMagnonthìsạchsẽ,mụMagnondùngnhữngbộcánhấyđểquảng
cáovớilãoGillenormand.Nhưngquầnáoấybâygiờđãhóaratãnát.Từ
naychúngnằmtrongdanhsáchnhững“trẻbỏrơi”màSởCảnhSáttìmthấy
vàthunhặtvề,rồiđánhrơimất,vàrồilạitìmthấytrêncácvỉahèthànhphố
Paris.
Phảicósựbiếnđộngnhưhômnaymớitrôngthấynhữngđứatrẻkhốn
khổthếnàyởtrongcôngviên.Nếubọnkiểmsoátviêntrôngthấynhữngthứ
tãráchấythìđãtốngcổchúngratừđờinào.Trẻemnghèokhôngđượcvào
cáccôngviên.Lẽrangườitanghĩrằng:Làtrẻconthìkhôngcóquyềnchơi
hoa.HaiđứatrẻkhốnkhổnàyởtrongvườnLuxembourglàvìcổngvườn
đóng.Nhưthếlàchúngphạmpháp.Chúngđãlẻnvàovườntừbaogiờvàlại
ởtrong ấy.Cổngvườn đóngkhôngcónghĩa làkiểmsoátviênđược nghỉ
việc.Côngviệckiểmsoát,trênlýthuyết,vẫnkhônggiánđoạn,nhưngnónơi
lỏng,hoãnđãira.Vảlạicácôngkiểmsoátviêncũngđươngbănkhoănvề
tìnhhình,khôngkémgìdânchúng,vàchúýsựviệcbênngoàihơnlàbên
trong;cácôngkhôngngóngànggìtớicôngviênnênkhôngthấyhaiđứatrẻ.
Hôm qua trời mưavà sớm hôm nay cũng có mưachút ít. Nhưng mưa
thángsáuthìcũngnhưkhôngmưa.Mộtgiờsaucơnmưagiông,ngườitahầu
nhưkhôngnhậnthấytrờihèvừaủdột.Mưahè,mặtđấtcũngchóngkhônhư
đôimácủaembé.Gầntiếthạchí,nắnggiữatrưaquảlàráoriết.Nóbámvào
mặtđấtnhưđểhúttất.Mặttrờihìnhnhưkhátnước.Mộttrậnmưaràochỉ
nhưmộtcốcnước,cònmưathườngthìxuốngđấtlàráongay.Buổisớmvừa
nướcchảydầmdề,buổichiềuđãbụibaymùmịt.Khônggìđẹpbằngcây
vừatắmmưaxongđangđượcmặttrờilauráo;lúcấytrôngnóvừatươimát,
vừaấmáp.Nướctràntrềdướigốc,mặttrờilấplánhtronghoa,vườncây
đồngcỏtrởthành những bình hương tỏa muôn mùi thơmngàongạt.Hoa
cười,chimhót,vạnvậthiếnthânchota,ailàngườikhôngcảmthấysaysưa
mộtcáchdễchịu?Mùaxuânlàmộtcảnhthiênđườngchốclát:Nắngxuân
giúpchongườitakiêntâmchờđợigiâyphútvềtrời.
Ởtrênđờicónhữngngườikhôngđòihỏigìhơnthế.Đólànhữngngười
khithấycótrờixanhthìreo:Đủrồi!Họlànhữngngườisuytưởng,mải
vớicảnhkỳảocủavũtrụ,vìsùngbáithiênnhiênmàlãnhđạmvớichuyện
thiệnácởđời,lànhữngngườicungchiêmvũtrụmàhớnhởnhãngquêntình
người.Họkhôngthểhiểuvìsaokhicóthểngồidướibóngcâymàmơmộng,
ngườitalạiđilo hạngngườinàyđói,lớpngườikiakhát,lo ngườinghèo
mùađôngkhôngcóáo,embéxươnglưngbịvẹonênyếuđuốibủngbeo,lo
đếnổrơm,bồlúa,ngụchình,vàbànvềcáiáoráchtơitảcủanhữngcôcon
gáirun cầmcậpvì rét.Họlà nhữngngườihiềnlànhmà ghêgớm,những
ngườithỏamànmộtcáchtànnhẫn.
Điềurấtlạlàcáivôbiênđủlàmchohọvừalòng.Cáithếgiớihữuhạn
thiếtyếuđốivớiconngười,họkhôngnghĩđến,họkhôngbiếtđến,mặc
trongthếgiớihữuhạncósựyêuthươngấpủlẫnnhau,mặcdùtrongthếgiới
hữuhạncósựtiêuhóatuyệtvời.Họkhôngýthứcđượccáivôđịnhhình
thànhdosựhòahợpvừathầnthánhvừaphàmtụccủahữuhạnvàvôbiên.
Miễnhọđượcđốidiệnvớicảnhbaolavôtậnlàhọsungsướng.Khôngbao
giờvuimừng,họchỉbiếtngâyngấttựquênmìnhtrongcảnhvôcùngtận;đó
làmụcđíchsốngcủahọ.Lịchsửnhânloạiđốivớinhữngngườinàychỉmới
làmộtbìnhdiệnbộphậncủavũtrụ.CáiTấtCảkhôngnằmtrongấy;cáiTất
Cảthựcsựởngoàilịchsửnhânloại.ConngườichỉlàmộtchitiếttrongTất
Cả,íchgìmàlonghĩvềcáichitiếtấy?Ngườiđaukhổư?Cólẽ.Nhưnghãy
nhìnsaoThiênNgưuđươngmọc.Ngườimẹnàycạnsữa,đứahàinhikiachỉ
cònthoithópchúthơi;tôibiếtđâu!Hãyđểchotôisoikínhhiểnvicáilátgỗ
tùngnày,nógiốngynhưmộthìnhhoakỳdiệu!Anhhãyxemthửcótấm
mặtrennàosánhkịpkhông?
Nhữngnhàtưtưởngnàyquênyêuthương.Tinhtúảnhhưởnghọđếnnỗi
họkhôngnghetiếngtrẻkêukhóc.ThượngĐếchelấptâmhồnhọ.Họlàmột
dòng trí tuệ những trí tuệ vừa nhỏ bé vừa vĩ đại. Horace,
[367]
Goethe
[368]
thuộcdònghọấy,cólẽFontaine
[369]
nữa.Nhữngngườiíchkỷlẫmliệtcủa
thếgiớivôbiênấylàkhángiảbàngquangcủanhữngcảnhđauxótởtrên
đời;hễtrờiđẹpthìhọkhôngnhìnthấybạochúaNéron,cũngchẳngtrông
thấy giàn hỏa thiêu người ở ngay trước mắt; họ tìm những tia sáng phản
chiếutrênmáychémtronglúcchémngười,họkhôngnghetiếngkêu,tiếng
khóc,tiếngrênsiết,tiếngchuônggiụcmõdồn;đốivớihọ,trênđờinàycáigì
cũngtốtcảvìlàcómùaxuân,cáigìcũngvừalòngcảmiễnlàtrênđầucòn
mâyvàngmâytía;họkiênquyếtvuisướngmãichođếnkhinàosaothôi
sángvàchimhếtkêu.Hạngngườiấylànhữngngườitốitămmộtcáchrạng
rỡ.Họkhôngngờrằnghọđángthươnghại.Quảthếthật.Khôngkhócthì
làm sao mà nhìn thấy? Phải khâm phục họ và ái ngại cho họ, như khi ta
khâmphụcvàáingạichonhữngsinhvậtvừamùvừasáng,khôngcóhaicon
mắtdướilôngmàynhưchúngta,màlạicómộtđốmsaogiữatrán.
Cómộtđôingườibảocáichủnghĩabàngquancủacácnhàtưtưởngấy
mộtthứtriết lý siêuđẳng.Đồngý.Nhưngđó là một trạngtháisiêuđẳng
bệnh hoạn. Người ta vẫn có thể là một vị thần, nhưng thọt chân, như
Vulcain.
[370]
Ngườitacóthểlàsiêunhânnhưngvẫnchưađủđiềukiệnlàm
mộtconngười.Làbaolanhưngvẫnkhiếmkhuyết,điềuấykhônglạtrong
vũtrụ.Biếtđâumặttrờikhôngphảilàmộttênmù?Nhưthếthìlàmthếnào?
Trôngcậyvàođâu?Aikẻdámnóisai?
[371]
Phảichăngcónhữngthiêntài,
nhữngsiêunhân,nhữngngườianhminhnhưtinhtúmàcũngsailầm?Cái
trênđỉnhđầu,ởtrêncaotít,tỏaánhsángrựcrỡkhắpmọinơi,phảichăng
chínhnólạikhôngtrôngthấygìlắmhaylàkhôngtrôngrõ,hoặclàmùtịt?
Nhưthếlàđángthấtvọngkhông?Không.Vậythìởtrêntháidươngcòn
gìnữa?CòncóThượngĐế.
Ngàymồng6thángsáunăm1832,vàokhoảngmườimộtgiờtrưa,cảnh
côngviênLuxembourgvắngngắtthậtlàđẹp.Khómcây,luốngcảnhtraođổi
hươngthơmvàtiasáng.Ánhnắngbuổitrưalàmchocànhláđiênsay,dáng
nhưtìmnhauđểômấp.Trongtànlámấycâysung,chíchchòehuyênnáo,
chimsẻtunghoành,gõkiếnleodọcthâncâydẻbửamỏláchcáchtrênvỏ.
Trêncácluốnghoa,hoahuệlàmchúatểchínhthống,mùihươngcaoquý
nhấtvẫnlàmùihươngtỏaratừnơitrongtrắng.Hoacẩmchướngcómùi
thơmhắc.MấyconquạgiàthờiMarieDeMédicisáiântrênngọncâycao
vút.Ánhsángmạvàngnhữngđóahoakimhương,làmchonósángrựclên
nhưnhữngngọnđèn;thậtrathìhoakimhươngcũngchỉlànhữngngọnlửa
muônhìnhbiếnthànhhoa.Quanhcácluốngkimhương,vôsốbướmchập
chờntrôngnhưnhữngtiasánglậplòecủacácđóahoalửaấy.Ởđâucũng
vuitươi,làduyêndáng,ngaycảđếncơnmưasắptới;cơnmưatáidiễncũng
chẳng có gì đáng sợ. Cây cỏ mong mưa. Chim én bay là là như đe dọa,
nhưngdễmếnlàmsao.Aiởđây,cáigìcómặtởđâycũngđềunứcmùihạnh
phúc.Đờithơmngát.Vạnvậtđềunóilêncáiýthơngâyđoànkết,vạnvật
dịu hiền âu yếm, vạn vật vuốt ve mơn trớn, vạn vật trong sáng như bình
minh.Tìnhýtừtrênkhôngtỏaxuốngêmmátnhưmộtbàntayembéápvào
môi.Mấyphotượngtrắnglõathânđứngởdướihàngcâyhômnaykhoác
nhữngchiếcáobóngrâm,lỗchỗánhsáng;cácvịnữthầnấyráchrướitừng
vạttoànthânlànhữngvạtnắng,vànhiềutianắnglủnglẳngquanhmình.
Quanhbểnướctrungtâm,đấtđãrắnkhônhưcháy.Gióhâyhẩyđủlàmcho
cátbụiđóđâybắtđầucuộntừngđámnhỏ.Vàichiếclávàngmùathucònsót
lạiđuổibắtnhauvuivẻnhưnôđùa.Ánhsángchanhòalàmchovạnvậtđầy
tin tưởng. Nhựa ngọt, mùi thơm, khí ấm, cuộc sống tràn trề. Qua tạo vật
ngườitacảmthấysứctạohóavôcùngvĩđại,ngườitanhậnthấythiênnhiên
vôtậncũngrộngrãivôcùngbởivìtừnghơithởcủavạnvậtđềuthấmđượm
yêuđương,bởivìánhsángtuôntràothừathãi,tiasángchiếuquaphảnlại
như mắc cửi, từ trên không đổ xuống như một bức phông rừng rực lửa,
ngườitanhìnthấycóbóngdángChúa,nhàtriệuphúcótriệutriệuvìsao.
Nhờcócátnênkhôngcómộtvếtbùn,nhờcómưanênkhôngcógióbụi
trênlá.Câycỏvừatắmgộixong,trămthứnhung,lĩnh,vàng,son,bàylên
trêncánhhoa,khôngmộttíbợn.Thậtlàgiàusangmàcũngthậtlàtinhsạch.
Cảnhvườnlàcảnhvắnglặngcủathiênnhiêntrànngậphạnhphúc,vắnglặng
thầntiên,vắnglặngmàdunghòavớinghìnthứâmnhạc,cóchimgù,cóong
vove,cógióhồihộpdướilá.Mùaxuânêmáithểhiệntrongsựnhịpnhàng
củamuônvật.Kháchxuânđếnvàđiđúnglễnghiđãđịnh:Đinhhươnghầu
tàn,nhàichớmnở,vàiđóahoamuộn,vàigiốngcôntrùngđếnsớmítnhiều.
Độitiênphongcủaloàibướmđỏthángsáunôgiỡnthânáivớiđộihậutập
củaloàibướmtrắngthángnăm.Câyngôđồngkhoácáomới.Gióxuânlàm
nổisóngtrênvòmládẻsumsuê.Thậtlàhuyhoàng.Ngườichiếnbinhgià
đồncạnhtrôngquacổngvườnbảo:“Mùaxuânmặcđạilễđangbồngsúng
chào.”
Đâylàgiờănsángcủamuônvật:Tấtcảđềungồivàobàn.Trêntrờitrải
khănxanh,dướiđấtphủkhănlục,mặttrờisángchiếurựcrỡ.Chúabưngdọn
chomuônloàitrongbữatiệcvũtrụ.Mỗisinhvậtđềucóthứcăn:Bồcâuthì
hạtgai,họamithìhạtkê,cóquảđơmxôichochànlàn,sâubọchochào
mào,hoachoong,tríchtrùngchoruồi,ruồichochimsẻxanh.Chúngcũng
cóănthịtnhautíđỉnh,đólàcáilẽáclẫnvớithiệnhuyềnbí,nhưngkhông
mộtsinhvậtnàophảiđểdạdàytrốngkhông.
Haiđứabélạcloàiđãđếnbênbểlớn,ánhsángnhiềuquálàmchochúng
lúngtúngtìmcáchtrốnnấp;bảnnăngcủakẻnghèo,kẻyếuhễthấycảnh
giàusangphongphúthìsợ,mặcdầucảnhgiàusangphongphúởđâychẳng
làcủariêngai.Haiđứabénấpsauchuồngthiênnga.Từnglúc,khingọngió
tạtqua,văngvẳngnghenhưcótiếngkêula,tiếngồnào,tiếngrênhừhừ
tiếngnệnthìnhthịch,đólàtiếngsúngtrường,súngđạibácởxa.Vềphíakhu
chợ,cókhóimùbaylênkhỏimáinhà.Xaxacótiếngchuôngrungnhưkêu
nhưgọi.Haiđứabéhìnhnhưkhôngnghethấycácthứtiếngấy.Thằngnhỏ
thỉnhthoảnglạikêukhekhẽ:“Emđóiquá".Hầunhưcùngmộtlúc,cómột
cặpnữađếnbênbểnước.Mộtngườivàokhoảngnămmươi,đứabélênsáu.
Chắclàhaichacon.Đứabélênsáucầmmộtchiếcbánhthuẫnlớn.
Thuởấy,cómấynhàdọcbờsôngởphốBàChúavàphốĐịaNgụcđược
quyềnsắmchìakhóacổngvườnLuxembourg,khinàocổngđóngcũngvào
chơi được. Ngày nay thì không còn sự châm chước đó nữa. Hai cha con
ngườinàychắclàởtrongsốnhữnggiađìnhđượchưởngđặcquyềnấy.
Haiđứabénghèokhổnhìn“ngài”đóđitớivànấpkínhơnmộtchút.Ông
talàmộtngườitưsản.Mariusmộthômtronglòngđươngsôinổiyêuđương
bỗngnghemộtngườikhuyênbảocon:“Conhãynhớtránhnhữngđiềuquá
trớn”.Ngườiấycólẽlàôngnày.Ôngcóvẻdịuhiềnvàtựmãn.Miệngông
luônluônnởmộtnụcười,mộtnụcườihởlợichứkhôngphảimởmôi,một
nụcườimáy,phôrănghơnlàbộclộtâmhồn.Đứabécầmchiếcbánhcắndở
chứkhôngănnữa.Nónhưđãđượcnhồinhétđầyruột.Vìcóbiếnđộngnên
đứabémặcbộtrangphụcquốcdânquân,ngườichathìănvậnnhưthường
nhật,mộtbộquầnáotưsảnđểtránhnguyhiểm.Haichacondừnglạibênbể
nướccóhaiconthiênngađươngbơilội.Ôngtưsảnnàycóvẻkhâmphục
thiênngaghêlắm.Ôngtacũnggiốngthiênnga,giốngởchỗcódángđinhư
chúng.Nhưngmà lúc này thìthiênngađươngbơi lội. Bơilộilànghềsở
trườngcủachúng,bởithếtrôngchúngđẹplạlùng.
Giáhaiđứabénghèođóikialắngtainghevànếuchúngđếntuổihiểu,thì
chắc chúng đã nhận được món quà cách ngôn của một người mô phạm.
Ngườichabảoconthếnày:
—Kẻhiềntriếtsốngthanhđạmmàlấylàmvui.Conơi!Conhãyxem
cha.Charấtghétxahoa.Khôngbaogiờchamặcquầnthêuvàngnạmngọc.
Cáivỏlòeloẹtchỉđểchobọnngườithiếutrítuệ.
Đến đây tiếng huyên náo từ khu chợ bay đến càng rõ, chen với tiếng
chuôngbâygiờlạicàngrungliênhồi.Đứabéhỏi:
—Cáigìthếcha?
—Ngàyhộihỗnloạnđấy,-ngườichađáp.
Chợtôngtatrôngthấyhaiđứabéráchrướiđứngimlìmsauchuồngthiên
ngasơnxanh.Ônghỏi:
—Kialàcảnhmởmàn.
Dừngmộtlátôngtiếp:
—Cáikhuvườnnàycũngbịloạnlạcxâmnhậprồiđây!
Lúcbấygiờ,đứabécắnmộtmiếngbánhrồinhổravàthìnhlìnhkhóc
lên.Ngườichahỏi:
—Saoconkhóc?
—Conkhôngđóinữa.
Cáimiệngcườicủangườichacàngbạnhra:
—Ănbánhngọtthìcầngìphảiđợiđói!
—Conăncháncáibánhnày.Nóhẩmrồi.
—Conkhôngthíchnữaà?
—Vâng.
Ngườichachỉmấyconthiênnga:
—Némchomấyconngỗngkia.
Đứabédodự.Ngườitakhôngthíchbánhnữa,đànhthế,nhưngđókhông
phảilàmộtlýdođểmàchođi.
Ngườichagiảithích:
—Phảicólòngnhânđạoconạ.Phảibiếtthươngyêuloàivật.
Ôngnóithếrồicầmlấycáibánhvứtvàotrongbểnước.Chiếcbánhrơi
khôngxabờlắm.Haiconthiênngađươngởxa,ởgiữabể,mêmảivớimột
thứmồigìđấy.Chúngkhôngthấyôngtưsản,cũngchẳngthấybánh.
Ngườitưsảnngạimiếngbánhsẽchìmmấtđimộtcáchvôích,bènhoa
taymúachânrahiệulàmchocuốicùnghaiconthiênngaphảichúý.Chúng
nhìnthấymộtvậtgìlềnhbềnh,chúngláithuyềnquaymũivàtừtừtiếnvề
phíachiếcbánh.Dángđiệucủachúngnócómộtvẻđườngbệtrôngrấthợp
vớibộcánhtrắngtinh.
Ngườitưsảnnghĩramộtcâuhayhay,thíchchínói:
—Loàicầmđiểuhiểuhiệu
[372]
đấynhé!
Ngaylúcấytiếngnáođộngđằngxađộtnhiêndộiđếnmạnhhơntrước.
Lúcnàythậtlàghêrợn.Cónhữngluồnggióchẳngnóigìcả.Nhưngcũngcó
nhữngluồnggiónóirấtrõ.Luồnggiónàyđưađếnrõrệttiếngtrốngtrận,
tiếnggàothét,tiếngsúngtừngtràng,tiếngđốiđáprùngrợngiữatiếngđại
bácvàchuôngbáođộngnhàthờ.Cũngvừalúcấymộtmảngmâyđenkéo
đếnđộtngộtchekhuấtmặttrời.
Haiconthiênngabơivẫnchưađếnmiếngbánh,nhưngngườitưsảnbảo:
—Vềthôi,con.ChúngđánhcungTuileriesrồi.
Ôngcầmtaycon,nóitiếp:
—TừcungTuileriesđếnLuxembourgkhôngxa,chỉbằngtừnhàvuađến
bậchuânlãomàthôi.
[373]
Đạnrồisẽvèonhưmưachomàxem.
Ôngnhìntrời:
—Vàcólẽmưathậtcũngsẽtrútxuống. Quả là có ý Trời đây. Dòng
thứ
[374]
thếnàylàđiđứt.Tađivềmauthôi.
Thằngconnói:
—Conmuốnxemthiênngaănbánh.
Ngườichađáp:
—Ởlạinguyhiểmlắm.
Thếlàôngtakéochútưsảnconđi.Thằngbétiếcmấyconthiênnga,cứ
ngoáicổlạixemchođếnkhigặpkhúcquanh,nókhôngnhìnthấygìnữa.
Tronglúcấy,cùngmộtlượtvớihaiconthiênnga,haiđứabélangthang
monmenđếngầnchỗchiếcbánh.Bánhbậpbềnhtrênmặtnước.Thằng
nhìnchiếcbánh,thằnglớntrôngchừngchongườitưsảnđixa.Haichacon
đivàokhuđườngbàncờdẫntớicáitamcấplớnchỗlùmcây,phíaphố
Chúa.
Khihaibóngvừakhuấtthìthằnglớnvộivàngnằmbẹpxuống,dánbụng
lênbờbể.Nóbấutaytráivàobờvàthảngườixuống,thiếuđiềurơitrongbể
nước.Tayphảinócầmquecủivớichiếcbánh.Haiconthiênngathấycókẻ
địchvộivãbơinhanhlên.Vìbơinhanh,ứcchúnglùanướctới,rấtcólợicho
chúbé;nhữnglànsóngđồngtâmnhẹnhàngđẩychiếcbánhđếnquecủi.Lúc
thiênngađếnthìchiếcbánhcũngvừagặpcáique.Thằngbéquờmạnhque,
kéochiếcbánhlạivừatầm,xuađuổithiênngađi,vớtbánhrồiđứnglên.
Bánhướtđẫm,nhưngchúngvừađóivừakhát.Thằnganhbẻcáibánhra
làmhai,mộtphầnlớnmộtphầnnhỏ.Nógiữphầnnhỏ,đưaphầnlớnchoem
vàbảo:
—Tọngvàohọngsúngđi.
XVII
CHAQUAĐỜICHỜCONSẮPCHẾT
[375]
Mariusđãnhảyrangoàichiếnlũy.Combeferrecũngphóngtheo.Nhưng
chậmquá!Gavrocheđãchếtrồi.Mariusmangchúbévề,Combeferremang
giỏđạn.
Mariusngẫmnghĩ:”Thénardiermangchatavềgiữavòngtênđạnthìgiờ
đây ta cũng mang con Thénardier về giữa vòng tên đạn. Nhưng hỡi ôi!
Thénardiercứusốngchata,cònta,tachỉmangvềcáixácchếtcủachúbé".
KhiMariusẵmđượcGavrochevàotrongchiếnlũythìmặtchàngcũngđầm
đìanhữngmáu,khôngkhácGavroche.Đólàvìlúcchàngcúixuốngđểbế
chúbéthìmộtviênđạnđãsượttrênsọchàngmàchàngkhôngbiết.
Courfeyrac tháo cravatte băng trán cho Marius. Nghĩa quân mang
Gavroche đặt nằm bên cụ Mabeuf, rồi phủ cái khăn choàng đen lên hai
người.Cáikhănđủrộngđểtrùmônggiàvàembé.
Combeferre lấy đạn trong giỏ phân phối cho mọi người. Mỗi chiến
nhậnđượcmườilămviên.JeanValjeanvẫnngồilỳmộtchỗ,imlặngtrêntrụ
đá. Khi Combeferre đưa đạn cho ông, ông lắc đầu. Combeferre bảo khẽ
Enjolras:
—Ngườinàylàmộtanhgànhiếmcó.Ởtrongmộtchiếnlũynhưthếnày
màhắnlạicòncócáchkhôngchiếnđấu.
—Khôngchiếnđấumàvẫnbảovệchiếnlũy,-Enjolrasđáp.
—Thếmớibiếtởtrongđámanhhùng,cũngcónhữngtayquáikiệt.
Courfeyracnghelọtcâuchuyện,hắngópvào:
—NhưnghắntakhôngthuộcloạiôngcụMabeufđâu.
Cómộtđiểmnàycầnchúýlàmặcdùđạnvãiràolênchiếnlũy,những
ngườibêntrongvẫnkhôngxaoxuyến.Nhữngaichưatừngbịcuốnvàoloại
chiếntranhđặcbiệtnàykhôngthểquanniệmlàmsaolạicónhữngphútyên
tĩnhlạlùngxenlẫnvớinhữngphútchiếnđấuácliệtnhưthế!Chiếnsĩđilại,
chuyệnvãn,phatrò.Cómộtngườimàchúngtabiếtđãnghemộtchiếnsĩnói
vớiônggiữacơnmưađạn:“Chúngtôiởđâycũngnhưởmộtbữatiệccủa
nhữngchàngđộcthân".
ChiếnlũyphốChanvreriebêntrongnomyêntĩnhlắm.Cácgiaiđoạn,các
diễnbiếnđãxảyratấtthảyhoặccũngsắpxảyra.Tìnhhìnhtừkhókhănđã
chuyểnrahiểmnghèovàtừhiểmnghèochắclànósẽchuyểnthànhtuyệt
vọng.Cảnhhuốngcàngđentối,ngọnlửadũngcảmcàngsángrựclên.Hình
ảnh Enjolras nổi bật lên trên hết, oai nghiêm như một chàng thanh niên
Spartiate
[376]
đươngdânglưỡigươmtrầncủamìnhchothầnchiếntranh.
Combeferre,mangtạpdề,băngbóchocácchiếnsĩbịthương.Bossuet
nói với Feuilly: “Tí nữa chúng ta đáp xe tốc hành đi hành tinh khác".
CourfeyracđãchọnchomìnhmấytảngđábêncạnhEnjolras;khéotaynhư
mộtthiếunữ,chàngxếpđặtlêntrênấycảmộtkhovũkhí:Cáigậykiếm,
khẩusúngtrường,haikhẩusúnglụckỵbinhvàmộtquảđấm.JeanValjean
yênlặngngắmbứctườngsừngsữngtrướcmặt.Mộtanhthợlấychiếc
rơm của bà Hucheloup đội lên đầu rồi buộc dâythật chặt, anh bảo để đề
phòng say nắng.Mấy chàng thanhniên, trong hội kín Aix hàn huyên với
nhau rất vui vẻ, chừng như muốn tranh thủ thời gian nói thứ thổ âm quê
hươngmộtlầncuối.JolythèlưỡilấygươngcủabàHucheloupsămsoi.Mấy
chiếnsĩkháctìmđượcvàimẩubánhmốctrongngănkéo,chianhauănngốn
ngấu.Mariusthìlongạikhôngbiếtrồiđâygặpcha,chasẽtráchmắngthế
nào.
XVIII
ÁCĐIỂUTRỞTHÀNHMIẾNGMỒl
Chúngtahãychúýmộthiệntượngtâmlýđặcbiệttrongcácchiếnlũy,
khôngnênbỏsótmộtđặcđiểmnàocủathứchiếntranhđườngphốkỳlạnày.
Dùcácchiếnsĩtrongchiếnlũytỉnhtáođếnmứcnào,cuộcchiếnđấuđối
vớihọcũngvẫnlàmộtchuyệnkỳkỳảoảo.Chuyệnnộichiếnchẳngkhác
chuyệntruyềnkỳ;trongnộichiến,nhữngđámmâymùhuyềnbíchenlẫnvới
nhữngđámđiệnchớprựctrời,CáchMạngcólắmđiềukhógiải,vàaiđã
sốngquatrongchiếnlũyđềutưởngmìnhvừasốngmộtgiấcmơ.
Ngườitacónhữngcảmgiácgìtrêncácchiếntrườngấy,chúngtôiđãnói
đếnkhidiễnthuậttâmtrạngMarius.Nhữngcảmgiácấyvừacăngthẳnghơn
cuộcsốngvừakhôngbìcuộcsống.Ngườinàosốngsóttrongchiếnlũysau
trậnđánhcũngkhôngcònbiếtlàđãthấygìtrongấy.Ngườitakhôngbiếtlúc
ấychính mình đã là một tay ghê gớm. Chungquanhsừngsững những
tưởngCáchMạnghiệnthântrênmặtmỗingười;đầuóctắmtronghàoquang
củatươnglai,bêncạnhcónhữngxácngườinằmvànhữngbóngmađứng.
Giờphúthếtsứcvĩđạivànhưvôthủyvôchung.Ngườitasốngtrongcõi
chết.Cónhữngbónglướtqua,bónggìvậy?Lờmờcónhữngbàntaynhuộm
máu.Đâylàsựhuyênnáokinhngười,đâycũnglàsựimlìmrùngrợn.
nhữngcáimồmmởrakêuthét,cónhữngcáimồmmởrakhôngnóikhông
rằng.Ngườitađilạibảnglảngtrongkhói,trongđêmdàycũngnên.Ngườita
tưởng như đã xuống đến chỗ nước rịn ghê rợn trong cõi sâu thẳm không
cùng.Ngườitanhìncáigìđỏđỏtrongkẽmóngtay,ngườitakhôngnhớ
hết.
HãytrởlạivớisựviệcởphốChanvrerie.Giữahailoạtsúngbỗngnhiên
có tiếng chuông đồng hồ đánh xa. Combeferre nói: “Đúng trưa rồi đây".
Chuôngđồnghồđổchưaxongmườihaitiếng,Enjolrasđãđứngthẳngngười
lêntừtrênchiếnlũyralệnhxuống,giọngsangsảng:
—Mangđálêntrênnhà.Chấtlênbậucửasổvàcáccửathônghơitầng
ápmái.Mộtnửachiếnsĩcầmsúng,mộtnửakhuânđá.Thihànhtứckhắc.
Mộttoáncôngbinhcứuhỏavừaxuấthiệnởcuốiphố.Chúngxếpthành
độihìnhxungtrận,vaivácbúa.Rõràngchúngchỉlàtoánđiđầuđoàn.Đoàn
nào?Tấtnhiênlàđoànquântấncông.Côngbinhcứuhỏađitrướcđểphá
chiếnlũychochiếnbinh leovàotrong.Cólẽgiaiđoạnmàông Clermont
Tonnerrenăm1822gọilàgiaiđoạn“thắtthònglọng”đãđến.
LệnhEnjolrasđượcthihànhkhẩntrươngvàđúngđắnvìtrongchiếnlũy
cũngnhư trên chiến hạm không cócáchtrốn tránh được. Không đầy một
phút,haiphầnbađốngđámàEnjolrasđãbảochấtởcửahiệuCorintheđược
khuânlênđặtởtầnggácthứnhấtvàởgácvựa.Mộtphútnữa,nhữngtảngđá
ấyđãxếprấtmỹthuậttrênbậucửasổvàcáccửaápmái,bítlênđếnnửa
cửa.Feuillylàngườixâydựngchủyếu;Feuillychămchúbốtrínhữngkhe
hởđểđặtnòngsúngbắnra.Côngviệcnàytiếnhànhkhôngkhókhănlắm
bênđịchđãngừngbắnđạnghém.Lúcnàyhaikhẩuđạibácchămbắnđạn
trònvàoquãnggiữachiếnlũy,cốchọcchođượcmộtlỗthủnghoặchơnthế,
mởmộtđộtphákhẩuchobộbinhxungphong.
Khinhữngtảngđácầnthiếtchocuộccầmcựtốihậuđãđâuvàođấyrồi,
EnjolraschođemlêngácnhữngcáichaianhđãđểdướibàncụMabeufnằm.
Bossuethỏi:
—Aiđượchânhạnhuốngnhữngchaiấy?
—Chúngnó.-Enjolrasđáp.
Rồihọchắncửasổtầngdướilạivàhọchuẩnbịsẵnsàngnhữngthensắt
dùngđểgàicửaquánbanđêm.Thànhlũythếlàhoànbị.Hàngchướngngại
vậtlàbờlũy,quánbàHuchelouplàchiếnđài.Nhữngtảngđácònlạihọđem
lấpkhehởbênvách.
Quântấncôngbiếtnhữngngườigiữchiếnlũybaogiờcũngphảidèxẻn
nênhọchuẩnbịkhoanthaivàcóvẻxôngxáodướitầmsúng,tuychưađến
giờquyếtliệt.Cóvẻxôngxáothôivìthậttìnhkhôngcógìnguyhiểm,vàhọ
cứviệcungdung.Côngcuộcchuẩnbịtấncôngbaogiờcũngchậmchạpmột
cáchcóphươngpháp;sauđólàsấmsét.
NhờhọsửasoạnchậmnênEnjolrascóđủthìgiờxemxétlạitấtcảmọi
việcvàhoànchỉnhtấtcả.Chàngcảmthấyrằngkhinhữngconngườivĩđại
nhưcácchiếnsĩCộngHòaấymàchết,thìcáichếtcủahọphảilàmộtcông
trìnhtuyệttác.
AnhnóivớiMarius:
—Cậuvớitớlàchỉhuy.Tớvàotrongdặnbảoanhemmộtlầncuối.Cậu
cứởngoàiquansátđịch.
Mariusleolênchópchiếnlũyđểquansát.Cáinhàbếpđãđemdùnglàm
bệnhxá,chắccácbạncònnhớ.Enjolrasbắtđóngđinhbítcửalại.Anhnói:
—Khôngđượcđểlọtmảnhđạnvàoanhemthươngbinh.
Anhvàogianphòngthấpđểtruyềnnhữnghiệulệnhtốihậu.Anhnóivắn
tắtnhưnghếtsứcđiềmtĩnh.Feuillynghevàtrảlờithaychoanhem.
—Ởtầnggácmộtphảicósẵnbúađểchặtcầuthang.Cóbúakhông?
—Có,-Feuillyđáp.
—Đượcmấycái?
—Haibúa,mộtrìu.
—Tốtlắm.Chúngtalàhaimươisáuchiếnsĩkhỏemạnh,cóbaonhiêu
súng?
—Bamươibốnkhẩu.
—Thếlàthừatám.Nhữngkhẩusúngthừaấycũngphảinạpđạn,đểsẵn
bênmìnhnhưcáckhẩukhác.Gươmvàsúngngắnphảiđeovàongười.Hai
mươingườiởchiếnlũy.Sáunấpởcửasổvàcáccửathônghơitầnggácmột
đểbắnvàobọntậpkích,quacáclỗchâumaichừatrongmấychồngđá.
đâykhôngđượccómộtchiếnsĩnàokhôngcócôngviệc.Látnữakhitiếng
trốngxungtrậncủachúngnổilênthìhaimươichiếnsĩdướiđườngphảilao
lênchiếnlũy.Nhữngngườiđếntrướcsẽlànhữngngườichiếmđượcvịtrí
tốtnhất.
Bốtríxong,anhquayvềphíaJavertnói:
—Taokhôngquênmàyđâu.
Chàngđặtmộtkhẩusúngngắnlênbànnóithêm:
—Ngườiđirasaucùngphảibắnvỡsọthằnggiánđiệpnày.
—Bắnởđây?-Cótiếngaihỏi.
—Không.Khôngnêntrộnlẫnxácnóvớixácchúngta.Cóthểleoqua
chiếnlũynhỏởphốMondétour.Chỉcaochừnghơnmộtthướcthôi.Hắnbị
tróikỹlắm.Lôihắnralốiđórồixử.
LúcấycómộtngườicònbìnhtĩnhhơncảEnjolrasnữa.ĐólàJavert.
Bấy giờ Jean Valjean xuất hiện. Trước ông đứng lẫn giữa nghĩa quân.
BâygiờôngbướcranóivớiEnjolras:
—Anhlàchỉhuy?
—Phải.
—Lúcnãy,anhcảmơntôi?
—CảmơnôngnhândanhnướcPhápCộngHòa.Chiếnlũycóhaicứu
tinhlàôngvàMarius.
—Anhcónghĩrằngtôiđángđượcbanthưởngkhông?
—Có.
—Thếthìtôixinmộtphầnthưởng.
—Phầnthưởngthếnào?
—Tựtaytôiđượcbắnchếttênnày.
Javertngẩngđầulên,nhậnthấyJeanValjean,thoángrùngmìnhvànói:
—Đúnglẽrồi.
VềphầnEnjolras,anhnạpđạnvàosúngrồiđưamắtnhìnquanh:
—Khôngaikhiếunạichứ?
Khôngainóigì,anhquaylạiJeanValjeanbảo:
—Được,ôngnhậntênmậtthámấy.
TheolờiEnjolras,JeanValjeanngồilêncuốibàntiếpnhậnJavert.Ông
cầmsúngngắn,lênđạnláchcách.
Ngaylúcấy,mộthồikèntrậnnổilên.Từtrênchópchiếnlũy,Mariusthét
lớn:
—Báođộng!
Javertmởmiệngcườicáicườikhôngthànhtiếngquenthuộccủahắn.
nhìnđămđắmcácchiếnsĩ,hắnnói:
—Lũchúngbaycũngkhôngbìnhyênkhangkiệnhơntaotínào!
Enjolrashôto:
—Tấtcảrangoài!
Cácchiếnsĩnghĩaquânàoàolaora,trongkhiJavertnémtheosaulưng
họlờihẹn:
—Látnữagặpnhaunhé!
XIX
JEANVALJEANBÁOTHÙ
CònlạimộtmìnhvớiJavert,JeanValjeancởicáidâybuộcngangthân
hìnhtêntùbinhvàodướibàn.Xongôngrahiệuchohắnđứngdậy.Javert
làmtheo,trênmôihắnvẫngiữcáinụcườikhótả,nụcườikiêuhãnhcủauy
quyềnbịtróibuộc.
JeanValjeannắmcáidâyđaibuộcJavertlôiđinhưngườitanắmđaicổ
mộtconngựakéo.Haingườiđirakhỏiquán,đirấtchậm,vìJavertcònbị
buộcởchân,phảinhíchtừngbướcngắn.TayJeanValjeanvẫnlămlămkhẩu
súngngắn.
Hai người cứ thế vượt khoảnh đất hình thang nằm giữa hai chiến lũy.
Nghĩaquânchuyênchúđềphòngcuộctấncôngsắpnổnênquaylưngvề
phíahọ.DuymộtmìnhMariusđứngnghiêngởmúttráichiếnlũylàtrông
thấyhọ.Hìnhảnhkẻtộinhânvàngườiđaophủthoángquamắtchàngdưới
ánhsángcủacáichếtđangchiếmcứtâmhồnchàng.
JeanValjeanphảikhónhọcmớiđưađượcJavertquakhỏichiếnlũynhỏ,
vìJavertbịtrói.Lúcnàoôngcũnggiữrịttêntù.Leokhỏichiếnlũynhỏthì
đầungõMondétour,ởđấytuyệtđốikhôngcònaingoàihaingười.Khôngai
trông thấy họ được nữa. Họ đứng khuất góc phố, nghĩa quân không nhìn
thấy.Cáchvàibước,nhữngxácngườitừtrongchiếnlũymangrachấtthành
mộtđốngrùngrợn.Trongđámxácchếtcómộtgươngmặttáinhợt,mộtmớ
tócsổtung,mộtbàntaythủngvàmộtbộngựcphụnữnửachenửalộ.Đó
Éponine.
Javertnhìnnghiêngngườichếtrồilầmbầm,rấtbìnhthản:
—Tabiếtconđiếmnàythìphải.
Hắn quay lại phía Jean Valjean. Jean Valjean cắp súng vào nách nhìn
chằmchặpJavert.Khôngcầnlời,cáinhìnấyvẫnnóirõ:
—Tađây!Javert,đãbiếtchưa?
Javertđáp:
—Màytrảthùđi.
JeanValjeanthòtayvàotúiquầnlấymộtcondao,Javertbuộtmiệng:
—Daoà!…Phảirồi.Daomớihợpvớimày.
JeanValjeancắtcáidâyđaibuộccổJavert,cắtluônsợidâybuộccổtay,
xongôngcúixuốngcắtnốtcáidâytróichân.Rồiôngđứnglênbảohắn:
—Anhđượctựdo.
Javertkhôngphảilàngườidễngạcnhiên.Tuyvậyhắnkhôngthểnénxúc
độngmặcdùhắnrấttựchủ.Hắnháhốcmồmđứngnguyênmộtchỗ.
JeanValjeannóitiếp:
—Tôikhôngtinrằngtôithoátkhỏichốnnày.Nhưngnếuvạnnhấttôi
sống sót thì tôi ở phố L’Homme Armé, số bảy với cái tên giả là ông
Fauchelevent.
Javertnhănmặtnhếchmépnhưmộtconcọpdữvànóilầmbầm:
—Liệuhồn!
—Anhđiđi,-Valjeanbảo.
Javerthỏigặnglại:
—MàynóiphốFauchelevent,phốL’HommeArmé?
—Sốbảy.
Javertlẩmnhẩmlặplại:
—Sốbảy.
Hắncàicúcáo,rướnvailấylạicáidángcứngcápcủanhàbinh,quaynửa
vòng,khoanh taytrướcngực, đưamộtbàn taynângcằm, vàđivề hướng
KhuChợ.JeanValjeannhìntheo.
ĐiđượcmấybướcJavertngoáilạibảoValjean:
—Này,anhlàmphiềntôilắm.Giếttôiđithìhơn.
Javert đã bỏ lối xưng hô mày tao với Valjean, nhưng chính hắn cũng
khôngnhậnthấy.
Valjeannói:
—Đingayđi.
Javertbướcchầmchậmđixadần.MộtlátsauhắnrẽquaphốPrêcheurs.
KhiJavertđãđikhuất,Valjeannângsúngbắnmộtphátlêntrời.Rồiông
trởvàochiếnlũyvànói:
—Xongrồi.
TronglúcValjeanlàmnhữngcôngviệcấythìtrongchiếnlũyxảyraviệc
nhưsau:Trước đấy Marius chúýtìnhhìnhđộng tĩnh ở bênngoàihơn
công việc bên trong, nên không nhìn kỹ tên gián điệp bị tróiở trong góc
phòngmờtối.Khihắnragiữaánhsángleoquachiếnlũynhỏđểđithọhình,
thìMariusmớikịpnhậnramặthắn.Chàngvụtnhớlạichuyệncũ.Chàng
nhớraviên thanh tra phố Pontoise và hai khẩu súng ngắn ấy đã traocho
chàng, hai khẩu súng chàng vẫn dùng trong chiến lũy này. Không những
chàngnhậnramặt,chàngcònnhớtênnữa.Nhưngkỷniệmnàycũngtù
hỗn loạn như tất cả ý nghĩ khác của chàng. Chàng không nói chắc được,
chàngchỉtựhỏi:“Ngườinàyphảichănglàviênthanhtracảnhsátđãxưng
tênlàJavertvớimình?Canthiệpchoanhtacólẽcũngcònkịp.Nhưngtrước
hếtphảibiếtchắccóphảilàJavertkhôngđã".
Enjolrasvừalênđứngởđầukiachiếnlũy.Mariusgọi:
—Enjolras!
—Gì?
—Ngườiấytênlàgì?
—Ngườinào?
—Têncảnhsátấymà.Cậucóbiếttênnókhông?
—Hẳnchứ.Nócókhaitên.
—Thếtêngì?
—Javert.
Mariusngẩnglên.Vừalúcấy,ngườitanghetiếngsúngngắn.RồiJean
Valjeanvàochiếnlũyvàkêuto:“Xongrồi".
Mariusnghenhoinhóimộtniềmchánchườngngaongántrongtim.
XX
NGƯỜICHẾTĐÚNGMÀNGƯỜISỐNGCŨNG
KHÔNGSAI
Chiếnlũysắpbướcvàogiờphúthấphối.
Tấtcảcáigìchungquanhcũngchâuvàođểlàmtăngvẻtônnghiêmbiđát
củagiờphúttốihậuấy.Hàngnghìnâmvanghuyềnbítrongkhônggian,hơi
thởcủacácbinhđoànđôngđặchànhquântrêncácnẻophốkhôngnhìnthấy,
tiếngvóngựađềuđềucủakỵbinh,tiếngchuyểnđộngnặngnềcủacáccỗđại
bác,từngtràngsúng,từngloạtđạibácđanchéonhautrongthànhphốquanh
cokhuấtkhúc,khóisúngcáctrậngiaophongửngvàngtrênmáinhà,những
tiếngkêuthétởđâuxaxôikhủngkhiếp,nhữngtiachớpkhắpnơinhưđe
dọa,tiếngchuôngbáođộngởnhàthờSaintMerrythêlươngnhưtiếngnấc,
ngàyđẹp,mùaxuânêmái,cảnhtrờirựcrỡánhnắngvànhữngdãynhàlặng
ngắtđángsợ.Từtốihômqua,haidãynhàphốChanvreriehóarahaibức
tườngthànhghêlạnh.Cửalớn,cửasổ,cửaconđềuđóngimỉm.
Thủaấykhácvớingàynay.
[377]
Thuởấykhiđãđếnlúcdânchúngmuốn
chấmdứtmộttìnhtrạngquákéodài,muốnbãimộtChínhPhủđương vị,
mộthiếnpháptừtrênbanxuống,khisựcămphẫnđãhòatantrongkhông
khí,khiđườngphốtánthànhchovỉahèvùnglên,khikhẩuhiệukhởinghĩa
rỉvàotaithịdânlàmchohọmỉmcườiđắcý,lúcấyngườidânphốcơhồ
nhưthấmnhuầnbạođộngvàhóaranhữngkẻtrợtáđắclựccủacácchiếnsĩ,
vànhàcửasẽyểmhộchocácpháođàimớicấttựalưngvàophố.Nhưngkhi
điềukiệnchưachínmuồi,khinhândânkhôngđồngtìnhkhởinghĩa,khihọ
không thừa nhận cuộc bạo động, thì các chiến sĩ cũng xong đời. Chung
quanhcuộckhởinghĩa,thànhphốsẽbiếnlàmsamạc,nhândântrởthành
biểnbăng,nhàcửahóaraváchđávàđườngphốhiệnthànhnhữnghẻmnúi
đểgiúpquânđộiChínhPhủđánhchiếmcácchiếnkhu.Ngườitakhôngthể
độtngộtbắtépmộtdântộctiếnlênnhanhhơnhọmuốn.Ailôitaynhândân
tấtmanghọavàomình.Mộtdântộckhôngđểchoaidắtđiđâuthìdắt.Khi
bịcưỡngbứcthìhọbỏmặccuộcbạođộngrasaothìra.Lúcấyhọcoinhững
người bạo động như những kẻ mắc dịch hạch. Nhà trở thành vật chướng
ngại,cửalàsựtừchối,mặttrướcnhàhóaratườngđá.Tườngấynghehết,
thấy hết nhưng không muốn. Nó cóthể mở ra để cứu anh, nhưngkhông,
tườngấylàmộtquantòa:Nónhìnanhvàkếtánanh.
Khônggìtămtốichobằngnhữngtòanhàimỉmấy!Nócóvẻchếtrồi,
nhưngthựcthì nó vẫn sống. Cuộc sống ở đấy có ngưng lạinhưngvẫn
cuộcsống. Trong hai mươi bốn tiếng đồng hồ qua,khôngaira khỏi nhà,
nhưngkhôngmộtaithiếumặtởtrongấy.Phíasautườngđá,ngườitađilại,
ngườitanằm,ngồi,ngườitasốngcảnhgiađình:Ngườitaăn,ngườitauống;
ngườitasợhãi,điềunàymớighêgớm!Sợhãilàlýdocủasựvôtìnhghê
gớmđó;vìsợnênhoảng,cáiđóđángxétmộtcáchkhoanhồng.Mộtđôikhi,
điều này đã xảy ra,sợ hãi đến độ cuồngloạn.Kinh hoàng có thểbiếnra
cuồngnộcũngnhưcẩnthậncóthểtrởthànhđiêndại.Dođómàcódanhtừ
sâu sắc: ”Những người ôn hòa điên dại". Có những lúc kinh hoàng cháy
bùnglêntộtđộvàđẻragiậndữ,cũngnhưlửađẻrakhói.“Cáilũấymuốn
gì?Khôngbaogiờ chúng vừa lòng. Chúng làm liênlụyđếnnhữngngười
hiềnlành.ChúnglàmnhưchừngấycuộcCáchMạngchưađủ!Aibảochúng
đếnđây?Đếnđâythìbâygiờtháođi.Trốithâychúng!Lỗiởchúngchứai!
Bụnglàmthìdạchịu.Chuyệnnàycódínhdánggìđếnchúngta!Coicáiphố
tộinghiệpcủatabịđạnbắnloanglổrakìa!Thậtlàmộtlũvôlại.Nhấtđịnh
đừngcómởcửađấy!”
Thế là cái nhà biến thành ngôi mộ lạnh toát. Trước hiên, người nghĩa
quânthoithóp;anhthấyđạnràoràovàgươmtrầntiếnđến;nếuanhkêuthì
ngườitanghe,nhưngngườitakhôngchạyra.Ởđâycónhữngbứcvách
thểchechởanh,cónhữngconngườicóthểcứuvớtanh.Váchthìcótai
lòngngườilạilạnhnhưđá.
Lỗitạiai?Khôngtạiaihết,vàtạitấtcảmọingười.Tạithờiđạicủachúng
tachưahoànchỉnh.KhimơướckhôngtưởngbiếnthànhCáchMạng,khisự
phảnkhánglýthuyếtbiếnthànhsựphảnkhángvũtrangthìnóphảitựgánh
lấymọiđiềunguyhiểm.Mộtướcmơkhôngtưởngkhôngkiêntrì,hấptấp
bạođộngthìaicũngbiếtkếtquảsẽthếnào!Thườngthườnglànóđếnsớm
quá.Lúcấynócamchịutaihọathaychovinhquangmộtcáchanhhùng.
phụcvụnhữngngườikhôngthừanhậnnó,phụcvụkhôngphànnàn,không
tráchmóc.Nóquảng đại ở chỗ cam chịu người ta bỏ rơi. Nó không chịu
khuấtmộttrởlựcnàonhưnglạidịudàngđốivớikẻvôơn.Nhưnghãyxem
cóphảilàvôơnkhông?Đúnglàvôơn,nếuxéttrênquanđiểmnhânloại.
Khôngphảilàvôơn,nếuxéttrênquanđiểmcánhân.
Tiếnbộlàmộtbiểuhiệncủaloàingười.Cuộcsinhtồnchungcủanhân
loạicótênlàTiếnBộ,bướcđilêntrướccủatậpthểgọilàTiếnBộ.TiếnBộ
đilên,đólàcuộchànhtrìnhcủaconngườitrênquảđấtđểtiếnlêncõitrên,
lênthếgiớithầntiên.Cólúcnódừnglạiđểtậphọpđoànngườichậmchạp;
cólúcnólưulạiđểsuytưởngởmộtđấtthánhrựcrỡvừađộtngộthiệnra;có
đêmnónằmxuốngđểnghỉngơi;đólàlúcnhàtưtưởngđauđớnnhìnthấy
bóngtốitỏalêntâmhồnconngười,vàsờthấyTiếnBộngủquêntrongđêm
dàymàkhôngbiếtlàmsaođánhthứcnódậy.GérardDeNervalmộthômnói
vớichúngtôi:“CólẽChúađãchếtrồi".Đólàdoanhlẫnlộntiếnhóavới
ChúanênnhậnlầmlàThượngĐếđãchếtkhithấytiếnhóatạmngưng.Tuy
nhiênthấtvọnglàkhôngđúng.ChắcchắncólúcTiếnBộsẽtỉnhgiấcnồng
vàlúcấyngườitasẽnhậnthấyTiếnBộvẫnđitrongkhingủ,bởivìnólớn
hơnxưa.Nhìnthấynóđứngdậycàngthấynócaolớnhơntrước.TiếnBộ
cũngnhưdòngsông,khôngphảitựmìnhmuốnluônluônchảyêmđềm
được.Đừngcódựngđậpchắnnước,đừngcóvứtnúiđávàolòngsông.Vật
chướngngạisẽlàmchonướccuồncuộnlên,làmchonhânloạisôisục.Do
đónảyranhữngcuộcbiếnđộng.Nhưngsaubiếnđộng,ngườitanhậnthấy
cómộtđỗiđườngđãvượtqua.Chođếnkhinàotrậttựđượcthiếtlập-trậttự
đâytứclàcảnhthiênhạtháihòa,-chođếnkhinàoquảđấtcósựnhịpnhàng
vànhấtquán,thìconđườngđicủaTiếnBộcótừngtrạm:Cáctrạmấy
nhữngcuộcCáchMạng.
VậyTiếnbộlàcáigì?Chúngtavừanóiđólàcuộcsinhtồnthườngxuyên
củacácdântộc.Thếnhưngđôilúccuộcsốngnhấtthờicủacánhânlàmtrở
ngạichocuộcsốngvĩnhcửucủanhânloại.Hãybìnhtĩnhmànhậnrằng
nhâncóquyềnlợiriêngbiệtvàhọbảovệquyềnlợiấylàhợptìnhhợplý.
Cuộcsốnghiệnđạicóthểíchkỷmộtchừngnào,takhôngnênchấpnhất;
cuộcsốngnhấtthờivẫnlàcuộcsống,khôngnênbắtnócứphảiluônluônhy
sinh cho tương lai. Cái thế hệ hiện nay đến phiên mình góp mặt với đời
khôngbắtbuộcphảirútngắnphiênvìcácthếhệmaisau,cácthếhệấyxét
chocùngcũngchỉngangnómàthôi.Tiếngnóicủacánhânởtrongtấtcả
mọingườithủthỉ:“Tôiđươngsốngtrênđời.Tôiđươngtuổitrẻ,tôiyêu,tôi
giàrồi,tôimuốnnghỉ,tôilàchủgiađình,tôicócôngănviệclàm,tôilàmăn
phátđạt,tôiđươngphất,tôicónhàchothuê,tôicótiềngửiquỹNhàNước,
tôisốnghạnhphúc,tôicóvợcócon,tôiquýtấtcảnhữngthứấy,tôimuốn
sống,cácanhhãyđểchotôiyên".
Cho nên đôi lúc dân chúng tỏ ra lạnh như băng đối với đội quân tiên
phonghàohiệpcủanhânloại.Vảchăngkhilýtưởngnhảyvàovòngchiến,
thìlýtưởngcũngmấttínhchấtquangđãngcủamình.Lýtưởnglàchân
ngàymai.Thếmàlýtưởnglạiphảidùngchiếntranhlàthủđoạncủadốitrá
hômqua.Làtươnglaimànóhànhđộngnhưquákhứ.Làlýtưởngthuầntúy
màlạibạohành.Nócàivàoanhdũngmộtsựhungbạovàphảichịutrách
nhiệmvềsựhungbạođólàđáng.Hungbạođểđốiphó,hungbạotùycơ,trái
vớinguyêntắcvàkhôngthểkhôngbịtrừngphạt.Lýtưởngtrongchiếnđấu
đãdùngquânphápcũ:Nóbắngiánđiệp,nóxửtửđứabộiphản,nókếtliễu
sinhmệnhngườita,vứtngườitavàođêmtốivôdanhvôtích.Nódùngcái
chếtlàmphương tiện, đó là một điềunghiêmtrọng.Phảidùngnhữngthủ
đoạnấynghĩalàlýtưởnghìnhnhưkhôngtinởsứctruyềnbácủamìnhnữa,
tuysứctruyềnbácủalýtưởnglàmộtsứcmạnhvôđịchvàtoànthiện.
tưởngkhibạođộngphảiđánhbằnggươm.Nhưngkhôngcócâygươmnàolà
đơngiản.Gươmnàocũngcóhailưỡi:Chémngườitabằnglưỡinàythìda
thịtmìnhbằnglưỡikia.
Khiđãnghiêmkhắcnêulỗilầmấyxong,thìkhôngthểkhôngkhâmphục
nhữngconngườiquangvinh,nhữngchiếnsĩcủatươnglai,nhữnggiáo
củalýtưởngấy,mặcdùhọ thànhcônghaythấtbại.Khihọthuanon, họ
cũngđángsùngkính,màcólẽtrongthấtbạihọlạicànglẫmliệt.Đithuận
vớiquyluậttiếnhóamàthànhcôngthìđángđượcnhândânhoannghênh,
thấtbạianhdũngthìđángđượcthươngmến.Chiếnthắngthìrựcrỡ,nhưng
thấtbạilạikiêuhùng.Vớichúngtôilàngườiquýchuộnghysinhhơnđắc
thắng,JohnBrown
[378]
vĩ đại hơn Washington,
[379]
và Pisacane
[380]
vĩ đại
hơnGaribaldi.
[381]
Phảicóngườibênhvựcchokẻchiếnbại.Ngườitathườngbấtcôngđối
vớinhữngtranghiệpsĩmuốnđemtươnglaivề,khihọthấtbại.Ngườita
buộctộinhữngngườiCáchMạngđãgieorắckinhhoàng.Mỗichiếnlũyđều
bịcoinhưlàmộtvụmưusát.Ngườitachỉtríchlýthuyếtcủahọ,nghingờ
mụcđíchcủahọ,đềphòngẩnýcủahọ,lênánlươngtâmhọ.Ngườitatrách
họđãchồngchất,đãdựngđứngmộtđốngđaukhổ,bấtcông,tuyệtvọng
quytráchnhiệmchonềnếpxãhộihiềnlành;đãmóctừdướicặnđáylên
từngmảng đentốiđể nấpvào,tựa vàomàchiếnđấu.Ngườitamắnghọ:
”Cácanhgiởđịangụclên!"Họcóthểtrảlời:“Chínhvìvậymàchiếnlũy
củachúngtôilàmộtchiếnlũycủanhữngýđịnhtốt".
Đànhrằnggiảipháphòabìnhlàgiảipháptốtnhất.Nóichung,phảinhận
rằngkhingườitathấyhònđáthìnghĩđếncongấu
[382]
vàxãhộilấylàmlo
ngạivềcáithiệnýkia.Chỉcóxãhộimớitựcứuđượcnóthôi,chúngtôikêu
gọithiệnýcủachínhnó.Khôngcầnphươngthuốckịchliệtnào.Phảihòa
nhãnghiêncứubệnhtình,chẩnđoánrồiđiềutrị.Chúngtôimờixãhộilàm
cáiviệcđó.
Dẫusao,dùlàngãquị,nhấtlàvìngãquị,họlànhữngngườicaoquý,
nhữngngườiấy,nhữngngườiởkhắpthếgiớiđămchiêunhìnvềnướcPháp
màchiếnđấuchosựnghiệplớnvớicáilogiquecứngrắncủalýtưởng:Họ
cốnghiếnđờihọchotiếnhóamộtcáchthuầntúyvôtư;họthựchiệnýmuốn
củaThượngĐế;hànhđộngcủahọlàmộthànhđộngsùngđạo.Đếngiờquy
định,cũnghoàntoànkhôngtínhtoánnhưngườidiễnviênđếnlượtmìnhđối
đáp,họcứtuântheokịchbảnnhàTrờimàchuivàomồ.Vàcuộcchiếnđấu
khônghyvọng,sựhysinhanhhùngđó,họgánhlấyđểđưacuộcvậnđộng
nhânbảnvôđịchbắtđầungày14thángbảynăm1789đếnnhữnghậuquả
rựcrỡvàcaovờicủanó.Nhữngchiếnsĩđólànhữnggiáosĩ.CáchMạng
PháplàmộthànhvicủaChúaTrời.
Tuynhiên-vàchúngtôithấycầnthêmsựphânbiệtnàyvàomấyphân
biệtđãnóiởmộtchươngkhác-cónhữngcuộckhởinghĩađượcthừanhận,
gọilàCáchMạngvànhữngcuộcCáchMạngbịbácbỏ,gọilàbạokhởi.Một
cuộckhởinghĩanổratứclàmộtchínhkiếndựthitrướchộiđồnggiámkhảo
nhândân.Nếunhândânchođiểmxấu,thìchínhkiếnđólàkếtquảkhô,cuộc
khởinghĩalàgiặccỏ.
Nhândânkhôngmuốnhễcótháchthứclàphảigánh,cũngkhôngmuốn
hễlýtưởngmuốnlàmìnhphảilaovàochiếntranh.Khôngphảidântộcnào
cũngcóvàlúcnàocũngcómáuanhhùng,cógantửvìđạo.Họthựctếlắm.
Thoạttiênhọgờmbạođộng:Lẽthứnhấtvìnóthườngkếtthúcbằngmột
thảmhọa,lẽthứhaivìxuấtphátđiểmcủanótrừutượng.
Bởivì,vàđiềunàythậtđẹp!Aixảthânđềuluônluônxảthânvìlýtưởng
vàcũngchỉvìlýtưởng.Khởinghĩalàdohàokhí.Hàokhícóthểphẫnnộ,
dođómàcóbạođộngvũtrang.Nhưngmỗicuộckhởinghĩanhằmlậtmột
ChínhPhủhaymộtchếđộthậtrađềunhằmmộtcáigìcaohơn.Chẳnghạn,
phảinóirõđiểmnày,nhữngngườicầmđầucuộckhởinghĩa1832,đặcbiệt
lànhữngchàngtraihàohùngởphốChanvreriekhônghẳnđánhvàoLouis
Philippe.Sốđôngtrongbọnhọ,khinóichuyệncởimở,vẫnthừanhậnnhững
tínhtốtcủavịvuaởgiápranhCáchMạngvàQuânChủđó;khôngaithù
ghétông.Nhưnghọđánhvàoquyềntruyềntửlưutôn,nóilàdoChúaban,
chithứmàđạibiểulàLouisPhilippe,cũngnhưtrướcđóhọđánhchitrưởng
màđạibiểulàCharlesX.
[383]
Vàcáimàhọmuốnđánhđổtrongkhiđánhđổ
quânquyềnởnướcPháp,chúngtôiđãgiảithích,chínhlàsựtiếmvịcủacon
ngườiđốivớiconngườivàcủađặcquyềnđốivớiquyềnlợitrênkhắpthế
giới.Pariskhôngvuasẽdộinêncảnhthiênhạhếtbạochúa.Họlýluậnnhư
vậy.Mụcđíchcủahọxavờihẳnrồi,mơhồcólẽlàluivềsautrướcsựcố
gắng,nhưngmàlớnlao.
Nhưthếđấy.Vàhọhysinhchonhữngảoảnhđó,nhữngảoảnhluônluôn
làảotưởngđốivớikẻhysinhnhưnglạimangcảlòngtincủaconngười.
Ngườinghĩaquânthivịhóavàmỹhóakhởinghĩa.Họlaovàothảmkịchsay
sưavớinhữngviệchọsắplàm.Biếtđâuđấy?Cóthểhọthànhcông.Họlàsố
ít:Cảquânđộichốnghọ;nhưnghọbảovệchínhnghĩa,luậtthiênnhiên,chủ
quyềncủamỗingười,mộtchủquyềnkhôngthểphếbỏ,bảovệcôngbằng,
chânlývànếucầnthìhọhysinhnhưbatrămchiếnsĩthànhSpartiatesthủa
xưa.HọkhôngtựliênhệvớiDonQuichottemàvớiLéonidas.Họcứđitới
vàkhiđãthamchiếnthìhọkhônglùinữa,họcúiđầulaotớitrước,đặthy
vọngởmộtchiếnthắngphithườngrồiCáchMạngsẽhoàntất,tiếnhóađược
giải phóng, nhân loại mở rộng, tất cả đều được cởi bỏ xiềng gông. Còn
khôngthìnhưởhẻmnúiThermopyleslàcùng.
Nhữngcuộcchiếnvìtiếnhóađóthườngthấtbại,chúngtôiđãnóivìsao.
Quầnchúngkhôngưanhữngcuộctậpdượtcủacáchiệpsĩ.Nhữngkhốinặng
làcácđámđông,chínhvìnặngnềmàthànhdễvỡ,nhữngkhốiđósợphiêu
lưu,màtronglýtưởngthìluôncóphiêulưu.Vảchăngphảinênnhớrằng
còncóquyềnlợi,màquyềnlợithìítchịukếtthânvớilýtưởngvàtínhchất.
Mộtđôikhidạdàylàmchoquảtimbạiliệt.
NướcPháplớnlaovàđẹpđẽởchỗítbéobụnghơncácdântộckhác;
dễdàngthắtlưngbuộcbụng.Nódậytrướcthiênhạ,ngủsauthiênhạ.
luôntiếnlênphíatrước.Nótìmtòi.Làvìnónghệsĩ.
Lýtưởngchỉlàđiểmcaonhấtcủaluânlý,cũngnhưcáiđẹplàđỉnhcủa
cáichân.Nhữngdântộcnghệsĩcũnglànhữngdântộcnhấtquán.Yêucái
đẹplàmongánhsáng.BởithếchonênngọnđuốcChâuÂu,tứclàđuốcvăn
minh,thoạtđầudoHyLạpcầm,rồiHyLạpchuyểnchoÝvàÝchuyểncho
Pháp.Ôi!Nhữngdântộchướngđạothầntiên!«Vitaïlampadatradunt.»
[384]
Điềurấtđẹp,chấtthơcủamộtdântộclànhântốcủasựtiếnbộcủanó.
Lượngtưởngtượngđongđượcbaonhiêuthìlượngvănminhđođượcbấy
nhiêu.Duymộtdântộcđikhaihóachongườivẫnlàmộtdântộccứngcỏi.
NghệsĩnhưCorinthe
[385]
thìnên,ủymịnhưSybaris
[386]
thìkhôngđược.Ai
phụnhânhóathìcũngthoáihóa.Khôngnênlàtàitử,cũngkhôngnênlàtài
hoa,nhưngnênlànghệsĩ.Nóivềvănminhthìkhôngnêngạnlọc,phảinên
tinhlọc.Vớiđiềukiệnấy,ngườitabiếnchonhânloạicáihìnhmẫucủa
tưởng.Lýtưởnghiệnđạicóđiểnhìnhcủamìnhtrongnghệthuậtvàphương
tiệncủamìnhtrongkhoahọc.Ngườitasẽthựchiệncáiảoảnhcaoquýcủa
cácthinhân,tứclàcáiđẹpxãhội,bằngkhoahọc.Ngườitasẽlàmlạicảnh
Eden
[387]
từnhữngbướcbắtđầu.Vănminhngàynayđãđếnđộmàchính
xáclàmộtyếutốcầnthiếtchohuyhoàngvàthẩmmỹquanphảiđược
quankhoahọcphụcvụ,hơnnữa,hoànthiện;mơmộngcũngphảibiếttính
toán.Nghệthuậtlàkẻchinhphụcphảitựavàokhoahọclàngườivữnggối
bướclên.Vậtđểcưỡivữngvàngchắcchắnlàđiềuquantrọng.Tinhthầncủa
thờiđạitalàmbằngthiêntàiHyLạpchởtrênthiêntàiẤnĐộ:Alexandre
trênlưngvoi.
Nhữngchủngtộccứngđờtrongtínđiềuhoặcthahóavìvụlợikhông
khảnănghướngdẫnvănminh.Quỳgốitrướcthầntượnghaykimtiềnđều
khiếnchocáibắpthịtđểbướcđivàcáiýchíđểtiếntớiteolại.Sựchuyên
tâmvàolễbáihoặclợinhuậnlàmyếusứctỏasángcủadântộc,hạthấptrình
độcủanó,dođócũngthuhẹptầmnhìn,vàtướcmấtcáiýthứcvừanhânbản
vừathầnkỳvềmụcđíchchung,màchínhcáiýthứcnàykhiếnchodântộc
trởthànhgiáosĩ.Babylonekhôngcólýtưởng;Carthaginois
[388]
khôngcó
tưởng.AthénienvàRome
[389]
khôngcólýtưởngvẫngiữhàoquangcủavăn
minhquatrườngkỳlịchsử.
PhẩmchấtcủaPhápnganghàngvớiphẩmchấtcủaHyLạpvàLaMã.Nó
đẹpnhưAthénienvàvĩđạinhư Rome.Ngoàira,nótốtbụng.Nótựhiến
mình.Nóthườnghaycónhữnglúc hứngtậntụyhysinhhơncácdântộc
khác.Duynhữngcơnhứngđócókhiđếnthìcũngcókhiđi.Vàđólàmối
họalớnchonhữngaimuốnchạyđitrongkhinóchỉmuốnđivànhữngai
muốnđitrongkhinódừnglại.NướcPhápcũngcónhữngcơntáiphátcủa
bệnhvậtchất;nhữnglúcnàođó,nhữngtưtưởngvướngmắctrongđầuóc
caoquýkiachẳngcòngìkhiếnnhớđếnnướcPhápvĩđạinữa,vàchỉcókích
thước của một bang Missouri hay một bang Nam Caroline. Biết làm sao
được?Ôngkhổnglồđóngvaichúlùnmà!NướcPhápmênhmôngcónhững
lúccaohứngthíchlàmtrẻnhỏ.Chỉthếthôi.
Đãthếthìcònbiếtnóithếnào.Dântộccũngnhưtinhtú,cóquyềnẩn
bóng,vẫnlàtốt,miễnlàánhsángtrởlại,sựẩnthựckhôngbiếnthànhđêm
tốitrườngkỳ.Bìnhminhvàhồisinhđồngnghĩa.Sựtáixuấtcủaánhsáng
đồngnhấtvớisựtồntạicủabảnngã.
Chúngtahãybìnhtĩnhmàghinhậnnhữngsựviệcđó.Chếttrênchiếnlũy
haychếttrongcảnhlưuvonglàtrườnghợphysinhthừanhậnđược.Cáitên
thậtcủahysinhlàchícôngvôtư.Aibịbỏrơithìcamchịubịbỏrơi,aibị
đàyảithìcamchịubịđàyải,cònchúngtathìchỉnênvancácdântộcvĩđại
đừngnênlùiquáxakhilùi.Khôngnênlấycớlàcầnphảichăngmàđểcho
tụtsâuxuốngquá.Có vật chất,có giờ phút hiện tại, có quyền lợi, có cái
bụng;nhưngkhôngnênchỉcóthứtriếtlýcủacáibụng.Cuộcsốngchốclát
cóquyền,chúngtôithừanhận,nhưngcuộcsốnglâudàicũngcóquyềncủa
nó.Đãlênrồi,chaoôi!Khôngphảilàkhôngthểxuống.Chúngtathấyhiện
tượngnàyxảyratronglịchsửnhiềuhơnlàchúngtamongmuốn.Mộtdân
tộcđãrựcrỡ;dântộcấyđãnếmlýtưởng,nhưngsauđónóngậmbùnvàcho
làngon;nếuaihỏinóvìsaonóbỏSocratemàtheoFalstaff,nónói:“Vìtôi
thíchnhữngchínhkhách".
Hãynóimộtđiềunữatrướckhitrởvềvớicuộcnộichiến.
Mộttrậnchiếnđấunhưtrậnchúngtôidiễntảrađâyrõrànglàmộtsự
vùngvẫyđểtrườnlênlýtưởng.Tiếnbộbịcảnchânthườnghaysinhbệnh,
chonênthỉnhthoảngnólênnhữngcơnđộngkinhbiđátnhưthế.Nộichiến
làbệnhcủatiếnbộ,chúngtađãtừnggặpbệnhấytrênđườngđời.Nộichiến
vừalàmộtmànvừalàkhoảngnghỉcáchmàntrongtấnbihùngkịchmàtrục
là tội nhân xã hội và nhan đề thực sự là Tiến Bộ. Tiến bộ! Tiếng reo ấy
choántấtcảđầuócchúngtôi.Tưtưởngcủabộtruyệnbihùngmàchúngtôi
viếtđây,đến đoạn này cònphảiquanhiềucuộc thử thách nữamớilộrõ.
Nhưngchúngtôimạnphép,khôngphảicuốncảlên,màmởhébứcmànđể
choánhsánglọtrangoàirõrệt.
Quyểnsáchdướimắtbạnđọcđâymặcdùcónhữngchỗgiánđoạn,những
ngoạilệ,nhữngnhượcđiểm,quyểnsáchấytừđầuchícuối,từđạithểđến
chitiếtthểhiệncuộchànhtrìnhtừácđếnthiện,từbấtcôngđếncôngbằng,
từgiảđếnchân,từbóngtốiđếnánhsáng,từdụcvọngđếnlươngtri,từthối
rữađếnsốngcòn,từthútínhđếnnhântính,từđịangụcđếnthiênđường,từ
hưkhôngđếnChúa.Khởiđiểmlàvậtchất,đíchtớilàlinhhồn.Xàtínhlúc
banđầu,thiênthầnlúccuối.
XXI
NHỮNGNGƯỜIANHHÙNG
Bỗngnhiêntiếngtrốngxungtrậnvanglên.
Cuộctấncôngdiễnranhưmộttrậncuồngphong.Đêmqua,trongbóng
tối,quân địchnhưmột contrănlặng lẽnhíchđếngầnchiếnlũy.Bâygiờ
giữa ban ngày, trên đường phố rộng mở, không thể lén lút đánh bất ngờ
được,vảlạiđạibácđãbắtđầugầmthét,lựclượngvũtranghùnghậucủahọ
đãphơitrần.Bâygiờđâyquânsĩồạttiếnđếnchiếnlũy.Cuồngbạolàchiến
thuật,cảmộtbinhđoànbộbinhmạnhmẽ,xentừngđoạnquốcdânquân
cảnhvệthànhphốvàdựavàosứcyểmhộcủanhữngđộiquânđôngđảo
chúngtanghetiếngđộngchứkhôngtrôngthấy!Trốngvang,kèngiục,lưỡi
lêchĩarađằngtrước,binhđoànấychạyrầmrậpxôngvàođườngphố,đội
côngbinhdẫnđầu.Đạntrongchiếnlũybắnrakhônglàmchohọchùnbước,
họlaovàochiếnlũynhưmộtdầmthépnệnvàomộtbứctường.
Tuyvậytườngkhôngnúng.Nghĩaquânbắnnhưbãotáp.Quântấncông
leolênchiếnlũy,nghĩaquânbắnchặnhọ,nócchiếnlũynhưmộtcáibờmtia
chớp.Cuộcxungphongcuồngmạnhquáđếnnỗitronggiâyphút,chiếnlũy
trànngậpcảlínhxungkíchnhưngchiếnlũyrảychúngta,hấtchúngxuống
nhưmộtconsưtửvungrảyđànchóbámvàomình.Vàchiếnlũyphủkín
xungkíchnhưghềnhđáphủđầymìnhbọtnướcởbờbiển,phủkínmộtlúc
đểrồilátsaulạinhôrasừngsững,đensì,dữdội.
Binhđoànbắtbuộcphảithoáilui,nhưngvẫntậptrungtrongphố:Trống
trảimàdữtợn,họbắntrảchiếnlũynhữngloạtsúngkinhhồn.Aiđãxembắn
pháohoađềunhớnhữngbótiasánglàmbằngnhữngloạtpháobắnchâuvào
nhau,vànổtrênkhông,gọilànhững“chùmhoapháo”.Bâygiờxincácvị
hãytưởngtượngnhữngbóchớpấykhôngphảitừtrêntrờisaxuống,màlại
baytạtngang,mỗi tia mang ở mũi một viên đạn ghém hay một viên đạn
chiếnvànổnhưtừngloạtsấm,gieorắcchếtchóckhắpnơi.Chiếnlũyphố
Chanvrerieởdướinhữngbósấmchớpấy.
Cảhaibênđềukiênquyếtkhông kémnhau,ởđâylòngdũngcảmgần
nhưdãman,vàphathêmtínhchấthungtợnoanhliệtbắtđầubằngsựxả
thân.ThờinàyquốcdânquânchiếnđấunhưnhữngngườilínhZouave.
[390]
Quânđộimuốnkếtliễucuộcbạođộng,nghĩaquânmuốnchốngcự.Đương
trongtuổixuântrànđầysứcsốngmàđànhlònghysinh,thìdũngcảmphải
thểhiệnthànhcuồngchiến.Giữacảnhxôxát,mỗingườilớnlênvớicáisức
lớncủagiờtốihậu.Đườngphốchồngchấtxácngười.
EnjolrasvàMariustrấngiữởhaiđầuchiếnlũy.Enjolrascònthìchiếnlũy
còn,nênchàngẩnnấpgiữmình.Dướiđầutườngchàngđứng,batênlính
địchđãngãquaymàkhônghềtrôngthấychàng.Mariusthìchiếnđấumột
cáchtrốngtrải.Chàngđemmìnhlàmcáiđíchchođốiphương.Quánửathân
hìnhchàngnhôlênkhỏichiếnlũy.Khôngaiphungphíbằnganhkeobẩnbị
kíchmànổicáu,khôngaidữdộikhichịuhoạtđộngbằngngườimơmàng.
Mariusdũngmãnhvàtưlự.Chàngchiếnđấunhưtrongmộtgiấcmơ.Cóthể
nóiđólàmộtbóngmađươngbắnsúng.
Đạncủanghĩaquânhếtdầnmàlờitrêucợtcủahọkhôngcạn.Trongcơn
bãotápởnghĩađịaấy,họvẫncườigiòn.
ThấyCourfeyracđầutrần,Bossuethỏi:
—Cậuvứtcáimũcậuxónào.
—Chúngđãdùngtrọngpháothổiveorồi.
Hoặclàhọnóinhữnglờicaođạo.Feuillychuachátkêu:
— Hiểu sao được tâm địa bọn ấy! (Feuilly kể tên nhiều người, nhiều
ngườicótêntuổi,có tiếngtămnữa,mộtvàingườilà cựuquânnhânthời
CáchMạngvàĐếChế)-Bọnchúngđãhứasẽnhậpvớichúngta,đãthềsẽ
giúpđỡchúngta,đãđemdanhdựmàgiaoước,bọnchúnglàtướnglĩnhcủa
chúngta,thếmàbâygiờbỏta!
Combeferrenghiêmnghịmỉmcườivàchỉnóimộtcâu:
—Cónhữngngườihọcoiluậtdanhdựnhưngườitacoisaotrêntrời,
kínhnhiviễnchi.
Bêntrongchiếnlũy,vỏđạnrơivãinhiềunhưlàcómưatuyết.Quântấn
công có số đông, quân phòng thủ có thế. Quântấn công vướng chânvào
nhữngxácchết,nhữngngườibịthương,lúngtúngtrênsườnlũydốcngược
nênbịnghĩaquântrênchóplũybắnngãquay.Cáichiếnlũyđãđượcxây
dựngtheokiểuấy,lạicòncónhữngchỗdựarấttốt,chonênđãtạoramột
địathếthuậnlợi,làmchomộtnắmngườicóthểđánhluimộtbinhđoàn.Tuy
nhiên hàng ngũ tấn công luôn luôn được bổ sung quân số, càng lâu càng
đôngmặcdùbịbắnnhưmưaxối.Họnhíchlênkhôngcáchgìcảnnổi,nhích
dầntừngbướcnhưngchắcchắnvàxoắnvàochiếnlũynhưchiếctrụcốcấn
xuốngbànép.
Cácđợttấncôngkếtiếpdiễnra.Cuộcxungđộtcàngrùngrợn.Trênđống
đá ở phố Chanvrerie đã diễn ra một cuộc chiến đấu oai hùng không kém
cuộcchiếnđấuởthànhTroie.
[391]
Nhữngconngườihốchác,kiệtquệ,tơitả,
đãmộtngàyđêmkhôngănkhôngngủ,nhữngconngườichỉcònđượcbắn
mấyphát,sờtúikhôngcònviênđạnnào,nhữngconngườihầuhếtđềumang
thươngtích,đầu và tay băng những miếng giẻ đensì,hoenố, những con
ngườimáutràoratừnhữnglỗthủngtrênquầnáo,nhữngconngườichỉ
gươm cùn và súng xấu, những con người ấy giờ phút này đã biến thành
những người khổng lồ. Chiến lũy mười lần bị tấn công, bị xâm phạm, bị
vượtlên,chiếnlũyvẫnkhôngmất.
Nếucóthểtưởngtượngđượccómộtmớdũngkhíbịchâmlửavàbùng
cháyvàchúngtađượcxemcảnhcháyđóthìchúngtacũngcómộtýniệmvề
trậnđánh.Không,khôngphảilàmộttrậnđánh.Đâylàcảnhtượngtrong
lửa,mồmthởralửa,mặtmũiphithường,nhândạngcũngmất,ngườichiến
sĩcháyrựclênvàbiếnthànhnhữngconquáivậtkỵlửađilạingangnhiên
trongcảnhhỗnchiến.Cảnhtượngthậtlàhùngvĩ.
Chúngtôikhôngthuậtlạinhữngbiếnthiênđồngthờihaykếtiếpdiễnra
trongcuộcxungsátvĩđại.Chỉcóhùngcalàcóquyềndùngmộtvạnhai
nghìncâuthơđểmôtảmộttrậnchiếnđấu.Ngườitatưởngđâylàđịangục
củaHồiGiáo,cáighêgớmnhấttrongsốmườibảyvựcthẳmmàkinhVéda
gọilàRừngGươm.
Nghĩa quân vật nhau với quân địch, họ quần địch từng bước, họ đánh
bằngsúnglục,bằngkiếm,bằngquảđấm,đánhgần,đánhxa,đánhtừtrên
xuống,đánhtừdướilên,đánhtừmáinhà,từcửaquán,từlỗthônghơicác
nhàhầm,màmộtvàingườiđãchuivào,đánhtừkhắpmọichỗ.Mộtđịchvới
sáumươi.MặttrướcquánCorinthehầunhưđổsụptrôngrấtdịhình.Cửasổ
lỗchỗvếtđạnđãmấtcảkínhlẫnkhungvàbiếnthànhmộtcáilỗkhônghình
dạng.Nghĩaquânđươngồnàokhuânđálấpnólại.
Bossuetbị giết;Feuillybị giết;Courfeyracbịgiết;kế đếnJolybịgiết.
CombeferređươngđỡmộtngườilínhChínhPhủbịthươnglênthìbịđâmba
nhátlưỡilêxuyênquangực;chàngchỉkịpnhìnlêntrờimàtắtthở.Marius
vẫnchiếnđấu.Ngườichàngmangvôsốvếtthươngnhấtlàởđầu,chonên
mặtmàyđầmđìanhữngmáu,trôngnhưcómộtchiếckhănđỏphủlên.Một
mìnhEnjolrasthânthểnguyênlành.Khichàngkhôngcònvũkhíthìchàng
chìatayquabênphải,bêntrái,tứcthờimộtnghĩaquânđặtvàotaychàng
mộtthứkhígiớinàođó.Chàngđãdùngđếnchiếcgươmthứtưmàbâygiờ
nócũngchỉcònmộtđoạn.Dùngbốnchiếcgươm,thếlàhơnFrançoisĐệ
Nhất
[392]
ởMarignanmộtchiếc.
Homère
[393]
nói:“DiomèdecắtcổAxyle,concủaTeuthranisquêởđất
Arisbahạnhphúc;Euryale,concủaMécistée,kếtliễuDrésos,vàOpheltios
thìgiếtÉsèpecùngvớiPédasuslàkếtquảcuộctìnhduyêngiữanữthủythần
Abarbarée và chàng Boucolion ngay thẳng; Ulysse quật ngã Pidyte quê
Percose; Antiloque hạ Ablère; Polypætès hạ Astyale; Polydamas hạ Otos
ngườixứCyllène,vàTeucerthìhạArétaon.Méganthioschếtdướimũigiáo
củaEuripyle.Agamemnon,vuacủacácdũngtướng,đánhngãÉlatos,sinh
thànhphốhiểmtrởcóconsôngSatnoïsrócrách”.Trongcácthiênhùngca
TrungThếKỷcủata,trángsĩEsplandiansửngọnhỏamâuhaimũidồnđánh
HầuTướcSwantiborekhổnglồ,HầuTướcnhổđền,tháplênnémlại.Tranh
bíchhọacổvẽhaiCôngTướcxứBretagnevàxứBourbonsmangphùhiệu,
biểntên,xáchbúađánhnhau,cảhaiđềuđeomặtnạsắt,giầysắt,găngsắt,
CôngTướcBretagnengựaphủdacáotrắng,CôngTướcBourbonskhoácáo
màuthiênthanh.CôngTướcBretagnemanggiahuysưtửgiữahaicánhmũ,
CôngTướcBourbonsđộimộtcáimũcólưỡitrairấtlớnhìnhhoahuệ.Tuy
nhiên,muốnlẫmliệt,khôngcầnphảiđộimũCôngTướcnhưYvon,không
cầnphảisửcâyhỏamâunhưEsplandian,cũngkhôngcầnphảimangmộtbộ
vũ khí tặng phẩm của vua Euphète từ Éphyre về, như Phylès bố của
Polydamas.Chỉcầnhiếndângđờimìnhchomộtniềmtin,chosựtrungthực
cũng đủ rực rỡ uy phong. Anh línhtrẻ thật thà,hôm qua lànông dân xứ
Beauceron hay xứ Limousin, cắp gươm la cà bên mấy chị em vú vườn
Luxembourg,anhsinhviêntrắngtrẻocúigằmtrênsáchvở,trênmẫugiải
phẫu,thườngcắtrâubằngkéomổ,hãyđemhaingườiấyđến,thổivàongười
họmộtluồngýthứcnhiệmvụ,đặthọđốidiệnnhauởngãtưBoucherathay
ởngáchphốMibray,rồibảohọchiếnđấu,mộtngườivìlácờ,mộtngười
lýtưởng,vàcứtưởngnhưđangchiếnđấuchoTổQuốc;lúcấytrậnchiến
đấusẽlàmộttrậnchiếnđấucủanhữngngườikhổnglồ,vàtrênchiếntrường
hùngvĩkia,bóngngườibinhnhìvàngườisinhviênydượcsẽmênhmông
nhưbóngcủaMégaryonvuaxứLycieđầycọpdữ,vậtnhauvớitướngAjax
caonhưnúi,tàisứcđịchthầnlinh.
XXII
TỪNGTẤCĐẤT
Trongsốchỉhuy,chỉcònEnjolrasvàMariussốngsótởhaiđầuchiến
lũy. Khu trung tâm trước đây nhờ Courfeyrac, Joly, Bossuet, Feuilly làm
nòngcốt,bâygiờnúngthế.Đạibáctuykhôngmởđượcđộtphákhẩusong
cũnglàmsứtmẻmộtkhoảngkhárộngởkhugiữa.Chópchiếnlũyởđấybị
đạnđạibácbắnsậpcácthứcvặtvụnđổrahaibênlầnhồivunthànhđống
làmnênhaicáibệ,mộttrong,mộtngoài.Bệngoàithoaithoải,cóthểdođó
màleolên.
Quânđịchmởmộtđợttấncôngtốihậuvàođấyvàđợtnàycókếtquả.
Đoànxungkíchtuatủalưỡilêchạyxầmxậpvàlaotớikhôngsứcnàocản
nổi.Hàngngũdàyđặccủahọxuấthiệntrênkhoảngmẻ,giữamộtđámkhói
mù.Lầnnàythìkhôngcáchgìcứuvãn.Nhómnghĩaquânchốnggiữchỗấy
thốiluilộnxộn.Lúcấyởmộtvàingười,bảnnăngsinhtồnnhoidậy.Đứng
trướccáirừngsúngchĩavàohọ,họđâmrakhôngmuốnchếtnữa.Giâyphút
ấy,conthútáihiệndướihìnhngườivàrúthétlên.Họbịdồnđếntrướcngôi
nhàsáutầngởtậncùngkhuchiếnlũy.Ngôinhàấycóthểlàconđườngsống
thoát.Cửangôinhàấyđãbị chắntừtrênchídưới,trôngnhưbítkín mít.
Trướckhiquântấncôngvàotớibêntrongkhuchiếnlũythìmộtcánhcửa
chợtmởrarồikhéplạitrongnháymắt.Cánhcửachợtmởrarồitứckhắc
đóngấylàconđườngsốngchonhữngngườituyệtvọngkia.Bởivìởngảsau
ngôinhàấy,cóđườngphố,cónghĩalàcólốirútchạy,cókhônggian.Cho
nênhọtrởbángsúngđậpcửa,họlấychânđạp,họkêu,họgọi,họchắptay
lạivanxin.Chẳngaimởcả.Chỉcócáiđầulâuởcửathônghơitầnggácthứ
banhìnxuốnghọmàthôi.
NhưngEnjolrasvàMariusđãtậphợpđượcbảytámnghĩaquânlaođến
chechở chohọ.Enjolras thétbảoquân ChínhPhủđừng xônglên.Một
quankhôngnghe,cứxôngtới,Enjolrasgiếtngayviênsĩquan.Bâygiờanh
đứngởsântrongkhuchiếnlũy,tựalưngvàoquánrượuCorinthe.Mộttay
cầmgươm,mộttaycầmsúng,anhgiữchocánhcửamởrộngvàngănđón
bọntấncông,anhkêubảomấyngườinghĩaquântuyệtvọng:
—Chỉcómộtcáicửamở,làcửanày.
Cầmcựcảmộttiểuđoàn,Enjolrasđemthânmìnhchechởchohọđểcho
họ lòn ra phía sau chàng. Họ lao vào cửa. Bây giờ chàng sử dụng cây
carabinenhưmộtcâygậy. Chàngvungcarabinesángloángtheothế “che
hoa”,nhưnhữngngườiđánhgậythườnggọi,đánhrạtnhữngngọnlưỡilêtua
tủatrướcmặtvàhaibên,rồiláchvàocửasaukhitấtcảmọingườiđãvào
trongquán.
Giâyphútthậtlàrùngrợn.Línhthìmuốnxôngvào,nghĩaquânthìmuốn
đóngcửalại.Cánhcửađóngsầm,mạnhđếnnỗilàmđứtlìanămngóntay
củamộtanhlínhcốbámlấynó,nhữngngóntaybịtiệnấydínhvàokhung
cửa.
Marius không vào được. Một phát súng đã làm chàng gãy xương vai.
Chàngbiếtmìnhđangngấtđivàngãxuống.Mắtđãnhắmrồi,chàngcảm
thấynhưcómộtbàntayvạmvỡchạmvàodathịtchàngvànắmlấychàng.
Trướckhibấttỉnh,chàngchỉcònkịpnghĩđếnCosettemộtlầncuốicùng,
đồngthờitựnhủ:“Mìnhbịbắtlàmtùbinh,mìnhsẽbịbắn".
EnjolraskhôngtrôngthấyMariustrongsốngườivàoquáncũngcóýnghĩ
làMariusđãbịbắtvàsẽbịbắn.Nhưnghọđãởvàocáigiờphútmàmỗi
người chỉ có thể nghĩ đến cái chết của mình. Enjolras cài then, đẩy chốt,
khóaổkhóavàbópốngkhóa,trongkhiởngoài,quânChínhPhủđậpphá
ầmầm:Bộbinhtrởbángsúngđập,côngbinhlấybúabửa.Đoàntấncôngđã
xôdồnđếntrướccửa.Cuộctấncôngquánrượubắtđầu.
Phảinóirằngquântấncôngrấtphẫnnộ.Cáichếtcủaviênđộitrungsĩđã
làmchohọcămgiận.Nhưngcònđiềunàyáchạihơnnữalàtrướccuộctấn
công vài giờ, có tintruyềnđi rằng quân khởi nghĩachặt xẻ tù binh, và
trongquánCorinthecómộtcáixácquânChínhPhủkhôngcóđầu.Những
tinđồnnguyhạixảyranhưthếtrongcáccuộcnộichiếnlàthường,vàchính
mộttinphaođồnnhưthếđãgâyrataihọaphốTransnonainsaunày.
Khicửaquánđãđượcchặnkỹ,Enjolrasnóivớianhem:
—Bâygiờthìphảibắtchúngtrảgiáthậtđắtcáichếtcủachúngta.
Anhđếnbêncạnhbànđặtthi hàicụMabeufvàchúbéGavroche.Hai
thânhìnhthẳngvàcứng,mộtdài,mộtngắn,cùngvớihaikhuônmặtlờmờ
hiệndướinhữngnếplạnhcủatấmvảiliệm.Mộtbàntaychòirangoài
buôngthõngxuốngđất,bàntaycủaôngcụ.Enjolrasnghiêngmìnhhônbàn
tayđángkínhấy,cũngnhưhômquaanhđãhônvừngtrán.Haicáihônnày
làhaicáihônduynhấttrongđờianh.
Hãy rút ngắn câu chuyện. Chiến lũy đã chống cự như một cửa thành
Thèbes,
[394]
giờđây,quánrượuchiếnđấunhưmộtcănnhàthànhSaragosse.
[395]
Những cuộc kháng cự như thế tất phải cục cằn. Không khoan tha.
Khôngthểcóđiềuđình.Miễngiếtđượcnhiềulàchếtthỏa.KhiSuchetbảo:
“Đầuhàngđi".ThìPalafoxđáp:“Hếtđạnđạibácthìđãcódao!”Trongtrận
đánhchiếmquánrượuHucheloup,cóđủcảnhữngviệcxảyratrongmộttrận
đánhthành.Cóđátảngtừmáinhà,từcửagácgiángnhưmưaxuốngđầu
quântấncông;cáctảngđáấychẹtchếtnhiềubinhlínhmộtcáchthảmkhốc
làmchobọnkhácđiêntiếtlên;cóđạnvèoratừcửathônghơitrêngác,từ
hầmnhà;cótấncôngđiêncuồng,cóphòngngựsaymáu.Cócảsựtànsát
nhưđiên,nhưdạikhiđãpháđượccửaxôngvào.
Quântấncôngbịvướngchântrongcáccánhcửabịchọcthủngvàxôđổ
xuốngđất,nênkhinhàođượcvàotrongquánthìkhôngtìmthấybóngmột
nghĩa quân nào. Nghĩa quân cũng đã dùng búa chặt cái thang trôn ốc rơi
xuốnggiữaphòng.Mộtvàingườibịthươngsắpchếtnằmlạiđấy,còntấtcả
nhữngngườisốngsótđềulêntầnggác.Từmiệngthanggác,hỏalựcgiáng
xuốngkinhkhủng.Đólànhữngviênđạncuốicùng.Khibắnhết,khinhững
người hấp hối khủng khiếp ấy không còn thuốc, không còn đạn, thì mỗi
ngườicầmhaichaithứnướcmàEnjolrasđãdựtrữ.Họdùngloạiquảchùy
mỏngmảnhmộtcáchdễsợấyđểđốiđịchvớilũngườiđươngleolên.Đó
những chai acide. Cuộc tàn sát có những chuyện rùng rợn như thế nào,
chúngtôicứthuậtranhưthếấy.Ngườibịvây,thanôi!Cócáigìthìcầmcái
ấylàmvũkhí,Archimède
[396]
bắnlửachịunướcđốttàu,tuyvậykhông
thếmà người ta bớt kính nểArchimède.Nhựathông sôi cũng không làm
giảm vinh quang của Bayard.
[397]
Chiến tranh gồm toàn những sự khủng
khiếp,đãchiếntranhthìcònlựachọncáigì?
Mặcdùvướngvíuvàphảibắntừdướilên,nhữngtràngsúngcủaquântấn
côngcũngrấtácliệt.Miệngthangkhôngmấychốcmàđãviềnnhữngđầu
ngườichết,máuchảyxuốngtừngdòngnónghổivàđỏngòm.Sựnáođộng
tưởngkhôngbútnàotảxiết.Khóinónglùngbùngtrongnhàlàmchogian
phòngtốiom.Sựrùngrợnthậtđãlêntộtđộ,khôngcóchữnghĩanàomôtả
được.Trongcuộcxungsátđịangụcnày,khôngphảilàconngườiđánhnhau.
Cũngkhôngcònlàchuyện khổng lồ quần nhau với hộ pháp. Chuyệncủa
Milton
[398]
vàcủaDante
[399]
hơnlàchuyệnHomère.Đâylàmộtcảnhchiến
tranhgiữaquỷvàma.
Thậtlàmộtsựanhdũngquỷquái.
XXIII
ĐÔIBẠN
[400]
KẺĐÓINGƯỜISAY
Cuốicùngngườithìcôngkênhnhau,kẻthìdùngcáisườnthanggãy,kẻ
leotường,kẻđánhđulêntrầnnhà,bọntấncôngđãlênđượctầnggác.Hai
mươingườigồmđủthànhphần:Quânchínhquy,quốcdânquân,cảnhvệ
quân,đãtrườnlênhỗnđộn;họchặtnốtnhữngnghĩaquâncònchốngcự
ngaymiệngthanggác,rồiàovàotrongphòng.Mặtmàyhọsâysứtmộtcách
dễsợvìbịtrúngthươngtronglúccốleolêngác;họsaymáu,họđiêncuồng,
họ đã trở nên man rợ. Trên gác chỉ còn độc một người chưa ngã. Đó
Enjolras. Không đạn, không gươm, anh chỉ còn trong tay cái nòng dây
carabinemàanhđãđậpvỡbángtrênđầubọnxônglêntrước.Anhlánhra
saubànbillard,dùngnóđểngăncáchbọntấncôngvớianh.Anhlùivàomột
gócphòng.Mắtkiêuhãnh,đầungẩngcao,trêntaychỉcònmộtmẩuvũkhí,
anhcũngđủuydũngđểlàmchobọntấncôngphảigiãnra.Cótiếnghét:
—Thằngchỉhuyđấy.Chínhtaynóđãgiếtanhbắnđạibác.Nóđãđứng
đấy,tấtchỗấythíchhợpvớinó.Vậychonóởđấy.Bắnnóngaytạichỗthôi.
Enjolrasbảo:
—Phải,bắntaođi!
Rồivứtmẩusúng,chàngkhoanhtayrasau,anhđưangựcchochúng.
Tháiđộdũngcảmtrướccáichếtbaogiờcũnglàmchongườitaxúcđộng.
Enjolrasvừakhoanhtaychờchết,thìsựhuyênnáocũngchấmdứt,cảnhhỗn
độnlắngxuống,gianphòngtrởnênlặnglẽmộtcáchuynghi.Taykhông,
đứngimkhôngnhúcnhích,Enjolrascómộtvẻlẫmliệtđángsợ,nótrấnáp
sựxônxao.Làngườiđộcnhấtkhôngbịthươngtích,mìnhđầymáu,uynghi,
đẹpđẽ,thảnnhiênnhưngườixươngđồngdasắt,anhthanhniênấybắtbuộc
đámngườibừngbừngsátkhíkiaphảigiếtanhmộtcáchkínhnể.Vẻkiêu
hãnhcủaanhlúcấycànglàmchoanhđẹptrai.Anhđẹplộnglẫy.Tuồngnhư
khôngbiếtmệtmỏilàgì,nhưkhôngthểbịđánhtrúng,sauhaimươibốn
tiếngđồnghồghêgớmnhưthế,mặtanhvẫnửnghồng.Saunày,trướctòaán
binh,mộtngườichứngđãnói:“Trongbọnbạođộngcómộtngườimàtôi
nghengườitagọilàApollon
[401]
táithế.”Cólẽnhânchứngấymuốnnóiđến
Enjolras.Mộtquốcdânđươnggiơsúngngắmanhchợthạxuốngmàthan:
“Hìnhnhưtôisắpbắnmộtđóahoa.”
ỞgóctườngđốidiệnEnjolras,mườihaibinhsĩxếpthànhtoánđương
lặnglẽchuẩnbịsúngđạn.
Rồimộttrungsĩhô:
—Ngắmđích!
Mộtsĩquancanthiệp:
—Hãythưthả.
RồiquayvềphíaEnjolras,viênsĩquanhỏi:
—Anhcómuốnđượcbịtmắtkhông?
—Khôngcần.
—Cóphảichínhanhđãgiếtviênđộipháobinhkhông?
—Hẳn.
Grantaiređãthứcdậyđượcmộtlát.Cácbạnnhớrằngtừđêmhômtrước
ởphònggácnày,Grantairengồiyêntrênghếgụcđầutrênbànmàngủ.
Anhđãthựchiệnmộtcáchđầyđủthànhngữ:“Saynhưchết".Thứrượu
khổngảighêgớmđãruanhtrongmộtgiấcmênặngnề.Cáibànanhngủnhỏ
quámặcchoanh.Anhgiữnguyênkiểungồilúcđầu,ngựcáplênbàn,đầu
gốitrêntay,chungquanhnàocốc,nàochai,nàolọ.Giấcngủcủaanhnặng
như giấc ngủ của con gấu đông miên, hay con đỉa no máu. Tiếng súng
trường,tiếngđạibác,tiếngđạnghémlọtvàocửaphòng,tiếngầmầmtrong
giờphútđánhnhautrongquán,khônggìlayđộnganhnổi.Duylâulâu,anh
ngáymộttiếngđểtrảlờiđạibác.Tuồngnhưanhngồiđấychờmộtviênđạn
để đỡ phải mất công tỉnh dậy. Nhiều xác chết nằm sóng sượt quanh anh,
thoạttrôngaicũngngỡanhngủgiấcngủcuốicùngnhưhọ.
Tiếngồnàokhôngthứctỉnhngườisayrượu,tráilạisựyênlặnglàmcho
họtỉnhgiấc.Thậtlàlạnhưngngườitacũngđãnhiềulầnnhậnthấynhưvậy.
NhữngtantànhđổvỡquanhGrantairecànglàmchoanhmêđặc:Tiếngsụp
đổcủatấtcảlàmộtkhúcruêmái.Khitiếnghuyênnáolắngxuốngxung
quanhEnjolrasthìchínhsựlặnglẽấylạilaymạnhGrantaire,cũngnhưkhi
mộtcáixeđangphinướcđạidừnglại,thìhànhkháchngủgàngủgậttrong
xechoàngtỉnh.Grantairevụtngồidậy,duỗitay,giụimắtnhìnchungquanh,
ngápdàimộtcáivàhiểuhếtnguồncơn.
Tỉnhmộtcơnsayrượuthìcũngnhưcómộttấmmànởtrướcmắtbị
toạc,thoángnhìn,đãthấyngaytoànbộsựvậtkhuấtởsau.Mọiviệcbỗng
dưnghiệnlênkýức,Grantairevừamởmắtđãlĩnhhộitìnhhình,mặcdùanh
chẳngbiếttrờiđấtgìtrongngàyđêmvừaqua.Trínãoanhchợttrởnênminh
mẫn;khóirượunhưhơinướclàmmờcânnãobâygiờđãtanhẳn,vàthựctế
hiệnramộtcáchchínhxác,rõràng.
Grantairengồitrongxó,cóbànbillardchekhuất.Quânsĩmảichâumắt
vàoEnjolraskhôngnhìnthấyanh.Viênđộisắpsửalặplạicáilệnhngắm
đích,chợtnghecótiếngthétlớnbêncạnh:
—ChếđộCộngHòamuônnăm!TaolàngườiCộngHòađây.
Grantaiređứnglên.Chàngsayđãmặtmàyđổikhác,đôimắtngờicáiánh
lửahùngtrángcủamộtcuộcchiếnđấumàchàngkhôngthamgia.Anhlặp
lại:
—ChếđộCộngHòamuônnăm!
Rồibướclênmạnhmẽ,anhđếnđứngbêncạnhEnjolras,trướchọngsúng
quânthù.Anhbảo:
—Bắnhaitamộtlần.
DịudàngquaymặtlạiphíaEnjolras,anhhỏi:
—Enjolraschophépchứ?
Enjolrasmỉmcườisiếttaychàng.
Nụcườichưadứt,súngđãnổ.TámphátđạnxuyênngườiEnjolras.Anh
vẫnđứngtựavàotườngnhưđạnđãđóngđinhngườianhvàođấy.Duyđầu
anhgụcxuống.GrantairethìngãquaydướichânEnjolras,chếttứckhắc.
Látsau,quânChínhPhủsănđuổinhữngngườinghĩaquâncuốicùngcòn
nấptrongnhữngngáchcaotrongquán.Họbắnvàonhàvựa,quamộtcáisàn
gỗmắtvõng.Họđánhnhautrongcácgácxép.Họnémthânngườiquacửa
sổ,mộtvàingườihãycònsống.Haikhinhkỵbinhđươnglomkhomđỡcỗ
xehànglênthìbịhaiphátcarabinebắntừcửathônghơixuốngchếtngay.
Cũngtừcửaấyngườitađâmlưỡilêthủngbụngmộtngườimặcblouserồi
xôxuốngđường,ngườiấynấcchếtdướiđất.Mộtnghĩaquânvàmộtbinh
vậtnhautrênmáingói;trượttheochiềuxuôicủamáinhà,họvẫnkhôngchịu
buôngnhaura,cảhaicùngrơixuốngđất,rơimàvẫnsiếtnhaumộtcáchdữ
tợn.Tronghầmnhà,cuộcchiếnđấucũngdiễnragiốngnhưthế.Tiếngkêu
thét,tiếngsúng,tiếngchânhuỳnhhuỵch.Rồiyênlặng.Chiếnlũythếlàđãbị
chiếm.
Quân Chính Phủ bắt đầu sục sạonhững ngôi nhà lân cận, và sănđuổi
nhữngngườichạytrốn.
XXIV
TÙBINH
Quảthật Mariusđãbị bắtlàmtù.Tùcủa JeanValjean.Cáibàntaytừ
đằngsauđưaranắmgiữchàngmàlúcngấtđichàngcòncảmthấychạmvào
dathịt,đólàbàntaycủaJeanValjean.
JeanValjeanxôngxáotrongchiếntrườngchỉđểnhậnmọisựnguyhiểm.
Trongcảnhtrậnđịahấphốikhôngcóôngthìchẳngcóainghĩđếnnhững
ngườibịthương;giữacuộctànsát,ôngcómặtởmọinơi,nhưmộtcứutinh.
Nhờ ông, những người ngã xuống được nâng dậy, mang vào gian phòng
dướivàbăngbó.Ngớtthìôngsửachữachiếnlũy.Nhưngtayôngkhônghề
làmmộtcửchỉnàocóthểgọilàbắn,làchém,làđánh,thậmchílàchốngđỡ
tựvệ.Ônglặnglẽcứungười.Vảchăngđạnkhôngthèmthịtông,ôngchỉbị
vàivếttrầytrợtnhẹnhẹ.Nếunhưlúctìmđếnchỗmộđịanày,ôngcóýđịnh
tựtử,thìđiềumơướccủaôngchẳngđượcthựchiện.Nhưngchúngtôitin
rằngôngkhôngđịnhtựtử,vìtựtửlàmộthànhvikhônghợpđạoChúa.
JeanValjeancóvẻnhưkhôngtrôngthấyMariustrongcảnhkhóibụi
mịt.Nhưngsựthựcmắtôngkhônghềrờichàng.KhiMariustrúngđạnngã
xuốngthìJeanValjeannhảyđếnnhanhnhưconhổ,vồlấychàngnhưvồ
một con mồi và mang chàng đi. Cuộc tiến đánh như gió lốc xoắn vào
EnjolrasvàcửaquánCorinthe,nênkhôngaitrôngthấyJeanValjeanmang
Mariusbấttỉnhvượtquakhuchiếnlũytungtóevàlẩnvàosaugócquán.
Gócquánấynhôrangoàiđườngphố,nhờvậycómộtvuôngđấtnhonhỏ
khôngcóđạnbaytới,vàmắtngườicũngkhôngthểtrôngvào.Trongnhững
đámcháynhàthỉnhthoảngcómộtcănbuồngkhôngbénlửa,cũngnhưtrên
mặtbiểncuồngđâyđóbênkiamộtmỏmnúinhôrahaygiữamộtvũngcóđá
lởmchởm,vẫncómộtkhoảnhphẳnglì.Vuôngđấtnàycũnggiốngnhưthế.
ĐólàchỗÉponinetránhrađểthởhơicuốicùng.
Đếnđó,JeanValjeanđứnglại,đặtMariusxuốngđất,tựalưngvàotường
vànhìnchungquanh.Tìnhhìnhthậtlàkinhkhủng.Bâygiờđây,vàcóthể
tronghaibaphútnữa,bứcváchnàylàmộtchỗnấp.Nhưngrồilàmsaothoát
khỏicuộctànsátnơiđây?Valjeanhồitưởngnỗihoangmangcủaôngtám
nămvềtrướcởphốPolonceauvànhớlạicáchôngđãlàmthếnàođểtrốn
thoát.Lúcấyquảlàkhókhăn,nhưngbâygiờmớithậtlàhếtcách.Trước
mặtônglàmộtngôinhàsáutầngnghiệtngãvàcâmbặt,hìnhnhưchỉcóđộc
mộtngườiởlàônggiàgụcđầuchếttrênbậucửasổ.Bênphảilàchiếnlũy
phốTruanderiekhôngcaolắm,vượtquakhôngkhó;nhưngôngthấynhôlên
khỏingọnchiếnlũymộtlànglưỡilêlởmchởm.Đólàquânđộichínhquybố
trírìnhchờ.Rõrànglàvượtquachiếnlũynhỏấytứclàđihứngmộtloạt
súng,vàai nhô đầu lênkhỏichiếnlũy tức khắcsẽlàmbia cho sáu mươi
họngsúngchâuvàođấy.Bêntráilàchiếntrường.Đằngsaubứctường
cảnhchết.
Làmthếnào?Chỉcómọccánhnhưchimmớicóthểthoátkhỏinơiấy.
Ấythếmàphảiquyếtđịnhngay,phảinghĩraphươngkếngay,khôngthời
khôngkịp.Ngườitađánhnhaucáchôngmấybước;cũngmaylàtấtcảbọn
chúngđềuchâuvàođộcmộtđiểmlàcáicửaquán.Nhưngnếucómộtngười
línhnàođó,chỉmộtngườithôi,cóýđịnhđánhbọchậu,hayđánhtạtngang
sườn,thìcòngì?
JeanValjeannhìnngôinhàtrướcmặt,nhìnchiếnlũybêncạnh,rồinhìn
xuốngđất.Vớisựhoảnghốtcủangườicùngđường,conmắtôngnhưmuốn
khoétmộtcáilỗdướiđất.Nhìnmãivớiconmắtngườihấphốiôngthấy
mộtcáigìlòmòhiệndướichân,nhưtuồngconmắtmìnhcũngcómãnhlực
làmnảyracáichúngtađòihỏi.Ởcáchđấymấybướccómộttấmvỉsắtnằm
dướiđấtsátmặtđường,ởdướichâncáichiếnlũynhỏđươngbịcanhgiữ
nghiêmmật.Tấmvỉấyrộngđộmấytấcvuôngvàlàmbằngnhữngquesắt
cứng.Trướckiavỉgắnvàođá,nhưngkhungđábịnạybậtđi,thànhthửlỗ
hổnglờmờ,tựanhưmộtốngkhóihaylàmộtlònggiếngchứa.
JeanValjeanlaotớiđó.Khoavượtngụcngàyxưacủaônghiệntrởvề
trongtrínhưmộtthứánhsáng.Hấtđáquamộtbên,giởtấmvỉ,vácMarius
lênvainhưmộtxácchết,dùngđầugốivàkhuỷutayleoxuốngcáigiếng
cũngmaylàkhôngsâumấy,vớitaylênđậytấmvỉsắtnặngnềlại-đậyxong
thìđábịđộngchạmlạiđổxuốngđèlêntrên-đặtchânlênnhữngphiếnđá
sâucáchmặtđườngnhữngbathước,JeanValjeanlàmnhữngcôngviệcấy
nhưđươngtrongcơnmêsảng,vớisứckhỏecủamộtngườikhổnglồvàsự
nhanhlẹcủaconchimưng.Côngviệchoànthànhchỉtrongvòngmấyphút.
CùngvớiMariusvẫnđangcònbấttỉnh,JeanValjeanbâygiờđứngtrong
mộtcáihànhlangdàikhoétsâutronglòngđất.Ởđấyhoàntoànyêntĩnh,
tuyệtđốilặnglẽvàtốiomom.JeanValjeanlạithấycáicảmgiácngàyxưa
khi đường phố rơi tõm vào tuviện. Duy ngày nay ông mang Mariuschứ
khôngphảiCosette.
Tiếnghuyênnáodữdộitrongcuộctấncôngquánrượutrênkiabâygiờ
vọngvàotaiôngchỉnhưmộttiếngrìràokhôngrõ.
QUYỂNII
RUỘTGANCONQUÁIKHỔNGLỒ
I
ĐẤTTRÚTCỦARABIỂN
MỗinămthànhphốParisvứtxuốngsônghaimươilămtriệu.Đólànói
nghĩađenchứkhôngphảilàbónggióvívongì.Vứtnhưthếnào?Vứtngày
vứtđêm.Vớimụcđíchgì?Chẳngcómụcđíchgìcả.Nghĩthếnàomàvứt
nhưthế?Chẳngnghĩgìcả.Đểlàmgì?Chẳnglàmgìcả.Vứtquabộphận
nào?Quaruộtnó.Ruộtnólàgì?Làhệthốngcốngngầmcủanó.Haimươi
lăm triệu, đó là con số ước lượng thấp nhất của ngành khoa học chuyên
trách.
Saukhiđãmòmẫmrấtlâu,khoahọcngàynaybiếtrằngthứphânbóntốt
nhất,cóhiệuquảnhấtlàphânngười.NgườiTrungHoabiếtđiềuđótrước
chúngta,chúng ta đành chịu xấuhổmàthừanhậnviệc ấy. Eckeberg nói
rằngkhôngcómộtngườinôngdânTrungHoanàođitỉnhmàlúcvềkhông
gánhthêm,ởhaiđầuđòngánhtre,mộtđôithùngđầycáithứmàchúngta
cholàđồdơuế.Nhờphânngười,đấtcátởTrungHoavẫnmàumỡnhư
thờinguyênthủyvàgieolúamìthìcứmộtgiốngramộttrămhaimươithóc.
Khôngcóthứcứtchimnàosánhnổivớiphânráccủamộtthủđô.Mộtthành
phốlớnlàmộtmỏphânsảnlượngcaonhất.Dùngđôthịđểbónphâncho
nôngthôn,chúngtasẽthukếtquảchắcchắn.Nếuvàngđángcoinhưcứtthì
ngượclại,cứtlàvàng.Ngườitađãsửdụngthứvàngấynhưthếnào?Người
taquétnóxuốnghố.
Ngườitatốnvôsốtiềnbạc:Từngđoạntàuđinamcựcnhặtcứtchimhải
âu,chimcánhcụt,thếmàcáinguồnkhovôtậnởbênmình,ngườitalạiđổ
xuốngbiển.Loàingườibỏphíkhôngbiếtbaonhiêulàphânngười,phânthú;
nếukhôngđemkhốilượngphânấynémxuốngnước,nếumangnótrảvề
chođất,thìnóđủnuôisốngloàingười.
Nhữngđốngrácrưởibênvệđường,nhữngxebùnsềnsệtđêmđêmlạch
cạchlănquađườngphố,nhữngthùngchứaghêtởmcủasởvệsinh,những
dòng nước lầy hôithối chảy khuất dưới mặtđường, các bạn có biếtlà
không?Đólàđồngcỏlênhoa,làcỏnonxanhmởn,làcỏống,cỏvoi,cỏ
mật,đólàthúrừng,làthúnhà,đólàtiếngrốngthoảimáicủamấycon
mộngvềchiều,đólàcỏkhôthơmphức,đólàhạtlúavàngtươi,đólàsức
khỏe,làvuitươi,làsựsống.Luậtsángtạohuyềnbíđãmuốnrằngởdướiđất
thìcósựbiếnthểmàởtrêntrờithìcósựbiếnhình.
Hãymangnhữngthứấytrảlạicholòtạohóa,nósẽđemsungtúclạicho
cácanhngay.Đấtcócáiănthìđấttrởlạinuôingười.Cácanhcứviệcvứtbỏ
thứquýấyvàhơnnữa,cứviệccườitôilàlốbịch.Nếuthếthìđólàkiệttác
củasựngudốtcủacácanh.Khoahọcthốngkêđãtínhrarằngriêngmột
mìnhnướcPhápmỗinămđãquamiệngsôngngòimàtiếncốngchoĐạiTây
Dươngnửatỉ.Cầnnhớlàvớinửatỉấy,cóthểđàithọmộtphầntưcáckhoản
chitrongngânsáchquốcgia.Thếmàngườitathíchvứtnămtrămtriệuđó
xuốngnướchơnthìthựclàkhônkhéo!Cáimàcốngrãnhnônthảmhạitừng
giọtrasôngvàsôngmửathànhdòngcuồncuộnrabiển,chínhlàchấtmáu
thịtcủanhândân.Mỗirãnhcốngựamộtcáilàmỗilầnchúngtamấtđimột
nghìnquan.Kếtquảlàđấtthìngàycàngnghèođimànướcthìnhiễmđộc,
đóikhátchòiratừluốngcây,bệnhhoạnxônglêntừsôngbiển.
Chẳnghạn nhưlúcnày, aicũngbiếtrằng sôngTamiseđươngđầuđộc
thànhphốLuânĐôn.CònParisthìnhữngnămgầnđây,chúngtađãphảidời
phầnlớn các miệng cống xuống hạ lưu, phía trướccáicầucuốicùngcủa
thànhphố.Mộthệthốngốngmángképcónắpvan,cóngănchắnnước,vừa
hút vừa lùa, mộtbộ máy trổ nước sơđẳng đơn giản nhưbuồng phổi con
người,bênAnhởnhiềuxãngườitađãlàmnhưthế.Mộthệthốngdẫnnước
kiểuấyrất thích hợpđểđemnước làng ở đồngquêvềthành phố, và gửi
nướcmàumỡthànhphốvềđồngquê.Cáchtraođổinướcgiảnđơnnhấtthế
giớinhưthếsẽcókhảnănggiữlạichotanămtrămtriệumỗinăm,không
chotuônbừarabiển.Thếmàngườitamưunghĩchuyệnkhác.
Phươngpháphiệnhànhmuốnlàmlợihongườitalạihóaralàmhại.Dụng
ýthìtốtmàkếtquảđángbuồn.Tưởngtẩyuếđượcchothànhphốlạihóara
làmchodânthànhphốhéohon.Cốngngầmlàmộtsựlầmlẫn.Bộmáydẫn
thủyhaicôngdụng,cólấyđicótrảlại,nhưđãtảởtrên,phảithaythếbộ
máycốngngầmchỉbiếtđộiquétcủacảimàthôi.Côngtrìnhấyđiđôivới
nhữngđiềukiện mới củamộtnềnkinh tế xã hộiđổimới,sẽ làm chođất
ruộngsảnxuấtmườilầnbộihơnvànạnnghèođóiđượcgiảmnhẹlạthường.
Nếulạigiảiquyếtluônđượcnạnngồikhôngănbámthìnósẽđượcthanh
toánhoàntoàn.
Trongkhichờđợi,tàisảncôngcộngcứthếchảyrasông,thậtlàlãngphí.
Phảinóilãngphímớiđúngchữnghĩa.ChâuÂusuyyếuvìhaomònnhưthế.
VềnướcPhápthìchúngtađãtínhnómấtmátbaonhiêurồi.Parischứamột
phần,haimươilămtriệutrongtổngsốnămtrămtriệunướcPháplãngphí
hàngnămlàướclượngcòndướisựthực.Đemhaimươilămtriệuấytiêu
dùngvàoviệccứutếxãhộivàviệcgiảitríthìPariscònhoalệgấpđôi.Thế
màParislạimanghaimươilămtriệuấy mà tiêu trong lỗ cống! Bởi vậy,
ngườitacóthểnóirằngcáixaxỉnhấtcủaParis,cáihộihèhoangphí,cái
cuồngloạnsaysưa,cáivungphítiềnròngbạcchảynhấtcủaParislàcống
rãnhấy.
QuảnlýkinhtếNhàNướcmàđuimù,thìlàmchophúclợicủamọingười
trôitheodòngnướcvàchìmxuốngvựcsâunhưthếđấy!Phảicónhữnglưới
vớtđốivớitàisảncôngcộng.Vềphươngdiệnkinhtế,cóthểtómtắtsựkiện
nàytrongmộtdanhtừ:“Paris,giỏthủngđáy".Parislàmộtthànhphốđiển
hình,làkhuônmẫuchocácdântộckhácrậpđểxâydựngthủđô,làTổQuốc
củalýtưởng,củaphátminh,củamọikhởiphátvàthểnghiệm,làtrungtâm
củatrithức,làthànhquốc,làtổongcủangàyxưa.Thếnhưngvềphương
diệnchúngta vừa trình bày,thìParissẽ làm cho mộtbácnôngdânPhúc
Kiếnnhúnvaikhinhbỉ.NếuanhbắtchướcParisthìanhcũngđếnphásản.
Vảlại trongviệcphung phíđiêndạitựbao giờđếnbây giờnhưthế này,
Pariscũngchỉbắtchướcthôi.
Nhữngcáingốclạngốclùngấykhôngphảilàchuyệnmớiđâu;cáingu
nàykhôngphảilàcáingutrẻtuổi.Ngườiđờixưacũnglàmnhưngườiđời
nay.Liebinói:“CốngrãnhthủđôLaMãđãthủtiêucảnhsốngnođủcủa
nôngdânLaMã”.KhinôngthônLaMãđãbịcốngngầmthànhLaMãlàm
chophásảnthìnướcÝcũngbịlụnbạitheo;khinướcÝđãchuivàocốngthì
đảoSicile,rồiđảoSardaigne,vàcảChâuPhicũngchuitheovàocống.Cống
ngầmLaMã đã làm cho nhânloạichìmxuốngvực. Nó nhận chìm thành
phố,nhậnchìmcảthếgiới.
[402]
«Urbietorbi».
[403]
Thànhphốtrườngtồn,
cống ngầm vô để. Việc này cũng như nhiều việc khác, La Mã vẫn làm
gương.Parisnoitheogươngấyvớitấtcảsựngớngẩncủanhữngđôthành
vănvật.
Đểtháo chất bẩn ra sông, như chúng tôiđãgiảithích,dướithành phố
Paris,cómộtthànhphốPariskhác,thànhphốcốngrãnh.Thànhphốcống
rãnhcũngcóphốphường,cóngãtư,cóquảngtrường,cóngõhẻm,cóđường
sá,cógiaolưu,giaolưucủabùnnhơ,duychỉthiếucóngười.
Khôngnêntângbốccáigìcả,dùlàtângbốcmộtdântộclớn.Ởchỗnào
cũngđượccóđủcảcácthứ,thìcũngcóđêhènbêncạnhcaosiêu.Trong
PariscóAthénien,thànhphốánhsáng,Tyr,thànhphốhùngcường,Sparte,
thành phố khí tiết, Ninive, thành phố màu nhiệm, thì trong Paris cũng
Lutèce,
[404]
thànhphốbùnlầy.
Vảchăng,dấuấnhùngcườngcủaPariscũnglàởđấy,vàcáitầngđáy
khổnglồcủaParisthểhiệntrongphạmvikiếntrúccáimẫumựckỳdịtrong
lĩnh vực nhân sinh, thể hiện ở một đôi người như Machiavel, Bacon
Mirabeau:“Cáihùngvĩhạtiện".Nếumắttatrôngxuyênmặtđấtthìchúng
tasẽnhìnthấycáithànhphốcốngrãnhkiagiốngnhưmộtkhốisanhôvĩđại.
Thậtvậy,mộtkhốisanhôcũngkhôngcónhiềungócngách,hànhlanghơn
cáiụđấtchuvisáudặmlàmnềntảngchothànhphốngàyxưa.Chưanóiđến
cácmộđịalàmthànhmộthệthốngnhàhầmriêng,chưanóiđếnnhữngống
dẫn khí thắp chằngchịt,chưa nói đến hệthống ống dẫn nướcbao la đưa
nướcđếncácgiếngmáy,chỉriênghệthốngcốngrãnhcũngđãlàmnênhai
mặtlướikhổnglồởdướiđấthaibênbờsông.Đườngcốngởđấychichíttối
tămnhưởtrongmêhồntrận,muốnrachỉcóthểxuôitheochiềudốccủa
màra.
Ởđấy,quasamùẩmướt,xuấthiệnconchuộtcống,nónhưlàconđẻcủa
thànhphốParis.
II
CỔSỬVỀCỐNGRÃNH
HãytưởngtượngParisđượclậtlênnhưmộtcáinắpthìhệthốngcống
ngầm,từtrênnhìnxuống,sẽhiệnraởhaibênbờsôngnhưmộtcànhcâylớn
ghépvàoconsông.Ởhữungạn,đườngcốngcáilàthâncành,nhữngcống
conlànhữngchinhánhvàcácngõlànhữngque,chạc.
Hìnhảnhđóchỉlàđạikháivàmớiđúngnửachừngbởivìgócvuông
gócthôngdụngtrongloạichinhánhdướiđấtđólạihiếmcótrongthựcvật.
Muốnhìnhdungcáibìnhdiệnhìnhhọclạlùngđómộtcáchgầngũihơnthì
nên giả thiết mình được nhìn trên một nền đen tối một loại cổ tự đông
phươngkỳquặc,rốirắm,màcácchữcáigắnvàonhaulộnxộnvànhưtình
cờ,khithìởhaiđầu.
HầmrácvàcốngngầmcóvaitròquantrọngởthờiTrungCổ,ởHậuKỳ
ĐếquốcvàởcáiĐôngPhươngcổxưaấy.Ôndịchsinhratừđó,bạochúa
chếtởđó.Côngchúngkinhsợnhữngkhuvựcthốitha,nhữngổchếtkhổng
lồđó.HốdòibọởBénarèslàmchongườitachoángvángkhôngkémhầm
sưtửởBabylone.SáchthầnhọcDoTháinóivuaTéglathPhalasarviệncái
hầm rác Ninive để nguyền rủa. Jean De Leyde cho cái mặt trăng giả của
mìnhhiệnlêntừcốngMunstervàkẻđồngđạocủaôngởPhươngĐông
Mokannâ-nhàtiêntrixứKhorassan-thìlấycáimặttrờigiảcủamìnhtừ
giếngphânKekhscheb.
Lịchsửloàingườiphảnchiếutronglịchsửhốrác.Nhữngthềmphơixác
tộinhântửhìnhkểlịchsửLaMã.CốngParisđãtừnglàmộtthựctếghê
gớm.Nótừnglàhầmchôn,cũngđãlàhốnấp.Tộiác,tríthôngminh,sự
phảnkhángxãhội,tựdotínngưỡng,tưtưởng,trộmcướp,nghĩalàtấtnhững
gìmàluậtpháploàingườisănbắthayđãsănbắt,đềutrốnvàohốđó;bọn
giặcvồthếkỷmườibốn,bọnăncắpđêmthếkỷmườilăm,tínđồđạocải
cáchthếkỷmườisáu, bọnđồngbóngthếkỷmườibảy,thợđốtlòthế kỷ
mườitámđềucónấpởđó.Mộttrămnămtrước,lưỡidaogămbanđêmtừđó
vunglên,thằngăncắplâmnguylánhmìnhxuốngđó;rừngcóhang,Pariscó
cống.PhườngănmàynòicoicốnglàmộtphânkhucủaKhuPhépMàu
[405]
vàbuổitối,hunghãnvàngạongễ,họrútxuốnglốithoátMaubuéenhưvề
mộtbuồngngủ.
NhữngaibanngàyhoạtđộngởngõcụtMócHầuBaohayởphốCắtCổ
thì tự nhiên dùng cái cầu một nhịp ở Đường Xanh hay khu đứng gió
Hurepoixlàmchỗtrọbanđêm.Dođó,vôkhốikỷniệmcònlưutruyềnlại.
Đủmọithứmahiệnlênởnhữnghànhlangdàivắngvẻấy.Thốimụcvàuế
khíkhắpcả.ĐâyđómộtlỗthônghơimàVillonởbêntrongnóichuyệnvới
Rabelais
[406]
ởbênngoài.
Thờixưa,cốngngầmcủaParislànơihòhẹncủatấtcảnhữngkhôkiệt
nhữngthínghiệm.Ởđókhoakinhtếhọcnhìnthấycặnbã.Cốngngầm
lươngtâmcủathànhphố! Tấtcảđềuhộitụởđấy,đốidiện ởđấy.Trong
cảnhxámxịtấy,cóbóngtối,nhưngkhôngcònbímật.Mỗisựvậtmanghình
thểthựccủanó,hayítnhấtlàhìnhthểhoànbị.Đốngrácrưởicócáiưuđiểm
làkhôngnóidối,nhưngngườitathấybìa,thấychỉbuộc,thấybêntronglẫn
bênngoàivànóđượctôbồimộtlớpbùntrungthực.CáimũigiảcủaScapin
ởcạnhnó.Tấtcảnhữngdơbẩncủavănminhkhiđãhếttácdụng,đềurơi
vàocáihốngaythậtđó:Cáimớikếtthúccuộctrượtdốcxãhộirộnglớn;
nhữngchấtnhơbẩnấytụtxuốnghố,nhưngphơitrảiratrongđó.Cảnhhỗn
độn,ấylàmộtcuộcxưngtội.Ởđâykhôngcócáidángbênngoàigiảdối,
khôngcóvỏbọcthanhcao:Rác rưởicởiáotrong,hiệnrahoàntoàntrần
trụi;ảotưởng,ảohìnhtanbiến,chỉcòntrơcáithựctạivớibộmặtthảmhại
củacảnhkếtcục.Cuộcđờithựcvàsựhủydiệtphơitrần.
Ởđây,mộtđítchaithúnhậntínhnátrượu,mộtquaigiỏkểlạicảnhđiở;
ởđâycáilõitáođãtừngcónhữngđềxướngkianọvềvănhọctrởlạilàcái
lõitáo;ởđâycáimặtvuatrênđồngxuđôigỉxanhcómộtcáchthựcthà,bãi
đờmcủaCaïphegặpgỡchỗnônmửacủaFalstaff,đồngtiềnvàngởsòngbạc
rachạmcáiđinhmắcđoạndâytreocổ,cáibàothaitímngắtđượcbọctrong
chiếcáolấplánhđãnhảymúaởnhạckịchviệnđêmThứBaBéovừaqua,
cáiáoquantòađãxửánkhốingười,lănlócbêncạnhmộtvậtthốithalàcái
váycủamộtgáiđiếm;cảnhnàyđãvượttínhhữuáimàđivàochungchạ
thầntình.Cáigìnhồiphấntôsongiờđâynhemnhuốcloanglổ.Cáikhăn
mỏngcuốicùngđãvứtbỏ.Mộtcốngngầmlàmộtgãtrângtráo.Cáigì
cũngnóirahết.
Sựthànhthậtcủarácrưởidễưavàlàmchotâmhồntayêntĩnh.Khisuốt
ngàytrênmặtđấtđãphảichịuđựngcáivẻtrịnhtrọngkiêukỳcủanhững
doquốcgia,nhữngcamkết,nhữngviễnkiếnchínhtrị,nhữngcôngbằng
hội, những trung thực nghiệp vụ, những khắc khổ của địa vị, những mặt
quantòatuyệtđốiliêmchính,thìchúngtathấynhẹngườikhiđượcđivào
cốngngầmvàthấythứbùnnhơthíchđángcủanhữngcáiấy.
Chúngtôicũnghọcởđấyđượcnhiều.Chúngtôivừanóilịchsửđiqua
cốngngầm.NhữngđêmSaintBarthélemyrỉrảtừnggiọtquakẽđá.Những
vụámsátcôngcộngnổitiếng,nhữngcuộctànsátchínhtrịvàtôngiáođi
quacáihầmngầmcủavănminhđóvàđẩyxácchếtvàođó.Trướcconmắt
củangườinghĩ ngợi, tấtcảnhữngtay sát nhân lịchsửđềucó mặt ởđây,
trongánhnhờnhờgớmghiếc,chânquỳ,mìnhmangchiếctạpdềcắttrong
vảiliệm,tayđanglauchùimáunạnnhâncủachúngđổxuống.LouisXI
đấyvớiTristan,FrançoisIvớiDuprat,CharlesIXvớimẹmình,Richelieu
vớiLouisXIII;cóLouvois,cóLetellier,cóHébertvàMaillard.Bọnhọđang
cạođámongxóanhòadấuvếtnhữnghànhđộngcủahọ.Dướicácvòmcuốn
ấy,ngườitanghethấytiếngchổicủanhữngbóngmakia.Ngườitahítthởxú
khínặngnềcủacáctaihọaxãhội.Ngườitanhìnthấytrongcácxótốinhững
gợnhồnglấplánh.Nhữngbàntayđẫmmáuđãrửatrongngòinướcghêgớm
chảyởđây.
Ngườiquansátxãhộiphảivàonhữngvùngtốinày.Cácvùngđólàbộ
phậncủaViệnkhảocứucủahọ.Triếthọclàkínhhiểnvicủatưduy.Tấtcả
đềumuốntrốntránh nó, nhưng không gì thoátđược.Quanhcolà vô ích.
Quanhcothìphơibàykhíacạnhnàocủaconngười?Khíacạnhxấuhổ.Con
mắtchínhtrựccủatriếthọctheodõicáiácvàkhôngchonólẩnvàohưvô.
Nónhậnratất,trongcảnhxóanhòacủanhữngsựvậthủydiệt,vàtrongcảnh
thunhỏdầncủanhữngsựvậttanbiến.Nókhôiphụchồngbàotrênáorách
vàngườiđànbàtrênmụnvải.Nódựatrênhốxímàtáitạothànhphố,trên
bùnlầymàtáitạophongtục.Nhìnmảnhvỡ,nókếtluậnlàlọcổhaycáivò.
Từmộtdấumóngtaytrêngiấydabào,nónhậnrasựkhácbiệtgiữapháiDo
TháiJudengassevàpháiDoTháiGhetto.Trongnhữnggìtồnlưu,nótìmra
cáigìđãtồntại,cáithiện,cáiác,cáigiả,cáichân,dấumáutronglâuđài,vết
mựcnơihanghốc,giọtmỡbòởthanhlâu,nhữngthửtháchtrảiqua,những
cámdỗđãđến,nhữngbãinônmửaquasaysưachèchén,nếpnhăncủatính
cáchkhitụtxuống,dấuvếtcủabánmìnhởnhữngngườivìthôbỉmàsađọa,
vàtrêntấmáocủanhữngphukhuânvácLaMã,dấuthíchkhuỷutayrủ
củaHoàngHậuMessaline.
III
BRUNESEAU
CốngngầmParisthờiTrungCổđãthànhtruyềnkỳ.HồithếkỉXVI,vua
Henri II có tổ chức thử một cuộc thăm dò, nhưng không thành. Theo lời
chứngcủaMercier,cáchđâychưađầytrămnăm,ngườitabỏmặcchovũng
bùnlầyđótựnórasaothìra.
Pariscổlànhưthế,bịbỏmặcchotranhchấp,dodựvàmòmẫm.Nóđần
độnmộtthờigiankhálâu.Vềsau,CáchMạng89đãchothấycácthànhphố
trởnênthôngminhnhưthếnào.Còncáithờixaxưatốtlànhthìđầuócthủ
đôkhôngđượcvững:Nókhôngbiếttiếnhànhcôngviệccủanó,vềphương
diệntinhthầncũngnhưvậtchất,cũngkhôngbiếtquétrácrưởivàtệnạn.
đâunócũngthấycótrởngại, cóvấnđề.Chẳnghạnkhônglàmsaođilại
trongcốngngầm:Khôngthểthỏathuậnvớinhautrongthànhphố.Ởtrên
vôtri,ởdướilàvôlộ.Ngônngữrốirắmởtrên,đườnghầmrắcrốiởdưới.
NgụcDédale
[407]
cộngvớithápBabéliques.
[408]
CólúccốngngầmPariscũnggiởchứng,dânglêntrànbờtuồngnhưcon
sôngNilkhôngaibiếttớiấyđộtnhiênnổigiận.Cónhữngtrậnlụtcốngrãnh
mớinhụcnhãchứ!Cónhữngkhi,cáidạdàycủavănminhấytiêuhóakém,
bùnlầyựalêncổhọngthànhphốvàPariscómùivịbùnphân.Cốngngầm
giốnghốihận,nhưthếcũngcóphầntốt;đólànhữngcảnhcáo,nhưngbịcoi
nhẹ.Thànhphốbựctứcsaothứbùnlạitoganđếnthế,vàkhôngchấpnhận
chorácrưởitrởvề.Phảiquéttốthơnkia.
Cơnlụtnăm1802hãycònhiệnlạitrongkýứcnhữngngườiParistám
mươituổi.BùntrànrathànhchữthậpởquảngtrườngChiếnThắng,nơi
tượng Louis XIV; bùn chảy vào phố Saint Honoré, do hai miệng cống
quảngtrườngChampsÉlysées,vàophốSaintFlorentindocốngởphốđó,
vào phố Pierre à Poisson do cống Sonnerie, vào phố Popincourt do cống
Chemin Vert, vào phố Roquette do cống phố Lappe; ở ống máng phố
ChampsÉlysées,lụtbùndângcaođếnbamươilămphân.PhíaNam,bằng
lốithoátrasôngSeinenhưngđingượcchiều,bùntrànvàophốMazarine,
phốÉchaudévàphốMarais.Ởđây,nódừnglạicáchnhàRacinemấybước,
kínhnểnhàthơhơnnhàvua,cảhaiđềusốngởthếkỷXVII.Nóđạtđộsâu
nhất ở phố Saint Pierre, dâng cao đến một mét trên mặt đá ở miệng ống
mángvàđộrộngnhấtởphốSaintSabins,ởđâynótrảiratrênchiềudàihai
trămbamươitámmét.
Đầuthếkỷnày,cốngngầmPariscònlàmộtnơibíẩn.Bùnlầythìchẳng
bao giờ được tiếng tốt, đành thế nhưng ở đây cái tiếng xấu lên đến mức
khiếnngườitaphátkhiếp.Parislờmờbiếtrằngdướichânmìnhcómộtcái
hầm kinh khủng. Người ta nói đến nó như nói đến cái vũng đọng thành
Thébainngàyxưa,nhungnhúcnhữngconrếtdàinămmét,cáivũngcóthể
làm vũng đầm cho con quái Béhémoth khổng lồ. Những đôi ủng của thợ
cốngkhôngbaogiờbướcquánhữngđiểmquenbiết.Ngườitahãycònrất
gầncáithờimàxebùncủanhữngngườithợvét-từtrênđóSainteFoixtỏ
tìnhhữuáivớiHầuTướcCréqui-trútphăngcáichứacủamìnhxuốngcống.
Đếnnhưviệcnạocốngthìngườitatrôngcậyởcáctrậnmưarào;nóicho
đúng,mưakhôngquétnạomấymàđùnthêmnhiềuhơn.LaMãcònđểchút
thơmộngchohốrácvàgọinólàHốPhơiBày;Paristhóamạnóvàgọinólà
LỗThối.Khoa học và mêtínđồngtìnhghê tởm. Khoa vệsinhvàtruyền
thuyếtđềugớmcáiLỗthốingangnhau.LãotusĩQuạuQuọsinhraởdưới
cái vòm cuốn hôi thối của cống Mouffetard; xác của Marmousets bị vứt
xuốngcốngBarillerie;Fagoncholàtrậndịchsốtáctínhdữdộinăm1685
docáilỗthủnglớnởcốngMarais,lỗnàyvẫntoangtoácởphốSaintLouis
chođếnnăm1833,ởxếbảnghiệu“Ngườiđưatinlịchsử”.Miệngcốngphố
Mortellerienổitiếngvìnhữngtrậndịchhạchtừđóphátra. Vớicánhcửa
songsắtnhọntựamộthàngrăng,nónằmởcáiphốtaihạiấynhưmộthọng
rồngthổiâmkhílênloàingười.Trítưởngtượngdângianđãphamộtkhái
niệmvôtậnvàocáichậurửacủathànhphốđó.Cốngngầmkhôngcóđáy.
Cốngngầmlàcáibarathrum.
[409]
Cảnhsátkhônghềnghĩtớiviệcthámhiểm
nhữngkhuvựcphonghủiấy.Thửtìmhiểucáixalạấy,thămdòtrongbóng
tốiấy,đikhámphácáigìtrongvựcthẳmấy,aiđâudám?Kinhkhiếplắm.
Thếmàcũngcóngườixinlàm.VũngbùnvẫncóChristopheColombcủa
mình.
Năm1805,trongdịphiếmhoiHoàngĐếxuấthiệnởParis,mộthômquan
ThượngThưBộNộiVụtênlàDecrèshayCrétetgìđó,đếnbệkiếnvàolúc
người thức giấc. Lúc đó người ta nghe ở quảng trường Quần Ngựa tiếng
khuagươmcủatấtcảnhữngbinhlínhlạkỳthờiCộngHòavĩđạivàđếquốc
vĩ đại; anh hùng đụng đầu nhau ở cửa cung Napoléon: Những người của
sông Rhin, sông Escaut, sông Adige và sông Nil; chiến hữu của Joubert,
Desaix, Marceau, Hoche, Kléber; lính khí cầu ở Fleurus, lính pháo thủ
Mayence,côngbinhcầuđườngởGênes,kỵbinhmàcácKimTựThápđã
quanchiêm,pháobinhbịđạibáccủaJunotlàmlấmáo,línhgiápkỵđãtừng
xungphongchiếmhạmđộiđịchbỏneoởvịnhZuyderzée.Ngườithìđãvượt
qua cầu Lodi với Bonaparte,ngườithì theo gót Murat vàohầmMantoue,
người khác nữa đã chạy trước Lannes trên con đường trũng Montebello.
Toànthểquânđộithờibấygiờcómặtởđó,ởtrongsânđiệnTuileries,do
mộttoánhoặcmộttiểuđộiđạidiện.HọbảovệNapoléonđangyêngiấc.Đây
làmộtthờihuyhoàngmàđộiquânvĩđạicóchiếnthắngMarengođằngsau
lưnglàAusterlitz
[410]
trướcmặt.QuanThượngThưBộNộiVụtâu:
— Muôn tâu bệ hạ, hôm qua tôi gặp con người dũng cảm nhất trong
giangsơnbệhạ.
—Ngườiđólàaivậy?-HoàngĐếvộivànghỏi.-Yđãlàmgì?
—Tâubệhạ,ymuốnlàmmộtviệc.
—Việcgì?
—ThămdònhữngcốngngầmParis.
Ngườiđócóthật,tênlàBruneseau.
IV
NHỮNGCHITIẾTKHÔNGAIBIẾT
Cuộcthămdòđãđượctiếnhành.Đólàmộtchiếndịchkinhkhủng:Một
cuộcchiếnđấutrongđêmtốichốngôndịchvàngộtngạt.Đồngthờicũng
mộthànhtrìnhđầynhữngpháthiện.CónhữngchitiếtkỳlạmàBruneseau
tưởngkhôngcầnghivàobảnbáocáogởichoôngCảnhSátTrưởngthành
phốvìkhôngxứngđángvớivănchươnghànhchính.Mộtngườicònsống
mãiđếnsaunày,mộtngườithợthôngminh,lúcthamgia thámhiểmcòn
đang tuổi thanh niên, cách đây mấy năm hãy còn kể lại. Thời đó những
phươngphápsáttrùngtẩyuếhãycònthôsơlắm.Bruneseauvừaquakhúc
ngoặtđầutiên trong hệ thống ngầm,thìtámngườithợ trong số hai mươi
khôngchịuđixahơnnữa.Côngviệcphứctạpquá;muốnthămdòthìphải
nạovét;chonênphảinạovét,đồngthờiđođạc:Ghichéplượngnướctuôn
vào, đếm cửa ống vào miệng ống, ghi tỉ mỉ những chi nhánh, ghi những
dòngnướcbùnphânlưu,tìmbiếtphạmvicủamỗilưuvực,thămdònhững
cống nhỏ ghép vào cống chính, đo chiều cao của mỗi hành lang từ đỉnh
cuốn,đochiềurộngởchâncuốncũngnhưnơimáng,cuốicùnglàxácđịnh
cácmứcnướcđốivớimángcốngvàđốivớimặtđường.
Đoàn thăm dò tiến lên rất khó khăn. Không hiếm nơi thang bắc để đi
xuốngbùnsâuđếnmộtmét.Đènlồngleoléttrongtạpkhí.Thỉnhthoảng
phảikhiêngramộtngườithợbịngất.Ởmộtđôichỗcốnghóathànhvực,
vìđấtthụtlún,móngrờirã,cốngngầmbiếnthànhgiếngloạn;khôngtìmra
chỗrắnđểđặtchân;thìnhlình,mộtngườichìmlỉm,phảikhónhọclắmmới
kéođượchọlên.TheolờikhuyêncủaFourcroy,cứcáchtừngquãng,trong
nhữngnơiđãtẩyuế,ngườitađốtnhữnglồngbùinhùithấmnhựathông.Đây
đóvách cốngmọcnhững chùmnấmdị hìnhtựanhững ungnhọt.Ở chốn
ngộtngạtuuấtđó,hìnhnhưđácũngphátbệnh.
Cuộc thăm dò của Bruneseau tiến hành từ trên xuống xuôi theo dòng
nước.ĐếnchỗphândònggiữahaiốngnướckhuGrandHurleur,ôngtađọc
trên một phiến đá nhô ra cái niên đề 1550. Phiến đá đó chỉ cái giới hạn
PhilippeDelormedừnglại,ôngnàyđượcvuaHenriIIgiaochothămdòhệ
thống cống ngầm thànhParis.Đó là cái dấuấn của thế kỷ mườisáu trên
cốngngầm.Bruneseaucòntìmthấydấuấnxâydựngcủathếkỷmườibảy
trongốngPonceauvà ống phố Temple cũ, những ống này đượcxâyvòm
cuốntrongquãngthờigiantừ1600đến1650;lạicôngtrìnhcủathếkỷmười
tám ở đoạn tây máng cái, đoạn này được xây bọc và làm vòm cuốn năm
1740.Haivòmcuốnnày,nhấtlàvòmsau,vòmxâytừnăm1740,nứtnẻ
tiều tụy hơn cống bọc vành, xây từ năm 1412. Năm đó cái ngòi nước
MénilmontantđượcthănglênlàmcốnglớnthànhphốParis,sựthăngquan
tiếnchứcnày,cóthểvívớiviệcmộtnôngdânđượccửlàmĐệNhấtThị
Thầncủanhàvua,tỉnhưGrosJeanhóathànhLebel.
[411]
Ngườitacũngnhậnrađâyđó,đặcbiệtlàởdướikhuLâuĐàiTưPháp,
hình như nhữnghốc của ngục tối xây ngay trong cống. Nơi yên nghỉ
[412]
gớmguốc!Một gông cổ còn lòng thòngtrongmộtxàlimnhư vậy. Đoàn
Bruneseauxâybítcảlại.Họtìmthấymộtsốhiệnvậtkỳquặc,nhưbộxương
củaconđườiươiởVườnThựcVật,mấttíchnăm1800.Sựmấttíchnàyhẳn
cóliênquanđếnvụquỷhiệnnổitiếngởphốBernardinsnămcuốithếkỷ
mườitám.Conquỷtộinghiệprốtcụcđãchếtđuốitrongcốngngầm.
Dưới hành lang eo dẫn đến vòm Marion, có một cái giỏ nhặt giẻ còn
nguyênvẹnkhiếnnhữngngườibiếtnghềtrầmtrồkhenngợi.Thợcốngquen
taydần,sụcbùnmộtcáchtáobạovàtìmthấytrongbùnvôsốvậtquý,đồ
trangsứcbằngvàng,bạc,kimcương,ngọcthạch,tiềnbạc.Giảthửcómột
ngườikhổnglồgạnlọccáivũngbùnấythìchắchẳnlàđãthutrênmặtsàng
củacảicủacácthếkỷ.ĐếnđiểmphândònggiữahainhánhphốTemple
phốSainteAvoye,ngườitanhặtđượcmộtchiếcmềđaykỳlạcủađạoCải
Cách,làmbằngđồng,mộtmặtkháckhắchìnhconlợnđộimũGiáoChủ,
mặtkia,hìnhmộtconsóiđộingọcmiệnGiáoHoàng.Sựpháthiệnlạlùng
nhấtxảyraởmiệngCốngLớn.Ngàyxưa,ởđócómộtcáicửasongsắt
ngàynaychỉcònbảnlề.Ởmộttrongnhữngbảnlềđó,lủnglẳngmộttấm
bẩn,khôngrõhìnhdạng,cólẽtrôiđếnđónómắclạitrênbảnlề,lềnhbềnhở
đóchođếnkhi rách nát hết.Bruneseausoiđèn xem xét kỹ:Tấmvảilàm
bằngthứvảichéorấtmịn,ởmộtgócítbịgặmnhấm,cònthấyrõcáivành
giahuythêu,ởtrênbảychữcái:LAVBESP.VànhđólàmộtvànhmũHầu
TướcvàbảychữđócónghĩalàLaubespine.
[413]
Ngườitahiểurằngvậtnằm
dướimắtlàmộtmảnhởtấmvảiliệmMarat.
[414]
Marattrongtuổithanhniên
cónhữngdandíuyêuđương.Đólàlúcôngởtronghàngbộhạcủagiatộc
BáTướcArtoisvớichứcvụysĩchuồngngựa.Quacuộcdandíuvớimột
lớn,màlịchsửđãghinhận,ôngcòngiữlạiđượctấmkhăntrảigiườngđó.
Vậtlạcloàihayvậtkỷniệm,khôngbiết.Khiôngchết,ngườitalấyliệmxác
ôngvìởtrongnhà,chỉcókhănđólàbằngvảiquý.Mấybàgiàđãdùngtấm
vảicómangdấuhoanlạc,góingườiBạnCủaDânbấthạnhđó.Bruneseau
khôngdừnglại.Mảnhvảiráchđượcđểnguyênchỗcũchứkhôngbịhủy.
khinhbỉhayvìkínhnể?Maratxứngđángđượccảhaiđiều,vảlại,mệnhsố
đã được ghi trên đó khá rõ ràng, đụng tới cũng ngại, vả lại, phải để cho
nhữngvậttrongmồởyênnhữngnơichúngđãchọnchứ!Tómlại,divậtđã
thốirữatrongđó;nóđãđiquađềnPanthéon
[415]
đểkếtliễutrongrăngchuột
cống.Tấmgiẻbuồngấy,nếuWatteaungàyxưatrôngthấythìđãvuivẻvẽ
hếtcáclằnnếp,rốtcụctrởthànhxứngđángvớiconmắttrựcthịcủaDante.
CuộcthămdòtoànbộhệthốngcốngngầmthoátuếcủathànhphốParis
mấtbảynăm,từ1805đến1812.Vừatiếnlêntrước,Bruneseauvừachỉđịnh,
điềukhiểnvàhoànthànhnhữngcôngtrìnhlớn.Năm1808ônghạlòngmáng
phốPonceau,làđặtthêmnhữngđườngốngmớikhắpnơi,năm1809ôngmở
rộng hệ thống cống ngầm cho đến phố Saint Denis, chỗ giếng máy
Innocents;năm1810,đếndướiphốFroidmanteauvàkhuSalpêtrière;năm
1811đếndướiPetitsPèresmới,phốMaill,Écharpe,quảngtrườngRoyale;
năm1812đếndướiphốHòaBìnhvànềnAntin.Đồngthờiôngchotẩyuếvà
giảiđộctoànbộhệthống.Ngaynămthứhai,Bruneseauđãthudụngngười
rểcủamìnhlàNargaudlàmphóchỉhuy.
Đầuthếkỷnày,xãhộicũnạovéthaitầngđáycủamìnhvàsúcrửacống
nhưthếđấy.Cũnggọilàsạchđiđược.
NhìnngượclạicốngngầmParisthờixưathìthấykhúckhuỷu,nứtnẻ,bật
đá,rạnvỡ,đầynhữnglỗthụtrẽngoặtbấtngờ,lênxuốngchẳngtheologique
nào,hôithối,hoangdại,dữdằn,trànngậpbóngtối,mangnhiềusẹotrênđá
látvàgạchtường,trôngrấtdễsợ.Rẽnhánhkhắptứphía,hầmchéonhau,
đâmchạc,tỏachânngỗnghìnhsaonhưđểđàosậptườngthành,ngõkhông
lốithoát,ngáchcụt,vòmcuốnđầydiêmsinh,giếngtùhôihám,tườngrịn
nướcnhầynhụa,trầnrỉnướctừnggiọt,tămtốikhắpnơi.Khôngcảnhtượng
nàorùngrợnchobằngcáihầmmộchảynướcấy,cáibộmáytiêuhóacủa
thànhBabylone,hang,hố,vựcsâucóđườngđilại,hangchuộtchùkhổnglồ
màtrítưởngtượngcủachúngtathấydĩvãngnhưmộtconchuộtmùtolớn,
lòmòtrongrácrưởiđãtừnglàhuyhoàng.
V
TIẾNBỘNGÀYNAY
Ngàynaycốngngầmsạch,lạnh,ngayngắn,khảquan.Nóthựchiệnhầu
nhưởmứccaonhất,cáiýniệmmàngườiAnhgọilà“khảkính”.Trông
khálắm;xámxám,ngangbằngthẳnglốitheodâymực:Sạchsẽ,đànghoàng.
GiốngmộtchủthầutrởthànhcốvấnChínhPhủ.Trôngvàothấygầnnhư
sángsủa.Bùnlầyởđâyxửsựphảichăng.Thoạtnhìnngườitatưởnglàmột
hànhlangđịađạorấtthuậnlợichovuachúachạytrốnởcáithờixaxưatốt
đẹpmà“dânchúngyêuvìvuachúacủahọ”.Cốngngầmngàynaylàmột
cốngđẹp;phongcáchthuầntúyngựtrịởđó.Câuthơmườihaiâmtiếtcổ
điểnngayngắnbịtrụcxuấtkhỏithơca,cóvẻnhưđãtrốnvàokiếntrúc
hòavàotừngphiếnđátrongcáihầmcuốntrắngtrắngvàtămtốinày.Mỗi
miệngđềuxâycánhcung.NgườitalấyphốRivolilàmmẫumựcngaycả
đếntrongvũngbùn.Cũngphảinóirằngnếucónơinàomàđườngnéthình
họcthíchhợpthìchắcchắnđólàởhầmphânmộtthànhphốlớn.Ởđấycái
gìcũngphảilệthuộcnguyêntắcconđườngngắnnhất.
Ngàynaycốngngầmcómộtcáigìquandạng.Nhữngbáocáocảnhsát
mộtđôikhinóiđếnnócũngkhôngbấtkínhnhưtrước.Chữnghĩadùngvề
nó trong văn chương hành chính đều thanh nhã và trang trọng. Cái ngày
trướcgọilàđườnghầm,ngàynaygọilàđịađạo,ngàytrướcgọilàlỗ,ngày
nay gọi là cửa khẩu.Villonchắc là sẽ không nhậnra cái nơi tạm trú của
mìnhngàyxưa.Hệthốnghầmấycóđámcưdânđờixưa,cáitộchọgặm
nhấmlúcnhúc,đônghơnbaogiờhết;thỉnhthoảngmộtbácchuộtcốnggià
thòđầuracửacốngquansátngườiquađường;nhưngloàitrùngnàycũngđã
thuầnhóa,chúnglấylàmvừalòngcáilâuđàidướiđấtcủachúng.Vũngbùn
lầykhôngcòncáidángdữácngàyxưachútnào.Ngàytrướcmưalàmbẩn
cống,ngàynaymưagiộirửacống.Nhưngchớcảtin,xúkhíhãycòntrong
ấy.Nógiảdốikhéocheđậy,chứchưaphảitoànthiện,SởCảnhSátthành
phốvàhộiđồngvệsinhđãmấtcôngvôích.Họdùnghếtcáchkhaiquang
tẩy uế, mà cống vẫn bốc lên một mùi tanh tanh khả nghi, cũng như tên
Tartuffesaukhixưngtội.
Phảinhậnrằngdùsao,cốngngầmcũngmangơnvănminhvềcôngviệc
nạoquét.Vàtheoquanđiểmđó,lươngtâmcủaTartuffeđãlàmộtsựtiếnbộ
sovớicáichuồngbòcủaAugias,
[416]
cũngnhưrõrànglàcốngngầmParis
đãtốthơntrước.
Cònhơnmộttiếnbộ;đâylàmộtsựcảitạo.Giữacốngngàyxưavàcống
ngàynay,cómộtcuộcCáchMạng.AiđãlàmcuộcCáchMạngđó?Người
màmọingườiđềuquênvàchúngtôiđãnóiđến:Bruneseau.
VI
TIẾNBỘTƯƠNGLAI
ĐàocốngngầmPariskhôngphảilàmộtcôngviệcnhỏ.Mườithếkỷgần
đâyđãthamgiacôngtrìnhđómàchưathểhoànthành,cũngnhưđãkhông
hoànthànhParis.Quảvậy,cốngngầmchịumọihậuquảmàsựbànhtrướng
củaParisdộiđến.Đólàmộtthứsanhôtămtốicóhàngnghìnăngten,nằm
tronglòngđấtvàlớnlênởdướiđócũngnhưthànhphốlớnlênởtrênnày.
Mỗikhithànhphốmởthêmmộtđườngthìcốngmọcthêmmộtcánhtay.
ThờiQuânChủcũchỉxâyđượchaimươibanghìnbatrămmétcốngngầm;
Parisđangởmứcđóngày1thánggiêngnăm1806.Bắtđầutừthờiđó-
látnữachúngtôisẽnhắclại-côngtrìnhđãđượcmởlạivàtiếptụcmộtcách
mạnh mẽ và có hiệu lực. Napoléon đã xây bốn nghìn tám trăm bốn mét;
những con số này khá kỳ lạ; Louis XVIII xây năm nghìn bảy trăm chín;
CharlesX,mườinghìntámtrămbamươisáu;LouisPhilippe,támmươichín
nghìnhaimươi;chếđộCộngHòa1848haimươibanghìnbatrămtámmươi
mốt;chếđộhiệnnay,bảymươinghìnnămtrăm;tổngcộnghiệnnaylàhai
trămhaimươi sáu nghìn sáutrămmườimét,hoặc là sáu mươidặmcống
ngầm:MộtbộđạitiểutrườngvĩđạicủathànhphốParis!Ngànhnhánhâmu
luônluônnứtmọc;côngtrìnhxâydựngbaolamàkhôngđượcbiếtđến.
Nhưngườitathấy,cáimêhồntrậnngầmđóngàynayrộnglớngấpmười
hồiđầuthếkỷ.Khómàhìnhdungchođượcsựkiêntâmvàtậnlựccầnthiết
đểđưavũngbùnnhơấyđếnmứctươngđốihoànchỉnhngàynay.Phảikhó
nhọclắm,cáichínhquyềnthànhphốthờiQuânChủvàtrongquãngmười
năm cuối thế kỷ XVIII, cái chính quyền Cách Mạng mới xoi thông được
đoạncốngnămdặmđãcósẵntrướcnăm1806.Côngcuộcđógặpđủthứtrở
ngại,cónhữngtrởngạidochấtđất,cónhữngtrởngạigắnliềnvớichính
nhữngthànhkiếncủanhândânlaođộngParis.Thànhphốxâytrênmộtnền
khócuốcxới,khóđàobớimộtcáchlạlùng.Khônggìkhóchọcthủng
chuisâubằngcáicơcấuđịachấtđó,lạicócấutạolịchsửkỳdiệulàParis
chồnglêntrên.Khidướihìnhtháinàyhayhìnhtháikhác,việclàmcủacon
ngườikhuấyđộngvàlầnmòvàobãiphùsaấy,thìvôkhốitrởngạitrong
lòngđấttức khắc nổi lên.Đólànhữngvạt đất sét lỏng,nhữngsuốinước
chảy,nhữngmôđácứngrồinhữngđámbùnlầysâuthẳmmàngànhchuyên
khoagọilàbộtmoutardes.Lưỡicuốcchimcầncùkhoétvàonhữnglớpđá
vôixenlẫnvớinhữngdảiđấtsétmỏngvànhữnglớpphiếnnhamgồmnhững
lámỏngkhảmnhữngvỏsòcủacácđạidươngthờitiềnAdam.Cókhimột
suốinướcchọcthủngvòmcuốnđangxâyvàtướingậpcácngườithợ;hoặc
làmộtdòngđấtvôiđượckhuira,đổxuốnghùnghổnhưmộtthácnước
làmgãyvỡnhữngđònchốngtonhấtdễnhưthủytinh.Vừamớiđây,ởkhu
Villette,khicầnphảixoicốngcái,xuyênquadướiđáysôngđàomàkhông
hútcạnsông,khônggiánđoạnsựđilạicủatàuthuyền,thìmộtkẽnứtđã
hiệnraởlòngsông:Nướcchảyxốixuốngcôngtrườngngầm,cácbơmthoát
nướckhônglàmsaohútcholại.Phảichomộtngườithợlặnmòtìmcáikẽ
nứtởngaycửabểchứalớn,vàphảikhónhọclắmmớibítđượckẽhởđó.
các nơi khác, gần sông Seine, có khi ở khá xa sông, chẳng hạn như
Belleville, Grande Rue và đoạn Lumière, người ta gặp những bãi cát lầy
khôngđáyvàmộtconngườicóthểtiêubiếntrôngthấy.Thêmvàođócảnh
chếtngạtvìxúkhí,cảnhchônvùivìsụtlở,sụpđổđộtngột.Lạicònbệnh
dịchthấmdầnvàomáuthịtcủacôngnhân.
Thờita,saukhi đào hành lang Clichy, có bệ để đặt một cống lớn dẫn
nướcsôngOurcq,côngviệcnàyphảilàmtrongmộthầmsâumườimét;sau
nhữnglầnsụtlở,phảichốngnốngvàđàobớilắmkhirấthôithối,xâyđược
vòmcuốnsôngBièvrechạytừđạilộHôpitalđếnsôngSeine;saukhixâyhệ
thống đường cống từ cửa ô Blanche đến trường Aubervilliers trong bốn
tháng trời không kể ngày đêm ở độ sâumười một mét vớimụcđích giải
thoátPariskhỏiáchnướclũchảytừđồiMontmartrexuốngvàthoátnước
chocáiđầmsôngchínhectarestùđọnggầncửaôMartyrs;saukhilàmmột
việcchưatừngthấylàđàomộtcáicốngtronglòngđấtkhôngcầnxẻhàm,
cốngphốBarreDuBec,ởcáchmặtđấtsáumét,ngườichỉhuylàMonnot
chết. Còn kỹ sư Duleau, đã xây cuốn cho ba nghìn mét cống ở khắp nơi
trongthànhphố,từphốSaintAntoineđếnphốLourcine:Đãxâycốngnhánh
Arbalète để tránh cho ngã tư Censier Mouffetard khỏi bị tràn ngập nước
mưa,đãxâycốngngầmSaintGeorgesbằngmóngngậpvàbétontrongcát
lỏng;đãđiềukhiểncáicôngcuộcghêgớmlàhạbệcủanhánhcốngnhàthờ
ĐứcBàNazareth;saukhilàmnhữngcôngviệcđókỹsưDuleauchết.Không
cótờthôngbáonàođốivớinhữnghànhđộngdũngcảmloạiđó,nhữnghành
độngcóíchhơnsựtànsátngumuộitrêncácchiếntrường.
Năm 1832, hệ thống cống ngầm Paris có đâu được như bây giờ.
Bruneseauđãmởđầu,nhưngphảiđợidịchthổtảquyếtđịnhcôngcuộctái
kiếnthiếtrộnglớnvềsau.Chẳnghạnngườitasẽlấylàmlạkhinghenói
rằngnăm1821,mộtđoạncốngbọcvành,cũnggọilàSôngĐàoLớn,cứphơi
toangtoácgiữatrời,ởphốGourdes,cũngnhưởVenisevậy.Đếnnăm1823,
thànhphốParismớitìmthấytronghầubaosốtiềnhaitrămsáumươisáu
nghìntámmươifrancssáuxucầnthiếtđểcheđậycáixấuhổđó.Bagiếng
hútởCombat,Cunette,nhữnggiếngchứa,nhữngchinhánhthoátvếcủa
đềumớixâynăm1836.HệthốngđườngngầmParisđãđượccảitạovà,như
chúngtôiđãnói,pháttriểnlêngấpmườilầntừmộtphầntưthếkỷsau.
Bamươinămtrướcđây,lúcxảyracuộckhởinghĩangày5và6tháng
sáu,cốngngầmđóởnhiềuđoạn,vẫncònnhưxưa.Mộtsốlớnđườngphố
ngàynaykhumlên,ngàyấylànhữngnềnlõm.Mặtđườngvàngãtưthoai
thoải.Nhiềukhiởchỗthấpnhấthiệnranhữngcửasắtvuôngvứcvớinhững
songtosángngờidobướcchânkháchquađườngmàimòn,nhữngcửađó
nguyhiểmvìkhiếnchoxetrượt,ngựangã.Ngônngữchínhthứcngànhcầu
đườnggọinhữngđiểmthấpvànhữngcửasongsắtđólànhữngcassis,
[417]
danhtừrấtcóýnghĩa:Năm1832,trongrấtnhiềuđườngphốnhưphốÉtoile,
phốSaintLouis,phốTemple,phố Temple cũ, phố Đức Bà Nazareth, phố
Folie Méricourt, bờ Fleurs, phố Petit Musc, phố Normand, phố Pont Aux
Biches,phốMarais,ngoạiôSaintMartin,phốĐứcBàChiếnThắngngoạiô
Montmartre, phố Grange, Batelière, quảng trường Champs Élysées, phố
Jacob,phốTournon,cáivũngbùnTrungCổvẫntrângtráoháhốcmồm.Đó
lànhữngkhoảng trống giữa đá, đôikhicótrụ đá vây bọc, phơibàyngạo
nghễnhưmộtcôngtrìnhkiếntrúclớnlao.
Parisnăm1806hầunhưvẫncóconsốcốngngầmtraxéthồithángnăm
năm 1663 chứ không hơn, nghĩa là mười nghìn bốn trăm mét. Sau
Bruneseau,ngày1thánggiêngnăm1802,cốngngầmdàibốnmươinghìnba
trămmét.Từ1806đến1831ngườitaxâydựngmỗinămtrungbìnhbảytrăm
nămmươimét;từđótrởđi,mỗinămngườitalàmtámnghìn,hayhơnthế,
mườinghìnmétcống,bằngvôivữalàvậtliệunhỏtrênmóngbéton.Cứmỗi
métxâymấthaitrămfrancsthìhệcốngsáumươidặmcủaParisngàynay
giábốnmươitámtriệu.
Ngoàivấnđềkinhtếmàchúngtôiđãnêuralúcđầu,nhiềuvấnđềquan
trọngthuộcvềsựnghiệpvệsinhnhândângắnliềnvớivấnđềrấtlớn,đó
cốngngầm Paris. Paris nằm giữa hai tầng lớp, một tầnglớp nướcvàmột
tầnglớpkhôngkhí.Tầnglớpnướcnằmởmộtđộkhásâunhưngđãđược
khoandòhai lần: Nước đó xuất phát từ lớp sa thạch xanh nằm giữa tầng
phấnvôivàtầngđávôithờiJura.Lớpsathạchnàycóthểhìnhdungbằng
mộtcáiđĩađườngbánkínhhaimươilămdặm;vôsốsông,suốirỉvàođó;
uốngmột cốcnướcgiếngGrenellelàuống sông Seine,sôngMarne, sông
Yonne,sôngOise,sôngAisne,sôngCher,sôngViennevàsôngLoirelẫn
lộn.Tầnglớpnướctronglànhvìnótừtrờimàxuốngtrước,từđấtmàrasau.
Tầnglớpkhôngkhíôuếvìtừcốngrãnhxônglên.Tấtcảxúkhícủavũng
lầycốngngầmhòavàohơithởcủathànhphố,dođómàcócáihơithối
chúngtathấy.Ngườitaxétnghiệmthấykhôngkhílấyởtrênmộtđốngphân
tronglànhhơnlấyởtrênthànhphốParis.Đếnmộtlúcnàođó,nhờtiếnbộ,
cómáymóchoànbịvàconngườithônghiểuthấysángvấnđề,ngườitasẽ
dùngtầnglớpnướcđểgạnlọckhôngkhí.Nghĩalàđểsúcrửacốngngầm.
Bạnđọchẳnbiếtrằngkhitôinóisúcrửacốngngầmlànóiviệcmangphân
bùntrảlạichođấtcát,phânbóngửiđếnchođồngruộng.Việclàmđơngiản
đósẽlàmtăngsứckhỏevàgiảmđóinghèochocộngđồngxãhội.Thờiđại
chúngta, bệnhhoạncủa Paristỏara trênđườngbán kínhnămmươi dặm
quanhđiệnLouvre,coinhưtrụccủabánhxeôndịchđó.
Có thể nói từ mười thế kỷ nay, bùn cống là cái bệnh của Paris. Cống
ngầmlàđộc tố trong máu của thànhphố.Bảnnăngnhân dân không lầm.
Nghềthợcốngngàyxưanguyhiểmvàkinhtởmkhôngkémnghềgiếtbòtừ
lâubịcoitởmvàbỏmặcchobọnđaophủlàm.Phảitrảcôngrấthậumới
khiếnchomộtanhthợnềchịuchuivàocáihầmthốithađó;cáithangcủa
bácthợgiếngngậpngừngkhôngmuốnlaoxuốngnơiđó;ngườitacóngạn
ngữ:"Xuốngcốngngầmlàtầmhầmmộ".Vàvôsốtruyềnthuyết,nhưchúng
tôiđãnói,bủavâycáichậukhổnglồđóbằngmộtbầukhôngkhíkinhsợ.
Một hố rác ghê sợ mang dấu vết những cuộc chấn động của quả đất
những cuộc Cách Mạng của loài người, trong đó còn thấy di tích tất cả
nhữngtaibiếnlớn,từcáivỏsòtrongthờihồngthủyđếntấmtãcủaMarat.
QUYỂNIII
BÙNĐẤY,NHƯNGLẠILÀTÂMHỒN
I
NHỮNGĐIỀUBẤTNGỜDƯỚICỐNG
JeanValjeanđangởdướicốngngầmParis.Xuốngđấy,càngthấyParis
giốngnhưmộtbiểncả.Hụplặntrongđócũngnhưtrongbiểncóthểbiến
mấtnhưchơi.
Kểcáiviệcdichuyểnấycũngkỳlạ.JeanValjeanvừaởgiữathànhphố
vừalàđãrangoàithànhphố.Chỉmộtnháymắt,vừađủđểmởcáivunglên
rồiđậyngaylại,JeanValjeanđãtừmộtnơiđầyánhsángbướcvàomộtnơi
tốiđennhưmực,từgiữatrưabướcvàonửađêm,từnáođộngbướcvàotĩnh
mịch,từnơisấmsétdồndậpbướcvàocảnhtĩnhtạitrongmồ.Cuộcbiếnđổi
cònkỳdiệugấpmấycuộcbiếnđổitrênphốPolonceau,JeanValjeanbướctừ
mộtnơivôcùngnguyhiểmđếnmộtnơituyệtđốiantoàn.
Rơitõmmột cái vào một cái hầm: Bỗng chốc mấthút dướilãnhcung
thànhParis,rờimộtđườngphốđầyrẫychếtchócxuốngmộthầmmộcósự
sống.Phútấythậtkỳlạ.JeanValjeanchoángvángmấygiâyđồnghồ,người
như mất hồn. Cái bẫy cứu người vừa mới mở dưới chân ông. Lòng Trời
dườngnhưlừagạtdúiôngvàođấy.CạmbẫycủaChúamớiphúcđứclàm
sao.Tuynhiênngườibịthươngvẫnimlìm,khôngđộngđậy.JeanValjean
khôngbiếtlàmìnhváctrênvaimộtxácchếthaymộtngườicònsống.
Thoạttiênôngthấynhưmùcảhaimắt.Bỗngdưngchẳngtrôngthấygì.
Trongkhoảnhkhắc,ônglạicảmthấynhưđiếccảhaitainữa,khôngnghe
thấygìhết.Cuộcchémgiếtnhưmộtcơnbãotápđiêncuồngđangdiễnra
trênđầu ông,cáchmấy thước,chỉcònlàtiếng độngđùngđục, mơhồ,
cáchmộtlớpđấtdày,giốngnhưtiếngrầmrìởmộtnơisâuthẳm.Ôngcảm
thấydướichânông,cócáigìrắnchắc,chỉthếthôi;nhưngnhưthếcũngđủ.
Ôngquờmộttaylên,rồiquờtaykia;haitaychạmphảiváchtườngởhai
bên,nhờthếôngbiếtrằngconđườnghầmnàyhẹp.Ôngthấyđườngtrơn,
biếtlàđálátướtsũngnước.Ôngthậntrọngđưachânsờsoạng,sợcóhố,
giếngchứabẩnhayvựcthẳm.Ôngnhậnthấyđálátcònkéodài.Mộtmùi
hôithốibốclên,ôngđoánbiếtôngởđâu.
Chỉmộtlátsau,ôngthấymắtkhôngmùnữa.Cómộtchútánhsángchiếu
quacửahầm ông vừa tụtxuống,vàôngcũng đã quen với bóngtốitrong
hầm.Ôngnomlờmờđượcrồi.Ởcáihànhlangmàôngvùimình-phảinói
nhưvậymớiđúngcảnh-phíađằngsauông,cómộtbứctườngbưngkín;chỗ
ông đứng nấp là một cái ngách cụt mà ngôn ngữ chuyên môn gọi là chi
nhánh.Đằngtrướccũnglàmộtthứtườngkhác:Đólàđêmdàythămthẳm.
Ánhsángđụcmờlọtvàochỉsoiđượcmươi,mườihaibướctrướcmặtJean
Valjeanvàyếuớtchiếuvàothànhtườngẩmướttrongvòngmấymét.Quá
khoảngấythìbóngtốidàyđặc,dấnmìnhvàođấythìthậtkhủngkhiếptưởng
nhưrơivàovựcthẳm.Tuythếvẫncóthểxôngvàobứctườngmùmịtấy,
cầnphảixôngvàođấy;hơnthếphảimauxôngvàonữakia.JeanValjean
nghĩrằngbọnlínhcóthểtrôngthấy,nhưông,tấmvỉsắtdướiđốnggạchlúc
nãy,họcũngcóthểxuốngcốngvàsụcsạo,sựngẫunhiênấyquyếtđịnhtất
cả.Khôngđượcchậmmộtphút.LúcnãyôngđãđặtMariusxuốngđất,bây
giờôngnhặtlên,tiếngnàycũngdùngđúng-váctrênvaimàlầnđi.Ông
cươngquyếtbướcvàođêmtối.
JeanValjeantưởnghaingườiđãthoátnạn,nhưngsựthậtthìchưathoát
được.Nhữngnguyhiểmkiểukhác,nhưngkhôngkémnghiêmtrọngcólẽ
đangchờđợihọ.Saucuộcchiếnđấudữdộinhưsấmsét,làmộtcáihangđầy
uếkhí,đầycạmbẫy.Quamộtnơichiếntrườnghỗnđộnlạiđếnmộtcống
nhớpnhúa.JeanValjeanrơitừvòngđịangụcnàyvàovòngđịangụckhác.
Điđượcnămmươibướcthìphảidừnglại.Phảigiảiquyếtmộtvấnđề.Con
đườnghầmgặpmộthầmkhác xuyên ngang. Jean Valjean đứng trước hai
conđường.Biếtđiđườngnào!Rẽtaytráihaytayphải?Biếtphươnghướng
nàomàmòđitrongcáikhoảngtốitămrắcrốinày?Nhưngnhưtađãnói,
nhữngconđườngchằngchịtấyvẫncómộtlốiratứclàlốixuôitheochiều
dốc;cứxuôitheochiềudốcmàđitấtraphíabờsông.
JeanValjeanhiểungaytứckhắc.Ôngtựbảochắclàđangởdướicống
khuchợ,nếurẽsangtaytrái,rồitheoconđườngdốc,chắcchưađầymười
lămphútlàsẽrađếnmiệngcốngởbờsôngSeine,quãnggiữacầuPontAu
ChangevàcầuPontNeuf,tứclàramộtnơiđôngđúcnhấtParis,giữaban
ngàybanmặt.Cókhilạiđâmramộtngãtưnào.Ngườiquađườngsẽkinh
hoàngthấyhaingườimáumebebétchuitừdướichânhọlên.Cảnhbinh
đến,đồnlínhbêncạnhđộngbinh.Nhưthếthìchưakịpchuirađãbịbắtrồi.
Thàrằngcứ giấu vào cáimêđồ trận chằng chịtnày,cứphó thân cho cái
cảnhđenngòmnày,rồiThượngĐếdắtdẫnđếnđâuthìđến.
Ôngrẽphải,đingượcchiềudốc.Khiôngquặtkhỏicốngchính,chútánh
sángmờmờnơicửahầmtắthẳn,bứcmànđêmlạibuôngxuốngtrướcmặt;
ônglạinhưmùmắt.Ôngcứđi,cốhếtsứcđinhanh.HaicánhtayMarius
choàngquacổông,haichânbuôngthõngđằngsau.Mộttayôngnắmgiữhai
tayMarius,taykiaôngsờsoạngdọctường.MáMariusđẫmmáu,dínhvào
máông.ÔngthấydòngmáunongnóngcủaMariuschảylênngườiông
thấmdướilầnáo.NhưngmiệngMariuskềsáttaiông,vẫncómộthơiấm
ươnướt,dấuhiệucủahơithở,tứclàcủasựsống.Cáicốngnàyrộnghơn
cốngtrước.JeanValjeannặngnềlêbước.Nhữngtrậnmưahômquachưa
tháohếtnước;mộtdòngnướcvẫnchảygiữamónglòngcốngngầm.Ông
phảiépngườivàosátváchmàđi,đểkhỏiđẫmnước.Cứthếôngmòmẫmđi,
giốngnhưconvậtănđêmlầnmòtrongkhoảngmờmịtvàlạclốitrênnhững
conđườngcủabóngtốiởtronglòngđất.
Nhưngdầndần,hoặclànhờcónhữngcửahầmxatítlelóimộtthứánh
sángchậpchờntrongkhoảngsươngmùđùngđục,hoặclànhờhaimắtđã
quenbóngtối,ôngtrôngđãhơirõ.Ôngphảngphấtđoánthấyđâylàbức
tườngôngchạmphải,kialàcáivòmhầmôngchuiqua.Conngườitrongđôi
mắtmởcăngratrongđêmtối,vàcuốicùngthấyđượcánhsáng,cũngnhư
tâm hồn người ta mở căng ra trong cảnh khôn cùng, và rồi thấy được
ThượngĐế.
Địnhhướngmàtiếnkhôngphảilàdễ.Cóthểnóiđườnglốiởcốngngầm
phảnánhđườngphốbêntrên.Thuởấy,Pariscóhainghìnhaitrămphố.Thử
tưởngtượngởdướinày,cáimàngườitagọilàcốngngầmđónhưmộtrừng
rậmrạpnhữngcànhnhánhngangdọcđenngòm.Cáihệthốngcốngngầm
dạoấy,cứđemđặtnốinhau,phảidàiđếnmườimộtdặm.Chúngtôiđãnóiở
trênlànhờsựnỗlựcđặcbiệtbamươinămgầnđây,hệthốngcốngngầm
ngàynaydàikhôngkémsáumươidặm.
Thoạt đầu, Jean Valjean nhầm lẫn. Ông tưởng đang ở dưới phố Saint
Denis,nhưngđángtiếclàkhôngphải.ỞdướiphốSaintDeniscómộtcái
cốngcũbằngđá,xâytừthờiLouisXIII,cốngấyđưathẳngđếncốngcái,mà
ngườitagọilàCốngLớn,chỉquamộtkhuỷuvàmộtchinhánhthôi;khuỷu
nằm bên phải, ngang tầm quảng trường Miracles, còn chi nhánh là cống
SaintMartin,cắtnhauthànhhìnhchữthập.CòncốngPetiteTruanderie
cửanằmcạnhquánCorinthethìchẳngcólúcnàomởthôngvớicốngSaint
Denis;nóđưađếncốngMontmartre,nơimàJeanValjeanđãđivào.Vàođây
thìcónhiềucơthấtlạclắmvìcốngMontmartrelàmộttrongnhữngcốngrối
rắmnhất.CũngmayJeanValjeanđãđiquacốngkhuchợmàbốcụcgiống
nhưmộtrừngcộtbuồmvớidây,đònxoắnnhau;nhưngôngvẫngặpnhững
lúngtúngkhónghĩvànhiềugócphố-đúnglànhữngđườngphố-hiệnra
trong tăm tối như những chấm hỏi: Thứ nhất là ở bên trái cái cống rộng
Plâtrière,nhưmộttròchơirốióc,chăngmớhầmchữđinhchữchihỗnđộn
củanóởdướilâuđàiBưuĐiệnvàdướicáivựachứatrònởchợGạo,vàđến
sôngSeinethìchấmdứttheohìnhchữY;thứhai,ởbênphải,cáihànhlang
congphốCadranvớibangõcụt,nhưbachiếcrăng;ởbêntráinhánhphố
Mail,thoạtvàođãrẽrathànhmộtchĩahaivàcứquanhconhiềubậnđểdẫn
đếncáihầmthoátlớncủađiệnLouvre,hầmnàyngănthànhtừngđoạn
đâm nhánh khắp các hướng; cuối cùng, ở bên phải, cái cống cụt phố
Jeûneurs;đólàkhôngtínhnhữngngáchnhỏđóđâytrướckhiđiđếncống
bọcvành.Chỉcócốngnàycóthểđưaôngđếnmộtlốithoátxachiếntrường,
dođóantoàn.
GiáJeanValjeanhiểubiếtítnhiềuvềnhữngđiềunóitrênđây,tấtôngđã
nhanhchóngnhậnthấymìnhkhôngphảiởdướicốngngầmphốSaintDenis,
dùchỉsờváchkhôngcũngđủbiếtvậy.VìcốngSaintDenisxâybằngthứđá
đẽongàyxưa,vớilốikiếntrúccũkiêukỳvàvươnggiảđếncảtrongcống,
vớimóngvànềnbằngđáhoacươngvàvôibéo,kiểukiếntrúcnàytốnbốn
trămđồngmộtmét;ôngkhôngsờphảinhữngthứđó,dướitayôngchỉcólối
kiếnthiếtrẻtiềnngàynayvớinguyênliệuthôngdụng,vôichịunướcvàđá
cốitrênmộtlớpbéton,lốikiếnthiếtnàychỉtốnhaitrămmỗimét;đólàlối
xâycấttưsảnvớivậtliệunhỏ.Nhưngôngchẳngbiếtgìvềnhữngđiềuđó.
Tuyônglo ngại nhưng ông cứ bình tĩnh đi lên; ông khôngtrôngthấygì,
khônghiểugì, ông dấn thân vàonơimayrủi, tức là chìmlỉmtrongthiên
mệnhvậy.
Phảinóirằngmỗilúcôngthấyrùngrợnthêm.Bóngtốibênngoàinhập
dầnvàotâmhồnông.Ôngbướcđitrongbíhiểm.Cáicốngnướcnhớpnhúa
nàythậtđángsợ;nóchằngchịtđếnchoángváng.LạcgiữathànhphốParis
đenngòmnàythậtlàbiđát.JeanValjeanphảitìmlấylối,hầunhưphảitự
tạorađườnglốiđểmòmẫmđi.Trongkhoảnglạlùngnày,mỗibướcđi
thểlàbướccuốicùngtrênđời.Làmthếnàomàthoátrađược?Ôngcótìm
đượclốirakhông?Màcótìmrakịpthờikhông?Cáitấmrongkhổnglồ
lỗđánàycóđivào,cóxuyênquađượckhông?Hayphảigặpmộtgútmắc
tối mò nào? Hoặc phải đến chỗ cùng kế, không gỡ ra, không vượt khỏi?
Mariuscóvìramáunhiềumàchếtởđâykhông?Ôngcóchếtđóikhông?Cả
haingườicóbỏxácnơinàymàthànhhaibộxươngchỏngchơmộtxótrong
cái khoảng đêm này không? Biết làm sao được! Ông tự hỏi như vậy
khôngthểtrảlời.GanruộtParislàmộtvựcthẳm.Ôngđangởgiữabụngmột
conquáivậtnhưnhàtiêntrikia.
Bỗng,ônghếtsứcngạcnhiên.Ôngđangcứthẳngđườngmàtiếnmãithì
bấtngờ,ôngthấyđườngkhôngdốclênnữa.Nướcởdướilòngcốngkhông
phảichảyngượcđầungónchânmàlạithúcđằngsaugót.Cốngcứdốcdần
xuống!Tạisaovậy? Sắp sửa ra đến sông Seine rồi hay sao? Ra thì nguy
hiểm,màquaytrởlạicàngnguyhiểmhơn.Ôngcứtiếnlên.
ĐinhưvậykhôngphảirasôngSeine.ĐấtParisởhữungạnsôngSeine
làmthànhmộtthứlưnglừamàmộtbênđổxuôivềsôngSeine,cònbênkia
đổvềCốngLớn. Cái đỉnh củalưnglừađó, cũng là đường phânlưu,uốn
lượnhếtsứcbấtngờ.Chỗcaonhấtchiacácdòngnướcthànhhaitriềnnằm
cốngSainteAvoye,quáphốHầuTướcMichel,ởcốngDuLouvre,gầncác
đạilộvàởcốngMontmartregầnkhuChợ.ĐỉnhcaođólànơiJeanValjean
đãđến.ÔngđangđivềphíaCốngLớnbaoquanhParis.Ôngđiđúnghướng
rồi.Nhưngôngkhônghềbiết.
Mỗikhigặpmộtcốngnhánh,ôngsờsoạngcácgócxemcốngấytohay
nhỏ;nếunhỏhơncáccốngôngđangđithìôngkhôngvào,cứđithẳng;bởi
vìcốngnhỏtấtlàcốngcụt,càngđicàngxađích,tứclàcàngxalốithoát.
Cáchấyđãgiúpôngthoátkhỏibốncáimêđồtrậnchăngbẫytrongbóngtối.
Có lúc ông nhận thấy rằng ông ra khỏi vùng Paris tê liệt trong cuộc bạo
động,ởđấycáclũychướngngạivậtchặnđứngmọisựgiaothông,vàôngđã
bướcđếndướivùngthànhphốParisbìnhthường,sốngđộng.Bấtchợtông
nhưnghethấytiếngsấmởtrênkia,xaxôinhưngkhôngngớt.Tiếngấy
tiếngxecộđilại.
Theoôngtínhtrongbụngthìôngđiđượcnửagiờrồi,nhưngôngkhông
nghĩđếnnghỉngơi;ôngchỉđổitayđỡMarius.Tốiomom,nhưngbóngtối
khiếnôngyênlòng.Bấtthìnhlình,ôngthấybóngôngngảtrướcmặt.Bóng
intrênmộtvùngánhsángđỏlờmờnhuộmthắmcảlòngcốngdướichânông
vàvòmcốngtrênđầuông,vàlướtởhaibêntrênmặttườngươnướt.Ông
sửngsốtquayđầulại.
Phíasau,trongcáihànhlangôngvừađiqua,hìnhnhưmãiđằngxatắp,
cáigìnhưmộtngôisaođỏrựcghêrợnchọcthủngđêmdày,đangnhìnông.
Đólàngôisaoảmđạmcủacảnhsátvừamọclêndướicốngngầm.Đằngsau
ngôi sao, chín mười cái bóng lờ mờ lay động, những cái bóng đen, cứng
nhắc,mậpmờ,ghêgớm.
II
GIẢITHÍCH
Ngày6thángsáu,cólệnhlùngquétcốngngầmParis.Ngườitasợnhững
ngườibạitrậntrốnvàocốngngầm.ThếlàQuậnTrưởngCảnhSátGisquet
phảilụcsoátthànhphốParisbímật,còntướngBugeaudthìcànquétthành
phốPariscôngkhai.Đólàhaichiếndịchphốihợp,cầncóhaichiếnlược
bêntrênlàcủaquânđội,bêndướilàcủacảnhbinh.Batoángồmcảnhbinh
vàthợcốngchianhauthámsáthệthốngđườngngầmdướiParis,toánthứ
nhấtởcốnghữungạn,toánthứhai,cốngtảngạn,toánthứba,cốngđảoCité.
Cảnhbinhvũtrangbằngcarabine,chùy,gươm,daogăm.Ngọnđènđang
chiếuthẳngvềphíaJeanValjeanlàđèncủatoántuầnhànhhữungạn.Bọn
họvừakhámphácáicốngvòngvàbacốngcụtởdướiphốCadran.Lúchọ
đangsoiđènlồngtrongđáycáccốngcụtthìJeanValjeangặpmộtmiệng
cống,thấynhỏhơncốngchínhnênkhôngvào.Ôngbỏqua.Bọncảnhbinh
vừarakhỏicốngCadranthìnhưnghethấytiếngchânaibướcởphíacống
cái.Viêntrungsĩđộitrưởnggiơđènlên,cảtiểuđộinhìndồnvàođámsương
mờ,phíacótiếngđộng.
CáiphútấyđốivớiJeanValjeanthậtlàkhótả.Cũngmay,JeanValjean
trôngrõđèn,màđènthìkhôngtrôngrõông.Đèntỏaánhsángcònôngchỉlà
mộtcáibóngđen.Ôngởcáchrấtxalạilẫntrongbóngtốiomom.Ôngnép
vàobứcvách,dừnglại.Ôngcũngchẳngbiếtcáigìđangđộngđậyởđây,
đằngsauông.Mấtngủ,nhịnđóitừlâu,lạithêmxúcđộng,nênôngcũngtrở
thànhnhưngườichiêmbao.Ôngtrôngthấymộtđốnglửacháy,vàchung
quanhđốnglửa,nhữngcáigìnhưnhữngconbọngọngoạy.Cáigìthế?Ông
khôngbiết.JeanValjeanđứnglại,nêntiếngđộngcũngbặt.Bọntuầntralắng
tainghenhưngchẳngnghethấygì,họcónhìnnhưngchẳngtrôngthấygì.
Họhỏiýkiếnnhau.
ThuởấycốngngầmMontmartrecổnhưmộtngãtưởnơinàygọilàngã
tưphụ;vềsaungườitapháhủynóđivìhễcómưagiôngthìnướcmưatuôn
vào làm thành một hố ngầm nhỏ. Đội tuần tra túm tụm ở chỗ đó. Jean
Valjeanthấynhữngbónghọấyquâylạithànhmộtvòngtròn.Nhữngcáiđầu
chósănấychụmlạivàthầmthì.
Bọnchósănbànxong,kếtluậnrằngchúngđãnghelầm,chẳngcótiếng
độngnàocả,chẳngcógìhết;khôngcầnchuivàocốngcáimấtthìgiờvôích.
Phảimaumauđi về phía Saint Merry; có việc gì đáng làm hoặc có “bọn
CáchMạng”nàođểpháthiệnthìcũngchỉởphíaấymàthôi.
Lâulâucácđảngpháilạithaytiếngchonhữnglờithóamạcủahọ.Năm
1832,tiếng“bọn Cách Mạng” là tiếngdùngquáđộgiữacác danh từ “tụi
CộngHòa”đãmònvà“lũmịdân”hồiđóhầunhưchưadùng,vềsaurấtđắc
dụng.
ViênđộitrưởnghạlệnhrẽtráitheocáitriềnđổvềphíasôngSeine.Nếu
bọnchúngcóýđịnhchialàmhaitốp,đitheohaihướng,tấtJeanValjeanbị
bắt.Thậtlàhúvía!CólẽSởCảnhSátđãchỉthịcấmđộituầntrakhôngđược
phântán,sợxảyramộtcuộcchiếnđấumàphíangườibạođộngquáđông.
Độituầntrabỏđi,đểJeanValjeanởlạiđằngsau.JeanValjeanchẳngnhìn
thấygìhết,chỉthấybỗngnhiênngọnđènquayđirồibiếnmất.
Trướckhiquayđi,viênđộitrưởngcònbắnmộtphátsúngvềhướnghọ
khôngđi,cholươngtâmcảnhsátcủaykhỏidaydứt.Tiếngnổdộitừcống
nàysangcốngkhác,tưởngnhưtiếngsôibụngtrongkhúcruộtkhổnglồ.Một
mảnhvôirơixuốngrãnhnướckêulõmbõmcáchJeanValjeanvàibước,báo
choôngbiếtviênđạnbắntrúngvòmcốngtrênđầu.Nhữngbướcđitừtừ,
thậntrọngbìbõmtrongrãnhnước cònvanglạimộtlát,rồicàng xacàng
lắngdần.Nhữngbóngđenấyđivàobóngtối,ánhsángchiếcđènlàmthành
mộtvòngtrònchậpchờntrênvòmcốngcàngmờnhạtdầnrồimấthẳn;bây
giờlạiimlặnghoàntoàn,tốiđennhưmực;trongbóngtốilạichỉlàmùvới
điếc.JeanValjeanchưadámđộngđậy,cứnépvàotrongtườngrấtlâu,tai
nghengóng,mắtcăngranhìntheonhữngbóngmatuầnhànhtandầntrong
bóngtối.
III
NGƯỜIBỊTHEODÕI
Nóichođúng,thờiấyđộicảnhbinh,ngaytrongnhữnghoàncảnhnghiêm
trọngnhất,baogiờcũngnghiêmchỉnhlàmđầyđủnhiệmvụkiểmsoátgiữ
gìn đường sá, theo dõi gian phi, không hề nao núng. Một cuộc bạo động
khôngphảilàmộtcớđểngườicảnhbinhcóthểthảlỏngchobọngianphi
muốnlàmgìthì làm, và để bỏ mặc xã hội muốnrasaothìravìlý do
ChínhPhủđanglâmnguy.Côngviệcbìnhthườngtiếnhànhsongsongvới
côngviệcđộtbiến,khônghềsailạchaylúngtúng.Giữamộtcuộcbiếnđộng
chínhtrịlớnlaovừachớmnở,vớisựđedọacủamộtcuộcCáchMạng,một
viêncảnhsátvẫn“theohút”mộttênkẻcắp,khônghềbịcuộcCáchMạngvà
chiếnlũyngăntrở.
Ấy,việcđóđãxảyrachiềungày6thángsáutrênbờsôngSeine,phíabãi
bênphải,quacầuInvalidesmộtchút.Bâygiờthìởđókhôngcònbãinữa.
Cảnhtượngnayđãthayđổi.
Trênbờsôngcóhaingườiởcáchnhaumộtquãng,hìnhnhưđangrình
nhau,ngườinọmuốnlẩntránhngườikia.Ngườiđitrướccốtáchđichoxa,
ngườiđisaulạigắngsứctiếnđếnsátgần.Thậtgiốngnhưmộtváncờchơi
imlặng,đứngxanhaumàtínhnước.Khôngaicóvẻvộivàng;cảhaingười
cùngđichậmrãi,hìnhnhưmỗingườiđềusợmìnhđinhanhsẽlàmchođối
thủcàngđinhanhhơn.Trôngcảnhtượngấy,ngườitatưởngnhưnhìnmột
conthúđóiđangđuổimồimàlàmnhưkhôngđuổigìcả.Conmồithìlạixảo
trá,lúcnàocũngđềphòng.Họ giữkhoảngcáchgiữaconchósănvàcon
chồnbịđuổi.Kẻcốthoátbéngười,dángyếu;kẻcốbắtcaolớn,dángkhỏe
bạo,đụngchạmvớinómộtlầncũngmệtlắm.
Kẻbịsăn,biếtmìnhyếuhơn,cốtránhkẻđisăn;hắntránhmàlòngđầy
cămgiận.Cóaichúýnhìnhắn,sẽthấytrongmắthắnhằnlênmốihậnthù
phảiđitrốnvàvẻhămdọamặcdùsợsệt.Lúcấybờsôngvắngtanh,không
mộtbóngngười qua lại; ngaytrêncácxà lan đậu đó đây,cũngkhông
bóngthủythủhayphubốchàng.
Chỉđứngtrênbếntàutrướcmặtmớinhìnđượcrõhaingườiấy.Đứng
nhưthếmànhìn,sẽthấyngườiđitrướccóvẻbơphờ,ráchrướivàgiangiảo;
vàngườiđisaulàmộtviênchứcNhàNướcchínhcống,mặcmộtcáiáodài
viênchứccàikhuyđếntậncổ.Nếucácbạnnhìngầnhọ,cólẽcũngnhận
được là ai. Người đi đằng sau muốn gì? Hẳn là muốn cho anh chàng kia
đượcmặcấmhơn.KhimộtngườibậnquầnáoNhàNướcmàđuổitheomột
ngườiănmặcráchrưới,tấtcũngchỉvìmuốnchoanhtamặcbộquầnáoNhà
Nước.Nhưngcáiquantrọnglàbậnquầnáomàunào.Bậnđồxanhthìvinh
dựbiếtmấy,nhưngbậnđồđỏ
[418]
thìđếnbựcmình.Cóthứmàuđỏcủahạ
tầng.Chắchẳnanhchàngkiađangmuốntránhthứmàuđỏấyvàmộtviệc
bựcmìnhgìđây.
Ngườiđisaucứđểchoanhtacứviệcđitrước,chưabắtvội,chắclàcòn
mongtómanhtaởmộtnơihẹnhònàođầyýnghĩa,haytómđượcngonơcả
mộtbọn.Cáicôngviệctếnhịấygọilà“theodõi”.Điềuứcđoántrênrất
thể đúng vì người mặc áo cài khuy thấy trên bến có một cái xe ngựa đi
không,liềnrahiệuchobácđánhxe.Bácnàyhiểungay;tấtnhiên,bácbiết
ngườigọixekialàai,nênbácquayxelạichongựađibướcmộttrênbến,
theohaingười.Việcnày,ngườiănmặcráchrưới,cóvẻámmuộikiakhông
hềbiết.
CáixeđidọctheohàngcâyđườngChampsÉlysées.Nửangườibácđánh
xenhô lêntrênbaolơnbờ sông,taycầm cáiroi.Mộtchỉthị mậtcủaSở
CảnhSátgởichonhânviên,cóghikhoảnnày:“Baogiờcũngphảidựbịsẵn
mộtcáixephòngkhidùngđến”.
Haingười,mỗingườidùngmộtchiếnlượcriêngrấttàitình,đểtiếnđến
gầncáidốcxâyđáchạythoaithoảitừtrênxuốngbờsông;cáidốcnàyvẫn
dùngchocácbácđánhxetừPassytớidắtngựaxuốngsônguốngnước,sau
nàybịpháđichocânđối; ngàynayngựachếtvìkhátnhưngphongcảnh
trôngvừamắthơn.Hìnhnhưngườimặcáobờlusắpsửatrèolêndốcđể
chạytrốnvàoquảngtrườngChampsÉlysées;nơinàynhiềucâythật,những
cũngrấtsẵncảnhbinh,ngườiđuổitheosẽđượctrợlựcdễdàng.
NơinàyởbờsônggầnbênngôinhàmàđạitáBrackđemtừMoretvề
Parisnăm1824,gọilànhàvuaFrançoisĐệNhất.Mộtbốtgácnằmcạnhđó.
Ngườibịđuổikhôngtrèolêndốc,ngườikiahếtsứcsửngsốt;hắntacứdọc
theobếnmàđidướibờsông.Tìnhtrạnghắntanguyngậptrôngthấy.Nếu
khôngnhảyxuốngsôngSeine,hắncòncócáchnàokhác?Khôngcòncách
nàolênbếnđược;lancankhông,bậccũngkhông,chỉcònmộtthôinữa
đếnsôngSeinengoặtrẽvềphíacầuIéna,tứclànơibãisôngcàngthuhẹp
lại,rồichỉcònlàmộtdảiđấtmongmanh,rồilẩnxuốngmặtnước.Đếnđó,
hắntasẽbịbaovâygiữamộtbứctườngdựngđứngởbênphải,trướcmặt
bêntráilàconsông,đạidiệnNhàNướcởngaysaugót.
Thậtracònlùlùmộtđốngvôigạchvụnchekhuấtnơicuốibãi,caođộ
hơnvàimét,khôngbiếttừsựpháhoạinàomàra.Cólẽhắntamongcòn
cáchlẩnsauđốnggạchvụncỏnconấychăng?Cáikếcùngấykhờkhạoquá.
Tấthắnkhôngnghĩthế.Bọnkẻcắpđờinàolạingâythơđếnnướcấy.Đống
gạchlàmthànhmộtcáiụthoaithoảixuôixuốngđếnbứctườngnhưmộtcái
mỏmnhọn.Ngườibịđuổiđếnnơiấyliềnđivòngcáimỏmkiathànhthử
ngườiđuổikhôngnhìnthấyhắnnữa.Ngườiđuổisaukhôngthấyngườiđằng
trước,nênngườiđằngtrướccũngchẳngthấyđượcanhta.Anhtaliềnthừa
cơrảocẳngbướcvộilên,khôngcầngiấugiếmgìnữa.Chỉmộtchốclàanh
đếnụgạch,vộivòngụtiếnlên.Anhbỗngdừnglại,sữngsờcảngười.Người
kiakhôngcònđấynữa.Ngườimặcáoblouseđãbiếnđâumấthút.
Kểtừđốnggạch,bãichỉcònchưađầybamươibướcthìchìmdướilàn
nước,sôngđậpthẳngvàochântườngbờ.Hắnkhôngthểnhảyxuốngsông
Seinehayleolêndốcmàanhchàngđuổisaulạikhôngtrôngthấy!Hắnđi
đằngnào?Ngườimặcáodàicàikhuyđiđếntậncuốibãi,vàđứngđờrasuy
nghĩ,taynắmchặtrunrun,mắtxoimóinhìnkhắpchỗ.Bỗnganhtavỗtrán.
Anhvừathấyởnơitiếpgiápmỏmđấtvớimặtnước,mộtcáicửasongsắt
khárộngvàthấp,hìnhbánnguyệt,cómộtcáikhóadàydặnvàbacáibảnlề
totướng.Cáicửaấylàmộtthứcửađụcởdướibụcconđườngdọcsông,mở
thôngrasôngvàthôngrabãi.Mộtdòngnướcngầuđenchảyphíadướicửa
đổvàosôngSeine.
Phíabênkianhữngchấnsongsắtnặngnềđãrỉ,làmộtconđườnghầm
vòmcuốn,tốiomom.Anhtakhoanhtayvànhìntấmcửa,cóvẻtráchmóc.
Nhìnkhôngđủ,anhlấytayđẩythử,anhlaylay.Cửarấtvững.Hắnlàngười
vừa mở cửa; kể cũng lạ, cửa rỉ thế mà không nghe thấy một tiếng động.
Nhưngcóđiềuchắcchắnlàcửavừakhóalại.Rõrànglàngườivừaquacửa
nàykhôngdùngmộtcáimóc,màcómộtcáichìakhóa.
Anhbừngthấysựthậthiểnnhiênấykhianhrasứcđẩycáicửasắt.Anh
tathốtmộtlờikếtluậnchuachátbấtbình:
—Hừ,gớmthật!CócảchìakhóacủaNhàNước!
Rồianhtachợtdịuđivàdiễntảcảmộtthếgiớitưtưởngbằngmộthồi
nhữngtiếnggióngmột,nóicóvẻmỉamai:
—Chà!Chà!Chà!Chà!
Nóixong,khôngbiếtanhtamongđợicáigì-chắclàđợingườikiatrởra
hayđợicóbọnkhácchuivào-màanhtađứngrìnhởđằngsauụgạch,như
mộtconchósănhungdữ,kiênnhẫn.Còncáixengựatiếnthoáitheoanhta
thìđãđỗởtrênbếnbêncạnhbaolơn.Bácđánhxeđoánlàphảiđợilâu,nên
dúimõmngựavàotúiđựngthóctreobêndướixe,thứtúimàngườiParis
thườngtrôngthấy,vàđôilúcChínhPhủcũngdúihọvào.Mộtvàingườitrên
cầuIénatrướckhiđicònngoáilạinhìnhaichitiếtcảnhấy,mộtngườiđứng
trênbãisôngvàcáixetrênbến.
IV
NGƯỜIẤYCŨNGVÁCTHÁNHGIÁ
JeanValjeanlạiđivàkhôngdừngnữa.
Đường đi mỗi lúc càng khó khăn. Cái vòm trên đầu khi cao khi thấp;
thườngthìcống cao độ mộtméttám,xây vừa cho mộtngườiđilọt.Jean
ValjeanphảicúixuốngđểkhỏivaMariusvàotrần.Mỗilúclạiphảicúicòng
ngườixuống,rồilạingẩnglên,tayluônluônlầnbờtường.Nhữngphiếnđá
dâmdấpnướcvàcáirãnhnhầynhụakhôngphảilàchỗbấuvíuchắcchắn
chotayvàchânngười.Ônglảođảotronghốphâncủathànhphố.Đimãi,
mớigặpchútánhsángchậpchờnchiếuquacáccửahầm,nhợtnhạtnhưánh
sángtrăngngaynhữnglúcmặttrờichiếutỏnhất.Cònthìtoànlàsươngmù,
chướng khí, đùng đục, đen ngòm. Jean Valjean vừa đói vừa khát, nhất
khát;nơinàycũngnhưởngoàibiển,tuyvôkhốinước,nhưngkhônguống
được.Nhưtađãbiết,sứcôngthậtphithường;tuổiôngđãgià,nhưngsức
chẳnggiảmmấybởivìôngsốngmộtcuộcđờithanhkhiết,điềuđộ.Thế
ôngthấybắtđầukhuỵu.Ôngmệtlắm;sứccàngyếu,cáikhốitrênvaicàng
nặng.Mariuscólẽđãchếtrồi,nênđènặngtrĩuxuốngnhưmộtvậtbấtđộng.
JeanValjeannânganhlênđểchoanhkhỏitắcnghẽn,hơithởđượchếtsức
dễdàng.Chuộtlướtnhanhdướichânông;cóconhoảngquácắnông.Thỉnh
thoảngmộtcơngiómátthổiquamảnhkẽmởcácmiệngcốnglàmchoông
tỉnhtáolại.Lúcôngđếncáicốngbọcquanhcólẽđãbagiờchiều.Lúcđầu
ônghếtsứcngạcnhiên;đườngcốngbỗngrộnghẳnra.Haitaysờrakhông
đếnvách,đầukhôngchạmtrần.Cáicốnglớnnàyrộngđếnhaithướcrưỡi,
caohaithướchai.
NơicốngMontmartreănthôngvớicốnglớncũnglànơihaiconđường
ngầmkhác,cốngphốProvencevàcốngAbattoirgặpCốngLớn,họpthành
mộtngãtư.Giữabốnconđườngấy,mộtkẻkémminhmẫntấtsẽlưỡnglự,
JeanValjeanchọnconđườnglớnnhất,tứclàcáicốngbaoquanh.Nhưng
câuhỏitrướctrởlại;xuốnghaylên?Ôngnghĩrằngbâygiờtìnhthếcấpbách
quá,thếnàothìthế,cũngphảirasôngSeinengay.Nghĩalàphảiđixuống,
ôngrẽphíatrái.Nhưthếlàphúcchoông.Bởivìsẽlầmtonếunghĩrằng
cốngbọcquanhcóhailốira,mộtraBercy,mộtraPassyvànólàđịađạobọc
quanhbêndướithànhphốởhữungạnsôngSeine,nhưtêngọicủanólàm
cho người ta tưởng thế. Cống Lớn, các bạn nên nhớ lại, chỉ là con suối
Ménilmontantcũ;nếuđingượcnóthìsẽđiđếnmộtngõcụt,nghĩalàđến
nơi xuất phát của nó trước kia, tức là nguồn suối, nằm dưới chân đồi
Ménilmontant.Nókhôngthôngthươngtrựctiếpvớicáccốngnhánhnhận
nướccủaParistừkhuPopincourtvàđổrasôngSeinequacốngAmelot
phíatrênđảoLouviers.NhánhđóbổsungchoCốngLớnvàcáchCốngLớn
bởimộtụđấtởdướiphốMénilmontant,nơinàychỉđịnhsựphânlưuxuôi
ngược.VínhưJeanValjeanđingượchầm,ôngsẽrấtchậtvậtvàkhiđã
rời,cơhồchếtmệt,giữađêmtốibịtbùng,mớiđếnđượcmộtbứcthành.
thếlàphảichịuchết.
Có khá hơn thế một chút, nếu đi lùi lại một ít, đi vào cống Filles Du
Calvaire mà không phân vân ở chỗ bàn chân ngỗng ngầm dưới ngã
Boucherat,đivàohầmSaintLouisrồisangtráivàođườnghầmSaintGilles,
rồilạirẽphải,tránhđườnghầmSaintSébastienthìsẽđếncốngAmelot.Từ
đấy, nếu ông không lạc lối ở những đường hầm hình chữ F dưới khu La
Bastille,thìôngsẽđếnlốirasôngSeinegầnXưởngQuânKhí.Tuynhiên,
muốnđạtđượckếtquảđó,ôngphảibiếttườngtận,đếncảtừngchinhánh,
từngngõngáchcáikhốisanhômênhmôngnày.Thếnhưng,chúngtôinói
lại,ôngchẳnghiểubiếtchútgìvềcáihệthốngđịađạoghêgớmnày.Giá
ngườitahỏiôngđangởđâuthìôngchỉcóthểtrảlời:“Ởtrongđêmtối".
Bảnnăngđãphùtrợông.Đixuống,tứclàcócơsởthoátkhỏinơinày.
Ôngbỏlạiđằngsau,ởphíatayphải,haicáihànhlangrẽrathànhhìnhmóng
vuốtdướiphốLaffittevàphốSaintGeorges,vàconđườngcốngrẽđôidưới
conđườngAntin.Điquámộtcáicốngnhánhmấybước,chắclànhánhcủa
cốngMadeleine,ôngdừnglại.Ôngmệtlả.Mộtcáicửahầmkhárộng,chắc
là thông ra phố Anjou, chiếu một vùng ánh sáng gần như chói lọi. Jean
ValjeanđặtMariusxuốngcáibậcbênrìacống,cửchỉnhẹnhàngnhưmột
ngườianhđỡđứaembịthương.KhuônmặtMariusđẫmmáu,rangoàiánh
sángtrắngởcửahầmchẳngkhácgìkhuônmặtcủangườichếtdướimộ.Mắt
anhnhắmnghiền,tócdínhchặtvàotháidươngnhưlôngbútkhônhănlại
trongthuốcvẽmàuđỏ,haibàntaybuôngthõng,cứngđờ,tứchigiábuốt,
máuđọnglạitrênmép.Máuđóngcụctrongnútcravate;áochemisequện
chặtvàocácvếtthương,dạáocọvàonhữngvếtđứthámiệng.JeanValjean
khekhẽlấyđầungóntayvạcháora,ấplòngbàntaylênngựcMarius.Tim
hãycònđập.JeanValjeanxéáochemisecủamìnhcốbuộccácvếtthương
lạinhờthếmáungừngchảy.Rồitrongcảnhtranhtốitranhsángấy,ôngcúi
xuống nhìn Marius, vẻ vô cùng căm ghét. Marius vẫn bất tỉnh, gần như
khôngthởnữa.
Lúclụclọiquần áo Marius, ông thấy hai thứ ở trong túi: Cái bánh bỏ
quêntừhômquavàcuốnsổtay.Ôngăncáibánhvàmởsổtayxem.Trên
trangđầucóbốndòngchữMariusviết.Tacònnhớnhữngdòngchữấy:
«"Tôi là Marius Pontmercy. Mang xác tôi đến nhà ông tôi là ông
Gillenormand,số6,phốFillesDuCalvaire,khuMarais”.»
Trongánhsánglờmờnơicửahầm,JeanValjeanđọcmấydòngchữ;ông
trầm ngâm một lát, khe khẽ nhắc lại: “Phố Filles Du Calvaire, ông
Gillenormand”.ÔnglạinhétcuốnsổvàotúiMarius.Ôngđãđượcmiếngăn
vàobụngnênthấykhỏelại.ÔnglạicõngMarius,nhẹnhàngđặtđầuanhlên
vaibênphải,rồilạibắtđầuđixuốngdốc.
CốngLớn,hướngtheođườngthunglũngMénilmontant,dàitớigầnhai
dặm,phầnlớnlàcólátđá.ChúngtôiđãdùngtêncácphốParisnhưmột
đuốcđểsoichođộcgiảtheodõihànhtrìnhcủaJeanValjeandướiđấtnhưng
bảnthânJeanValjeanthìkhônghềcóbóđuốcấy.Ôngkhôngbiếtmìnhqua
khuvựcnàocủathànhphố,cũngkhôngbiếtmìnhđãđiquanhữngđườnglối
nào.Quacácvũngánhsángmỗilúcmộtnhạt,ôngbiếtrằngmặttrờiđang
ngảdầnxuốngvàchẳngbaolâunữangàysẽtàn.Nghetiếngbánhxelăntrên
đầutừliênmiênchuyểnsangthưathớt,rồigầnnhưmấthẳn,ôngbiếtlàông
đãxatrungtâmthànhphốvàđangtiếnđếnmộtnơivắngvẻ,gầnnhữngđại
lộngoạithành,haygầnnhữngđoạnbờcuốithànhphố.Càngítnhà,ítphố,
thì cửa hầm cũng càngthưa dần. Bóng tốilại dày đặc khắptứ phía. Jean
Valjeancứđi,mòmẫmtrongbóngtối.
Bỗngnhiên,bóngtốitrởthànhvôcùngkhủngkhiếp.
V
CÓTHỨCÁTMỊNMÀNGUYHIỂM,CŨNGNHƯ
CÓNGƯỜIĐÀNBÀTẾNHỊMÀGIẢOQUYỆT
JeanValjeanthấymìnhđãbướcxuốngnước;dướichânkhôngphảilàđá
nữamàchỉcóbùn.
Ở một vài nơi trên bờ biển Bretagne
[419]
hay Écossais
[420]
đôi khi
ngườibộhànhhayngườiđánhcá,gặpkhitriềurút,đitrênbãicátcáchxa
bờ,bỗngcảmthấyđãlâumìnhbướcchânđihơikhónhọc.Bãibểnhư
chấtnhựavàbànchânnhưdínhchấtấy.Cơhồkhôngphảilàcátnữamà
nhựavậy.Cátthìkhôhẳnhoinhưngcứnhấcchânbướcđilàynhưdấuchân
cònlạitrêncátđầysũngnhữngnước.Tuynhiênconmắtnhìnchẳngthấy
gìthayđổi.Bãibểmênhmông,phẳngphiu,yênlặng.Cátởnơinàocũng
vậychẳngphânbiệtđượcnơinàochắc,nơinàosụt.Đànbọbểvuivẻvẫn
nhảynhặngxịtrênchânkháchđiđường.Kháchđivềphíatrước,hướngvề
phíađấtliền mà tiến,cốđếngần bờ. Kháchkhôngngạigìhết. Có gì
ngại?Nhưngkháchcảmthấybướcchâncứmỗilúcmộtnặngthêm.Bỗng
kháchsụtchân.Sụtđếnbảy,támphân.Thôi,lầmđườngrồi;kháchdừnglại
đểtìmphươnghướng.Bỗngkháchnhìnxuốngchân,bànchânđãbiếnmất;
cátđãlấpnó.Kháchrútchânlên,muốnquaytrởlại;kháchquaylại,nhưng
thụtsâuthêmxuống.Cátđếnmắtcá,kháchnhảyquavànhàoquabêntrái,
cátđếnnửaốngchân,kháchnhàoquabênphải,cátlênđếnđầugối.Bấygiờ,
vớimộtnỗikhủngkhiếpkhôngthểnói,kháchnhậnthấymìnhlâmvàomột
vùngbãilún,cáimôitrườngghêgớmmàcákhôngthểlội,ngườikhôngthể
bơi.Nếucómangxáchgì,kháchvứtđi,kháchlàmchonhẹngườinhưcon
tàulâmnạn.Khôngkịpnữa;cátđãlênkhỏigối.Kháchgọi,kháchvẫy
hay khăn tay, cát cứ dâng lần lên chiếm người anh. Nếu bờ bể không
bóngngười,nếuđấtliềnởquáxa,nếubãicátvẫncótiếnglànguyhiểmnữa
nay,nếukhôngcónhữngvịanhhùngnơilâncận,thìlàhết,kháchkhôngthể
thoátkhỏisalầy.Kháchkhôngthểthoátkhỏibịchônvùi,mộtsựchônvùi
dài đằng đẵng, chắc chắn, không khoan thứ, không thể trì hoãn mà cũng
khôngthểthôithúcchochóngxong.Nókéodàihàngmấygiờ,tưởngnhư
khôngbaogiờhết.Nóbắtđứngbạngiữalúcbạnđangtựdogiữatrời,giữa
lúcbạnđangtươivui,khỏemạnh.Nókéochânbạnxuống.Mỗilúcbạncố
ngoilên,mỗikhibạnthétlên,nólạilôibạnsâuxuốngthêmchútnữa.
siếtchặtthêm,nhưmuốntrừngtrịbạn,vìbạnđãkhángcựlại.Nótừtừrút
ngườitatrởvềtronglòngđất,rútmàđểchongườitađủthìgiờnhìntrờixa,
nhìncâycỏ,nhìnđồngruộngxanhtươi,nhìnkhóitỏatừlàngmạcnơiđồng
bằng,nhìncánhbuồmtrênmặtbể,nhìnchimbay,chimhót,nhìnmặttrời
vớimâyxanh.Salầylàmộthầmmộbiếnthànhthủytriều,từtronglòngđất
dânglênvùingườisống.Mỗimộtphútlàmộtngườiphuhuyệttànnhẫn.Kẻ
khốnkhổthửngồixuống,thửnằmxuống,thửbòlên,mỗicửđộngmỗichôn
vùihắnsâuthêm.Hắnvùngdậy,hắncàngthụtxuống;hắncảmthấybịnuốt
chửng. Hắn rú lên, vanvỉ, kêu trời; hắn vặn tay, tuyệt vọng. Kìa, hắn đã
ngậpđếnbụng;cátlạilênđếnngực;chỉcònlàbứctượngbánthân.Hắngiơ
taycaolên,thốtlênnhữngtiếngrêngiậndữ,cấumóngvàobãimuốnbấu
víutrênthứbùntroấy,hắntìkhuỷutayxuốngđểmongthoátkhỏicáibọc
mềmnhũnấy,hắnkhócnấclênđiêndại;cátcứdângcao.Cátngậpđếnvai,
cátngậpđếncổ;bâygiờchỉcònthấycáimặt.Mồmhárakêucátđầyvào
mồm;yên lặng.Mắtcònmởto nhìn,cátbịt lấymắt;tốităm.Cái tráncứ
chìmdần;mộtmớtócphấtphơtrêncát;mộtbàntaychọcthủngmặtcátnhoi
lênđộngđậy,vẫyvẫyrồimấttăm.Ôi!Cảnhhủydiệtvôcùngthêthảmcủa
mộtkiếpngười!
Cókhilàmộtkỵsĩsalầycùngvớiconngựa;cókhilàbácđánhxesalầy
cùngvớichiếcxe;cáigìcũngchìmxuốngcátđược;khôngphảinước
đắm.Đấtnhậnchếtngườitrêncạn.Đấtthấmbiểnlàđấtlàmbẫygiếtngười.
Trênmặttrôngnónhưđồngbằng,nhưnglòngnómởranhưbiểncả.Vực
thẳmthườngcónhữngphảnbộinhưvậy.Cáiviệcthảmđạmbấtkỳnhưtrên
cóthểxảyraởbãibể,vàcũngcóthểxảyratrongcốngngầmParis,cáchđây
bamươinăm.Trướckhicónhữngcôngtrìnhtubổtolớnkhởicôngtừnăm
1833thìđườnghầmPariscóthểsụtđấtbấtthìnhlình.
Nướcrỉvàonhữnglớpđấtlâncận,nếuđấtđóxốpquá;lòngmángdùxây
đánhưởcốngcũhaytrángvôichịunướctrênnềnbétonnhưởcốngmới,
khôngcóđiểmtựanêncũngoằnxuống,oằnởđâytứclànứt,vànứttất
đổ.Lòngmángsẽđổmộtđoạn.Cáikhoảngđấtnẻ,cửamiệngcủamộtvực
bùnđó,nhàchuyênmôngọilàkhoảngthụt.Khoảngthụtlàgì?Làmộtbãi
lúnởbờbiểngặpthìnhlìnhtronglòngđất;đólàbãiđồiSaintMicheltrong
lỗcống.Đấtthấmnướctựanhưđượcnungchảy,tấtcảnhữngphântửđềulơ
lửngtrongmộtthểlỏng.Khôngphảiđấtvàcũngkhôngphảinước.Đôikhi
rấtsâu.Khônggìđángsợhơnmộtcuộcchạmtránnhưvậy!Nếunước
thànhphầnchínhthìcáichếtđếnnhanh,đólàhiệntượngbịngậplún;nếu
đấtlàchínhthìcáichếttiếnchậm,đólàcảnhlúnlầy.
Ngườitacóthểtưởngtượngđượccáichếtđókhông?Salầyởbãibểđã
khủngkhiếpthìsalầyởnơinhớpnhúanàythếnào?Mộtđằngthìởgiữa
khôngkhí,ánhsángchanhòa,giữathanhthiênbạchnhật,cóchântrờisáng
sủa,cótiếngđộngbaola,cónhữngđámmâyphiêudiêuchứahạtmưavàng
như ngọc, có những con thuyền xa xa, trong niềm hy vọng hiện ra dưới
nhiềuhìnhtháiởkháchquađường,ởsựcứuvớtmongmỏiđếnphútcuối.
Mộtđằngthìtốinhưmùvớiimlặngnhưđiếc,mộtvòmtrờiđennghịt,huyệt
mồxâysẵn,chếttrongbùnlầynhơnhớp,dướimộtcáinắpđậykínmít.Từ
từchếtngạttrongôuế,trongmộtcáihộpđá,cáichếtấygiơnanhvuốttrong
đốngbùnnhơnhớpvàchẹnlấycổta.Hơithởkhòkhèlẫntrongmùihôi
thối;kialàcát,đâylàbùn;kialàcuồngphong,đâylàuếkhí;kialàbiểncả,
đâylàrácrưởi.Rồithìkêugọi,nghiếnchặtrănglại,quằnquại,giãygiụa,rồi
ngắc ngoải trong cái thành phố khổng lồ không hề biết gì đến mình, cái
thànhphốởngaytrênđầumìnhấy.Chếtnhưvậy,khủngkhiếpbiếtchừng
nào!
Một đôi khi, cáichết đền bồi sự khắc nghiệt củamình bằng một cảnh
trangnghiêmdữdội.Trêngiànhỏa,haytrêncontàuđangđắm,ngườita
thể vĩ đại; trong ngọn lửa, trong sóng bọt, có thể có một dáng điệu hiên
ngang, ở đấy, con người đẹp hẳn lên trong phút giây hủy diệt. Ở đây thì
không.Cáichếtởđâydơbẩn.Ngườitatắthơimộtcáchhènhạ.Nhữnghình
ảnhlunglinhcuốicùngquáđêhèn.Bùnvànhụcđồngnghĩa.Nhỏnhen,xấu
xí, đê nhục.Chết trong mộtthùng rượu bồ đào, như Clarence, chấp nhận
được;trong hố bùn như Escoubleauthì tởmquá.Ngoi ngóp trong đó rợn
ngườilắm.Vừahấphối,vừabìbõm.Cóđủtốitămđểcoilàđịangục,cóđủ
bùnnhơđểchỉlàmộtvũngtrâuđầm,vàkẻchếtkhôngbiếtmìnhsẽthành
mahayhóalàmcóc.
Ởđâuthìhầmmộcũngghêrợn,ởđấynólạicònthêmdịdạngdịhình.
Độsâucủakhoảngđấtthụtkhácnhau,vàchiềudài,độđặccũngvậy,tùy
theođấtnềnxấunhiềuhayxấuít.Cókhikhoảngthụtsâutrêndướimộtmét,
cókhiđếnđôi,bamét,cũngcókhikhôngtìmthấyđáynữa.Ởnơinàybùn
đặcchắcgầnnhưđất,nơikiagầnnhưnước.ỞkhoảngthụtLunière,phải
trọn một ngày một người mới biến hết, còn khoảng Phélippeaux thì ngốn
ngườitatrongnămphút.Bùnđỡthânngườinhiềuhayíttùyđộđặccủanó.
Mộtđứatrẻcóthểthoátởchínhnơingườilớnbịchônvùi.Nguyêntắcđầu
tiênđểtựcứulàphảivứtbỏhếtnhữnggìtaôm,xách.Némtúidụngcụ,hay
cáigiỏhoặccáimángcủamình,đólàviệclàmđầutiêncủangườithợcống
khicảmthấyđấtdướichânrungrinh.Đấtthụtcónhữngnguyênnhânkhác
nhau:Đấtquágiònxốp;hoặccómộtkhoảngsụtnàođótronglòngđấtởđộ
sâungườitakhôngdòtới;hoặclàdonhữngcơnmưaràodữdộimùahè;hay
vìmưadầmmùađông;rồicũngcóthểlàvìmưanhỏhạtmàliênmiên.
khisứcnặngcủanhữngngôinhàkếcậnlàmtrênđấtvôihayđấtcátxôlệch
cácvòmcốngngầm,làmchochúngméomó,hoặclàlòngmángvỡravànứt
nẻdướisứcépđó.SứcépcủađềnPanthéonmộtthếkỉtrướcđâyđãlàm
ngángtrởmộtphầnnhữnghầmnúiSainteGenevièvenhưthếđó.Khimột
cáicốngsụtdướisứcépcủanhàcửa,trongmộtsốtrườnghợp,nógâyra
mộthiệntượngtrênmặtđấtlàđálátđường,nứtnẻthànhđườngrăngcưa;
vếtrạnởvòmcống,pháttriểnthànhđườngngoằnngoèosuốtchiềudàivòm
cống,dodễthấymàcóthểcứuchữanhanhchóng.Nhưnglắmkhisựphá
hoạibêntrongkhônghiệnthànhmộtthươngtíchgìbênngoài.Trongtrường
hợpđógâyhọachongườithợcống.Aivàocốngsụtkhôngđềphòng,họ
thểmấtmạngtrongđó.Sổsáchcũcònghilạimấycathợcốngbịvùilấp
cáchđótrongkhoảngthụt.Nóchobiếtnhiềutêntuổi.Chẳnghạntênanhthợ
cống sa lầy trong một khoảng thụt ở cửa cống phố Carême Prenant, anh
BlaisePoutrain;anhBlaisenàylàanhemvớiNicolasPoutrain,ngườiđào
huyệtcuốicùngởnghĩađịaInnocentsnăm1785,lànămmànghĩađịaấyhết
tồntại.CòncóchàngTửTướctrẻlịchsựEscoubleaumàchúngtôivừanói
tới,mộttrongnhữnganhhùngđãphongtỏaLérida,ởđấyngườitamangbít
tấttơ,đànvĩcầmratrướcđểxônglênđánhthành.Escoubleaumộtđêmbị
bắtgặptrongbuồngngườichịemhọ,nữCôngTướcSourdis,bènchuitrốn
vàocốngBeautreillisđểkhỏibịCôngTướcbắt,vàchếtchìmtrongđó.Khi
nghethuậtlại,bàDeSourdisbảođưalọthuốcvàmảilohíthơimuốichống
ngất,bàquênkhóc.Chẳngcótìnhyêunàotắttất.Cốngnhơdậptắttất.Héro
khôngchịutắmrửathihàiLéandre.ThisbébịtmũitrướcxácchếtPyramevà
kêu:“Gớm!”
VI
KHOẢNGĐẤTSỤT
JeanValjeanđứngtrướcmộtkhoảngđấtsụt.
Thờiấy,lớpdướiđấtkhuChampsÉlyséesbịsụtlàthườngbởivìnơiấy
khólònglàmcôngtáctrịthủy,đấtlạiquánhão,nênnhữngkiếntrúcngầm
khómàbềnđược.ĐấtởđâycòndễsụthơncảnhữngbãicátởkhuSaint
Georges,-ởSaintGeorges,phảixâymóngbétonđểkhắcphục-vàdễsụt
hơncảnhữnglớpđấtséthôithốiởkhuMartyrs,-đấtởđâylỏngquá,phải
bắc một cái ống bằng gang mới xây được con đường ngầm dưới đại lộ
Martyrs.Năm1836,khingườitapháhủycáicốngđángầmdướikhuSaint
Honoré- hiệnJeanValjeanđangđứng ởcốngnày,-đểxâylại,vùngcát
độngkéodàitừlớpdướiđấtkhuChampsÉlyséesđếnsôngSeine,đãcảntrở
côngviệcrấtnhiều,côngtrìnhphảikéodàitớisáuthángmớixong.Việcnày
làmchodânphốhaibênkêunhưcháyđồi,nhấtlàdâncólâuđài,có xe
ngựa.Côngtrìnhxâydựngkhôngphảichỉgặpkhókhăn,màcònnguyhiểm
nữa.Phảinóithêmdạođótrờimưaròngrãbốnthángrưỡiliềnvànướcsông
Seinelũđếnbalần.
Jean Valjean bị sa lầy, bởi vì hôm trước mới mưa rào. Cát dưới nền
không đỡ nổi, nên đường lún xuống và nước ứ lại. Nước rỉ vào, đất sụt
xuống. Đường lòng máng nứt ra và lún xuống bùn. Trên một đoạn bao
nhiêu?Khôngthểnóiđược.Nơinàytốitămhơnbấtcứnơinàokhác.Rõ
mộthốbùntrongmộthangtối.JeanValjeanthấysànđádướichânlẩnđâu
mất.Ôngbướcvàobùn.Trênlànước,dướilàbùn.Thếnàocũngphảivượt
quanơinày.Khôngthểquaylạiđược,Mariussắpchết;cònJeanValjeanthì
mệtnhoài.Vảchăngcònbiếtđiđâu?JeanValjeantiếnlên.Vũnglầy,thoạt
bướcmấybước,hìnhnhưkhôngsâulắm.Nhưngcàngđi,châncàngngập
sâuthêm.Chẳngmấychốc,bùnđãđếncổchân,nướcthìlênquáđầugối.
Ôngcứđi,haitaycốhếtsứcnângMariuslênkhỏimặtnước.Bâygiờbùnđã
đếnkhuỷuchân,nướcđếnthắtlưng.Khôngthểlùilạiđượcnữa.Càngđi
càngthụtxuốngmãi.Bùnvừađủđặcđểchịusứcnặngcủamộtngười,tất
nhiênkhôngchịunổisứcnặngcủahaingười.NếulàmộtmìnhMariushay
JeanValjeanthìmayracóthểthoátđược.JeanValjeancứtiếnlên,tayvác
ngườisắpchết,cólẽđãchếtrồicũngnên.Nướcngậpđếnnách.Chìmnghỉm
mất!Ngậpdướibùnsâunhưthế,ôngthấykhócửđộngquáđỗi.Bùnđặcđỡ
thânngườinhưngcũngcảntaychânngười.ÔngvẫnnângcaoMariuslên,và
dốchếtsứclực,ôngtiếnlênđược,nhưnglạilúnsâuthêm.Chỉcòncáiđầu
vàhaitaynângMariuslànhôkhỏimặtnước.Trongnhữngbứctranhxưavẽ
trậnđạihồngthủy,thấycómộtbàmẹnângconnhưthế.
JeanValjeanthụtsâuxuốngnữa;ôngngửamặtlênchonướckhỏivào
miệngvàđểthở;trongcảnhtốimòmòấy,aitrôngthấyôngchắcsẽtưởng
nhưthấymộtcáimặtnạlềnhbềnhtrôitrênbóngtối.Ôngmờmờthấycái
đầulủnglẳngvàgươngmặttáinhợtcủaMarius.Ônggắngsứcmộtcách
tuyệtvọngvàđưamạnhchântới;chânôngđụngphảimộtvậtgìrănrắn.
Mộtchỗđứngđược.Vừakịp.Ônggượngvùnglên,còngngườilạibámchặt,
bíuriếtchỗrắnấymộtcáchđiêncuồng.Ôngcảmthấynhưchỗấylàbậc
thangđầutiênđểtrởvềcuộcsống.
ChỗrắnchìmdướibùnsâumàJeanValjeanvấpphảilúcnguynannhất,
chỗấychínhlàchỗlòngcốnglạibắtđầunhôlênởphíabờbênkia;lòng
cốngkhônggãy,nóchỉuốncongxuốngnhưmộttấmván,vẫnliềnmộttấm.
Nhữngnềnlátđátốtoằnxuốngmàvẫnchắcnhưvậy.Đoạnmóngcongnày
tuyngậpnướcmộtphânnhưngchắcchắn;nólàmthànhnhưmộtbậcthềm,
đãđứnglênđóđượcthìchắcsống.JeanValjeantrèolênđườngdốcđó
đếnđượcbênkiabờvũngbùn.
Rakhỏivũngnước,ôngvấpphảimộthònđá,ngãquỵxuống.Ôngthấy
quỵxuốngnhưthếlàphải,ôngquỳmộtlát,tâmhồnchìmđắmtrongmộtlời
cầu nguyện Thượng Đế.Ông đứng dậy,rét run cầm cập, cứng đờ ra,hôi
thối,ngườisắpchếtđè trĩu còng lưng, người bê bết bùn từ đầu đến chân
nhưngtâmhồnchóilọimộtthứánhsánglạlùng.
VII
CÓKHITƯỞNGCẬPBẾNLẠIHÓAMẮCCẠN
JeanValjeanlạibắtđầuđinữa.Dùôngkhôngbỏmạngtrongvũngbùn,
nhưnghìnhnhưôngđãtrúthếtcảsứclựcxuốngđó.Sựgắngsứcphithường
ấyđãlàmchoôngkiệtsức.Ôngmệtnhọcquánêncứđiba,bốnbướclàphải
tựavàováchđểthở.Mộtlần,ôngngồibệtxuốngthànhcốngđểđổitayôm
Marius, và tưởng phải ngồi vĩnh viễn ở đấy, không đứng lên được. Tuy
khôngcònsứcnữa,nhưngôngvẫncònnghịlực.Ônglạiđứngdậy.
Ôngbướcđi,tuyệtvọng,cốgắngbướcnhanh.Ôngđinhưthếđượcđộ
trămbước,đầucúigằmxuống,hầunhưcốnhịnthởmàđi,bỗngvấpphải
bứctường.Ôngđếnchỗcongngoặt,vìcúigằmnênđâmphảibứcvách.Ông
ngẩnglênnhìnthìthấyởphíađầucốngđằngkia,xa,xalắm,phíatrướcmặt,
cóánhsáng.Lầnnàykhôngphảilàthứánhsángkinhkhủng,nhưnglàthứ
ánhsángtrắngtốtlành.Ánhsángbanngày.JeanValjeanthấylốithoát.
Mộttộinhândướiâmtyđangđứnggiữađốnglửarựcđỏmàbỗngthấy
cửađịangụcmở,cócảmgiácnhưthếnàothìlúcấyJeanValjeancũngcảm
thấynhưthế.Ngườiấy sẽvẫyđôicánhcháycụtmàcuốngcuồngbayvề
phíacửangục.JeanValjeankhôngthấymệtmỏinữa;ôngkhôngthấygánh
nặngtrênvainữa;bắpchânôngtrởlạilàbắpchânthép.Ôngbướcnhanh
nhưchạy.Càngđếngần,lốiracàngrõràng.Đólàmộtnhịpcuốnhìnhbán
nguyệt,thấphơncáivòmtrầncống;trầnmỗilúcmộtthấpxuống;lốiđicũng
hẹphơnlòngcống;lòngcốngđãmỗilúcmộthẹplại,cũngnhưvòmcống
cànghạthấpxuống.Cáihầmthuônthuônnhưlòngphễu;kiểukiếntrúcnhư
thếthậtthấtsách;nórậptheolốicổngvàonhàtù.Xâynhưthếthìhợpvới
nhàlaonhưngkhônghợpvớiđườngcốngngầm.Saunày,ngườitađãsửa
lại.
Jean Valjean đến cửa hầm. Đến đây, ông dừng lại. Đích thị là cửa ra,
nhưngkhôngrađược.Mộtcánhcửasắtlùlùđóngkín;trôngthìhìnhnhư
họa hoằn lắm cửa mới mở, bản lề rỉ cả rồi. Cánh cửa đóng chặt vào cái
khungđábằngmộtcáikhóanặngnềrỉđỏcảra,trôngnhưmộthòngạch
tướng.Trôngthấycáilỗcắmchìakhóa,cảcáimởkhóakiêncốcắmsâuvào
lỗkhóa.Thậtrõlàcáikhóađãđượcvặnhaivòng.Loạikhóaấylàloạikhóa
cáccửangục,thànhphốParisxưakhôngthiếugì.
Bênkiacửalàkhônggianrộngrãi,làconsông,ánhsáng,cáibãicátrất
hẹpnhưngthừasứcđểđithoát,lànhữngbếnxaxa,làParis,cáivựcthẳmrất
dễlẩntrốn,làchântrờithênhthang,làtựdo.Ởbênphải,phíadướidòng
sông,thấycầuIéna;bêntráiphíabêndòngsông,làcầuInvalides.Nơiấy
thậtthuậnlợiđểchờđếnđêmmàtrốnđi.Nơiấylàmộtnơivắngvẻnhất
Paris;cáibãinàyđốidiệnvớiGrosCaillou.Ruồibayvàobayragiữacác
chấnsongsắt.Lúcấyđãđếntámrưỡitối.Ngàysắptàn.
JeanValjeanđặtMariusnằmxuốngnơikhônhấttrênmépmángdọctheo
vách,rồitiếnraphíacửa,lấyhaibàntaynắmchặtchấnsongcửa.Tayông
lắcnhưđiêndại,nhưngcửakhôngnhúcnhích.JeanValjeannắmtừngsong
sắt,hyvọngcóthểnhổđượcthanhyếunhất,rồidùngthanhấymàbẩycửa
rahoặccạygãykhóa.Khônglayđượcmộtcáichấnsongnàohết.Đếnrăng
trênhàmhổcũngkhôngvữngbằng.Khôngcóđònbẩythìđừnghòng
cạyđược.Cáitrởngạinàykhôngthểvượtqua.Khôngcócáchnàomởđược
cửa.Đànhchịuchếtà?Làmthếnàobâygiờ?Rồisẽrasao?Quaytrởlạiư?
Lạibắtđầuđitrởlạiconđườngkhủngkhiếpvừađiqua?Khôngcònsức
đinữa.Vảlại,lúcnãycóquađượcvũngbùnlàchuyệnthầnkỳ,chứbâygiờ
biếtlàmthếnào!Bênkiavũngbùn,chẳngcóbọncảnhbinhtuầntiễulàgì?
Thoátđượcmộtlầnchứthoátsaođượchailần?Rồicònbiếtđiđâu?Đivề
hướngnào?Đitheodốc,tấtkhôngthểtớiđích.Màcóthấylốirathìlốira
cũngđóngnắphaybịtcửa.Chắcchắnlàmọicửacốngđềuđóngkínnhưthế
này.TìnhcờmàcáicửaJeanValjeanchuixuốnglúcnãymở,chứdĩnhiênlà
tấtcảmọimiệngcốngkhácđềuđóngcả.Vừaqua,ôngtrốnthoát,nhưnglại
trốnvàotrongmộtngụctù.Thếlàhết,JeanValjeanlàmgìcũngvôhiệu.
Chúakhôngchịu.
Cảhaingườicùngsavàocáilướichếtmênhmôngtămtối.JeanValjean
nhưtrôngthấycónhệnkinhkhủngđangchạytrênnhữngsợidâyđenrunrẩy
trongbóngđêm.Ôngquaylưngracáicửasắt,khôngphảingồimàngãvật
xuốngnền,ngaybêncạnhMariusimlìm.Đầuônggụcxuốnggiữahaigối.
Khôngcólốira.Khôngcòngìhãihùnghơn.
Tronglúclòngôngxótxanhưvậy,ôngnghĩđếnai?Ôngkhôngnghĩđến
ông,cũngkhôngnghĩđếnMarius.ÔngnghĩđếnCosette.
VIII
VẠTÁORÁCH
Giữalúctuyệtvọngnhưvậythìcómộtbàntayđặtlênvaiông;mộtgiọng
khekhẽnóivớiông:
—Chiađôinhé.
Aiởtrong bóng tối này?Lúctuyệtvọngthì người ta nhưởtrongcơn
mộng.JeanValjeantưởngmìnhnằmmơ.Ôngcónghethấytiếngchânbước
đâu.Cóquảlàcótiếngngườikhông?Ôngngẩnglênnhìn.Mộtngườiđứng
ngaytrướcmặt.Ngườiấymặcmộtcáiáoblouse,chândẫmđất,taytráixách
đôigiầy.ChắchẳnlàhắntađãtháogiầyrađểđiđếngầnJeanValjean
ôngkhônghaybiết.JeanValjeankhônglưỡnglựmộtphút.Tuygặpgỡbất
ngờ,ôngnhậnrahắntangay.NgườiấylàThénardier.
Mặcdùcóthểnóiôngvừachợttỉnh,nhưngvốnôngđãquenvớinhững
nguybiến,vốnôngđãdạndàyvớinhữngmiếngđònbấtngờphảiđốiphó
ngaytứckhắc,nênônglạitrấntĩnhđượcngaylúcấy.Vảlạilúcbấygiờ,
khôngthểcótìnhthếnàonguyngậphơnthế,tìnhcảnhđãđếnchỗcùngđồ
khôngthểtăngthêmlên,vàngayđếnhìnhảnhThénardiercũngkhôngthể
làmchobóngđêmnàyđenthêmđược.
Haibêncùngchờđợi.Thénardiergiơtayphảilênngangtầmtrán,đểche
chokhỏichóimắt,lôngmàynhíulại,mắtnheođi,môihơimím,dấuhiệu
củamộtngườiđangchămchúcốnhậnmặtkẻkhác.Khôngnhậnralàaicả.
Tavừanói,JeanValjeanngồiquaylưngraánhsáng,mặtmàynhemnhuốc,
đẫm máu, đến ngay giữa ban ngày ban mặt cũng khó nhận ra. Trái lại,
Thénardierquaymặtraánhsáng,tuychỉlàánhsángmờnhạttronghầm,mờ
nhạt mà lại chính xác, nên mặt mày Thénardier đập ngay vào mắt Jean
Valjean,nóitheolốiẩndụthôngthườngnhưngrấtmạnh.Trongcuộcđọsức
bímậtgiữahaitìnhthế,haiconngườinày,chỉmộtsựchênhlệchđiềukiện
nhưthếcũngđủtạochoJeanValjeanmộtítưuthế.Cuộcgặpgỡnàylàcuộc
gặpgỡgiữaJeanValjeancókhănchemặtvàThénardierbịlộtmặtnạ.
JeanValjeanbiếtngaylàThénardierkhôngnhậnramình.Haingườinhìn
nhaumộtlúctrongánhsángmờmờnàynhưđểdòxétnhau.Thénardier
ngườiđầutiênphátansựimlặngấy:
—Màyđịnhlàmthếnàomàra?
JeanValjeankhôngtrảlời.Thénardiernóitiếp:
—Mởcửathếđếchnàođược.Nhưngmàyphảicútkhỏinơiđâychứ!
JeanValjeanđáp:
—Đúngthế.
—Thếthìchiađôinhé.
—Cáigìcơ?
—Màygiếtnó,được.Còntao,taocóchìakhóa.
ThénardierchỉMarius.Nócòntiếp:
—Taokhôngquenmày,nhưngtaomuốngiúpmày.Chắclàcùngcảnh
vớinhaucả.
Jean Valjean bắt đầu hiểu. Thénardier tưởng ông là kẻ giết người.
Thénardierlạinói:
—Nàyđằngấynày.Đằngấygiếtthằngnàyhẳnđằngấyđãnhìnxem
trongtúinócógì.Chiachotớmộtnửa.Rồitớmởcửacho.
Rồithòmộtcáichìakhóatotướngrakhỏiáoblouseráchbươm,nónói:
—Cómuốnxemcáibảobốidùngđểchuồnrangoàikhông?Đâynày.
JeanValjean“cứsữngsờ”-tiếngđólàcủacụCorneillexưakia,không
biếtlàmơhaythật.ThậtđúnglàThượngĐếhiệnlên,ghêtởm,đúnglàvị
thiênthầncứumệnhtừdướiđấtchuilên,nhậpvàohìnhThénardier.
Thénardierthọctayvàocáitúirộngdướiáoblouse,lấyramộtcáithừng
đưachoJeanValjeanvànói:
—Này,chothêmmàycáinày.
—Thừngà?Đểlàmgì?
—Phảicótảngđánữa,ngoàikiakhối,ởđấycómộtđốngđátướng.
—Đáà?Đểlàmgì?
—Đồngốc,vứtthằngchanàyxuốngthìphảibuộcnóvàođáchứ,không
thìđểnónổilềnhbềnhtrênmặtnướcà?
JeanValjeancầmcuộndâythừng.Aicũngcólúcgiơtayranhậntựnhiên
nhưvậy.Thénardierbúngngóntaynhưvừachợtnghĩrađiềugì:
—À,này,đằngấynày,làmcáchnàomàthoátđượcvũngbùnấythế?Tớ
khôngdámliềuđấy.Khiếp,đằngấyhôibỏmẹ.
Nghỉmộtlát,nónóithêm:
—Tớhỏimãi,đằngấykhôngtrảlời,kểcũngcólý.Tậpsựđềphòng
mườilămphútratrướclãodựthẩmmàlị.Vảchăngkhôngnóigìthìcũng
đỡsợnhỡnóitotiếngquá.Cũngchảsao.Tớkhôngtrôngrõmặtđằngấy,
khôngbiếttênđằngấy,nhưngđừngcótưởngtớkhôngbiếtđằngấylàai,
đằngấymuốngì.Biếttất.Đằngấycũngcóvặncổôngnàyđôichútnênbây
giờđằngấymuốncấtgiấugãtađâuđây!Đằngấymuốnvứtxuốngsôngchứ
gì,phảiđấy,sônglàcáitủcấtgiấumọidạidột.Đểtớgỡrốicho.Giúpcho
mộtanhemquabướckhókhănlàtớthíchlắm.
TuymồmnóthìnóitánthànhJeanValjeanimlặng,nhưngrõrànglà
tìmđủmọicáchđểlàmchoJeanValjeanphảinói.Nóthíchvàovaiông,cốt
đểnhìnnghiêngnétmặtJeanValjean.Rồinókêulên,nhưngnócốgiữcho
tiếngnóikhôngcấtcao.
—Quađượcvũngbùn,kểcũngyênghùngthật.Thếsaokhôngvứtquách
thằngchanàyxuống?
JeanValjeanvẫn im lặng. Thénardier miệng nói, tay kéo cáimảnhvải
dùnglàmcravatelêntậngầnsátcằm,trôngravẻmộtngườiđứngđắn:
—Nóichođúngthìcólẽđằngấylàmthếlàkhônđấy!Maibọnthợvào
lấpcáihốlại,nhấtđịnhsẽthấycóaibỏquênthằngchanàoởđấy,họlần
từngtí,từngtí,rồivớđượcnhữngvếtchânđằngấy,rồiđếntómđằngấy.Có
ngườichuiquacống.Ai?Ralốinào?Cóaitrôngthấynórakhông?Cảnhsát
nótinhghêlắmcơ.Còncáicốngthìđểubỏmẹ,nótốcáomìnhngay.Cái
củanàytrongcốngthìhiếmthật,aicũngphảichúýđếnnó,chẳngmấyai
dùngđếncáicốngmàlàmăn.Cònconsôngthìlàcủachungcủathiênhạ.
Sôngmớilàcáihuyệtthậtsự.Mộtthángsaumớivớtđượcxácthằngcha
nàyvàolướiởSaintCloud.Ừ,thếthìcònlàmcócgìnữa?Mộtcáithâyrữa
chứgì!Aigiết?Paris.Tòaáncũngchẳngthèmthôngbáo!Đằngấylàmthế
làphải.
Thénardiercàngthaothao,JeanValjeancàngimlặng.Thénardierlạilay
vaiông:
—Nóigầnnóixachẳngquanóithật,chiađôinhé.Đằngấytrôngthấy
cáichìakhóacủatớrồiđấy;bâygiờchotớxemchỗtiềncủađằngấyđi.
Thénardiertrônghungtợn,ámmuội,hơicóvẻdọanạt,lạiradángthân
mật.
Thậtlạlùng!DángđiệuThénardierkhôngbìnhthường;nócóvẻkhông
đượctựnhiênlắm,nólàmradángkhôngbímật,nhưnglạinóinhỏ.Thỉnh
thoảngnóđểngóntaylênmiệng,khekhẽbảo:Suỵt!Khómàđoántạisao
nhưvậy.Ởchỗấychỉcóhaingườivớinhau.JeanValjeannghĩrằngcólẽ
còncónhữngthằngkẻcướpkhácnhauđangchúiởmộtxóxỉnhnào,không
xađấylắmvàchắcthằngThénardierkhôngmuốnchiaphầnchobọnchúng.
Thénardierlạinói:
—Thôi,choxongđinào!Lầntúicủathằngchanàyđượcbaonhiêu?
JeanValjeanlụctúiáomình.
Tacònnhớ,thườngJeanValjeanvẫngiắttiềntrongngười.Trongcuộc
đờiphảiluônluônứngphóxoaysởcủamình,JeanValjeanlấyđólàmmột
nguyêntắc.Thếmàlầnnàythìbịmộtvốbấtngờquá.Tốihômqua,lúcmặc
bộquầnáoquốcdânquân,ôngmảimêvớinhữngýnghĩbiđát,nênquên
bẵngkhôngmangcáiví.Chỉcònmộtíttiềntrongtúiáogilet.Vàokhoảng
bamươifrancs.Ônglộncáitúiáosũngbùnbêbếtvàrảitrênbờcốngmột
đồngLouisvàng,haiđồngnămfrancsvànămsáuđồngxuđôi.
Thénardierbĩumôi,cổvặnlạirấtcóýnghĩa.Nónói:
—Cóthếmàcũnggiếtngườita!
RồinócứtựtiệnsờnắnmọitúicủaJeanValjeanvàMarius.JeanValjean
chỉcốtlàmsaoquaylưngraphíacửa,nênmặcnólàmgìthìlàm.Lúcnắn
quầnáocủaMarius,ThénardiertìmcáchxémộtmảnhvạtáocủaMarius,
khéoléo,lanhlẹđúngnhưmộttênkẻcắp.JeanValjeankhônghềbiết.
giấumảnháodướiáoblousecủanó,chắcnónghĩsaunàycómảnhvạtáoấy
thìsẽtìmrangườibịámsátvàkẻámsát.Ngoàisốbachụcfrancsđó,
chẳngthấygìthêm.
—Đúngrồi,chúngmàythằngnọcõngthằngkiacũngchẳngcógìhơn
thếnày.
Rồiquênmấtcâu“chiađôinhé”,nóvơlấytất.Lúccầmmấyđồngxuđôi
nóhơingần ngại. Sau khinghĩkỹnóvơcả, miệng lẩmbẩm:“Thâyxác!
Côngchọctiếtngườitanhưthếnàythìrẻquá".
Vơtiềnxong,nólạimócchìakhóaởdướiáoblousera:
—Bâygiờthìmờiôngtướngracho.Ởđâycũngnhưởphiênchợ,ra
phảitrảtiền.Đằngấytrảrồithìrađi.Thếrồinócười.
Thénardierđưachìakhóagiúpmộtkẻkhôngquenbiết,đểchomộtngười
kháckhôngphảihắnchuiquacáicửahầmnày,thửhỏinócóýđịnhtrong
sạchvàvôtưthậtkhông?Điềuđóđángngờ.ThénardiergiúpJeanValjean
đặt Marius lên vai; rồi nó nhón chân tiến ra phía cửa, ra hiệu cho Jean
Valjeanđitheonó.Nónhìnrangoài,ngóntayđặtlênmiệng,cóvẻnhưdo
dựtrongmấygiây.Xemxétxong,nótrachìakhóavàoổkhóa.Mởkhóa
tuộtra,cánhcửaquay.Khôngmộttiếngrít,khôngmộttiếngsắtnghiền!Rất
êmáinhẹnhàng.Rõrànglàcáicửaấybảnlềđượctradầumỡcẩnthận,
thườngthayluôn,chứkhôngphảihọa hoằnlắmđâu.Êmáimàrùngrợn.
Trongsựnhẹ nhàng êm ái đó, người ta nghe thấy tiếng đi lại vụng trộm,
bướcchânravàoêmlặngcủanhữngkẻănsương,gótchânrónréncủatội
ác.Hẳncốngngầmcóđồngmưuvớibọnbímậtnàođây.Cáicửacâmlặng
nàylàmộtkẻoatrữ.
[421]
Thénardiermởhécánhcửa,vừađủchoJeanValjeanlọtquarồinóđóng
cửalại,quaychìakhóahailần.Rồinólạilẩnsâuvàobóngtối,chỉnghethấy
mộttiếngnhènhẹnhưgióthoảng.Bànchânnólướtnhẹnhàngnhưbànchân
nhungcủaconhổ.Mộtlátsau,đấngcứutinhghêtởmấylạitrởvềcõi
hình.
JeanValjeanđãởbênngoài.
IX
DƯỚICONMẮTMỘTNGƯỜITHÀNHTHẠO,
MARIUSCÓVẺNHƯĐÃCHẾTRỒI
JeanValjeannhẹ nhàng đặt Marius xuống bãicát.Haingườiđãở bên
ngoàirồi.
Nàoxúkhí,nàobóngđêm,nàoghêrợn,tấtcảđềutrútsạchlạiđằngsau.
Khôngkhítrànngập,khôngkhítốtlành,trongsạch,đầysinhkhí,vuivẻ,tha
hồmàthở.Bốnbềimlặng,cáiimlặngdễthươngcủabuổitrờichiều,mặt
trờingảtrênnềntrờixanhthẳm.Lúcấyđãlàhoànghôn.Đêmđangđến,
đêmlàkẻgiảiphóngvĩđại,làngườibạnchântìnhcủanhữngaicầnkhoác
cáiáobóngtốiđểvượtrakhỏihãihùng,cảbầutrờiđâuđâucũngmộtbình
tĩnhmênhmông.Consôngvỗdướichânnhưmộtcáihônnhẹnhàng.Trên
không,tronglùmcâyduquảngtrườngChampsÉlysées,tiếngchimchiềutừ
cáctổthánhthótchúc tụng nhau. Mấy ngôi sao lác đác trên da trời xanh
nhạt,chỉconmắtmơmàngmớinhìnthấy,giốngnhưnhữngchấmsángliti.
CảnhchiềutàrảitrênđầuJeanValjeantấtcảnhữngêmdịucủakhônggian
vôtận.
Cáigiờphútmơhồ,kỳthú.Cáigiờphútkhôngnơicó,không!Đãkháđủ
bóngđêmđểcáchmộtquãngngườitamấtdấunhau;nhưngcũngcònkháđủ
ánhsáng để đứng gần nhaucònnhận được nhau. Jean Valjean không thể
cưỡnglạicáibầukhôngkhítronglànhuynghiêmvàmơntrớnấy.Cónhững
phútlãngquênnhưvậy;lúcđó,đaukhổbuôngthachokẻkhốncùng;mọilo
buồntronglòngđềutiêubiến,cảnhyênbình,nhưtấmmànđêm,baophủ
ngườimơmộng.Vàtrongbuổihoànghônngờisángtâmhồnngườitacũng
lấp lánh những vì sao, tựa như bầu trời rạng rỡ bên ngoài. Jean Valjean
khôngthểkhôngchiêmngưỡngcảnhđêmquangđãngtrênđầuông.Trong
cảnhyêntĩnhhùngvĩcủabầutrờibấtdiệt,ôngmơmànggửihồnvàocõi
khôngvàôngcầunguyện.Rồinhưchợtnhớđếnnhiệmvụ,ônghốihảcúi
xuốngMarius; ôngvốcnước vàolòngbàn tay,khẽvẩy mấygiọtlên mặt
anh.MắtMariusnhắmnghiềnnhưngmiệnganhvẫnhéthở.
JeanValjeantoannhúngtayxuốngnướcthìchợtthấytrongngườigaigai
khóchịu,giốnglúctacảmthấynhưcóaiđứngđằngsaumàtachưatrông
thấy.Chúngtôiđãnóiđếncảmgiácấymàaicũngđãtừngcó.Ôngquaylại.
Cũnggiốngnhưlúcnãy,quảnhiêncómộtngườilùlùđứngđằngsau.Một
ngườivócdángcao,mặcmộtcáiáodài,haitaykhoanhtrướcngực,tayphải
nắmmộtcái gậy ngắn, quả chùy thòrangoài.Hắnđứng cách mấy bước,
ngaysauJeanValjean,ôngđangngồixổmmộtbênMarius.
Trongbóngtối,trônghắnnhưmộtmahiện.Mộtngườithựcthàhẳnphát
khiếp,vìlúcấynhánhemtối;mộtngườichínchắnhẳnphảisợvìcáiquả
chùy.JeanValjeannhậnraJavert.
ChắcbạnđọcđãđoánrằngngườiđuổitheoThénardierchínhlàJavert.
Saukhikhôngchúthyvọngmàlạithoátđượckhuchiếnđấu,JavertvềSở
CảnhSátyếtkiếnquaviênCảnhSátTrưởngvàbáocáonhiệmvụ.Tacòn
nhớ,trongtờgiấybắtđượctrongngườiJavert,cóghicầnphảikiểmsoátkhu
hữungạn,phíaChampsÉlysées,khunàyítlâunaySởCảnhSátđãchúý.
Đếnnơi,JaverttrôngthấyThénardiervàđuổitheonó.Câuchuyệnrasaota
đãbiết.TacũngbiếtrằngThénardierâncầnmởcửahầmchoJeanValjeanlà
nódùngthủđoạnkhônkhéo.NócảmthấyJavertvẫnđứngđấy;ngườitakhi
cóairìnhthìđánhhơithấyngay.Phảivứtmộtmẩuxươngchoconchósăn.
Mộtthằnggiếtngười,còngìbởbằng?Mộtkẻthaythếbỏqualàmsaođược?
ThénardierthảJeanValjeanrathếmạngchonó;nóđãquẳngmộtmiếngmồi
chocảnhsát.Thếlàviêncảnhsátkhôngtheodấunóđểvớmộtmóntohơn.
NhưvậylànóthưởngchoJavertđãtốncôngchờ,tênmậtthámhẳnthúvị
lắm,cònnó,nólạivớđượcbamươifrancsvàthếnàocũngthoátthân,nhờ
cáimưuđánhtráoấy.
Jean Valjean hết gặp bước hiểm nghèo này thì đến bước hiểm nghèo
khác. Hai cuộc gặp gỡ liên tiếp như thế này. Rơi từ tay Thénardier sang
Javert.Cuộcđờisaomàbấtnhẫnquáthế?JavertkhôngnhậnraJeanValjean
bởivìôngđổikháchẳn,nhưtađãnóiởtrên.Hắnvẫnkhoanhtay,ngầm
nắmchắccâygậychùy.Lờihắnnóivắntắtvàbìnhtĩnh:
—Anhlàai?
—Tôiđây.
—Tôilàai?
—JeanValjean.
Javertcắnquảchùyvàomiệng,chângấpxuống,mìnhcúinghiêng,đặt
haibàntayrắnchắclênvaiJeanValjeannhưhaicáikìmkẹpchặt.Hắnnhìn
JeanValjean,nhậnraông.Mặthaingườigầnchạmnhau.ConmắtJavert
thậtkhủngkhiếp.
JeanValjeanimlìmkhôngcửđộngdướihaibàntaynắmchặtcủaJavert
nhưmộtconsưtửchịunằmtrongvuốtconlinhmiêu.Ôngnói:
—ÔngthanhtraJavert,ôngbắtđượctôi.Ngaytừsángnaytôiđãtựcoi
nhưởtrongtayôngrồi.Tôiđãnóirõchỗởcủatôitấtkhôngphảilàđểtrốn
ông.Bâygiờôngbắttôiđi.Nhưngtôichỉxinôngmộtđiều.
Javerthìnhnhưchẳngnghethấygì.HắnnhìnJeanValjeanchòngchọc.
Cằmhắnnhănlại,môinhếchlêngầnmũithếnghĩalàhắnđangmảimêvới
nhữngýnghĩhungtợn.Saucùng,hắnbuôngJeanValjeanra,đứnghẳndậy,
taynắmlạigậychùyvàthìthầmhỏinhưtrongmộtgiấcmộng:
—Anhlàmgìđấy?Ngườinàylàai?
HắnvẫntiếptụckhôngmàytaovớiJeanValjean.JeanValjeantrảlời,
tiếngôngnhưđánhthứcJaverttỉnhdậy:
—Đúnglàtôimuốnnóivớiôngchuyệnngườinày.Ônglàmgìtôithìtùy
ông;nhưngxinônggiúptôimanganhtavềnhàanhtađã.Tôichỉxincóthế.
MặtJavertnhănnhúmlại;cứmỗilầnngườitatưởnghắncóthểnhượng
bộlàmặthắncorúmlạinhưvậy.Tuynhiênhắncũngkhôngnóikhông.Hắn
cúixuốnglầnnữa,rútởtúiramộtcáimùisoa,nhúngxuốngnướcrồilau
tránMariusđẫmmáu.Hắnnóikhekhẽ,nhưnóivớimình:
—Ngườinàylúcnãyởngoàichiếnlũy.NgườitagọihắnlàMarius.
Javertlàtênmậtthámbậcnhất,lúcởchiếnlũy,tuytưởngrằngmìnhsắp
chếtmàcáigìhắn cũng nhận xét, nghe ngóng, nghe thấy gì là lượm lấy,
ngaycảtrongcơnhấphốihắnvẫndothám;lúcấyhắnđãtựtỳtaylênmộ
nhưngvẫncònghichép.
HắncầmtayMarius,đểtìmmạch.
—Bịthương.-JeanValjeannói.
—Hắnchếtrồi.-Javertbảo.
JeanValjeantrảlời:
—Không,chưachết.
—Thếanhcõnghắntừchiếnlũyvềđâyà?-Javertnhậnxét.
Javertchắclàtâmtríđangbậnrộnlắm,nênkhônghỏigìđếnviệckỳdị
màJeanValjeanđãlàmlàdoconđườngcốngmàcứuthoátMariusvàcũng
khôngđểýđếnviệcJeanValjeancứimlặngkhôngtrảlờicâuhỏicủahắn
ta.VềphầnJeanValjean,ôngcũngchỉcóđộcmộtýnghĩ.Ôngnóitiếp:
—AnhnàyởkhuMaraisphốFillesDuCalvaire,nhàônganhta…tôi
khôngnhớtêngì.
JeanValjeanlụctúiMarius,lấyquyểnsổra,mởđếntrangMariusghibút
chìrồiđưachoJavert.Trênkhôngvẫncònchậpchờnchútánhsángđủđể
đọc.Vảlại,Javertvốncóconmặtcủaloàicúvọănđêm,sángnhưcóchất
lântinh.HắnđọcmấydòngchữcủaMariusrồilẩmbẩmnói:
—Gillenormand,phốFillesDuCalvaire,nhàsố6.
Hắngọito:
—Xe!
Tacònnhớcáixengựavẫnchờlúccần.
JavertgiữlấyquyểnsổcủaMarius.Látsau,cáixetheoconđườngdốc
ngựađiuốngnước,xuốngtậnbờsông.Mariusđượcđặttrêncáighếởphía
sau,cònJavertngồicạnhJeanValjeantrênghếphíatrước.Cửaxeđóng,xe
chạynhanhlênbếntàu,tiếnvềphíangụcBastille.
Họrờibờsôngđivàophố.Bóngbácđánhxeđenngòmtrênghế,quất
vàohaiconngựagầygò.Trongxe,lặngngắt.Mariusngồiimlìm,lưngtựa
vàomộtgócởcuốixe,đầugụcxuốngngực,haitaybuôngthõng,châncứng
đờ;chàngcóvẻnhưchỉcònđợicáiquantài.JeanValjeannhưmộtbóng
đen,cònJavertnhưbăngđá.Mỗikhixechạyquamộtngọnđènbênđường,
trongxetốiomlạilóelênmộtthứánhsángnhợtnhạtkhiếnngườitathấysự
tìnhcờđãtậphợpvàmuốnđốichiếumộtcáchbiđátbakhốibấtđộngthê
thảm;mộtxácchết,mộtbóngma,mộtphotượng.
X
ĐỨACONPHUNGPHÍCUỘCĐỜINAYLẠITRỞ
VỀ
Mỗilầnxegặpổgà,máutrêntócMariuslạinhỏxuốngmộtgiọt.Lúcxe
đếnngôinhàsố6phốFillesDuCalvairethìđãtốimịt.
Javert nhảy xuống trước tiên; hắn liếc nhìn số nhà trên cổng lớn. Hắn
nhắc một cái búa nặngbằng sắt lên, gõmột nhát thật mạnh. Cáibúa này
chạmtheokiểuxưa,mộtcondêđánhnhauvớithầnSatyre.
[422]
Cổnghémở,
Javertđẩymạnh.Bácgáclóranửangười,miệngngáp,bộcònngáingủ,tay
báccầmmộtcâynến.
Nhàđãngủcả.ỞkhuMaraisthườngngườitađingủsớm,nhấtlànhững
ngàybạođộng.CáikhuphốcổhiềnlànhnàythấyCáchMạnglàhoảngsợ,
nênlẩntrốntronggiấcngủ,cũngnhưlàtrẻconthấynóiôngbabịđếnlàvội
rúcđầuvàotrongchăn.
Lúc ấy Jean Valjean và bác đánh xe khiêng Marius ra khỏi xe, Jean
Valjeannâng nách còn bác kia đỡ haichân.Vừa khiêng Marius như vậy,
JeanValjean vừaluồntaydướilầnáoráchbươmcủachàngsờ lênngực,
thấytimvẫncònđập.Timcóphầnlạiđậpyếuhơn,hìnhnhưxelănđikhiến
anhhồitỉnhlạiđượcmộtphần.Javertgọigiậtbácgáclại,thậtđúnggiọng
mộtviênchứcNhàNướcgọingườigáccổngnhàmộttênphiếnloạn:
—AiởđâylàGillenormandkhông?
—Có.Ônghỏigìạ?
—Ngườitamangconôngtavềđâynày.
—Conà?-Bácngâyngôhỏi.
—Hắnchếtrồi.
JeanValjeanráchtảtơi,bẩnthỉu,đisauJavert;dángngườiônglàmcho
bácgáccổngkinhtởm.Ônglắcđầurahiệulàkhôngphảichết.Bácgáchình
nhưchẳnghiểutígìvềcâunóicủaJavertvàcũngkhônghiểudấuhiệucủa
JeanValjean.
Javertnóitiếp:
—Hắntađãrachiếnlũy,vàbâygiờthìhắnđâynày.
—Chiếnlũyư!-Bácgáckêu.
—Hắnđitìmcáichết.Vàođánhthứcbốhắndậyđi.
Bácgáckhôngđộngđậy.Javertbảo:
—Điđichứ!
Rồinóithêm:
—Mainhànàycóđámma.
ĐốivớiJavert,nhữngviệcxảyratrênđấtNhàNướcbaogiờcũngphải
phânloạirạchròi;đólàbướcđầuđểphòngxavàkiểmsoát;vàmỗiviệcxảy
rađềuthuộcmộtngănriêng.Những việcđócóthểxảyra,nhưđượcxếp
trongnhữngôkéovàtùylúcmàchuira,nhiềuhayít.Việcngoàiphốthì
huyênnáo,biếnđộng,hộihè,đámma.
Bác gác chỉ đánh thức lão Basque. Lão Basque đánh thức Nicolette.
NicoletteđánhthứcbàdìGillenormand.CònlãoGillenormandthìhọcứđể
ngủyên;mọingườiđềunghĩrằnglãobiếtsaucũngchẳngmuộngì.
NgườitakhiêngMariuslêntầnggácthứnhấttrongkhimọingườiởtrong
nhàkhônghềhaybiết,rồiđặtanhtrênmộtchiếctrườngkỷởcháibênngoài
buồng ông Gillenormand. Trong lúc lão Basque đi tìm thầy thuốc
Nicolettemởtủquầnáo,JeanValjeanthấybàntayJavertmólênvaimình.
Ônghiểungay,vộiđixuốngnhà,Javerttheosaubéngót.
Bácgácnhìnhaingườiđira,cũngnhưlúcnãynhìnhaingườivàonhà,vẻ
mặtvừangáingủ,vừakinhhoàng.
Haingườilạilênxe,bácđánhxecũngtrèolênghế.
—ThưaôngthanhtraJavert-JeanValjeannói-xinôngmộtđiềunữa.
Javertgaygắthỏi:
—Điềugì?
—Xinôngchotôighéquanhàmộtchốc.Sauđóônglàmgìtôicũngxin
nghe.
Javertimlặngmộtlát,cằmthụtvàotrongcổáodài.Rồihắnhạcáicửa
kínhphíatrướcxuốngvàbảo:
—Bácxe,phốL’HommeArmé,nhàsố7.
XI
CÁITUYỆTĐỐIBỊLUNGLAY
Suốtdọcđường,haingườituyệtđốikhônghérăngnóimộtlờinàonữa.
JeanValjeanmuốn gì?Làmnốtcôngviệcôngđãbắtđầu; báotincho
Cosette,nóichoCosettebiếtMariusởđâu;cólẽbàychocôđiềugìkhác
lợivànếucóthểthìthuxếpmấyđiềutốihậu.Cònvềphầnông,vềphầnđối
vớiriêngông,thìxongrồi.Javertđãbắtđượcông,ôngkhôngkhángcựlại.
Mộtngườikhác,ởtrongtrườnghợpnày,chắclàcóthểlờmờnghĩđếncái
dâythừngThénardierđãchomìnhvànhữngchấnsongtrongnhàngụcmình
sẽbướcchânvào.NhưngtừngàygặpGiámMục,mỗilầnđứngtrướcmột
vụmưuhại nào, dù là đối với bản thân mình, bao giờ Jean Valjeancũng
phânvântronglòng,mốiphânvâncủakẻngoạiđạo.Tựvẫn,mộtsựxúc
phạmbímậtvàohuyềnbícóthểgiếtchếtlinhhồn,JeanValjeankhôngthể
làmviệcấy.
Xevừa rẽ vào phố L’Homme Armé thì dừng lại;phốnàyhẹp quá, xe
khôngvàođược.JavertvàJeanValjeannhảyxuốngđất.Bácláixekhúm
númtrìnhvới“quanthanhtra”làtấmnhungUtrechttrongxebêbếtnhững
máucủangườibịgiếtvàlấmbùncủathằnggiếtngười.Ấy,báchiểunhư
thế.Bácnóithêmlàphảibồithườngchobác.Vừanói,bácrútraởtúimột
quyểnsổcon,xinôngthanhtralàmơnbiênchobác“mấychữnhậnthực
làmbằng”.
Javertlấytaygạtquyểnsổcủabácđánhxeđưabảo:
—Hếtbaonhiêukểcảlúcđợivàchuyếnchở?
—Thưa, đi bảy giờ mười lăm phút, còn tấmnhungthìmớinguyên ạ.
Thưaôngthanhtratámmươifrancs.
JavertmóctúilấybốnđồngNapoléonđưachobácđánhxerồichobácđi.
Jean Valjean nghĩ bụng chắc Javert định dẫn bộ ông về đồn Blancs
ManteauxhayđồnArchivesngaygầnđấy.
Haingườiđivàotrongphố.Cũngnhưthườngngàyphốhômnayvắng
vẻ,JavertbướctheoJeanValjean.Đếncănnhàsố7,JeanValjeangõcửa.
Cửamở.Javertnói:
—Được,anhlênđi.
Rồihắnnóithêm,giọnglạchẳnđi,ngherấtlạlùng,màhìnhnhưphải
gắngsứclắmmớinóiđược:
—Tôichờanhởđây.
Jean Valjean nhìn Javert. Cái lối làm như thế, thật ít khi Javert làm.
Nhưng,ôngnghĩvídụbâygiờJavertđốivớiôngcómộtthứtựtinngạomạn
đinữa,thứtincậycủaconmèothảconchuộttựdotrongtầmmóngvuốtcủa
mìnhthìôngcũngchẳngđểýlàmgì,vìôngđãquyếttâmsẽnộpmìnhcho
Javertvàkhôngcònchờmonggìnữa.Ôngđẩycửabướcvàotrongnhà.Ông
bảobácgácđãbuôngmànđingủ:“Tôiđâymà”,rồiônglêngác.
Đếntầngthứnhất,ôngdừnglạinghỉ.Conđườngđaukhổnàomàkhông
cónhữngchỗnghỉchân.Cáicửasổởchỗngoặttrêncầuthang,mộtkiểucửa
sập lúc ấy, mở. Trong những căn nhà lối cổ, cầu thang thường sát ngay
đườngchosángvàđểnhìnxuốngphố.Cáiđènngoàiphốởngaytrướcmặt,
soimộtchútánhsángtrênbậcthang,nhưthếđỡtốnđượcmóntiềndầu.
JeanValjeannhôđầurangoài,khôngbiếtlàđểthởhaybấtgiáclàmnhư
thế.Ôngcúixuốngphố.Phốthìngắn,cáiđènrủsoisángtừđầuphốđến
cuối phố. Jean Valjean bỗng rất đỗi kinh dị, sửng sốt; không một bóng
người.Javertđãđimất.
XII
NGƯỜIÔNG
LãoBasquevàlãogáccổngđãkhiêngMarius,vẫnnằmimbêncáighế
lúcnãy,sangbênphòngkhách.Thầythuốc,cóngườiđimời,đãđến.
BàdìGillenormandđiđilạilại,tâmthầnkhiếp đảm,haitaychắpvào
nhauvàchỉcóbiếtkêu:“Trờiơi,cóthểnhưthếđượckhông?”Thỉnhthoảng
bàlạinói:“Rồimáudâykhắpnhà”.Khicơnghêrợnbanđầuđãqua,bàmới
thấytrongđầuócnảyracáitriếtlývềtìnhthếnàyvàbàkêulên:“Đãthếthì
phảiracơsựthếnàychứ!"Bàkhôngnóihẳn:Tôiđãbảomà,nhưngườita
thườngnóitrongnhữngtrườnghợpnhưvậy.
Theolờicủathầythuốc,ngườitakêmộtcáighếvảibêncạnhtràngkỷ.
ThầythuốckhámchoMarius;ôngthấymạchvẫnđập,ngựckhôngcóvết
thươngnàosâulắm,máuđọngởhaibênméplàứaởmũira;ôngliềncho
đặtchàngnằmthẳngtrêngiường,bỏgốiđichođầukhôngcaohơnngười,lại
thấphơnmột chút nữa, mình thìcởitrầnchodễ thở. Bà dì Gillenormand
thấyngườitalộtáoMariusthìluira.Bàvàobuồngcầukinh.
CácbộphậntrongngườiMariuskhôngbịchấnthương;mộtviênđạnvấp
cáiví,đichệchquanhngựclàmráchmộtmiếngthịttrônggớmghiếc,nhưng
khôngsâu,vìthếkhôngnguyhiểmgì.Xươngđòngánhbịvỡ,lạiđimộtthôi
dàidướicốngngầmnênbịtrẹohẳnđi,gâyrắcrốinghiêmtrọng.Haicánh
taybịchémnát.Khôngcóvếtthươngnàolàmxấuxímặtmày;nhưngđầu
đầynhữngvếtchém.Nhữngvếtấysẽrasao?Cóphảichỉsướtngoàidađầu
không?Cóchạmđếnsọkhông?Chưathểnóiquyếtngayđược.Mộttriệu
chứngtrầmtrọnglàngườibịthươngngấtđi;nhiềukhingấtnhưvậykhông
tỉnhlạiđượcnữa.Máulạichảynhiềunênkiệtlực.Từthắtlưngtrởxuống,
nửaphầndướingườicóchiếnlũycheđỡ.
Lão Basque và Nicolette xé vải làm băng. Nicolette khâu, lão Basque
cuốn.Vìthiếuvảibó,thầythuốcphảitạmlấybôngđểcầmmáu.Bêncạnh
giườngtrênmộtcáibàn,thắpbangọnnến;hộpđựngđồgiảiphẫubàylaliệt
trênbàn.Thầythuốclấynướclạnhrửamặt,rửatócchoMarius.Chỉmộtlát
làthùngnướcđãđỏngầu.Bácgáccổng,taycầmcâynếnsoichosáng.Thầy
thuốccódángbuồnbuồnsuynghĩ.Thỉnhthoảngônglạilắcđầu,hìnhnhư
đểtrảlờimộtcâuhỏiđặtthầmtrongbụng.Nhữngcâuchuyệnbímậtngười
thầythuốctraođổivớichínhmìnhnhưvậylàmộtdấuhiệukhôngtốtcho
bệnhnhân.
GiữalúcthầythuốclaumặtchoMariusvàlấyngóntaynhẹnhàngđặtlên
mimắtvẫnnhắmkín,thìcánhcửaởcuốiphòngkháchchợtmở;mộtkhuôn
mặtdàivàtáihiệnra.NgườiấylàôngngoạiMarius.
Đã hai hôm nay, cuộc bạo động làm cho lão Gillenormand bồn chồn,
phẫnuất,lolắng.Đêmtrướclãođãmấtngủ,suốtngàyhômnaylãolêncơn
sốt.Chiềutốilãođinằmrấtsớm,dặnngườinhàphảikhóatấtcảcáccửalại,
rồimệtquá,lãothiếpđi.
Người già vốn rất tỉnhngủ;buồng lão Gillenormand kề liềnsátphòng
khách;mặcdùmọingườicốsứcnhẹchânnhẹtay,nhưnglãocũngthứcdậy.
Lãongạcnhiênthấymộtvệtánhsánglọtquakhecửa,lãoliềntrởdậyvàlần
rangoài.Lãođứngởngưỡngcửa,tayvịnvàoquảđấmmỏvịttrêncánhcửa
mởhé,đầurungrunghơicúivềđằngtrước,mìnhmặcmộtcáiáongủmàu
trắngbuôngthẳng,khôngcónếp,trôngnhưmộttấmkhănliệm,vẻmặtngạc
nhiên.Trônglãonhưmộtbóngmađangnhìnvàonấmmộ.
Lãothấycáigiường,vàtrênđệmmộtngườimáumeđầmđìa,datrắng
bệchnhưbạchlạp,mắtnhắm,miệngháhốc,môitáinhợt,mìnhcởitrần,be
bétnhữngvếtthươngđỏlòm;ngườiấykhôngđộngđậy,ánhsángsoivào,
trôngchóicảmắt.Lãorùngmìnhtừđầuđếnchân,tuychântaylãochỉcóda
bọcxương.Lòngđenconmắtđãngảvàngthếmàbỗnglonglanhmộtmàu
sángđục.Chỉtrongkhoảnhkhắc,mặtlãotrởthànhgóccạnh,xámxịt,trông
nhưđầulâumộtbộxương.Taylãothõngxuốngnhưlòxobịgãy.Lãosửng
sốt hết sức,mấy ngón tay doãng ra trên hai bàn tay run lẩybẩy; đầu gối
khuỵuvềđằngtrước,đểlộgiữahaitàáohaiốngchânlởmchởmlôngtrắng.
Lãonóikhekhẽ:
—Marius.
—Thưacụ-Basquethưa-ngườitamớikhiêngôngvề.Ôngấyrangoài
chiếnlũy,và…
Lãogiàhétlên,giọngkhủngkhiếp:
—Nóchếtrồi!Chaoôi!Thằngtướngcướp!
Rồinhưcómộtsứcbiếndạngyêumanào,ônggiàtrămtuổibỗngđứng
thẳngngườidậynhưmộtthanhniên.Lãonói:
—Thưaông,ônglàthầythuốc.Ôngnóingaychotôibiếtđiềunày.
chếtrồi,phảikhông?
Thầythuốcvôcùnglolắng,nínlặngkhôngnói.LãoGillenormandvặn
haitay,phálêncườighêrợn:
—Nóchếtrồi!Nóchếtrồi!Nódẫnxácrachiếnlũyđểchongườitagiết
chết.Nóoánghéttôi!Nólàmracơsựnàyđểtrảthùtôi.Trời!Thằngkhát
máu!Màytrởvềnhưthếnàyư?Khổthântôi,nóchếtrồi!
Ôngđiracửasổ,mởtoangranhưsắpchếtngạt.Rồiđứngtrướcbóngtối,
ôngnóivớiđêmkhuyangoàiphố:
— Người ta đâm nó, chém nó, cắt cổ nó, giết chết nó, xé tan xác nó.
Trôngthằngkhốnnạnđâynày!Nóthừabiếtlàtôichờđợinó,tôiđãthuxếp
cáibuồngchonó;tôiđểcáiảnhcủanóchụpngàycònnhỏtrênđầugiường
tôi.Nóthừabiếtlànócứviệctrởvềnhà,làtôithầmgọinóhàngbaonhiêu
nămnay,làcứtốitốitôingồibênngọnlửa,haitayđặttrênđầugối,không
biếtlàmgì,vàhóanhưngườimấttrí.Màythừabiếtnhưthế,màycứviệcvề
vàbảo:Tôivềđây,thếlàmàylàmchủcáinhànày,màybảogìtacũngnghe,
màymuốnlàmcáigìthằnggiàgàndởnàythìmàylàmcơmà.Màybiếtthế,
nhưngmàybảo:Không,cáilãonàylàmộtthằngBảoHoàng,takhôngvề
đâu.Thếrồimàyrachiếnlũy,thếrồimàycóácýđểchongườitagiếtchết
mày,màymuốntrảthùcâutaonóivềôngCôngTướcDeBerry.Màythật
nhamhiểm.Thôicácngườihãyđinghỉđi,cứviệcngủyênđi.Nóchếtrồi.
Tôithứcdậynhưthếnàyđây!
Thầythuốcbắtđầuthấylongạichocảhaingười.ÔngbỏMarius,lạigần
lãoGillenormand, cầmcánhtay lão,lãoGillenormand quaylại,nhìn thầy
thuốcbằngconmắtnhưmởtohơnvàđỏngầunhữngmáu.Lãobìnhtĩnhnói
vớithầythuốc:
—Thưaông,xincảmtạông.Tôibìnhtĩnh,tôiđãtừngthấyvuaLouis
XVIchết; tôichịuđựng đượctấtcảnhữngbiến cốxảyra. Việcghêgớm
nhấtlànghĩrằngchínhbáochícủacácônggâyratấtcảcáctộiác.Cácông
cónhữngvănsĩquèn,nhữngthằngnóiláo,nhữngthầykiện,nhữngdiễngiả,
nhữngdiễnđàn,nhữngcuộcthảoluận;rồi,nàolàtiếnbộ,nàoánhsáng,nào
tựdo,nàonhânquyền,nàotựdobáochí;thếrồi,đâynày,ngườitakhuân
concáicácôngvề nhànhư thếnàyđấy.Úigià!ThằngMarius!Thậtghê
tởm!Bịgiết!Chếttrướctôi!Cáichiếnlũy!À,thằngcướp!Thưabácsĩ,hình
nhưôngởkhuphốnày.Tôibiếtônglắm.Đứngởcửasổ,tôithườngthấyxe
củaôngđiqua.Đểtôinóichoôngnghe.Ôngchớtưởnglầmrằngtôiđang
cơngiậndữ.Ailạigiậnmộtngườichếtbaogiờ!Giậnthìthậtlàngungốc.
Taytôiđãnuôinó.Lúcnóhãycòntítithìtôiđãgiàrồi.Dạoấynóhaychơi
ởvườnTuileries,nócầmcáixẻngvớicáighế.Nólấyxẻngđàohốđếnđâu
làtôitheođếnđấy,lấygậylấphốđểcácviênthanhtrakhỏimắng.Mộthôm
nóhét:ĐảđảoLouisXVIII,rồibỏđimất!Cóphảilỗitạitôiđâu.Da
hồnghồng,tócnóvàngóng.Mẹnóchếtrồi.Ngàicóthấymọiđứatrẻ,đứa
nàotóccũngvàngkhông?Tạisaovậy?Nólàmộtthằngtướngcướpsông
Loire.Nhưngtrẻthơthìtộitìnhgì,bốnólàmbốnóchịuchứ!Tôinhớdạo
nóthấpbằngthếnàynày.Nókhôngnóirõchữ“d”.Giọngnónóiêmái,líu
ríunhưchimấy.Tôicònnhớmộthôm,ởtrướcphotượngHerculeFarnèse,
mọingườixúmxítquanhnótrầmtrồkhenngợicáithằngbésaomàxinh
thế!Thậtynhưtrongtranhấy.Tôithườnglớntiếngmắngnó,tôigiơgậylên
dọanó,nhưngnóthừabiếtlàtôiđùathôi.Cứbuổisáng,nóvàobuồngtôi,
tôicàunhàu,nhưngthấynhưcómặttrời.Chảtàinàolàmngơvớibọn
nhauấyđược.Chúngnóbámlấymình,giữrịtmình,đuổicũngkhôngđi.Sự
thậtthìchẳngđứabénàobằngthằngbénày.Bâygiờ,ngàithửnghĩxem,
nhữngngườinhưLafayette,BenjaminConstance,TirecuirDeCorcellescủa
cácông,bọnấygiếtchếtcháutôiđâynày.Khôngthểthếđược.
LãođếngầnMarius,Mariusvẫnnhợtnhạt,khôngnhúcnhích;thầythuốc
đã trở lại với Marius. Lão lại vặn hai tay. Hai môi trắng bệch của lão
Gillenormand tự nhiên mấp máy thốt ra những tiếng chỉ nghe thấy loáng
thoáng,nhưnhữnghơithởtrongmộtcơnthởdốc:
—Trời!Đồbạcác!Trời!Hộikínvớihộihở!Trời!Đồvôlại!Đồphiến
loạn!
Đólànhữnglờimộtkẻhấphốitráchmócmộtcáithâyma.Rồicũngnhư
nhữngcuộcnổngầmtronglòngđất,thếnàocũngphảiphụtrangoài,ônglại
nóimộtthôidài,nhưngbìnhtĩnhnhưôngkhôngcònsứcnữa.Giọngông
trầmđục,thầmthìnhưvanglạitừbênkiavựcthẳm:
—Nhưngcũngkhôngsao,tôi,tôicũngsắpchếtrồi.Thếmànghĩrằngcả
cáiđấtParisnàykhôngcómộtcôảnàomàlạikhôngsướngtơiđinếuđược
kết duyên với thằng chết tiệt này. Thằng khốn kiếp này không chơi cho
sướngđời,lạiđiđánhnhauđểrồibịđạnlănrachếtnhưmộtconvật.Chết
choai?Đểlàmgì?ChonềnCộngHòa!ĐánglẽđinhảyởtiệmChaumière,
thanhniênnàolạikhônglàmcáinhiệmvụấy.Sốngphícảcáituổihaimươi.
NềnCộngHòaà?Mộtsựđiênrồngungốc!Đấy,cácbàmẹcứđẻconcho
kháuvào!Thôinóchếtrồi.Thếlàsẽcóhaiđámtangđiquadướicổngxe.
Mày đã hành thân hoại thể mày ra thế để cho được lòng ông tướng
Lamarque.Ôngtađãchomàyăngìnào?Chẳngquamộttaybămthịt,một
lãobahoathôi.Đihysinhchomộtngườichết,cứnghĩđếncũngđủphát
điênrồi!Cácngàiphảihiểucho!Mớihaimươituổimớiứcchớ!Lạikhông
quayđầuthửnhìnxemcóđểlạigìtrênđờinàykhông.Thếchonênbâygiờ
cáccụgiàtộinghiệpphảichịuchếtcôđơn.Cứhéođitrongxócủamày,hỡi
chimcúạ!Ừ,thựcra,thếcànghay,đólàđiềutamongmỏi,lầnnàythìtađi
đứt.Tagiàquárồi;tađếntrămtuổirồi,trămnghìntuổirồi.Tacóquyền
chếtđãtừlâu.Quacáivụnàythìxongđời!Thếlàhết,sungsướngchưa!
Chonóngửiamôniắclàmquáigìnữa!Cảđốngthuốcnàynữa!Côngtoi!
Thầythuốcgìmànguthế!Thôi,nóchếtrồi,nóchếtthậtrồi!Tôibiếtthừađi
chứ,tôicũngchếtrồicơmà.Nócólàmgìnửavờiđâu.Hừ,cáithờinàythật
kinhtởm,kinhtởm,kinhtởmquásức.Cảcácngàinữacũngthế,cảnhững
tư tưởng của các ngài, những chủ nghĩa, nhữngông thầy, những lời sấm,
nhữngnhàbáchọc,nhữnganhvănsĩbấtlương,nhữngnhàtriếtlýkhốnnạn
củacácngàivàtấtcảnhữngcuộcCáchMạngđãlàmkhiếpđảmđànquạ
dinhTuileriestừsáumươinămnay.Màychếtthếnày,làmàychảthươngai
thếthìtaocònbuồnphiềnlàmgì,quângiếtngườikia.
Giữalúcấy,Mariustừtừmởmắt,conmắtanhvẫnnhưcònlạlùngtê
nhìnlãoGillenormand.
—Marius!Marius!-Ônggiàreolên.-BéMariusơi,conơi!Conyêu
quýơi!Conmởmắtrồi,connhìnôngrồi,concònsống,ơntrời!
Thếrồilãolănra,bấttỉnh.
QUYỂNIV
JAVERTMẤTHƯỚNG
JavertchậmrãibướcbướcmộtkhỏiphốL’HommeArmé.
Lầnđầutiêntrongđờihắn,hắncúigằmxuốngđivàcũnglầnđầutiên
trongđời,hắnchắptaysaulưngmàđi.TronghaidángđiệucủaNapoléon,
chođếnngàyhômnay,Javertchỉbiếtcómột,dángđiệucươngquyết,tức
haitaykhoanhtrướcngực;còndángđiệulưỡnglự,haitaychắpsaulưng,
Javertchưahềbiếtđếnbaogiờ.Bâygiờđãcósựbiếnđổi;tấtcảngườihắn,
chậmchạp,ủê,biểulộmộtmốiưutư.
Hắnđisâuvàonhữngphốvắnglặng.Thếnhưnghắnđivềmộthướng
nhấtđịnh.HắntiếnthẳngvềphíasôngSeine,quanhữngđườngngắnnhất,rẽ
raphốWorms,dọctheobờsôngmàđi,quaLaGrèverồidừnglại,cáchcái
đồnởcôngviênChâteletmộtquãngởgóccầuĐứcBà.Đếnquãngnày,-tức
là nơi ở giữa cầu Đức Bà và cầu Change một bên, một bên là giữa bờ
Mégisserie và Bến Hoa, thì con sông Seine giống như một cái hồ vuông
cạnh,ởgiữalàmộtdòngthácchảyxiết.
Quãngsôngnày,cácthủythủđisôngphảisợ.Ngàyấy,dòngtháctrong
lòngsôngcònbịthắtlạivàcáccộtchâncốixayởcầu,nayđãpháhủy,làm
chochảycuộnnênrấtnguyhiểm.Haicầuxâygầnnhauquá,consôngcàng
thêm hiểm trở; nước đổ dữ dội dưới vòm cầu; sông nổi từng đợt khủng
khiếp;nướcsôngdồnlại,tụlại.Nhữngluồngsônggiốngnhưtừngcuộndây
thừngbằngnướctotướnggắnghếtsứckéobậtchâncầuđi.Aisẩychânrơi
xuốngquãngsôngnàykhôngbaogiờngoilênđược;nhữngngườibơilộitài
giỏinhấtcũngchịuchếtđuối.
Javerttìhaikhuỷutaylênthànhcầu,cằmđặtvàogiữahaibàntay,móng
taytựnhiênbấuvàohaibênriamárậmrì.Hắnnghĩngợi.Mộtsựmớilạ,
mộtcuộcCáchMạng,mộttaibiếnvừaxảyratrongđáylònghắn;vìthếnên
hắnmớitựvấnlươngtâm.
Javertthấylòngđauquặn.Từmấytiếngđồnghồnay,hắnkhôngphải
conngườiđơngiảnnữa.Hắnrấtbốirối;bộóchắnvốntrongsuốttrongđui
mù,naykhôngcòntrongsuốtnữa.Khốiphalêấyvẩnđụcmộtđámmây
mờ.Tronglươngtâm,hắnthấycóhaiconngười,hắnkhôngthểtựdốimình
được.Lúcbất ngờ gặp Jean Valjeandướibãisông Seine, hắn có cáicảm
giácnhưmộtconsóitómlạiđượcmồi,vànhưmộtconchóđượcgặplạichủ
cũ.
Hắnthấytrướcmặthắncóhaiconđường,thẳngtắpcảhai,nhưngvẫn
haiconđường.Xưanay,suốtđờihắn,hắnchỉthấycómộtconđường,nên
lúcấyhắnkhiếpsợ.Điềudằnvặtnhấtlàhaiconđườngấylạiđitráingược
nhau. Con đường nọ không dung con đường kia. Con đường nào là con
đườngđúng?Javertởtrongmộttìnhtrạngrấtkhótả.
Đượcmộttêngianphicứusống,nhậncáiơnấyrồilạitrảơn,tuykhông
muốnmàphảiđặtmìnhngangbằngvớimộttêntùtáiphạm;lấynghĩatrả
nghĩa;đểchotêntùphạmấybảomình“Thôiđiđi”,rồiđếnlượtmìnhlại
bảohắn:“Điđâuthìđi”.Vìnhữnglýdocánhânmàbỏcảnhiệmvụ,cáibổn
phậnchungđóvàlạithấynhữnglýdocánhânấycócáigìcũnglàchung,
màcólẽlạitrọnghơn.Phảnlạixãhộiđểnghetheotiếngnóicủalươngtâm.
Đấy,tấtcảnhữngđiềuphilýấycứxảyra,cứchồngchấttrênđầuhắn,hắn
thấyvôcùngkinhhoảng.
ĐiềulàmchohắnngạcnhiênlàJeanValjeanđãthachohắnvàđiềulàm
chohắnkinhdịlàhắnđãthachoJeanValjean.Hắnbâygiờthếnào?Hắntự
tìmhiểumìnhmàkhôngbiếtmìnhrasao.
Phảilàmgìbâygiờ?BắtlấyJeanValjeanlàkhôngđúng,màđểmặckệ
JeanValjean cũngkhôngxong. Trong trườnghợpthứ nhấtthìngười Nhà
Nướclạihènmạthơnmộttêntù;trongtrườnghợpthứhai,thìmộttên
khổ sai lại vượt lên trên pháp luật, giày xéo lên pháp luật. Trong cả hai
trườnghợp,Javertđềumấtdanhdựcả.Dùcóđitheoconđườngnàocũng
sangã.Sốphậnconngườicónhữngbờvựctrênđỉnhcủasựnangiải,nếu
vượtquamộtcáithìcuộcđờichỉcònlàvựcsâu.Javertđangđứngởmộtnơi
tậncùngnhưvậy.
Mộtđiềukhiếnhắnbànghoàng,làhắncứphảiloayhoaynghĩngợi.Hắn
thấytrongngườinônnao,khôngnghĩkhôngđược.Từxưa,hắnchưahềnghĩ
ngợibaogiờ,bâygiờhắnthấynghĩngợithậtlàđaukhổlạlùng.Màđãnghĩ,
tất có những tư tưởng phản kháng ngấm ngầm; hắn thấy bực dọc trong
người.
Trongbấtkỳviệcgìngoàinhiệmvụnhỏhẹpthườngngàycủahắn,hắn
đềuthấynghĩngợikhôngíchgì,màlạithêmmệt.Đếnhômnay,nghĩngợi
vềnhữngviệcđãxảyratrongngàylạilàmộtnhụchình.Tuyvậy,saunhững
xúcđộngnhưthế,hắnthấyphảinhìnthẳngvàolươngtâmmình,phảichính
mìnhbáocáochomìnhbiếtconngườimình.Nghĩđếnviệchắnvừalàm,
hắnrùngmình.Hắn,Javert,hắnđãtựýthảmộttêntộiphạm,tráihẳnvớitất
cảluậtlệcảnhsát,tráihẳnvớitoànbộluậtđiển.Hắnđãthừanhậnviệcấy.
Hắnđãlấyviệcriênglàmviệccông.Thếchẳnglàquálắmhaysao?Mỗilần
nghĩđếncáiviệchắnđãphạm,khôngbiếtgọilàtộigì,hắnlạirunbắnngười
lên. Biết làm thế nào? Chỉ còn độc một cách là mau mau trở lại phố
L’HommeArmébắtJeanValjean.Rõrànglàphảilàmnhưthếmớiđúng.
Nhưngkhôngthểlàmđược.
Cócáigìchặnngangconđườngấylại?Cáigì?Biếtcáigì!Thếra,ởđời
này,ngoàitòaán,ngoàinhữngbảntuyênán,ngoàiSởCảnhSát,ngoàiNhà
Nướcra,lạicòncócáigìkhácnữaà?Javertvôcùnghoangmang.Mộttên
tùkhổsaimàbấtkhảxâmphạm!Mộttêntrọngphạmthoátvòngphápluật!
ChínhJavertlàthủphạmviệcấy!
JavertvàJeanValjean,mộtngườisinhrađểtrừngtrịtội,mộtngườisinh
rađểbịtrừngtrị,cảhaingườicùnglàđốitượngcủaphápluật,thếmàtình
cảnhlạixuinênhaingườiấycùngvượtlêntrênphápluật,hỏinhưthế
rùngrợnkhông?
Thếnào!Đểchoxảyranhữngviệcquáiđảnnhưthếmàkhôngaibịtrừng
trịcảà?JeanValjeanđứngtrêntoànbộtrậttựxãhội,sẽđượctựdo,
JavertvẫnsẽcứđiềmnhiênăncơmgạocủaNhàNướcà?
Càngnghĩhắncàngthấykinhkhủng.Trongýnghĩ,cũngcókhihắntự
trách về cái tên phiến loạn đã được mang về phố Filles Du Calvaire kia;
nhưnghắncũngbỏquaviệcấy.Tộinhỏthườngdễlẫntrongtộilớn.Vảlại
tênphiếnloạnấythếnàocũngchếtrồi;phápluậtkhôngtruytốngườiđã
chết.JeanValjeanmớichínhlàcáicụcđánặngtrĩutrongđầuóchắn.
JeanValjeanlàmhắnhoangmang.Tấtcảnhữngnguyênlýtrướcđây
chỗdựachocảcuộcđờihắn,naybỗngnhiênsụpđổtrướcconngườiấy.
LòngđạilượngcủaJeanValjeanđốivớiJavertlàmchohắnkhổ.Hắncòn
nhớnhữngviệckhácmàtrướcđâyhắncholànóiláo,làxằngbậy,bâygiờ
hắnnhớlạivàthấynhưlànhữngchuyệncóthật.HìnhảnhôngMadeleinelại
hiệnlênđằngsau Jean Valjean; haikhuônmặtđángtônkính.Javertcảm
thấycócái gì đángghêtởmthấm sâu vào tâmhồnhắn;đó là lòng khâm
phụcmộttêntùkhổsai.Kínhphụcmộttêntrọngphạm,cóthểnhưthếđược
không?Hắnrùngmìnhnhưngkhôngthoátkhỏi.Hắncốgiãyranhưng
hiệu.Trongthâmtâmhắn,hắnthúthựclàtêncùngkhốnấycaocảthật.
ghêtởmchưa!
Mộtkẻáccólòngthiện,mộttêntùkhổsaibiếtthươngngười,hiềntừ,
phúcđức,đạilượng,lấyơntrảoán,lấylòngthathứđáplạilòngcămthù,ưa
thươngngườichứkhôngưabáooán,thàhysinhthânmìnhchứkhôngmàng
hạikẻđịch,cứukẻđãhạimình;kẻấyquỳgốitrênđạođứccaocả,kẻấygần
thiênthầnhơnlàgầnloàingười.Javertphảitựthúlàconquáivậtấycóthật.
Khôngthểkéodàinhưthếmãiđược.
Chúng tôi nhấn mạnh chỗ này, Javert không phải đã đầu hàng không
khángcựconquáivậtấy,vịthiênthầnchếtgiẫmấy,đấnganhhùngdịhợm
ấymàhắnvừacămvừakhinhdị.Hắnvừauấtứccònkinhhoàng.Khingồi
đốidiệnvớiJeanValjeantrênxengựa,hàngchụclần,conhùmcủapháp
luậtđãgầm lên trong ngườihắn.Đãhàng chục lần, nó địnhnhảyxôvào
JeanValjeanmàvồlấy,màngấunghiến,tứclàtómcổJeanValjean.Nào
gìgiảndịhơn!Đếnmộtđồncảnhsát,cứviệckêulên:“Mộttêntiềnánvi
phạmluậtquảnthúcđây!”Cứviệcgọilínhsenđầmmàbảo:“Đây,traotên
nàychocácanh",thếrồibỏđi,mặckẻtộiphạmởđấy,rasaothìra,không
dínhdánggìđếnnữa.Kẻấylàtùnhâncủaphápluật;phápluậtmuốnlàm
thìlàm.Còngìcôngminhhơn?Javertđãnóivớimìnhtấtcảnhữngđiềuấy.
Hắnđãmuốnbỏquatấtcả,muốnratayhànhđộng,bắtlấyngườikia,thế
nhưnglúcấycũngnhưbâygiờ,hắnkhôngthểlàmđược.Mỗilầnbàntay
hắnrunrungiơlênđịnhtómcổJeanValjeanthìlạinhưmộtvậtnặngphi
thường,rơixuống,hắnnghethấymộttiếngnóitrongđáylòng,mộttiếngnói
lạlùng,tiếngấykêulên:“Kháđấy!Cứbắtlấyngườiđãcứusốngmàyđi.
ThếrồimangcáichậucủaPoncePilateđếnmàcọrửamóngvuốt!"
[423]
Rồihắnlạinghĩđếnhắn.BêncạnhJeanValjeanlớnlaohơn,hắnthấy
hắn,Javert,bénhỏđi.Mộttêntùkhổsailạilàânnhâncủahắn!Nhưngtại
saohắnlạiđểchongườikiathachếtchohắn?Ởchiếnlũy,hắncóquyền
đượcngườitagiếtchết.Đúnglẽhắnphảidùngđếncáiquyềnấy.Đánglẽ
phải kêu cứu những người bạo động khác để chống lại Jean Valjean, bắt
ngườitabắnchếtmình;làmnhưthếmớiphải.
Hắndằnvặtnhấtlàlúckhôngcònbiếtthếnàolàphải.Hắnnhưbịmấtrễ.
Luậtlệchỉcònlàmộtđoạngươmngắnhắnnắmtrongtay.Hắnthấylòng
hắnbănkhoăn,nhữngnỗibănkhoăntừxưahắnchưatừngbiếttới.Trong
ngườihắn,bừnglênmộtthứtìnhcảmhoàntoànkháchẳncáikhẳngđịnh
tínhcủaphápluật,-cáimựcthướcduynhấtcủahắntừxưatớinay.Cứđứng
nguyên trong cái vòng liêm khiết cũ kỹ, hắn thấy chưa đủ. Cả một loạt
nhữngviệcbấtngờtrỗidậy,khuấtphụchắn.Cảmộtthếgiớimớilạhiển
hiệntrongtâmhồnhắn;nhậnơnvàtrảnghĩa,lònghysinh,lòngnhânái,
lòngkhoandung,lòngtrắcẩnchốnglạitínhkhắcnghiệt,việccôngnhậncon
người,khôngcònánquyếtvĩnhviễn,khôngcònđàyđọamãnkiếp,cóthểcó
một giọt lệ trong con mắt luật pháp, một thứ công lý của Thượng Đế đi
ngượclạithứ công lý của loài người. Trong khoảngtốimịtmù,hắn thấy
mọclênmộtmặttrờiđạođứclạlùngđángsợ.Hắnkinhtởmvàquángcả
mắt.Hắnnhưconcúbịbắtbuộcphảinhìnvớiconmắtcủachimưng.
Hắntựbảolàđúngnhưvậy,ởđờinàycónhữngtrườnghợpngoạilệ,nhà
chứctráchcóthểlúngtúngtrướcmộtsựviệcluậtphápcókhibótay;không
phảicáigìcũngđịnhsẵntrongluậtlệ;điềubấtngờcóthểcầnđượctuân
theo,đạođứccủamộttêntùkhổsaicóthểlàcạmbẫyđốivớiđạođứccủa
mộtviênchức;mộtkẻghêtởmcókhilàmộtôngthánh,sốmệnhcónhững
cạm bẫy như vậy. Rồi hắn tuyệt vọng thấy rằng ngay hắn ta cũng không
thoátkhỏimộtsựbấtngờnhưvậy.
Hắnbuộcphảinhậnlàởtrênđờiquảcólòngnhânđức.Têntùkhổsaikia
cólòngnhânđức.Và,lạlùngquá,chínhhắn,hắncũngvừacólòngnhân
đức.Nhưthếlàhắnđãsangã.Hắnthấyhắnhènnhát;hắnthấychínhhắn
làmchohắnghêtởm.
LýtưởngđốivớiJavertđâuphảilànhânđạo,làvĩđại,làcaocả.Javert
chỉmuốnlàngườikhôngphạmlỗigì.Thếmàhắnvừalầmlỗi.Saohắn
thểđếnnhưthếnày?Việcnàyđãdiễnranhưthếnào?Hắnkhôngbiếttrảlời
rasao.Haitayhắnômđầu,nhưngvôhiệuhóa,hắnkhôngthểgiảinghĩatại
saosựtìnhlạiđếnnôngnỗiấy.
ThậtrahắnvẫnluônluôncóýđịnhgiaoJeanValjeancholuậtpháp.Jean
Valjeanlàkẻtùnhâncủaluậtpháp.Cònhắn,Javert,hắnlànôlệcủapháp
luật.LúccònnắmJeanValjeantrongtay,chưabaogiờhắnthấyrằnghắn
ýđịnhthảJeanValjean.Hìnhnhưvôtìnhmàbàntayhắnđãmởravàbuông
thảtêntù.
Đủmọiđiềumớilạbíhiểmhémởtrướcmắthắn.Hắntựđặtnhữngcâu
hỏirồitựtrảlời;nhữngcâutrảlờicànglàmhắnthêmghêsợ.Hắntựhỏi:
”Cáitêntùkhổsaiấytasănđuổinó,khủngbốnó,têntùấyđãgiẫmchân
lênlưngta,nócóthểbáothù,báothùchohảgiậnvàđểchoyênthân,thếmà
nólạithachotasống,nóđãlàmgìvậy?Nhiệmvụchăng?Không.Cócái
hơn thế nữa. Thế còn ta,đếnlượtta tha cho nó, tađãlàmgì? Nhiệm vụ
chăng?Không.Hơnthế.Thếracòncáigìhơncảnhiệmvụ?"Đếnđây,hắn
hoảngsợ.Cáicâncủahắnrãrời,mộtđĩacânrơixuốngvựcthẳm,mộtcái
baybổnglêntrời.Javertthấtkinhnhìncảhaicái,cáitrêncaovàcáidưới
thấp.HắnchẳngnhưnhữngđồđệcủaVoltaire,hoặclànhữngtriếtnhânhay
lànhữngngườichẳngtingìhết;tráilại,tựbảnnănghắn,hắnrấtkínhcẩn
đốivớicáinhàthờchínhthống;cáinhàthờấy,hắncoinhưlàmộtbộphận
uynghiêmcủatoànthểxãhội;trậttựlàgiáolýcủahắn;vàchỉcóthế.Từ
khitrưởngthànhvàralàmmộtviênchức,hắncoiSởCảnhSátnhưcảmột
tôngiáo.Hắnlàmmậtthámcũngnhưngườitalàmcốđạovậy;ởđâychúng
tôidùngdanhtừkhôngchútmỉamai,dùngvớicáinghĩarấtđúngđắncủa
nó.HắncómộtcấptrênlàôngGisquet;chođếnnayhắnchưahềnghĩđến
mộtđấngbềtrênkhác,làChúa.
Đấngthủlĩnhmớinày,tứclàChúa,naybỗngnhiênhắncảmthấyvàlòng
hắnsinhrabốirối.ThấyThượngĐế,hắnnhưlạcmấtphươnghướng.Hắn
khôngbiếtphảilàmgìđốivớicấptrênnày,trongkhihắnbiếtthừacấpdưới
phảiluônluônphụctùng,khôngnêncãilệnh,khôngnênchỉtrích,không
nênthảoluận;đốivớimộtcấptrênlàmchotaquáđỗikinhngạcthìchỉ
cáchxintừchức.ThếnhưnglàmthếnàomàxinChúachotừchức?
Dùsaothìcáisựkiệnnổilênhàngđầuvàkhiếnhắnluônluônnghĩtới
hắnvừaviphạmkỷluậtmộtcáchkinhkhủng.Hắnvừanhắmmắtbỏqua
mộttêntùtáiphạmvượtngục.Hắnvừathảmộttêntrọngphạm.Hắnvừa
đánhcắpcủaphápluậtmộtngườiởtrongtayphápluật.Hắnđãlàmnhưthế.
Hắnkhônghiểumìnhnữa.Khôngbiếthắncócònlàhắnkhông.Ngaycả
nhữnglýdohànhđộngcủahắn,hắncũngkhôngnhớ,hắnchỉmườngtượng
thấyrấthỗnloạn.Từtrướcđếnnay,hắnchỉsốngvớimộtlòngchínhtrực
tronghũnút,kếtquảcủamộtlòngtinmùquáng.Bâygiờ,lòngtinđãmất,
lòngchínhtrựccũngkhôngcònnữa.Tấtcảnhữngcáigìhắnđãtin,naytiêu
tanđi.Nhữngsựthậthắnkhôngưacứámảnhhắnhoài,rấtkhốcliệt.Từ
nay, phải biến thành một người khác. Lương tâm hắn như con mắt bỗng
nhiênphảicắtmàng,hắnđauđớnquáchừng.Hắnphảitrôngnhữngcáihắn
kinhtởm.Hắnthấymìnhkiệtlực,vôdụng,táchrờihẳncuộcđờicũ,bịbãi
chức,bịhủybỏđi.Tronghắn,conngườiNhàNướcđãchết.Hắnkhôngcòn
lýdotồntạinữa.
Xúcđộnglàmộttâmtrạngkhủngkhiếp!
Rắnnhưsắtđá,màlạihoàinghi!Hắnlàhiệnthâncủahìnhpháp,nhưđúc
nguyênkhốitrongkhuônluậtpháp,thếmànaybỗngnhiênlạithấyởtrong
ngựcđồngđúccủamìnhmộtcáigìphilý,nghịchmệnh,nanánhưmộttrái
tim!Hắnlạilấyđứcbáođức,cáiđứcấy,bấynayhắnvẫncoilàmộtcáitội!
Làmộtconchógiữnhàmàlạiđiliếmtay!Làmộtkhốinướcđálạnhbuốt
màlạitan!Làcáikìmbỗnghóarabàntay!Mànhữngngóntaytựnhiênlại
buôngra!Buôngtay,rõkhủngkhiếpchưa!Conngườinhưviênđạnphóng
ramànaykhôngbiếtconđườngmìnhđi,vàlùilại!
Phảithúnhậnđiềunày:Cáikhôngthểsailầmvẫncóthểsailầm;trong
giáolývẫncólầmlỗi;cáigìđãnóitrongbộluậtcũngchưaphảilàđãxong;
xãhộikhôngphảilàhoànhảo,quyềnthếcũngcóchỗlunglay,cáibấtbiến
cóthểnứtrạn,quantòacũngchỉlàngười,luậtphápcóthểlầmlẫn,tòaáncó
thểsaichệch!Trênnềntrờixanhnhưtấmkính,trôngthấycóvếtrạn.
ĐiềuxảyratrongngườiJavertlàsựngảnghiêngcủamộtlươngtâmvốn
thẳng tắp, sự chệch đường của một tâm hồn, sự bẹp dí của một bản chất
trungthựclaotheoconđườngthẳngnhưnglạivaphảiChúa.Quảlàlạ!Một
ngườiđốtlòtrậttự,mộtngườithợmáycủaquyềnlựcNhàNướccưỡicon
ngựasắtmù,chạytrênđườngthẳng,màđộtnhiênmộttiasánglàmchongã
ngựa!Cáibấtdịch,cáithẳngthắn,cáiđúngđắn,cáihìnhhọc,cáihoànhảo
lạicàngnaonúngđi!Đầumáyxelửamàlạichạytrênconđườngánhsáng!
Chúa luôn luôn ở bên trong chúng ta; Chúa là lương tâm chân chính
chốnglạilương tâm giảdối,làlệnh cấm tắtđốivớiđốm lửa, làlờiphán
truyềnchotiasángphảinhớvầngdương,làchỉthịcholinhhồnphảinhậnra
tuyệtđốichânchínhkhinóđốidiệnvớituyệtđốihưảo;Chúalànhânloại
bấtdiệt,lànhântâmvĩnhcửu,cáihiệntượnghuyhoàng,cáiđiềukỳdiệu
đẹpnhấtbêntrongchúngtađó,Javertcóhiểukhông?Hắncónhậnthứcthấu
đáokhông?Hắncóthấyrõkhông?Tấtnhiênkhông.Tuynhiêndướiáplực
củacáihiểnnhiênkhôngthểhiểu,hắncảmthấytrínãohắnmởra.Hắn
nạnnhâncủađiềukỳdiệuấyhơnlàngườiđượcbiếncải.Hắnchịuđựngmột
cáchcămphẫn.Hắnchỉthấykhósốngtrongcảnhnày.Hắncảmthấytừnay
trởđisẽkhóthở.
Javertchưahềbiếttrênđầumìnhcòncócáihuyềnbí.
Xưanay,bêntrênhắn,hắnchỉthấymộtmặtphẳng,giảnđơn,trongsuốt;
ởđấy,chẳngcógìlàbímật,tốităm;cáigìcũngrõràng,ănkhớp,dínhchặt
vớinhau,chínhxác,đúngđắn,tiếpgiápnhau,córanhgiới,cóhạnđịnh.Cái
gìcũngthấytrướcđược;NhàNướclàmộtmặtbằngphẳng;ởđâykhông
cáigìsụtxuống;cũngkhôngcócáigìnhôlêncaongất.Chỉởbêndướihắn,
mớicócáikhóhiểu.Cáibấtthường,cáibấtngờ,cáilỗhổngmởvàocảnh
ngổnngang,cảnhphứctạp,nơicóthểtrượtchânngãxuốngvựcthẳm,đó
chuyện của những khu vực bên dưới, khu vực của những kẻ phiến loạn,
nhữngkẻgiantà,nhữngkẻkhốnkhổ.BâygiờJavertngửarađằngsau,thì
mớihoảnghồnnhậnthấymộtvựcthẳmbấtchợtxuấthiệntrênđầu.Chaoôi!
Hắnbâygiờnhưcảmộtthànhtrìsanbằngtừmóngtớiđỉnh.Hắnvôcùng
bốirối!Biếttrôngcậyvàođâu?Điềuhắntintưởngnayđãsụpđổ.
Thếnào!Hóaramộttênkhốnkhổcaothượngđãtìmthấychỗyếutrong
cáivỏxãhội.Thếnào!Hóaramộtngườiđầytớtrungthànhcủaluậtpháp
bỗngnhiênbịkẹtgiữahaitrọngtội:Tộithảmộtngườivàtộibắtgiữngười
ấy lại. Thế ra mệnh lệnh của Nhà Nước giao cho người viên chức cũng
khôngphảilàđúngcả!Trongnhiệmvụ,vẫncòncónhữnglốinghẽntắc!
Thếnào! Tấtcảnhữngcáiấy làsựthậtcảư! Cóphảirằng mộtthằngkẻ
cướpđãcònglưngdướibaotộitình,naylạicóthểđứngngaydậyvàthắng
lýkhông?Cóthểtinđượcnhưthếkhông?Vậyracónhữngtrườnghợpluật
phápphảilùibướctrướctộiácđượccảitạovàấpúngmấycâuxinlỗi.
Đúng,quảđúngnhưthế.ChínhmắtJavertđãtrôngthấy!ChínhtayJavert
đãsờthấy!Khôngnhữnghắnkhôngthểchốicãi,hắncònlàngườiđãtham
dựvàoviệcấy.Đấylànhữngsựthậthiểnnhiên.Cóđiềughêsợlàtạisao
những việc hiển nhiên lạicóthể dị kỳ quái gởđến thế! Nếu sự kiệnlàm
chứngnhiệmvụcủamìnhthìsựkiệnchỉlànhữngbằngchứngcủaluậtpháp;
sự kiện do Chúa gửixuống. Phải chăng ngày nay rối loạn lại tự trên trời
xuống?
Sựhoảngloạnthườngphóngđạisựviệc,sựkinhhoàngthườnglàmcho
tabịảothị,chonêncáigìcókhảnănggiảmnhẹvàchỉnhđốncảmgiáccủa
Javertđềulumờ,vàxãhội,vànhânquần,vàvũtrụ,từnaydồntómthành
mộtnétvẽgiảnđơnvàdịhợm.Thếlàhìnhphạt,hìnhán,quyềnlựccủaluật
pháp,ánquyếtcủatòachungthẩm,quantòa,ChínhPhủ,việcgiamcứu,việc
trấnáp,sựsángsuốtcủachínhquyền,sựđúngđắncủaluậtpháp,nguyêntắc
quyền lực, tất cả nhữnggiáo lý làm chỗdựa cho nền anninh công cộng,
quyềnuy,cônglý, logique củahìnhbộluật,cái tuyệt đối xãhội,chân
côngkhai,tấtcảnhữngcáiấyđãđổnátngổnngang,vungvãi,lộnxộnhay
sao?Bảnthânhắn,Javertngườicanhgáctrậttự,hiệnthâncủaliêmchính
phụcvụsựnghiệpanninh,thầngáccửacủaxãhội,hắnđãbịthua,đãđo
đất.Trêncảnhhoangtànđổnátấy,cómộtngườiđứngđắn,mũxanhtrên
đầu,hàoquangquanhtrán.Đấy,hắnđãlâmvàocảnhđảolộnđó.Đầycái
hìnhảnhghêgớmđãhiệnlêntrongtâmhồnhắn.
Cáiđiềuđócóthểchịuđượckhông?Không.Mộttìnhtrạngquyếtliệt.
Chỉcóhailốithoát.MộtlàvềngaynhàJeanValjean,mangtùnhântrảlại
chonhàtù.Hailà…
Javertrờibỏthànhcầu,đầungẩngcao,quảquyếtbướcvềphíađồncảnh
sát,nhờcómộtcáiđènởgóccôngviênChâteletnênnhậnthấy.Đếnnơi,
nhìnquacửakínhthấymộtviêncẩm.Hắnbướcvàođồn.Cứxemcáchmở
cửađồn,bọncảnhbinhcũngđủbiếtlàngườicùngbọn.Javertxưngtên,đưa
thẻchoviêncẩm,rồingồiởmộtcáibàncóthắpcâynến.Trênbàncómột
cáibút,mộtlọmựcbằngchì,vàgiấymáđểlàmbiênbảnkhibấtthầnvàghi
nhữngnhậnxéttrongcáccuộctuầntrabanđêm.Đồncảnhsátnàocũng
cáibànnày,kèmtheomộtcáighếrơm.Đólàmộtthểlệ.Javertcầmlấycây
bútvàmộttờgiấyrồiđặtbútviết.Hắnviếtnhưsau:
«“MấynhậnxétđểcôngviệcNhàNướctiếnhànhđượctốt.
Thứnhất:XinôngGiámĐốcCảnhSátchúý.
Thứhai:Nhữngngườibịgiamcứutừphòngdựthẩmvềthường
phảicởigiầyra,đichânkhôngđểngườitakhámxét.Nhiềungười
vìthếbịhokhivàonhàpha.Nhưthếhaotốnchoquỹbệnhxá.
Thứ ba: Việc theo dõi kẻ phạm pháp bằng cảnh sát đặt từng
chặngthìtốt,nhưngtrongnhữngtrườnghợpquantrọng,cầnphải
có hai cảnh sát ở gần nhau, trông thấy được nhau, để khi một
ngườikhiếmkhuyếtvìmộtcớgìđóthìngườikiacóthểkiểmtra
thaythế.
Thứ tư: Không hiểu tại sao nội quy riêng của ngục
Madelonnetteslạicấmtùnhânkhôngđượccóghế,dùhọcóchịu
trảtiềncũngkhông.
Thứnăm:ỞngụcMadelonnettes,cantinechỉcóhaichấnsong,
nênchịbánhàngcóthểđểtùnhânsờtaymìnhđược.
Thứsáu:Nhữngtùnhâncótráchnhiệmgọinhữngtùnhânkhác
raphòngtiếp,bắtngườitaphảitrảhaixumớigọirõtên,nhưthế
làmộtsựđánhcắp.
Thứbảy: Trong xưởngdệt,cứ mỗisợichỉ bung,tùnhân phải
chịukhấumườixu;nhưthếlàngườithầukhoánđãlạmdụng,bởi
vìvảikhôngvìthếmàkémphẩmchất.
Thứ tám: Để nhữngngười khách thăm quanở ngục La Force
phải qua sân trẻ con mới đến được phòng tiếp của ngục Saint
MarieÉgyptiennelàđiềubấtlợi.
Thứ chín: Ngày nào người ta cũng nghe thấy ở sân Thị Sảnh
nhữngviênsenđầmkháonhauchuyệnquantòahỏicungbịcáo.
Mộtviênsenđầmđánglẽphảinghiêmtúc,màkểlạinhữngchuyện
đãngheđượcởphòngdựthẩmthìlàmộtsựmấtnềnếpnghiêm
trọng.
Thứmười:BàHenrilàmộtngườingaythẳng;cantinecủabàấy
khásạchsẽ;nhưngđểmộtngườiđànbàgiữcửacủacáibẫychuột
bímậtthìkhôngtốt.ĐiềuấykhôngđángtồntạiởnhàKhámLớn
củamộtnướcvănminh”.»
Javertviếtnhữngdòngchữtrênrấtbìnhtĩnhvàrấtđúngthểcách,không
bỏsótmộtdấuphẩy;hắnkéongòibútchạysànsạttrênmặtgiấy.Bêndưới
dòngcuốicùng,hắnký:
«“Javert,
Thanhtrahạngnhất
LàmtạiđồnquảngtrườngChâtelet,
Ngày7thángsáu1832,khoảngmộtgiờsáng”»
Javertthấmmựcướttrêngiấy,gấpnhưmộtphongthư,dánlạirồiđề
ngoài:“Côngvăngửicơquanquảnlý”.Hắnđểbứcđiệntrênbànrồiđira
ngoài.Cáicửakínhcósongsắtkhéplạisaulưnghắn.
HắnlạiđichéoquaquảngtrườngChâtelet,rabến,rồichínhxácnhưcái
máy,hắntrởlạiđúngnơicáchđâymườilămphúthắnvừabỏđi.Cũngcùng
mộtdángđiệuyhệtlúcnãy,hắntìvàobaolơn,vẫnởhòngạchlátấy.Trông
tưởngnhưtừlúcnãyhắnchưahềnhúcnhích.
Đêmđãtốihẳn,lúcnàylàlúcquánửađêm,trờiảmđạm.Mâynhưbức
trầnnhàchelấpcảsaoxa.Trờigiốngnhưmộtkhoảngdàyđặcghêhồn.Nhà
cửatrênđảoCitéđãtắtngấmđèn.Khôngmộtngườiqualại.Từphốxá,từ
bếntàutrôngra,chỉthấyvắnglặng.NhàthờĐứcBàvàTòaÁntrôngnhư
nhữngnétpháchọacủađêmkhuya.Mộtcáiđènchiếumàuđỏtrênthành
bến.Bóngnhữngcáicầulệchlạctrongsươngmù,cáinọxếpsaucáikia.
Consôngtrànnướcmưa.NơithànhbếnmàJavertđứngtựachínhlànơibên
trênthácnướctrongdòngsôngSeine,nhưtacònnhớ,ởngaytrênxoáynước
kinhngườitacứxoănlại,rồilạimởranhưmộtcáiđinhvítkhôngcùng.
Javertcúiđầuxuốngnhìn.Đenngòm.Khôngthấygìhết.Nghethấytiếng
bọt, nhưng trông không thấy sông. Thỉnh thoảng, dưới cái vực sâu thăm
thẳm,mộtvệtánhsángmờmờhiệnra,trườntrongbóngtối.Trongkhoảng
đêmtốimịtmù,khônghiểudòngsônglấyánhsángởđâumàbiếnthành
hìnhrắnnước.Ánhnướctắt,lạichẳngtrôngthấygìhết.Hìnhnhưđâylànơi
đivàomênhmông.Bêndướichúngta,khôngphảilànước,màlàvựcthẳm.
Thànhbếndốcđứng,lờmờtrongsươngmù,bỗngbiếnđi,tưởngnhưlàcái
dốcdựngngượccủavôcùngvôtận.Khôngtrôngthấygì,nhưngnhưcảm
thấycáigiábuốthằnthùcủanướclạnhvàmùiđáẩmướtnhạttanh.Mộtcơn
giógaygắttừdướivựcbốclên.Nướcđanglêntrongdòngsôngchỉđoán
thấychứkhôngtrôngrõ,tiếngsóngrầmrìthêthảm,bóngcácnhịpcầuto
lùdễsợ,cáidòngtháccóthểtưởngtượngtrongkhoảngkhôngmờmịt,tấtcả
bóngtốiấythậtlàkinhkhủng.
Javertđứngimnhưtượngmấyphút,mắtnhìnvàocáihốtốiomấy.Hắn
đămđămnhìnvàocáikhoảngvôhìnhvớisựtậptrungchúý.Nướcvẫn
rào.Bỗnghắnbỏmũra,đặtxuốngbaolơn.Mộtlátsau,nếucókháchđêm
khuyakhoắtđiqua,ắttrôngthấymộtbóngngườicaolớn,đenngòm,như
mộtbóngmađứngtrênbaolơnbến,cúixuốngsôngSeine,rồithẳngđứng
người lên và rơithẳng xuống vực thẳm. Một tiếng tõmđùng đục. Chỉ
bóng tối biết những cơn quằn quại của cái bóng mờ mờ chìm dưới dòng
nước.
QUYỂNV
ÔNGVÀCHÁU
I
LẠITHẤYCÁIGẬYCÓGẮNMIẾNGKẼM
NhữngviệckểbêntrênxảyrađượcítlâuthìlãoBoulatruellelạiquamột
cơnxúcđộngmạnhmẽ.BoulatruellelàcáilãophulụcởMontfermeiltađã
thoánggặptrongnhữngphầnđentốicủatruyệnnày.
Chắcngườitacònnhớ,Boulatruellelàngườilúcnàocũngbậnvàonhững
việc ám muội và linh tinh. Lão đập đá và gây hại cho những khách trên
đường cái. Vừa làm thợ đắp đất vừa làm nghề ăn trộm, lão nuôi một cái
mộng:LãomơcáikhotàngchâubáuchôntrongrừngMontfermeil.Lãohy
vọngmộtngàykiasẽtìmđượctiềnchôndướimộtgốccây;tronglúcchờ
đợi,lãovuilòngkiếmcháctrongtúikháchquađường.
Nhưnglúcnàylãođãcẩnthậnhơn.Lãovừamaymàthoátnạn.Tađã
biết,ngườitavừanhặtlãotrongnhànátcủaJondrettecùngvớibọnkẻcướp.
Mộttậtxấucũngcókhicólợi;lãothoáttùvìlãosayrượu.Ngườitadòxét
mãimàkhôngbiếtlãolàkẻcướphaylàkhổchủ.Dựatrêntìnhtrạnglão
thựcsựsayrượutốihômxảyravụbẫyngười,tòaánđãralệnhmiễntruytố
vàlãođượcthảra.Lãolạitrởvềvớikhurừngcũ.Lãotrởlạikhúcđườngtừ
GagnyđếnLagnyđểrảiđáchoNhàNước,dướisựkiểmsoátcủacơquan
hànhchính.Mặtlãotiunghỉu,ravẻrấtnghĩngợi,hơicụthứngđốivớiviệc
trộmcướp nóđãlàm lãosuýtkhốn, nhưnglãolạicàngthêm trìumến
rượuđãcứuvớtlão.
Còncáicơnxúcđộngmạnhmẽlãotrảiquasaukhitrởvềdướimáicỏ
củangườiphulụclộ,nónhưthếnày:
Mộtbuổisáng,lúcấymặttrờichưamọc,nhưlệthườngBoulatruelleđi
làm,vàcólẽcảđirìnhmònữa,lãothấymộtbóngngườithấpthoángsau
cànhlátrongrừng.Lãochỉthấysaulưngngườiấytừđằngxa,lúcấy lại
chưasángrõ,nhưngtrôngdángđiệuhơiquenquen.Mặcdùnghiệnrượu,
Boulatruellevẫncótrínhớđúngđắn,sángsuốt,cáivũkhítựvệcầnthiếtcủa
tấtcảnhữngaicóphầnnàochốngđốivớitrậttựxãhội.Lãotựhỏi:“Quái,
mìnhđãgặpcáithằngchanàyởđâurồinhỉ?"Nhưnglãokhôngtrảlờiđược,
lãochỉthấyngườikiagiốngnhưmộtdạngmậpmờthoángquatríóclão.Cái
dángấy,lãochưaxácđịnhlailịchđược,nhưnglãolạitínhtoán,đốicứusự
việc. Người ấy khôngphải là người vùng này. Người ởnơi khác đến, tất
nhiênlàđibộ.GiờnàychẳngcóxequáinàoquaMontfermeilcả.Chắc
hắnđisuốtđêm.Ởđâuđến?Khôngxađâu.Chẳngcóxắc,chẳnggóigìhết!
ChắchẳnlàởParisđến.Tạisaolạivàokhurừngnày?Tạisaolạiđếnvào
giờnày?Đếnđểlàmgì?
Boulatruellenghĩđếncáikhotàngchâubáu.Cốsứcnặnóc,lãomớilờ
mờnhớrarằng,cáchđấylâulắm,đãbaonhiêunăm,đãcólầnlãocũnggặp
sựbiếnnhưthếnày.Cáingườibâygiờ,lãochocóthểlàngườingàytrước.
Mãinghĩ,nặngtrĩucảóc,lãocúiđầuxuống,cáiấycũngtựnhiên,nhưng
chẳngkhônkhéotínào.Lúcngẩngđầulênthìlãochẳngthấygìnữa.Người
kiađãbiếntrongkhurừng,trongbóngmờrạngđông.
—Mẹkiếp!Boulatruelle làu bàu. Rồi thếnàomìnhcũngtìmthấynó.
Taosẽ tìmracáiđịaphận củatêngiáodânnày chomàxem. Tạisaocái
thằngấylạiưađilúctinhmơthếnày,rồimìnhsẽbiếttuốt.Ởtrongkhurừng
củatớ,chảcóđiềubímậtnàomàkhôngcótớxenvào.
Lãocầmlấycáicuốcmũirấtnhọncủalão,rồilầmbầm:
—Cáinàyđểbớiđấtvàđểbớingười.
Thếrồi,nhưthểngườitanốisợichỉnàyvàosợichỉkia,lãocốbướckhớp
theodấuchânphỏngđoáncủangườikiavàcứthếđiquakhurừng.Điđược
độmột trămbướcthìmặttrời bắtđầumọc. Lãotrôngrõlốiđi. Lãothấy
nhữngdấugiàyinrảiráctrêncát,nhữngvạtcỏbịgiẫm,nhữngbụicâybị
xéo,nhữngcànhcâynontrongbụirậmbịuốnxuống,từtừvươnlên,tựa
nhưmộtngườiđànbàxinhđẹpđangduỗitaylúctrởdậy.Lúcđãthấyvếtđi
củangườikia,lãođitheo,nhưngbỗngmấthút.Thờigiancứqua.Lãotiến
sâunữavàokhurừng,rồiđếnmộtmôđất.Mộtngườiđisănsớmquacon
đườngmònxaxa,vừađivừahuýtsáotheođiệuGuillery.Lãochợtnảyraý
trèolêncâycao.Tuylãođãgiànhưnglãocònnhanhnhẹn.Ởđấycómộtcây
dẻto,thậtxứngchoTityre
[424]
vàBoulatruelletrèo.Boulatruellecốtrèohết
sứccaolêncâydẻ.
Kểýấycũnghaythật.Nhìnkỹvềphíakhurừnghoangvu,rậmrìvàghê
gớmnhất,bỗngBoulatruelletrôngthấyngườikia.Vừathoángthấy,người
kiađãbiếnmất!Ngườikiađivào,-haylenlỏivàothìđúnghơn,-lenlỏi
vàomộtquãngrừngthưaởkháxa,khuấtsaunhữngcâyto.Nhưngquãng
rừngấy,Boulatruellebiếtlắm;lãovừanhậnramộtcâydẻgaivìbệnhnên
đượcbăngbằngmộttấmkẽmđóngngaytrênvỏcây,bêncạnhmộtđốngđá
cốitotướng.Khurừngthưaấy,ngàyxưangườitagọilàbấtđộngsảnBlaru.
Đốngđáấykhôngbiếtdùngđểlàmgì,bamươinămtrướcđãthấyrồi,nay
chắcvẫncòn.Chẳngcáigìsốnglâuhơnmộtđốngđá,cóchăngnhữngbức
giậubằngvángỗ.Đểtạmđấythôi,thếmàhóaratrườngthọ.
Boulatruellemừngrỡtụtxuốngnhanhnhưchớp.Đãtìmthấyhangcon
thú,chỉcònviệcbắtlấynó.Cáikhotàngmơướcbấylâuđíchthịlàởđấy
rồi.Điđếntậnkhurừngthưaấy,đâuphảichuyệndễ.Đitheonhữnglốimòn
cứ uốn khúc như trêu ngươi phải mất mười lăm phút, còn nếu cứ đường
thẳngmàđi,quabụirậmrấtdày,đầygaigóc,rấthiểmtrở,phảimấtnhững
nửagiờ.KhốnnỗiBoulatruellelạikhônghiểuchođiềuấy.Lãotinởcon
đườngthẳng;thậtlàmộtảotưởngđẹpđẽ,nhưngđãhạibiếtbaongười.Khu
rừngrậmdùcógaigócđếnđâu,Boulatruellecũngcứtưởnglàconđường
ngắn.Lãonói:
—Cứđườngthẳngchósóimàđithôi.
Boulatruelle,vốn quen đi đường quanh, lần này lạiphạmsailầmlà đi
đườngthẳng.Lãovấpphải,nàogai,nàosơntrà,nàohồngdại,nàothảonhi,
nàocâyngấyđếnhaygâysự.Trầysướtcảdathịt.Bêndướirãnhcónước,
phảilộiquamàđi.Saucùng,lãocũngđếnđượckhurừngthưaBlaru,nhưng
mấtđếnbốnmươiphút,mồhôiđầmđìa,hổnhàhổnhển,ướtát,mặtđầyvết
xâyxước,giậndữ.Chẳngcóaiởđấycả.
Boulatruellechạyđếnđốngđá.Đốngđávẫnnguyênchỗcũ.Chẳngaitha
điđâucả.Cònngườikiathìđãbiếnvàorừngsâu.Ngườiấyđãtrốnmất.
Trốnđiđâu?Vềphíanào?Trongkhurừngnào?Khôngtàinàođoánbiết
được.Đauđớnnhấtlàlạithấyởsauđốngđá,ngaytrướccáicâybịtkẽm,
mộtkhoảnhđấtmớixới,mộtcáicuốcđểquên,hayvứtlạiđó,vàmộtcáihố.
Hốấytrốngrỗng.
Boulatruellegiơhainắmtayvềphíachântrời,kêulên:
—Đồăncắp!
II
MARIUSVỪARAKHỎINỘICHIẾNLẠICHUẨN
BỊCUỘCCHIẾNTRANHTRONGNHÀ
Mộtthờigianlâu,Mariuschẳngrasống,chẳngrachết.Hàngmấytuần
liền,anhlênnhữngcơnsốtmêsảng.Cónhiềutriệuchứngkhánghiêmtrọng
ở não vì não bịcác vết thương ở đầu làmchấn động, chứ không phảido
chínhcácvếtthươngphạmvào.
Hàngđêmđằngđẵng,trongnhữnglờinóimêghêrợnvàthaothaobất
tuyệtquacơnsốt,trongcơnhấphốivàcứkéodàithảmđạm,Mariuslúcnào
cũng gọi tên “Cosette”. Mấy vết thương lớn rất nguy hiểm, bởi vì mủ
nhữngnơiấy thường nung ở tậndướithịt,có thể làm chếtngười,doảnh
hưởngcủathờitiết;mỗikhiđổitrờithầythuốclạilongại.Ôngthườngnói:
“Nhấtlàngườibệnhlạikhôngcảmthấygìcả".Băngbórấtkhókhăn,phức
tạp.Thờiấychưatìmravảinhựađểdánbăng,dánthuốc.Nicolettetốnmột
tấmkhăntrảigiường-“tobằngcáitrầnnhà”nhưchịtathườngnói-đểlàm
băngbuộccácvếtthương.Dùngcácchấtchloruréesvànitratebạcphảichật
vậtcôngphulắmmớitrừđượcchứngthốithịt.BệnhtìnhMariuscòntrầm
trọngthìlãoGillenormandcũngvẫncònnhưchàng,chẳngrasống,chẳngra
chết.Lãovẫnngồiởđầugiườngcháu,cuốngcuồngcảngười.Theolờibác
gáccổngkểlạingàynàocũngvậy,cókhimộtngàyhaibận,mộtônggiàtóc
bạc,ănmặcsangtrọng,đếnhỏibệnhtìnhMariusvàđưalạimộtgóibăng
lớn.
Cuốicùngtínhtừngngàylàbốnthángròng,saucáiđêmđauđớnMarius
đượckhiêngvềnhàdởsốngdởchết,ngày7thángchín,thầythuốctuyênbố
bảođảmchàngsống.Thờikỳdưỡngbệnhbắtđầu.ThếnhưngMariuscòn
phảinằmtrênmộtcáighếdàiròngrãhaithángtrời,vìxươngđòngánhbị
gãythỉnhthoảnglạigiởnhữngchứngbấtngờ.Đấy,thườngvẫnthế,cáivết
thươngcuốicùngthườngkhôngmímmiệnglạingay,cứphảibăngbómãi,
ngườiốmrấtkhóchịu.Nhưngđượccáithờigianốmlâunhưthế,lạibình
phụclâunhư thế, nên Marius không bịtruynã.ỞnướcPháp, những cơn
phẫnnộ,ngaynhữngcơnphẫnnộcủacôngchúng,cũngthườngkhôngkéo
dàiquásáutháng.Nhữngcuộcbiếnđộngnhưtrongtìnhtrạngxãhộihiện
naylàcốtlõicủatấtcảmọingười,nêncũngcầnphảinhắmmắtlại.
TanênnóithêmrằngcáilệnhquáquắtcủaGisquetbắtcácthầythuốc
phảitốcáonhữngngườibịthươngđãlàmdưluậnbấtbình;màngườibất
bìnhđầutiênlạilànhàvua.Dưluậnấyđãchechở,bảovệchonhữngngười
bịthương.Chỉtrừnhữngngườibịbắtlàmtùbinhngaytạitrận,nhữngngười
kháckhôngaibịtòaánbinhđộngtới.ThếlàMariusđượcyênthân.
Thoạtđầu,lãoGillenormandnếmtấtcảnhữngđauđớn,êchề,saulão
hưởngtấtcảnhữngnỗisaysưa.Đêmđêm,lãoởliềnbêncạnhngườiốm,
ngănsaocũngkhôngđược.Lãochomangcáighếbànhlớnlạigầngiường
Marius.Lãobắtcongáiphảilấykhănáođẹpnhấttrongnhàđểlàmvảibuộc,
làm băng. Bà dì Gillenormand vốn là người tinh khôn, lại là con gái lớn
trongnhà,tìmcáchgiữcáckhănáođẹplạivừalàmcholãotưởngconvẫn
nghelờimình.LãoGillenormandkhôngchophépaicắtnghĩacholãobiết
rằnglàmbăngthìvảichéokhôngtốtbằngvảithôvàvảimớikhôngbằngvải
cũ.BaogiờbănghộchoMariuslãocũngcómặt,cònbàdìthìrachỗkhác
vàethẹnkêulên:“Ối!Ối!"Khônggìcảmđộngbằngkhilãođưachénthuốc
chongườibịthương,tayrunrunvìtuổigià.Lãocứhỏithầythuốcliênhồi.
Lãokhôngbiếtlàlãocứhỏiđihỏilạinhữngcâuhỏiđãhỏirồi.
Hôm thầy thuốc báo cho lão biết Marius đã qua cơn hiểm nghèo, lão
sướngđiênlên.LãothưởngchobácgáccổngbađồngLouis.Tốihômấy,
lúctrởvềbuồngriêng,lãovừađivừanhảyđiệugavotte,ngóntaycáibật
vàongóntaytrỏđánhnhịp.Lãohátbàihátsauđây:
«ĐồngcỏFougère
LànơiJeanneở
ƠiJeanne!Ơimình!
Vậyemrấttình
Anhsi
Cáccậubéthầnkỳ
Nấptrongmắtđẹp
Vớitúitênphép
Ranhnhép!
TasaynàngJeanne
HơnnữthầnDiane
Sayđôivúcứng
CôgáiBretons.»
Rồi lão quỳ xuống một cái ghế,Basque nhòm qua khe cửa hé mở,tin
chắclàlãođangcầukinh.Từxưa,nàolãocótinChúabaogiờ.
MỗikhibệnhMariusthuyêngiảm,màcàngngàychàngcàngđỡhơn,lão
giàlạicàngthêmkỳquặc.Lãolàmlắmviệcvôlý,ravẻrấtkhoáitrá.Không
việcgìcũng lên gác, xuốnggácmãiđược. Một chị hàngxómkểracũng
xinh,mộtbuổisángsửngsốtnhậnđượcmộtbóhoatotướng.Bóhoaấy
của lão Gillenormand gửi tặng. Anh chồng nổi một trận ghen. Lão
GillenormandlạicốômNicoletteđặtngồilênvếmình.LãogọiMarius
ôngNamTước.Lãohét:“ChếđộCộngHòamuônnăm!”Lúcnàolãocũng
hỏithầythuốc: “Có phải là khôngngạigìnữachứ?”Lão nhìn Marius âu
yếmnhưbànhìncháu.LúcMariusăn,lãonhìnrấttrìumến.Lãokhôngbiết
đếnlãonữa,lãokhôngđángkểnữa,bâygiờMariuslàôngchủnhà;trong
nỗivuisướng,lãođãthoáivị,lãolàđứacháucủacháulão.Sốngtrongcảnh
sảngkhoáinhưthế,lãotrởthànhđứatrẻđángkínhnhất.Lãođứngsaungười
ốmmàmỉmcười,sợngườiốmmệthaykhóchịu.Lãohớnhở,tươicười,
sungsướng,dễ yêu, non trẻ. Nétmặtlãonhư có nguồn sángtươivui,lại
thêmmớtócbạctrênđầu,nêntrônglãocàngthêmoainghiêmmộtcáchdịu
dàng.Khinhữngnếpnhănlạiđiểmthêmduyêndángthìtrôngngườitathật
đángyêukính.Ngườigiàvuivẻthìtrênmặtrạngrỡmộtthứbìnhminh.
CònMarius,lúcngườitabăngbótrôngnomchochàng,chàngchỉcóđộc
mộtýnghĩ:Cosette.Từkhidứtcơnsốtvàkhôngmêsảngnữa,chàngkhông
gọitênấylênnữa.Chàngkhôngnói,chínhbởivìcảtâmhồnchànglàởđấy.
Chàngkhôngbiết bây giờ Cosette ra sao; tất cả những việc xảy ra ở phố
Chanvrerie, nay chỉ còn như mộtđám mây mờ trong ký ức.Những bóng
ngườimờmờphảngphấttrongtríóc,Éponine,Gavroche,Mabeuf,giađình
Thénardier,tấtcảcácbạnchậpchờnảmđạmtrongkhóimùchiếnlũy.Rồi
các việc ông Fauchelevent hiện qua trong cuộc chiến đấu đẫm máu, nay
tưởng như một bí ẩn trong cơn bão táp. Chàng không hiểu tại sao chàng
sống,aiđã cứu chàng sống, cứu như thế nào. Mọi người chỉ biếtnói với
chàngcómộtcáixengựađangđêmchởchàngvềphốFillesDuCalvaire.
Quákhứ,hiệntại,tươnglai,tấtcảchỉcònlàđámsươngmùmờảo,nhưng
trongđámsươngmù ấy, có một điểm bất động, một nét nổi bật, rõ ràng,
chínhxác,mộtcáigìnhưbằngđáhoacương,mộtđiềuquyếtđịnh,mộtý
chí:TìmCosette.Đốivớichàng,ýnghĩvềcuộcđờikhôngtáchrờikhỏiý
nghĩvềCosette.Lòngchàngđãnhấtquyếtrằngchàngsẽkhôngchịusống
đờinếukhôngcóCosette.Bấtkỳaibắtchàngsống,dùlàôngchàng,dù
sốmệnhhaylàđịangục,thìchàngnhấtđịnhcũngphảiđòilạichokỳđược
nơicựclạcchàngđãmất.
Nhữngkhókhăn,khôngphảilàchàngkhônghiểu.
Ởđây,tacầnnhấnmạnhđiềunày:Ôngchàngcóhếtlòngâncần,âuyếm,
chàngcũngkhônghềchuyểnlòngvàcảmđộng.Trướctiên,vìchàngkhông
biếthếttấtcảnhữngsựsănsóc,chiềuchuộngấy.Saunữa,trongsựsuynghĩ
mơmàngcủangườiốm,cólẽcònchútdấuvếtcủamêsảng,chàngnghingờ
nhữngcửchỉtrìumếnấy,coinhưmộthànhđộnglạlùng,mớimẻ,cốtđể
chinhphụcchàng.Chànggiữtháiđộlạnhlùng.Ôngchàngthahồnởnhững
nụcườimómmémnhưngchỉmấtcôngtoi.Mariustựbảokhimìnhchưa
nói, cứ để mặc cho người ta làm gì thì làm, thì còn tốt; chứ khi nói đến
Cosettethìchàngsẽthấymộtbộmặtkháchẳn,ôngchàngsẽlộrõbộmặt
thật.Lúcấymớigaygo.Rồihàngvạnvấnđềgiađình,rồithìmônđănghộ
đối,rồivừamỉamaivừabắtbẻ,rồinàoFaucheleventvớiCoupelevent,nào
giatài,nghèokhổ,nàođeovạvàothân,nàotươnglai.Chốnglạikịchliệt;
kếtcục;từchối.Mariusphảicứngcỏingaytừbâygiờ.Vảlạichàngcàng
khỏera,nhữngnỗibấtbìnhcũcàngtrởlại,nhữngvếtloéttrongkýứclạilở
ra,chàngnhớlạidĩvãng;đạitáPontmercylạiđứnggiữalãoGillenormand
vàchàng,Marius.Chàngtựbảochàngsẽkhôngthểhyvọngmộttấmlòng
tốtchânthậtnàoởconngườiđãxửtệvàbấtcôngvớichachàngđếnthế.
Càng khỏe ra chàng thấy như càng oán ghét ông chàng hơn. Ông lão âm
thầm đau đớn về thái độ của Marius. Lão Gillenormand nhận thấy rằng
Marius,từngàyđượcngườitakhiêngvềnhàvàtừngàychàngtỉnhlại,chưa
baogiờchànggọilãolà“ôngngoại”cả;biếtvậynhưnglãokhôngnóigì.
Chàngcũngkhônggọilà“ngài”,đãđành.Nhưngchàngtìmcáchlẩntránh
đểkhỏiphảigọitiếngnàycũngchẳngphảigọitiếngkia.
Hiểnnhiênlàsắpcómộtcơnbiếnđộng.Cũngnhưmọingườikhigặp
trườnghợptươngtự,Mariusthửsứcnhènhẹtrướckhitấncông.Nhưthếgọi
làthămdòtrậnđịa.Mộtbuổisáng,lãoGillenormand,nhântìnhcờđọcmột
tờbáo,bộpchộpnóivềHộiNghịQuốcƯớcvàthốtramộtcâuphánxét
tínhchấtBảoHoàngvềDanton,SaintJustvàRobespierre.TứcthìMarius
nghiêmnghịtrảlời:“NhữngconngườiNăm93ấylànhữngngườikhổng
lồ".Lãogiànínlặngcảngàyhômấy,khônghérăngnóinửalời.
Marius,baogiờnghĩđếnông,cũngcóngaytrongócmộthìnhảnhngười
ôngsắt đánhữngngày chàngcònnhỏ, nênchàngcho rằngôngchàngim
lặnglàvìcốnéncơngiận.Chàngliềnđoántrướcmộtcuộcchiếnđấuácliệt
vàtrongthâmtâm,chàngsửasoạnthậtđầyđủđểchiếnđấu.Chàngquyết
địnhnếubịtừchối,chàngsẽlộthếtvảibăngbólàmtrẹoxươngđòngánh,
nhữngvếtthươngcònđauthìvứtcảbăngđichomởmiệngcảra,rồikhông
ăn không uống gì nữa. Những vếtthương là đạn dược của chàng. Một
đượcCosette,hailàchết.Chàngkiênnhẫnđợichờthờicơ,cáikiênnhẫn
tinhranhcủangườiốm.
Thờicơấyđãđến.
III
MARIUSTẤNCÔNG
Mộthôm,tronglúcbàdìGillenormandxếpgọnchailọ,cốctáchtrênmặt
tủôkéo,thìlãoGillenormandcúixuốngMarius,lấygiọnghếtsứcdịudàng
bảocháu:
—Marius,conạ,conxem,nếuôngmànhưconthìnayôngănthịt,chứ
khôngăncánữa.Lúccondưỡngbệnhthìnênăncáthờnbơnrán,nhưngcon
muốndậyđượcthìphảicốănítsườnchứ.
Mariusbấygiờđãhầunhưbìnhphụchẳn,chànglấyhếtsứcngồinhỏm
dậy,haibàntaybíuchặtlấycáikhăntrảigiường.Rồichàngnhìnthẳngvào
mặtôngchàng,giọngnóihunghãn:
—Nhânthể,tôimuốnnóicáinày.
—Cáigìcơ?
—Làtôimuốncướivợ.
—Ôngđãbiếtmà.
Nóixonglãophálêncười.
—Biếtlàbiếtthếnào?
—Được,ôngđãdựkiếnrồi.Consẽlấyconbéấy.
Marius sửng sốt đến choáng cả lên, chân tay run lẩy bẩy. Lão
Gillenormandnóitiếp:
—Được,consẽlấyconbéấy,conbékháukhỉnhấy.Ngàynàocôấy
cũngđộilốtmộtôngcụgiàđếnthămtincon.Từngàyconbịthương,lúc
nàocôấycũngkhócvàởnhàlàmbăngchocon.Ôngđãđiềutra.Côấy
L’HommeArmé,số 7. Đấy, được rồi, con thích thìcon sẽđược!Contiu
nghỉurồiđấychứgì.Conđãbốtrímộtâmmưunhonhỏ,contựbảocon:Để
rồimìnhbảothẳngchocáilãogiàấy,cáixácướpthờiNhiếpChính,thời
ĐốcChínhấy,cáianhchàngtrailơngàyxưacáianhthanhniêncôngtửnay
hóaôngcụtaiác,phảibảothẳngcholãoấybiết.Xưakialãochơibờichán,
nàotìnhnhânvụngtrộm,nàogáilẳnglơ;lãocũngcónhữngcôCosettecủa
lão,lãođãdiệnchán,lãocũngđãbaylượn,đãnếmcáivịxuântình.Những
cáiấylãophảinhớchứ.Đểrồixem.Giaochiếnthôi.Thếlàconcầmđằng
đuôiđứtđirồi.Được.Ôngbảoconănthịtthìconlạitrảlời:“Nhânthểtôi
muốnlấyvợ”.Chuyểnđềhayquá!Connhấtđịnhgâychuyệnchứgì!Con
khôngbiếtlàôngrấtnhátganư?Kếtquảnhưconnghĩthếnào?Conbựctức
hắn?Conkhôngngờônglạingốchơncon,thếlàcụthứng,cáibàidiễnvăn
củaôngtrạngsưthếlàmấttoi,ứcthế.Đãthế,mặckệ,cứkhùnglêncon
muốngì,tacũngừ,thếlàhếtcả.Khùngđồnỡm!Conngheđâynày.Ôngđã
chođidòhỏi:Ông,ôngcũngtinhquáilắmchứ.Conbéấydễthương,ngoan
nétlắm;câuchuyệnthằngkỵbinhlàchuyệnláo,côtacắtcảmộtđốngbăng,
thươngchoconratrò.Conmàchếtthìhóabangườichết:Quantàicôtasẽ
đitheoquantàicủaông.Từkhiconkháhơn,ôngvẫncóýđịnhhômnàođặt
quách cô ấy ngồi sừng sững ngay đầu giường con. Nhưng chỉ trong tiểu
thuyếtmớithấyngườitađưacácthiếunữđếnbêngiườngnhữngchàngtrai
xinhđẹpđangbịthương,nhữngchàngtraimàcáccôthích.Cònngoàithì
chảthấyailàmthếbaogiờ.Vảlạirồidìconlạinói.Suốtngàyđêm,con
chẳngmấylúcmặcquầnáo.ConcứhỏiNicolettemàxem,chịấychẳngrời
conphútnào,thửhỏixemcócáchnàođemphụnữđếntrướcmặtconlúcấy
không.Thếrồi còn thầy thuốc nữa. Một cô gái đẹp thì chữa khỏi sốtsao
được.Thôi,được,chẳngphảinóithêmnữađãđịnhrồi,đãxongrồi,nhất
địnhrồi,concứviệccướivề.Đấy,ôngdữtợnnhưthếđấy.Conxem,ông
biếtlàconchảyêuông,ôngvẫnbảo:Biếtlàmthếnàođểthằngsúcsinhấy
yêuđượcmình?Ônglạibảo:NàynhémìnhđãnắmconbéCosettetrongtay,
đểrồimìnhchohaiđứalấynhau,lúcấynósẽyêumìnhmộttý,khôngthìnó
phảinóitạisaochứ.Úichà,contưởngrằnglãogiànàysẽquáttháolên,la
rầmlên,thét: “Không được” rồi giơ gậy gộc ra trongcáicảnhbìnhminh
này?Khôngphảiđâu.Cosette:Được.Yêunhau:Được.Ôngchẳngmong
hơnnữa.Thưangài,ngàichịukhólấyvợchocon.Conạ,ôngchỉmongcon
đượcsungsướng.
Nóixong,lãogiànứcnởkhóc.LãoômđầuMarius,haitayghìchặtvào
cáingựcgiànuacủalão;cảhaingườicùngòalênkhóc.Thậtlàmộtcảnh
hạnhphúctuyệtvời.Mariuskêulên:
—Chaơi!
Lãogiànói:
—Trời!Thếraconyêuôngư!
Cáiphútấysaomàkhótả.Cảhaingườicùngnghẹnngàokhôngnóinên
lời.
Cuốicùnglãogiànóilắpbắp:
—Thếnóđãcởimởrồi.Nóđãgọitalàcha.
Mariusgỡđầukhỏitayôngvànói:
—Chaạ,bâygiờconkhỏerồi,concóthểgặpcôấyđượcchứ?
—Vẫnđịnhthếrồi,ngàymaicongặp.
—Chaơi!
—Gìcơ?
—Saolạikhônghômnay?
—Thếthìhômnay.Đồngýhômnay.Conđãnóibalần“Chaơi”,thì
đángđượcthếlắm.Đểrồiôngliệu.Sẽđưacôấyđếnđây.Đãbảolàđịnhthế
từtrướccơmà!Chuyệnnàyđãghépthànhthơrồimà!Đâylàđoạnkếtthúc
hậncaChàngTrẻỐmcủaAndréChénier,
[425]
ngườibịcắtcổbởibọnsát…
à,bọnnhữngngườikhổnglồ93.
LãoGillenormandtưởngnhưthấyMariushơicaumàylại,nhưngthậtra
Mariustâmhồnđangbaybổngtrongniềmvuisướng,chẳngthiếtnghe
nữa.ChàngnghĩnhiềuđếnCosettehơnlàđến1793.Lãogiàsợrunlênvìđã
nóitớiAndréChénierkhôngđúngchỗ,lãovộivàngnóitiếp:
—Cắtcổthìkhôngphải.SựthậtthìnhữngnhàCáchMạngthiêntàicũng
chẳngđộcácgì,điềuấyđãdĩnhiênrồi,họlànhữngvịanhhùng…hừ!Họ
thấyAndréChénierlàmphiềnhọmộtchútnênđemxửch…nghĩalàNgày7
Tháng Nắng, những con người vĩ đại ấy, vì nhiệm vụ cứu nước, đã mời
AndréChénierquábộđi…
Lão Gillenormand nghẹn họng vì câu nói của mình, không biết nói
thêm.Lãochẳngbiếtnênnóitiếpnhưthếnào,cũngchẳngchốichữađược.
TrongkhibàcongáisửagốichoMariusthìlãohếtsứclựcđichonhanhra
khỏibuồngngủ,đóngsậpcửalại.Lãođỏgaymặt,nghẹnứhơi,sùicảbọt
mép,haimắtlonglên,chạmtránngayphảilãoBasquehiềnlànhđangđánh
giầyởngoàiphòngđợi.LãotómcổBasquethétlêndữdội:
—Mẹchacáilũăncướpấy,chínhchúngnóđãgiếtchếtôngấy.
—Thưacụ,ôngnàocơạ?
—AndréChénier.
—Thưacụ,vângạ.-LãoBasquekinhhoàngtrảlời.
IV
RỐTCUỘCDÌGILLENORMANDKHÔNGTHẤY
KHÓCHỊUKHIÔNGFAUCHELEVENTVÀONHÀ
LẠIÔMTHEOMỘTCÁIGÓI
CosettevàMariusgặplạinhau.
Cuộcgặpgỡthếnào,chúngtôimiễntả.Cónhữngthứngườitakhôngthể
cốvẽlạiđược;mặttrờilàmột.
LúcCosettevào,tấtcảgiađìnhđềutụhọptrongbuồngMarius,cảlão
Basque và Nicolette nữa. Cosette hiện trên ngưỡng cửa, như trong hào
quang.Vừa đúnglúcấy, lãoGillenormandsắp hỉmũi;lão đứngngaylại,
mùisoavẫnởtrênmũi,lãonhìnCosette,reolên:
—Đángyêuthật!
Thếrồilãohỉmũimạnh.
Cosettesaysưa,sungsướng,sợhãi,hồnbaybổngtrênmây.Nàngbàng
hoàngcảngười,đúngnhưlúcngườitabànghoàngvìhạnhphúc.Nàngnói
năngấpúng,datáixanhrồilạiđỏgay;nàngmuốnnhảyxổvàotayMarius
nhưng lại không dám. Yêu đương dướimắtmọingười nàng thấy xấu hổ.
Khôngcóaithươngnhữngcặptìnhnhânsungsướng,mọingườicứđứng
đấygiữalúchọđangkhaokhátđượcngồiriêngvớinhau.Nàohọcócần
đếnai!
VàocùngvớiCosette,bướcngaysaunàng,cómộtôngcụgiàtócbạc,
dángnghiêmnghịnhưngmiệnghémộtnụcườiphảngphấtbuồn.Ngườiấy
là“ôngFauchelevent”;ngườiấylàJeanValjean.
Đúngnhưbácgácđãnói,ôngănmặcrấtchỉnhtề,quầnáomớitinh,toàn
đồđen,thắtcravatetrắng.Bácgácthậtkhónhậnrađượcrằngôngtưsản
chữngchạc,-cóvẻlàmộtviênthừaphátlạiấy-lạilàcáingườivácxác
chếtkhủngkhiếpởđâuhiệnlênngaytrướccửanhàbácđêmhôm7tháng
sáu.Ngườihômấyráchrưới,nhầynhụa,dữtợn,mặtbôiđầymáuvàbùn,
tayđỡlấynáchcủaMariusbấttỉnh.Thếnhưngbácgáccổngnhànghềcũng
đánhhơithấycáigì.LúcôngFaucheleventcùngđếnvớiCosette,bácđãnói
riêngvớivợcâusaunày:“Khônghiểutạisaotôicứngờngợnhưtrôngthấy
ôngấyởđâurồi".
ÔngFaucheleventởtrongcáibuồngMariusnhưngnhưđứngriêngrabên
cạnhcáicửa.Ôngcắpmộtcáigìnanánhưmộtquyểnsáchkhổgiấygấp
tám,bọctrongtờgiấy.Tờgiấybọcmàuxanhnhờ,hìnhnhưđãmốc.Bà
GillenormandvốndĩkhôngưagìsáchvởkhẽhỏiNicolette:
—Cóphảicáilãokialúcnàocũngkhưkhưômsáchnhưthếkhông?
LãoGillenormandnghethấy,cũngkhekhẽtrảlời:
—Này,ôngấylàmộtnhàbáchọcđấy.Thếthìsao?Lỗitạiôngấyà?
Trước,tacóquenôngBoulard,ôngấycũngthế,chẳngđiđâumàkhông
quyểnsách;ấy,lúcnàocũngômquyểnsáchtrướcngực.
Rồilãongảngườichào,cấtgiọngnóito:
—ThưaôngTranchelevent
[426]
LãoGillenormandkhôngđịnhtâmgọinhưvậynhưng,cáilốikhôngchú
ýđếntênhọngườitaởlãovốnlàmộtthóiquenquýphái.
— Thưa ông Tranchelevent, tôi lấy làm vinh dự dạm hỏi tiểu thư cho
cháutraitôilàNamTướcMariusPontmercy.
“ÔngTranchelevent”nghiêngmình.
LãoGillenormandnói:
—Thếlàđãgiaoước.
RồiquaylạiphíaMariusvàCosette,lãogiơhaitaylàmdấucầuphúccho
haicon,rồireolên:
—Từnaycácconđượcphépthahồyêunhau.
Haicôcậukhôngđợiphảigiụclầnthứhai.Mặckệtiếngríurítbắtđầu.
Họkhekhẽnóichuyệnvớinhau.Mariustựakhuỷutayxuốngghếdài,còn
Cosetteđứngbêncạnh.Cosettethìthầmbảochàng:
—Trờiơi!Emlạithấyông!Ôngđâyrồi!Saolạiđánhnhaunhưthế!Tại
saocơchứ?Khiếpquá!Sốngmànhưchết,ròngrãbốnthángtrời.Trờiơi,ai
lạitànnhẫnthế,ailạiđilaovàocuộcđánhnhauấybaogiờ!Emđãlàm
ôngnào?Thôi,embỏquachoông,lầnsauđừnglàmthếnữa.Lúcnãy,khi
cóngườiđếngọiemđếnđây,emvẫncứtưởnglàemsắpchếtnhưngchết
sungsướng.Trướclúcấyembuồnlắm.Chẳngkịptrangsứcnữa,ôngtrông
emcógớmkhôngnày.Cáicổáonhàuquáđimất,khôngbiếtgiađìnhông
cónóigìkhông,ôngnóiđichứ!Cứđểemnóimộtmìnhmãi.Chaconem
vẫnởphốL’HommeArmé.Vaiôngngườitabảotrôngkhiếplắmcơ,cho
nắmtayvàocũnglọt.Vớilại,hìnhnhưphảilấykéomàcắtthịt.Đauquá
nhỉ.Emkhócmãibâygiờnhòecảmắt.Saokhổđếnthếđược;khỉthật.Ông
ngoạitrôngcóvẻhiềnlànhlắmnhỉ.Thôi,ôngnằmxuống,đừngtìkhuỷutay
nhưthếnữa;khôngkhéolạiđau.Trờiơi,emsungsướngquá.Thếlàhếtkhổ
rồi.Emhóangốcmất.Emđịnhnóivớiôngnhữnggì,bâygiờchẳngnhớ
nữa.Ôngvẫnyêuemchứ?ChaconemởphốL’HommeArmé.Không
vườn.Lúcnàoemcũnglàmbăng.Đây,ngàitrôngđâynày,ngóntayem
chai,tạiôngđấy.
Mariusnói:Ôi!Thiênthần!
Tiếngấylàtiếngđộcnhấttrongngônngữkhôngbaogiờcũđicả.Không
tiếngnàokháckhỏisáomònkhiđượccácđôitìnhnhândùngchánchênhư
thế.Rồi,vìởchỗđôngngười,họimbặt,khôngnóigìnữa,sesẽmânmêtay
nhau.
LãoGillenormandquaylạiphíamọingườitrongbuồng,kêuto:
—Còncácông,cácbànóitolênchứ.Làmầmlênđichứ,cácngười
hậutrường!Nào,ầmĩlênmộttínào!Đểchohaitrẻnóchuyệntrò,ríurítvới
nhauchothỏa.
RồilãolạigầnMariusvàCosette,khẽnóithầm:
—Cácconcứgọinhaulàanhlàemđi,đừngngượnggìcả.
BàdìGillenormandsữngsờnhìnthấycáiánhsángấyđộtnhậpvàocõi
lònggiàcỗicủamình;nhưngsữngsờmàchẳnghằnhọc.Chẳngcótígì
conmắtcúmèophẫnnộ,thèmthuồngnhìnđôichimcâugù;ấylàconmắt
đầncủamộtngườiđànbàthơngâynămmươibảytuổiđầu,lỡlàngduyên
phận,nhìnmộtcuộcđờiđắcthắngvìtìnhyêu.
LãoGillenormandnóivớicongái:
—Côảnàytađãbảolàthếnàoconcũngcóngàynhưthếnày.
Saumộtlátimlặnglãolạinói:
—Connhìnhạnhphúccủangườikhácmàcoi.
RồilãoquayvềphíaCosette:
— Con bé xinh tệ, xinh lắm. Như hệt một bức tranh của Greuze.
[427]
Thằngranh,thếlàmàychiếmlấymóncủaquýấymộtmìnhđấynhé.Gớm
thật,thằngnhãithếmàthoáttaytao;taomàtrẻđimườilămtuổithìthểnào
taovớimàycũngđấugươmmộtphenđểxemaichiếmđượccônàng.Ấy,
tiểuthưạ,tôicảmtiểuthưquáđimất.Cógìlạđâu.Đólàquyềncủacô.Ôi,
đámcướiphảibiếtlàhaynhé.LàmlễcướiởgiáođườngSaintSacrementthì
đúngđịahạtta,nhưngthôi,tôisẽxinmiễn,đểcướiởSaintPaul.Nhàthờ
đấyhơn.NhàthờấycủangườiJésuitesxây.Diệnhơn.Ởtrướcbồnnước
dinhGiáoChủBirague.CònkiệttáccủanềnkiếntrúcJésuitesthìởNamur.
GọilàSaintLoup.Cướixong,thếnàocôcậucũngphảiđếnnơimàxem.
Đángcôngđilắm.Thưacô,tôihoàntoànthuộcpháicủacô;congáisinhra
thìphảilấychồngchứ.TôichỉmuốncáibàThánhCatherineấysổtóc.
vậythìkháđấynhưnglạnhlẽolắm.ThánhKinhchảnói:“Hãysinhsảnđi”
làgì.PhảicóbàJeanneD’Arcđểcứunước;nhưngmuốncódânlạicầnđến
mụGigogne.Thếchonêncáccô,cáccôcứlấychồngđi.Thậttôithấyđàn
bàởvậychẳngcólợigì.Tôicũngbiếtlànhữngtrinhnữđộcthâncómột
phòngnguyệnriêngtrongnhàthờ,vàcógiáođoànĐứcMẹĐồngTrinhđể
gianhập.Nhưng,mẹchanóchứ,mộtngườichồngxinhxắn,giỏitrai,thếrồi
mộtnămsau,mộtthằngcubéotốthồnghàocứsùngsụcbútí,đùinónúng
nínhnhữngmỡ,haibàntaynóhồnghồngcứthọcbừavàongựcmình
nghịchngợm,miệngnócườinhưbuổibìnhminh,thếchẳnggấpnghìnvạn
lầnlàcứtaycầmmẩunến,miệngtụng«Turriseburnea»
[428]
Lãogiàxoaynhưconquaytrên gótchântuổitáccủamình,rồi lạicất
tiếngnói,nhưchiếclòxolạibậtra:
«Thếrồimơmộng,thôithôinhé!
Alcippengàymaisẽlấychồng.»
—Ànày!
—Gìcơcha?
—Hìnhnhưconcómộtngườibạnthân?
—Cóạ,anhCourfeyrac.
—Anhấybâygiờởđâu?
—Chếtrồiạ.
—Thếcũnghay.
Lãongồixuốnggầnđôitrẻ,bảoCosettengồixuốngrồihaitayrănreo
cầmlấybốnbàntayhọ:
—Côbéxinhlạ,côCosettethậtlàmộttuyệttác.Côlàmộtcôbérất
màlạicódángbàlớnrấtlớn.CômàsẽchỉlàmộtbàNamTướcthìlàhơi
thấpđấy.CôcótướngmộtbàHầuTướckia.Trônglôngmimàxem!Các
conạ,cácconlàmphảilắm,cácconcứyêntrínhưthế.Cứyêunhauđi.Yêu
siyêudạivào.Tìnhyêuvừalàcáingudạicủaloàingười,vừalàcáitinhanh
củaThượngĐế.Cứthươngyêunhauchothắmthiết-bỗnggiọnglãonhư
ê-nhưngkhốnnỗi,ônglạinhớđếnđiềunày.Ôngđãgửiquánửagiatàiđể
hưởngthực lợi chung thân. Ông còn sống thìcòn được,chứđộhai mươi
nămnữa,ôngchếtđithìcácconkhôngcómộtđồngxu,khốnkhổquá!Thưa
bàNamTước,lúcấyhaitaytrắngmuốtcủabàsẽphảiquầnquậtsuốtngày
vìtúngthiếu.
Đếnđây,chợtthấymộtgiọngnóitrầmtĩnh:
—CôEuphrasieFaucheleventcósáumươivạnfrancs.
ĐólàtiếngJeanValjean.Từnãyôngchưanóilờinào,cũngkhôngaibiết
ôngngồiđấynữa,ôngcứđứngyênlặngsaunhữngngườisungsướngấy.
LãoGillenormandsửngsốthỏi:
—CôEuphrasieFaucheleventlàaicơạ?
—Conđấyạ-Cosetteđáp.
—Sáumươivạncơà?-Lãogiàtiếp.
JeanValjeannói:
—Cólẽkémđộvạntư,vạnrưỡigìđấy.
Nóirồi,ôngđặtlênbàncáigóimàbàdìGillenormandtưởnglàquyển
sách.TựtayJeanValjeanmởgóira.Mộtbógiấybạc.Ngườitađếmtừngtờ.
Cónămtrămtờmộtnghìnfrancsvàmộttrămsáumươitámtờnămtrăm.
Cộngtấtcảlànămmươitámvạnbốnnghìnfrancs.
LãoGillenormandbảo:
—Cuốnsáchhaythật!
—Nămmươitámvạnbốnnghìnfrancs-bàdìlẩmbẩm.
—Đượckhốiviệccôcảnhỉ!-Lãogiàlạitiếp.-ThếlàcucậuMariusvớ
đượcconchimoanhtriệuphútrêncáicâyxứmộng.Thếmàbảomãibọntrẻ
chúngnóchỉyêunhauvớvẩn!Nhữngcậusinhviênlạitìmđượcnhững
sinhviêncósáumươivạnfrancs!TiênđồngmàđắclựchơnRothschild.
[429]
BàdìGillenormandvẫnkhekhẽnhắc:
—Nămmươitámvạnbốnnghìnfrancs.Nămmươitámvạnbốnnghìn
francs!Khácgìsáumươivạnchứlị!
TronglúcđóthìMariusvàCosettemảingắmnhìnnhau;họchẳngchúý
gìđếnchitiếtnọ.
V
THÀGỬITIỀNỞKHURỪNGẤYCÒNHƠNGỬI
ÔNGNOTAIREẤY
Chẳng cần cắt nghĩa dài dòng, chắc ta cũng hiểu rằng sau vụ
Champmathieu,JeanValjeannhờmấyngàytrốnthoátnênđãkịpvềParis
rútsốtiềnởngânhàngLaffitte,sốtiềnôngkiếmđượcởMontreuilSurMer,
thờicònlàôngMadeleine.Ôngsợlạibịbắt-quảsaubịbắtthật,-nênông
chôn giấu số tiền trong khu rừng ở Montfermeil, nơi gọi là bất động sản
Blaru.Sốtiềntấtcảlàsáumươibavạn,toàngiấybạc,khôngkềnhcànglắm,
bỏgọntrongmộtcáihộp.Ôngđặthộptrongmộtcáihòmnhỏbằnggỗsồi
nhétđầyvỏbàogỗdẻđểtiềnkhỏiẩm.Ônglạiđểtronghòmmộtmóncủa
kháccủaông,tứclànhữngcâychânđèncủaGiámMục.Tacònnhớ,lúc
trốn khỏi Montreuil Sur Mer, ông mang theo đôi đèn ấy. Cái người
Boulatruellebắtgặpmộttốilầnđầu,ngườilạấylàJeanValjean.Saunày
mỗikhicầntiền,JeanValjeanlạiđến lấy ở khu rừng thưa Blaru. Vì thế,
thỉnhthoảngônglạiđivắng.Ônggiấumộtcáicuốcởmộtnơirấtkín,chỉ
mìnhôngbiết.KhiMariusđươnghồiphụcsứckhỏe,ôngthấylàsắpđếnlúc
cầntiền,nênônglấytấtcảvề.Boulatruellelạithấybóngôngtrongrừng,lần
nàythấybuổisáng,chứkhôngphảibuổitốinhưkỳtrước.Boulatruellethừa
hưởngđượccáicuốc.
Sốtiềnđếmchođúnglànămmươitámvạnbốnnghìnnămtrămfrancs.
JeanValjeangiữlạichomìnhnămtrămfrancs.Ôngnghĩbụng:“Saunàysẽ
hay".TrướckiasốtiềnlấyởngânhàngLaffitteralàsáumươibavạn;nay
cònsốtiềntrêntứclàchỗkiaôngđãăntiêutrongmườinămtrời,từnăm
1823đến1833.Nămnămẩntrongnhàtuchỉtiêuhếtnămnghìnfrancs.
JeanValjeanđặthaichânđènbạctrênlòsưởi;đôichânđènsángchóilọi
làmbàToussaintthíchmê.JeanValjeancũngbiếtlàmìnhđãthoátkhỏitay
Javert.Ôngđãnghengườitakể,-sau,tờMoniteurcũngcóđăngtin,ôngđã
xemrõ-mộtthanhtracảnhsáttênlàJavertchếtđuối,xácgiạtvàodưới
lườnmộtchiếcthuyềncủathợgiặtgiữacầuChangevàcầuPontNeuf.Ông
talàmộtngườicảnhsátgươngmẫu,đượccấptrênquýtrọng.Mộtbứcthư
ông để lại làm cho người ta đoán rằng ông ta bị loạn óc và tự vẫn. Jean
Valjeannghĩthầmtrongbụng:“Kểra,hắnđãtómđượcmìnhmàlạithảra,
tấtlàhắnđiênrồi".
VI
HAICỤGIÀ,MỖINGƯỜIMỘTLỐI,LÀMTẤT
CẢĐỂCOSETTEĐƯỢCSUNGSƯỚNG
Ngườitasửasoạntấtcảchođámcưới.Thầythuốctuyênbốcóthểcưới
vàothánghai.Bâygiờlàthángchạp.Mấytuầnlễsaysưatronghạnhphúc
hoàntoàntrôiqua.
LãoGillenormandlàmộttrongnhữngngườisungsướngnhất.Nhiềukhi
lãochiêmngưỡngCosettehànggiờ.Lãoreolên:
—Conbémớixinhlàmsao!Trôngvừahiềnlạivừathảo!Chẳngphảinói
nịnh, thật suối đời ông, ông chưa thấy có cô con gái nào xinh đẹp như
Cosette.Saunày,chắclạilắmnếtthơmthokínđáonhưđóahoatím.Thật
phúc trời ban cho. Bên cạnh con người như thế, ai cũng phải thanh cao.
Mariusconạ,conlàNamTước,conlạigiàucó,ôngvancon,conđừnglàm
thầycôthầykiệnquènnữa.
Cosette và Marius bỗng nhiên từ dưới mồ bay lên thiên đường. Việc
chuyểntiếphơiđộtngột,nênhaingườinhưquánglên,nếukhôngđãbịhơi
choángváng.
MariusbảoCosette:
—Emcóbiếttạisaonhưthếkhông?
Cosettetrảlời:
—Không.NhưngmàhìnhnhưTrờithươngchúngmình.
JeanValjeanviệcgìcũnglàm,khókhănnàocũngsanbằng,hòagiảitất
cả, làm cho mọi việc được dễ dàng. Ông hối hả tiến đến hạnh phúc của
Cosette,hămhở,bềngoàicóvẻsungsướngkhôngkémgìCosette.Trước
ôngđãlàmThịTrưởngnênônggiảiquyếtđượcmộtvấnđềtinhtế,tứclàhộ
tịchcủaCosettemàchỉmộtmìnhôngbiếtđiềubímật.Cứnóithẳnggốctích
nàngbiếtđâuviệccướixinsẽchẳngthành,ôngvớtCosetterakhỏitấtcả
nhữngkhókhăn.Ôngbàyđặtramộtgiađìnhtoànnhữngngườichếtcả;chỉ
cócáchấymớitránhkhỏimọiđiềukhiếunại.Cosettelàngườiđộcnhấtcòn
lạicủamộtgiađìnhtựtuyệt.Cosettekhôngphảilàcongáiông,màlàcon
gáicủamộtôngFaucheleventkhác.HaianhemôngFaucheleventcùnglàm
vườnởnhàtuPicpus.Ngườitađếntậnnhàtuhỏi,chẳngthiếugìnhữngtin
rấttốtvànhữngbằngchứngchắcchắn.Nhữngtunữthậtthà,íthiểuvàcũng
khôngưaviệctìmtòigốctíchngườita;họlạikhôngngờcósựranhmãnh
nào trong ấy, nên chẳng bao giờ tìm biết rõ Cosette là con gái lão
FaucheleventnàyhayFaucheleventkia.Aibảosaohọnóivậy,vàlạinóirất
hăngháinữakia.ThếlàCosetteđãtrởthànhcôEuphrasieFauchelevent.
đượccôngnhậnmồcôicảchalẫnmẹ.JeanValjeantìmcáchđểđượccông
nhậnlàngườiđỡđầuchoCosettevớicáitênlàôngFauchelevent;cònlão
Gillenormandlàngườiđỡđầudựkhuyết.
CònsốtiềnnămmươivạnbốnnghìnfrancslàdisảnlưulạichoCosette
của một người đã chết, muốn giấu tên. Trước kia, số tiền di tặng là năm
mươichínvạnbốnnghìn,nhưngđãchitiêumấtmộtvạnvàoviệcgiáodục
côEuphrasie,trongsốấycónămnghìntrảchochínhtuviệnPetitPicpus.Số
tiềnấygửimộtngườithứba,sẽtraotrảchoCosettelúccôđếntuổithành
niênhaylúcđilấychồng.Nhữngviệcxếpđặtấy,aicũngdễcholàphải,
nhấtlàlạithêmmóntiềnhơnnửatriệu.Cũngcóđôichỗbấtthườngnhưng
nàocóaithấy.Mộtngườiliênquanđếncôngviệcthìcócáibăngáitìnhbịt
mắt,còncácngườikiathìlạitốimắtvìsáumươivạnfrancs.
Cosettebiếtmìnhkhôngphảilàconôngcụmìnhvẫngọibằngchatừbấy
lâunay.Ôngcụchỉlàmộtngườitronghọ.MộtôngFaucheleventkhácmới
thậtlàchanàng.Lúckhácthìnàngđãđauđớnlắm.Nhưngtronggiờphút
sungsướngkhótảnày,đóchỉlàmộtchútbóngđen,mộtchútuám,nàngvui
sướngquánênđámmâymờcũngchóngtanđi.NàngcóMarius.Chàngtrai
đếnthìônggiàlui.Việcđờithế.Vảlại,từbaonămtrờiròngrã,Cosetteđã
quensốngtrongcảnhđờiđầybíhiểm.Nhữngaiđãsốngcuộcđờithơấumịt
mùvẫnsẵnsàngnhậnbiếtnhiềuviệc.TuynhiênnàngvẫngọiJeanValjean
làcha.
Cosettetronglúcvuisướng,rấtphấnkhởivớilãoGillenormand.Nóicho
đúng,lãotặngnàngbiếtbaonhiêulờitántỉnh,biếtbaomónquàxinh.Trong
lúc Jean Valjean xây dựng cho Cosette một địa vị bình thường như mọi
ngườitrongxãhộivàmộtgiatàivữngvàngthìlãoGillenormandchămnom
sắmsửa đồchơicho Cosette.Lão thấykhônggì thúbằngtỏ ramìnhhào
phóng.LãochoCosettemộtcáiáobằngrentỉnhBinche,củabànộilãođể
lạicholão. Lão bảo:“Nhữngmốtấy bây giờ hồiphụclại,đồ cổ bây giờ
đượcmọingườihamchuộng.Nhữngthiếuphụtrẻthờiôngđãgiàlạiănmặc
nhưnhữngbàgiàhồiôngcònbétí".Lãomoitấtcảđồđạctrongnhữngcái
tủôkéohìnhbầubầu,bằngsơnmàiCoromandel,hàngbaonhiêunămnay
vẫnđóngkínmít.Lãobảo:“Bắtcácbàquýtộcnàyxưngtộiđichứ!Xem
bụngcácbàấychứanhữnggìnào!"Rồilãobớitungcảlênnhữngcáingăn
kéobụngphệđầyquầnáocủacácbàvợ,củacáccônhântìnhcủalão,của
cácbàtổmẫunữa.NàohàngtơlụaBắcKinh,nàogấmvócDamas,nàovải
vócLampas,nàohàngvâninmàu,nàoáodàiđắttiềnthànhTours,nàomùi
xoaẤnĐộthêubằngthứchỉbằngvàngcóthểgiặtđược,nàonhữngbức
thêuGênesvàAlençon,nàođồkimhoànkiểucổ,nàonhữnghộpkẹobằng
ngàchạmnhữngtrậnđánhnhauliti,nàoáoquần,đồtrangsức,ruybăng;
lãochoCosettetấtcả.CosettesaysưangâyngấttrongmốitìnhMarius,nặng
ơn đối với lão Gillenormand. Nàng đương mơ giấc mơ hạnh phúc không
cùngsatin,nhunglụa.Nàngtưởngnhưcácvịthiênthầnđanggiơtayđỡlấy
nhữngđồcướicủanàng.Tâmhồnbaybổngtrênkhoảngtrờixanh,vỗđôi
cánhbằnghàngrentỉnhMalines
Nhưtađãnói,lãogiàcũngkhoáichíchẳngkémgìđôitìnhnhânđang
saysưatrongtìnhái.PhốFillesDuCalvairenhộnlênnhưnổimộtđiệukèn
vui.Mỗisáng,lãoGillenormandlạitặngCosettemộtthứ.Nhữngdảilụa
tungnởlộnglẫyquanhmìnhCosette.
Trongcảnhsốnghạnhphúc,cũngnhiềukhiMariusưngnóichuyệntrang
nghiêm;mộthômkhôngbiếtnhânviệcgì,chàngbảo:
—NhữngngườithờiCáchMạngvĩđạithật,danhtiếnglừnglẫynhưđã
trảiquabaothếkỷ,nhưthểCatonhayPhocion,họđãđượcghitrênđàivân
thiêncổ.
—Vâncổ!Phảirồi,lụavâncổ!Cảmơncon.Chínhôngđangchớm
cáiýấy.
Vàngàyhômsau,lãolạichothêmCosettemộtcáiáohàngvâncổlộng
lẫy,màunâuđen.Lãorútraởnhữngđốngvảicũấymộtbọctriếtlý:
—Tìnhyêu,đượclắm.Nhưngphảithêmcáinàychứ.Hạnhphúcthìphải
thêmcáigìphùphiếm.Hạnhphúcchỉlàcáicầnthiếttốithiểu.Cứtrabừa
thêmđồgiavịvôdụngvào.Mộtlâuđàivàmộttráitim.Mộttráitimvàcung
điệnLouvre.MộttráitimvàcácbểnướccungđiệnVersailles.Mộtchịnữ
mụcđồngquấnhoamua,tốt,nhưngphảichấtthêmchochịmườivạnđồng
tiềnvàng.Ngắmmộtcảnhđồngquêthiênnhiênbátngát,được,nhưngphải
ngồiởnơilầusongáctía,dátngọc,nạmvàng.Hạnhphúcsuôngthìcũng
nhưbánhsuông.Ănthìăn,nhưngchẳngthúvịgì.Ôngthìôngthíchnhững
cáivôdụng,phùphiếm,cáikỳcục,cáithừathãi,cáichẳngdùngvàoviệc
hết.ÔngcònnhớđượcxemởNhàThờLớnStrasbourgmộtcáiđồnghồto
bằngngôinhàbatầng;cáiđồnghồấycứchỉgiờ,nóchịukhóchỉgiờnhưng
hìnhnhưnóchẳngphảilàmrađểchỉgiờ.Đánhxonghồichuônggiữatrưa
haynửađêm,trưalàgiờcủamặttrời,nửađêmlàgiờcủatìnhyêu,haygiờ
gìcũngđược,thìtrênmặtđồnghồlạihiệnramặttrăngvàcácvìsao,đất
bể,chimvàcây,tháidươngthầnlàHằngngarồimộtlônhữngthứgìchui
ổra,rồiMườiHaiThánhTôngĐồ,rồiHoàngĐếCharlesQuintrồiÉponine
vàSabinus,vàlạithêmmộtđốngnhữngngườinhỏtímạvàngđangthổikèn,
chưakểnhữnghồinhạclýthúnónémragiữakhôngtrungbấtcứlúcnào,
khôngrõvìlẽgì?Mộtcáimặtđồnghồxấuxítrầntrụichỉbiếtcóchỉgiờ,
hỏicóbằngcáikiakhông?ÔngthìôngthíchcáiđồnghồtoởStrasbourg
hơn,thíchhơnlàcáiđồnghồcóđộcconchimCoucouxứForêtNoirekêu.
LãoGillenormandcòn nóihuyênthuyênđặcbiệtvềviệccướixin;với
nhữnglờicatụngdàidòng,lãoxentấtcảnhữngtiếngvăngtụctừthếkỷ
mườitám.
—Cácanhkhôngbiếtnghệthuậtkhánhtiết,-lãohéttướnglênnhưvậy.
-Thờibuổinàycácanhkhôngbiếttổchứclấymộtngàyhội.CáithếkỷXIX
củacácanhđâytồilắm.Nóthiếusựtháiquá.Nókhôngbiếtkẻgiàusang
ngườiquyềnquý.Vềviệcgìnócũnglètè,thấptrệt.Cáiđẳngcấpthứbacủa
cácanhvôvị,vôhương,vôhình,vôsắc.Mấymụtưsảncủacácanh,khinói
đếnviệclậpgia đình, họ chỉ mơ có một cái khuê phòng xinh xinh, trang
hoàngmớirợi,cóbànghếbóngvàrèmvảichecửa.“Đẹp!Đẹp!Anhchàng
GrigoucướicônàngGrippesouđây!”Huyhoàng,rựcrỡlắm!Ngườitadán
mộtđồngxuLouisvàngvàocâynến.Thờiđạinàylàthếđấy!Tôixinđược
chạytránhxa.Chaoôi!Từnăm1787,tôiđãtiênbáolàhỏngrồi,hỏngtất
rồi,khitôithấyngàiCôngTướcRolandkiêmHoàngThânLéon,CôngTước
Chabot,CôngTướcMontbazon,HầuTướcSoubise,TửTướcThouars,Pháp
quốcthượngkhanhđichơirừngLongchamptrênmộtchiếcxecọccạch.Kết
quảsờsờ ra đó. Thờinày,ngườitakinh doanh, người tachơigiákhoán,
ngườitalàmratiềnvàngườitakeokiệt.Ngườitasửasoạnbênngoàicho
hào nhoáng. Trông người ta ngay ngắn, thẳng thớm, sạch sẽ, gội rửa
phòng,cạo,chải,là,cọsát,đánhxi,bênngoàilauchùisạchtrơnsạchbóng
khôngchêvàođâuđược,lánglậynhưmộthòncuộivàđồngthời,ôi!Đức
hạnhcủacômèotôiạ!Trongđấylươngtâmcónhữngđốngphân,nhữnghố
bẩnlàmthốiluinhữngchịchănbòvốnkhôngngạilấytayxỉmũi.Tôiban
chothờibuổinàycáichâmngôn:Sạchmàuế.Marius,conđừnggiậnnghe,
conchophépôngchửisơcáiđámtưsảnấymộttrận.Phảirồi.Thươngthì
choroichovọt.Vậy,nóithẳngtuộtrarằngngàynayngườitalấyvợlấy
chồngnhưngđâungườitacóbiếtcáchcướixin.Ôi!Đúngquá,tôitiếcnhớ
nhữngtụclệdễưathờitrước.Tôitiếctấtcả.Cáiphongnhã,cáihàohoa,
nhữngcáchxửthếduyêndángvàtrangtrọng,cảnhxahoaấmlòngcủacác
gia đình. Âm nhạc là một thành phần của hôn lễ, tầng lớp trên thì giao
hưởng,tầnglớpdướithìtrốngkèn,rồithìkhiêuvũ,tiệctùnglàmrạngrỡcác
gươngmặt,thơchúctụngchảichuốt,cahátpháohoa,tiếngcườigiòngiã,
băngthắtthànhnơtotướngvàgìnữa,nổiđìnhđámvàlubùnhưngàyhội
quỷ.Tađâmtiếccáinịttấtcủacôdâu.Nịttấtcủacôdâucóhọgầnvớidải
lưngcủanữthầnVénus.ChiếntranhTroiexảyravìgìnào?Vìchiếcnịttất
củaHélènechứcòngìnữa!Tạisaohọđánhnhau?TạisaoDiomèdethầnlực
lạichoảngnátcáimũđồngtotướngđínhmườimũinhọntrênđầuMérionée,
tạisaoAchillevàHectorxămmìnhnhaubằngnhữngphátthươngdữdội?
BởivìHélèneđãđểchoParislấychiếcnịttấtcủanàng.Vớicáinịttấtcủa
CosettethìHomèresẽviếtmộtIliademới.Ôngsẽđểtrongtrườngcacủa
ôngmộtlãogiàbahoanhưtavàônggọilãoấylàNestor.
Cácbạnạ,thờixưa,cáithờixưađángưaấy,ngườitacướixinmộtcách
khoahọc;kýmộthônướcchắcchắnxongthìrồilàmộtbữatiệcratrò.Bỏ
bútxuốnglàcầmđũa.Chứsao!Dạdàylàmộtconvậtdễmến,nóđòihỏi
phầnnóvàcũngmuốnthamgialễtiệc.Thờiấyngườitaănngon,vàởbên
cạnhngườitacómộtảtrẻđẹpkhôngtrùmkhăn,khôngchegiấubộngực
mìnhtháiquá.Chaoôi!Nhữngcáimiệngcườitoetoét!Cáikhôngkhívui
sao!Thờiấytuổitrẻlàmộtbóhoa.Ngườithanhniênnàocuốicùngcũng
mộtcànhđinhhươnghoặcmộtcụmhoahồng,chiếntướnghaymụcđồng
đềuvậy.Vànếutìnhcờmàngườitalàđạiúyhaylongbinh,thìngườita
cũngcốtìmcáchđểcócáitênFlorian.Ngườitamuốnđượcxinhđẹp.Người
tamặcáothêu,ngườitaưasắcthắm.Mộtanhtưsảnlàmộtđóahoa,mộtvị
Hầu Tước là mộtviên ngọc. Người ta không nịt bànchân, không đi ủng.
Ngườitaphơiphới,nhanhnhẹn,bóngnhoáng,longlanh,chấpchới,kháu
khỉnh,bảnhbao,tuynhiênngườitavẫnđeogươmbênsườn.Conchimđẹp
lôngvẫncómỏvàmóng.ThờiđólàthờiẤnĐộphongtình.Thếkỷấy
phươngdiệntếnhịlạicóphươngdiệnhuyhoàng.Vàngườitavuinhộnđáo
để,mẹkiếpnó!Ngàynayngườitanghiêmnghị.Bọntưsảnkeokiệt,giai
cấptưsảnđạomạovàthếkỷcủacácanhthậtlàbấthạnh.NếuNgọcNữ
giángtrầnthìngườitasẽđuổihọđivìmặcáohởquángực.Thanôi!Đời
nayhọchegiấuvẻđẹpnhưlàmộtcáigìxấuxa.TừkhicóCáchMạng,ai
cũngmặcquầndài,kểcảcácvũnữ.Mộtvaihềnữcũngphảinghiêmnghị;
nhữngđiệuhátcủacácanhrấtgiáođiều.Cácanhmuốnoaivệ.Nếukhông
cúigằmmặttrêncravatethìkhôngđược!Lýtưởngcủamộtthằngnhóchai
mươituổikhilấyvợlàphảigiốngngàiRoyerCollard.Cácanhcóbiếtcứ
oaimãicáikiểuấythìtrởnêngìkhông?Trởnênnhỏbé.Hãynhớđiềunày:
Cáivuikhôngchỉlàvui,nócònlàlớnlaonữa.Phảisitìnhmộtcáchvuivẻ
đichứ,mẹkiếp!Khicướivợ,anhphảicướitrongcơnsốtvàcơnchoáng
hạnhphúcvàcảnhồnàohỗnđộncủahạnhphúc.Vàonhàthờcầnnghiêm
chỉnh,phải.Nhưngmàlàmlễxongthì,quỷthầnơi!Phảichomộngảoquay
cuồngchungquanhcôdâu.Hônlễthìphảiđếvươngvàhưảo,phảidiễu
hànhtừnhàthờReimsđếnchùaChanteloup.Tôighêtởmnhữnghônlễđê
tiện.Caotằngcốtổạ!Ítnhấtcáingàyhômđóphảingựtrênthiênđàngchứ!
Phảilàthầnlinhchứ!Chaoôi!Muốnlàgìcũngđược:Thầnkhôngtrung,
thầnnôđùa,thầnvuicười,hoặclàlínhngânkhôingângiáp.Ngườita
nhữnggaloupiatsmà.Cácbạnạ,mỗichúrểphảilàmộtônghoànghoanlạc.
Hãynhâncơhộicómộtkhônghaitrongđờingườinàymàbaybổnglêncõi
thiênthanhvớilũthiênngavàchimưngđểhômsaulạicóthểrơixuốngthế
giớicủalũếchnháitưsản.Đừngdèxẻntrênđámcưới,chớcắtxénnhững
huyhoàngsangtrọngcủanó.Chớcóđếmtừngxunhỏtrongcáingàyanh
trànngậphàoquang.Lễtiệckhôngphảilàviệcnộitrợhàngngày.Chao!
Nếutađượclàmtheohứngthúcủatathìsẽlà:Chươngtrìnhcủatanhưsau:
Thanhniênvàbạchngân.Tamờicácthầnthôndã,cácnữthầnrừng,nữthần
biển đến dự lễ. Một hôn lễ của nữ thần Amphitrite, một đám mây hồng,
nhữngthầnnữtócvấnđẹpđẽ,hoàntoànkhỏathân,mộtvịhànlâmdângthơ
chonữthần,mộtcỗxecónhữngconquáivậtbiểnkéo.
«Tritonđiđầu,dùngtùvàthổi,
Nhữngtiếngdudươngkhiếnaicũngbồihồibổihổi.»
Quảlàmộtchươngtrìnhkhánhtiết,đúngmộtchươngtrìnhkhánhtiết,ta
nóichẳngsaichútnào,mẹkiếp!
TronglúclãocaohứngmộtmìnhnóimộtmìnhnghenhưvậythìCosette
vàMariusđượctựdongắmnhìnnhauđếnsaysưa.BàdìGillenormandnhìn
tấtcảnhữngcảnhấythảnnhiênlạlùng.Từnăm,sáuthángnay,bàđãxúc
độngkhánhiềulần.Mariustrởvề,Mariusmáumeđầmđìađượckhiêngvề,
Mariuskhiêngởmộtchiếnlũyvề,Mariuschếtrồilạisốngdậy,Mariuslàm
lành với gia đình, Marius đính hôn, Marius lấy một con bé nghèo khổ,
Mariuslạilấymộtcôgáitriệuphú.Lầncuốicùngbàngạcnhiênlàsốtiền
sáumươivạnfrancs.Sốtiềnsáumươivạnấylàniềmcảmxúctốihậu.Sau
đóbàlạilãnhđạmnhưtrướckia.Bàlạiđilễđềuđặn,lạilầntrànghạt,lại
cầukinhnhữngngàylễvànhữngngàychủnhật,bàngồitrongmộtxónhà
thìthầmđọckinh“KínhBà”,trongkhiởmộtxókhácngườitathìthầm“I
love you”;
[430]
bà lờ mờ nhìn thấy Marius và Cosette như hai cái bóng.
Nhưngchínhbàmớilàmộtcáibóng.Cómộtlốikhổhạnhđếntrìđộn,tâm
hồnngườitatêliệt,nhưvôtri,khôngbiếtgìlàcuộcđời,chỉtrừkhiđộngđất
haykhitaibiến,cònchẳngbiếtgìlàtìnhcảmconngười,vuisướngkhông,
đaukhổcũngkhông.LãoGillenormandbảocongái:“Cáilốisùngđạoấy
cũngnhưngạtmũivậy.Conchảbiếtmùiđờilàcáigì.Khôngthấythơm
cũngchẳngthấythối".
Dùsaothìsáumươivạnfrancscũnglàmchobàgáigiàthôikhôngphân
vânnữa.LãoGillenormandthườngchẳngmấykhiđếmxỉađếnbà,nênviệc
cướicủaMarius,lãocũngchẳnghỏiýkiếngìbà.Lãocứlàmtheolốibốc
đồngcủalão;từmộtôngchúachuyênchếlãotrởthànhmộtconngườinôlệ,
lãochỉcóđộcmộtýnghĩlàlàmthỏalòngMarius.Cònbàdìkia,dùbàsờsờ
rađấyhaycóýkiếngì,lãokhôngthèmđểýtới.Dùlànhnhưđất,bàdìcũng
phảiphậtý.Trongthâmtâm,bàcũngcóphầnphẫnuất,nhưngbềngoàivẫn
thảnnhiên;bàtựbảo:“Chamìnhđịnhđoạtviệccướixinnàykhônghỏi
mình;mìnhsẽgiảiquyếtviệcgiatàikhônghỏigìchamình”.Bởivìbà
giàu,cònôngbốthìkhôngcógì,hẳnbàtamặckệchonónghèoxác.Thây
xácôngcháu.Đãcướimộtconxơxácthìchoxơxác.NhưngthấyCosette
cósáumươivạn,bàrấthàilòng;sốtiềnấythayđổivịtrícủabàtronggia
đìnhđốivớicặptìnhnhânkia.Phảitrọngcáisốtiềnsáumươivạnchứ!
cốnhiênkhôngthểkhôngđểgiatàichohọđược,bởivìbâygiờhọkhông
cầnđếnnữa.
NgườitathuxếpchođôivợchồngởtrongbuồnglãoGillenormand.Lão
nhấtđịnhnhườngchohọcáibuồngcủalão,cáibuồngđẹpnhấttrongnhà.
Lãonói:“Cóthếtôimớitrẻlạiđược.Đólàdựđịnhcũ.Tôivẫnđịnhtổchức
cướitrongbuồngcủatôi".Lãochokêởtrongbuồngmộtđốngnhữngđồlặt
vặtcũđỏmdáng.Lãochocăngmộttấmvảirấttolàmtrầnnhà;miếngvải
nguyênxấp,lãobảohìnhnhưmuaởUtrecht,nềnsatinmàuhoamaolương,
thêuhoanhungmàuhoaliênhình.Lãobảotấmvảiấylàloạivảilàmkhăn
trảigiườngcủaAnville,CôngTướcPhuNhânởlâuđàiLaRocheGuyon.
LãobàytrênlòsưởimộtbứctượngxứSaxenhonhỏômconchótrêncái
bụngtênhhênh.
CáiphòngsáchcủalãoGillenormandnàydùnglàmvănphòngtrạng
choMarius;tacònnhớHộiĐồngLuậtSưbắttrạngsưnàocũngphảicóvăn
phòngriêng.
VII
BÓNGDÁNGGIẤCMƠTRONGHẠNHPHÚC
Ngày nào đôi tình nhân cũng gặp nhau. Cosette đi cùng với ông
Fauchelevent.BàdìGillenormandbảo:“Bâygiờtrờiđấtđảolộncả,đờithủa
nàocôdâusắpcướilạiđếntậnnhàtraichongườitatántỉnh".VìMarius
phảinằmdưỡngbệnhlâungàynênchuyệnđócũngthànhquen,vảlạighế
bànhởnhàlãoGillenormandlạitiệnchohaingườitròchuyệnhơnlàghế
rơmởnhàôngFauchelevent,nênthóiquenấynhưđãbắtrễsâurồi.Marius
vàôngFaucheleventgặpnhaunhưngkhôngnóichuyệnvớinhau.Hìnhnhư
việcấyđãướcđịnh.Côcongáinàochẳngcầncóngườilớnđikèm.Không
cóôngFaucheleventthìCosettekhólòngđếnmộtmình.CònMariusthìcoi
nhưcóôngthìmớicóCosetteđược.Chàngnhậnđiềukiệnấy.Giởchuyện
chínhtrịramànóimộtcáchchungchungvềvấnđềcảithiệnđờisống
hội,lúcấy,ngoàinhữngtiếngvâng,dạ,họcòncóthểnóivớinhauvàicâu.
Mộtlần,bànvềgiáodục,Mariusmuốncómộtnềngiáodụcbắtbuộc
khôngphảitrảtiền,tổchứcbằngmọihìnhthứcchoaicũngđượchưởngnhư
khôngkhívàánhnắng,tómlại,toàndânđềuđượchưởng;haingườiđồng
tâmđồngývớinhauvàchỉcólầnấylàhọgầnnhưnóichuyệnthựcsự.Dịp
ấy,MariusmớinhậnthấyôngFaucheleventnóirấthay,ngônngữlạicóvẻ
taonhãlàkhác.Nhưnghìnhnhưôngthiêuthiếucáigì.Ôngnhưchưahẳn
ngườilịchthiệpmàlạicũngnhưcócáigìhơnthế.
TronglòngMariusvàtrongýnghĩcủachàng,chàngthầmđặtbaonhiêu
câu hỏi về cái ông Fauchelevent ấy. Theo ý chàng, ông chỉ là một người
nhânhậu,lạnhlùng. Lắm khi chàng không tin đượcngaynhữngkỷniệm
trongkýứccủachínhchàng.Trongtrínhớ,cómộtlỗhổng,mộtcáihốđen
ngòm,mộtcáivựcsâuđàoròngrãbốnthángtrờidởsốngdởchết.Nhiềuthứ
đã mất tăm trong cái hố ấy. Chàng phải tự hỏi chàng không biết có thật
chàngđãtrôngthấyôngFaucheleventởchiếnlũykhông,saobâygiờtrông
ôngnghiêmtrang,điềmtĩnhthế.Việcấykhôngphảilàtrạngtháihôn
duynhấttrongtríócchàng;cònbiếtbaohìnhảnhcủaquákhứhiểnhiệnvề
cũngnhưbaohìnhảnhquákhứmấtmát.Dùcósungsướnghaytoạinguyện
đếnđâu,đừngtưởngrằngtacóthểthoátđượcnhữngámảnhcủakýức
khôngngậmngùingoáinhìnvềdĩvãng.Ngườinàomàkhôngquayđầuvề
nhìnnhữngchântrờiđãxóanhòathìngườiấycũngchẳngcógìlàtưtưởng,
làtìnhyêu.LắmkhiMariushaitaycònômmặt,vàcáiquákhứnáođộngmù
mờthoảngquaócchàngnhưquabuổihoànghôn.ChànglạithấycụMabeuf
ngã xuống, chàng nghe thấy tiếng Gavroche hát dưới làn đạn, chàng như
cảm thấy cái trán lành lạnh của Éponine dưới môi chàng. Rồi Enjolras,
Courfeyrac,JeanProuvaire,Combeferre,Bossuet,Grantaire,tấtcảcácbạn
chàngđứngsừngsữngtrướcmặt,rồitanbiếnđimất.Tấtcảnhữngngười
thânyêu,nhữngngườiđaukhổ,dũngcảm,dễthươnghaythêthảmấy,
phảichỉlànhữnggiấcmơkhông?Họcóthậtkhông?Cuộcbạođộngđãcuốn
đitấtcảtrongkhóilửa.Nhữngcơnsốtvĩđạiấycónhữnggiấcmơvĩđại.
Mariustựhỏimình;chàngsờvàongườimình;nhữngsựthậtđãchếtấyhỗn
loạn trong đầu óc. Thế thì họ đâu? Có thật rằng cái gì cũng chết cả rồi
không?Mộtcáirơithỏmvàokhoảngtốitămđãcuốnđitấtcả,trừcóchàng.
Hìnhnhưtấtcảnhữngcáiấyđãbiếnđisautấmmànởrạphát.Cónhững
tấmmàncứhạxuốngnhưthếgiữacuộcđời.RồiThượngĐếchodiễntiếp
màn sau. Còn chính chàng nữa, chàng có vẫn còn là người thuở trước
không?Trướcchàngnghèothế,naygiàucó;trướcchàngbịbỏrơi,nay
một gia đình, trước chàng đã tuyệt vọng, nay lấy được Cosette làm vợ.
Chàngtưởngnhưchàngvừađiquamộtnấmmồ,lúcbướcvàothìđen,lúc
bướcrathìtrắng.Cònnhữngngườikhác,họởlạicảtrongmồ.Cũngcókhi,
tất cả những con người của dĩ vãng hiện trở về, quây lấy chàng làm cho
chàngâusầunghĩngợi.Lúcấy,chànglạinghĩđếnCosettevàtâmhồnlại
thanhthản.Phảiđếnmộtvuisướngcỡấymớixóađượccáihọabithảmkia.
ÔngFaucheleventhầunhưcũnglàmộthìnhbóngtrongsốnhữngnhân
vậtđãtiêubiến.MariuskhôngtinhẳnlàôngFaucheleventởchiếnlũylại
ôngFaucheleventbằngxươngbằngthịtngồinghiêmnghịnhưthếkiabên
cạnhCosette.ÔngFaucheleventthứnhấtcólẽlàmộtcáiácmộngcứqualại
trong những giờ phút mê sảng, vả chăng, vốn bản chất Marius và ông
Faucheleventcùngkhắckhổ,nênMariuskhôngthểhỏichuyệnôngđược.
Mariuscũngkhôngnghĩđếnhỏiônglàmgì.Tađãnóirõchitiếtđặcbiệt
nàyrồi.Haingườicùngbiếtmộtđiềubímậtmànhưcùngướcđịnhngầm
vớinhaulàkhôngtraođổigìvềđiềubímậtấy,việcnàytưởngcũngkhông
hiếmlắm.
ChỉcómộtlầnMariusđịnhthửhỏixemsao.Trongcâuchuyện,chàng
nhắcđếntênphốChanvrerie,rồiquaylạiphíaôngFauchelevent,chàngnói:
—Cụchắcbiếtphốấylắmnhỉ?
—Phốnàocơ?
—PhốChanvrerieấyạ.
ÔngFaucheleventtrảlờitựnhiênhếtsức:
—Tôichưanghetênphốấybaogiờ.
Câu trả lời chỉ nói đến tên phố, không nói về phố ấy, càng làm cho
Mariustinchắccóthểkếtluậnđược.Chàngnghĩthầm:“Đúnglàmình
rồi.Mộtảoảnhđấythôi.Chỉlàmộtngườigiốngôngta.ÔngFauchelevent
khôngcóởđấy".
VIII
HAINGƯỜIKHÔNGSAOTÌMRAĐƯỢC
Mặcdùhoanhỷđếnđâu,Mariuscũngkhôngthểxóanhòađượctrongóc
mấynỗihậnlòngkhác.Trongthờigiansửasoạnvàchờngàycưới,chàng
chotiếnhànhnhữngcuộcđiềutrakhókhăn,tỉmỉ.
Mariuschịuơnvềnhiềuphía;chàngcònnợcáiơncủachachàng,rồicả
mộtcáiơnriêngcủachàngnữa.MộtngườilàThénardier;cònmộtngườilạ
nào đã mang chàng, phải, mang chính chàng, về nhà lão Gillenormand.
Mariusthathiếtmuốntìmchorahaingườiấy,chưamuốncướivội,chưa
muốnsungsướngmàquênhọđi;chàngcònsợnhữngmónnợânnghĩachưa
trảấysẽngảbóngxuốngcuộcđờitừnayvôcùngxánlạncủachàng.Không
thểnàođểcácmónnợchưatrảấycứlairaiđeođẳngsaumình.Trướckhi
vuivẻbướcvàotươnglai,chàngmuốnthanhtoánxongnợquákhứ.
MặcdùThénardierlàmộttêngianác,điềuấycũngkhônglàmgiảmgiá
cái việc hắn cứu sống đại tá Pontmercy. Thénardier đối với mọi người
thằngkẻcướp,đốivớiMariusthìkhông.Mariuskhôngbiếtrõsựthậttrên
chiếntrườngWaterloo,nênchàngkhôngbiếtcáitrườnghợpđặcbiệtnày,
chachàngởtrongtìnhthếlạlùngthoátchếtnhờThénardier,nhưngkhông
mangơnhuệgìvớihắnta.
BiếtbaongườiMariuspháiđi,khôngmộtaitìmthấyThénardier.Hình
như về khoản hắn, không còn dấu vết gì nữa. Mụ Thénardier thì đã chết
trongkhixéthỏiởtòaán.Chỉcònhaingườisốngsóttrongcáigiađìnhbi
thảmấylàThénardiervàAzelma,congáihắn;cảhaingườiđềuchìmtrong
bóngtối.Cáivựcthẳmcủaxãhộimịtmùđãkhéplạitrênnhữngconngười
ấy.Trênmặtnước,cũngkhôngcólấynhữngnétgợnrunrun,nhữngvòng
sóngrungrinhmờảobáochotabiếtmộtcáigìđãrơixuốngđấy,đểmàthả
consàoxuốngthămdò.
MụThénardierđãchết,Boulatruelleđượcmiễntố,Claquesousbiếnmất,
nhữngbịcáoquantrọngđãvượtngục,vụxửviệcâmmưuởcănnhànát
Gorbeaugầnnhưthấtbại.TrênghếbịcáoTòaĐạiHình,chỉcònlạihaitòng
phạmlàPanchaudtứcPrintanier,tứcBigrenaillevàDeuxMilliards;haitên
đềubịxửhiệndiệnmườinămkhổsai.Cònnhữngtênkhácđãvượtngục,
đềubịtuyênánvắngmặtkhổsaichungthân.Thénardierlàtêncầmđầu
chủmưubịxửtửvắngmặt.VềThénardier,chỉcònlạiduynhấtcáiánấy,nó
chiếumộtánhsánglờmờảmđạmtrêntênhắn,nhưmộtngọnnếnbêncái
quantài.CáiánấycànglàmchoThénardierthêmsợbịbắt,càngxôđẩyhắn
xuốngnhữnghốsâuthămthẳm,cànglàmchohắnbiếnvàobóngđêmdày
đặc.
Cònviệctìmngườikia,ngườilạmặtđãcứusốngMarius,mớiđầutưởng
còn đôi chút kết quả, nhưng rồi lại im bặt. Đã tìm thấy cái xe ngựa chở
MariusvềphốFillesDuCalvairetốihômmồng6thángsáu.Bácđánhxekể
lạirằngngày6thángsáu,theolệnhmộtviêncảnhsát,bácđãđỗxetừbagiờ
chiềuđếntốimịtởbếnChampsÉlysées,trênmiệngCốngLớn;rồilúcchín
giờtối,cáicửaởbếnsôngmởra;mộtngườichuiởcốngra,cõngtrênlưng
một người hình như đã chết; viên cảnh binh vẫn đứng rình ở đấy, bắt cả
ngườisốnglẫnngườichết,rồitheolệnhcủaôngtabácchỉbiếtphậnsựlàcứ
“chởtuốtcảbọnấy”trongxe;mớiđầuxeđánhđếnphốFillesDuCalvaire,
đểngườichếtởlạiđây;cáingườichếtấylàngàiMarius,bácnhậnđược
lắm,mặcdù“lầnnày”ôngấylàngườisống;thếrồibangườilạilênxe,bác
lạiquấtngựachạyđếngầncửaArchivesthìngườitabảodừnglại,rồingười
tatrảtiềnngaygiữađườngphố,rồiđimất;viêncảnhsátđemngườikiađi;
bácchẳngbiếtgìthêm,đêmhômấytrờitốiomom.
CònMariusthìchẳngnhớgì,tađãnóirồi.Chàngchỉnhớlúcchàngngã
vậtrađằngsauthìcómộtbàntaykhỏemạnhđỡlấychàng;thếrồichàng
không biết gì nữa. Đến nhà ông Gillenormand, chàng mới hồi tỉnh. Càng
phỏngđoáncàngrốitung.Chàngkhôngthểnàonghingờlýlịchbảnthân
mình.ThếnhưngtạisaongãxuốngởphốChanvrerie,chànglạiđượcngười
cảnhsátkiathấyởbãisôngSeine,gầncầuInvalides?Cóngườimangchàng
từkhuchợđếnkhuChampsÉlysées.Mangthếnào?Quacốngngầm.Mộtsự
tậntâmchưatừngcó.Mộtngười?Aivậy?Mariusđangtìmkiếmngườiấy.
Ânnhâncủachàngkhôngđểmộtdấuvết;khôngmộthìnhtích.Mặc
chàngrấtcầnphảithậntrọng,nhưngchàngcứrahỏitậnSởCảnhSát.Ởđây
cũngkhônghơngì,nhữngđiềuhỏiđượckhônglàmsángtỏthêmgì.Sởcòn
biếtíthơnbácđánhxe.Sởchẳngbiếttígìvềviệcbắtgiữngườihômmồng
6thángsáuởcửaCốngLớn.Chẳngnhậnđượcbáocáogìvềviệcấy,Sởcoi
làmộtchuyệnbịađặt.Ngườitangờrằngbácđánhxeđãbịarachuyệnấy.
Mộtanhđánhxethìgìmàchẳnglàmđểlĩnhtiềnthưởng,kểcảcáiviệcbịa
đặttheotrítưởngtượng.Thếnhưngviệcấylàviệccóthật;Mariuskhông
cònnghingờgìnữa,trừkhichàngkhôngphảilàchàngnữa,nhưtavừanói.
Trongviệcbíhiểmkỳdịnày,chẳngcắtnghĩađượcgìhết.Cáingườiấy,
cáingườibímậtấy,bácxeđãtrôngthấychuitừdướiCốngLớnlên,lưng
cõngMariuschếtngất,lạibịviêncảnhsátkiađứngrìnhbắtquảtangđang
cứumộtngườibạođộng,ngườiấybâygiờrasao?Cònviêncảnhsátnữa?
Tạisaoôngtacứimhơilặngtiếngnhưvậy?Ngườikiađãtrốnthoátchăng?
Haylàôngtađãmuachuộcviêncảnhbinh?Tạisaongườiấybâygiờlại
tuyệtnhiênkhôngtintứcgìđếnchoMariusbiết.Mariuslàngườiđãmang
ơntáitạocủaôngcơmà?Tấmlòngvôtưcủangườiấytáitạocũngkỳdiệu
khôngkémgìtấmlòngtậntụyhysinh.Tạisaongườiấykhôngtrởlại?Cólẽ
ngườiấycoithườngviệcđềnơn,đúng.Nhưngcóailạicoithườnglòngbiết
ơn!Bácxebảo:Đêmtốiomom.LãoBasquevàNicolettethìkhiếpsợchỉ
nhìncậuchủmáumeđầmđìa.Chỉcóônggáccổng,lúcấycầmngọnnếnsoi
cáicảnhthảmđạmMariusvềnhà,chỉcóônglànhìnngườikia;ôngtanói
nhưsau:“Trôngngườiấychếtkhiếplênđược”.
Mariusbảogiữlạibộquầnáođẫmmáuchàngmặctrongngườilúcngười
tachởchàngvềnhà,hyvọngsaunàycóthểdùngđượcgìtrongviệcđiềutra
tìmkiếmchàng.Nhìnkỹáothìthấymộtvạtbịxérấtkỳlạ.Mấtmộtmảnh.
Mộtbuổitối,MariuskểlạichoCosettevàJeanValjeannghecâuchuyệnlạ
lùngcủamình,biếtbaotintứcthulượmmàcôngvẫnhoàicông.Khuônmặt
lạnhlùngcủaông“Fauchelevent”lạicànglàmchochàngbựcmình.Anhhét
tolên,giọngrunrungầnnhưgiậndữ:
—Phải,ngườiấydùlàaiđinữa,cũngđãtỏravôcùngcaocả.Thưacụ,
cụcóbiếtngườiấyđãlàmgìkhông?Ngườiấychợtđếnnhưmộtvịthiên
thần.Ngườiấyhẳnđãxôngvàocuộcchiếnđấu,cướptôira,mởcửacống
kéotôira,cõngtôichuitrongđườngcống.Ngườiấychuitrongnhữngcon
đườnghầmghêtởmtrênmộtdặmrưỡi,phảicúixuốngvũnglầynhơnhớp,
thưacụ,trênmộtdặmrưỡi,lạicõngmộtcáixácchếtấy,thếthôi.Cáixácấy
làtôiđây.Ngườiấyđãtựbảo:“Mayracònchúthơitànthoithóp,mìnhsẽ
liềucuộcđờimìnhđểcứuvãnhơitànmongmanhnày”.Khôngphảingười
ấyliềuchếtmộtlần,màlàhàngmấychụclần!Mỗi bướcđilàmộtbước
nguyhiểm.Chứngcớrõràngnhấtlàrakhỏicốngthìbịbắt.Thưacụ,người
ấyđãlàmtấtcảnhữngviệcấy!Khôngmàngmộtsựtrảơn!Bởivìlúcấytôi
làgì?Mộtkẻbạođộng.Tôilàgìnữa?Mộtkẻbạitrận.Trờiơi!Giảthửsáu
mươivạnfrancscủaCosettelàcủatôi.
—Củaanhđấy,-JeanValjeanngắtlờiMarius.
—Thìtôichohếtđểmàtìmlạiđượcngườikia.
JeanValjeanimlặngkhôngnóigì.
QUYỂNVI
ĐÊMTRẮNG
I
NGÀY16THÁNGHAI1833
Đêm16rạng17thánghai1833làmộtđêmtốtlành.Ởtrênkhoảngbóng
tối đêm sâu, vòm trời quang đãng. Đêm ấy là đêm hôn lễ của Marius
Cosette.
Cảhaingàyvừaquacũngrấtđẹp.Hônlễnàykhôngphảilàcáihônlễmà
ôngngoạimơtưởng,nghĩalàmộtngàyhộithầntiêncóvôsốthiênthần
tiênđồngbaylượntrênđầuđôivợchồngmớicưới,mộthônlễđángchạm
lênviềncửa.Tuynhiêncũngrấtêmđềmvàvuivẻ.
Cách cưới xin năm 1833 khác với ngày nay. Hồi đó, nước Pháp chưa
mượncủanướcAnhcáikiểutếnhịtốicaolàđemngayvợđisaukhiởnhà
thờra,trốnmộtnơinàođóvìxấuhổvớicảnhhạnhphúccủamình,vàphối
hợphànhtungcủamộtanhvỡnợvớiniềmsaysưacủaThiênThầnTụng.
Hồiđó,ngườitachưahiểutínhchấtthanhkhiếtđoantrinhvàlýthúcủaviệc
chohạnhphúccủamìnhnhồixóctrongxetrạm,lấytiếnglóccóccủabánh
xelàmnhịpchonóihuyềnbíriêngtư,dùnggiườngquánlàmgiườngcưới;
lạicòntrảmộtđêmmộtsốtiềnchocáibuồngchungchạđểlưulạiđằngsau
mìnhcáikỷniệmthiêngliêngnhấtlẫnlộnvớinhữngcảnhđốidiệnvớianh
xàíchvàchịgáiquán.
Ởnửasaucáithếkỷmàchúngtađangsốngđây,ôngxãtrưởngvớichiếc
băngchoàng,ôngcốđạovớicáiáolễ,phápluậtvàChúakhôngđủnữa.Phải
bổsungbằnganhđánhxetrạmởLongjumeau;áovétxanhviềnđỏ,cúchình
nhạcđồng,lậplắcđeotay,quầncộcbằngdamàuxanh,thétchửiđểthúc
nhữngconngựaNormandsbuộcđuôi,cầuvaigiả,mũđánhbóng,tócrắc
phấn,roito, ủng khỏe. Người Pháp chưa nâng mức mỹ lệ lên đến chỗtổ
chứcchongườitanémmộttrậnmưagiầysờndépcũlênmáixecủađôivợ
chồngmớicưới,nhưgiớithượnglưuAnh;cáitụclệđóđượcđặtrađểtưởng
nhớChurchill,từkhiMarlboroughcướivợmàbịbàcônổitrậnlôiđình
cáilôiđìnhđómangmaymắnđếnchoôngta.Dépvàgiầyvảichưathamdự
vàolễcướicủachúngta.Nhưnghãykiênnhẫn,mỹtụccònpháttriểnthìrồi
chúngtasẽđếnđóthôi.
Mộttrămnămtrướccáithời1833,ngườitakhôngtổchứclễcướitrênxe
ngựađinướckiệulớn.Thờiđó,ngườitanghĩmộtcáchkỳquặcrằnghônlễ
làmộtngàylễgiađìnhvàxãhội,vàmộtbữatiệcgiatộckhônglàmhỏngvẻ
longtrọngthântình;ngườitacholàvuinhộndùtháiquámàlànhmạnhvẫn
khônglàmthiệtgìchohạnhphúc;cuốicùng,nếuviệchòahợphaisốkiếp
màbắtđầutừnhàchamẹ,vàtừđóbuồngcướisẽlàngườichứngcủađôivợ
chồngtrẻ,thìchỉcótốtvàthànhkínhthôi.Nghĩnhưthếchonênthờiđó
ngườitatrângtráolàmđámcướitạinhà.
Vậy nên hônlễ Marius cửhành ở nhà lão Gillenormand, theo cái mốt
ngàynaylỗithời.Dùviệccướixinlàviệctựnhiên,việcthườngngàynhưng
mọithủtụcniêmyết,giấytờphảilàm,côngviệcởThịSảnh,ởnhàthờ,bao
giờcũngcóvàirắcrối.Chonênkhôngthểthuxếpxongtrướcngày16tháng
hai.Cũngchỉnóithêmchochínhxácthôi,ngày16lạitrúngvàongàylễThứ
BaBéo.Mọingườidodự,ngạingần,nhấtlàbàdìGillenormand.Nhưnglão
Gillenormandbảo:
— Thứ Ba Béo! Càng tốt. Tục ngữ có câu: «Cưới ngày Thứ Ba Béo,
khôngsinhconbạcbẽo.»Cứnhưvậy,16thì16.Marius,conmuốnhoãnlại
chăng?
—Hẳnlàkhôngạ.-Anhchàngsitìnhtrảlời.
—Thếthìcứcướiđi.-Ônggiànói.
Đámcướitổchứcngày16,bấtchấpchuyệnvuicôngcộng.Hômấytrời
mưa,nhưngmộtđôitraigáiyêunhaulúcnàocũngtìmthấymộtmảnhtrời
dànhriêngchohọ,dùmưađổkhắpnơi.
Ngày hôm trước Jean Valjean đã giao cho Marius, trước mặt lão
Gillenormand,sốtiềnnămtrămtámmươibốnnghìnfrancs.Cuộchônnhân
làmtheochếđộcộngđồngtàisản
[431]
chonêngiấytờcũngđơngiản.
BàToussaint,JeanValjeankhôngcầnnữa,Cosetteđượcthừahưởng
nânglênlàmhầuphòng.CònJeanValjeanthìởnhàlãoGillenormandđã
mộtgianphòngxinhxắnxếpđặtriêngchoôngta;Cosetteđãbảoông:“Cha
ơi!Convanchađấy”,thiếtthađếnnỗiJeanValjeanphảihầunhưhứavới
nàngôngsẽđếnở.
Mấyhômtrướcngàycưới,JeanValjeangặpmộtđiềukhôngmay.Ôngbị
dậpnhẹngóntaybênphải,vếtthươngkhôngnặnglắm,ôngkhôngđểchoai
sănsóc,băngbóchoông,cũngkhôngđểchoaitrôngthấynữa,cảCosette
cũngvậy.Nhưngôngcũngphảilấyvảiquấnbàntayvàtreocánhtaylênvai
nênôngkhôngkýđượcvàogiấytờ.LãoGillenormandđỡđầudựkhuyết
choCosettephảithayôngký.
ChúngtôikhôngdẫnđộcgiảđếnThịSảnhhaynhàthờ.Ngườitakhông
lẽođẽođitheođôitraigáiyêunhauchođếntậnđây;thườngthườngkhichú
rểđãgàivàoveáocánhhoachúrểthìmọingườiquaylưngkhôngđisâu
vàocuộctìnhduyên kia nữa. Chúng tôi chỉ kể lại một sự việc mà những
ngườidựđámcướikhôngđểýtới,xảyratrênquãngđườngtừphốFillesDu
CalvaiređếnnhàthờSaintPaul.Lúcbấygiờngườitađanglátlạiđầuđường
phíaBắcphốSaintLouis,xecộbịchặnlạitừngangphốParcRoyal.Đoàn
xeđámcướikhôngthểđithẳngđếnnhàthờSaintPaul.Bắtbuộcphảiđilối
khác,đơngiảnnhấtlàvòngphíađạilộ.Mộtngườidựđámcướibảođạilộsẽ
vướngrấtnhiềuxevìlàngàyhộiThứBaBéo.LãoGillenormandhỏi:“Vì
sao?"Ngườikiatrảlời:“Vìcónhữngđoànngườitráhình".Lãođáp:“Tuyệt
lắm!Cứđilốiấy".Haitrẻlấynhau,chúngsắpvàocuộcđời,cũngnênđể
chochúnglàmquenvớicáitròtráhìnhnàymộtchút.
Đámcướiđivềphíađạilộ.ChiếcxehòmđầutiênlàxeCosette,cóbà
Gillenormand,lãoGillenormandvàJeanValjean.Mariusngồichiếcxethứ
haivìtheotụcbấygiờchúrểchưađượcngồicùngcôdâu.Đoànxecướiđi
khỏi phố Filles Du Calvaire thì xếp ngay vào dãy xe dài vô tận từ phố
Madeleine đến nhà Bastille và từ nhà Bastille đến phố Madeleine. Trên
đườngđầyrẫynhữngngườitráhình.Mặcdầuthỉnhthoảngtrờilạimưa,bọn
hềvẫnđigiễu.Vớicáikhôngkhívuinhộnmùađôngnăm1833ấy,Parisđã
biếnthànhVenise.
[432]
BâygiờthìkhôngcònnhữngngàyhộiThứBaBéo
nhưthếnữavìkhôngcònnhữngcuộcdiễutráhìnhcủadânchúng.
Haibênlềđườngchậtníchngườiqualại,cửasổđầynhữngbộmặt
mò,nhữnghànghiêncácrạphátcũngchenchúcngườixem.Ngườitaxem
nhữngngười tráhình,người taxemcáidãyxe đủkiểunhư ởtrườngđua
Longchamp,đirấttrậttựtheokỷluậtđiđườngcủacảnhsát,xenọbámxe
kianhưtrênđườngray.Ngườingồitrênxevừađượcxemvừađượcngườita
xem.Nhữngviênđộicảnhbinhởhaivệđườngđứnggiữtrậttự,đểchohai
dãyxevôtậnđisonghànhngượcchiềuvớinhaukhôngvachạmgìnhưhai
dòng suối, một chảy xuôi về đường Antin, một chảy ngược lên ô Saint
Antoine.Xemanghuyhiệucủanhữngvịđạithầnvàđạisứđilạitựdo
giữalòng đường.Mộtvài đoànhoalệ vuinhộn,đặcbiệtlàđámrước
Béo,cũnghưởngđặcquyềnấy.NướcAnhvútroitrêncảnhvuinhộncủa
Paris,xetrạmcủaHuânTướcSeymourchạyquaầmĩ,vớimộtmệnhdanh
dângianbámtheosau.
Trong hai dãy xe, có những lính cảnh vệ phi ngựa kèm dọc theo như
nhữngconchóchăncừu,ngườitathấyđâyđónhữngcỗxenhàhiềnlành
chậtcứngnhữngbàdì,bàcô,bàcố.Trongkhungcửacácxeđó,cónhững
trẻcontráhình;hềlênbảy,hềgáilênsáu;nhữngngườibérấtdễyêuđócảm
thấymìnhđượcchínhthứcthamgiavàtỏranghiêmtrangnhưnhữngviên
chức.Thỉnhthoảnglạitắcnghẽnkhiếnmộttronghaidãyxexuôingượcphải
dừnglại,chođếnkhigỡxongcáinútrối.Mộtchiếcxevướngthìcảdãyxe
bịtêliệt.Sauđódòngxelạichuyểnbánh.
ĐoànxeđámcướiởtrongdãyxeđivềphíanhàBastilledọctheophía
bênphảiđạilộ.ĐếnngangphốPontAuxChouxđoànxengượclạimộtlát.
Vừađúnglúcấy,ởbênkiađường,dãyxeđivềhướngphốMadeleinecũng
dừnglại.Ngaychỗấycómộtchiếcxetráhình.Nhữngchiếcxengựa,hay
nóiđúnghơn,nhữngchiếcxebòchởngườitráhìnhấy,ngườidânParisrất
quenthuộc.NênngàyThứBaBéo,hayngàylễgiữatuầnchaymàkhông
nhữngchiếcxetráhìnhấythìnhândâncholàcóđiềugìkhônghay,vàsẽ
bàn tán: ”Chắc có ẩn tình gì đây. Có lẽ nội các thay đổi mất!" Những
Cassandres,ArlequinsColombines
[433]
lócxóctrênnhữngchiếcxeấy,ngất
ngưởngtrênđầukháchbộhành,nhữngngườilốlăngnhất,từanhchàngThổ
tráhìnhđếnngườiđóngmọirợ,nhữngđôlựcsĩnângnhữngbàHầuTước,
nhữngmụhàngcákhiếnđếnRabelais
[434]
phảibịttai,nhữngmụlẳnglơlàm
choAristophane
[435]
phảicúimặt,tócgiảbằngsôgai,mayôhồng,mũcông
tửvỏ,kínhthằnghề,mũbasừngcóconbướmvờncủaJanot,tiếnglaóném
xuốngngườibộhành,haychốngnạnh,đủcácbộđiệulõalồ,vaitrần,mặt
nạ,cả mộtmớtròtrângtráo domộtanh xàíchđộimũhoa đưadiễuqua
đường;đólàtụclệxetráhình.
HyLạpcầncỗxetảicủaThespis,PhápcầnchiếcxengựacủaVadé.Cái
gìcũngcóthểnhạiđược,rậpđược,kểcảbảnkhuônrập.NgàyhộiSaturnale,
cáinhănnhócủavẻđẹpcổđạiấy,từphóngđạinàyđếnphóngđạikhác,đã
trởthànhngàyThứBaBéo;ngàyhộiBacchanale,ngàyxưacóvànhcành
nho,tràntrềánhnắng,vớinhữngbộngựccẩmthạchphơibàytrongcảnh
bánkhỏathânthầnthánh,ngàynayđãnhũnđidướicáitãướtsũngPhương
Bắc,rốtcụcđãmangcáitêngọilàngàyhộimặtnạ.
Tụcdiễuxetráhình xuấthiệntừnhữngthuởxaxưacủachếđộQuân
Chủ. Sổ sách của Louis XI cấp cho quan quản các “hai mươi xu đúc
Tournoisvềbacỗxetráhìnhởngãtư”.Ngàynaynhữngmớngườiồnào
quái lạ ấy chồng đống nhau lên những chiếc xe ngựa hai bánh cổ lỗ hay
nhữngchiếcxehàngbốnbánhcủa NhàNướcbỏcảmuixuống;hànghai
mươingườichồngchấtlênmộtchiếcxesáuchỗ;trênghếchính,trênghế
phụ,trênvànhmui,trên gọng xe; đứng, nằm, ngồi, quặpchânvào,thõng
chânxuống,đànbàngồitrêngốiđànông.Tấtcảhainúingườiđiêncuồng
vuinhộnấy,từđằngxađãthấynổilêntrênlànsóngđầungười.Nhữngxe
ngườiấytạonênnhữngnúinhộngiữađámđônglộnxộn.Collé,Panard
Pirontừđómàra,giàucóthêmbaonhiêutiếnglóng.Từtrênchótvótấy,
người ta phun những lời nhật tụng thô tục xuống công chúng. Chiếc xe
chồngđốngchươngkhêấynghênhngangkiêuhãnhtrênđường,ồnàođằng
trước,ầmĩsaulưng,chửirủa,hòhét,kêugào,quằnquạivìsungsướng;vui
cườigầmthétlên,chếnhạonảylửa,bônglơnphôtrươngmàuđỏsực,hai
conlừakhổkéochiếcxehíkịchtrìnhbàynhưmộtcuộclễphongthần.Đó,
chiếcxechiếnthắngcủaThầnCười.Nhưngvuicườitrângtráoquánêncũng
khôngthểlàthànhthật.Cáivuinhộnấycómộtcáigìđángnghingờ.Cáivui
nhộnấycómộtnhiệmvụlàmchongườidânParistinởtròvuiấy.
Nhữngchiếcxehàngtôm,hàngcáấygiấugiếmmộtcáigìtốitămlàm
ngườihiểubiếtphảisuynghĩ.CóbàntaycủaChínhPhủtrongđó.Ngườita
thấy sờ ở giữanhững người Nhà Nước và những người nhà thổ mộtmối
quanhệbímật.Chồngchấtônhụcđểlàmravuinhộn,lấyxấuxanhơnhuốc
đểcámdỗdânchúng,mộtđồngmộtcốt,thằngngôconđĩvừalàmtròvui
choquầnchúngvừađươngđầuquầnchúng,cảcáiđốngngườikinhkhủng
ấydiễutrênbốnchiếcbánhxenhữngmớtãhàonhoángnửarácrưởi,nửa
ánh sáng, vừa sủa vừa hát làm cho quần chúng vui phá lên, vỗ tay hoan
nghênhcáivinhquanglàmbằngônhục,rồiphảicócảmộtđộicảnhsátđiều
khiểnnhữngcongiaolonghaimươiđầuấy,cóthếmớilàmđượchộihècho
nhândân,thìthậtcũngđángbuồn,nhưngbiếtlàmthếnào?Nhữngchiếcxe
cộbùnnhơrácrưởikếthoa,kếtdảiấyquầnchúngvừachửivừathathứ.
Tiếngcườichungấynhưđồnglõavớisựsađọachungkia.Nhữngtiếnghội
hètrụylạcấylàmtanrãquầnchúng,biếnhọthànhđámđôngôhợp.Quần
chúngsađọacũngnhưbọnbạochúa,đềuưathíchnhữngthằnghề.
Vuacó Roquelaure,dâncó Paillasse.Parislà thànhphốlớn cuồngvui
mỗikhinókhônglàthànhphốlớntuyệtdiệu.Hộihèlàbộphậncủachính
trị.PhảithúnhậnlàParisvuilòngxemdiễntròquasựônhục.Nóchỉđòi
hỏiởnhữngôngchủ-khinócóchủ-mộtđiềuthôilàbôisontrátphấncho
bùnnhơ.Romecũngcótínhcáchấy:RomeưaNéron,Néronlàmộtanhhề
chợphiênkhổnglồ.
Chúngtôiđãnóitìnhcờmộtđốngngườikỳquáiấygồmcảđànbà
đànôngtráhìnhlắclưtrênmộtchiếcxerộnglớn,dừnglạiởphíatráiđạilộ
khiđoànxecướidừngởbênphải.Chiếcxetráhìnhbênkiađườngnhìnthấy
chiếcxecôdâuđốidiệnởbênnày.
—Kìamộtđámcưới.-Mộtngườitráhìnhkêulên.
—Đámcướigiả.-Mộtngườikháctrảlời.-Chúngtamớilàđámcưới
thật.
Vìquácáchxa,họkhôngréogọiđámcướikiađượcvàcũngsợbọncảnh
binhcanthiệp,haingườinàyquaynhìnchỗkhác.
Tấtcảcáiđámngườitrênxetráhìnhấycũngđanggặplúckhókhăn,họ
đangphảiđốiđápvớitấtcảquầnchúngdướiđườngđanglaógiễucợthọ,
đólàcảnhđámđôngmơntrớncácxetráhình,haingườitráhìnhtrênkia
cũngphảinhậpvớicảbọnđểđươngđầuvớiđámdânchúngkia,nhữngtiếng
thôtụchàngtômhàngcátungratấtcảcũngkhôngthừađểđốiđáplạinhững
tràng văng tục của công chúng. Giữa hai bên có sự thay đổi gớm ghiếc
nhữnglờibónggió.
Khiđóhaingườitráhìnhkháccùngtrongchiếcxeấy,mộtđóngvaiTây
BanNhavớicáimũikhổnglồ,mộtvẻngườigiànuavàbộriađencùngvới
mụhàngcágầygò,cònlàcongái,mangmộtcáimặtnạchósói;haingười
nàycũngnhậnthấyđámcưới.Khimọingườitráhìnhtrênxevàquầnchúng
ởdướilaóchửibớinhauthìhaingườinàynóichuyệnriêng.Câuchuyện
riêngấy chìmngậptrong tiếngồnào. Nhữnglànmưa đổxuống,làm ướt
đẫm cả chiếc xe rộng không mui. Gió tháng hai cũng chẳng ấm nào, mụ
hàngcámặcáohởvaivừatrảlờingườiTâyBanNhavừaruncầmcập,cười
vàholuônmồm.
Đâylàlờiđốithoạicủahọ:
—Này!
—Cáigìôngbố?
—Màycótrôngthấylãogiàkiakhông?
—Lãokia,trongxecướithứnhất,ngồibênphíachúngta.
—Lãocócánhtaytreobằngcáidảiđenấyà?
—Phải.
—Thếlàmsao?
—Taonhậnđượcnó,chắclắm.
—Thếà?
—Taomàkhôngnhậnracáilãonàythìcứxincắtcổtaođi,vàcảđờitao
khôngnóianh,mày,taogìđượcsất.
—HômnayParisthậtlàtròmúarối.
—Màycúixuốngmộtchútxemcótrôngthấycôdâukhông?
—Không.
—Chúrể?
—Chúrểkhôngcóởtrongxeấy.
—Hừ!
—Họachúrểlàlãogiàthứhaiấy!
—Cúinữa!Cốnhìnthấycôdâu.
—Khôngthểđược.
—Thôicũngđược,cáilãogiàbuộccẳngtaykiachắcchắnlàtaobiết.
—Bốbiếtthìlàmcáigì?
—Biếtđâuđấy,cókhi.
—Bọnlãogiàthìđượccáithágì?Tôicóccần.
—Taobiếthắn.
—Thìcứthahồ.
—Thếquáinàomàhắnlạidựcáiđámcướinàynhỉ?
—Thếthìchúngtacũngdựđámcướicảchứsao?
—Đámcướinàyởđâunhỉ?
—Cứlàmnhưlàtôibiếtấy?
—Nàynghetao.
—Cáigì?
—Xuốngxevàtheodõiđámcướinày.
—Đểlàmgì?
—Xemđámcướiấyởđâu,đámcướiấylàgì.Maulên.Xuốngxeđi,con
gáicủabố,conlàthanhniênmà.
—Tôikhôngrờiđượccáixenày.
—Saothế?
—Ngườitamướntôi.
—Bựcnhỉ!
—Tôiphảilàmconmẹhàngcámộtngày,chotrênSở.
—Ừnhỉ.
—Nếutôirờikhỏicáixenàythìviênthanhtracảnhsátđầutiêntrông
thấytôilàsẽbắtngaytôi.Bốbiếtchứ?
—Phải,taobiết.
—NgàyhômnayChínhPhủmuatôirồi.
—Khôngsao.Nhưngcáilãogiàkialàmtaobựcmình.
—Nhữnglãogiàlàmbốbựcmìnhà,nhưngbốcóphảilàcongáiđâu.
—Hắnởtrongxethứnhất.
—Thếsao?
—Trongxecócôdâu.
—Rồisao?
—Thếthìhẳnlàbố.
—Thếthìviệcgìđếntôi?
—Taobảohắnlàbốmà.
—Khôngphảichỉcóngườibốấythôi.
—Nàynghetao.
—Cáigì?
— Tao, tao phải trá hình mới ra ngoài này được. Ở đây tao giấu mặt
được,khôngaibiếttaolàai.Nhưngngàymaikhôngcònmặtnạnữa.Mai
ngàythứtưLễTrorồi.Taorađườngsẽbịtómnênphảichuivàolỗthôi.
Mày,màycóthểđilạitựdođược.
—Chẳngtựdolắm.
—Cũngtựdohơntaorồi.
—Thếthìsao?
—Màyphảicốdòxemđámcướinàyđiđếnđâu.
—Đếnđâuà?
—Phải.
—Thếthìbiếtrồi.
—Thếnóđếnđâu?
—ĐếnCadranBleu.
—Khôngphảivềphíaấy.
—ThếthìđếnLaRâpée.
—Hoặcthìchỗkhác.
—Nóđếnđâuthìđến,đámcướilàtựdo.
—Khôngphảichuyệnấy.Taobảomàyphảicốtìmrachotaocáiđám
cướiấylàđámcướigì,cáiđámcướicólãogiàấy,cáiđámcướiấyởđâu?
—Maynhỉ!Chuyệnđùađấy!DễtìmrađượcmộtđámcướiởParistrong
ngàyhộiThứBaBéo,támngàysau!Đáybểmòkim.Dễthườnglàmđược
đấyhẳn?
—Muốnthếnào,phảicốtìmchora,nghechưaAzelma?
Haidãyxelạichuyểnbánhđingượcchiềunhauhaibênđạilộ;chiếcxe
tráhìnhkhôngnhìnthấychiếcxecôdâunữa.
II
JEANVALJEANVẪNBUỘCCÁNHTAY
Khôngphảiaiướcmơcũngđượctoạinguyện.Chắcphảicónhữngcuộc
biểuquyếtởtrêntrời.Mỗingườichúngtavôtìnhlàmộtứngcửviên.Thiên
thầnbiểuquyết,CosettevàMariusđãđắccử.
Ở Thị Chính và nhà thờ, Cosette trông thật rực rỡ và cảm động:
ToussaintvàNicoletteđãtrangđiểmchonàng.Cosettemặcmộtchiếcáoren
Binchengoàimộtchiếcváylụcsoạntrắng,mặtchemộttấmkhănvoanthêu
mũiAnh,đeomộtchuỗihạttraiquý,đầuđộimộtvànhhoacam,tấtcảphục
sứcấytoànmàu trắng làm cho nàng như chói ngời ánh sáng. Nàng là sự
trongtrắngthùymịđangnảynởvàbiếnhóatronghàoquang,làcôgáiđồng
trinhđangtrởthànhthầnnữ.
MớtócrấtđẹpcủaMariuschảibóngvàbôinướchoa,dướilàntócxoăn
còn thấy rõ ràng những vết thương ở chiến lũy đã thành sẹo. Lão
GillenormandoaivệđànghoàngkhoáctayCosette.Trangphụcvàđiệubộ
củalãolàtấtcảnhữngkiểucáchlịchsựtừBarras.
[436]
JeanValjeanvìcánh
taybuộc,khôngkhoáctayCosetteđược,nênlãothaythếJeanValjeanbận
đồđenđitheosau,miệnghémộtnụcười.
LãoGillenormandnóivớiJeanValjean:
—NàyôngFauchelevent,ngàyhômnaythậtlàmộtngàyđẹpđẽ.Tôibỏ
phiếuchấmdứtmọinỗibuồnbựckhổđauởđời;khôngởđâubuồnđược
mặt nữa! Này, tôi công bố nghị quyết là mọi người phải vui vẻ. Điều ác
khôngđượcphéptồntại.Thậtlàmộtđiềunhụcnhãnếudướivòmtrờitrong
xanh,còncóngườikhốnkhổ.Điềuáckhôngphảidongườigâyra,bảnchất
conngườivẫntốt.Tấtcảnhữngđaukhổmàloàingườiphảichịuđựng
nguồngốctừnơiđịangục,nólàthủphủ,làChínhPhủtrungươngcủađau
khổ,làcungđiệnTuileries
[437]
củaquỷvương.Hừ!Bâygiờtôicũngnóicái
giọngmịdânđấy!Tôivứtbỏhếtmọixuhướngchínhtrị,tấtcảmọingười
đượcgiàucó,nghĩalàvuivẻ,đólàtấtcảnguyệnvọngcủatôi.
Tấtcảnghilễđãxong.HọđãnóitrướcmặtôngThịTrưởngvàôngcố
đạotấtcảnhữngtiếng“vângạ”đángnói,họđãkýtrênnhữngsổbộcủaTòa
ThịChínhvànhàthờ,họđãtraođổinhẫncưới,họđãquỳcạnhnhaudưới
cáitánlụavântrắngtrongkhóihươngtrầm.Sauđóhọnắmtaynhauđira
cửalớnnhàthờmởrộnghaicánh.Mariustrangphụcđen,Cosettemặctoàn
trắng,cóanhlínhThụySĩđeotuavaiđitrướcvànệnkíchxuốngnềnđá.Ai
cũng trầm trồ khen ngợi và ước được như đôi vợ chồng trẻ. Mọi việc đã
xong,họsẵnsànglên xe. Cosette còn tưởng nằmmơ.NàngnhìnMarius,
nàngnhìnđámđông,nàngnhìntrời,hìnhnhưnàngsợtỉnhgiấcmơ.Cáivẻ
ngỡngàng,loâuấylàmchonàngcàngthêmquyếnrũ.Haingườicùngngồi
trênmộtchiếcxeđểtrởvề.MariusngồibêncạnhCosette,lãoGillenormand
vàJeanValjeanngồiđốidiệnvớihọ.DìGillenormandluixuốnghànghai,
ngồixesau.
—Cáccon!-Lãoôngngoạibảo-thếlàcácconđãthànhngàiNamTước
vàNamTướcPhuNhânvớibamươinghìnfrancslợitứcđồngniên.
CosettengảđầusátmặtMariusthỏthẻbêntaichànglờinóithầntiên:
“Cóphảithậtthếkhông?TênemlàMariusà?Emlàphunhânanhà?”Hai
conngườiấyrỡràngánhsáng.Họđangsốngcáigiâyphútkhônggìthayđổi
được,khôngsaotìmlạiđược,cáigiâyphútgặpgỡhuyhoàngcủahạnhphúc
vàtuổixuân.HọđãthựchiệnlờithơcủaJeanProuvaire.Cảhaingườicộng
lạichưađầybốnmươituổi.Đâylàcuộchônnhântínhchất.Đôitrẻấylàhai
bônghuệtrắng.Họkhôngnhìnnhau,họchiêmngưỡngnhau.Cosettenhìn
thấyMariusgiữamộtvùnghàoquang,MariusthấyCosettengồitrênmộtcái
điệnthờ.Trêncáiđiệnthờấy,vàtrongcáivùnghàoquanglồngnhauấy,
khôngbiếtthếnàohaingườicùngnhìnthấy,Cosettethìnhưsaumộtđám
mây, Marius thì như giữa một nguồn ánh sáng chói lọi, một vật như
tưởngvừacóthực!Đólàchiếcgốitânhôn,nơihẹnhòcủanhữngcáihôn
nhữnggiấcmơtình.
Cảbaonhiêuđaukhổtrướcđâyđãhiệnvềthànhsaysưa.Buồnthương,
thaothức,nướcmắt,loâu,sợhãi,tuyệtvọng,tấtcảhìnhnhưđãhòathành
ánhsáng,thànhvuốtve,làmchogiờphútsaymêsắptớicàngthêmsaymê.
Tấtcảnhữngnỗiđaukhổtrướckiahìnhnhưcónhiệmvụtrangsứcchongày
vuitới.Chịuđaukhổthếmàtốtbiếtbao.Đaukhổđãhiệnthànhcáivành
hàoquanghạnhphúccủahọ.Mốitìnhhấphốimộtthờigiannaybayvụtlên
tậntrời.Cảhaitâmhồnngâyngấtmộtniềmvuisướngnhuộmmàukhoáilạc
đốivớiMariusvàelệởnơiCosette.Họbảothầmnhau:“Chúngmìnhsẽtrở
lạivớicáivườnxinhcủamìnhởphốPlumet”.Nhữngnếpáocủachàngphủ
lênMarius.
ỞphốSaintAntoine,trướcnhàthờSaintPaul,ngườiquađườngđứnglại
đểnhìnquakhungkínhvànhhoacamrungrinhtrênđầuCosette.Rồihọtrở
vềphốFillesDuCalvaire,vềnhà.MariusđisongsongcùngCosette,hiên
ngang,rạngrỡ,bướclêncáicầuthangmàtrướcđâyngườitakhiêngchàng
vềngắcngoải.Ngườinghèoxúmnhautrướccửa,chianhautiềncủahọcho
vàcầuphúcchohọ.Hoatrànngậpmọinơi.Nhàởcũngsựcnứcmùihương
chẳngkémgìnhàthờ.Hếtmùihươngtrầmđếnmùihươnghồng.Họtưởng
nhưvẳngnghetiếnghátcatrongkhônggianvôtận.ChúaTrờinhưđang
ngựtronglònghọ.Họnhìnthấysốmệnhchóilòamuônvìsao,họtưởng
thấyánhbìnhminhbừngsángtrênđầuhọ.
Bỗng nhiên chuông đồng hồ đánh: Marius nhìn cánh tay xinh đẹp của
Cosette và thoáng thấy lờ mờ hai núm hồng dưới làn áo ren trước ngực;
Cosette,bắtgặpmắtcủaMarius,đỏbừngmặtvìxấuhổ.
NhiềubạncũquenthuộccủagiađìnhGillenormandđượcmờitớidựđám
cưới,họxoắnxuýtquanhCosette,tranh nhau chào mừng Nam Tước Phu
Nhân.ViênsĩquanThéoduleGillenormandmớiđượcthăngchứcđạiúy,từ
thànhphốChartreslànơihắnđóngquân,đếndựđámcướicủaôngchúhọ
Pontmercy,Cosette không nhận ra anhchàng ấy. Còn anh chàngxưa nay
vẫnquenđượcphụnữưathích,cũngđãquênCosettenhưchàngquêncác
phụnữkhác.LãoGillenormandthìthầmmộtmình:“Câuchuyệnanhchàng
kỵbinh,mìnhkhôngtincũngphải".
VềphầnCosettethìchưabaogiờnàngtỏradịudàngâuyếmđốivớiJean
Valjean như bây giờ. Nàng hòa cùng một nhịp điệu vui sướng với lão
Gillenormand.Đốivớilão,lòngvuisướngbiểuhiệnrabằngnhữngcâungạn
ngữ, châm ngôn. Ở Cosette tình yêu và tính nhân hậu tỏa ra như hương
thơm.Hạnhphúcmuốnchotấtcảmọingườiđềusungsướng.Nàngtrởlại
cócáigiọngâuyếmnũngnịuhồicònlàcôgáinhỏkhinóichuyệnvớiJean
Valjean,nụcườicủanàngnhưmơntrớnJeanValjean.
Tiệctràbàysẵntrongphòngăn.Phòngănthắpđènsángrực.Đènsáng
cầnthiếtchoviệcvuimừng,ởgiữaphòng,ngaytrênchiếcbàntrắngtoát,
mộtcáiđèntreoVenise,cóđủmọithứhìnhchimmàudatrời,màutím,đỏ,
xanh,đậugiữanhữngcâynến;xungquanhgiáđèntreonhiềudãyđènkhác,
xungquanhtườngcógươngtreobamặt,nămmặt.Mặtgương,phalê,thủy
tinh,bátđĩa,đồsứ,đồsành,đồgốm,đồbạc,sángngờilênvàrạngrỡ.
khoảngtrốnggiữacáccâynến,cónhữngbóhoachonênchỗnàokhông
đènsánglàcóhoatươi.Cháingoài,bacâyvĩcầm,mộtchiếcáonhènhẹcử
nhữngbảnnhạcHaydn.
JeanValjeanngồitrênmộtchiếcghếởphòngkhách,ởcạnhcửa,cánh
cửa mở ra gần như che khuất ông. Vài phút trước khi bắt đầu bữa tiệc,
CosettevụtnảyýđếntrướcmặtJeanValjean,haitayxòechiếcáocướitrịnh
trọngcúichàoông,rồinhìnJeanValjeanvớiđôimắtvừaâuyếmvừatinh
nghịch,nànghỏi:
—Chaơi!Lòngchacóthấyvuikhông?
—Có!Chavuilắm.-JeanValjeanđáp.
—Thếthìchacườiđi.
JeanValjeancười.
Vàiphútsau,Basquebáotiệcđãbàyxong.Tânkháchlầnlượtvàophòng
ăn,lãoGillenormandđitrướckhoáctayCosette.Mọingườitảnvềngồichỗ
đãxếpđặttrướcxungquanhbànăn.Haichiếcghếbànhlớnđãđượcđặtsẵn
haibênghếcủacôdâu,mộtchiếccholãoGillenormand,mộtchiếcchoJean
Valjean.LãoGillenormandngồivàoghếdànhcholão,chiếcghếkiavẫnbỏ
trống. Mọi người liếc mắt tìm “ông Fauchelevent”. Ông không có trong
phòngăn.
LãoGillenormandgọiBasquehỏi:
—MàycóbiếtôngFaucheleventđâukhông?
—Thưaông,biếtạ.Basquetrảlời.-ÔngFaucheleventvừabảocontrình
vớiôngrằngôngấyhơikhóchịuvìcáibàntaybịthươngnênkhôngdựtiệc
vớingàiNamTướcvàNamTướcPhuNhânđược,ôngxinthứlỗichoông.
Sángmaiôngsẽđến.Ôngvừaravề.
Chiếcghếtrốnglàmchobầukhôngkhíhânhoancủabữatiệccướilạnh
lùngđimộtlát.NhưngvắngôngFaucheleventđãcólãoGillenormand,ông
giàấyhớnhởkiêmchohaingười.LãocảquyếtrằngôngFaucheleventcũng
chỉlà“đauxoàng”thôi.Thếlàkhôngaibănkhoănnữa.Vảlạicólàmsao
mộtxótốitronggianphòngtrànngậphânhoan!CosettevàMariusmảisống
nhữnggiờphútvịkỷđángquý,trongấyhọchỉcómỗikhảnănglàkhảnăng
hưởnghạnhphúc.LãoGillenormandlạicósángkiếnbảo:“Àphải,cáighế
nàytrống,Marius,conđếnngồiđây.Dìconchắccũngvuilòngtuydìcon
cóquyềnđượcngồivớicon.Chỗnàylàcủacon,vừahợppháp,vừalịchsự.
Cậuhạnhphúcbênmợhạnhphúc".Cảbàntiệcvỗtayhoannghênh.Marius
đếnngồivàoghếcủaJeanValjeanbêncạnhCosette.Cosettetrướcbuồn
vắngJeanValjeanlạihóaravuivìJeanValjeanvắngmặt.CóMariusthay
thìdùngườivắnglàChúaTrời,Cosettecũngkhôngtiếc.Nàngđểbànchân
nhỏnhẹtrongchiếcgiầysatintrắngtrênbànchânMarius.
ChiếcghếcóngườingồithìhìnhảnhôngFaucheleventvắngbịxóamờ
đi.Khôngaithấythiếugìcả.Vànămphútsautừđầubànđếncuốibànvang
lên những chuỗi cười say sưa quên lãng. Khi ăn tráng miệng, lão
Gillenormandđứngdậylấycốcrượusâmbanhchỉrótđếnlưngcốcchokhỏi
sóngtrongbàntayrunlẩybẩycủaônggiàchínmươihai;lãonângcốclên
chúcsứckhỏecủacôdâuvàchúrể.Lãohét:
—Cácconkhôngtránhđượchaibàithuyếtgiáo.Buổisángcácconđã
đượcnghechaxứ;tốinaycácconsẽđượcngheôngngoại.Cácconnghe
ông,ôngcómộtlờikhuyêncáccon:Cácconhãyyêunhausaysưađi.Ông
khôngnóidôngdài,ôngnhắmngaytớiđích;cácconhãysướngđi.Trongvũ
trụkhôngaikhônngoanbằngnhữngconchimgáy.Bọnhiềntriếtbảo:Hạn
chếsựvuisướng,ôngbảo:Thảlỏngdâycươngchohạnhphúc,hãyyêusay
mêđi,yêuđiêndạiđi,nhưquỷấy.Bọnhiềntriếtchỉnóibẻm,lãomuốntống
cáitriếtlýấytrởvàohọnghọ.Cókhinàolạithừahươngthơmbayngát,
thừanụhồnghénở,thừahọamivéovon,thừacànhláxanhtươi,thừaánh
sángbìnhminhtrongcuộcđời?Vàcókhinàoyêunhauquánhiều,ưanhau
quálắmhaykhông?Coichừngđó,Estelleạ,emxinhquá!Coichừngđó,
anhNémorinơi,anhđiểntraiquáạ!Rõngốcchưa?Mênhau,nựngnhau,
saynhaumàcóthểquáà!Sốngmàcũngcóthểtháiquá,sungsướng
cũngcóthểtháiquáư?Phảivuicóđiềuđộà?Ốidào!Dẹpbọntriếtgiacủa
cácanhđi!Vuichơilàtriếtlýđó.Cácbạnvuichơiđi,chúngtavuichơiđi.
Chúngtasungsướngvìchúngtatốthaylàchúngtatốtvìchúngtasung
sướng nào? Ngọc Sancy có tên là Sancy vì nó là sở hữu của Harlet De
Sancy
[438]
haylàvìnónặngmộttrămlinhsáucarats,tôichẳngbiết.Cuộc
đờiđầynhữngbàitoánnhưthếđó.ĐiềuquantrọnglàcóngọcSancyvà
hạnhphúc.
Chúngtahãysungsướngđi,khôngkêucalôithôigì,chúngtahãy
quángphụctùngmặttrời.Mặttrờilàgì?Làtìnhyêu.Tìnhyêulàgì?Làphụ
nữ. Phụ nữ mà, phụ nữ là uy lực tuyệt đối. Thử hỏi anh chàng nịnh dân
Marius kia, có phải anh là nô lệ của nàng bạo chúa Cosette bé nhỏ này
không? Nô lệ tự nguyện nữa kia chứ, đồ hèn nhát! Phụ nữ! Chẳng
Robespierre
[439]
nàocưỡngnổi;phụnữthốngtrị.LãochỉcònBảoHoàng
cáivươngquốcđóthôi.Adamlàgì?LàvươngquốccủaÈve.Đốivớinàng,
khôngthểcóCáchMạng89nào.Nhàvuacóquyềntrượngđínhbônghoa
huệ, Hoàng Đế có quyền trượng đính trái địa cầu, quyền trượng của
Charlemagne bằng sắt, quyền trượng của Louis vĩ đại bằng vàng. Cách
Mạngđãbópméotấtcảnhữngquyềntrượngấynhưnhữngcọngrơmgiữa
ngóntrỏvàngóncái.Đãmấtcả,đãgãycả,đãrơicảxuốngđất,khôngcòn
vươngtrượngnàonữa.ThếmàlãođốailàmđượcCáchMạngđốivớichiếc
khăntaythêunhỏ,sựcmùihươngthơmkia?Lãoxemcácngườilàmthửđi
nào?Tạisaolạivữngbềnthế?Bởivìchỉlàmộtmụngiẻ.À!Cácngườitự
hàocácngườilàthếkỷmườichín.Thếrồisaonữa?Chúngtôi,chúngtôi
thếkỷmườitámđây.Nhưngtấtcảchúngtađềungốcnhưnhau.Bởivìcác
anhđãgọidịchtảlàcholéra,nhảymúalàkhiêuvũ,cácanhtưởngđãthay
đổiđượcnhiềulắmtrongvũtrụ.Khôngđâu.Chungquyvẫnphảiyêuphụ
nữ.Tôitháchcácanhthoátkhỏicáiluậtđó.Nhữngconquỷcáiấycũng
thiênthầncủachúngta.Vâng,tìnhyêu,phụnữ,hônhít,đólàvòngmàtôi
đố các anh bước ra thoát. Còn về phần tôi thì tôi lại thích nhảy trở vào.
Trongcácanhaiđãthấysaohômmọctrongkhoảngmênhmông?Nónhìn
mặtbiểnnhưmộtthiếuphụ,làmchovạnvậtphíadướidịulại,đólàcôlàm
đỏm của vực thẳm, nàng Célimène
[440]
của đại dương. Đại dương là một
chàngAlcesterấtkhóchơi.Hắncàunhàuầmĩ,vậymàkhisaohômxuất
hiện,thìhắntrởnêntươicười.Cáiconthúấyhóathuần.Chúngtađềunhư
thếcả.Giậndữ,bãotố,sấmsét,tungbọtđếntậntrần.Mộtphụnữbướcra,
mộtngôisaomọc:Thếlàquỳmọp.Sáuthángtrướcđây,Mariuschiếnđấu.
NgàynayMariuslấyvợ.Làmthếlàphải.Phải,Marius,phải,Cosette,các
conlàmthếlàphảilắm.Hãymạnhdạnsốngvìnhau,hãynựngnhau,hãy
làmchochúngtatứcvỡbụng,vìkhôngthểlàmđượcnhưvậy,hãytônthờ
nhau.Hãylấyhaimỏcủacácconthatấtcảcáccọnghạnhphúctrongthiên
hạđemvềnhàmàlàmmộtcáitổuyênươngchocáccon.
Chao!Yêuvàđượcyêu,đólàđiềumàunhiệmcủatuổitrẻ!Đừngtưởng
làcácconphátminhđiềuđó.Ôngcũngvậy,ngàytrướcôngđãmơmộng,đã
nghĩ ngợi, đã thở ngắn than dài. Ông cũng đã từng có một tâm hồn sáng
trăng.Tìnhyêulàmộtchúbésáunghìntuổi.Tìnhyêucóquyềncóbộrâu
dàibạctrắng.CụBànhTổchỉlàmộtchúbébêncạnhthầnCupidon.Từsáu
mươithếkỷnaynamnữđãtựcứubằngcáchyêunhau.Quỷsứranhmãnh
đãthùghétngười;ngườiđànông,ranhmãnhhơn,đãyêungườiđànbà.Nhờ
vậy,nóđãlàmlợichonónhiềuhơnlàquỷsứđãlàmhạichonó.Nóđãlàm
đượcđiềutinhkhônsâusắcấyngaytừhồicònđịađàng.Cácbạnạ,điều
phátminhcũmàlạimớitoanh.Hãysửdụngnó.HãylàmDaphnisvàChloé
trongkhichờthànhPhilémonvàBaucis.Hãylàmthếnàochokhicácconđã
ởbênnhauthìkhôngthấythiếucáigìnữavàCosettesẽlàtháidươngđối
vớiMarius,cònMariuslàvũtrụđốivớiCosette,trờiđẹptứclànụcườicủa
chồng;vớiMariustrờimưatứclàkhivợtuônnướcmắt.Màđừngđểcho
mưatrongnhàđấynhé!Haianhchịđãvớđượcmộtsốtốttrongcuộcxổsố:
Đólàsốlấynhauvìtình.Sốđộcđắcthìphảicốgiữ,phảibỏhòmkhóalại,
đừngxàiphí.Hãysaymênhauđivàmặckệnhữnggìkhác.Hãytinđiềuông
nói.Đólàtiếngcủalươngtri,màlươngtrithìkhôngbiếtnóidối.Chịphải
coianh,anhphảicoichịnhưlàmộttôngiáo.Mỗingườicócáchthờchúa
riêngcủamình.Saperlottehọ!CáchthờChúatốtnhấtlàyêuvợmình.Anh
yêuem!Đólàsáchkinhcủata.Yêulànắmđượcchínhgiáo.Tiếngvăngtục
quenthuộccủavuaHenriIVđặtthánhđứcgiữacáinovàcáisay.Vuakêu:
“Bụngthánhsay,ôi".
[441]
Tôikhôngtheotôngiáocủatiếngvăngtụcđó.
quênnóiđếnngườiphụnữ.HenriIV
[442]
màvăngtụcnhưvậythìcũnglạ
đó.Phụnữvạntuế,cácbạnạ!Tôigià,ngườitabảovậy;thếmàlạthaytôi
cảmthấyđanghồixuândữdội.Tôiướcvọngvàorừngnghekènmụcđồng.
Haiđứatrẻnàynóđãđạtđượccáiđẹpkèmcáithíchthúlàmchotôisaysưa.
Tôisẽcướivợthựcsựđấynếukhôngaitrởngại.Khôngthểtưởngtượng
Chúanặnchúngtaravớimụcđíchnàokháclàđểchochúngtasaymênhau,
gù nhau, quyến rũ nhau, làm con bồ câu, làm con gà trống, cục cục yêu
đươngtừsớmđếnchiềusoigươngtrênmặtvợ,kiêuhãnh,chiếnthắng,ưỡn
ngựcra.Mụcđíchcuộcđờilànhưvậyđó.Xinlỗicácbạn,đólàýkiếncủa
chúngtôiởthờiđạichúngtôi,khichúngtôilàthanhniên.Chaoôi!Đạođức
connỡm!Làmsaomàthờiđạiđólạilắmđànbàđángmêđếnthếvànhững
gươngmặtkháukhỉnhmăngtơ!Tathahồpháhại.
Vậynêncácconhãyyêunhauđi.Khôngyêunhauthìtrờisinhmùaxuân
đểlàmgì?Cònta,tasẽcầuxinChúahãycấthếtnhữnggìđẹpmàNgườita
bàyra,lấylạihết,bỏhếtvàohòmnhữnghoa,nhữngchim,nhữnggáiđẹp.
Cácconạ,hãynhậnlờibanphúccủalãogiànày.
Buổitốihômấynhộnnhàng,vuivẻ,lýthú.Sựvuinhộntộtđộcủangười
ôngkíchthíchbuổilễvàmọingườihòatheosựvuivẻthânmậthầunhư
báchtuếấy.Cũngcókhiêuvũchútít,vàcườiđùanhiềuhơn.Mộthônlễ
thântìnhdễdãi.Cómờicụcốlãothờixưathìcũngchảsao.Thựcracụđã
dựởhiệnthânlãoGillenormand.
Ồnàomộtlúcrồisauyênlặng.Thếrồiđôivợchồngmớicướibiếnmất.
QuánửađêmngôinhàGillenormandtrởthànhngôiđền.
Chúngtôidừnglạiởđây.Trênngưỡngcửacácđộngphòng,cómộtthiên
thầnđứng gác,tươicười, mộtngóntay đặtlênmôi. Tâmhồn phảichiêm
ngưỡngtrướcchínhđiện,nơiđangdiễnlễyêuđương.
Chắclàcónhữngtiasángởtrêncácngôinhàđó.Niềmvuichứatrongđó
thếnàocũngthoátraquacáckẽđáthànhánhsángvàrọilờmờvàocảnh
đêm.Cuộclễthiêngliêngvàtấtyếuđókhôngthểkhôngphóngmộttiasáng
thầntiênvàocõivôtận.Tìnhyêulàcáikhuônsiêuviệthòađúcngườiđàn
ôngvàngườiđànbàvớinhau.Vậtthểhợpmột,vậtthểbộba,vậtthểcuối
cùng,cáitamthểnhấtvịcủangườitừđómàra.Haitâmhồncộngsinhnên
một,cuộchoànsinhđógâyxúcđộngcảchobóngtối.Tânlanglàvịcốđạo,
trinhnữthíchthúmàhoảngsợ.Mộtcáigìtrongcảnhvuithúđóbaylênvới
Chúa,ởđâuthựcsựcóhônnhân,nghĩalàcótìnhyêu,thìởđócólýtưởng.
Giườngcướilàmnênmộtvùngbìnhminhtrongbóngtối.Giáconmắttrần
củachúngtamàcóphépthunhậnnhữnghìnhảnhghêgớmvàđángyêucủa
cuộcsốngthượngthặngthìchắcchúngtasẽthấynhữnghìnhbóngcủađêm
tối,nhữngdịnhân có cánh, những kháchbộhànhsinhtrongcõi vô hình,
nghiêngđầuquanhngôinhàcóhàoquang.Cáiđámđầumặtlờmờấysẽhân
hoanbanphúc,sẽchỉchonhauthấycôdâutrinhnữ,dánghọcóphầnngơ
ngácnhưngtươivuivàcácgươngmặtthầnấyđượmánhsánghạnhphúc
nhângian.Ởgiờphúttuyệtđỉnhấy,đôinhântìnhchoángvángkhoáilạc
tưởngchỉcóhọởtrongbuồngmàthôi,nhưngnếuhọlắngtai,họsẽnghe
thấylàoxàotiếngcánh.Hạnhphúctoànvẹnlàhạnhphúcđượcthiênthần
đồngtình.Cáibuồngnhỏtốitămấylấyvòmtrờilàmtrần.Khihaicáimiệng
đãtrởnênthiêngliêngvìtìnhyêumàdịchlạigầnnhauđểsángtạo,thìởbên
cáihônkhódiễntảđó,khôngthểkhôngcómộtsựrungđộngtrongcõimênh
mônghuyềnbícủatinhcầu.Nhữnglạcthúđómớilàlạcthúthậtsự.Không
cóniềmvuinàokhác.Chỉcósự ngây ngất thần thánh ở tình yêu. Tất cả
nhữngcáikhácchỉlàkhóc.
Yêuhoặcđãtừngyêu,thếlàđủ.Khôngnênđòihỏithêmgì.Khôngcòn
viênngọcnàokhácởtrongcácnếptốitămcủacuộcsốngđâu.Yêuđã
mộtsựhoàntất.
III
NGƯỜITRIKỶ
CònJeanValjeanthìrasao?
NgaysaukhicườitheolờiyêucầunhínhảnhcủaCosette,thừalúcchẳng
aithấy,JeanValjeanđứngdậyvàlẩnracháingoài;támthángtrướcôngđã
vàođúngcáibuồngnày,ngườiđầybùn,máuvàthuốcsúng,đểđemtrảđứa
cháuchongườiông.Khunggỗtrongbuồngcũngkếthoakếtlá.Nhạccông
ngồitrêncáitrườngkỷôngđãđặtMariustrướckia.Basquevậnáodàiđen,
quầnchẽntấttrắng,baotaytrắngđangđặtnhữngvànhhoahồngxungquanh
cácmónănsẽđemdọn.JeanValjeangiơcánhtayđauchohắnxem,nhờhắn
xinkiếuhộvàđira.
Cửa sổ phòng ăn nhìn xuống đường, Jean Valjean đứng lặng yên mấy
phúttrong bóng tối, dưới những cửa sổ sángtrưngấy.Ông lắng tai nghe
tiếngồnàotrongphòngtiệcvẳngđếntaiông:Ôngnghethấygiọngnóidõng
dạcvàvangtocủangườiông,tiếngvĩcầm,tiếngcốcđĩachạmnhau,tiếng
cườigiòn;giọngnóiêmvuicủaCosettenổibậthẳngiữanhữngtiếngcười
nóiồnàovuivẻấy.
JeanValjeanrờiphốFillesDuCalvairetrởvềphốL’HommeArmé.Ông
đi theo phố Saint Louis, phố Culture Sainte Catherine và phố Blancs
Manteaux.Đườngấyxahơnmộtchút,nhưngbathángnay,hàngngàyông
vẫnđiconđườngấyvớiCosettetừphốL’HommeArméđếnphốFillesDu
Calvaire,tránhphốVieilleDuTemplebùnlầyvàđôngđúc.Cosetteđãđi
conđườngnày,ôngkhôngthểđiconđườngkhácđược.
JeanValjeanvềđếnnhàthắpđènrồiđilêngác.Gianbuồngtrốngrỗng;
bàToussaintcũngvắng.Tiếngchânôngđitrongbuồngâmvanghơnmọi
ngày.Tủnàocũngmởtoang.ÔngvàophòngCosette,giườngkhôngtrảivải
lót,chiếcgốivảichéo,khôngáo,khôngviềnren,nằmtrênđốngchăngấp
cuốibứcnệmtrơvải.Từnaykhôngcònainằmtrênnệmấynữa.Nhữngthứ
đồdùngnhỏbéthânmậtcủaphụnữmàCosettevẫnưathíchđềuđãmangđi
cả.Chỉ còn những đồ gỗ lớn vàbốnbứctường,giường của bà Toussaint
cũngđãlộtcảchăngối.Chỉcònmộtchiếcgiườngsắpsẵnchongườinằm:
GiườngcủaJeanValjean.Ôngnhìnbốnbứctường,đóngmấycánhcửatủvà
đilạitrênphòngnàysangphòngkhác.Ôngđãbỏmiếngvảitreotayvàlại
cửđộngbàntayphảicủaông nhưthườngkhôngđauđớngì.Ônglạigần
giường,vôtìnhhayhữuý,mắtôngdừnglạichỗcáihòmcon,cáihòmtrikỷ
màCosetteđãphảighen.
Ngày4thángsáukhiđếnnhàphốL’HommeArméôngđãđểcáihòmấy
trêncáikỷcạnhđầugiường.Ôngbướcmạnhvềphíacáikỷấy,móctúilấy
mộtcáichìakhóavàmởra.ÔnglấyranhữngquầnáomàCosettemặckhi
Montfermeilrađimườinămvềtrước;trướchếtcáiáodàiđen,nhữngchiếc
giầytrẻcontosùsụmàbâygiờcólẽCosetteđicònvừachânvìchânnàng
nhỏbé,chiếcáocộcvảibóngdày,cáitạpdềcótúi,vàđôitấtlen.Những
chiếctấtkhôngdàihơnbàntaycủaJeanValjeanhãycòngiữnếphìnhcẳng
chân xinh của Cosette. Tất cả những quần áo ấy đều một màu đen. Jean
ValjeanđãmangnhữngquầnáoấyđếnMontfermeilchoCosette.Lấycác
thứđóởchiếchòmra,ônglầnlượtđặttrênmặtgiường,ôngsuynghĩvànhớ
lại.Ôngnhớrõlúcấylàmùađông,thángchạptrờilạnhlắm.Cosettequần
áoráchrướihởcảdathịt,rétruncầmcập,haibànchânconđiguốcréttím
bầm.JeanValjeanđãlộtquầnáotãấyvàchoCosettemặcbộquầnáotang
này.Ngườimẹdướimồchắcphảivuilòngthấyconđểtangmình,nhất
thấyconcóquầnáo,thấyconđượcấm.ÔngnhớlạikhurừngMontfermeil,
ôngvàCosetteđiquakhurừngấy,ôngnhớlạitrờiđấtngàyhômấy;cây
khôtrụilá,rừngquanhkhôngchim,trờiuám,thếmàtrờiđấtngàyhômấy
thật xinh đẹp. Ông bày những quần áo xinh xắn ấy lên giường, cái khăn
quàngbêncạnh cái váy ngắn, bít tất bên cạnh đôi giầy, chiếc áo cộc bên
cạnhchiếcáodài,ôngnhìnlầnlượttừngthứmột:Cosettemớicaonhưthế
nàythôi,nóômconbúpbêlớn,nóđểđồngtiềnvàngtrongtúitạpdề,
cười,nócùngđivớiJeanValjean,taycầmtay,Cosettechỉcómộtmìnhông
trênđờithôi.
Ônggụccáiđầutócbạcphơđángkínhxuốnggiường,mặtvùivàođống
quầnáocủaCosette,tráitimgiàdàydạnkhổđaukianhưtanvỡ.Nếuaiđi
ngoàicầuthanglúcbấygiờsẽnghethấynhữngtiếngnấckhủngkhiếp.
IV
ĐAUKHỔBẤTDIỆT
[443]
Cuộcchiếnđấudữdộimàchúngtađãchứngkiếnmấyhiệp,naylạitiếp
diễn.
Jacob
[444]
chỉphảichiếnđấuvớithiênthầnmộtđêm.CònJeanValjean,
thanôi!TađãthấybaonhiêulầnJeanValjeanphảivậtlộnvớilươngtâm
trongbóngtối,phảiđấutranhquyếtliệtvớinó.
Cuộcchiếnđấuvôtiềnkhoánghậu.Cónhữnglúctrượtchân,cónhững
khiđấtsụt.Baonhiêulầncáilươngtâmthiếtthalàmđiềuthiệnấyđãbóp
nghẹtông,đènặnglênông.Baonhiêulầnchânlýnghiêmkhắcđãtìđầugối
lênngựcông.Baonhiêulầnbịánhsángchóilọiđánhngãxuống,ôngđãkêu
xintha.BaonhiêulầncáiánhsángkhắcnghiệtmàôngGiámMụcđãđốtlên
tronglươngtâmông,bắtbuộcôngphảimởmắtrakhiôngmuốnmù!Bao
nhiêulầnôngđãvùngdậy,bámlấyváchđá,tựavàongụybiện,lêlếttrong
đấtbụi,khithìđánhđổlươngtâmxuống,khithìbịlươngtâmquậtngã.Bao
nhiêulầnmậpmờ,lẫnlộn,đểchotiếngnóicủavịkỷlừagạt,ôngđãnghe
thấylươngtâmphẫnnộthétvàotai:Đồchơixấu,đồkhốnnạn!Baonhiêu
lầntưtưởngngoancốcủaôngđãrênsiết,quằnquạitrướccáinhiệmvụhiển
nhiên!ChốnglạiChúa!Đổthứmồhôilạnhtửkhí!Baonhiêuvếtthươngâm
thầm,rỉmáumàchỉmìnhôngcảmthấy!Baonhiêusâysáttrongcuộcđời
thảmhạicủaông!Baonhiêulầnôngđãtrởdậy,đầmđìamáu,đauđớn,
rời,nhưngsángtỏ,tráitimthấtvọngnhưngtâmhồnthanhthảnêmả,thua
trậnmàcảmthấynhưthắngtrận.Khiđãxâuxékìmkẹplàmôngrãrờirồi,
lươngtâmôngdữdội,chóilòaánhsáng,đứngthẳnglêntrênông,bìnhthản
bảoông:Bâygiờngươicóthểsốngbìnhan!Nhưngsaumộtcuộcchiếnđấu
đentốinhưthế,cáibìnhanđómớithảmđạmlàmsao!Tuynhiênđêmnay
JeanValjeancảmthấyđâylàmộtcuộcchiếnđấucuốicùng.
Mộtvấnđềđặtrabiđát…
Sốkiếptiềnđịnhkhôngphảibaogiờcũngthẳngbăng.Nókhôngtriển
khai thành một đại lộ thẳng tắp trước mặt đương sự. Nó có những hẻm,
nhữngeo,nhữngkhúcngoặttốităm,nhữngngãtưdễsợbàyranhiềungả
đường.ChínhlúcnàyJeanValjeanđangđứngởcácngãtưnguyhiểmnhất.
Ôngđãđếngiaođiểmcuốicùngcủathiệnvàác.Giaođiểmtốitămđã
dướimắt.Lầnnàynữa,cũngnhưbaonhiêulầnđauđớntrướcđây,cóhai
conđườngmởratrướcmắtông;mộtđườngrấtcámdỗ,mộtđườngđầykinh
hoàng.Đitheođườngnào?
Conđườngkinhhoànglàconđườngmàngóntayhướngđạokhuyênđi,
ngóntayđómọingườiđềunhìnthấymỗikhihọtrôngthẳngvàobóngtối.
MộtlầnnữaJeanValjeanlạiphảichọn:Cậpcáibếnrùngrợnhaysavào
cạm bẫy quyến rũ. Có phải thật thế không? Tâm hồn có thể bình phục,
nhưnngmệnhsốthìkhông.
Ghêgớmthay!Cáiđịnhmệnhnany.
Vấnđềđặtralàthếnày:
TrướchạnhphúccủaCosettevàMarius,JeanValjeanphảixửtrírasao?
Cáihạnhphúcđóchínhôngđãmuốncó,chínhôngđãtạora.Ôngđãthọc
nóvàoruộtganmình.Bâygiờnhìncảnhhạnhphúcđó,ôngcóthểđắcýnhư
mộtbácthợrènkhinhậnradấuhiệucủamìnhtrêncondaonónghổimáu
vừarútrakhỏingựcmình.
Cosetteđược Marius, Marius được Cosette.Họđược tất cả, cả củacải
nữa.JeanValjeanđãlàmnêntấtcảcáiđó.Cáihạnhphúcấybâygiờđãđến,
đãsờsờtrướcmắt,JeanValjeansẽxửtrívớinóthếnào?Cóbắtépnóphải
gắnbóvớimìnhkhông?Cócoinólàcủamìnhkhông?Cosetteđãđành
củangườikhácrồi,nhưngJeanValjeancónêngiữlạicáigìcóthểgiữ
nàngkhông?ÔngcóvẫnlàngườicharấtkínhmếntuylàmơhồcủaCosette
không?Ôngcóthể cứ tự nhiên, bìnhthảnvàotronggia đình của Cosette
không?Ôngcóthểcứlặngthingmangcáiquákhứcủaôngnhậpvàocái
tươnglaikiakhông?Ôngcócoilàmìnhcóquyềnđượcvàođấy,đượcđem
cuộcđờimờámcủamìnhvàogiữacáitổtươisángkiakhông?Ôngcóthể
tươicườinắmnhữngbàntaytrongtrắngấytrongbàntaythảmkhốccủaông
không?Ôngcóthểđặtlêncáigiásắtlòsưởihiềnlànhtrongphòngkhách
củalãoGillenormandhaibànchâncònkéolêtheosaucáibóngđennhục
nhãcủangườiphạm pháp không? Ông có cùng chianhữngmaymắncủa
cuộcđờivớiCosettevàMariuskhông?Ôngcólàmchodàyđặcthêmbóng
tốitrêntránôngvàmâymùtrêntránhọkhông?Ôngcóthểgópcáithảmhại
củacuộcđờiôngvàocáihạnhphúccủađờihọkhông?Ôngcóimlặngnữa
không?Nóitómlại,bêncạnhhaiconngườisungsướngấy,ôngcóvẫnlàcái
hìnhcâmghêrợncủađịnhmệnhkhông?
Phảiquenvớiđịnhmệnhvànhữngcuộcgặpgỡvớinómớidámngước
mắtlênkhinhữngvầnđềnàođóđượcphơibàytrầntrụi.Thiệnhayácđều
saudấuhỏinghiêmkhắcđó.Connhânsưhỏi:"Anhđịnhlàmthếnào?"Jean
Valjeanđã quenvớithử thách.Ôngnhìn trựcdiệnvào connhânsư. Ông
xemxéttấtcảmọikhíacạnhcủavấnđềkhắcnghiệtấy.Ôngnhưngườisắp
chếtđuối.
CuộcđờitươiđẹpcủaCosettelàcáibèchoôngbámlấy.Làmgìđây?
Bámchắchaybuôngtay?Bámlấythìthoátkhỏitainạn khủngkhiếp,lại
thấyánhsángmặttrờisẽrũhếtnướcđắngđẫmtrênđầutóc,trênquầnáo
mình,sẽthoát,sẽsống.Buôngtaythìlàvựcthẳm.
Ôngđauxótbànluậnvớitâmtư.Nóiđúngraôngchiếnđấu,ônglaovào,
hungdữ,khốnkhổtrongđáylòngông,khithìchốnglạiýchícủaông,khi
thìvậtlộnvới tin tưởng của ông. Ông đã khóc được, thật là sung sướng.
Nhữngdòngnướcmắtấycólẽđãlàmchoôngsángra.Nhưnglúcđầuthật
làdữdội.Mộttrậnbãotápnổilêntronglòngông,ghêgớmhơntrậnbãotáp
ngàytrướcđãthổiôngđếnthànhphốArras.Quákhứtrởlạiđốidiệnvới
hiệntại.Ôngsosánhvàôngkhóc.Khiđậplệđãmởthìkẻthấtvọngquằn
quại.
JeanValjeancảmthấymìnhđãbịtóm.Thanôi!Trongcuộcđánhvậtmột
cònmộtmấtgiữalòngíchkỉvànhiệmvụ,khitalùitừngbướctrướccái
tưởngbấtdidịch,khitađiênđầu,hăngtiết,tứctốivìphảilùi,khitagiành
giữtừngtấcđất,hyvọngcóthểchạytrốn,đểýtìmmộtlốithoát,màđột
nhiênlạithấybịdồnvàochântường,thìcáichântườngấylàmộttrởngại
bấtngờvàhắcámlàmsao!Cảmthấybóngthiêngliêngtrởthànhchướng
ngạivật!Cáinghiệtngãvôhìnhámảnhmớighêgớmlàmsao!
Thếlàchẳngbaogiờcóthểnói:“xongrồi”vớilươngtâmcả.Anhquyết
địnhđi,Brutus.Anhquyếtđịnhđi,Caton.Lươngtâmkhôngcóđáy,bởi
làThượngĐế.Ngườitanémvàocáigiếngấytấtcảsựnghiệpcủamộtđời
ngườita,ngườitanémgiatài,củacải,thànhtíchcủangườitavàođó,người
tanémtựdocủangườita,hoặclàTổQuốccủangườitavào,ngườitaném
hạnhphúc,yênổn,vuitươicủangườitavàođó.Nữa!Nữa!Nữa!Dốclọ
vào!Nghiêngbìnhxuống!Chungcuộcphảivứtcảquảtimvào.
Ởđâuđâytrongcõisamùcủacácđịangụcxưa,cómộtcáithùngchứa
nhưthếđấy.
Nếuchungcuộcmàtừchốithìcũngcóthểlượngthứđượcchứ?Cái
tậnchắccũngcóquyềnchứ?Cóphảilànhữngdâyxíchdàivôtậnởtrênsức
chịu đựng của con người hay không? Ai nỡ chê trách Sisyphe và Jean
Valjeannếuhọnói:“Thôi,đủrồi!"
Nặngtínhcủavật chấtbị giới hạn bởi sự ma sát. Sự vâng chịu ngoan
ngoãncủatâmhồnphảichăngcũngcómộtgiớihạn?Nếusựvậnđộngbất
tuyệtkhôngthểcóthìlàmsaođòisựxảthânbấttuyệt.
Bước đầu tiên chẳng nghĩa lý gì, bước cuối cùng mới khổ. Vụ án
ChampmathieuđángkểgìbêncạnhđámcướiCosettevàtấtcảkếtquả
mangtheo?Trởlạinhàlaocónghĩalýgìsovớiđivàohưvô?
Xuốngbậcđầu,mờmịtthay!Xuốngbậcthứhai,đentốithay!
Lầnnàytránhsaokhỏingoảnhmặtđi?
Chếtvìđạolàmộttrạngtháibốchơilàmcháymòndathịt.Đólàmộtcực
hìnhphongthánhchoconngười.Ngườitacóthểvuilòngchịutronggiờ
đầu;ngườitangồitrênngaisắtnungđỏ,ngườitađặtlêntráncáivànhmiện
sắtđỏ,ngườitanhậnquảcầusắtđỏ,ngườitacầmcâyvươngtrượngsắtđỏ;
nhưngcònviệckhoáctấmáobàolửachẳnglẽkhôngcómộtgiâyphútnào
dathịtkhốnnạnnổilênphảnkháng,vàngườitatừchốihànhhìnhsao?
CuốicùngJeanValjeanlạiyêntĩnhvìrãrờikiệtsức.
Ôngcânnhắc,ôngsuynghĩ,ôngnhìncáicáncânánhsángvàbóngtối
mậtđanglênxuốngchậpchờn.Đemcáilaotùcủaôngđặttrướccuộcđời
tươisángcủađôitrẻ,haytựmìnhdìmđắmhẳnvĩnhviễncuộcđờimình.
Một bên là hy sinh Cosette, một bên là tự hy sinh. Theo giải pháp nào?
Quyếtđịnhthếnào?Trongthâmtâmôngtrảlờithếnàocâuhỏikhắcnghiệt
củađịnhmệnh?Địnhmởcánhcửanào?Địnhđóngcánhcửanàocủađời
ông?Đứnggiữanhữngvựcsâuthămthẳmấy,chọnđườngnào?Chọncái
cựcđoannào.Nhìnxuốngcáivựcthẳmnào?
Cảmộtđêmsuynghĩ,choángváng.Ôngngồiđấyđếntậnsáng,ngồiyên,
gấpđôingườitrênchiếcgiường,quỳgốidướisốmệnhkinhkhủngnhưbịđè
bẹp, bàn tay nắm chặt, cánh tay vuông thước thợ nhưmột người bị đóng
đinhtrênthậptựgiáđượctháođinhvàvứtsấpmặtxuốngđất.Mườihaigiờ
liền,mườihaigiờmộtđêmmùađônglạnhgiá,ôngngồiyênnhưmộtxác
chết,khôngngửngđầu,khôngnóimộttiếng,tâmtưkhithìquằnquạidưới
đấtnhưconmãngxà,khithìbaybổnglêntrờinhưconchimưng.Nhìnông
yênlặngngườitangờlàôngchết.Bỗngnhiênngườiôngrunlêntừnghồi
miệngôngápvàođốngquầnáocủaCosette,hônquầnáoấy.Bâygiờngười
tamớibiếtlàôngcònsống.
Ngườita?Ngườitalàai?ChỉcómộtmìnhJeanValjeantrongphòngkia
mà?
NgườitađólàNgườiởtrongđêmtối.
QUYỂNVII
DỐCCẠNCHÉNTÂNTOAN
I
VÒNGĐỊANGỤCTHỨBẢYVÀTẦNGTRỜITHỨ
TÁM
Nhữngsánghômsaulễcướithườngvắnglặng.Ngườitatôntrọngcái
hạnhphúcyêntĩnhcủanhữngconngườisungsướngvàcũngcóphầnnào
tôntrọngcảgiấcngủmuộncủahọ.Nhữngcuộcthămviếngvàchúcmừng
ồnàoítlâusaumớibắtđầu.Sánghôm17thánghai,đãquátrưamộtlát,
Basque,chiếckhănlauvàcáichổilôngcặpdướináchđang“túctrựcởchái
ngoài”bỗngnghethấytiếnggõcửanhènhẹ.Ngườitakhôngkéochuông,
nhữngngàyấykhông kéo chuông là lịchsự.Basquemởcửa và thấy ông
Fauchelevent.
Anhđưaôngvàophòngkháchhãycònbừabãi,đảolộnnhưbãichiến
trườngcủanhữngcuộcvuihômtrước.Basquenóikhéomộtcâu:
—Chà!Thưaôngchúngtôidậyhơimuộn.
—Ôngchủnhàanhđãdậychưa?-JeanValjeanhỏi.
—Cánhtaycủaôngđãđỡchưaạ?-Basquetrảlời.
—Kháhơn.Ôngchủanhđãdậychưa?
—Ôngchủnàoạ?Ôngchủcũhayôngchủmớiạ?
—ÔngPontmercy.
—NgàiNamTướcấyạ?-Basquengẩngđầulênhỏilạinhưvậy.
Ngườitaquankiatướcnọtrướchếtlàđểchokẻănngườiởtrongnhà.
Họcũngđượclợimộtphầnnào.Mànhàhiềntriếtđãnóihọcũngđượcvấy
mộtchútcáichứctướcấylênngười,họlấythếlàmhãnhdiện.Làmộtchiến
sĩCộngHòađãtừngchiếnđấuvìlýtưởng,nayMariustrởthànhNamTước
bấtđắcdĩ.Mộtcuộccáchmạngnhỏđãxảyratronggiađìnhxungquanhcái
tướcvịấy.BâygiờchínhlãoGillenormandthiếtthavớinócònMariusthì
lạithờơ,nhưngđạitáPontmercyđãtrốilại:“Contôisẽmangchứctướccủa
tôi",Mariustuântheolờidichúcấy.CònCosettenữa,nàngcũngrấtsung
sướngđượclàmNamTướcPhuNhânbởivìtâmlýngườiđànbàđãchớm
nởtrongcôgáinhỏ.
Basquenhắclại:
—NgàiNamTướcấyà?Đểtôivàoxem.TôisẽbảolàôngFauchelevent
đãđếnạ.
—Đừng,đừngnóilàtôi.Chỉbảovớiôngấylàcóngườimuốnđượcgặp
đểnóichuyệnriêngvớiôngấythôi,đừngnóitên.
Basquengạcnhiêukêu:
—Thếà!
—Tôimuốndànhchoôngấymộtsựbấtngờ.
—Thếà!
Basquenhắclạitiếng“thếà”nàynhưđểgiảithíchchữ“thếà”trước.Rồi
hắnđira.
JeanValjeanmộtmìnhởtrongphòng.Phòngkháchrấtbềbộnnhưchúng
tađãthấy.Nếulắngtainghehìnhnhưcònthấydưâmồnàocủabữatiệc
cướihômtrước.Hoarơiđầydướisàn,mọithứhoa,từdâyhoatrongphòng,
từvànhhoatrênmũrụngxuống.Nếncháyđếntậngốccònđểlạitrênđèn
treophalênhữngdòngthạchnhũbằngsáp.Khôngmộtchiếcbànghếnào
yênchỗcả.Gócnàocũngcóbabốnchiếcghếtựakéolạigầnnhauhìnhnhư
còntiếptụccâuchuyệnthânmật.Cảgianphòngcòngiữvẻtươivui.Mộttối
vuitànrồivẫncònítnhiềuthivị.Đêmquachắclàvuilắm.Trênmấychiếc
ghếlộnxộngiữanhữngbônghoatàntạ,dướinhữngcâynếnđãtắt,ngườita
phảinghĩđếncảnhvui.Đènđãtắtnhưngmặttrờikếvịđãvuivẻùavào
trongphòng.
Mấyphútqua.TừkhiBasqueđira,JeanValjeanvẫnđứngyênmộtchỗ,
mặtôngxanhxao,mắttrũngvìmấtngủ,sâuhõmnhưlàbiếnđiđâu.Những
nếpgấptrênchiếcáo dàiđencủaôngcũngnhòađivìđãthứcthâu đêm.
Khuỷutayáodạdínhchỉtrắngvìcọxátvàovảilótgiường.JeanValjean
nhìnxuốngbóngcửasổmàmặttrờiintrênsànởdướichânmình.Cửa
tiếngđộng,ôngngẩnglên.
Mariusbướcvào,đầungẩngcao,miệngtươicười,mộtthứánhsángchan
hòatrênkhuônmặt,vầngtránrạngrỡ,mắtngờingời.Chàngcũngcảđêm
khôngngủ.
ThấyJeanValjeanchàngkêulên:
—Chađấyà!ThếmàcáithằngngốcBasqueấylàmravẻbímật.Nhưng
saochađếnsớmthế?Mớicómườihaigiờrưỡi.Cosettecònngủ.
CáitiếngchamàMariusgọiôngFaucheleventcónghĩalàtràntrềhạnh
phúc.Tađãbiếtgiữahaingườiđótrướcđâyvẫncócáigìngăncách,cái
lạnh nhạt gò bó, một dải băng phải đập vỡ hay phải làm cho tiêu tan ra.
Mariuslúcnàysaysưađếnmứcsanphẳngđượcbứctườngngăncách,làm
tanđượcdảibănglạnhgiá:ÔngFaucheleventđốivớichàngbâygiờlàmột
ngườichacũngnhưđốivớiCosette.
Chàngnóitiếp,lờinóivộivàng,dồndậpnhưlúcngườitavuisướngcực
độ:
—Chađếnconmừngquáđithôi!Nếuchabiếthômquachúngconnhớ
chanhưthếnào!Chúcchavuikhỏeạ.Taychathếnào?Dễchịuhơnrồichứ.
Chàngvuisướngvìcâutựtrảlờitốtđẹpkiacủachàngnênlạinóiluôn:
— Chúng con đã nói chuyện nhiều về cha! Cosette yêu cha lắm! Cha
đừngquênrằngchacóphòngriêngởđây.Chúngconkhôngthíchcáiphố
L’HommeArménữa,khôngthíchtínào.Saochalạilầnmòđếnởcáiphốấy
được,cáiphốbệnhhoạn,kêurên,xấuxí,lạnhlẽoấy,cáiphốcóchắnmột
đầu,cácphốkhôngbướcvàođượcấy.Chasẽđếnởđâyngayhômnay.Nếu
cha không đến thì sẽ lôi thôi với Cosette đấy. Con báo cho cha biết
Cosetteghêgớmlắm,côấymuốnxỏmũitấtcảmọingườimàdắt.Chađã
biếtcáiphòngcủacharồi,ởngaysátphòngchúngcon,cócửađiravườn
hoa, ổ khóa đã sửa lại, giường ngủ đã dọn xong, cha chỉ việc đến thôi.
Cosetteđãđặtgầngiườngchamộtcáighếbànhcổ,to,lótnhungUtrecht,
nàngđãbảocáighế:“Màydangtayniềmnởrađónchatanhé!”Mùaxuân
nàoởrặngcâykimhợptrướccửasổcũngcómộtconhọami.Haithángnữa
thìnóđến.Bênphíatráichalàcáitổhọami,bênphảichalàtổcủachúng
con.Banđêmchimhọamihót.BanngàyCosettechuyệntrò.Phòngcủacha
hướngchínhNam,Cosettesẽxếpsách,truyệncủacha,cuốndulịchcủađại
úyCookvàVancouver,
[445]
tấtcảđồdùngcủachavàhìnhnhưcócảchiếc
hòmnhỏcharấtquý;conđãdànhmộtchỗdanhdựchocáihòmấy.Chađã
chinhphụcđượcôngngoạicon,ôngngoạiconmếnchalắm.Chúngtasẽ
sốngvớinhau.ChabiếtchơibàiAnhkhông?Nếuchabiếtchơithìôngcon
khôngđòihỏigìnữa.KhiconbậnviệcởtòaánthìchasẽđưaCosetteđi
chơi, cha sẽ khoác tay nàng như hồi trước ở vườn Luxembourg, cha nhớ
chứ?Chúngconquyếtđịnhtậnhưởnghạnhphúc.Cùngvớicha,changhe
chưa.A!Thếchaởănsángvớichúngconchứ?
—Thưaông-JeanValjeannói-tôicómộtđiềumuốnnóivớiông.Tôi
nguyênlàmộtthằngtùkhổsai.
Giớihạnnhữngtiếngâmcaomàtaingườitacóthểngheđược,tríngười
tacóthểtưởngtượngđượccũngcóthểvượtqua.Nhữngtiếng:“Tôinguyên
làmộtthằngtùkhổsai”vừaởmiệngôngFaucheleventđậpvàotaiMarius,
cũngđiquagiớihạnấy.Mariuskhôngnghethấy.Chàngchỉbiếtrằng
ngườivừanóicáigìvớichàng,nhưngchàngkhôngbiếtlànóicáigì.Chàng
sữngsờ.
Bâygiờchàngmớinhậnthấylàngườiđangnóichuyệnvớichàngtrông
thậtlàdễsợ.Vừarồiquángmắtvìsungsướng,chàngđãkhôngnhậnthấy
cáivẻmặtxanhxaoghêsợấy.
JeanValjeantháocáibăngvảiđenbuộctreocánhtayphảicủaông,mở
miếngvảibóbàntay,giơngóntaycáichoMariusxemvànói:
—Bàntaytôikhôngviệcgìcả.
Mariusnhìnngóntaycái.
JeanValjeannóitiếp:
—Tôikhônghềđaungóntayấybaogiờ.
Quảthậtkhôngcómộtdấuthươngtíchnào.
JeanValjeannóitiếp:
—Tôikhôngcómặtởđámcướiônglàhợplẽ.Tôiđãcốhếtsứcđểvắng
mặtnhiềunhất.Tôiđãvẽracáivếtthươngnàyđểkhỏiphảiphạmmộttội
giảmạo,đểkhỏilàmchonhữnggiấytờgiáthúvôhiệulực,đểkhỏỉphảiký.
Mariuslắpbắp:
—Thếnghĩalàlàmsao?
JeanValjeantrảlời:
—Nghĩalàtôiđãtừnglàmkhổdịchdướichiếnthuyền.
[446]
Mariushoảnghốtkêulên:
—Ônglàmtôiphátđiên.
JeanValjeannói:
—ÔngPontmercynày,tôiđãởtùkhổsaimườichínnăm.Vìăncắp.Rồi
tôibịkếtánkhổsaichungthân.Vìăncắpvàtáiphạm.Hiệnnaytôilàngười
viphạmáncâuthúc.
Marius cố lùi bước trước sự thật, cố phủ nhận sự việc, cưỡng lại hiển
nhiên, nhưng rồi cũng phải khuất phục. Chàng bắt đầu hiểu, và điều này
cũngthườngxảyratrongnhữngtrườnghợptươngtự,chàngcònhiểuquásự
thậtnữa.Cómộttiasángvừabừnglêntrongtríóckhiếnchàngrùngmình.
Mộtýkiếnthoángqualàmchochàngrợnngười.Chàngthoángthấytrong
tươnglaimộtsốmệnhghêtởmchochàng.Chànghétlên:
—Nóitấtcả,nóihếtđi.ÔnglàchacủaCosettekiamà.
Rồichànglùilạihaibước,vớidángđiệughêtởmkhôngtảđược.Jean
Valjeanngẩngđầulên,dángngườilẫmliệtkhiếnôngnhưcaođếntrầnnhà.
—Thưaông! Ông cần phảitinlờitôi nói ởđây.Tuyrằnglời thề của
nhữngngườinhưchúngtôikhôngđượccônglýthừanhận…
Đếnđâyôngdừnglại,imlặng,rồinóitiếptừtừ,dằntừngtiếngmộtvới
mộtthứuynghituyệtđốivàbiđát.
—Ôngtintôi.TôimàlàchacủaCosetteư?TrướcmặtChúatôibảo
không phải! Thưa ông Nam Tước Pontmercy, tôi là một nông dân
Faverolles,tôilàmnghềxéncây.TêntôikhôngphảilàFauchelevent,têntôi
làJeanValjean.TôikhônglàgìđốivớiCosettecả.Ônghãyyênlòng.
Mariuslắpbắp:
—Aichứngthựcchotôi?
—Tôi,tôiđãbảoôngnhưvậymà.
Mariusnhìnconngườiấy.Ngườiấybìnhtĩnhmàbithảm.Cáibìnhtĩnh
ấykhôngthểđẻracáidốitráđược.Lạnhgiálàthànhthực.Trongcáilạnh
lẽocõimồấyngườitacảmthấychânlý.
—Tôixinông-Mariusbảo.
JeanValjeannghiêngđầunhưđểxácnhậnđiềuđóvànóitiếp:
—TôilàgìđốivớiCosette?Mộtngườiquađường.Cáchđâymườinăm
tôikhônghềbiếtcócôta.TôiyêuCosette,đúng.Tôi,mộtngườiđãgià,tôi
gặpCosettemộttrẻnhỏ,tôiyêuCosette;khingườitagià,ngườitacoiđứa
trẻnào cũngnhưcháucả.Ông cóthểgiả dụrằngtôi cómộtcáigìtrong
ngườigiốngnhưmộttráitim.Cosettemồcôi,khôngchakhôngmẹ,cần
tôi,nêntôiđãyêuCosette.Trẻthơnóyếuđuối,nóbébỏnglắmnênbấtcứ
ai,cảmộtngườinhưtôinữacũngcóthểchechở.Tôiđãlàmnhiệmvụấy
đốivớiCosette.Tôithiếtnghĩmộtviệcnhỏmọnnhưvậykhôngthểgọi
mộtviệcthiệnđược,nhưngnếuquảcóthểgọilàmộtviệcthiệnthìcũngcho
làtôiđãlàmviệcthiệnấy.Cũnglàmộttrườnghợpgiảmtội.Bâygiờđây
Cosettetáchkhỏicuộcđờitôihaiconđườngxanhau.Từnaytôikhônggiúp
nàngđượcgìnữa.NànglàbàPontmercy.Saomệnhcủanàngđãthayđổi
thay đổi rất hay cho nàng. Mọi việc đều hoàn hảo. Còn số tiền sáu trăm
nghìnfrancsôngkhôngnhắcđến,nhưngtôihiểuđượcýông,đólàmộtmón
tiềngửi.Saomóntiềngửiấylạiởtrongtaytôi?Chẳngquantrọnggì!Tôi
giaolạimóntiềnngườitagửi.Ngườitakhôngthểđòihỏigìhơnởtôinữa.
Tôihoàntấtcôngviệcgiaotrảnàybằngcáchnóirõcảtênthậtcủatôi,thế
đầyđủlắm.Điềunàycũnglàviệcriêngcủatôi:Tôithấycầnphảinóiđểông
biếtrõtôilàngườinhưthếnào.
Jean Valjean nhìn Marius, nhìn thẳng vào mặt chàng. Cảm xúc của
Mariusthậtlàồnàohỗnloạn.Cónhữngcơngiócủasốmệnhlàmnổinhững
lànsóngnhưvậytrongtâmhồnchúngta.Tấtcảchúngtađềuđãtừnggặp
nhữnggiờphúthoangmangnhưvậy;lúcấythầntríchúngtaphântán,tan
tác.Chúngtabạgìnóinấy,nhiềukhilạichínhlànhữngcáikhôngnênnói.
Cónhữngđiềupháthiệnquáđộtngột,chúngtakhôngtiếpnhậnnổi,làm
chotachoángvángnhưmộtthứrượuhạingười.Cáitìnhthếmớikialàm
choMariuskinhngạcđếnmứcchàngnhưlàoántráchngườiấysaođãthú
nhậnnhưvậyvớichàng.Chàngnóito:
—Nhưngmà,saoônglạinóivớitôitấtcảnhữngđiềuấy?Aibắtbuộc
ôngnói?Ôngcóthểgiữnguyênbímậtchoriêngông.Khôngaitốcáoông,
khôngaitruynãông,sănbắtông.Ôngphảicómộtlýdogìđểtựdưngthú
tộinhưvậy.Ôngnóinốtđi.Còncóđiềugìkhácnữa?Ôngthúthậtnhưvậy
đểlàmgì?Vìlẽgì?
JeanValjeantrảlờinhỏnhẹ,thầmthìnhưnóivớimìnhchứkhôngphải
nóivớiMarius.
—Vìlẽgì?Phảirồivìlẽgìtêntùkhổsaiấylạixưngra:Tôilàmộtthằng
tùkhổsai.Phảiđấy.Độngcơrấtlạlùng:Chỉvìlònglươngthiện.Này,ông
này,cáiđiềuđaukhổnhấtlàcáisợidây,cáisợidâyởtrongtráitimnóràng
buộctôi.Chínhkhingươitagiàrồinhữngsợidâyấycàngbềnchắc.Cuộc
đờixungquanhtanrãhết,nhưngsợidâyấyvẫncònnguyên.Nếutôidứt
đượcsợidâyấy,cắtđứtnó,cởicáinútra,đirấtxathìtôithoátrồi,tôichỉ
việcđithôi,cónhữngchuyếnxekháchphốBouloy;ôngbàđãsungsướng,
tôiđihẳn.Tôiđãcốthửdứtsợidâyấy,tôicốkéo,nóvẫnchắc,khôngđứt,
tôiđãkéocăngcảtráitimtôicùngvớisợidâyấy.Thếrồitôitựnghĩ:Ta
khôngthểsốngởđâukhácđược,taphảiởlạiđây.Ừmàphải,ôngnóicólý,
tôilàmộtthằngngốc,saolạikhôngcứởlạimộtcáchtựnhiên,ôngdànhcho
tôimộtphòngtrongnhàông,bàPontmercyvẫnquýmếntôi.Bàấyđãbảo
chiếcghếbànhgiơtayđóntôi.Cụngoạicũngmuốncótôi,tôicũngvừaý
cụ,chúngtacùngởvớinhau,ănchungvớinhau,tôisẽkhoáctayCosette,
xinlỗiông-bàPontmercy,tôivẫnquenmồm-chúngtachungmộtmáinhà,
chungmộtbànăn,chungmộtngọnlửa,chungmộtgóclòsưởimùađông,
cùngđidạochơimùahạ,vuivẻđấy,hạnhphúcđấy,cảnhgiađìnhêmấm,ôi
giađình!
Nóiđếntiếngấy,JeanValjeanbỗngnhiêntrởnêndữdội.Ôngkhoanh
tay nhìn xuống sàn, dưới chân mình như muốn đào một cái vực thẳm
giọngnóicủaôngtựnhiênsangsảnglên.
—Giađình!Không.Tôikhôngcógiađìnhnào.Tôikhôngthuộcgiađình
ông.Tôikhôngởtronggiađìnhloàingười.Tôilàconngườithừaởtrong
nhữnggiađìnhêmấmcủangườita.Giađìnhthìcóđấy,cốnhiên,nhưng
khôngphảidànhđểchotôi.Tôilàngườikhốnkhổ,tôilangthanggiữatrời.
Tôi có bố, có mẹ không? Tôi cũng không chắc nữa. Tôi gả chồng cho
Cosette,thếlàhết.TôiđãđượcthấyCosettesungsướng,Cosetteđượcsống
vớingườiyêu,ởđấycómộtônggiàtốt,mộtlứađôithiênthần,cótấtcảmọi
điềuvuivẻ,nhưthếlàhoàntoànrồivàtôitựbảo:Cònmày,đừngcóbước
chânvàođấy!Tôicóthểnóidốiđược,thậtđấy,đánhlừatấtcảmọingười,
vẫncứlàôngFauchelevent.
KhicònlừadốivìCosettethìtôiđãlừadốiđược,nhưngbâygiờthìlà
tôi,tôikhôngđượclàmnhưvậy.Giátôichỉimlặngthôi,mọiviệcsẽlạitiếp
diễnnhưthường,ônghỏi:Cáigìđãbắtbuộctôinói?Mộtđiềugiảndịthôi:
Lươngtâmtôi.Imlặnglàviệcquádễ.Cảmộtđêmtôiđãcốtựthuyếtphục
tôiimlặng.Ôngmuốnchotôixưngtội,phải,điềutôivừanóivớiôngrấtkỳ
quái,ôngcóquyềnhỏitôisựthật;thựctếsuốtmộtđêmtôicốtìmmọilýlẽ,
tôiđãtìmranhữnglýlẽrấttốtđểimlặng,tôiđãcốhếtsức,thậtđấy.Nhưng
cóhaiđiềutôikhônglàmđược;dứtđứtcáisợidâynóràngbuộc,nógắn
chặt,nócộtchặttráitimtôiởđâyvàbịtcáimiệngvẫnthườngnóinhỏvới
tôitronglúcvắnglặng.Vìvậymàtôiđãđếnnóithậttấtcảvớiôngsáng
hômnay.Tấtcả,haygầnnhưtấtcả.Cũngcónhữngcáikhácthườngnhưng
khôngcóíchlợigì,nóchỉlàchuyệnriêngcủatôithôi;nhữngcáiđótôidành
riêngchotôi.Điềucănbảnnhất,ôngđãbiếtcả.Tôimangđiềubíẩncủatôi
đếnchoông.Tôiđãphanhcáibímậtcủatôitrướcmắtông.Khôngphải
mộtđiềudễlàmđâu.Tôiđãvậtvãsuốtđêm.Hừ!Ôngtưởngrằngtôiđã
khôngtự bảo vụ này khác với vụ Champmathieu,lần nàytôigiấutênthì
cũngchẳngchoai.CáitênFauchelevent,chínhlãoFaucheleventđãchotôi
đểđềnơntôi,tôicóquyềngiữcáitênấy,tôisẽgiữlạitrongcáiphòngông
dànhchotôi,hưởngcuộcđờisungsướng,tôikhônglàmbậnai,tôicócái
nhỏbécủatôi.Cosettelàcủaông,nhưngtôithìtôicũngsungsướnglàđược
ởcùngmộtnhàvớiCosette.Mỗingườisẽđượchưởngcáihạnhphúclớn
haynhỏcủamình.CứvẫnôngFauchelevent,thìmọiviệcsẽổnthỏa,phải,
trừtâmhồntôi.Tấtcảsẽvuivẻtrongđờitôi,riêngđáylòngtôiđentối.
phảichỉsungsướnglàđủđâu,mìnhcònphảibằnglòngmìnhnữa.Nhưthế
tôivẫnlàôngFauchelevent,cáimặtthậtcủatôi,tôivẫngiấu,trướccáirạng
rỡcủađờiôngtôivẫnômấpđiềubíẩncủatôi,giữacáiánhsángchóilọi
củađờiông,tôivẫnmangcáibóngtốicủatôi,tôisẽmangcảcáilaotùcủa
tôivàotronggiađìnhông,khôngbảoai,khôngnóisao,tôisẽngồivàobàn
ăncủaôngvớicáiýnghĩrằngnếuôngbiếttôilàaithìôngphảiđuổitôiđi;
nhữngngườiởtrongnhànàysẽhầuhạtôinhưngnếuhọbiếtthìhọphảikêu
lên:Ôi!Ghêtởm!Cánhtaytôisẽvachạmcánhtayông,điềumàông
quyềnkhôngthích,tôisẽăncắpnhữngcáibắttaycủaông.Trongnhàông
ngườitasẽlẫnlộn,tôntrọngnhữngmớtócbạcđángkínhcùngvớinhững
mớtócbạcônhục;trongnhữnggiờthânmật,khimọingườitintưởngđã
chanhòacùngnhauđếntậnđáylòng,khibốnngườichúngtacùnghọpmặt,
ôngcụngoại,vợchồngông,vàtôi,thếmàlạicómộtngườixalạ.Tôicóthể
sátcánhvớiôngtrongcuộcđờiông,vớiđiềuquantâmduynhấtlàgiữyên
cái nắp đã đậy cái giếng ghê tởm của tôi lại. Tôi, một người chết, tôi sẽ
cưỡngbứcnhữngngườisốnglàcácôngbàphảithừanhậntôi.Tôisẽbắt
Cosettechungthânphảichịuđựngtôi.Ông,Cosettevàtôi,cảbangườisẽ
độichungmộtcáimũxanh.
[447]
Ôngcókinhtởmkhông?Tôibâygiờchỉ
ngườiđaukhổnhất,làmnhưthế,tôisẽtrởthànhngườighêtởmnhất.Cáitội
ácấyhàngngàytôisẽphạmphải!Hàngngàytôisẽdốitrá!Vàhàngngàytôi
sẽcứmangcáibộmặtđentốiấy!Vàcáiônhụccủatôi,hàngngàyông
Cosettesẽphảichiamộtphần!Phải,hàngngày!Nhữngngườitôiyêuquý
nhất,những ngườiconcủa tôi,nhữngngườingâythơtrongtrắng củatôi,
phải chia cái của ấy. Cóphải đâu không nói là dễ? Im lặng là giản đơn?
Không,khôngphảigiảnđơn.Cócáiimlặngdốitrá.Vàsựdốitrácủatôi,sự
gianlậncủatôi,sựnhụcnhã,hènnhát,phảnbội,tộilỗicủatôi,tôisẽuống
từnggiọt,khạcrarồilạiuốngvào,uốnghếtlúcnửađêmlạibắtđầuuốngtrở
lạilúcgiữatrưa,buổisángchàocũngdốitrá,buổichiềuhỏicũngdốitrá,
ngủtrêntấtcảcái đó, trộn tất cả cái đó với thức ăn, và tôivẫnnhìnmặt
Cosette,vẫnđemcáimiệngquỷsứcủatôicườiđápnụcườithiênthầncủa
Cosette,tôisẽlàmộtkẻlừadốighêtởm.Đểlàmgì?Đểđượcsungsướng!
Tôi mà muốn sung sướng ư?Tôi có quyềnđược sung sướng không chứ?
Thưaông,tôiởngoàirìacuộcđờirồi.
Jean Valjean ngừng lại. Marius vẫn nghe. Không ai ngắt được những
chuỗiýnghĩ,nhữngniềmkhắckhoảitriềnmiênấy.JeanValjeanlạihạthấp
giọng,nhưnglúcnàygiọngkhôngâmthầmnữa,màghêrợn.
—Ônghỏivìsaotôinói?Khôngaitốcáo,khôngaitruynã,khôngaisăn
bắttôi,ôngbảothế.Có!Tôicóbịtốcáo,có,tôicóbịtruynã,có,tôicóbị
sănbắt,bởiai?Bởichínhtôi:Chínhtôiđãchặnđườngtôi,tôilôitôiđi,tôi
đẩytôiđi,tôitựbắttôi,tôitựxửtôi,vàkhimìnhlạitựnắmgiữmìnhthì
nắmchắclắm.
Ôngtựtaynắmlấyáomình,kéolạiphíaMarius,ôngnóitiếp:
—Ôngnhìncáinắmtaynày,ôngcóthấynónắmcáicổáonàyvàsẽ
khôngđểrờirakhông?Lươngtâmlạicònnắmchắchơnthế.Muốnsung
sướng,thưaông,thìkhôngnênbaogiờhiểubổnphậnlàgì,vìkhiđãhiểu
bổnphậnrồi,thìbổnphậnhếtsứckhắcnghiệt,ngườitatưởngnhưbổnphận
trừngphạttavìtađãhiểuthếnàolàbổnphận.Nhưngkhôngphảithế.Bổn
phậnbanthưởngta,nódẫntavàomộtđịangụcmàtacảmthấycóChúaTrời
bêncạnhmình.Vừatựxéruộtxongthìlònglạithấyyêntĩnhvớilòng.
ÔngPontmercy, cáiviệcnày khônghợpvới lẽthường,việc tôilàmột
ngườilươngthiện.Trướcmắtôngtôicótựhạtôi,thìtôimớiđềcaotôiđược
trước mắt tôi. Chuyện thế này tôi đã làm một lần, nhưng không đau xót
nhiềunhưbâygiờ,nóchẳngđángkểgì.Vâng,mộtngườilươngthiện.Tôi
sẽkhôngcònlàmộtngườilươngthiệnnữanếutôicứđểôngquýmếntôi,
bâygiờôngkhinhmiệttôithìtôilạilàngườilươngthiện.Thậtlàmộtđịnh
mệnhđộcác:Tôichỉcóthểăncắplòngkínhtrọngcủamọingườiđốivới
tôi,nhưngsựkínhtrọngấylạilàmthâmtâmtôinhụcnhã,lạigiàyvòtôi,để
chotôiđượctựtrọngthìđànhphảiđểmọingườikhinhrẻtôi.Bâygiờtôi
mớingẩngđầulênđược.Tôilàmộttêntùkhổsaituântheolươngtâmcủa
hắn.Tôibiếtnhưvậycũngkhôngphảilàbìnhthường.Nhưngôngnghĩtôi
biếtlàmthếnào.Thựclànhưvậy.Tôiđãtựhứahẹnvớitôi,tôiphảigiữlời
hứa.Cónhữngsựgặpgỡràngbuộcchúngta.Cónhữngsựngẫunhiênlôita
vàobổnphận.ÔngPontmercy,thưaông,ôngthấyđó,đờitôithậtlắmnỗiéo
le.
JeanValjeanlạidừngmộtlát,nuốtnướcbọtmộtcáchkhónhọc,nhưthể
lờinóicủaôngcómộtdưvịcayđắng.Ôngnóitiếp.
— Khi người ta mang một nỗi nhục nhã ghê gớm như vậy, người ta
không có quyền bắt những người khác vô tình phải chung chịu, người ta
khôngcóquyềntruyềnsanghọcáidịchtễđó,khôngcóquyềnlàmhọsadần
xuốngcáivựcthẳmcủamìnhmàkhôngbiết,khôngcóquyềnvứtbừabãicái
áotùđỏcủamìnhlêncuộcđờihọ,khôngcóquyềnmangcáiđaukhổcủa
mìnhlénlútluồnvàocáihạnhphúccủangườikhác.Đếnbênnhữngngười
lànhmạnh,mangcáiungnhọtvôhìnhcủamìnhmàcọxátvàongườihọ,
thậtlàghêtởm.Faucheleventcóchotôimượntênnhưngtôikhôngcóquyền
sửdụngcáitênấy,hắnchonhưngtôikhôngcóquyềnnhận.Mộtcáitên
mộtconngười.
Thưaông,ôngxem,tôicũngcósuynghĩmộtchút,sáchvởcóđọcchútít;
tuytôilàmộtnôngdân,tôicũnghiểubiếtsựvật.Ôngthấytôinóinăngcũng
ngheđược.Tôiđãtựgiáodụctôi.Thậtthế,lấymộtcáitênvàgiấumình
dướicáitênấy,làmộtđiềubấtlương;nhữngchữcái,ngườitacũngăncắp
nhưăncắpmộtvítiềnhaymộtchiếcđồnghồ.Làmộtchữkýgiảmạobằng
xương,bằngthịt,làmộtcáichìakhóagiảbiếtnóibiếtđi,giảmạochìakhóa
đểmởcửavàonhàngườilươngthiện,khôngbaogiờdámnhìnthẳng,chỉ
nhìn nghiêng thôi, trong thâm tâm mình là một người đê nhục, không!
Không!Không!Khôngthểđược!Thàchịuđaukhổđổmáu,đổnướcmắt,
thàtựtaymìnhcấuxédathịtmình,thàquằnquạithâuđêm,thàtựgiày
timócmình.Đó,vìsaotôiđếnđểkểtấtcảvớiông,tựnguyệnnóitấtcảvới
ông,nhưôngđãbảo.
JeanValjeanthởmộtcáchnặngnềvànóilớnlênlờicuốicùngnày:
—Đểsống,xưakiatôiđãăncắpmộtcáibánh,bâygiờđểsốngtôikhông
muốnăncắpmộtcáitên.
Mariusngắtlời:
—Đểsống!Ôngkhôngcầncáitênấyđểsốngà?
JeanValjeanngẩngđầulênrồilạicúixuốngmấylần,trảlời:
—À!Tôibiếttôimà.
Imlặngmộtlát.Cảhaingườiđềukhôngnóigìcả,mỗingườiđắmđuối
trongmộtvựctưtưởng.Mariusđãngồixuốnggầnmộtchiếcbàn,mộtngón
taygấptìvàokhóemiệng.JeanValjeanđiđilạilại.Ôngdừnglạitrướcmột
tấmgươngvàđứngim.Ôngnhìnvàotấmgươngmàkhôngbiếtcómình,rồi
nóimộtmìnhnhưtựtrảlờichomình:
—Cònbâygiờthìlòngmìnhnhẹhẳn!
Ônglạiđivàbướcvềđầukiaphòngkhách.Khiquaytrởlại,ôngthấy
Marius,đangnhìnôngđi.BấygiờôngnóivớiMarius,bằngmộtgiọngkhó
tả:
—Chântôihơikéolê.Bâygiờthìônghiểutạisao.
KhiôngđãquayhẳnvềphíaMarius:
—Vàbâygiờ,thưaông,ôngthửhìnhdungnhưthếnày;tôikhôngnói
cả,tôivẫnlàôngFauchelevent,tôiđếnởnhàông,tôilàngườigiađìnhông,
tôiởtrongphòngtôi,sángsángđigiầyvảisangăncơm,chiềuchiềucảba
ngườichúng tacùngđi xemhát,tôi đichơicùng bàPontmercyđến cung
điệnTuileriesvà quảng trường Royol. Chúng ta cùng sống với nhau, ông
chotôicũnglàngườinhưông,rồimộthômtôiởđây,ôngcũngởđây,chúng
tacùngchuyệntrò,cườinói,bỗngnhiêncóngườithétlên“JeanValjean”
mộtbàntaykinhkhủng,bàntaycảnhsáttừtrongbóngtốinhôravàdứtcái
mặtnạcủatôi!
Ônglạingừng,Mariusđãđứnglên,rùngmình.JeanValjeantiếp:
—Ôngnghĩsao?
Mariustrảlờibằngsựyênlặng.
JeanValjeanlạinói:
—Ôngxemđó,tôinóiralàphải.Thôi!Hãytậnhưởnghạnhphúccủa
ông,hãyởtrênthiênđường,cứlàthiênthầncủamộtthiênthần,cứrạngrỡ
nhưởtrênmặttrời,vuihưởngcáihạnhphúcấy,đừngbănkhoănvìchuyện
mộttênđọađàykhốnnạnlàmthếtựphanhngựcrađểlàmbổnphậncủa
hắn.Trướcmặtôngchỉlàmộtngườikhốnkhổ.
Mariusvượtquaphòngkhách,khiđếngầnJeanValjean,chàngđưatay
choông. NhưngbàntayJeanValjeankhông chìara,Marius phảiđưatay
mình đến tận nơi tìm bắt bàn tay ấy. Jean Valjean cứ để mặc Marius
chàngcảmthấynhưmộtbàntayđá.Mariusnói:
—Ôngtôicónhiềubạnhữu,tôicóthểxinchoôngđượcânxá.
—Vôích-JeanValjeanđáp.-Ngườitatưởngtôiđãchết,thếlàđược
rồi.Ngườitakhôngtheodõinhữngkẻđãchết.Nhữngkẻchếtđượcquyền
cứviệcmụcrữadần.Chếtthìcũngnhưđượcânxávậy.
ÔngrútbàntaymìnhrakhỏitayMariusvànóimộtcáchđườnghoàng,
nghiêmnghị:
—Làmtrònbổnphậncủatôi,đólàngườibạnmàtôicầucứu;tôichỉcần
mộtsựânxá,đólàsựânxácủalươngtâmtôi.
Giữalúcấy,ởđầukiaphòngkhách,cánhcửahémởtừtừvàtrongkhung
cửanửakhépnửamở,cáiđầuCosettehiệnra.Ngườitachỉnhìnthấyvẻmặt
dễmếncủanàng;đầunàngxõatóctrôngrấtxinh,mímắtcònmọngvìngủ.
Nànglàmnhưmộtconchimởtrongtổthòđầura,nhìnchồngrồinhìnJean
Valjeanvừacườivừanói.Trôngnàngnhưmộtnụcườinởtronglòngmột
đóahoahồng.
—Khôngsairồi!Cácngàilạiđươngbànchuyệnchínhtrị!Thậtlàngớ
ngẩn!Saokhôngvàovớingườita?
JeanValjeangiậtmình.
Mariuslắpbắp:
—Cosette!…
Rồichàngkhôngnóiđượcgìnữa.Trônghọgiốnghaingườiphạmlỗi.
Cosettevẻmặtrạngrỡnhìnhếtngườinàylạinhìnngườikia.Trongkhóe
mắtcủanàngnhưthoángthấynhữngkhoảngthiênđường.Nàngnói:
—Tôibắtđượccácngàiquảtangnhé!Tôivừanghethấyđằngsaucửa
cha Fauchelevent của tôi nói nào là lương tâm… nào là làm bổn phận…
chẳngchínhtrịthìlàgìđấy?Tôikhôngthích.Ailạimớisánghômsau
đãnóichuyệnchínhtrị.Khôngđúng.
—Emtưởnglầmđấy-Mariustrảlời-Chúngtôibànchuyệnlàmăn;bàn
chuyệncáisốtiềnsáutrămnghìnfrancskiagửiđâucholợinhất…
Cosettecắtngang:
—Khôngphảinhữngcáiđóđâu!Tôivàonhé.Cóbằnglòngkhông?
Nàngcươngquyếtbướcquangưỡngcửa,vàotrongphòngkhách.Nàng
mặcmộtcáiáokhoáctrắngrấtnhiềunếp,ốngtaykhárộng,dàitừcổxuống
tậnchân,ởphầntrêntôvàngcủanhữngbứctranhTrungCổvẫncónhững
cáibọcđựngthiênthầnnhưvậy.
Nàngtựngắmmìnhtừđầuđếnchântrongmộttấmgươnglớn,rồingây
ngấtsaysưanói:
—NgàyxưacómộtôngvuavàmộtbàHoàngHậu.Trời!Vuiquá!
XongnàngtrịnhtrọngchàoMariusvàJeanValjeanrồinóitiếp:
—Thếnàynhé,emởđâyvớicácngài,emngồivàoghếnày,nửagiờnữa
thìăncơmsáng,cácngàimuốnnóichuyệngìthìnói.Embiếtđànôngthì
phảinóichuyện,emsẽngoanngoãnnghe.
Mariuscầmtaynàngvànóirấtâuyếm:
—Chúngtôinóichuyệnlàmănmà.
—À,màbannãy-Cosetteđáp-emvừamởcửasổ.Vôsốchimsẻởđâu
mớibayđếnvườn.Chimthậtchứkhôngphảilàngườitráhình.Hômnay
thứtưngàyLễTro,nhưngkhôngphảilàlễcủabầychim.
— Anh bảo em là chúng tôi nói chuyện làm ăn, em hãy đi đi, em
Cosettecủaanh,đểchúngtôinóichuyệnmộtlát,toànnhữngconsốcả,em
nghechánngay.
—AnhMarius,sángnayanhthắtchiếccravatexinhquá.ĐứcÔnglàm
dánglắmthưaĐứcÔngạ!Không!Emkhôngchánđâu.
—Anhbảolàemsẽchánmà,emngheanhđi.
—Không,ngồivớicha,vớianhthìchánthếnàođược!Emkhônghiểu
nhưngem vẫn nghe được, nghe những giọngthân yêuthìcócầngì hiểu.
Cùngngồivớinhau,thếlàemthíchrồi.Emcứởđâynào.
—EmlàemCosetteyêuquýcủaanh.Nhưngkhôngthểđược.
—Phảithểđược!
—Phải.
—Đượcrồi-Cosetteđáp.-Emmangtheobaonhiêulàtintức,nếuem
lạithìemnóichomànghe.Ôngcònngủnày,dìanhđilễnày,lòsưởiphòng
củachaFaucheleventunkhóinày.Nicoletteđãgọithợthônglòsưởinày.
ToussaintvàNicoletteđãcóchuyệncãicọvớinhaurồinày,Nicolettethì
chê Toussaint nói lắp này. Thế thì các ông sẽ không được biết gì cả. A!
Khôngthểđượcà?Em,đếnlượtem,emcũngsẽnóikhôngthểđược,cho
ngàixem.Đểcoiaiđượcainào?Thôi,emxinanh,anhMariusbébỏngcủa
emơi,đểemởđâyvớichavàanh.
—Anhcamđoanvớiemlàchỉcóthểhaichúngtôiởđâyvớinhauđược
thôi.
—Hừ,thếemcũngkểlàmộtngườià?
JeanValjeankhôngnóimộtlờinào.Cosettequaylạiphíaông:
—Còncha,chanày,trướchếtconmuốnchaphảiđếnhôncon.Chasao
khôngbênhconlạingồiìrađấy?Chacủaconmàthếà?Chaxemđấy,con
lấychồngrấtkhổ,chồngconđánhconđấy.Nào,chahônconngayđinào.
JeanValjeanlạigần.
CosettequaylạiphíaMarius:
—Cònanhthìemchẳngthèm.
RồinànggiơtránchoJeanValjean.JeanValjeantiếnthêmmộtbướclại
gầnnàng.
Cosettebỗngnhiênlùilại:
—Cha!Saochaxanhthế!Haylàcánhtaychađauquá!
—Không,taykhỏirồi,-JeanValjeantrảlời.
—Haylàchamấtngủ?
—Khôngphải.
—Haylàchacóđiềugìbuồn?
—Không.
—Hônconđi.Chamạnhkhỏe,changủđược,chavuilòngthìconkhông
rầyràchanữa.
Nóirồi nànglạigiơ tránchoJean Valjean.JeanValjeanđặtmộtchiếc
hôntrêncáivầngtránphảngphấtánhsángthiênđường.
—Chacườiđi.
JeanValjeancười.Nụcườicủamộtbóngma.
—Bâygiờchabênhconđi,chabảochồngconđi.
—Cosette!-Mariuskêu.
—Chaơi!Chacứgắtlênđi.Chabảochồngconlàconphảiởđây.Nói
chuyệncóconthìcólàmsao!Cácngườichotôilàngulắmà?Chuyệncác
ngườinóikỳlạthếkiaà?Chuyệnlàmăngửitiềnngânhàng,việclớnnhỉ?
Đànôngchảcócáigìmàhọcũnglàmravẻbímật.Emmuốnngồiởđây.
Sángnayemxinhlắm,nhìnemnày,anhMarius!
Nàngnhìn Marius,nhúnvai mộtcáchrất đángyêuvà làmbộhờn dỗi
trôngrấtxinh.Mộttiađiệnnhưlóelêngiữahaiconngườiấy.Cóaingồiđấy
họcũngtưởngnhưkhông.
—Anhyêuem!-Mariusnói.
—Emquýanh!-Cosettenói.
Rồihaingườikhôngcưỡngđược,ômchầmlấynhau.Cosettevừanắnlại
mộtnếptrênchiếcáokhoáccủanàng,vừabĩumôimộtcáchđắcthắng
nói:
—Bâygiờemcứngồiđây.
Mariustrảlờibằnggiọngnănnỉ:
—Cáiấythìkhôngđược.Chúngtôicầnnóinốtvớinhaumộtđiều.
—Lạikhôngà?
Mariusnóimộtcáchnghiêmnghị:
—Cosette,anhcamđoanvớiemlàkhôngthểđược.
—À!Lêngiọngôngchồngđấy,thưaông.Đượcrồi!Tôiđiđây.Cha,cha
khôngbênhvựccon.Ôngchồngtôi,ôngchatôi,cácôngthậtlàchuyênchế.
Tôisẽmáchôngngoại.Cácngàiđừngtưởngtôithèmtrởlạivànănnỉcác
ngàiđâu,cácngàilầmđấy.Tôitựtrọnglắm.Tôisẽđợicácngài.Đểrồicác
ngàixemvắngtôicácngàicóchánkhông?Tôiđiđây.Đượclắm.
Rồinàngđira.
Haigiâysau,cửalạimở,cáimặthồngtươicủanànglạihiệnragiữahai
cánhcửa,nàngthétto:
—Tôigiậnlắmđấy.
Cửalạiđóngvàbóngtốitrởlại.
Cosettechẳng khácgìmột tiasángmặt trờilạchướng, vừaxuyênqua
đêmtốimàkhônghay.
Mariusxemlạicửathậtđóngchưavàlẩmbẩm:
—TộinghiệpCosette,khinàngbiếtchuyện…
JeanValjeannghecâuấybủnrủncảchântay.ÔngnhìnMarius,mắtđờ
đẫnvànói:
—Cosette,àphải.ÔngsẽnóilạivớiCosette.Đúnglắm.Ừ,màtôiquên
khôngnghĩđếnchuyệnấy.Cósứclàmviệcnàymàkhôngcósứclàmviệc
khác.Thưaông,tôixinông,tôivanông,xinônglấyđiềuthiêngliêngnhất
hứavớitôilàkhôngnóilạivớiCosette.Ôngbiếtthôi,riêngông,cũngđủrồi
chứ!Tôiđãnóitấtcả,tựtôinóira,khôngaibắtbuộc,tôicóthểnóivớicả
vũtrụnày,cảmọingười,cũngthếthôi,nhưngnó,nókhônghiểuđượcđiều
đó,nósẽkhiếpsợ.Mộtngườitùkhổsai?Làcáigì,ngườitasẽphảigiải
nghĩachonó,phảibảonó:Khổsainghĩalàđilàmkhổdịchởchiếnthuyền.
Nóđãtrôngthấymộtlầnmộtdâytùkhổsai.Trờiơi!Trời!
Ôngngồiphịchxuốngchiếcghế,haitayômmặtkhôngnghethấytiếng
gì,nhữngnhìnhaivainhôlên,hạxuống,thìbiếtôngđangkhóc.Nướcmắt
âmthầm,nướcmắtghêgớm.
Tiếngthổnthứcnghẹnngàolàmchongườitanghẹtthở.Ôngnhưbịco
giật,phảingảngườirađằngsau,trênlưngghếnhưđểthở,buôngthõnghai
cánhtay.Mariusnhìnrõmặtôngchanhòanướcmắt.Chàngnghethấyông
nóirấtrõnhưtừmộtnơisâuthẳm:“Ôi!Tôimuốnchếtchorồi".
—Ôngyênlòng.-Mariusnói.-Tôisẽgiữbímậtcủaôngchoriêngtôi
thôi.
Mariuscócảmxúcmộtphầnnàonhưngchưađúngmức,vìtừmộttiếng
đồnghồrồibắtbuộcphảilàmquenvớimộtsựbấtngờghêgớm;nhìnthấy
mộttêntùkhổsaixuấthiệntrướcmắtmình,chồnglêntrênconngườiông
Fauchelevent,bịcáithựctếthảmhạiấydầndầnlấnát,Mariuscảmthấytự
nhiêngiữachàngvàconngườiấycómộtsựngăncáchdohoàncảnhđógây
ra.Chàngnóithêm:
—Tôicầnphảinóiđếnsốtiềnngườitagửiôngmàôngđãgiữvàtrảlại
mộtcáchtrungthành,rấtlươngthiện.Đólàmộthànhđộngngaythẳng.Ông
đánghưởngmộtphầnthưởngvìchỗđó.Ôngmuốnbaonhiêu,ôngcứđịnh
lấysố,tôisẽđưaông.Đừngsợlấynhiều.
JeanValjeandịudàngtrảlời:
—Xincảmơnông.
Ôngyênlặngmộtlátvẻsuynghĩ,vôtìnhlấyđầungóntaytrỏđưađiđưa
lạitrênmóngngóntaycái,rồicấtcaogiọng:
—Thếlàđãhầuhết.Tôichỉcònmộtđiềunữa…
—Điềugì?
JeanValjeanngậpngừng,ngậpngừngmộtlầncuốicùng,màgầnnhưhết
hơi,ônglắpbắpnóikhôngratiếng:
—Bâygiờôngđãbiếtcảrồi,ônglàngườiquyếtđịnh,ôngxétxemtôicó
nênkhônggặpCosettenữakhông?
—Tôitưởngnhưthếlàhơn.-Mariuslạnhlùngtrảlời.
JeanValjeannóilẩmbẩmtrongmồm:
—TôisẽkhônggặpCosettenữa.
Nóirồi,JeanValjeanđiraphíacửa.Ôngđặttaylênquảnắm,cáichốt
quay,cửahémởvừađủđểbướcra,nhưngôngđứngimmộtphútrồikhép
cửalạivàquay về phía Marius. Mặt ông từ xanh xao đã biến thành nhợt
nhạt,khôngcòngiọtlệnàotrongmắt,màlàmộtngọnlửabihùng.Giọng
nóiôngtrởlạibìnhthảnmộtcáchlạlùng.Ôngnói:
—Này,thưaông,nếuôngbằnglòng,tôisẽđếnvớiCosette.Tôixinnói
thậtvớiônglàtôimuốngặpCosettelắm.NếutôikhôngmuốngặpCosette
thìtôiđãkhôngnóithậttấtcảvớiông,tôiđãđixarồi,nhưngvìtôimuốn
sốngởnơiCosettesống,vàlạimuốnđượcgặpCosettechonêntôiđãthành
thậtnóihếtvớiông.Ônghiểuýnghĩcủatôichứ,điềuđócũngdễhiểuthôi.
Ôngđãxemchínnămrồi,Cosettesốngbêncạnhtôi.Chúngtôiđãởcáinhà
nátngoàiđạilộ,rồitrongcáinhàtukín,rồigầnvườnLuxembourg.Ôngđã
gặpCosette,lầnđầutiênởvườnấy.Ôngcònnhớcáimũnhungxanhcủa
chứ?SauchúngtôilạiđếnởkhuInvalides,phốPlumet,nhàcócáivườn
cáihàngràosắt.Tôiởtrongcáisânđằngsau,ngàyngàyngheCosettechơi
dương cầm. Đấy là tất cả cuộc đời của tôi. Chúng tôi không bao giờ rời
nhau.Cuộcđờiấyđãkéodàichínnămvàbaothángnữa.Tôinhưchanó,nó
nhưlàcontôi.Khôngbiếtôngcóhiểuchotôikhông,thưaôngPontmercy,
nhưngrađibâygiờkhôngnhìnthấynónữa,khôngnóivớinónữa,không
còn gì nữa,thật là khó khăn. Nếu ông không cholà bất tiện,tôi sẽ thỉnh
thoảngđếnthămCosette.Tôikhôngđếnluônđâu,tôikhôngởlâuđâu.Ông
sẽbảongườitatiếptôiởcáiphòngnhỏbêndưới,ởtầngdướiđất.Tôicóthể
ravàolốicửasau,cửadànhchongườiở,nhưngehọnghingờ.Cólẽtôicứ
ravàocửachínhmọingườiravàothìhơn.Thưaông,thậtvậy,tôirấtmuốn
gặpCosette,gặpmộtchút,họahoằnthôi,tùyýông.Ônghãytựđặtmình
vào địa vị tôi. Đời tôi chỉcòncó thế thôi, vả lại cũngnêncẩn thận. Nếu
khôngbaogiờtrởlạinữathìkếtquảcũngkhôngtốt,ngườitasẽlấylàmlạ.
Thếnàychẳnghạn,tôisẽđếnbuổichiều,khitrờibắtđầutối.
—Tốinàoôngcũngđến,-Mariusđáp.-Cosettesẽđợiông.
—Ôngtốtquá,thưaông.JeanValjeannói.
Marius chào Jean Valjean, hạnh phúc đưa chân tuyệt vọng ra cửa, hai
ngườichiataynhau.
II
NÓIHẾTRỒIMÀVẪNCÒNNHỮNGCHỖMỜ
ÁM
TâmtríMariusđảolộn.Cáiđiềuxacáchmàchàngvẫncảmthấygiữa
chàngvàconngườisốngbêncạnhCosette,bâygiờchàngđãhiểu.Trong
conngườiấyvẫncócáigìbímậtmàlinhtínhcủachàngđãbáochochàng.
Cái bí mật ấy là điều xấu xa nhục nhã nhất: “Nhà tù khổ sai". Cái ông
FaucheleventấylàtênkhổsaiJeanValjean.
Độtnhiên tìmthấycáibímật ấygiữahạnh phúccủamình thìkhác
khámpháramộtconbòcạptrongtổchimgáy.HạnhphúccủaMarius
Cosettetừđâycóbắtbuộcphảichịuđựngsựchungđụngấykhông?Cóphải
là một việc đã rồi không? Chịu đựng con người ấy có phải là chuyện tất
nhiêntrongviệchônnhânđãthànhtựu?Cóphảilàkhôngcònlàmthếnào
đượcnữakhông?Mariuscóphảiđãkếthônvớicảtêntùkhổsaikiakhông?
Mặcdùngườitađangsốngchanhòaánhsángvàvuitươi,mặcdùđangtận
hưởnghạnhphúccủatìnhyêu,tậnhưởngcáigiờphúttươithắmrựcrỡcủa
cuộcđời,nhưnggặpnhữngrungđộngnhưMariusvừatrảiqua,thìđếnthiên
thầncũngphảirùngmìnhtronglúcsaysưangâyngất,đếnthầnnhâncũng
phảirùngmìnhbủnrủngiữalúcrạngrỡquangvinh.
Trongnhữngchuyệnthayđổiđộtngộtấy,Mariusnhưmọingười,cũngtự
hỏimìnhcóđiềugìđángtráchkhông?Mariusđãkhôngbiếtđoánrachăng?
Cóthiếuthậntrọngkhông,cóquámùquángvôtâmkhông?Cólẽcũng
một phần. Chàng có đi bừa vào cuộc tình ái đã đưa đến sự kết hôn với
Cosette,màkhôngđểýdòlatìmhỏiviệcxungquanhkhông?Thườngkhi
mìnhliêntụctựnhậnxétmìnhnhưthếmàtựsửachữatrởnênkhôn,nêntốt.
Mariusnhậnthấycáikhíacạnhảotưởng,huyễnhoặccủatâmhồnchàng,
nhưmộtthứmâymờámbaophủnộitâmtrongnhữnglúcsaysưatuyệtvời
cũngnhưđaukhổcựcđộ,đámmâyấylantràncảtâmtríconngườitheo
nhiệtđộcủatâmhồn,khiếnchotrongconngườichỉcònmộtthứlươngtri
mờmịtsươngmù.Chúngtôinhiềulầnđãnóiđếnyếutốđặcbiệtấytrong
tínhcủaMarius.ChàngnhớrarằngtrongcuộctìnháisaysưaởphốPlumet,
trongsáubảytuầnmêsayngâyngất,chàngkhônghềnóichuyệnvớiCosette
vềtấnkịchtrongcáinhànátGorbeaumànạnnhânđãcómộttháiđộrấtlạ
lùng:Kiênquyếtimlặngkhiđấutranhchốngbọnkẻcướpvàvềsaulạilẩn
trốnđi.SaochànglạicóthểkhôngnóigìvớiCosette?Thếmàviệcmớivừa
xảyrathôivàrấtdễsợ!SaochànglạikhôngnhắcgìđếncáitênThénardier,
vànhấtlàbữahômchànggặpÉponine?Thậtbâygiờchàngkhóhiểusựim
lặng của chàng hồi bấy giờ. Chàng cũng có nhận thấy như vậy kia mà.
ChàngnhớlạicáitìnhhìnhchàngyêusaysưamùquángCosette,tìnhyêu
thuhúthếtcảtinhthần,nhấcbổngnhauvàocõilýtưởngtuyệtvời,chàng
cũngnhậnthấynhưmộttílítrímongmanhxenlẫnvàocáitrạngtháisaymê
lôi cuốn tâm hồn, chàng có bản năng mơ hồ, thầm kín muốn giấu giếm,
muốntiêuhủytrongkýứccáichuyệnghêrợnkiamàchàngkhôngmuốn
dính líu tới, chàng không muốn có một vai trò gì, chàng muốn lẩn tránh,
chàngkhôngthểlàmchứngnhân,khôngthểlàmngườitườngthuậtlạiđược,
vìlàmchứnghaykểlạichuyệnđótấtnhiênlàphảitốcáo.
Vảlạimấytuầnlễấyđinhanhnhưchớp,khôngcóthờigiờlàmgìkhác
ngoàiviệcyêunhau.Cuốicùngcânnhắckỹ,lậtđilậtlạitấtcả,thìgiảthử
lúcbấygiờchàngkểlạichuyệncạmbẫyphốGorbeauchoCosette,tốgiác
bọnThénardierkhôngkểgìđếnmọihậuquảcóthểxảyra,giảthửchàng
biếtJeanValjeanlàmộttêntùkhổsaiđinữa,thìMariuscóthayđổigìđược
ôngkhông?CóthayđổigìđượcCosettekhông?Mariuscólùibướckhông?
ChàngcókhônglấyCosettekhông?Không.Vậythìchẳngcógìđángtiếc,
chẳngcógìđángtựtráchmình.Mọiviệcđềuhaycả.Nhữngkẻsitìnhấy
chẳngkhácgìnhữngngườisayrượu,họcóôngthầncủahọ.NếuMarius
sángsuốtra,chàngcũngvẫnđitheoconđườngấy.Áitìnhđãbịtmắtchàng
đểdẫnchàngđiđếnđâu?Dẫnlênthiênđường.Nhưngcáithiênđườngấy
ngàynaylạikềbênmộtđịangục.
Sự xa cách trước đây giữa Marius và con người ấy, tức là ông
FaucheleventngàynaybiếnthànhJeanValjean,sựxacáchấybâygiờlạilẫn
thêmghêtởm.Nhưngtrongcáighêtởmấyphảinóilàcómộtchútthương
hạivàcảmộtphầnngạcnhiên.Ngườiăncắpấy,ngườiăncắptáiphạmấy
đã hoàn lại số tiền người ta gửi. Một số tiền như thế nào? Đến sáu trăm
nghìnfrancs.Màchỉmìnhhắnbiếtcósốtiềnấythôi.Hắncóthểchiếmđoạt
cả;nhưnghắnđãtraolạitấtcả.
Thêmvàođó,hắntựmìnhnóihếttấtcảlailịchcủamìnhmàchẳngcó
bắtbuộchắn.Hắncónóithìngườitamớibiếthắnlàai.Thúnhậnnhưvậy
khôngphảichịuphầnnhụcnhã,màlàchịucảphầnnguyhiểm.Đốivớimột
kẻtộiphạm,mộtcáilốtđộikhôngphảichỉlàmộtcáilốtmàcònlàmộtnơi
trúẩn.Hắnđãtừbỏnơitrúẩnấy.Mangmộtcáitêngiảlàmộtthứbảođảm
antoàn.Hắnđãvứtbỏcáitêngiảấy.Tuylàtùkhổsai,hắnvẫncóthểẩn
núpmãimãitrongmộtgiađìnhlươngthiện.Hắnđãcưỡnglạisựquyến
ấy,màcưỡnglạivìlýdogì?Chỉvìsợlươngtâmgiàyvòmàthôi.Hắnđã
giảithíchvớigiọngthuyếtphụccủalòngchânthành.Tómlại,dùtênJean
Valjeantrướckianhưthếnàođinữa,naycũnglàmộtlươngtâmđangtrỗi
dậy,cũnglàmộtnhânphẩmbắtđầuđượcchiêutuyết
[448]
mộtcáchhuyềnbí.
Cólẽđãtừlâurồibănkhoănđãgiàyvòtâmtríconngườiấy.Nhữngtâm
hồntầmthườngkhôngthểcóđượcnhữngbănkhoănđauxótvìcônglý
thiêntâmấy.Mộtlươngtâmtrỗidậylàmộttâmhồncaocả.
JeanValjeanthànhthật.Sựthànhthậtấyrõrệt,cụthể,khôngaichốicãi
được,nỗiđauxótcủaôngtachứngminhchosựhiểnnhiên,tấtcảcáiđó
khiếnchomọisựđiềutratrởnênvôích,vàmỗilờinóicủaconngườiấy
mộtlờiđángtin.Mariusthấycósựđảolộnkìlạcủacácvịtrí.Conngười
ôngFaucheleventtoátracáigì?Ngờvực.ConngườiJeanValjeangợinên
cáigì?Tintưởng.
MariussuynghĩvàlàmbảnkếttoánbímậtvềJeanValjean,chàngtính
phầncóvàphầnnợ,vàcốđiđếnmộtsựcânbằng.Nhưngtấtcảcáiđóhỗn
loạnnhưmộtcơngiôngtố.Mariuscốxâydựngmộtýniệmrõrệtvềcon
ngườiấyvàhìnhnhưcốtheođuổiJeanValjeantrongtưtưởngcủay,nhưng
hình ảnh Jean Valjean biến rồi lại hiện ra trong một làn sương mù khắc
nghiệt.
Sốtiềngiữhộtraolạithậtthà,lờithúngaythậtđềulànhữngđiềutốt,
nhưmộtkhoảngtrờiquangtrongđámmâymù,nhưngrồiđámmâylạiđen
nghịt.TuyrằngnhữngkýứccủaMariuscònlờmờ,nhưngchàngcũngvẫn
thấymộtkhoảngbóngtối.
CâuchuyệnxảyratrongcáiổJondrettelàthếnào?Tạisaokhicảnhsát
đến,ngườiấykhôngkêukiệnmàlạitrốnđi?VềđiểmnàyMariustựgiải
thíchđược.Vìngườiđólàmộttộinhântrốnán.Cònvấnđềkhác:Ngườiấy
đếnchiếnlũylàmgì?BâygiờMariusnhớlạirõrệtđiềuấy,nóhiệnrõtrong
kýứccủachàngnhưnétmựcbímậthiệnlêntrênngọnlửa.Ngườiấycómặt
ởchiếnlũy,nhưngkhôngchiếnđấu.Vậyhắnđếnlàmgì?Trướccâuhỏiấy
mộtbóngmahiệnlênvàtrảlời:Javert.Mariusnhớrõmồnmộtcáihìnhảnh
ghêrợn:JeanValjeankéorangoàichiếnlũytênJavertbịtróivàchànghình
như còn nghe tiếng súng ngắn kinh khủng ở phía sau góc phố hẻm
Mondétour.Cóphầnchắclàgiữatêngiánđiệpvàtêntùkhổsaiấycómột
mốithùkhôngđộitrờichung.Tênnàylàmvướngtênkia.JeanValjeantìm
đếnchiếnlũyđểtrảthù.Mãisauhắnmớiđến,chắchắnbiếtJavertbịbắt
đó.CáitruyềnthốngphụcthùghêgớmcủangườiđảoCorsethấmsâuvào
vàitầnglớpcùngdânvàchiphốihọ,họcoiviệctrảthùấylàtựnhiên;cả
nhữngtâmhồnđãphầnnàobiếtcảitàquychínhcũngkhônglấyviệcđólàm
lạ.Tâmhồnnhữngconngườiấylànhưvậy.Mộttêntộiphạmhốicảicóthể
chùntay trướcviệcăn cắp,nhưngkhông ngầnngạigiết ngườiđểtrả thù.
JeanValjeanđãgiếtJavert.Điềuấyhầunhưchắcchắn.
Còncâuhỏicuốicùng,câuhỏinàykhôngtrảlờiđược.Câuhỏiấycắnrứt
Mariusnhưmộtcáikìm.SaoJeanValjeancóthểsốngbênCosettemộtthời
gianlâunhưvậy?Cáithiênmệnhbíhiểmnàođãđặtđứatrẻấy bên con
ngườiấy?PhảichăngtrêntrờikiacónhữngdâyxíchđôirènsẵnvàChúa
ưngbuộcghépmộtthiênthầnvớimộtquỷsứ?Trongnhàlaoâmubíhiểm
khốncùng,tộilỗivàthơngâycóthểlàbạnđồngđườngđượcchăng?Kiếp
sốngnhânloạilàmộtxâungườiđầyđọa,trongxâungườiấyhaicáitrán
[449]
cóthểđisongsongbêncạnhnhau,mộtcáithơngây,mộtcáidữdội,mộtcái
đầyvẻtrongtrắngthầntiêncủabìnhminh,mộtcáithâmxịtnhưbịánhchớp
vôtậnlàmsém.Aiđãgánghéphaisốkiếpấymộtcáchlạlùngnhưvậy?
Làmthếnào,vìlẽhuyềnbígìđứatrẻthầntiênấyvàlãogiàtùtộiấyđã
chungsốngđượcvớinhau?Aiđãđembuộcconchiênvàoconchósói?Lại
càngkhóhiểuhơn,aiđãbuộcconchósóivàoconchiên.Đúngvậy,consói
kiađãyêuconchiênnày,conngườihungtợnkiađãâuyếmđứatrẻyếuớt
ấytrongchínnămdài.Thiênthầnđãnươngtựaquỷsứ.Lòngâuyếmhysinh
của con ngườiquái gở ấy đã đùm bọc, che chở cả quãng đời thơ ấu tuổi
thanhxuâncủaCosette,dẫndắtnàngvàocuộcđờiđầyánhsángtươivui,
làmnảynởtâmhồntrinhbạchthơngâykia.Đếnđâymỗicâuhỏibiếnra
thànhnhiềucâuđốbíhiểmvôcùng,mỗivựcthẳmmởvàonhiềuvựcthẳm
khác.MariuscúixuốngtâmhồnJeanValjeanmàchoángvángcảngười.Cái
conngườivựcthẳmấylàconngườithếnào?
Những biểu tượng trong CựuƯớcthật là những biểu tượngvĩnh viễn.
Trongxãhộiloàingườiđangtồntạikhichưacómộtánhsángvĩđạinào
hoáncảinó,vẫncóhaiconngười,mộtconngườicaocả,mộtconngườitối
tăm,conngườitheođườngthiện,Abel,conngườitheolốiác,Caïn.Caïn
đâylạihiềntừâuyếmlànghĩathếnào?Têntướngcướp,bảovệnàng,nuôi
dưỡngnàng,làmchonàngcaoquý,baobọcnànggiữatrongtrắngtrongkhi
mìnhôuếlàthếnào?CáihốtùđãtônthờsựtrongtrắngấyđếnmứcJean
ValjeangiáodụcCosettelàthếnào?Cáibộmặtcủađêmtốimàlãnhtrách
nhiệmduynhấtlàmtiêutanhếtmọibóngmâyâmuxungquanhngôisao
rạngrỡđangmọclên,làthếnào?ĐólàsựhuyềnbítrongcuộcđờicủaJean
Valjean.ĐócũnglàlẽhuyềnbícủaChúa.
Mariuslùibướchaihuyềnbíấy.Nhưngcáihuyềnbínàylàmchàngyên
lòngvềcáihuyềnbíkia.Trongcâuchuyệndịkỳấy,cóChúarõrệt,cũng
nhưcóJeanValjean.ChúacónhữngcôngcụcủaChúa,Chúamuốndùng
côngcụgìtùyý.Chúakhôngchịutráchnhiệmtrướcngườiđời.Tabiếtlàm
saođượcChúađãlàmnhưthếnào?JeanValjeanđãdựvàoviệcsángtạora
Cosette.Hắnđãnhàonặnmộtphầncáitâmhồnấy.Khôngthểchốicãiđược
điềuấy.Thếthìcólàmsao?Ngườithợghêtởm,nhưngtácphẩmlạiđẹp
cùng. Chúa làm những phép màu của Chúa theo cách nào Chúa thấy tốt,
ChúađãsángtạonàngCosettexinhđẹpkia,vàChúađãdùngbàntaycủa
JeanValjeanvàocôngviệcđó;Chúađãthíchchọnmộtngườicộngtáclạ
lùngnhưvậy.Tacóquyềngìdòmngóhỏihan.Đãbiếtbaolầnphânbón
giúpmùađônglàmnảynởnhữngđóahoahồng!
Mariustựtrảlờimìnhnhưthếvàcũngtựcholàđúng.Vềtấtcảnhững
điềunóitrênđây,chàngđãkhôngdámépbuộcJeanValjeanphảinói,chàng
cũngkhôngtựnhậnrằngchàngkhôngdámhỏi.ChàngyêuCosette,Cosette
làcủachàng. Cosette trong trắngtuyệtvời.Thếlà đủ rồi. Chàng còncần
phảilàmsángtỏđiểmnàonữa.Cosettelàánhsáng,ánhsángcòncầnphải
cái gì làm sáng tỏ thêm? Chàng đã được tất cả. Được tất cả, chưa đủ ư?
Những chuyện riêng của Jean Valjean có quan hệ gì đến chàng? Khi cúi
xuốngcáibóngtốihãihùngcủaJeanValjean,chàngvẫnbámchắcvàolời
camđoanlongtrọngcủaconngườikhốnkhổấy:"Tôikhônglàgìđốivới
Cosettecả.Cáchđâymườinămtôikhônghềbiếtcónó".JeanValjeanchỉ
mộtngườikhách qua đường. Chính hắnđãnóithế.Thếthì hắn đi đường
hắn.Dùsao,vaitròcủahắnđãchấmdứt.BâygiờđãcóMariusđóngvaitrò
ThượngĐếphùhộchoCosette,Cosetteđãlênbầutrờixanhtrongvắtcủa
nàng, gặp lạingười đồng loạicủa nàng, ngườitình, người bạn trăm năm,
ngườiđànôngthầnthánhcủanàng.Khiquạtcánhbaybổnglêntrời,thay
hìnhđổidạng,nàngđãtrútbỏlạidướimặtđấtcáixácnhộngtrốngrỗngxấu
xacủanànglàJeanValjean.
Mặcdầu ý nghĩ của Marius chuyểnbiếnnhư thế nào cuối cùng chàng
cũngvẫncómộtcảmtưởngkinhtởmđốivớiJeanValjean.Kinhtởmthiêng
liêngcũngnên,vìnhưchúngtôiđãnhắcđến,Mariuscảmthấytrongcon
ngườiấymộtcáigìcủaChúa.Nhưngmuốnlàmthếnào,muốntìmmộtlýdo
nàođểgiảmnhẹ,cũngvẫnphảiđiđếnđiềunày;mộttêntùkhổsai,nghĩa
mộtconngườikhôngcóchỗđứngtrongxãhội,vìnóởdướicáibậccuối
cùngcủacáithangxãhội,saungườihènmạtnhấtcủaloàingườilàngười
khổsai;cóthểnóilàngườitùkhổsaikhôngphảilàđồngloạicủamọingười
nữa.Luậtphápđãtướcbỏtấtcảcáiphầnnhânphẩmcóthểtướcbỏcủamột
người.Vềnhữngvấnđềhìnhluật,Mariustuylàdânchủvẫncòngiữcái
quanniệmpháplýkhắcnghiệtvôtìnhđốivớinhữngngườiđãbịphápluật
trừngtrị;quanniệmấylàquanniệmcủaluậtpháp.CầnphảinóirằngMarius
chưaphảilàhoàntoàntiếnbộ:Chàngchưaphânbiệtđượcđiềungườiquyết
định,vàđiềuChúaquyếtđịnh.Chưaphânbiệtđượcluậtcủangườivàluật
củaTrời.Chàngchưanhậnxétvàcânnhắcvềcáithẩmquyềnmàloàingười
tựcho mìnhđểquyết địnhcáikhông thểthayđổi,cáikhông thểvãnhồi.
Chàngkhôngcóphảnứnggìđốivớichữtrảthù.Chàngcholàmộtsốtrường
hợpviphạmluậtphápphảichịunhữnghìnhphạtchungthân,làmộtviệctự
nhiên;chàngcũngthừanhậnsựđàyđọamãnkiếpconngườilàmộtphương
thức văn minh. Chàng hãy còn ở trình độấy, tuy rằng chắcchắn thế nào
chàngcũngsẽtiếnbộhơnvìbảnchấtcủachànglàtốtvàmangsựtiếnhóa
tiềmnăng.
Trongcáimôitrườngtưtưởngấy,trướcmắtchàng.JeanValjeanquảthật
làmộtquáivậtghêtởm.Mộtkẻtàác.Mộtthằngtùkhổsai.Cáitiếngấyđối
với chàng nghe như tiếng kêu phán quyết. Sau khi đã quan sát lâu Jean
Valjean,cáicửchỉcuốicùngcủachànglàngoảnhmặt:Hãyquaytrởlại!
Chúngtaphảithừanhậnvànhấnmạnhđiềunày:MariusđãgạnhỏiJean
ValjeanđếnmứcmàJeanValjeanphảinói:Ôngmuốntôixưngtội,thế
chàng vẫn không hỏi Jean Valjean hai ba câu quyết định. Không phải
chàngkhôngnghĩđến,nhưngchàngesợ.HỏivềcáiổJondrette?Vềchiến
lũy?VềJavert.Aibiếttrướcđượcnhữngcâutrảlờisẽphơibàynhững
nữa?JeanValjeankhôngphảilàngườilùibướctrướcsựthật,biếtđâukhi
thôithúcJeanValjeanrồi,chànglạikhôngmuốngiữJeanValjeanlại.Trong
vàitrườnghợptuyệtlộ,đãchẳngcókhichúngtahỏimộtcâurồilạibịttai
khôngdámnghecâutrảlời?Nhấtlàkhingườitayêu,ngườitalạicàngdễ
hènnhátnhưvậy.Hỏingườitađếntậncùngvàonhữngtìnhhuốngbiđát
khônghay,nhấtlàkhimộtphầnbấtdidịchcủacuộcđờitalạigắntấtyếu
vàođó.NhữnglờigiảithíchtuyệtvọngcủaJeanValjeancóthểlàmbậtra
nhữngánhsángkinhkhủng,biếtđâucáiánhsángghêtởmấylạikhôngxẹt
đếnCosette?Biếtđâucáivầngtránthiênthầncủanànglạikhôngvìđó
gợnlênmộtánhlửađịangục.Tiaxẹtđiệncủachớpvẫnlàsét.Địnhmệnh
có những liên kếtkiểu như thế:Vì luật chuyển quangcủa ánh sáng màu,
trongtrắngcóthểnhuốmmàutộiác.Nhữnggươngmặttrongsạchnhất
thểgiữvĩnhviễnánhtánxạcủamộtbộmặtghêtởm.Đúnghaysaikhông
biết,Mariusđãkhiếpsợ.Chàngđãbiếtquánhiềurồi.Chàngkhôngmuốn
nhìnrõhơn,chàngchỉmuốnchoángóchơnlànhìnrõ.Hốthoảngchàngbế
Cosette trong tay mang đi và nhắm mắt để không nhìn thấyJean Valjean
nữa.
Conngườiấylàđêmtối,đêmtốihiệnhình,ghêsợ.Aidámthămdòđáy
cùngđêmtối?Gạnhỏiđêmtốilàmộtviệchãihùng.Aibiếtđêmtốisẽtrả
lờirasao?
Câutrảlờicóthểlàmcảbìnhminhtrởthànhmuônđờiuám.Trongtrạng
tháitinhthầnấymànghĩrằngtừnayconngườiấyvẫncòndínhdángđến
Cosette,dùdínhdángnhưthếnào,Mariuscũnglấylàmbănkhoănđauxót.
Nhữngcâuhỏighêgớmấylàmchànglùibước,nhữngcâuhỏiđánglẽcóthể
đemlạimộtquyếtđịnhcứngrắn,dứtkhoát,bâygiờchànglạitráchmìnhsao
khôngnêulên.Chàngthấychàngquátốt,quálành,nóitrắngralàquánhu
nhược. Tính nhu nhược đó đã dẫn chàng đến một sự nhân nhượng nguy
hiểm.Chàngđãđểcholòngxúcđộng.Thếlàsai.Đánglẽchàngphảidứt
khoátcứviệcgạtbỏJeanValjeanđinhưconquỷđóinêndànhphầncho
rồithôivàđuổiconngườiấyrakhỏinhàmình.Chàngtựtráchmình,chàng
cămhậncáimớcảmxúcquaycuồngđộtngột,đãlàmchochàngnóngtai,
mờmắtvàlôikéochàngđi.Chàngtựtráchchàng.
Làm thế nào bây giờ? Jean Valjean sẽ đến thăm Cosette, điều đó làm
chàngkhóchịuvôcùng.Conngườiấyđếnnhàmìnhlàmgì?Làmthếnào
bây giờ? Chàng choáng váng, chàng không muốn đào sâu, chàng không
muốnbớikỹ,chàngkhôngmuốndòlòngchàngnữa.Chàngđãhứa,chàng
đãbịlôicuốnđếnchỗhứabừa.JeanValjeanđãcầmlờihứacủachàngdù
hứavớimộttênkhổsai.Tuythế,bổnphậnhàngđầucủachànglàvìCosette.
Chàngcảmthấytronglòngrạorựcmộtnỗikinhtởm,nóáttấtcả.
TấtcảcáimớýnghĩhỗnđộnấyquaytrongđầuócMarius,chàngbướctừ
ýnghĩnàysangýnghĩkhác,nhữngýnghĩấylàmtâmtríchàngbịkhuấy
động.Chànghoangmangvôcùng.Thậtkhóchegiấunỗihoangmangấy
trướcmặtCosette,nhưngtìnhyêuvốnkhônkhéo,chonênMariuscũnggiấu
được nàng. Chàng hỏi Cosette những câu mơ hồ, Cosette ngây thơ trong
trắngnhưconchimbồcâu,nàngchẳngnghingờgì.ChànghỏiCosettevề
thờithơấu,vềtuổithanhxuâncủanàng.Quanhữngcâutrảlời,chànglại
càngtin rằngtấtcảlònghiền từ,tấtcảtìnhcha con,tấtcảcáiđáng kính
trọng một người có thể có được, thì người tù khổ sai kia đã có đối với
Cosette.TấtcảcáimàMariusđãlờmờthấyvàphỏngđoánđềulàsựthật.
Cáicâygaithảmhạikiađãyêumếnvàchechởchocâyhuệtrắngnày.
QUYỂNVIII
BÓNGNGẢHOÀNGHÔN
I
GIANBUỒNGBÊNDƯỚI
Ngàyhômsau,lúctrờibắtđầutối,JeanValjeanđếngõcáicổnglớnnhà
lãoGillenormand.Basquerađónông.LúcấyBasqueđangởtrongsân,hình
nhưđượclệnhđợisẵn.Cókhingườitadặnngườiở:anhchờôngấy,đợiông
ấyđếnnhé.
BasquekhôngđểJeanValjeanđếnhỏi,hắntiếnvềphíaôngnói:
—NgàiNamTướcdặntôihỏiôngmuốnlêngáchayởdướinhà.
—Ởdướinhà-JeanValjeantrảlời.
Basquevẫnrấtlễphép,mởcửabuồngdướivànói:
—Tôilênbáovớibàtôi.
CáibuồngJeanValjeanvàoởtầngdưới,xâytòvò,ẩmthấp,khicầnthì
dùngđểchứarượu;buồngtrôngraphố,látgạchđỏ,chỉcómộtcáicửasổ
chấnsongsắtđểlọtánhsánglờmờ.Cảgianbuồng,trêntrần,trêntường
cũngnhưdướisàngạchkhônghềđượclauquétbaogiờ.Nhệnkhôngloai
vàođâytiêudiệtchúng,mộtcáimạngnhệngiăngrộng,đenngòm,lốmđốm
xácruồichết,phơibàytrênmộtmảnhkínhcửasổ.Gianbuồnghẹpvàthấp
đầy những vỏ chai chất đống ở một góc. Tường quét màu vàng lở từng
mảng.Cuốibuồngcómộtcáilòsưởigỗsơnđenvớimộtcáimặtbệhẹp.
sưởicóđốtlửa,điềuấychứngtỏlàchủnhâncũngđãđoántrướccâutrảlời
củaJeanValjean:Ởdướinhà.
Haichiếcghếdựasẵnhaibênlòsưởi.Giữahaichiếcghếmộtmảnhtải
đểchângiườngđãnát,giơcảsợithừng,đặtđấythaythảm,cảgianbuồng
chỉ có cánh cửa lò sưởi và bóng hoànghôn ngoài cửa sổchiếu vào. Jean
Valjeandángmệtmỏi.Đãmấyhômnayôngmấtăn,mấtngủ.Ôngngồivật
mìnhxuốngmộtchiếcghế.
Basquetrởvào,đặtlênlòsưởimộtcâynếnđangcháyrồitrởlại.Jean
Valjeanđầugụcxuống,cằmngảxuốngngực,khôngnhìnthấyBasque,cũng
khôngnhìnthấyánhnếnsáng.
Bỗng nhiên ông giật nảy mình đứng dậy. Cosette đứng sau lưng. Jean
ValjeankhôngtrôngthấyCosettevào,nhưngôngcócảmgiácnàngđãvào.
Ôngngoảnhlạinhìnnàngchămchú.Nàngđẹpvàrấtdễthương.Nhưngcon
mắtsâuthẳmcủaôngkhôngngắmvẻđẹpmàngắmtâmhồnnàng.
Cosettekêuto:
—Àrathế!Thậtlàkỳquặc,chanày,conbiếttínhchavẫnlạlùngnhư
vậy,nhưngchẳngbaogiờconlạingờcóchuyệnthếnày,Mariusbảocon
chínhchamuốncontiếpchaởđây.
—Phảirồi,chínhýtôiđấy.
—Conthừabiếtchatrảlờithếrồi,nhưngcoichừngđấy,conbáotrước
làconsẽlàmchochamộttrận.Nhưnghãycứchuyệnnàođichuyệnấy.Cha
hônconđi.
Nànggiơmára.JeanValjeanvẫnđứngim.
—Chađứngìrađấyà?Đượcrồi,conxácnhậnrồi:Đứngimlànhậntội.
Nhưngkhôngsao,conthalỗichocha.ChúaJésusChristđãnói:Đưamákia
ra,thìđâynày.
NàngđưamákiachoJeanValjean.
JeanValjeanvẫnkhôngcửđộng,hìnhnhưhaichânôngđóngđinhxuống
sàn.
Cosettenói:
—Thếnàythìthànhnghiêmtrọngrồi.Conđãlàmgìcha?Congiậncha
rồiđấy.Chaphảilàmlànhvớiconđi,chaăntốivớichúngcon.
—Tôiănrồi.
—Khôngphải,consẽbảoôngGillenormandgắtchachomàxem,các
bậcông,trờisinhrađểgắtcácbậccha.Nào!Lênphòngkháchvớicon.Lên
ngaybâygiờ.
—Khôngthểđược.
Cosettechùnbước!NàngkhôngralệnhchoJeanValjeannữamàchuyển
sanghỏitừngcâu.
—Làmsaokhôngthểđược?Saochalạichọncáibuồngxấuxínhấtnhà
nàyđểgặpcon?Ởđâykinhlắm.
—Conbiết…
JeanValjeanngừngvànóichữalại:
—Thưabà,bàbiếtđấy,tínhtôivẫnkỳkhôi,tôicónhữngthờikỳquặc
riêng.
Cosettevỗhaibàntayxinhxắnvàonhau:
—Thưabà,bàbiếtđấy!Lạichuyệnlạnữa!…Thếnghĩalýgì?
JeanValjeannhìnnàng,nởmộtnụcườiphiềnmuộn;lúcbí,mộtđôikhi
ôngcầucứunụcườiấy.
—Cômuốnlàmbà,naycôđượclàbàrồi.
—Khônglàmbàvớicha.
—Xinđừnggọitôilàchanữa.
—Saothế?
—BâygiờtôilàôngJean,hayJeankhôngcũngđược.
—Chakhônglàchanữa?ConkhônglàCosettenữaư?LạiôngJean?
Thếlànghĩalýgì!ThếlàCáchMạngà?Chuyệnralàmsaochứ?Chahãy
nhìnthẳngvàomặtconxemnào.Chalạikhôngmuốnởđâyvớicáccon.
Chakhôngmuốnđếnởcáibuồngconxếpđặt.Conđãlàmgìcha?Conđã
làmgìchamớiđượcchứ?Cóchuyệngìthếcha?
—Khôngcóchuyệngìcả.
—Thếthìsaolạithế?
—Cũngnhưmọingàythôi.
—Saochalạiđổitên?
—Bàchẳngđổitênlàgì?
Ônglạicườirầurĩnhưlúcnãyvànóithêm:
—BàlàbàPontmercyđượcthìtôicũnglàôngJeanđượcchứ!
—Conchẳnghiểuđâuvàođâucả.Thậtlàngớngẩn.Consẽhỏichồng
con xem có bằng lòng cho cha là ông Jean không? Con chắc chồng con
không bằng lòng đâu. Cha làm con phiền quá. Người ta có những cái kỳ
quặcriêng,nhưngngườitakhônglàmchoconCosettecủangườitaphiền
muộn.Khôngtốtđâu.Chakhôngcóquyềnđộcácthế,chaxưanayvẫntốt
kiamà.
Ôngkhôngđáp.
Nànggiậtlấyhaibàntayôngvànắmchặtđưalênmặtnàng,épvàocổ
nàng,dướicằmnàng,đólàmộtcửchỉhếtsứcâuyếm.Nàngnói:
—Chaơi!Chatốtnhé!
Rồinànglạitiếp:
—Tôilàthếnày,đếnởđâyvớiconnày,lạiđidạochơivớiconnày;
đâycũngcóchimcahátríurítnhưởphốPlumet.Ởđâyvớichúngcon,bỏ
cáixónhàởphốL’HommeArméđi,đừngcóđặtcâuđốđểchochúngcon
đoánnữa,làmnhưmọingười,ănsángvớichúngcon,ăntốivớichúngcon,
làmchacủacon.
Ônggỡhaibàntayra:
—Bàkhôngcầncóchanữa.Bàđãcóchồngrồi.
Cosettenổigiận.
—Conkhôngcầnchanữaà?Chuyệnthếnàythìcònlýlẽgìnữa?Chả
cònhiểurasaocả.
Nhưconngườiyếuthếmuốndựavàothếkẻkhác,muốnbámlấybấtcứ
cànhcâynào,JeanValjeannói:
— Nếu có bà Toussaint ở đây thì bà ấy sẽ đồng ý ngay là tôi vẫn
nhữngtậtcủatôi,chẳngcógìlạcả,tôivẫnưaởcáixótốicủatôi.
—Chao,ởđâylạnhquá.Tốimòmòấy!CứmuốnlàmôngJeanthìchẳng
ưađược.Conkhôngbằnglòngchagọiconlàbàđâu.
JeanValjeantrảlời:
—Lúcnãytrênđườngđiđếnđây,tôithấyởphốSaintLouis,trongmột
cửahàngđồgỗcómộtcáibànrấtđẹp,tôimàlàmộtngườiđànbàđẹpthìtôi
sắmngaycáibànấy,mộtcáibànphấnkiểumớinhấtbằngthứgỗvẫngọi
gỗxoanđàothìphải.Cáibànlạikhảm,cómộttấmgươngkhálớnvớimấyô
kéo.Xinhlắm.
—Ôi!Ôngbốxấucủatôiơi!-Cosettenói.
Rồimơntrớn,nũngnịutuyệtvời,nghiếnđôihàmrăng,chìađôimôithổi
phùvàoJeanValjean.
Đúnglàmộttiênngagiảlàmconmèo.
—Congiậnlắmđấy-Nàngnói.-Từhômquađếnnaycácngườilàmtôi
phátkhùng,tôicáulắm,tôikhônghiểugìcả.Chachẳngbênhvựcconđối
vớiMarius.Mariuscũngchẳngbênhconđốivớicha.Cảhaingườibỏtôi
mộtmình.Con đã thu xếp một gian buồngngộnghĩnhlắm.Giá con mời
Trờixuống được, con cũng xếp vào ở đấy.Thếmàngườita chẳng thèm,
ngườitađểchoconômlấycáibuồng,ngườikháchtrọlừagạtcon.Conbảo
Nicolettelàm bữa cơm ngon thân mật.Thưabà,ngườitakhông thèm ăn.
ÔngFauchelevent,chatôi,lạibắttôigọilàôngJeanvàbắttôitiếpôngtrong
cáihầmcổlỗxấuxíghêtởm,mốcmeo,tườngmọcrâu,mọcria,đồpha
thìchỉlàvỏchaivỏlọ,rèmmàuthìtoànlàmạngnhện.Chagàntínhgànnết
cũngđược,đólàđiệucủacha,nhưngchúngconvừamớicướixong,cũng
phảitạmhoãnchiếnchongườitanhờvớichứ.Cóđâulạixoaytrởlạicáitrò
gànliềntaynhưthế?ChalạivềcáixóphốL’HommeArméghêtởmấythì
sướnglắmđấy.Conởđấythậtlàchánmớđời.Chacóthúgìconhởcha?
Chalàmconkhổlắmchaạ.Gớm!
Rồibỗngnhiênnàngnghiêmnétmặt,nhìnđămđămvàoJeanValjean,
nóithêmmộtcâu:
—Chathấyconsungsướngchakhôngbằnglòngphảikhông?
Lờinóivôtìnhcókhilàmchongườitaxốnxangđếnganruột.Câuhỏi
đơngiảnđốivớiCosettelạirấtthấmthíađốivớiJeanValjean.Cosettechỉ
muốnnóicạnhmộttý,khôngngờlờinànglạixéruộtJeanValjean.
JeanValjeantáimặt.Ôngđứnglặngmộthồikhôngtrảlời,rồikhekhẽ
nóithầm,giọngbuồnkhôngtảđược.
—Hạnhphúccủanólàmụcđíchcảmộtđờita.BâygiờChúacóthểcho
tavềrồiđây.Cosette,conđãđượcsungsướng,đờichathếlàxong.
Cosettehớnhởkêu:
—À!Chađãgọiconlàconrồi.
NóixongnàngômchoànglấycổJeanValjean.JeanValjeanngâyngất,
bànghoàngômghìCosettevàongực,hìnhnhưngườiđãmấtnaylạilấylại
được.
—Cảmơncha!-Cosettenói.
SựcámdỗhầunhưsắptrởthànhxótxađốivớiJeanValjean.Ôngnhẹ
nhàngluồnrakhỏitayCosettevàcầmmũ.
—Saothế?-Cosettehỏi.
JeanValjeantrảlời:
—Thưabà,tôixinvề,ngườitađợibà.
Rađếnngưỡngcửaôngnóithêm:
—Tôiđãgọibàlàcon.Bànóivớiôngnhàrằngtôisẽkhôngbaogiờlàm
thếnữa.Bàmiễntộichotôi.
JeanValjeanravề,đểCosettelạivớinỗikinhngạckhôncùngvìcách
chàođikhóhiểuấy.
II
LẠINHỮNGBƯỚCTHOÁILUINỮA
NgàyhômsaucũngvàogiờấyJeanValjeanlạiđến.Cosettekhônghỏi
gì, cũng khôngtỏ vẻ ngạc nhiên, không kêu lạnh, không nhắc đến phòng
khách;nàngtránhkhônggọicha,cũngkhônggọibằngôngJean.Nàngcũng
đểyên Jean Valjean gọi mình là bà, nhưng xemvẻnàngkémvui, nhưng
nàngkhôngbuồnvìnàngkhôngthểbuồnđượcthôi.
CólẽnàngvàMariusđãnóichuyệnvớinhau,chuyệncủangườichồng
yêumuốnnóisaovợcũngừ,chẳngcầngiảithíchgì,ngườivợyêuvẫncứ
thỏamãn.Traigáiyêunhauchẳngnghĩgìxaxôihơnchuyệnyêunhau.
Cái buồng dưới đã được dọn dẹp đôi chút. Basque đã thu vỏ chai đi.
Nicolette đã khua hết mạng nhện. Những ngày sau, cứ đúng giờ ấy, Jean
Valjean lại đến. Ông đến chẳng sót ngày nào, ông cứ làm y theo lời lẽ
Mariusnóiramiệng,chứkhôngcóganbuộcmìnhhiểusâuhơn.Mariusthì
cốtìmcáchvắngmặtlúcJeanValjeanđến.Ngườinhàcũngquendầnlốiđi
lạicủaôngFauchelevent.Toussaintcònnóihộvào:
—Ôngấyxưanayvẫnthế.
Ôngngoạithìtuyênbốdõngdạc:
—Ôngấylàngườiđộcđáo.
Thếlàyênchuyện,vảlạikhiđãchínmươituổirồi,thìngườitachẳng
còn biết kết thân bè bạnvới ai được, chỉ có ghép với nhau mà thôi. Một
ngườilạmặtlàmộtđiềukhóchịu.Hếtchỗrồi,mọithóiquenđãthànhtựu
rồi.ÔngFaucheleventhayông Trancheleventcũngthếthôi,lãochỉmuốn
đượcmiễncó“cáiôngấy”.Lãonóithêm:
—Nhữngconngườiđộcđáoấylạirấtbìnhthường,họlàmlắmchuyện
kỳkhôi,màchẳngcólýlẽgìcả.HầuTướcDeCanaplescòntệhơnnữa.
Ôngấytậumộtcáilâuđàiđểởtrênmộtxógácápmái.Ngườiđờithườngcó
nhữngcáibềngoàikỳquặcnhưvậy.
Không ai hiểu được câu chuyện bi đát bên trong. Ai mà đoán được
chuyệnấy? Cónhữngđầm nướcnhưvậy ởẤnĐộ:Nướcở đấycóvẻ dị
thường,khóhiểu,rungrinhdùkhôngcógió,xaosóngởchỗđángyêntĩnh.
Ngườitanhìntrênmặtnướcsựsôisụcvôcớđó;ngườitakhôngthấycon
quáixàphụcdướiđáynước.
Nhiềungườicũngcómộtquáivậtbíẩnnhưvậy,mộtcănbệnhhọnuôi
dưỡng,mộtcongiaolonggặmnhấmhọ,mộtnỗithấtvọngchoáncảđêm
thâu.Ngườikiagiốngmuônnghìnkẻkhác,cũngđi,cũnglại.Khôngaibiết
rằngởtrongngườianhtacómộtnỗiđaughêgớm,nónhưmộtkýsinhtrùng
cónghìnrăngsốngtrongcơthểanhta.Vàanhtachếtvìnó.Khôngaibiết
anhtalàmộtcáivực,vựcnướckhôngchảynhưngrấtsâu.Đôilúccósựxao
độngtrênmặt,màngườitakhônghiểuđâuvàođâucả.Mộtnếpgợnhuyền
bínhôlên,rồilặngđi,rồilạihiệnranữa;mộtbóngkhôngkhítrồilênrồivỡ
đi.Khôngcógìlắmkinhkhủngđấy.Đólàhơithởcủaconquáibímật.
Cónhữngthóiquenkỳlạ:Đếnvàolúcngườitađi,thuhìnhlạitrongkhi
ngườitaphôtrương,lúcnàocũngmangcáimàngườitacóthểgọilàcáiáo
khoácmàutường,tìmconđườngvắngvẻmàđi,ưaphốvắngkhôngchuyện
vãn,tránhđámđôngvàcáclễhội,cóvẻnhưcócủanhưnglạisốngnghèo
nàn,giàumàkhôngcóngườiở,chìakhóacứbỏtúi,đèngửingườigáccổng,
đivàoqua cửa nhỏ, đi lên bằng chiếc thang gác phía sau. Những thói kỳ
quặcnhỏvônghĩađó,nhữnggợn,nhữngbónghơi,nhữnglằnnếpthoángẩn,
thoánghiệnđỏnhiềukhitừmộtđáyvựcdữdộingoilên.
Đãmấytuầnnhưvậy.CuộcsốngmớidầndầnchoáncảtâmtưCosette,
nhữngbạn bèmới,những việcđilại thămhỏi,việc trôngnomtrong nhà,
nhữnglúcvuichơicủaCosettecũngchẳngmấtgì;tựutrungnàngchỉcómột
lốivuichơilàbêncạnhMarius.ĐichơivớiMarius,ởnhàcũngvớiMarius,
đấylàviệcđạisựtrongđờiCosette.Lúcnàohọcũngthấymộtniềmvuimới
lạởviệckhoáctaynhaugiữathanhthiênbạchnhật,giữaphốgiữađường
khôngphảilénlútai,nhìnmặttấtcảmọingười.Cảhaingười,lẻloichỉ
haingười.Cosettecũngcómộtđiềukhôngvừaý.BàToussaintvàNicolette
khôngchịunhau,haimụgáigiàthìthânvớinhauthếnàođược!Toussaint
bỏđi.Ôngngoạivẫnmạnhkhỏenhưthường.Mariusthỉnhthoảngbiệnhộ
mộtđôivụ ở tòa án. DìGillenormandvẫn thản nhiên sốngbênlềcặpvợ
chồngmới,bàchẳngcầngìhơn.JeanValjeanthìngàyngàyvẫnđến.
Hếtchachaconconrồi,chỉcòn“thưabà”và“ôngJean”,tấtcảnhữngcái
đólàmchoJeanValjeancũngkhácđiđốivớiCosette.JeanValjeanđãthành
côngtrongviệclàmCosettexadầnông.Nàngngàycàngthêmvuivàngày
càngbớtâuyếm.Tuyvậy,nàngvẫnyêuquýJeanValjean,ôngcũngcảm
thấythế.Mộthômbỗngnhiênnàngbảoông:“Làcharồilạikhônglàcha,
bácrồilạikhônglàbác,làôngFaucheleventrồilạilàôngJean.Thếthì
ai?Tôichẳngthíchnhữngcáiđómộttínào.Nếutôikhôngbiếttrướckia
ôngtốtthếthìbâygiờtôicũngđếnkhiếpông”.
JeanValjeanvẫnởphốL’HommeArmé.Ôngkhôngthểdờixacáikhu
phốCosetteở.BuổiđầuôngchỉđếnthămCosettevàiphútrồiđi.Dầndần
ôngởlạilâuhơn.Hìnhnhưcáingàymùaxuândàihơnđãchophépônglàm
nhưthế.Ôngđếnsớmvàvềmuộn.MộthômCosettebuộtmồmnói:“Cha!"
MộttiahạnhphúcsánglêntrênbộmặtgiànuaâmthầmcủaJeanValjean.
Ôngnhắcnàng:“GọiJean".Cosettebậtcườitrảlời:“Àphảinhỉ,thưaông
Jean".JeanValjeanđáp:“Tốtlắm!"RồiôngngoảnhmặtđiđểCosettekhỏi
trôngthấyônglaunướcmắt.
III
HỌNHỚLẠICÁIVƯỜNPHỐPLUMET
Đólàlầncuối.Ngọnlửacuốicùngbùnglênnhưvậyrồisauđóthìtắt
hẳn,hếtthânmật,hếtchàohỏikèmmộtchiếchôn,hếtcáitiếng“chaơi”
cùngêmái.ChínhJeanValjeanđãyêucầunhưvậyvàđồnglõanhưvậy:
Ông từ bỏ hết những hạnh phúc của mình. Ông đau khổ khi mất hết cả
Cosettetrongmộtngày,naylạiđaukhổmấtCosettedầndầntừngmảnhnữa.
Ánhsánglờmờdướihầm,mắtngườitarồicũngquen,mộtngàyđược
thấymặtCosettemộtlầncũngđủrồi.TấtcảcuộcđờiJeanValjeanthugọn
vàogiờphútấy.Ôngngồibêncạnhnàng,nhìnnàngthầmlặnghayôngnhắc
lạinhữngcâuchuyệnnămxưa,hồinàngcònthơấu,nhắcđếnnhàtukín
nhữngbạnnhỏcủanànghồiấy.
Mộtbuổichiều,bấygiờđãbắtđầuthángtư,khitrờiđãấmtuyvẫncòn
lànhlạnh,mặttrờiđãtrởlạitươisáng.Mấymiếngvườnxungquanhcửasổ
phòngMariusvàCosettenhưsaysưabừngthứcgiấc:Câysơntràsắpnở
hoa,hoathậptựgiăngmộtdãynữtranglênkhắpmặttườngcũ,hoamõmsói
hámiệnghồngtrongkẽđá,hoabạchcúc,hoamaolươngđãchớmnởtrên
bờcỏ,bướmtrắngđãbắtđầubayra,gióxuân,viênnhạccôngtrongngày
hộithiênnhiên,dạothửgiữalùmcâynhữngtiếngnhạcđầutiêncủakhúc
hòaâmbìnhminhmàcácnhàthisĩcổmệnhdanhlàbuổiHồiXuân.
MariusbảoCosette:
—ChúngmìnhvẫncứướcaođếnthămvườncũphốPlumet.Điđi,emạ,
takhôngđượcquênơn.
Nhưhaiconchimén,họbayvềmùaxuân.CáivườnphốPlumetđốivới
họchẳngkhácgìbuổibìnhminh.Họđãsốngquamộtthờikỳcóthểgọi
mùaxuânyêu đương của họ. Cái nhàphốPlumetthuêdài hạn vẫn thuộc
quyềnsửdụngcủaCosette.Họđếncáinhàvàcáivườnấy.Họgặplạihọ
nhữngngàyđầuvàhọsaysưaquênlãngtấtcả.
Buổi chiều, giờ thường lệ, Jean Valjean đến phố Filles Du Calvaire.
Basquebảoông:“Bàtôiđichơivớiôngchưavềạ”.JeanValjeanâmthầm
ngồivàđợimộttiếngđồnghồ.Cosettevẫnchưavề,ôngcúiđầubướcra.
Ngàyhômsau,Cosettesaysưavềcuộcđichơi“vườncũ”,rấtsungsướngđã
“sốnglạicảmộtngàyquákhứ”chonênchỉnóiđếnchuyệnấythôi.Nàng
chẳngnhớrằnghômtrướcnàngkhônggặpJeanValjean.
—ÔngbàđiđếnphốPlumetbằnggì?-JeanValjeanhỏi.
—Đibộ.
—Thếvềbằnggì?
—Xehàng.
ĐãítlâunayJeanValjeannhậnthấylốisốngeohẹpcủacặpvợchồng
trẻ.Ônglấylàmkhóchịu.Mariuschidùngchặtchẽquá.JeanValjeanmàđã
cholàchặtchẽthìphảilàchặtchẽthậtsự.Ônghỏithửmộtcâu:
—Saoôngbàkhôngsắmchiếcxenhà?Mộtchiếcxehòmhaichỗxinh
xắnmỗithángchỉtốnnămtrămfrancs.Ôngbàgiàukiamà?
—Tôicũngchẳngbiết-Cosettetrảlời.
JeanValjeannóitiếp:
—KhoảnmụToussaintcũngvậy.Mụấyđibàchẳngthuêaithay.Vìsao
thế?
—Nicolettecũngđủrồi.
—Nhưngbàphảicómộtngườihầubuồngchứ?
—ChảcóMariusrồisao?
—Ôngbàphảicómộtgiàngiáriêng,nhữngkẻhầuriêngcủaôngbà,
mộtchiếcxengựa,giữmộtlôởnhàhát.Ôngbàđángcónhữnggìđẹpnhất.
Tạisaolạikhông lợidụng cái phú quý của mình. Tiền tài cũng làm tăng
thêmhạnhphúcchứ?
Cosettekhôngtrảlời.
Nhữngbuổiđếnthăm,JeanValjeanngàycàngởlâu.Khilòngngườiđã
bịlôikéo,khócócáigìgiữlạiđược.MỗikhiJeanValjeanmuốnngồilâu,
đểchoCosettequênthìgiờ,ôngcangợiMarius,nàolàMariusđẹp,nào
caothượng,dũngcảm,nàolàýnhị,lanhtrí,hùnghồn,tốtbụng.Cosettephụ
họa.JeanValjeannhắclạicứnhưthếkhôngbaogiờhết.CáitênMariusnhư
mộtkhotàngvôtận,trongsáuchữcái
[450]
màcóbiếtbaonhiêuphosách.
NhờvậymàJeanValjeanngồilạiđượcrấtlâu.ĐượcnhìnCosette,quêntất
cảbênnàng,êmáibiếtbao;vếtthươngcủaôngvậylàđượcbăngbó.
khi,Basquephảihailầnđếnnhắc:
—Thưabà,cụGillenormandchotôiđếnnhắcbàlàcơmđãdọn.
Nhữngngàyấy,JeanValjeantrởvềnhàrấttưlự.
CáiýnghĩcủaMariussosánhJeanValjeanvớiconnhộngcóphầnnào
đúngchăng?JeanValjeancóphảilàconnhộngkhôngmuốndứtđivàtrởvề
thămconbướmcủanókhông?Mộthômôngởlạilâuhơnmọingày.Ngày
hômsau,ôngthấylòsưởikhôngđốtlửa.Ôngtựnhủ:“Kìakhôngcólửa”,và
ôngtựgiảithíchchomình:“Cógìđâu,đãthángtư,hếtlạnhrồi”.
Cosettevàobuồngkêulên:
—Trời!Saoởđâylạnhthế!
JeanValjeannói:
—Không,cólạnhđâu!
—ThếôngbảoôngBasqueđừngđốtlửađấyà?
—Phảirồi!Látnữathìsangthángnămrồicòngì?
—Ngườitađốtlửađếnthángsáuđấychứ.Trongcáihầmnàythìphải
đốtlửaquanhnăm.
—Tôinghĩrằngkhôngcầnlửanữa.
—Đúnglàmộtýkiếncủaông-Cosettenói.
Ngàyhômsaucólửa,nhưnghaichiếcghếtựalạimangđểsangđầukia
buồng,gầncửaravào.JeanValjeannghĩbụng:“Thếnàylànghĩagìnhỉ?”.
Ôngramanghaichiếcghếđểvàochỗcũ,gầnlòsưởi.
Tuynhiênngọnlửađốtlạilàmôngmạnhdạnhơn,ôngngồilâuhơnmọi
ngày.KhiôngđứngdậysắpravềthìCosettebảo:
—Nhàtôihômquavừabànvớitôimộtđiềurấtngộ.
—Điềugìđấy?
—Nhàtôibảo:“Cosettenày,chúngtacóbamươinghìnfrancslợitức,
haimươibảynghìncủaem,cònbanghìncủaônganhchoanh”.Tôitrảlời:
“Thếvịchilàbamươinghìn”.Nhàtôilạibảo:“Emcócanđảmsốngvớiba
nghìnfrancsthôikhông?”Tôitrảlời:“Được,khôngđồngnàocũngđược,
quýhồsốngvớianh”.Rồitôilạihỏi:“Saoanhlạihỏiemnhưthế?”Nhàtôi
trảlời:“Đểchobiết”.
JeanValjeankhôngcònnóiđượcgì.Cosettetưởngôngsẽgiảinghĩathế
nào.Ôngngồingheâmthầm,yên lặng.ÔngtrởvềphốL’HommeArmé.
Ôngmảinghĩngợiđếnnỗivàolầmcổng,khôngvềnhàông,màvàonhàbên
cạnh.Lêngầnhếthaitầnggácôngmớichợtnhớravàbướcxuống.Tâmtrí
ôngxôbồnhữngứcđoán.ChắcchắnMariusnghingờvềnguồngốcsốtiền
sáutrămnghìnfrancsấy,chàngcóthểnghilàkhôngtrongsạch,biếtđâu
đấy!ChàngcólẽđãbiếtlàtiềnấycủaJeanValjean,chàngdodựtrướcsố
tiềnámmuộiấyvàngầnngạikhôngmuốncoilàcủamình.Thàchàngvới
Cosettechịunghèotúngcònhơnlàgiàucómộtcáchkhôngtrongsạch.Vả
lạiJeanValjeanthấymơhồlàngườitamuốnchoôngđừngđếnnữa.
Ngàyhômsaubướcchânvàophòngdưới,ônghầunhưgiậtnảymình:
Mấtcảhaichiếcghếbành,cũngkhôngcólấymộtchiếcghếtựa.
Cosettebướcvào,kêu:
—Saothếnày?Khôngcóghế?Ghếđâucả?
—Ghếkhôngcònnữa-JeanValjeantrảlời.
—Thếthìgớmthật!
JeanValjeanlắpbắp:
—TôiđãbảoBasquecấtđi.
—Vìsao?
—Hômnaytôichỉởlạivàiphútthôi.
—Ởlạikhôngphảilàlýdođểcứđứng.
—TôitưởnglàBasquecầnmangghếlênphòngkhách.
—Đểlàmgì?
—Nhàtốinaychắccókhách.
—Chẳngcóaicả.
JeanValjeankhôngnóiđượcmộtlờinàonữa.Cosettenhúnvaimộtcái:
—Bảomangghếđi.Hômnọthìôngbảotắtlửa?Ônglạlùngthật.
JeanValjeanlẩmnhẩm:“Vĩnhbiệt".Ôngkhôngnói:“VĩnhbiệtCosette”
nhưngcũngkhôngđủnghịlựcđểnói:“Xinvĩnhbiệtbà”.
JeanValjeanravề,lòngnặngtrĩuđaubuồn.Lầnnàyôngđãhiểurõ.Hôm
sauôngkhôngđến.Đếnđêm,Cosettemớisựcnhớ,nàngbảo:
—Kìa,ôngJeanhômnaykhôngđến.
Nàngnhưthấyselòngmộtchút,nhưngchỉthoángqua,mộtcáihôncủa
Mariuslàmnàngquênngay.Hômsaunữa,JeanValjeancũngkhôngđến.
Cosettekhôngđểý,buổitốiđếnvàbanđêmnàngngủnhưthường,khitỉnh
dậymớinhớ.Nàngsungsướngquámà!
NàngchongayNicoletteđếnnhàôngJean,xemôngcóốmkhôngvàtại
saohômtrướckhôngđến.Nicolettetrởvềbảoôngtrảlờirằng:Ôngkhông
ốm,ôngbậnthôivàcũngsắpđếnthôi,ôngsẽcốđếnsớm.Vảlạiôngcũng
sắpđixaíthôm,bàhẳncònnhớtrướckiaôngthườnghayđivắngnhưthế,
bàđừnglongạivàđừngbậntrívìông.
KhiđếnnhàôngJean,Nicoletteđãnhắclạinguyênvănlờicủabàchủ:
Bàchủbảođếnhỏithăm“xemvìsaoôngJeanhômquakhôngđến”.Jean
Valjeanôntồntrảlời:“Khôngđếnhaihômrồi".
NhưnglờinhậnxétcủaJeanValjeantrôituộtđi,Nicolettechẳngđểý,
khôngbảogìCosettecả.
IV
THUHÚTVÀTÀNLỤI
Trongnhữngthángcuốimùaxuânvàđầumùahạ1833,nhữngkháchqua
đườngthưa thớtkhuphốMarais,nhữngngườibán hàng,nhữngngười
côngrồinghềđứngngóngởngưỡngcửa,đềuđểýđếnmộtônggià.Ông
mặcbộquầnáođen,sạchsẽ,ngàynàovàolúctốitrời,đúnggiờấycũng
phốL’HommeArmérađi,đivềphíaphốLaBretonnerie,điquađồnBlancs
ManteauxđếnphốCultureSainteCatherine,rồikhirờiÉcharpethìrẽsang
taytráivàđivàophốSaintLouis.Đếnđâyônglãođichậmtừngbước,đầu
chúivềphíatrước,chẳngtrôngthấygì,chẳngnghethấygì,mắtđămđăm
nhìnmộtđiểmgìtrướcmặt,mộtđiểmkhôngdidịch,đốivớiôngthìsáng
nhưsao,nhưngchỉlàmộtgócphốFillesDuCalvaire.Càngđếngầngócphố
ấy,mắtônglãocàngsángra,haimắtngờingờisungsướngnhưtronglòng
cóánhbìnhminh,vẻmặtnhưbịthôimiên,cảmđộngvôcùng,môimấpmáy
nhưđangnóivớimộtngườinàotrôngthấy;ônglãomỉmcườimơhồvàđi
rấttừtừ,hìnhnhưmuốntớinơimàlạisợkhôngdámđếngần,khichỉcòn
cáchvàinhàlàđếncáiphốnhưthuhútôngấy,thìchânôngbướcrấtchậm,
đếnnỗicólúcngườitatưởngnhưôngkhôngđinữa.Cáiđầulắclư,conmắt
đămđămchẳngkhácgìcáikimnamchâmtìmBắcCực.Nhưngdẫumuốn
kéodàithờigianthếnào,rồicũngphảitớinơi.ĐếnphốFillesDuCalvaire
ônglãodừnglại,runlẩybẩy,engại,âmthầm,ôngchồmtớiquágóctường
cáinhàcuốicùng,nhòmvàotrongphố,trongconmắtônglãonhưcóánh
sángcủamộtthứhạnhphúckhôngsaovớiđượccủamộtcõithiênđườngđã
khépchặtcửa.Rồimộtgiọtnướcmắtđọngdầnởgócminặngtrĩuvàlănra
ngoài,trôi trênmávà cókhingừng lạibênmiệng.Ônglão nhấmthấyvị
mặn.Ôngđứnglặngmấyphútnhưmộtphotượngđá,rồiquaytrởlạiđitheo
conđườngcũ,cũngbướcchậmchậmtừtừnhưtrước,càngđixa,ánhmắt
ôngcàngmờdầnđi.
DầndàônglãokhôngđiđếngócphốFillesDuCalvairenữa,ôngdừng
lạiởnửađường,trongphốSaintLouis,cólúcxamộtchút,cólúcgầnhơn.
Mộthôm ông đứng lại ở góc phố CultureSainteCatherinevàtừđằng xa
nhìnvềphốFillesDuCalvaire,rồilạilắcđầulặnglẽ,từtráisangphải,như
muốnthôikhônglàmmộtviệcgìđóvàquaytrởlại.
Chẳngbaolâu,ônglãokhôngđiđếnphốSaintLouisnữa,ôngđứng
phố Pavée lắc đầu rồi quay lại; rồi ông cũng không đi qua phố Troie
Pavillons;vàrồiôngcũngkhôngđiquađồnBlancsManteauxnữa.Chẳng
khácgìmộtcáiđồnghồkhônglêndây,quảlắclắclưmộtngàymộtngắn
chođếnlúcdừnghẳn.
Ngàynào ônglãoở nhàracũng đúnggiờ,cũng vẫnđicon đườngấy,
nhưngkhôngđiđếnnơi,vànhưcốtìnhmỗingàymộtrútngắnnólại:“Thôi,
íchgì?”Conngươiđãtắt,khôngcònánhsángnữa.Giọtnướcmắtcũngráo,
khôngcònđọnglạiởkhóenữa,conmắttưlựấyđãkhôlệrồi.Cáiđầuông
lãovẫnchúivềphíatrước,cằmthỉnhthoảngcửđộng,nhữngnếpnhăntrên
cổgầygòtrôngthậtthảmhại.Đôilúc,khitrờixấu,ônglãocắpnáchmột
chiếcônhưngkhôngmở.Nhữngmụđànbàbìnhdântrongxómbảonhau:
“Ônglãolúlẫn”.Trẻconchạytheoôngcườireo.
QUYỂNIX
ĐÊMTỐICUỐICÙNG
BÌNHMINHCUỐICÙNG
I
THƯƠNGXÓTNGƯỜIĐAUKHỔ
RỘNGLƯỢNGĐỐIVỚINGƯỜISUNGSƯỚNG
Hạnhphúclàmộtđiềuđángsợ.Khingườitasungsướng,ngườita dễ
thỏamãn.Ngườitachothếlàđủrồi.Nắmđượccáimụcđíchgiảcủacuộc
đờilàhạnhphúc,ngườitaquêncáimụcđíchchânchínhlànghĩavụ.Tuy
vậynếukếttộiMariuscũngkhôngđúng.
Chúng tôi đã trình bày, trước khi cưới vợ, Marius không hỏi gì ông
Fauchelevent, còn sau khi cưới, thì chàng e ngại không dám hỏi Jean
Valjean. Chàng ân hận đã để cho bị lôi cuốn đến một lời hứa với Jean
Valjean.Chàngthườngtựbảonhânnhượngtrướcsựtuyệtvọngcủaylàsai.
ChàngđànhđẩydầndầnJeanValjeanrakhỏigiađìnhchàng,vàlàmcho
hìnhảnhôngphaimờdầntrongtâmtríCosette.Cóthểnóilàchàngđứng
chặngiữaCosettevàJeanValjean.Chàngtintưởngrằng làmnhưvậythì
CosettesẽkhôngnhìnthấyJeanValjean,dođókhôngnghĩđếnôngtanữa.
NhưthếhìnhảnhJeanValjeansẽbiếnmấtđichứkhôngchỉlàbịxóamờ.
Mariuslàmđiềumàchàngcholàcầnlàmvàđánglàm.Chàngchorằng
nhữnglýdochínhđángmàchúngtađãbiết,vànhữnglýdokhácnữa
chúngtasẽbiếtsaunày,đểlàmchoJeanValjeanphảixadần,tháiđộcủa
chàngkhôngbấtnhẫnnhưngcũngkhôngnhunhược.
TìnhcờMariusgặptrongmộtvụkiệnmàchàngbàochữa,mộtngườimãi
biệncũcủangânhàngLaffitte.Quangườiấychàngđượcbiếtmộtvàiđiều
bímật,tuychàngkhôngchúýthămdò.Chàngkhôngmuốnđàosâunhững
chitiếtấy,mộtphầnvìmuốntôntrọnglờihứakhôngtiếtlộcâuchuyệncho
ai,một phầnvìsợ nguyhiểmcho JeanValjean.Chàngnghĩrằnglúc này
chàngcómộtnhiệmvụquantrọnglàhoànlạisốtiềnsáutrămnghìnfrancs.
Chàngvẫndòtìmngườicósốtiềnấymộtcáchkínđáo.Trongkhichờđợi,
chàngquyếtkhôngmóđếnsốtiềnkia.
CònCosettethìkhôngbiếtmộttígìvềnhữngchuyệnbímậtấy;tuyvậy,
chêtráchnàngthìcũngquákhắcnghiệt.MariusđốivớiCosettecómộttừ
lựckhông gì cản nổi. Marius ước gì, Cosette đều làmtheonhấtnhấtnhư
máyvànhưtheobảnnăng.Vềhướng“ôngJean”nàngcảmthấyMarius
mộtchủý,nàngchiềutheoMariuskhôngphảinóiramộtlờinào,nhữngý
muốnthầmlặngcủachàngcómộtmãnhlựcmơhồnhưngdứtkhoátđốivới
Cosette.Nàngnhắmmắttuântheo.Sựtuântheođócũnggiảndị,không
gìkhókhănđốivớinàngcả;khiMariusmuốnquênđicáigìthìnàngcũng
khôngnhớcáiđónữa.Nàngcũngchẳnghiểulàmsao,màcáiđókhôngphải
lỗiởnàng,tâmhồncủanàngđãbiếnthànhtâmhồncủaMariusđếnmứccái
gìđãxóamờtrongtâmtrícủachàngthìtrongtâmtrícủaCosettecũngphải
nhạtđi.
Nhưngchúngtacũngchẳngnênđiquáxa.Ởnàngsựlãngquênvàphai
nhạtđốivớiJeanValjean,thựcracũnghờihợtthôi.Cosettechỉlàbộpchộp
thôichứkhôngphảilàngườivongân.Trongthâmtâmnàngvẫnyêuquý
conngườimà bao nhiêu lâu nànggọilàcha.Nhưng nàng còn yêu chồng
hơn.Cáncântìnhcảmtrongtráitimnàngnghiênghẳnvềmộtphía.Cũng
khiCosettenhắcđếnJeanValjeanvàtỏvẻngạcnhiên,Mariuslúcấylạiúy
lạonàng:“Anhchắcôngấyđivắng,ôngđãchẳngbảolàcóviệcphảiđixa
đấyư?”Cosettetựbảo:“Phảiđấy,ôngấyvẫnthườngvắngbặtđinhưvậy.
Nhưng cũng có đi lâu như thế này bao giờ đâu!” Hai ba lần nàng cho
Nicoletteđến phố L’Homme Armé hỏi xemôngJeanđiđãvềchưa.Jean
Valjeanđềubảongườitrảlờirằngchưa.Cosettecũngđànhvậy.Đờinàng
chỉcómộtnhucầulàMarius.
Về phía Marius và Cosette, họ cũng có dạo đi vắng. Họ đi Vernon.
Marius đưa Cosette đến thăm mộ cha chàng. Marius dần dần đã dứt hẳn
CosettevớiJeanValjean.Cosettecũngchẳngnóigì.Vảchăngcáiđiều
ngườitathườnggọimột cáchquákhắcnghiệtlàsựvong âncủacongái,
thựcracũngkhôngquáđángtráchnhưngườitatưởng.Đâylàsựvôơncủa
thiên nhiên. Chúng tôi đã có dịp nói ở chỗ khác rằng: Thiên nhiên quen
“nhìnvềphíatrước”.Thiênnhiênphânbiệtloàingườilàmhailoại:Những
ngườiđếnvànhữngngườiđi.Nhữngngườisắpđiquayvềbóngtối,những
ngườimớiđến nhìn raánhsáng.Dođó mà có mộtsựcáchbiệt, về phần
người già thì không thể tránh khỏi, về phần người trẻ thì là vô tình chứ
khôngphảicốý.Sựcáchbiệtấylúcđầukhôngnhậnra,nhưngrồicàngngày
càngrõnhưnhữngcâyđãđâmcành.Cànhcâyvẫnkhôngtáchhẳnthâncây,
nhưngcàngngàycàngxathâncây.Khôngphảilỗicủacànhcây.Tuổitrẻ
tìmđếnvuivẻ,hộihè,ánhsángchóilọi,tìnhyêu.Tuổigiàđivềtậnsố,vẫn
còntrôngthấynhaunhưngkhôngvồvậpnhau,ngườitrẻthấyởngườigià
đờisốngnguộilạnhdần,tuổigiànhậnthấykhílạnhcủanấmmồ.Kếttội
làmchituổitrẻtộinghiệp.
II
NGỌNĐÈNCẠNDẦUTHOITHÓP
JeanValjeanmộthômxuốngcầuthang,đibabướcrangoàiphốngồitrên
cáitrụ,màđêmhômmồng5rạngngàymồng6thángsáuGavrocheđãthấy
ôngngồitưlự.Ôngngồiđấymộtlátrồilêngác.Đólàcáiđuđưacuốicùng
củaquảlắcđồnghồ.Ngàyhômsauôngkhôngrakhỏinhà.Ngàyhômsau
nữaôngkhôngđứnglênkhỏigiường.
Bàgáccổngvẫnmangbữaănthanhđạmđếnchoông,mộtítbắpcải,vài
củkhoai,mộtmiếngmỡnhỏ,bànhìncáiđĩasànhmàunâuvàkêulên:
—Tộinghiệp,hômquaôngkhôngăngìà?
—Cóđấychứ!-JeanValjeantrảlời.
—Đĩavẫnđầymà.
—Bàxemcáilọnước,cạnrồiđấy.
—Thếlàôngmớiuốngnước,chớôngđãănđâu?
JeanValjeanđáp:
—Nhưngtôichỉđóinướcthìsao?
—Thếlàkhát,chỉkhátnướcmàchẳngđóilàsốtrồi.
—Ngàymaitôiăn.
—NgàymaihaylàđếnlễBaNgôi?Saokhôngănhômnay?Aiđờilại
hẹnngàymaitôiăn!Saolạitrảlạitôiđĩathứcăncònynguyênkhôngđộng
đến?Cáimónkhoaiđỏấylàmngonthế!
JeanValjeancầmtaybàgáccổnggiàvànóivớicáigiọngnhânhậucủa
ông:
—Tôihứavớibàtôisẽăn.
Bàgáccổngtrảlời:
—Ôngkhônglàmchotôivuilòngtínào!
Ngoàibàgáccổnghiềnlànhđó,JeanValjeankhôngcòngặpmộtainữa.
ỞPariscónhữngphốkhôngaiqua,cónhữngnhàkhôngaiđến.Ôngởmột
cáiphốnhưthếvàmộtcáinhànhưthế.Lúcôngcònđiraphố,ôngđãmuaở
mộthàngxoongnồimộtcáithậptựnhỏbằngđồngmangvềtreoởcáiđinh
ngaytrướcgiườngôngnằm.Cáiloạigiátreonàybaogiờnhìncũngthấyyên
lòng.
Mộttuầnlễrồi,JeanValjeankhôngbướcđượcmộtbướctrongphòng.
Ôngnằmliệtgiường.Bàgáccổngbảochồng:
—Ônglãotrênkiakhôngngồidậynữa,khôngănnữa,cũngchẳngcòn
đượcbaolâunữa.Ônglãocómốibuồngìđó.Tôitinchắclàcongáiôngấy
lấychồngchẳngragì.
Chồngbàtrảlờivớicáigiọngquyềnhànhcủaanhchồng:
—Lãocóthìlãokiếmthầythuốc,lãokhôngcóthìthôi.Khôngcóthầy
thuốcthìchết.
—Nếucóthầythuốc?
—Cóthìcũngchết-Lãogáccổngbảo.
Bàgáccổnglấymộtcondaocùnxeonhữngcâycỏmọcởchỗmàbàgọi
làcáihècủabà.Vừanhủicỏ,bàvừalàubàu:
—Cũngthươnghại,ônglãongănnắpsạchsẽtệ,nõnnhưmộtcongàtơ.
Bàthoángthấyởđầuphốôngthầythuốckhuphốđiqua,bàtựýmờiông
talên,bàbảo:
—Ởtầnghaiấyôngạ,ôngcứvào.Ônglãonằmliệtgiườngchonênchìa
khóavẫnởcửa.
Thầythuốc coichoJean Valjeanvànói chuyệnvớiông. Khiôngthầy
thuốcđixuống,bàgáccổnggọihỏi:
—Thếnào,bácsĩ?
—Ngườiốmcủabàốmratrò.
—Ônglãolàmsao?
—Rấtlàmsao,màcũngchảlàmsao.Xemrathìhìnhnhưôngtacómất
mộtngườithân.Thếcũngchếtđượcđấy.
—Ônglãocóbảogìkhông?
—Ôngấybảovẫnkhỏemạnh.
—Bácsĩcótrởlạithămônglãonữakhông?
—Có,-thầythuốctrảlời-nhưngphảimộtngườikháctrởlạimớixong.
III
NGÀYXƯANHẤCCẢCỖXEBÒ,BÂYGIỜCẦM
MỘTQUẢNBÚTTHẤYNẶNG
Mộtbuổichiều,JeanValjeankhónhọcchốngkhuỷutaylên.Ôngcầm
bàntay,khôngthấymạch;hơithởngắn,cólúcđứt.Ôngcảmthấymìnhsuy
yếuhơnbaogiờhết.Bấygiờchắccómộtđiềulolắngtốiquantrọngthúc
báchông gắngsứcngồi nhỏmdậyvà mặcáo.Ông mặcbộquần áocông
nhâncũ;khôngraphốnữa,ônglạigiởbộquầnáoấyramặc,ôngưabộấy.
Ôngphảinghỉmấylầnmớimặcxongchiếcáo,chỉxỏhaiốngtayáomàmồ
hôitránđãvãra.
Khichỉcònmộtmìnhôngởcáinhàấy,ôngđãkêgiườngracháingoàiđể
khỏiphảiởnhiềutrongcáiphòngvắngvẻ.
Ông mở chiếc hòm nhỏ, lấy bộ quần áo của Cosette ra trải trên mặt
giường.HaichiếcđènnếncủaôngGiámMụcvẫnđểtrênmặtlòsưởi.Ông
rútởmộtôkéorahaicâynếnsápvàcắmvàođèn.Rồituyngàycònsángtỏ,
lúcấylàmùahạ,ôngthắphaicâynếnlên.Mộtđôikhingườitađốtnếngiữa
banngàyởtrongphòngngườichết.
Mỗibướcđitừchỗnàyquachỗkháclàmôngkiệtsức,ôngđànhphải
ngồixuống.Khôngphảicáithứmệtthườngngàytiêuphísứclựcđểrồibồi
bổlại,đâylànhữngcửđộngcuốicùng,cảsứcsốngsuynhượctiêutantrong
những cố gắng nặng nề không còn gượng được nữa. Chiếc ghế ông ngồi
phịchxuốnglạiđốidiệnvớitấmgương,tấmgươngácnghiệtđốivớiông,và
làânnhânđốivớiMarius,tấmgươngôngđãnhìnthấydòngchữđảongược
củaCosette.Ôngnhìnhìnhôngtronggương,ôngkhôngnhậnramìnhnữa.
Mộtônggiàtámmươi.TrướcngàycướicủaMariusngườitađoánông
chỉsuýtsoátnămmươilàcùng,cómộtnămmàgiàđibachụctuổi.Cáinếp
nhăntrêntránkhôngphảinếpnhăncủatuổigiànữamàlàdấuhiệuhuyền
củacáichết.Ngườitacảmthấynhưcódấuvuốtácliệtcủatửthần.Máông
sệxuống;damặtôngcócáimàuđấtnhưlàđấtđãphủlênngườirồi,haigóc
mépông trễxuốngnhư cáimặtnạ ngườixưađắptrênnắpmồ.Ôngnhìn
khoảngtrốngnhưoántrách.Ôngđangởgiaiđoạncuốicùngcủasựđaukhổ,
ởtrạnghuốngmàsựđauthươngkhôngtrôiđinữamànhưđônglại,tâmhồn
nhưdínhmộtkhốituyệtvọngđôngđặc.
Đêmđãđến.Ôngcốsứckéomộtchiếcbànvàchiếcghếbànhcũlạigần
lòsưởirồiđặtquảnbút,lọmựcvàgiấylênbàn.Vừalàmxongthìôngngất
đi.Khitỉnhlạiôngthấykhát.Ôngkhôngnhấcđượcbìnhnướclênnữa,ông
cốnghiêngnóxuống,tỳvàomồm,uốngmộtngụm.Rồiôngquaylạiphía
giường,ôngvẫnngồi,vìkhôngđứngđượcnữa,ôngnhìnchiếcáodàiđen
nhỏvànhữngvậtquýmến.
Sựchiêmngưỡngấykéodàihànggiờmàtưởngnhưmớivàiphút.Bỗng
nhiênôngrùngmình,ôngcảmthấycáilạnhgiáđếnnơirồi,ôngtỳkhuỷu
taylênmặtbàncónhữngchiếcđènnếncủaôngGiámMụcchiếusáng;ông
cầmbút.Bútvàmựcđãlâukhôngdùngđến,cáimũibútđãquằnxuống,
mựcthìđãkhô,ôngphảiđứngdậyđổmấygiọtnướcvàolọmực;ôngphải
dừnglạivàngồixuốnghaibalầnmớilàmđượcviệcđó.Ôngtrởbútlại
viết.Thỉnhthoảngônglaumồhôitrán.Tayôngrun.Ôngviếtchầmchậm
nhữnghàngchữsauđây:
«“Cosette, cha cầu phúc cho con. Cha giải thích cho con rõ.
Chồngconđãlàmđúngkhitỏýmuốnchađihẳn,nhưngchồngcon
cũngcóhiểulầmmộtchút.Tuyvậyviệcchồngconlàmvẫnphải.
Chồngcontốtlắm.Khichachếtrồi,conhãycứluônluônyêuquý
chồngconhếtlònghếtdạ.Còn ôngPontmercy,xinônghãyyêu
đứaconquýmếncủatôi.Cosetteconạ,conhãyxemnhữngconsố,
nếuchacònsứcnhớlại.Conchúý,sốtiềnấylàcủacon.Đâyđầu
đuôitấtcảnhưthếnày:HuyềntrắngởNauy,huyềnđenởAnh,đồ
thủytinhđenthìởĐức,huyềnthìnhẹhơn,quýhơn,đắthơn.
thểlàmhuyềngiảởPhápcũngnhưhọlàmởĐức,phảicómộtcái
đenhỏđộhaitấcvuông,mộtngọnđèncồnđểhơchoximềmra.
Trướckiangườitalàmxivớinhựathôngvàbồhóng,mỗicângiá
bốnfrancs.Chađãnghĩcáchlàmxivớinhựasơnvàdầucâyvăn
hương,chỉmấtbamươixu,màtốthơnnhiều;nhữngvànhkhuyên
thìlàmvớimộtthứthủytinhtímdánbằngthứxiấytrênmộtcái
màngsắtđen.Nhữngđồtrangsứcbằngsắtthìphảidùngthủytinh
tím;nhữngđồvàngthìphảidùngthủytinhđen.NướcTâyBanNha
muacủatarấtnhiều.Nướcấysảnxuấthuyền”.»
Đếnđâyôngdừnglại,câybútnơitayôngrơixuống.Ôngthổnthức,cái
thổnthứctuyệtvọng,cólúctừđáylòngdânglên:Ônggiàtộinghiệpấyhai
bàntayômđầunghĩngợi.Ôngkêuthầmtronglòng.Nhữngtiếngkêutội
nghiệpnàychỉcóChúanghethấy:
—Ôithôi!Thếlàhết.Takhôngcòngặpmặtcontanữa.Nólàmộtnụ
cườithoángquatrênđờita.Tasắpchìmvàođêmtối,màkhôngđượctrông
thấylạicon.Trờiơi!Chỉmộtphút,mộtgiâylát,nghetiếngnóicủacon,sờ
cáiáocủacon,nhìncon,thiênthầncủata,rồichếtcũngcam.Chếtcócangì,
chếtmàkhônggặpconmớithậtđauđớn.Cóconta,contasẽcườivớita,sẽ
nóivớitamộtlời.Thìthiệthạigìchoai?Nhưngthôihếtrồi.Khôngbaogiờ
nữa.Chỉmìnhtađơnđộc,Chúaơi!Chúaơi!Khôngbaogiờtôithấymặtcon
tôinữa.
IV
CHAIMỰCCHỈLÀMTRẮNGTHÊM
Cũngngàyhômấy,haynóichođúngcũngchiềuhômấy,Mariusvừaăn
xong,vàvàophònglàmviệcnghiêncứumộttậphồsơthìBasquemangvào
chochàngmộtbứcthưvànói:“Ngườiviếtthưđợiởcháingoài”.
Cosetteđãcắptayôngngoạiđidạochơimộtvòngngoàivườn.
Mộtbứcthưcũngcókhicóvẻkhócoinhưmộtngười.Giấyxấu,phong
bìthô,cónhữngbứcthưchỉmớitrôngbềngoàithôicũngthấykhóưarồi.
BứcthưBasquemangvàothuộcloạiấy.Mariuscầmbứcthưnồngnặcmùi
thuốclá.Chẳngcáigìthứctỉnhkýứcbằngmùivị.Mariusnhậnramùithuốc
lá ấy. Chàng nhìn dòng chữ ngoài bì: “Kính gửi ông, ông Nam Tước
Pontmercy,tạidinhthựông".
Nhớlạimùithuốclá,Mariusnhớlạicảdạngchữviết.Sựngạcnhiên
khirọisángnhưtiachớp,Mariusnhưđượctiachớpấysoisáng.Khứugiác
hỗtrợtrínhớmộtcáchhuyềnbí,vừagợilạitrongđầuMariuscảmộtthế
giới.Đúngthứgiấyấy,cáchgấpbìấy,màumựcnhợtấy,đúngdạngchữấy,
vànhấtlàđúngthứthuốcláấy.CảhaiổquỷJondrettehiệnra.Thậtlàmột
sựtìnhcờlạkỳ!Mộttronghaidấuvếtlâunaychàngbỏbaonhiêucôngphu
tìmkiếm,gầnđâychàngcònmấtbaonhiêucôngphutheodõi,màchàng
tưởnglàhoàntoànmấttíchrồi,tựnhiênlạitựxuấthiệnratrướcmắtchàng.
Chàngvộivàngbócláthưvàđọc:
[451]
«“KínhthưangàiNamTước,
NếuĐứcThượngĐếbanchotôiđủtàinăng,tôicũngcóthể
NamTướcThénard,việnsĩ(việnkhoahọc)nhưng,tôikhôngphải
làNamTướcThénard.Tôichỉtrùngtênvớingàiấythôi.Tôirất
mongcáichuyệnNamTướcThénardấylàmngàichiếucốđếntôi.
Tôisẽđềnngàicáiơnngàisắpbanchotôi.
Tôinắmđượcbímậtcủamộtconngười.Conngườiấycóquan
hệvớingài.Tôirấtmongcóthểgiúpíchngàiđược,điềubímậtấy
tôisẵnlòngnóihầungài.Tôisẽgiúpngàicáchđơngiảnđuổikhỏi
giađìnhdanhgiácủangàicáiconngườikhôngcóquyềnđược
ấy!NamTướcPhuNhânlàdòngdõicaoquýkia.Đạođứckhông
thểởchungvớitộiáclâuhơnnữa,màkhôngthoáivị.
TôixinđợilệnhcủangàiNamTướcởcháingoài.
Kínhthư
Thénard"»
BứcthưkýtênThénard.Chữkýđókhôngphảichữkýgiả,nóchỉbịcắt
mộtđoạnnhỏthôi.Vảchănglờithưlôithôivànhữnglỗichínhtảcàngxác
nhậnđầyđủhơnnguồngốcbứcthư.Khôngcòncóthểnghingờgìnữa.
Mariusrấtxúcđộng.Saumộtlúcngạcnhiên,chàngthấyvuisướng.Bây
giờchỉcầntìmđượcngườikianữa,ngườiđãcứusốngchàng.Thìlàchẳng
cònướcmonggì.Chàngrútmộtcáiôkéotủconcủachàng,lấymấytờgiấy
bạc,đútvàotúi,đóngcửatủvàbấmchuông.
Basquemởhécửa,Mariusbảo:
—Đưangườitavào.
Basqueđưavàovàbảo:
—ÔngThénard.
Một người đàn ông bước vào. Một điều ngạc nhiên khác cho Marius:
Ngườimớivào,chàngkhônghềbiếtmặtbaogiờ.
Conngườiấyđãgiàrồi,mũito,cằmngậptrongchiếccravate,mangkính
xanhcóhailầnvảiviềnmỏng,tócvuốtthẳngvàbẹpxuốngtránđếntậngần
lôngmàynhưbộtócgiảcủanhữngngườiđánhxengựaởcảnhàquýtộc
Anh.Tócđãhoarâm.Quầnáothìtoànmộtmàuđen,từđầuđếnchân,bạc
màu,nhưngtrôngvẫnsạchsẽ:Mộtmớdâyđồnghồởtrongtúicóđồnghồ:
tay cầm một cái mũ cũ. Dáng đi lom khom, khi hắn cúi rạp xuống chào,
trônglạicàngcònglưnghơnnữa.Điềuđángchúýngaylúcđầulàchiếcáo
dàiquárộng,tayđãcàikhuycẩnthận,hìnhnhưkhôngphảiáocủahắn.
Đếnđâycầnphảinóirangoàiđềmộtchút.
ỞParishồiđó,trongmộtgiannhànhỏcũkỹ,chỉcóđộcmộtcáicửa
phốBeautreillis,gầnxưởngđóngtàu,cómộtngườiDoTháilanhlợilàmcái
nghềbiếnmộttênlưumanhthànhmộtngườilươngthiện.Biếntạmthời,
đểlâuthìtênlưumanhchắccũnglấylàmkhóchịu.Biếnđổingaytrướcmắt,
trongmộthaingày,mỗingàygiábamươixu,bằngmộtbộquầnáogiống
cái vẻ lương thiện của mọi người. Người cho thuê quần áo ấy tên là Le
Change,
[452]
bọnlưumanhởParisđãđặtchohắncáitênấy,vàchỉgọihắn
làthếthôi.Hắncómộtlôquầnáokháđầyđủ.Cónhữngloạiriêng,những
thứriêng,mỗimộtcáiđinhtrongcửahànghắntreomộtđịavịxãhộiđãcũ,
đãnát:Đâylàcáiáothẩmphán,đâylàcáiáomụcsư,đâylàcáiáongân
hàng,tronggóckialàcáiáonhàbinhvềhưu,đằngkiaáonhàvăn,xanữa
cáiáochínhkhách.Chủhiệuấylàngườiphụtráchtrangphụcchovởtrò
rộnglớncủabọnvôlạiởParis.Cáibuồngnátcủahắnlàhậutrườngđểcho
bịp bợm lẩn vào và trộm cướp chui ra. Một tên vô lại rách rưới đến cái
buồngmắcáođó,bỏrabamươixurồichọnchiếcáothíchhợpđểđóngvai
trònóđịnhđónghômđóvàkhiđixuốngthanggáctênvôlạiđãlàôngkia
ôngnọ.Hômsauquầnáođượcmanglạikhôngsaisót.VàLeChangechẳng
hềmấtgìmặcdùgiaocảchobọntrộmcắp.Nhữngáoquầnấycũngcómột
sựbấttiệnlàmặckhôngvừa:Khôngphảiđomaychonhữngngườiấy,cho
nênđốivớikẻnàythìnóbósátquá,đốivớikẻkiathìnóxùngxìnhquá,
chẳngvừavặnvớimộtai.Tênăncắpnàoởtrênhoặcởdướitầmcaotrung
bình của con người đều thấy không thoải mái trong y phục của lão Le
Change.Khôngnênbéoquácũngnhưgầyquá.LãoLeChangechỉdựkiến
chonhữngngườibìnhthường.Hắnchomayđotrênngườitênkiếtxácđầu
tiênnàotìmđếnhắn,tênnàykhôngtobéo,khôngkhẳngkhiu,khôngcao,
khôngthấp.Dođókháchhàngcủahắngặpnhiềukhókhăntrongviệcmượn
lốtvàphảicốgắngxoayxởđượcchừngnàohaychừngấy.Mặcnhữngngoại
lệ!Chẳng hạnáoquần củachínhkhách, đentừtrên xuốngdưới,nghĩa
đúngcáchđấy,nhưngvínhưPittmặcthìquárộngmàCastelcicalathìquá
chật.TrongbảngiớithiệucủaLeChange,yphụcchínhkháchđượcnêura
nhưsau,ynguyênvăn:“Mộtáodạđen,mộtquầndạlenđen,mộtgiletlụa,
ủng và áo quần lót”. Ngoài lề ghi: Cựu sứ thần. Có một đoạn bị chú
chúngtôicũngchéprađây:"Trongmộthộpriêng,cómộtbộtócgiảfrisée
đànghoàng, mộtcặpmục kỉnhxanh,một bộdâychuyền vàhaiống lông
chim dài ba phân, bọc bông vải”. Tất cả những thứ đó thuộc về vị chính
kháchsứthần.Cảbộquầnáonàycóthểnóilàcũngmệtnhoài:Cácđường
chỉmayđãbạcmàu,ởkhuỷutaycómộtvệthở;ngoàiraởngựcáomấtmột
chiếccúc;nhưngđóchỉlàmộtchitiếtkhôngđángkể:Đãlàchínhkháchthì
bàntayphảiluồnvàoveáomàđặtlêntimvàcónhiệmvụchegiấuchỗmất
cúc.
Nếu Marius quen thuộc chút ít với những cơ sở bí mật ấy ở Paris thì
chàngđãnhậnngayrađượctrênmìnhngườikháchmàBasquemớiđưavào,
chiếcáochínhkháchmượnởcáimắcáocủaLeChange.
Khithấykhôngphảilàngườimàmìnhđoán,Mariuskhôngvừaý,xoay
rabựcmìnhvớingườimớiđến.Chàngnhìnngườiấytừđầuđếnchân,trong
khingườilạcúichàosátđất.Chànghỏingườiấygiọngcộclốc:
—Ôngmuốngì?
Ngườilạtrảlờivớimộtnụcườiniềmnở,chẳngkhácgìnụcườimơntrớn
củaconcásấu,nếucásấucười:
—TôitinchắcrằngđãcólầnhânhạnhđượcgặpngàiNamTướctrong
giớithượnglưuchúngta.Tôinhớlắm,cáchđâymấynăm,đãgặpngàiởnhà
bàlớnHoàngThânBagrationvàởphòngkháchcủangàiTửTướcDambray,
HuânLãonướcPháp.
Đâyvẫnlàchiếnthuậtquenthuộccủabọnxỏlálàmravẻnhậnramột
nhânvậtmàkỳthựclàkhôngtêntuổi.
Mariusđểýđếncáchnóinăngcủangườiấy,chàngchúýnghegiọngnói,
nhìncửchỉcủahắn,nhưngchànglạicàngthêmthấtvọng:Mộtthứgiọng
mũi,khônggiốngcáigiọngchuachuavàcụtchàngtưởng.Chànghoàntoàn
lạchướng.Chàngbảo:
—TôikhôngquenvớibàBagrationmàcũngchẳngbiếtôngDambray,
tôichưađặtchânvàonhàbàấyhoặcôngkiabaogiờ.
Câutrảlờithậtcộccằn.Nhưngngườilạvẫnniềmnởnóithêm:
—ThếthìhẳnlàtôiđượcgặpngàiởnhàChateaubriand.
[453]
Tôiquen
vớiChateaubriandlắm,ôngấyrấtâncần.Thườngkhiôngấybảotôi:Ông
bạnThénardtôiơi!Ôngcónhắpvớitôimộtcútrượukhông?
MặtMariusmỗilúcmộtthêmnghiêmnghị.
—TôichưabaogiờcóhânhạnhđượcôngChateaubriandtiếp.Tarútgọn
thôi:Ôngcầngì?
TrướcgiọngnóigaygắtcủaMarius,ngườilạlạicàngcúirạpxuống:
—ThưangàiNamTước,xinngàihạcốnghetôi.BênMỹChâu,trong
mộtxứvềphíanướcPanama,cómộtcáilànggọilàJoya,mộtlàngmàchỉ
cóđộcmộtnhà.Mộtcáinhàto,vuông,batầng,xâybằnggạchnungngoài
nắng,mỗicạnhvuôngdàitrênhaitrămbước,mỗitầngluivàosáubảybước
đốivớitầngdướiđểchừaramộtthứsângácbaoquanhnhà.Giữanhà
mộtcáisântrongđểlươngthựcvàđạndược;khôngcócáicửasổnào,chỉ
những lỗ châu mai, không có cái cửa ra vào nào, chỉ ra vào bằng thang,
thanglêntầngthứnhất,thanglêntầngthứhai,thanglêntầngthứba,thang
đểxuốngsântrong:buồngnàocũngkhôngcócửa,chỉcócáinắpđậy,không
cócầuthangchỉcóthang;buổitốiđậynắpbuồng,rútthanglên,chĩasúngra
lỗchâumai,khôngcólốinàovàođược,mộtcáinhàởbanngày,mộtcái
pháođàibanđêm,támtrămconngười,đấycáilàngnhưthếđấy.Saophải
phòngngừanhưvậy?Vìxứấynguyhiểm,đầygiốngănthịtngười.Thế
cóngườiđếnxứấy,vìlàmộtxứkỳdiệu:Ởđấycóvàng.
Mariuslúcnãymớithấtvọng,bâygiờđâmsốtruột;chàngngắtlờingười
lạ:
—Ôngmuốnđưađếnchuyệngì?
—Đếnthếnàyạ,thưangàiNamTước.Tôinguyênlàmộtnhàngoạigiao
hoạtđộngđãnhiều,naymệtmỏi.Cáinềnvănminhcổkínhnàytôiđãchán
lắm,tôimuốnthửchơivớicáibọndãmankia.
—Thếrồisaonữa?
—ThưangàiNamTước,íchkỷlàquyluậtcủathếgiới,mụnôngdân
sảnlàmcôngnhậtkhithấymộtcáixechởkháchđiquathìquaylạinhìn,mụ
nôngdânchủđất,làmlụngởngayruộngcủamụthìkhôngngoảnhlại.Con
chónhànghèothìsủaanhgiàu,conchónhàgiàuthìsủathằngnghèo.Ai
cũngchỉbiếtmình.Lợilộclàmụcđíchcủamọingười.Vànglànamchâm.
—Saonữa?Kếtluậnđichứ.
—TôimuốnđếnlậpnghiệpởJoya.Giađìnhtôicóbangười,tôi,nhàtôi
vàconbécháu;đứacongáitôiđẹplắm.Hànhtrìnhthìxa,lộphínhiều.Tôi
cầnmộtíttiền.
Mariushỏi:
—Thếthìcangìđếntôi?
Ngườilạnhôcáicổrangoàichiếccravatenhưconkênkênthườnglàm
vàđáplại,tươicườihơn:
—ThếthưangàiNamTước,ngàikhôngđọccáithưcủatôiư?
Cũnggầnđúngnhưvậythật.NộidungbứcthưchẳngđivàotríMarius,
vàchàngchỉnhìndángchữchứkhôngđọchẳnbứcthư.Chàngchẳngnhớgì
mấy. Vừa rồi đây chàng để ý thấy một điểm: “Nhà tôi và con bé cháu”.
Chàngnhìnchòngchọcvàomặtngườilạ.Mộtôngbiệnlýcũngchẳngnhìn
xoimóihơnthế.Hìnhnhưchàngrìnhchộphắn.Chàngtrảlờigọnlỏn:
—Ôngnóirõđi.
Ngườilạthọchaibàntayvàohaicáitúicon,ngẩngđầulênnhưngvẫn
đứngkhomlưng,hắncũngnhìnchòngchọcMariusquađôikínhxanhcủa
hắn:
—Đượcrồi,thưangàiNamTước,tôixinnóirõ.Tôicómộtđiềubímật
muốnbánlạichongài.
—Mộtđiềubímật?
—Vâng,mộtđiềubímật.
—Cóliênquanđếntôi?
—Cũngítnhiều.
—Bímậtgì?
Mariusvừanghevừaquansátngườilạkỹhơn.
—Xinbiếukhôngngàikhúcđầu,-hắnnói.-Ngàisẽthấycâuchuyện
củatôirấtlýthú.
—Ôngnóiđi.
—ThưangàiNamTước,trongnhàngàicómộtthằngăncắp,mộtthằng
sátnhân.
Mariusgiậtmình,chàngbảo:
—Trongnhàtôi?Không.
Ngườilạvẫnthảnnhiênnhưkhông,lấykhuỷutayáochùicáimũrồinói
tiếp:
— Sát nhân và ăn cắp. Thưa ngài Nam Tước, xin ngài chú ý cho, tôi
khôngnóiđếnsựviệccũ,lạchậurồi,cũkỹrồi,đãđượcxóađi,vàđủthời
gianmiễntố
[454]
trướcphápluật,vìngườiphạmtộiđãhốihậntrướcChúa
Trời.Tôinóiđếnsựviệcmớimẻ,đếnsựviệchiệntại,sựviệcmàcông
đếngiờnàycònchưahay.Tôixinnóitiếp.Ngườiấyđãlenlỏiđoạtsựtín
nhiệmcủangài,lenlỏihẳnvàotronggiađìnhngài,độimộttêngiả.Tôisẽ
nóithậttêncủahắnđểngàibiết,màvẫnkhônglấyngàiđồngtiềnnào.
—Tôingheđây.
—TênhắnlàJeanValjean.
—Tôibiếtrồi.
—Tôisẽnóivớingàihắnlàaimàcũngkhônglấycủangàiđồngnào.
—Nóiđi.
—Hắnnguyênlàmộttêntùkhổsai.
—Tôibiếtrồi.
—Ngàibiếttừkhitôihânhạnhnóiđiềuấyvớingài.
—Không,tôibiếttừtrước.
GiọngnóilạnhlùngcủaMarius,câutôibiếtrồinhắclạihailần,lốitrảlời
cộclốcnhưkhôngmuốntiếpchuyện,gợitronglòngngườilạmặtmộtmối
cămgiậnâmỉ.HắnliếctrộmMariusvớiconmắtnảylửa,nhưnglạidậptắt
ngay.Tuyhắn chỉ nhìn trộmmộtgiâythôinhưng cái cáchnhìnấy,aiđã
trôngthấymộtlầncũngnhậnrađượcngay.NókhônglọtquamắtMarius.
Cáilốinhìnnảylửanhưvậychỉcóthểlàcủanhữngconngườithếnàođấy.
Conngươi,cửasổcủatâmhồn,cũnglonglêncùngvớitâmhồn,cặpmắt
kínhchẳngcheđượcgì,khácđâulấytấmkínhmàcheđịangục.
Ngườilạmỉmcườinóitiếp:
— Tôi không dám cải chính ngàiNamTước,nhưng dù sao ngài cũng
phảinhậnlàtôibiếtrạchròi.Bâygiờđiềutôisắpnóivớingài,chỉcómình
tôibiếtthôi.ĐâylàvềcáigiatàicủaNamTướcPhuNhân.Mộtđiềubímật
lạkỳ.Bímậtnàyđángtiềnlắm.Tôixindànhngàiưutiên.Rẻthôi,haimươi
nghìnfrancs.
Mariusnói:
—Bímậtnàytôicũngbiết,nhưcácbímậtkhác.
Ngườilạthấycònphảihạgiáxuốngítnhiều.
—ThưangàiNamTước,thôithìmườinghìnfrancsvậy!Tôinóiđây.
—Tôinhắclạiônglàôngsẽkhôngchotôibiếtđượccáigìcả.Ôngđịnh
nóiđiềugìtôiđềubiếtcảrồi.
Mắtngườilạlạithoángmộttiachớpnữa.Hắnkêulên:
—Nhưnghômnaytôicũngcầnphảiăntối.Mộtđiềubímậtlạlùnglắm,
tôicamđoanvớingàithế.ThưangàiNamTước,tôixinnói.Tôinóiđây.
Chỉxinngàihaimươifrancsthôi.
Mariusnhìnchòngchọcvàomặthắn:
—Tôibiếtcáibímậtlạlùngcủaông,cũngnhưtôiđãbiếttênhọcủa
JeanValjean,cũngnhưtôibiếttênông.
—Têntôi?
—Phải.
—LàmgìmàchẳngbiếtthưangàiNamTước,tôiđãcóhânhạnhtựgiới
thiệutrongbứcthưtrìnhngài:Thénard.
—Dier.
—Hử?
—Thénardier.
—Aithế?
Gặpnguyhiểmconnhímxùlônglên,concánhcamgiảchết,độicậnvệ
quânxếpthànhhìnhvuông;
[455]
ngườinàythìcười.Rồihắnlấyngóntay
búnghạtbụitrêntayáo.
Mariusnóitiếp:
— Ông cũng như người thợ Jondrette, là diễn viên Fabantou, là thi
Genflot,lànhàquýtộcTâyBanNhaDonAlvarèsvàcảmụBalizard.
—Mụgì?
—VàôngtừngcócáiquánănởMontfermeil.
—Quánư?Khôngbaogiờ.
—VàtôinhấtđịnhônglàThénardier.
—Tôikhôngnhận.
—Vàônglàmộtthằngkhốdây.Đây.
Mariusmóctrongtúiramộttờgiấybạc;némvàomặthắn.
—Cảmơnngài,xinlỗingài,ồ,nămtrămfrancs,thưangàiNamTước.
Ngườilạhốthoảngcuốngcuồng,chàolấychàođể,cầmtờgiấybạcngắm
nghíakinhngạcvànhắclại:
—Nămtrămfrancs!
Hắnlắpbắpkhẽkhẽ:
—Mộtmónratròchứlị!
Rồiđộtnhiênhắnkêu:
—Thếcũngđược,bâygiờchúngtanóichuyệnthoảimái.
Rồinhanhnhẹnnhưmộtconkhỉ,hắnlậttócrađằngsau,giậtkính,rút
mũirahaicáiốnglôngchimđãnóitrướcđâyvàchúngtacũngđãthấy
mộtchỗkháctrongtruyệnnàyvàcấtđi;hắnbỏcáimặthắnra,cũngnhư
ngườitabỏmũ.Mắthắnsánglên,cáitránlộra,cáitránmấpmô,lồilõm
nhănnheomộtcáchghêtởmởphíatrên,cáimũitrởlạinhọnhoắtnhưcái
mỏchim,nétmặthungdữ,khônranhcủamộthungthủhiệnra.
—ThưangàiNamTước,ngàiquảlàngườikhônglầmlạcbaogiờ,tôi
Thénardier.
Hắnnóirõràng,khôngcòntígiọngmũinào.Vàhắnđứngthẳnglưng
lên.Thénardier,vìhắnchínhlàThénardier,hếtsứcngạcnhiên.Hắnkhông
cònbiếthoảnghốtlàgì,nếukhôngthìcũngđãhoảnghốt.Hắnđịnhlàmcho
ngườitakinhdị,thìchínhhắnlạikinhdị.Cáinhụcấyđượcđềnbùbằng
nămtrămfrancscũngxứngđáng,hắnnhậnvậy;nhưngdùsaohắncũngvẫn
choángváng.
LầnđầutiêngặpôngNamTướcPontmercyấyvàmặcdầuhắntráhình
nhưvậy,NamTướcPontmercyvẫnnhậnngayrahắn,nhậnracảtôngtích
hắn;khôngnhữngôngNamTướcấybiếtchuyệnThénardiermàhìnhnhư
biếtcảchuyệnJeanValjean.Cáianhchàngthanhniênmặtmàycònnhẵn
nhụiấy,lạnhlùngthếmàlạihàophóngthế,biếthếttênmọingười,rắctiền
chomọingườinhưthế,bạcđãibọnăncắpnhưmộtvịquantòa,màlạithả
tiềnchochúngnhưmộtthằngchịubịp,cáingườiấylàthếnào?
Tacònnhớ,ThénardiertuytrướclàlánggiềngcủaMariusnhưngchưa
gặpchàngbaogiờ,ởParisthườngnhưthế.Ngàytrướchắncónghethấyhai
congáihắnnhắcmơhồđếnmộtchàngthanhniênrấtnghèotênlàMarius
cùngmộtnhàvớihắn.HắnđãvứtchoMariuscáithưmàchúngtađãbiết.
TrongtríóchắnkhôngthểcóliênquangiữachàngMariusấyvàNamTước
Pontmercy này. Còn cái tên Pontmercy thì ta cũng nhớ trên chiến trường
Waterloohắnchỉnghethấycóhaiâmcuối,haiâmđóhắnbuôngtrôimột
cáchtựnhiên,nhưngườitathườngkhôngthèmđểýđếnmộtlờicảmơn
suông.
[456]
VảchăngnhờconAzelma,congáihắnmàhắnđãsaiđitheodõicôdâu
vàchúrểhômđámcướingày16 tháng hai, và nhờ những dò xét tìm tòi
riêngcủahắn,hắnđãkhámphárađượcnhiềuđiều,hắnđãnắmđượcđầu
mốinhiềusợidâybímậttừtrongcáihangtốicủahắn.Saubaonhiêumánh
khóe,hắnkhámphára,hayítnhấtsaubaonhiêusuyluận,hắnphỏngđoán
đượccáingườimàhắnđãgặpmộthômtrongcốngchínhParis.Biếtngười,
dầndàhắnbiếtđượctên.HắnbiếtNamTướcPhuNhânlàCosette.Nhưng
về Cosette thì hắn không muốn tiết lộ gì. Chính Cosette là ai, hắn cũng
khôngbiếtrõnữa.Hắnđoánlàmộtthứconhoangnàođó,chuyệnFantine
trướckiacũngcóphầnámmuội,hắnbiết,nhưngtiếtlộralàmgì?Haylàđòi
tiềnđểkhôngtiếtlộ?Hắnchorằng,hoặcítnhấtcũngtưởngrằngcócáikhác
bánđượctiềnhơn.Vảlạikhikhôngcóchứngcớgìcụthể,màđếnbảovới
NamTướcPontmercy:“Vợngàilàmộtđứaconhoang",thìchỉmuađược
cáimũigiầycủaôngchồngtốngthẳngvàocậtcủaanhchàngmáchlẻo.
Trongýnghĩ,ThénardierchorằngcâuchuyệnvớiMariuschưathậtbắt
đầu. Hắn đã phải lùi một bước, thay đổi chiếnlược, rút bỏ một cứ điểm,
chuyểnsangchiếntuyếnkhác,tuynhiênvịtrícănbảnvẫnchưasuychuyển,
màhắnđãcónămtrămfrancstrongtúirồi.Vảlạiđiềuhắnnóisẽlàmột
điềuquyếtđịnh,tuyôngNamTướcPontmercynàyamtườngmọichuyện,
rấtsẵnsàngđốiphó,hắncũngthấylàhắnchiếmưuthế.Đốivớinhữngcon
ngườivàohạngThénardier,mộtcuộcđốithoạilàmộtcuộcchiếnđấu.Trong
cuộc đọ gươm sắp diễn ra, hoàn cảnh của hắn như thế nào? Người nói
chuyệnvớihắn,hắnkhôngbiếtrõlàai,nhưngchuyệnhắnsắpnóithìhắn
nắmvữnglắm.
Hắnthầmkiểmđiểmnhanhchónglựclượngcủahắn,vàkhiđãnóidứt
khoát:TôilàThénardier,hắnbìnhtĩnhchờ,Mariusthìtưlự.Chàngđãnắm
đượcThénardier.Cáingườimàchàngkhaokháttìmchoralâunay,bâygiờ
đứngtrướcmặtchàng.Thếlàchàngcóthểthựchiệnđượclờikítháccủađại
táPontmercy.Chàngnghĩrằngnếungườianhhùngấyphảimangnợtênkẻ
cướpkiathìthậtlànhụcchochàng,thậtlànhụcnếucáihốiphiếuchachàng
đãkítừdướiđáymồđểchochàngtrảđếnnayvẫncònphảitranhbiện.Một
mặtkhác,trongcáitâmtrạngphứctạpcủachàngđốivớiThénardier,chàng
thấycầnphảitrảthùchovonghồnđạitáPontmercy,chẳngmayđãbịtên
đểucángấycứusống.Dùsao,chàngcũngthấythỏamãn.Chàngsắpsửa
đượcgiảiphóngvonghồnđạitákhỏitaychủnợđángkhinhkia.Hìnhnhư
chàngthấychàngsắpsửađưadanhdựcủachàngrakhỏicáinhàtùgiam
nhữngngườithiếunợ.Bêncạnhnhiệmvụấy,chàngcòncómộtnhiệmvụ
kháclàtìmra,nếucóthểđượcnguồngốcgiatàicủaCosette.Cơhộitốthình
như đã đến. Thénardier có lẽ cũng biết được ít nhiều. Tìm hiểu sâu con
ngườinàychắclàcóích.Chàngbắtđầuởđây.
Thénardierđãnhétsâutrongtúicáimón“ratrò"kia,hắnnhìnMariusvới
mộtconmắtdịudànggầnnhưâuyếm.
Mariusnóitrước:
—Thénardier,tôiđãvạchrõtênanh.Bâygiờcònđiềubímậtcủaanh,
điềuanhđịnhđếnmáchchotôi,anhcómuốntôinóitrắngravớianhkhông?
Tôicũngcónhữngnguồntincủatôi,anhnghechưa?Anhsẽthấylàtôibiết
nhiềuhơnanh.Nhưanhđãbảo,JeanValjeanlàmộtkẻgiếtngười,mộttên
ăntrộm.Ăntrộmvìhắnđãđánhcắpcủamộtnhàcôngnghiệpgiàucó:Ông
MadeleinevìhắnmàsạtnghiệpbởihắnđãgiếtviêncảnhsátJavert.
Thénardierđáp:
—ThưangàiNamTước,tôikhônghiểugìcả.
—Tôisẽgiảithíchanhrõ.Anhhãyngheđây.Trongmộttỉnhthuộcquận
PasDeCalaisvàokhoảngnăm1822cómộtngườitrướckiacóchuyệnlôi
thôivớiphápluật,ngườiấyđãđổitênlàMadeleinevàlấylạiđượcdanhdự
vàtínnhiệm.Ngườiấyđãtrởnênmộtchínhnhânquântử,vớitấtcảýnghĩa
củatiếngấy.Nhờkinhdoanhcôngnghệsảnxuấtthủytinhđen,ôngấyđã
làmgiàuchocảmộtthànhphố.Ôngấycũngcólàmgiàuriêngchomình,
nhưngchỉlàmục đích phụ thôi, thỉnhthoảngmớilàm. Ông là người cha
nuôi của dân nghèo. Ông ta mở Nhà Thương, xây trường học, thăm hỏi
ngườiốm,tặngcủahồimônchonhữnggáinghèo,giúpđỡnhữngquảphụ,
nuôinấngtrẻmồcôi,ôngtachẳngkhácgìchađỡđầucủavùngấy.Ôngđã
từchốinhậnhuânchươngBắcĐẩuBộiTinh,vàChínhPhủđãcửônglàm
ThịTrưởng.Mộttêntùkhổsaimãnhạnbiếtôngngàytrướccóphạmmộttội
bịkếtán,bèntốcáoôngvàlàmchoôngbịbắt;têntùkhổsaiấythừacơông
bịbắtđếnParisvàgiảchữkí,hắnrútởngânhàngLaffittemộtsốtiềnhơn
nửa triệu của ông Madeleine. Chuyện này chính người thủ quỹ của ngân
hàngkểlạichotôi.TêntùkhổsaiđãđoạtsốtiềncủaôngMadeleinelàJean
Valjean. Còn chuyện kia anh cũng chẳng có gì đáng mách tôi cả. Jean
ValjeanđãgiếttêncảnhsátJavertbằngmộtphátsúngngắn.Tôi,chínhtôi
đâyđãchứngkiếnviệcấy.
ThénardiernhìnMariusvớiconmắtngạonghễcủamộtngườiđãbịthua
màlạinắmđượclạithắnglợi,vàgiànhlạitrongmộtphúttấtcảtrậnđịađã
mất.Nhưng hắnlạiniềmnởcườingay;cáithắng lợicủakẻdướiđối với
ngườitrêncũngphảimơntrớn.ThénardierchỉnóivớiMarius:
—ThưangàiNamTướcchúngtađilạcđườngrồi.
Vàhắnnhấnmạnhvàocâunóiấybằngcáchvungcáichùmdâyđồnghồ
củahắn.
Mariustrảlời:
—Thếnào,anhkhôngthỏathuậnnhữngviệcấysao?
Đólànhữngsựkiệnrànhrành.
—Đólànhữngảotưởng.VìngàiNamTướcđãhạcốtínnhiệmtôi,tôi
thấycóbổnphậnphảinóivớingàiđiềuấy.Trướchếtcôngbìnhvàngay
thẳng. Tôi không ưa tố cáo người ta một cách bất công. Thưa ngài Nam
Tước, Jean Valjean không cướp tiền của ông Madeleine và Jean Valjean
khônggiếtJavert.
—Cáiđómớilạđó!Saolạithếđược?
—Vìhailẽ.
—Lẽgì?Nóiđi.
—Đâylàlẽthứnhất:JeanValjeankhôngcướptiềncủaôngMadeleine
bởivìlẽgiảndịnhấtlàchínhJeanValjeanlàôngMadeleine.
—Ôngmuốnlàmtrògìthế?
—Vàlẽthứhai:HắnkhônggiếtJavertvìlẽgiảndịlàngườigiếtJavertlà
Javert?
—Ôngmuốnnóigìthế?
—NóilàJavertđãtựsát.
Mariuskhôngcòntựchủnữa,chàngkêulên:
—Bằngchứngđâu?Bằngchứngđâu?
Thénardiernóitiếp,nhấntừngtiếngmộtnhưđọcmộtcâuthơcổ.
—«NgườitađãtìmthấyJavertchếtđuốidướimộtchiếcthuyềnởcầu
Change.»
—Nhưngchứngcứđâu?
Thénardierrútởtúiáobên ra một cái phong bì lớn màu xám, ở trong
phongbìhìnhnhưcónhiềutờgiấytonhỏgấplại.Hắnthảnnhiênnói:
—Tôicũngcóhồsơcủatôi.
Rồihắnnóitiếp:
—ThưangàiNamTước,vìquyềnlợicủangàinêntôimuốnhiểurõtông
tíchcủaJeanValjean.TôibảoJeanValjeanvàMadeleinechỉlàmộtngười,
tôibảokẻgiếtJavertchỉlàJavert,vàkhitôinóinhưthếlànóicósách,mách
cóchứng,khôngphảichỉnhữngbằngchứngviếttay,chữviếttaykhôngthể
tinđược,chữviếttaynểnang.Đâylànhữngchứngcứbằngchữin.
VừanóiThénardiervừarúttrongphongbìrahaitờnhậtbáocũ,giấyđã
ngảmàuvàng,nhàunát,sặcsụamùithuốclá,mộttờcácnếpgấpđãráchcả,
rờiratừngmảnhvuông,cóvẻcũkĩhơntờkianhiều.
Thénardiernói:
—Haisựviệc,haichứngcứ.
Hắngiơhaitờbáo,mởrộngchoMariusxem.Haitờbáoấyđộcgiảđã
biếtrồi.TờcũnhấtlàtờLáCờTrắngsốrangày25thángbảynăm1823
[457]
màđộcgiảđãthấyvănbảnởtrang148tập3quyểntruyệnnày,
[458]
bàibáo
xác định ông Madeleine và Jean Valjean là một người. Tờ thứ hai là tờ
Moniteursốrangày15thángsáunăm1832nêuviệcJaverttựtử;tờbáoấy
nóithêmrằng,căncứvàobáocáomiệngcủaJavertvớigiámđốccảnhsát
thì Javert bị bắt làm tù binh ở chiến lũy Chanvrerie, và hắn đã được giải
thoátnhờlòngquảngđạicủamộtngườiphiếnloạnđãkhôngbắnvàođầu
hắnmàlạibắnchỉthiên.
Marius đọc báo. Thật là điềm nhiên, ngày tháng chắc chắn, bằng cứ
khôngthểchốicãi;Haitờbáoấykhôngphảiinranhằmđểchứngminhlời
nóicủaThénardier.CáithôngtinintrongtờbáoMoniteurlàdoSởCảnhSát
chuyểnchotòabáotheoconđườnghànhchính.Mariuskhôngthểnghingờ
được.Tinngười giữ két nhà ngânhàngcungcấplàsai, mà chính Marius
cũngđoánnhầm.HìnhảnhJeanValjeanđộtnhiênxétoangđámmù,bướcra
vĩđại.Mariusbuộtmiệngreolênmộttiếngvuimừng:
—Thếà,thếthìcáikẻkhốnnạnấylạilàmộtconngườivôcùngđáng
khâmphục.Tấtcảcáigiatàiấylàcủaôngta.ChínhônglàMadeleine,cứu
tinhcủamộtvùng.ChínhônglàJeanValjeanngườiđãcứusốngJavert.Một
vịanhhùng!Mộtbậcthánh.
—Khôngphảianhhùng,khôngphảithánh,Thénardiernói,vẫnlàmột
tênsátnhân,tênăntrộm.
Vàhắnnóithêm,vớicáigiọngcủamộtngườibắtđầuthấymìnhcóuy
tín.
—Tahãybìnhtĩnh.
Ăntrộm,sátnhân,nhữngdanhtừmàMariustưởnglàtiêutanrồinaylại
dộixuốngđầuchàngnhưmộtgáonướclạnh.Chàngnói:
—Ôngcònnóithếà?
— Lúc nào tôi cũng nói như thế. Jean Valjean không cướp của ông
Madeleinenhưngvẫnlàthằngăncướp.HắnkhônggiếtJavertnhưngvẫn
kẻsátnhân.
Mariushỏivặnlại:
—Ônglạimuốnnóiđếnvụăncắpnhỏmọncáchđâybốnmươinăm
ngườitađãchuộclại,nhưchínhnhữngtờbáocủaôngnóira,bằngcảmột
cuộcđờiănnăn,quênmìnhvàđứchạnh?
—ThưangàiNamTước,tôinóirõlàgiếtngườivàcướpcủa,vàtôixin
nhắclạilàsựviệchiệntại.Sựviệcmàtôiphátgiácvớingàihoàntoànchưa
aibiết,thậtlàmớitoanh,vàcólẽnhờđóngàisẽtìmrađượcnguồngốccái
giatàimàJeanValjeanđãkhônkhéotặngNamTướcPhuNhân.Tôibảo
khônkhéo,bởivìtặngmộtgiatàinhưvậyđểlenlỏivàomộtgiađìnhcao
sang,chunghưởngcuộcđờidưdật,đồngthờigiấuđượctộiáccủamình,
giấuđượccáitêncủamình,tựtạomộtgiađình,quảthậtkhôngvụngdại
chútnào.
—Tôicũngcóthểcóýkiếnởđây,-Mariusbảo,-nhưngthôi,ôngcứ
nói.
—ThưangàiNamTước,tôisẽnóihếtchongàihiểu,cònphầnthưởngthì
xintùyliệungài.Cáibímậtấyđánggiávàngròng.Ngàicóthểhỏitôi:Sao
anhkhôngnóithẳngvớiJeanValjean?Cũngbởimộtlýdođơngiảnthôi,tôi
biếtlàhắnđãnhườnglạisốtiền,vànhườnglạichongài,quảthậtkhônkhéo;
hắnkhôngcònđồngxudínhtúi,nóivớihắn,hắnsẽgiơhaibàntaytrắngra,
màtôithìcầnmộtsốtiềnđểđiJoya,tôithấynóivớingàithìtốthơn,ngàicó
tấtcả,cònhắnthìchẳngcógì.Tôithấyhơimệt,xinphépngàichotôingồi.
Mariusngồixuốngghếrồicũngra hiệuchohắnngồi.Thénardierngồi
xuốngchiếcghếđệm,lấylạihaitờbáo,đútvàophongbì,rồihắnvừalấy
ngóntaymổmổtờLáCờTrắngvừalẩmnhẩmnói:“Kiếmchoratờbáonày
thậtlàvấtvả".Thếrồihắnkhoanhhaichân,nằmngảlưngxuốngghế,với
dángđiệucủamộtconngườitintưởnglờimìnhnói,xonghắnvàochuyện
mộtcáchnghiêmtrọng,dằntừngtiếng:
— Thưa ngài Nam Tước, ngày mồng 6 tháng sáu năm 1832 cách đây
chừngmườimộttháng,vàongàybạokhởi,cómộtngườiởtrongcốngchính
thànhphốParis,gầnchỗcốngđổrasôngSeine,giữakhoảngcầuInvalides
vàcầuIéna.
MariusbỗngxíchghếlạigầnghếcủaThénardier.Thénardierđểýđếncử
chỉđó,hắnnóitiếpchậmrãinhưmộtdiễngiảđãnắmđượcngườiđốithoại,
vàthấyhắnhồihộpdướilờinóicủamình.
—Ngườiấyphảitrốntránh,vìnhữnglýdokhôngliênquangìđếnchính
trị,đãlấycốngấylàmchỗởvàgiữmộtchìakhóacửacống.Tôixinnhắc
lại,đólàhômmồng6,lúcbấygiờcóthểvàokhoảngtámgiờtối.Ngườiấy
nghetrongcốngcótiếngđộng,ngạcnhiên,hắnnépmìnhđứngrình.Tiếng
độnglàtiếngngườiđitrongtối,tiếnvềphíahắn.Chuyệnkỳdị,trongcống
ngoàihắnralạicómộtngườikhác.Cửasắtchắncốngkhôngxa,nhờmột
chútánhsángchiếuvàotừngoàicửacống,hắnnhậnrađượcngườiđang
đến,vàthấyngườinàyvácmộtvậtgìtrênlưng.Hắntađilomkhom.Cái
ngườiđilomkhomấylàmộttêntùkhổsaicũ,vậthắnváctrênvailàmột
xácchết.Giếtngườiquảtangđúngvậy.Còncướpcủathìlàtấtnhiênthôi:
Aigiếtngườiđểchơilàmgì?Têntùkhổsaiấyđivứtcáixácchếtxuống
sông.Mộtviệcđángghi,trướckhiratớicổngtêntù khổ sai đã đi nhiều
đườngđấttrongcống,vàphảilộiquamộtcáihốsâuđầybùn,mộtcáihốghê
gớm!Hắncóthểvứtcáixácxuốngđấynhưngngàyhômsauphudọncống
sẽtrôngthấyngườibịámsát,đólàđiềumàhắnkhôngmuốn.Hắntínhvượt
quahốlầyvẫnlàhơn,vàvượtvớicáikhốinặngtrênvai,chắchắnđãphải
cốgắngphithường.Khôngcótrườnghợpnàongườitalạiliềumạnghơn,
tôikhônghiểulàmsaomàhắnlạicóthểthoátđượcmàkhôngchếtngập
đấy.
Mariusxíchghếlạigầnhơn.Thénardierthừadịpđóthởmộthơidài
nóitiếp:
—ThưangàiNamTước,cáicốngkhôngphảinhưquảngtrườngChamp
DeMars.Ởđó,cáigìcũngthiếu,thiếucảchỗđứng.Khicóhaingườitrong
cốngtất nhiênhọphải gặpnhau.Họ đãgặpnhau. Chủnhàvà kháchqua
đườngthếtấtphảichàonhau,cảhaiđềumiễncưỡng.Ngườiquađườngbảo
chủnhà:Anhđãthấytôimangcáigìtrênlưngrồi,tôiphảirakhỏiđây,anh
cósẵnchìakhóađưatôi.Têntùkhổ sai ấy vốn khỏe ghê gớm. Đừng
hòng mà từ chối hắn. Tuy vậy người kia có chìa khóa cũng vờ thương
thuyết,đểcóthìgiờquansátngườichết,nhưnganhtakhôngtrôngthấy
lắm,chỉbiếtlàngườichếtcòntrẻlắm,ănmặcchỉnhtề,ravẻngườigiàu
sang,mặtmàybêbếtmáu,khôngnhậnrađược.Vừanóichuyện,hắnvừa
tìmcáchlénlútnépphíasaumàxérứtđimộtmảnháocủangườibịgiết,
tênsátnhânkhônghay.Tangvật,ngàihiểuchứ,tangvậtđểphụchồidấuvết
vàvạchtộichotênsátnhânhếtchối.Hắnnhéttangvậtvàotúi,mởcốngcho
ngườikiaravớicáinợtrênlưng,đóngcổnglạirồitẩu,khôngmuốnliêncan
đếnchuyệnsau,vànhấtlàkhôngmuốncómặtởđấykhikẻsátnhânvứt
người chết xuống sông. Ngài hiểu rồi chứ! Người mang xác chết là Jean
Valjean,ngườicóchìakhóađượcmangvinhdựhầuchuyệnngàiđây,còn
mảnháo…
Thénardierkếtthúccâunóibằngcáchrútratrongtúimộtmiếngdạđen
ráchxơ,đầynhữngvếtsẫm,haitaygiơlênngangmặtmiếngdạ,cầmrón
nhẹgiữahaingóntaycáivàhaingóntaytrỏ.Mariusbỗngđứnglên,mặt
xanhnhợt,hơithởyếuớt,mắtđămđămnhìnmảnhdạđen,khôngnóimột
lời,mắtkhôngrờimụnvải,chànglùivềphíatường,giơhaitayrađằngsau,
sờcáitườngtìmchiếcchìakhóacủacáitủbênlòsưởi;tìmđượcchìakhóa,
chàngmởtủ,thọccánhtayvàongăntủkhôngnhìn,mắtngơngácvẫnkhông
rờimụnvảimàThénardiergiơtrongtay.
Trongkhiđó,Thénardiervẫnnóitiếp:
—ThưangàiNamTước,tôicólýdovữngchắcđểchorằngngườitraitrẻ
bịám sátlàmột ngườingoạiquốctriệuphú bịJeanValjean gạtvàobẫy,
ngườiđóchắcphảimangmộtsốtiềnlớn!
—Ngườitraitrẻlàtôi,-Mariusthét,-vàđâylàcáiáo!
Nóirồichàngnémxuốngđấtmộtchiếcáođencũkỹvàđầyvếtmáu.Sau
đóchànggiậtmụndạởtayThénardier,quỳtrênáovàgímụndạráchấyvào
chỗvạtáobịxé.Mụndạráchkhớpđúngvớimiếngáobịxé,chiếcáolại
nhưnguyênvẹn.
Thénardierđứngtrơnhưphỗngđá.Hắnnghĩthầm:“Hoảngthật".
Mariusđứnglên,ngườirungđộng,vừathấtvọng,vừanởmàynởmặtvui
mừng.ChànglậttúiáovàgiậndữtiếnvềphíaThénardier,giơvàotậnmặt
hắn, dí vào mặt hắn một nắm tay đầy những giấy bạc năm trăm và một
nghìn.
—Anhlàmộttênkhốnkiếp!Anhlàmộtkẻnóidối,mộtđứavukhống,
mộtthằngđểucáng.Anhđếnbuộctộichongườita,lạihóarathanhminh
chongườita,lạihóaralàmchongườitavinhquang.Chínhanhlàkẻcắp,
chính anh là đứa sát nhân, chính mắt tôi đã trông thấy anh, Thénardier
Jondrette,trongcáitổquỷởđạilộHôpital.Tôibiếtkháđủvềanhđểtống
anhvàonhàlaokhổsai,hoặcđixahơnnữacũngđược,nếutôimuốn.Đây,
mộtnghìnfrancs,đồvôlại.
RồichàngnémtờmộtnghìnchoThénardier.
—À!JondretteThénardier!Đồlưumanhtitiện.Anhphảinhớlấybài
họcnày,quânchuyênbuônbánchuyệnkín,quânđầucơbímật,quânsục
sạo bóng tối, đồ khốn nạn. Cầm lấy năm trăm francs này rồi biến đi.
Waterloochechởchongươi.
Thénardierlàubàu:
—Waterloo!
Rồihắnđúttờgiấynămtrămvàtờgiấymộtnghìnfrancsvàotúi.
—Phảirồi,đồsátnhân.ỞWaterloongươiđãcứusốngmộtvịđạitá.
—Mộtvịtướng.
Thénardiervừanóivừangẩngđầulên.
—Đạitáthôi.-Mariustrảlờigiậndữ,-nóitướngthìmộttrinhtacũng
khôngbỏra.Thếmàngươiđếnđâylàmnhữngviệcônhục!Tabảochonhà
ngươi biết là ngươi phạm đủ tất cả những tội ác trên đời. Bước đi, bước
khuấtmắttađi.Cốmàsungsướng,tachỉmuốnthếthôi.Ồquáivật!Đây
banghìnfrancsnữa.Cầmlấy.NgàymaixéongaysangChâuMỹvớicongái
ngươi,cònvợngươithìchếttừbaogiờrồiquânnóidốigớmghiếc.Tasẽlo
liệuchonhàngươilênđường,quânăncướp,tasẽcấpthêmchohaimươi
nghìnfrancslúcngươiđi.Điđi,đitìmgiátreocổởchỗkhácđithôi.
—ThưangàiNamTước,xincảmơnngàimuônđời.
Thénardiervừanóivừacúirạpxuốngđất.Rồihắnrađi,chẳngcònhiểu
gìnữa,ngạcnhiênvàsungsướngbởivìbịđèbẹpdướinhữngtúivàngvì
nhữngtiếngsétnổtrênđầu,màlạinổtungragiấybạc.Nhưsétđánh,đúng,
nhưngcũngthỏamãnhếtsức.Giámàlạicómộtcáitrụthulôichốngthứsét
ấy,thìlạikhôngmaybiếtbao.
Thôitacũngnênkếtthúcngaychuyệncáiconngườiấy.
Haingàysaunhữngviệcmàchúngtôikểlạilúcnày,nhờsựthuxếpcủa
Marius,hắncùngvớiđứacongáilàAzelmađisangChâuMỹ,mangmộtcái
têngiảvàmộtcáihốiphiếuhaimươinghìnfrancslĩnhtừNewYork.Sựsa
đọavềtâmhồncủaThénardier,conngườitưsảnkhôngthànhấy,quảkhông
cógìcứuvãnnổi.SangChâuMỹcũngnhưởChâuÂu,hắnvẫnlàhắn.Một
hànhvitốtđụngphảimộtconngườixấuđôikhicũngtrởthànhthốitha
làm nảy ra điều xấu: Với số tiền Marius cho, Thénardier làm nghề buôn
ngườidađen.
ThénardiervừabướcrathìMariuschạyngayravườn,Cosettelúcấycòn
đidạongoàiđó.Chàngthét:
— Cosette, Cosette mau mau lên! Chúng tađiđi, Basque ơi! Gọi một
chiếc xe, Cosette mau lên! Trời ơi! Chính người ấy đã cứu sống anh! Đi
mau,đừngtrìhoãngiâyphútnào!Mìnhơi!Quàngkhănvào.
Cosettetưởngchàngđiên.Nàngngoanngoãnvângtheo.Mariusnghẹn
ngàokhôngthởđượcnữa.Chàngđểtaylênngựcđểtránhnhữngtiếngđập
quámạnh.Chàngđiđi,lạilại,bướcnhữngbướcdài.ChàngômCosette:
—Emơi!Cosetteơi!Anhthậtlàmộtđứakhốnnạn.
Mariuschoángvángsaysưa.ChàngthấyởJeanValjeanmộtconngười
cao quý mà âm thầm. Chàng thấy trước mặt chàng là một đạo đức phi
thường,caocảmàhiềntừ,mênhmôngmàkhiêmtốn.Ngườitùkhổsaiđã
hóahìnhthànhChúaCứuThế.Cáiánhsángcủasựviệcphithườngấylàm
choMariuslóamắt,chàngkhônghiểurõcáigìtrướcmắtchàng,nhưngchắc
chắnlàmộtcáigìvĩđại.
Mộtlátxeđãchờtrướccửa.MariusđỡCosettelênrồinhảybổvàoxe.
Chàngbảongườiđánhxe:
—Bácđánhxe,phốL’HommeArmésố7.
Chiếcxechuyểnbánh.
Cosettenói:
—Ồsướngnhỉ,đếnphốL’HommeArméà!Emchảdámnhắcchuyệnđó
vớimình.ChúngtađếnthămôngJeanđây.
—Đếnthămchaem,Cosetteạ,thậtlàchacủaem,Cosetteạ!Anhđoán
rarồi.EmbảolàemkhôngthểnhậnđượccáithưanhsaiGavrocheđưacho
em.Chaemđãnhậnđượcthưấy.Chađãtìmđếnchiếnlũyđểcứuanh.
bảntínhcủachalàthiênthần,chonêngặpaichacũngcứu;Chađãcứusống
Javert.Chađãcứuanhrakhỏicáivựcthẳmghêgớmấy,vàđemanhvềcho
em.Chađãcõnganhtrênvai,chuiquacáicốngkinhkhủngkia.Trờiơi!
Anhthậtlàthằngvongânbộinghĩaghêtởm.Chalàngườicứutinhcủaem,
rồichalạilàcứutinhcủaanh.Emthửtưởngtượngmộtcáihốsâuđầybùn
khủngkhiếp,chỉcóchếtđuốithôi,khôngcócáchnàosốngđược,chếtđuối
trongbùnlầy,Cosetteạ,chađãmanganhquacáihốấy,anhbấygiờđãchết
ngấtrồi,bấygiờkhôngtrôngthấygì,khôngnghethấygì,mùmịtkhôngbiết
mộttígìvềcáichuyệnphiêulưukinhhãicủaanh.Chúngtasẽmờichavề,
sẽgiữchaởlạivớichúngta,mặcdùchabằnglònghay không,chúng ta
khôngđểcharờiđimộtbướcnữa.Quýhồlàchacóởnhà.Quýhồlàchúng
tasẽgặpcha.Anhsẽtrọnđờicúccungtậntụyphụcvụthờphụngcha.Phải
khôngem?Cosette,phảinhưthếmớiđược.Gavrocheđãđưabứcthưcho
cha.Bâygiờthìrõquá,emhiểurồichứ?
Cosettechẳnghiểutígì.Nàngbảo:
—Ừ,mìnhnóiphảiđấy.
Chiếcxevẫnchạybonbon.
V
ÁNHSÁNGCHANHÒAĐẰNGSAUĐÊMTỐl
Nghetiếnggõcửa,JeanValjeanquaylạinóiyếuớt:
—Cứvào.
Cửamở,CosettevàMariushiệnra.
Cosettenhảy bổvàotrongbuồng. Mariusđứngyên ởngưỡngcửa, tựa
vàokhunggỗ.
—Cosette-JeanValjeanreo.
Ôngnhổmlêntrênghế,haicánhtaygiơra,runlẩybẩy,mặtngơngác,
nhợtnhạt,dễsợ,nhưnghaiconmắttrànngậpmộtniềmvuivôhạn.Cosette
nghẹnngàovìcảmđộng,ngãvàolòngJeanValjean,nànggọi:
—Chaơi!
JeanValjeancảmđộngquálắpbắp:
—Cosette!Conta!Kìabà!Àconđấyà!Trờiơi!
CosetteômchặtJeanValjean,JeanValjeankêu:
—Conđấyà!Conthậtđấyà!Conthathứchochathậtà!
Mariussập miđểcố cầmmấygiọtlệ,tiến lênmộtbước vàlẩmnhẩm
trongmôimímđểgiữlạinhữngtiếngthổnthức:
—Chaơi!
JeanValjeanhỏi:
—Cảôngnữa,ôngcũngthathứchotôià?
Mariuskhôngnóiđượcmộtlời,JeanValjeannóithêm:
—Cảmơn.
Cosetterútkhănquàngvànémmũxuốnggiườngnói:
—Cáinàysaomàvướngthế.
Rồinàngngồilênđùiônggià,lấytayâuyếmgạtnhữngsợitócbạc,
hônlêntránông.JeanValjeanmêngườivìsungsướngcứđểyên.
Cosettehiểulờmờcâuchuyện,nhưmuốntrảnợthaychoMarius,hôn
lấyhônđểônggià.
JeanValjeanhổnhển:
—Saomàmìnhngơngẩnthế,cứtưởngrằngthôikhôngbaogiờgặplại
nónữa.NàyôngPontmercy,ôngtưởngtượngxem,lúcôngvàothìtôiđang
nghĩ thầm: Thế là hết! Đây là cái áo dài xinh xinh của con, mình là một
ngườikhốnnạn,mìnhkhôngđượcgặplạiCosettenữa,tôinóinhưthếngay
đúnglúcôngvàCosetteđangđiđếncầuthang.Thếthìmìnhcóngukhông?
Quảlànguthật.MìnhlàmnhưkhôngcóChúa,Chúanhântừ.Chúanhântừ
bảorằng:Màytưởnglàngườitabỏmàyà!Ngốcquá,không,khôngthểnhư
thếđượcđâu.Này,cómộtônggiàhiềnlànhđángthương,ôngấycần
thiênthầnđến,ôichao,vàtôilạiđượcthấyCosette,tôilạiđượcgặpcô
Cosettecủatôi.Trướcđâytôiđaukhổbiếtbaonhiêu!
Mộtlúclâu,JeanValjeankhôngnóiđược,sauônglạinóitiếp:
—Lâulâu,tôicầngặpCosettemộtít,khôngthìkhôngthểchịuđược.
Mộttráitimcũngcầncóchútgìchonónhấmgặm.Nhưngtôicảmthấytôi
làconngườithừa.Tôitựbảo:Ngườitakhôngcầncómày,thôiđànhcứ
trongcáixótốicủamày,saomàycứbắtngườitachịuđựngmàymãi!A!
LạyChúakínhyêu!Tôilạiđượcthấycontôi.Cosetteơi,concóthấychồng
conđẹptrai,rấtđẹpkhông?Àconcóthấycáicổáothêuhaynhỉ,hayđấy.
Chathíchkiểuấy.Chồngconđãchọncáikiểuthêuấyphảikhông?Conphải
sắmnhữngcáikhănquàngbằngcachemiresnữa.ÔngPontmercyơi,ôngcho
phéptôigọiCosettelàconnhé,cũngchẳngcònđượclâuđâu.
Cosettenói:
—Saochalạinhẫntâmthế?Bỏchúngconbấynhiêulâu.Chađiđâuthế?
Saochađivắnglâuthế?Ngàyxưamỗilầnchađivắng,cũngchỉlàbabốn
ngàythôi.ConsaiNicoletteđếnhỏi,lúcnàongườitacũngbảo:“Ôngấyđi
vắng”.Chavềtừbaogiờ?Saochavềmàkhôngbáotinchochúngconbiết?
Chagầyyếulắmchacóbiếtkhông?Chaoôi!Ôngbốtệơi!Ôngbốốmthế
màconkhôngbiếtgìcả.NàyMarius,mìnhsờtaychamàxem,saolạnhthế!
—ÔngPontmercyơi!-JeanValjeannói.-Ôngđãđếnđây,thếnghĩa
ôngthathứchotôirồichứ?
Nghetiếng“thathứ”màJeanValjeannhắclạilầnthứhai,tấtcảnghẹn
ngàotrongtráitimMariustràora,chàngnứcnở:
— Cosette, em nghe thấy không? Cha vẫn thế đấy, cha xin lỗi anh,
Cosette,thếemcóbiếtchađãlàmgìchoanhkhông?Chađãcứusốnganh,
cònhơnnữa,chađememvềchoanh.Thếmàkhicứusốnganhrồi,khigả
emchoanhrồi,chađãlàmgìchocáithâncha?Chahysinh.Đấy,người
nhưthế.Thếmàđốivớianhlàthằngvôơn,thằngbộibạc,thằngbấthiếu,
thằngbấtnhân,thằngtộilỗi,ngườicònbảo:“Cosettecảmơn!”Cosetteơi!
Cảđờianhphủphụcdướichânngườichảthấmvàođâu.Cáichiếnlũyấy,
cáicốngấy,cáilòlửaấy,cáihốđầybùnlầyấy,ngườiđãvượtquahết
anh,vìem.Cosetteạ,ngườiđãcứuanhthoátkhỏibaonhiêucáichết,lấy
thânngườiđểđỡlấybaonhiêunguybiếnhộanh.Dũngcảmthay,đạođức
thay,anhhùngthay,thầnthánhthay!Khôngcòncáigìhơnđược,người
tấtcả.Cosetteơi,ngườilàmộtthiênthầnđấy.
JeanValjeankhekhẽnói:
—Imđi,imđi,saolạinóithế?
Mariusbựctức,trongnỗibựctứccólẫnsựsùngbái.Chànggắt:
—Nhưngcòncha,saochakhôngnóigì?Chacũngcólỗi.Chacứusống
ngườita,màchalạigiấungườita!Còntệhơnnữa,chalấycớlàphảitựtố
giác,đểvucáochomình.Thậtlàxấu.
—Tôichỉnóisựthật-JeanValjeantrảlời.
—Không,-Mariusnóitiếp.-Sựthậtlàphảitấtcảsựthật,chađãkhông
nóisựthật.ChalàôngMadeleine,saochakhôngnói?ChacứusốngJavert,
saochakhôngnói?Chacứusốngconsaochakhôngnói?
—Bởivìtôicũngnhưông.Tôithấyônglàmnhưvậylàphải.Tôiphảiđi
đàngtôithôi.Nếuôngbiếtcâuchuyệndướicống,ônglạigiữkhôngchotôi
đi,nêntôiphảigiữkín.Nếutôinóirathìmọiviệctrởnênrắcrối.
—Rắcrốichogì?-Mariusđáp.-Rắcrốichoai?Chatưởngrằngchacứ
ởđâymãiđấyà?Chúngconsẽlôichađi,trờiơi,chuyệnnhưthếmàbâygiờ
tìnhcờconmớibiết!Chúngconsẽlôichađi,chavớichúngconlàmột.Cha
làchaCosettevàchacon.Chakhôngđượcởcáinhàghêtởmnàymộtngày
nàonữa.Chađừngtưởnglàngàymailạicứvẫnởđâyđược.
—Ngàymaitôikhôngởđâynữa,nhưngtôicũngkhôngởnhàông.
Mariushỏivặnlại:
—Chanóigìthế?Khôngthểđược,chúngconkhôngđểchađinữađâu.
Chakhôngđượcrờichúngconmộtbước.Chalàchacủachúngcon,chúng
conkhôngchochađiđâu.
Cosettenóithêm:
—Lầnnàythìdứtkhoát.Cóxedướinhàrồi.Conbắtcócchađiđấy.Nếu
cầnconsẽdùngbạolực.
Cosettevừacườivừalấytayrahiệunhấcbổngôngbốgiàlên.Nàngnói
tiếp:
—Vẫncómộtcáibuồngriêngởnhà.Chakhôngbiết,cáivườnhoalúc
nàyđẹplắm,giốngthanhthảomọcrấttốt,lốiđitrongvườnrảitoàncátbờ
sông,cónhữngvỏsò,ốctím.Chasẽnếmnhữngquảdâucủacon.Chínhtay
conchămtướiđấy.Khôngđượcaigọibà,aicũnggọinhauthânmậtcả,phải
khôngMarius?Chươngtrìnhđổimớirồi,chacóbiếtkhông?Convừabuồn
đấy,cóconchimmàogà,nólàmtổtrongmộthốctường,mộtconmèotai
quáiđãănthịtnó.Tộinghiệpconchimmàogàxinhxắn,nóvẫnthòđầura
ngoàicửasổcủanóđểnhìncon.Conkhócmãiđấy,conướcxửtửconmèo,
nhưngbâygiờconkhôngkhócnữa,aicũngvuicười,aicũngsungsướng,
chasắpvềvớicon,ôngngoạisẽmừnglắmđấy.Chasẽcóluốngvườncủa
cha,chatrồngtrọtđi,đểconxemnhữngquảdâucủachacóđẹpbằngdâu
củaconkhông?Rồichabảogìconcũnglàmvàchacũngphảivânglờicon
nhấtnhấtđấy.
JeanValjeannghemàkhôngbiếtCosettenóigì,ôngnghecáigiọngêmái
ấy,màkhôngngheýnghĩa.Mộtgiọtnướcmắtlớn,nhữnghạtchâuâmthầm
củalòngngười,từtừđọnglạitrênmimắt.Ôngthầmthì:
—Chúaquảlànhântừ,chứngcớrõrànglàCosetteđangởkia.
—Chaơi-Cosettekêu.
JeanValjeannóitiếp:
—Sốngchungtấtcảnhưvậy, cũngsung sướngthật.Chimríuríttrên
cây. Ta sẽ đi dạo với Cosette. Sống với nhau, chào nhau, chúc nhau, gọi
nhauíớitrongvườn,cáicảnhsốngấyêmáithật.Sángsớmđãthấymặt
nhau.Mỗingườisẽcómộtluốngvườnnhỏ.Tasẽnếmquảdâucủacongái,
congáisẽđiháihoahồngcủata.Êmđẹpbiếtbao.Nhưngmà…
Ôngngừnglạimộtlát,rồinóirấtnhẹnhàng:
—Tiếcthay!
Giọtnướcmắtkhôngrơixuống,nólănvàotrongmắt,vàJeanValjean
mỉmmộtnụcười.
Cosettecầmhaitayônggiàtronghaitaynàngvànói:
—Trời,saotaychalạicànglạnhbuốtthếnày!Chaốmđấyư?Chađau
lắmsao?
—Chaấyà?Không,-JeanValjeantrảlời.-Chavẫnthấydễchịulắm.
Nhưngmà…
Ôngngừngkhôngnói.
—Nhưngmàlàmsao?
—Látnữa,chachết.
CosettevàMariusrùngmình.Mariuskêu:
—Chếtư?
—Phải,nhưngcólàmsao!-JeanValjeanđáp.
Ôngngừngđểthở,mỉmcườirồinóitiếp.
—Cosette,conđangnóichuyệnvớicha,connóinữađi,conchimmào
gàbébỏngcủaconchếtthậtà?Connóiđiđểchanghetiếngnóicủacon.
Mariusngâynhưđánhìnônggià.Cosettekêunhưxéruột:
—Chaơi!Chacủaconơi!Chaphảisống,chanhấtđịnhsống,conmuốn
chaphảisống,changhechưa?
JeanValjeanngẩngđầulênnhìnnàng,vẻâuyếmnângniuvôchừng:
—Phảiđấy,cấmđi,cấmkhôngchochachếtđi.Biếtđâuđấy,biếtđâu
chachẳngvânglời!Chacũngđangchếtđikhicácconđến.Cácconđến,thế
làchangừngchết,chathấynhưsốnglại.
Mariusnóito:
—Chađầysinhlực,đầysứckhoẻ.Changhĩrằngnhưthếmàchếtđược
à!Chacóđiềuđaubuồn,nhưngđaubuồnsẽhết.Chínhconxinchathathứ.
Chasẽsống,sốngvớichúngcon,sốngtrămtuổi.Chúngconbắtlạicha.Hai
chúngconđâychỉcóchungmộtýmuốnlàlàmchochasungsướng.
Cosettenướcmắtđầmđìanói:
—Changhekhông?Mariusbảorằngchakhôngchếtđâu.
JeanValjeanvẫnmỉmcười:
—Dùôngcóđưatôivề,ôngPontmercy,thìtôicũngchẳngkhỏilàtôi.
Không,ChúacũngnghĩnhưôngvàtôivàChúakhôngthayđổiýChúađâu.
Tôiđihẳnlàphải.Chếtcũnglàổnchuyện.Chúngtacầngì,Chúabiếtơn
chúngta.Cácngườiphảiđượcsungsướng,ôngPontmercyphảicóCosette,
tuổithanhxuânvớiánhbìnhminhkếthợpvớinhau,hoađinhhươngtươi
nở,họamiríurítbênmìnhcáccon,đờicácconphảiêmđẹpnhưthảmcỏ
xanhdướiánhmặttrời,tâmhồncácconphảichanchứanhữngsaysưacủa
cảnhtiên;còncha,conngườivôdụng,chaphảichếtđi;nhữngđiềunhưthế
làtốtrồi,làđúngchứcòngìnữa.Cácconxem,cácconphảibiếtđiềumới
được,khôngthểlàmgìđượcnữađâu.Chacảmthấylàxonghếtrồi.Mộtgiờ
trướcđâychavừangấtđi.Vàđêmhômquachađãuốnghếtcáibìnhnước
này.ChồngcontốtlắmCosetteạ,ởvớichồngcontốthơnởvớichacon
nhiều.
Cótiếngđộngởngoàicửa.Ngườithầythuốcbướcvào.JeanValjeannói:
—Chàobácsĩ,vàxinvĩnhbiệtông.Đây,nhữngđứacontộinghiệpcủa
tôiđây.
Mariusđilạigầnthầythuốc,chàngchỉnóimộttiếng:“Ông?…”nhưng
nghegiọngchàngthìthấycảmộtcâuhỏi.Thầythuốcđưamắtmộtcáchcóý
nghĩađểtrảlời.
JeanValjeannói:
—Tacóđiềukhôngvừaý,khôngphảivìthếmàtađượcoántráchChúa.
Mộtlátimlặng,mọingườiđềunghẹtthở.
JeanValjeanquaylạiphíaCosette,nhìnnàngnhưmuốnmanghìnhảnh
nàng vào cõi vĩnh hằng. Bước sâu trên con đường đi về âm cảnh, nhìn
Cosetteôngvẫncònthấymêmẩnsaysưa,ánhsángêmdịutừmặtnànglàm
ngờirạngbộmặtxanhxaocủaông.Đáymồcũngcólúcrựcsáng.
ThầythuốcbắtmạchôngrồinhìnCosettevớiMarius,nóikhẽ:
—Ôngbàmớichínhlàliềuthuốcmàônglãocần.
RồighévàotaiMarius,thầythuốcnóirấtnhỏ:
—Nhưngmuộnquárồi.
JeanValjeanvẫnkhôngthôinhìnCosette,ôngcũngnhìnMariusvàthầy
thuốcvớicặpmắtrấtthanhthản.Ngườitanghethấytrongmiệngônglời
này,gầnnhưnóikhôngthànhtiếng:
—Chếtcũngchảlàmsao,khôngsốngđượcmớithậtđauđớn.
Bỗngnhiênôngđứngdậy.Sứckhỏehồiphụcnhưthếthườnglàdấuhiệu
sắpchết.Ôngbướcvữngchắcvềphíatường,gạtMariusvàthầythuốckhi
họđịnhdìuđỡông,ôngnhấcởtườngrachiếcthánhgiábằngđồngtreo
đó,trởvềngồixuốngghếthoảimáinhưmộtngườikhỏemạnh,rồiôngnói
dõngdạc,tayđặtthánhgiálênbàn.
—Đâylàhysinhvĩđại.
Rồingựcôngsụpxuống,đầuônglắclư,nhưsay,cáisaychết,haibàntay
ôngđểtrênđầugối,ngóntaybắtchụmtrênvảiốngquần.
Cosetteđỡ hai vai ông, nứcnởkhóc.Nàngcố ý nói gìvớiôngnhưng
khôngnóiđược,chỉnghethấymấytiếngquyệnvớithứnướcmiệng,mũi
ghêrợnchảytheonướcmắt,nhữngtiếngnanánhưthếnày:“Chaơi!Cha
đừngbỏchúngcon,lẽnàochúngcongặplạichachỉđểrồimấtcha?"
Hìnhnhưcơnhấphốiquanhconhưconrắnlượn,nóđi,nólại,nótiếntới
cạnhmồ,rồilạiquayvềcuộcsống.Cáichếtcũngmòmẫm.JeanValjeansau
khingấtđilỡdởnhưthếthìtỉnhlại,lắccáitránnhưđểchobóngtốirụngđi,
vàlạitỉnhtáonhưthường.ÔngcầmlấyốngtayáoCosettenhấclênhôn.
—Tỉnhlạirồi!Bácsĩạ,tỉnhlạirồi!-Mariuskêu.
—Haicontốtlắm,tốtcảhai-JeanValjeannói.-Tôisẽbảocáiđiềulàm
tôiđaubuồnlàcáigì,ôngPontmercyạ,cáiđiềulàmtôiđaubuồnlàviệc
ôngkhôngmuốnđụngđếnmóntiềntôiđưa.Tiềnấythậtlàcủavợông.Ta
nóirõchocácconbiết,chínhvìthếmàtasungsướngđượcgặplạicáccon.
HuyềnđenởbênAnh,huyềntrắngởNaUy,cóghicảtrongtờgiấynày,các
consẽđọc.Vềnhữngchiếcvòngtay,tađãcósángkiếnthaynhữngkhuôn
tônhànbằngnhữngkhuôntônghépđẹphơn,tốthơnvàrẻhơn.Cáigiatài
Cosettehưởngthựclàcủanó.Tanóirõnhữngchitiếtấyđểchocácconyên
lòng.
Bàgáccổnglênvànhìnquacửahémở.Thầythuốcbảobàđira,nhưng
trướckhiđi,bàgáccổngtốtbụngvàtậntìnhấycũngcòncốhỏithêmmột
câu:
—Cócầnmờiôngcốđạokhông?
JeanValjeanđáp:
—Tôicócốđạorồi!
Ônggiơngóntaychỉmộtđiểmgìởtrênkhông,ngườitacóthểngờông
nhìnthấymộtngườinàođó.CóthểlàvịGiámMụcđangchứngkiếncảnh
lâmchungnày.
Cosette nhẹ nhàng luồn một chiếc gối dưới lưng ông. Jean Valjean lại
nói:
—ÔngPontmercyạ,ôngđừnglongạigì,sáutrămnghìnfrancsấythậtlà
củaCosette,nếuôngkhônghưởngsốtiềnấy,thìcuộcđờitôilàvôíchhay
sao?Chúngtôiđãsảnxuấtđượcrấttốtcáithứhàngthủytinhđó.Chúngtôi
cạnhtranhvớinhữngthứmàngườitagọilàđồtrangsứcBerlin.Thế
trướcngườitanóithứthủytinhđencủaĐứclàvôđịch.Mộtgốtmộtnghìn
haitrămhạtgọtgiũarấtkhéo,giáchỉcóbafrancs.
Khimộtngườithânsắpchết,ngườitanhìnnhưmuốnbámlấy,muốngiữ
lại. Cả hai người Cosette và Marius cầm tay nhau đứng trước mặt Jean
Valjean,loâu,imlặng,tuyệtvọng,runsợ,khôngcònbiếtnóigìvớingười
chết.
Từngphút,từngphútJeanValjeanngảđầuxuốngdần,cànggầnđếncái
chântrờiâmu,hơithởđứtquãng,cónhữngtiếngrênxenlẫn;ôngnhấccánh
taykhónhọc,chânthìđãliệthẳn;khitứchirờirã,khithânngườicàngngày
càngnặngtrĩu,tấtcảtâmhồncaoquýdânglênvàtỏaratrêntrán.Ánhsáng
củathếgiớihuyềnbíđãhiệnratrongconngườiông.Mặtôngxạmđi,nhưng
miệnglạinởcười;ngườiđãhếtsinhkhí,vàcócáivẻgìkhác.Hơithởmỏng
đi,nhưngánhmắtlạibaola.Đâylàmộtxácchếtmàhìnhnhưlạimọccánh.
ÔngrahiệuchoCosettelạigầnrồiđếnMarius.Giâyphútcuốicùngcủacái
giờcuốicùngđãđến.Ôngnóivớihaingười,tiếngnóiyếuớtnhưcõixa
vọnglại,vànhưđãcómộtbứctườngthànhngăncáchhaingườinàyvới
ông:
—Lạigầnđâycon,lạigầnđâycảhaicon.Tayêucácconlắm.Chaoôi!
Chếtđượcnhưthếnàycũngsướng.Conơi!Cosetteơi!Concũngyêucha
lắm,chabiếtrằngconvẫnyêumếncáiônggiàhiềnlànhcủacon.Conđáng
yêuquá,conđãđểcáigốidướilưngchocha.Consẽkhócchachútít,phải
không?Đừngkhócnhiều.Chakhôngmuốncácconphảiđaubuồn.Cáccon
phảivuichơiđi,cácconạ.Chaquênbảocácconlànhữngcáivòngkhông
hànấylãinhiềuhơntấtcảcácthứkhác.Mộtgói,mườihaitá,vốncómười
francs mà bán những sáu mươi. Buôn bán như thế thật là hời. Ông
Pontmercyạ,ôngkhôngnênlấylàmlạvềsốtiềnsáumươinghìnfrancskia.
Tiềnấylàtiềnlươngthiện,cácconcứyêntâmmàhưởngcảnhgiàucó.Phải
cómộtcáixe,thỉnhthoảnglấymộtlôởrạphát.Cosetteạ,phảimaynhững
bộ áo dạ hội thậtđẹp và sửa những bữatiệcngon thết bạn bè, phảisung
sướngđi.LúcnãytôiviếtbứcthưđểlạichoCosette.Cosettesẽxemthưtôi.
TôiđểlạichoCosettehaicâyđènnếntrênlòsưởi.Haicâyđènấybằngbạc,
nhưngđốivớitôithìlàvàng,làkimcương,nhưngcâynếnmỡbòcắmvào
đósẽtrởthànhnhữngcâybạchlạpthờthánh.Tôikhôngbiếtngườiđãcho
tôihaicâynếnấyởtrêntrờicóbằnglòngtôikhông?Tôiđãlàmhếtsứctôi.
Cácconơi!Cácconchớquêntôilàmộtkẻnghèokhó,cácconsẽchôntôi
cáimiếngđấttầmthườngnàocũngđược,đểmộtphiếnđálàmdấumàthôi.
Ýmuốncuốicùngcủatôiđấy.NếuCosettethỉnhthoảngđếnviếngtôisẽrất
vuilòng,cảôngPontmercynữa.Tôixinthúrằngtrướcđâykhôngphảilúc
nàotôicũngưaông,tôixinlỗiông.BâygiờôngvớiCosetteđốivớitôichỉ
làmột.Tôichịuơnônglắm.TôibiếtlàCosetteởvớiôngsẽsungsướng.
ÔngPontmercyơi!Ôngcóbiếtkhông,đôimáhồnghàocủanólàhạnhphúc
củatôi,khinóhơixanhxaothìlòngtôibuồn.Trongtủngăncómộttờgiấy
nămtrămfrancstôikhôngđụngđến,tiềnấyđểchongườinghèo.Cosette!
Concónhìnthấycáiáodàixinhxinhcủaconkhông?Kìa!Ởtrêngiường,
concónhậnrakhông?Thếlàđãmườinăm,thìgiờnhanhquánhỉ!Haicha
contahồibấygiờsungsướngnhỉ.Nhưnghếtrồi,cácconđừngkhócnữa,
chakhôngđixalắmđâu.Ởđấychacóthểtrôngthấycáccon.Khiđêmđến
thìcácconchỉviệcnhìn,cácconsẽthấychamỉmcười.Cosetteconcónhớ
Montfermeilkhông?Conlúcấyởtrongrừng.Consợhãiquá.Concónhớ
lúcchacầmcáiquaithùngnướckhông?Lầnấylàlầnđầutiênchađụngđến
bàntaybébỏngtộinghiệpcủacon.Saomànólạnhthế!Ờ!Tiểuthưạ,tay
tiểuthưlúcấyđỏbầmcơ,bâygiờthìtaytiểuthưtrắnglắm.Cònconbúp
to ấy, con có nhớ không? Con gọi nó là Catherine. Con cứ tiếc mãi sao
khôngdắtnóvàotuviện.Conạ.Baonhiêulầnconlàmchaphảiphìcười,
hỡinàngtiêndịuhiềncủacha!Khitrờimưa,conthảnhữngcọngrơmxuống
nướclàmthuyền,vàconnhìnnótrôiđi.Mộthômchachoconmộtcáivợt
mây,vàmộtquảcầucónhữnglôngvàng,lônglơ,lôngxanh.Conđãquên
rồi,conạ.Lúcbéconcũngtinhnghịchlắmkia!Connôđùa,concàinhững
quảanhđàovàotai.Đềulànhữngchuyệncũcả.Nhữngcánhrừngchađã
vượtquavớicon,nhữnghàngcâykhidạochơi,nhữngnhàtukínkhiẩnnấp,
nhữngtròchơi,nhữngchuỗicườitươitrẻ,đềuchỉcònlàbóngdáng.Tôivẫn
cứ tưởng tượng những cái đó là của tôi. Đấy mới thật là tôi ngu. Bọn
Thénardierấyquảlàđộcác.Hãythathứchohọ.Cosette,mẹconlàFantine,
conhãynhớlấycáitênấy:Fantine.Conhãyquỳxuốngmỗikhinóiđếncái
tênấy.Mẹconđãđaukhổnhiều.Mẹconđãyêuquýconhếtsức.Conbây
giờsungsướngbiếtchừngnào,thìngàyxưamẹconđaukhổchừngấy.Đó
làluật bùtrừcủa Chúa.Chúaởtrêncao, Chúanhìnthấy tấtcảchúngta,
Chúabiết việcChúalàm giữanhữngvì saotolớn mênhmôngcủa Chúa.
Chasắpđiđâycácconạ,cácconhãyyêunhaumãimãi.Trongđờichỉ
mộtđiềuấythôi:Làyêunhau.Đôikhicácconnênnhớlạiônggiàchết
đây.
Cosetteconơi,khôngphảilàlỗicủachađâuđấy,nếubấylâunaycha
khônggặpcon.Ruộtchacũngđứttừngkhúc,chađiđếntậngócphố,những
ngườihàngphốtrôngthấychađiquahẳnphảilấylàmkìkhôi;chatưởng
nhưđiên,cómộtlầnchađirađầukhôngmũ.Cácconơi!Này,chakhôngkể
nữa.Chacònnhiềuđiềumuốnnóinhưngmàthôicũngđược.Thỉnhthoảng
hãynhớđếncha.Cácconlànhữngngườiđầyhồngphúc.Chakhôngbiết
chalàmsao,nhưngchanhìnthấyánhsáng.Cácconlạigầnchanữađi.Cha
chếtsungsướng.Nhữngchiếcđầuyêuquýcủacácconđâu,đưađâycho
bàntaychađặtlên.
CosettevàMariusquỳphụcxuống,mêmẩn,nghẹnngàonướcmắt,mỗi
ngườigụcxuốngmộtbàntaycủaJeanValjean.Nhữngbàntaycaocảấyđã
imlìm.Ngườiôngngảraphíasau,haicâynếnchiếusángtrênngười,gương
mặttrắngngửalêntrời.ÔngđểCosettevàMariushôn,hônmãihaibàntay
ông.Ôngđãchết.
Đêmkhôngsao,trờitốinhưmực.Chắcchắntrongbóngtối,cómộtthiên
thầnmênhmôngđanggiươnghaicánhchờđónlinhhồn.
VI
CỎCHE,MƯAXÓA
TrongnghĩađịaPèreLachaise,gầnchỗkhulàmphúc,rấtxacáikhuvực
lịchsựtrongthànhphốmồmảấy,xanhữngngôimộđủvẻmangcáckiểu
chếtdơdángcủangườiđờiđếntậnchỗthiênthuvôtuyệt,ởmộtgócvắng
vẻ,dọcbứctườngcũ,dướigócmộtcâythủytùnglớnbámđầynhữngdây
bìmbìmvượttừđámrêu,từnhữngbụicỏgàlên,cómộtphiếnđá.
Phiếnđáấycũngnhưmọiphiếnđákhác,chẳngthoátkhỏinhữnglởlóivì
thờigian,vìmeomốc,vìrêuvàphânchimgặmnhấm.Nướcmưanhuộm
xanh,nắnggiólàmnhámđenmặtđá.Nóởxatấtcảcácđườngđilốilại,
ngườitacũngkhônghayđivềgócnàyvìcỏmọccao,đivàibướclàướt
chânngay.Khicóchútánhnắng,lũthằnlằnbòlênđóphơinắng.Chung
quanh,lúađạimạchdạirùngmìnhdướigió.Mùaxuânđến,chimbônglau
hótvéovontrêncành.
Phiếnđátrầntrụi.Ngườitaxẻđávừađủchomộ,dàimàhẹp,chevừa
vặntầmvócmộtconngười.
Phiếnđákhôngkhắctênai.Tuynhiên,cáchđâycũngđãlâu,bàntayai
đãdùngbútchìviếtlênmấycâusauđây,màmưabụiđãdầndầnlàmcho
mờ,khôngđọcđược,đếnnaychắcđãmấthẳn:
«Ngườinơiđâyyênnghỉ
Thânthếlắmđắngcay
Vẫncamsốngbấychầy…
Thiênthầnmộtsớmbay,
Ngườichết,đơngiảnlắm
Nhưđêmnốitiếpngày.»
HẾT
★★★
•ChúThích•
[1]
LouisAragon:BạnđãđọcVictorHugochưa?
[2]
LouisAragon:sđd
[3]
SaintSimon(1760-1825)làmộtnhànghiêncứukhoahọc,ngườiPháp,
cólòngyêuthathiếtloàingười,cămghétbọnquýtộcđịachủvàbọntưsản
đầucơ.Ôngchủtrươngcảitạoxãhộitưsảnvàxâydựngxãhộikhông
ngườibóclộtngười,nhưngSaintSimonchưathấyrõnhữngmâuthuẫncủa
giaicấp trongxãhội tưbảnnênchủtrươngcủaôngđi đếnthấtbại hoàn
toàn.CharlesFourier(1772-1837)làmộtnhàkinhtếhọcngườiPháp,lênán
kinh doanh vô tổ chứctrong kinh tế tư bản. Ông bênh vực thợ thuyền
“ngườilàmratấtcảmàchịusốngđờisốngkhổcực”.Ôngchủtrươngmột
nềnkinhtếcókếhoạch,nhưngthủtiêuđấutranhgiaicấp,nêncũngchỉđi
đếnthấtbại.
[4]
Nhữngchúthíchtrongbảndịchnàyđềulàcủangườidịch,trừmộtvài
chúthíchcóghi“củanguyênbản”.
[5]
1793:NămCáchMạngPháptrấnápkẻthùdữdộinhấtvàxửtửcảvua
LouisXVI.Cũngcónhữngvụtrừngtrịsailầmnhấtđịnh.
[6]
NguyênvănPalares:KhẩungữPhápcổ,nghĩatừnguyênlàtặngvật
linhtinhtraochomộtvuahoặctùtrưởngChâuPhi,nghĩarộnglàchuyện
dôngdàivôbổ.HìnhnhưdanhtừnàyđãnhậptíchvàoMiềnNamViệtNam
vàtrởthành:Baláp.
[7]
Bienvenu:LàtênđệmcủaôngMyrielnhưngcũngcónghĩalà“người
đượcmongđợi”
[8]
ViệnNgũBách:ViệnDânBiểugồm500ngườithờiCáchMạng
SảnDânQuyềnPháp,bịNapoléongiảitánnăm1799;Cuộcđảochính18
BrumairecủaNapoléon1799thiếtlậpthểchếTổngTài-Consulatmày
TổngTàiĐệNhất,chuẩnbịchonềnĐếChếI.
[9]
KhiấytriềuđìnhđangcóxíchmíchvớiTòaThánhLaMã
[10]
Voltaire:MộtnhàvănvànhàtriếthọcnổitiếngthếkỷXVIIIởnước
Pháp,cótưtưởngtựdo.
[11]
Nguyênvăn LaTinh:"Nisi Dominuscustodieritdomum, in vanum
vigilantquycustodiunteam".
[12]
Panthéon:Điệnthờdanhnhân,xâydựngởParisvàothếkỷXVIII.
[13]
Sardanapale:Nhânvậttruyềnthuyếtcủathành quốc Babylone, nổi
tiếnghưhỏngvàhènnhát;SaintVincentDePaul:Thánhtửvìđạotrongthế
kỷIởLaMã,nổitiếnglàngườiđạođức,đãviếtnhiềuchươngtrongTân
Ước.
[14]
Nguyênvăn:Conventionnel,nghĩalàmộtdânbiểutrongViệnQuốc
Ước.ViệnnàyđãthiếtlậpchếđộCộngHòa,phếvàxửtửLouisthứXVI,
thihànhchuyênchínhđểbảovệCáchMạng,bảovệnướcPháp.
[15]
NguyênvănLaTinh:Exabrupto
[16]
1814:NămPhụcHưngquânquyềnởPhápsauthờikỳCáchMạng
thờikỳĐếChế
[17]
1793:NămViệnQuốcƯớcthihànhchuyênchínhcaođộđểbảovệ
chếđộCộngHòamớixâydựngvàlãnhthổnướcPhápbịuyhiếp.Bọnphản
đốilấy cớlàcó nhiềumáuđổđểcông kíchCáchMạng vàtranhthủ bọn
khônglậptrường.
[18]
LouisXVIIlàconLouisXVI,cháunộiLouisXVlàmộtôngvuabị
dânchúngghétnhất.LouisXVIIbịgiamtrongngụcvàchếtnăm1793,lúc
lên10tuổi.
[19]
Cartouche:Mộttêntướngcướplừngdanh
[20]
NguyênvănLaTinh:Siniteparvulos
[21]
Barabas:Mộttênsát nhân, cũng bị giam với Jésus Christ; Herode:
VuaxứJudaea,đãkếtánJésusChrist
[22]
NguyênvănLaTinh:Vermissum
[23]
Marat:MộttrongnhữnglãnhtụtrứdanhcủaCáchMạngPháp.Chí
côngvôtư,khôngnhânnhượngđốivớikẻthùcủaCáchMạng.Maratrất
đượcdânchúngtinyêu
[24]
Bossuet:GiámMụcởtriềuđìnhLouisXIV,xuấtthânđạiquítộc,đã
cónhiềubàigiảngvàđiếuvănvănhoavàđầyhìnhảnh,làmchovănhọc
Phápkểôngvàohàngnhàvăn
[25]
NguyênvănLaTinh:TeDeum
[26]
Trongcâunàyvàmấycâusau,tênđầuchỉmộtnhânvậtthờiCách
Mạng,tênsauchỉmộtnhânvậtthờiQuânChủ,đềucótêntronglịchsử.
[27]
TheothầnthoạiHylạp,thìTantalevìxúcphạmthầnlinh,bịthầnlinh
phạtmãimãiđứngbênmộtdòngsông,dướicáicâyđầyquả.Đóikhátquá,
đưatayháiquảthìcànhcâynhíchlêncao,cúixuốnguốngnướcthìdòng
sôngcạn.
[28]
MũchụpđỏlàmũcủanhữngngườilàmCáchMạng1789đội.Mũđỏ
cóvànhlàmũcủacácGiáoChủ,chứcvịởtrênchứcGiámMục.
[29]
Napoléonsaukhibịngoạixâmvànộiphảnbứcbáchphảithoáivị
năm1814thìraởđảoElbe.Năm1815ônglạitrởvề,đuổivuaLouisXVIII
vàlàmvualạiđược100ngày.BạitrậnởWaterlooôngmớimấthẳnngôi.
[30]
Năm1812,dấuhiệusuysụpcủaNapoléonbắtđầuhiệnrõvớicuộc
đạibạiởNga.
[31]
Ba cái hoa huệ khắc trên mặt huân chương, biểu trưng của vương
triềuBourbons.
[32]
LiênhệbàithơngụngônnổitiếngcủaLaFonten.
[33]
NguyênvănLaTinh:CredoinPatrem
[34]
NguyênvănLaTinh:Quiamultumamavit
[35]
Bertrand: Tướng phụ tá của Napoléon, rất trung thành, đã theo
Napoléontrongbướcsuyvongchođếnlúccuốicùngvàđãmangdicốtcủa
vuamìnhvềnướcPháp.
[36]
VoilaJoancónghĩalà:“Jeanđấy”hay“ĐấylàJean”
[37]
Tiếng Pháp: Chateaubriand, tên văn hào thế kỷ XIX đọc như
chateaubriant:Thănbònướng.
[38]
NguyênvănLaTinh:Redivivus
[39]
Parmentierlànhànônghọc,thếkỷXVIIđãmanggiốngkhoaitâytừ
MỹvàonướcPhápvàdạytrồngtrọt,cảitạogiống.Neufchâteaumuốngọi
khoaitâylàParmentier,nhândânvẫngọilàPommeDeTerrecónghĩalàtáo
đất.
[40]
Talma:DiễnviênkịchnổitiếngcuốithếkỷXVIIIđầuthếkỷXIX
Pháp
[41]
Dahlia:Nghĩalàhoathượcdược.
[42]
MộtchếđộchínhtrịởPhápthờiCộngHòaĐệNhất,sauCáchMạng
1789.Trongchếđộnày,quyềnchấpchínhtrungươngởtrongtaynămvị
ĐốcChính.
[43]
IronietiếngPhápcónghĩalàtínhmỉamai,nóimát.
[44]
NguyênvăntiếngÝ:Facciagialluta,faomiracolo.
[45]
NguyênvăntiếngAnh:Keepsakes
[46]
Byron:ThihàoAnh,thơsôinổi,đauthương.Byrontìnhnguyệnsang
giúpsaucuộckhởinghĩacủadântộcHyLạpchốngbọnthốngtrịThổvàhy
sinh1788-1824.
[47]
Nguyênvăncanezou,đọcxuyêntạcnhữngchữquinzeaout.
[48]
Nguyênvăn:Écolebuissonière,thànhngữ,cónghĩalàtrườngtrong
bụi.
[49]
TrongnguyêntácbàihátnàylờibằngtiếngTâyBanNha.
[50]
Bố xứ Gand tức là Louis XVIII. Trong thời kỳ Bách Nhật, Louis
XVIIItrốnởGrand,mộtthànhphốthuộcnướcBỉ.
[51]
Spleen:TiếngAnh,cónghĩalàbệnhbuồnchánvôcớ.
[52]
NguyênvăncòncócâuLaTinh:Estmoduslarebus,chơichữtheolối
rebuscũngphảicóhạn.
[53]
Bacche:Thầnrượu,theothầnthoạiHyLạp.
[54]
Nguyênvăn:Numete,Bacchecanam!
[55]
Nguyênvăn:Gandvàgant,đồngâm.
[56]
Nguyênvăn:Liège(thànhphố)vàliêge,điênđiên,đồngâm
[57]
Nóilái“mốngchuồn”là“muốnchồng”.
[58]
NguyênvănLaTinh:Casusbell.
[59]
Nguyên văn: Digesle, bộ sách luật tập hợp theo lệnh Hoàng Đế
Justinien.
[60]
Nguyênvăn:Glacesvừacónghĩalàgươngvừacónghĩalàkem.
[61]
Fouché:nguyênlàLinhMụctheoCáchMạngPháp,rồiĐếChế,được
cửlàmBộTrưởngAnNinhvàphongCôngTước.KhithấyNapoléonsuy,
hắngiaothiệpvớigiặcngoài,nổitiếngvìxảoquyệt,tànbạo,thamlam,
hộivàphảnphúc.
[62]
Đểtrở:Đểtang.
[63]
Cựasắttravàogótgiàynhữngngườicưỡingựa,đểthúcngựa.
[64]
Ởchếđộtưbảnngàyxưaphảiđóngthuếsảnnghiệpđếnmộtmức
nàođóhoặccómộtchứcvịcaotrongxãhộimớiđượcđibầu.Thờiđiểmtác
giảviếttácphẩmnày,sốcửtrirấtlàhạnchế.
[65]
NgườilínhNgadướichếđộSaHoàngthườngbịbắtđứngnghiêmmà
nhậnđòn.
[66]
NgườiLaMãcươngnghị,tôntrọngnhiệmvụ;ngườiSpartiateanh
dũngvàkhắckhổ.
[67]
Danhtừchuyênmônvềtưpháp.
[68]
NgoặcđơnnàylàtựtayJeanValjeanghi-chúthíchởnguyênbản.
[69]
TrongvởkịchPhèdrecủaRacinethếkỷXVII,nhânvậtThéraméne,
thầycủaHipplyteđãthuậtlạicáichếtcủachàngmộtcáchvănhoavàdài
dòng.
[70]
Năm1598,tạithànhNantes,vuaPhápHenriIVbanhànhsắcdụcho
phépdântheođạoCảiCách.Gần100nămsau,LouisXIVthuhồisắcdụấy.
[71]
WalterScott,Lamartine,Vaulabelle,Charras,Quinet,Thiers.-chú
thíchởnguyênbản.
[72]
TrongtrậnchiếnthắngAusterlitz1805,mặttrờilênrựcrỡ.
[73]
NguyênvănLaTinh:RidetCocsar,Pompeiusflebit.
[74]
PhùhiệuquânđộivàhảiquânHoàngGiaPháp.
[75]
Bia đề: Đây là nơi yên nghỉ của ông Bernard Debrye, nhà buôn
Bruxellesbịxecánchết,ngày(khôngrõ)tháng2năm1637-chúthích
nguyêntác.
[76]
MuratvàNeylàhaitrongsốnhữngtướngưuviệtnhấtcủaNapoléon.
Cảhaiđềunổitiếngtrongviệcchỉhuykỵbinh.MuratlàemrểNapoléon,
đượcôngcholàmvuaởNaple,lúcnàyđangbịnghĩaquânÝđánh.
[77]
Splendid!:Chúthíchởnguyênbản.
[78]
TênhiệudanhdựngườitadùngđểgọiQuậnCôngWellington.Tiếng
Anh:Ironduke,tiếngPháp:DucDeFer.
[79]
ThốngChếNeybịtòaántốicaocủaLouisXVIIIxửbắnmấytháng
sau.
[80]
NhữngchiếnthắnglẫylừngtrướccủaNapoléon,trongđóđộiCậnVệ
lậpcônglớn.
[81]
NguyênvănLaTinh:Quotlibrasinduce?
[82]
“Mộttrậnđánhđãkếtthúc,mộtngàyđãqua,mộtsốchủtrươngsai
lầm đã sửa đổi, nhiều thắng lợi to lớn hơn đã chắc chắn giành được cho
tươnglai.Vậymàtấtcảđềuhỏnghếtchỉvìmộtphúthoảngloạn.”Napoléon
đọcchongườichépởSainteHélène-chúthíchởnguyêntác.
[83]
TênnhữngtướngÁobịBonaparteđánhbạitrongchiếndịchÝnổi
tiếng1796.
[84]
Napoléon là người đảo Corse; tổ tiên của Louis XVIII là người
Béarnais.
[85]
Những trận chiến thắng lớn thời Quân Chủ, trước chiến công
AusterlitzcủaBonapartenhiều.
[86]
NguyênvănLaTinh:Nonpluribusimpar.
[87]
ĐồiBelleAlliance,tênPhápcónghĩalà“Liênminhhẩu”.
[88]
Turene:DanhtướngtriềuLouisXIV.
[89]
Hoche,MarceauhaidanhtướngthờiCáchMạngPháp,nổitiếngvề
tàichỉhuy,ýchíCáchMạng,tínhliêmchínhvàlòngcôngminh;đềuxuất
thânbìnhdânvàbắtđầucuộcđờilínhvớiCáchMạng1789.
[90]
MệnhdanhcủanhàvănvànhàtriếthọctiếnbộPhápVoltairethếkỷ
XVIII,FerneymộtthịtrấnởsátThụySĩ,nơiVoltairecưtrú20nămlúcvề
già.
[91]
Alexandre, vua xứ Macedonia,sốngvào thế kỷ thứ IIItrước Công
Nguyên.Lànhàquânsựthiêntài,ôngđãchinhphụcmộtđếquốcrộnglớn
baogồmHyLạp,TâyÁ,BaTư,mộtphầnẤnĐộ.Cáctướnglĩnhcủaông
đánhnhaudữdộiđểgiànhđấtđaingaysaukhiôngchết.
[92]
Nguyênvăn:Fodit,etinfossathesauresconditopaca,As,nummos,
lapides,cadaver,simulacra,nibilque.
[93]
Rostopkine:TổngđốcthànhMoskva,đãđốtcháythànhphốđểcho
độiquânxâmlượccủaNapoléonbịđói,rét-1812.
[94]
Nguyênvăn:Elreyneto.
[95]
Mancenillier,mộtloạicâycóquảđộcvànhựađộcđếnnỗingườita
tinrằngngủdướibóngnócũngđủchết.
[96]
Nguyênvăn:UnFilousophe,filou:Têntrộmcắp,sophe:Ngườicó
thuyết, có khoa học - một danh từ tác giả mới tạo, phỏng âm danh từ
philosophe,nhàtriếthọc-đểnóiđâylàmộttaytrộmcắpcólýluận.
[97]
Nguyênvăn:Duquibus.
[98]
Hội nghị Vienne, 1814-1815, sau cuộc bại trận của Napoléon; Hội
nghịnàybắtnướcPhápphảibồithườngchocácnướcliênminh.
[99]
VuaLouisXVIIIbéo,xấu,khôngđượclòngdân.
[100]
Corbeau:Conquạ;Renard:Concáo.
[101]
LaFontaine:NhàngụngônnổitiếngnướcPháp,thếkỷ17.Mấycâu
thơdướinhạiđoạnđầubàingụngôn“CáoVàQuạ”củaông.
[102]
Renard: Con cáo, tiêu biểu cho xảo quyệt. Prenard vốn không
chữ,nhưngnếucóthìcónghĩalàtêntrộmcắpđụckhoét.
[103]
LaSalpêtrière:LàmộtNhàThươngcứutếcủanhàthờđónnhững
phụnữgiàbệnhtậtvàcảnhữngphụnữmắcbệnhthầnkinh.
[104]
Pot:TiếngPhápchỉcácthứbình,lọ,vạibằngđấtnunghaybằngsắt.
Postes:TiếngPhápnghĩalàtrạmbưuđiện.
[105]
TừđâyđếnhếtđoạntácgiảcóchứathànhngữLaTinhbêncạnh
tiếngPháp.
[106]
Chữ grâce tiếng Pháp có hai nghĩa: Ơn phúc và xinh đẹp, duyên
dáng.Tácgiảdùngnghĩathứhaiởđây.
[107]
Homère:NhàthơcổđạiHyLạp,tácgiảnhữngchiếnhùngcaIliade
và Odyssée nổi tiếng; Perrault: Nhà thơ Pháp thế kỷ 17, tác giả những
chuyệnthầntiênnổitiếngviếtchotrẻconnhưchuyệnEmBéTíHon.
[108]
Agathoclès:ĐồngâmvớiAgatheauxcléc:Agathechữakhóa.
[109]
Châm ngônLaTinh cónghĩalà: Khôngaicó quyềncôngbố cho
nướcngoàibiếthiếnpháp,luậtlệcủata.
[110]
TrongthờikỳCáchMạng1789,giớiquýtộcchốngnướcPhápsang
sốnglưuvongởcácnướcphongkiếnkhácởChâuÂu.
[111]
Arlequin:TênmộtvaihềtrênsânkhấunướcÝngàyxưa,vẫnmặc
mộtcáiáomaybằngcácmụnvảinhiềumàuchắplại.
[112]
AnneLefebvreDacier,mộtphụnữthôngtháigiỏitiếngHyLạp
tiếngLaTinh,đãdịchcáctácphẩmIliadevàOdyssée,1656-1720.
[113]
NhữngtusĩBénédictins(nam)cótruyềnthốnguyênthâm,báchọc.
[114]
NguyênvănLaTinh:Postcordalapides.
[115]
Eglantiers:Tầmxuân.
[116]
DụngcụthểthaohìnhđầumộtngườiThổNhĩKỳ,cólòxo,đểđo
sứcđậpcủacánhtay.
[117]
Hicjaceo,vixiannosvigintiettres.
[118]
Vườncấm,vườnkín.
[119]
NguyênvănLaTinh:Nơiyênnghỉ.
[120]
CáchMạng1789,1830và1848.
[121]
Eden: Vườn hạnh phúc, trong Kinh Thánh, nơi Chúa Trời đã cho
Giáng Sinh người đànông đầu tiênAdam và người đànbà đầu tiên Ève;
Lycde:NơinhàtriếthọcHyLạpAristoteđếngiảngdạychomônđồởthành
Athènes.
[122]
DòngTrappe:Dòngtuhếtsứckhổhạnh,thếkỷ12;Horace:Nhàthơ
LaMãthếkỷ1trướcCôngNguyênlàmnhữngbàithơtươivuicangợihạnh
phúcsống.
[123]
Xinsiêuđộ,tiếngLaTinh,đọcởcuốikinhcầuhồn.
[124]
NhânsưtheotruyềnthuyếtAiCậplàmộtconquáivậtthường ra
nhữngcâuđốkhógiảichokháchquađường.
[125]
TiếngLaTinh:Câythánhgiáđứngyêntronglúctráiđấtxoayvần.
[126]
Auboncoing:Quảmộcquangon.
[127]
Bébỏng.
[128]
Plaute:NhàhátkịchLaMã,thếkỷthứbatrướcCôngNguyên.
[129]
Loque:Mảnh
[130]
ChúnhócconnàychơichữPrendrelataille:Nghĩabónglàômlấy
ngườita;prendrenghĩađenlàcầm,nhónlấycáigì.
[131]
NguyênvănLaTinh:Homuncio
[132]
MarsthườnggọilàcôMars,nữnghệsĩsânkhấunổitiếngcủanước
Pháp, đầu thế kỷ 19, đóng rất tài tình những nhân vật của Moliète
Marivaux,1779-1847.
[133]
Olympe:TênmộtngọnnúiởHyLạp.TheothầnthoạiHyLạp,núi
nàylànơiởcủacácvịthần.
[134]
Rabelais:Nhàvănnổitiếngthếkỷ16nướcPháp,hiệnthựcvàtrào
phúng.
[135]
Adamastor:Thầnkhổnglồlàmbãotố.
[136]
Ionie:Mộtmiềncậnđôngcổ,códânHyLạpở,nổitiếnglàthông
minh;Beotie:MộtmiềnHyLạpcổ,dânmangtiếnglàngudốt.
[137]
TiếngLaTinhnghĩalàbánhxeluânchuyển.
[138]
Urbisamator:Ngườihammêthànhthị;rururusamator:Ngườiham
mênôngthôn.
[139]
TấtcảđềulàvùngngoạiôcủaParis.
[140]
Nguyênvăngalères-thườngthườnghọbắtngườitùkhổsaichèo.
DonguồngốclịchsửấymàchữgalèrestrongtiếngPhápkhôngnhữngchỉ
nhữngchiếchảithuyềnlớncóngườichèomàcònchỉtộihìnhkhổsaichung
thânnữa;Galérien:ngườitộiphạmbịbắtchèothuyền.
[141]
LịchsửPhápcòngọivuaLouisXIVlàLouisĐạiĐếvàthếkỷ17
thếkỷlớn.
[142]
“Calude Gueux” nhan đề là một cuốn tiểu thuyết của Victo Hugo
xuấtbảnnăm1834.
[143]
Romantique:Danhtừlãngmạnđivàongônngữthôngthườngcủa
tiếngPháp.
[144]
NhữngngườiphảnđốivuaLouisPhilippevẽnhữnghìnhbiếmhọa,
biếnmặtvuathànhmộtquảlê.
[145]
Tantale:NhânvậttrongthầnthoạiHyLạpbịthầnJupiterbắtchịutội
hìnhđứngtrongnướcmàchịukhát,dướinhữngcâychíncànhmàchịuđói.
[146]
Tấtcảcáctừấy;phảnbội,ác,tokếch,lốbịchtrongmiệngcủachú
cónhữngýnghĩađặcbiệt.
[147]
Gaule:TêncủanướcPhápthờicổđại.
[148]
Poquelin:TênthựccủaMolière.
[149]
Bara:ThiếuniênanhhùngtrongCáchMạngPháp1789.Mộtmình
bịvây,bịbuộcphảihô:“Nhàvuamuônnăm”nếumuốnđượctha,emđã
“CộngHòamuônnăm”vàbịgiếtchết.
[150]
Tibre:SôngchảyquathànhLaMã;Léthé:TrongthầnthoạiHyLạp,
consôngâmphủLéthécónghĩalà“Quên”.Nhữngngườichếtuốngnước
sôngnày,quênhếtchuyệncũtrêntrần.
[151]
Nguyên văn La Tinh: Contra Gracchos Tiberim habemus. Bibere
Tiberim,idestseditionemoblivisci.
[152]
MộtpháptrườngởParis.
[153]
Lờithềcủađẳngcấpbìnhdânngày20/6/1789họpởphòng“JeuDe
Paume”quyếtđịnhkhônggiảitántrướckhilậpchođượcmộthiếnphápcho
nướcPháp,CáchMạng1789.
[154]
NguyênvănLaTinh:FiatLux.
[155]
TiếngLaTinh:Fexurbis.
[156]
TiếngLaTinh:Mob.
[157]
TênmộtnhómBảoHoàng,ănmặcđồngphụcrấtlốlăng.
[158]
Năm1793lànămCáchMạngPhápđấutranhdữdộinhấtchốngthù
tronggiặcngoài.
[159]
NgườimiềnnúiPyrénées,PhíaNamnướcPháp,cótiếnglàcanđảm,
lanhlợi.
[160]
NữHầuTướcPompadour,nhântìnhcủaLouisXV,xàiphícôngquỹ
bịnhândânkhinhghét.
[161]
TứcnữBáTướcDuBarry,bịnhândânkhinhghét,chếttrênđoạn
đầuđàinăm1793.
[162]
Treobút:Suspendu,nóivềbáochí,treo,tứctreocổ-pendunóivề
tộixửngườiphạmtộinặng.
[163]
Nguyênvăn:Sonexcellence(khôngviếthoa)leMalvừacónghĩa
“tuyệt vời xấu”, “tuyệt vời ác” vừa có nghĩa là cụ lớn xấu (hay ác). Son
ExcellenceviếttắtlàS.EdùngđểxưnghôcácquanThượngThư,cácđại
thầncũngnhưnóitướngcônghaycụlớn.Chúngtôiđànhdịchtạmcùnghai
nghĩanhưvậy.
[164]
NguyênvănLaTinh:Requiescant.
[165]
Nghị Viện hồi ấy, 1815-1816, được mệnh danh là “Viện không
kiếm”vìnóBảoHoàngcựcđoan.
[166]
CóChúa,tiếngLaTinh:Postulatoredisanti.
[167]
Tiếngxưnghôđốivớivuađểtỏýsùngkínhdùngởngôithứhai.
[168]
ThànhphốởnướcĐức,nơinăm1792,bọnquýtộcxuấtcảnhtập
hợpthànhlậpđạoquânchốngnướcPhápCáchMạng.
[169]
DanhtừdùngtrongcácbảnánthờiCáchMạngPhápđểgọicáctên
quýtộcvàthầytuphảnđộngtrướckhinêutênvàchứcvịcũcủachúng.
[170]
Géronte:Nhânvậtđiểnhìnhônggiàbướngbỉnh,ngớngẩntronghài
kịchPháp.Molièređãchếgiễunhânvậtấytronghàikịchcủaông;Werther:
Nhânvậtlãngmạn,chánđờitrongtácphẩmcủaGoethe.
[171]
Chữduègnecónghĩalàmộtmụgià,gianhântrongmộtnhàquýtộc,
cónhiệmvụtheohầugiữgìnmộtthiếunữ,thiếuphụquýtộc.
[172]
BọnBảoHoàngquenđọctêntụccủaNapoléonnhưvậycódụngý
mỉamaikhinhrẻ.ĐâylàcáchphátâmtheotiếngÝ.
[173]
1789-1792,nhữngnămsôinổinhấtcủaCáchMạngPháp.
[174]
Tughenbun:TổchứcbímậtcủasinhviênĐứcchốnglạiquânPháp
xâmlượcĐứcđầuthếkỷXIX;Carbonarisme:Tổchứcbímậtrộnglớncủa
nhândânÝđầuthếkỷXIXđấutranhchotựdovàthốngnhấtcủadântộcÝ.
[175]
AbaisseđọcgầnnhưA.B.C:Cáigìbịhạxuống,ngườibịchàđạp,
vùidập.
[176]
Ngườimanrợvàdòngdõi“manrợ”,GiáoHoàngUybainVIIIthuộc
dònghọBarbarini.
[177]
Petrusnghĩalàđávàtrênnềnđánàytaxâydựnggiáohội.Trong
nhữngcâuLaTinhvàTâyBanNhatrênđâycónhữngcáchchơichữ
chúngtôikhôngdịch.
[178]
Homo:Ngườibìnhthường;Vir:Ngườicươngnghị.
[179]
Nhà thơ trữ tình lớn của nước Pháp cuối thế kỷ XVIII. Bị Cách
MạngxửtộitửhìnhvìchốnglạiCáchMạng.
[180]
TiếngLaTinhtrongnguyênbản:Nevarietur.
[181]
L’aigle:Chimphượnghoàng,cũngcóngườigọióhayưng.Chim
phượnghoànglàquốchuythờiĐếChế.Nhàthơvàtriềuthầncũngthường
gọiNapoléon làchimphượng hoàng.Ởdưới cótênLesgle đọccũngnhư
L’aigle.
[182]
ViếtliềnhaitừLesgueules:Nhữngcáimõm.
[183]
Maueaux:Nhàvăn,nhàhùngbiệnBossuetđượcmệnhdanhlàchim
phượngthànhMeauxvìônglàGiámMụcđịaphậnMaueaux.
[184]
Nguyênvăn:Filledecinqlouis,nghĩanhưđãdịchnhữngcósựchơi
chữkhôngdịchđược.CinqLouisđồngâmvớiSaintLouis,thánhLouis,mỹ
hiệu của một vua hiền nước Pháp ngày xưa. Câu của Bossuet hàm nghĩa
khoácláclàbắtmộtcôngchúa-congáivuaSaintLouiscởigiầychomình;
đồngvànggọilàlouisvìcókhắchìnhvua.
[185]
L:Đồngâmvớiaile:Cánh.
[186]
R: Ta gọi là R hoa, Pháp gọi là grand R (R lên), cũng đọc như
Grastalre.
[187]
Tên những nhân vật của một số anh hùng trong thần thoại hoặc
truyệncổHyLạp-LaMã.
[188]
ĐôibạnthânnổitiếngtronglịchsửcổđạiHyLạp.
[189]
Chơichữ,hiểutheonghĩamỉamaithì:NếuanhlàPontmercythìanh
khôngphảiloàichimphượng.
[190]
NguyênbảncóchữachữLaTinh.
[191]
NguyênbảntiếngLaTinh:Onitiumsapientloe.
[192]
MộtbộsáchtrongThánhKinhcủađạoCatholique.
[193]
Rapin:Họctròhộihọa;Rapine:Việctrộmcướp.
[194]
Io:NữthầnbịJupiterbiếnthànhbòcái.ThácPissevanchedịchra
thácBòĐái.
[195]
Bonaparteđảochínhđểcầmquyềnngày18thángsamùnăm1799
vàsaunàybịLouisXVIIIthaythếnăm1815.
[196]
Nguyênvăn:Resangusta.
[197]
Theonghĩacủatácgiảmuốngiữcáihậutốiste;pháiyêusáchvở.
[198]
Nhà viết sử nổi tiếng của cổ Hy Lạp, thế kỷ thứ nhất sau Công
Nguyên.
[199]
TrậnchiếnthắnglớnnhấtcủaNapoléon,thắngliênquânNga-Áo
năm1805.
[200]
ChữdragontrongquânđộiPhápchỉbinhchủngkhinhkỵbinh,lạicó
nghĩathườnglàconrồng.
[201]
TênmộttờbáocựctảhồiCáchMạngPháp1789.TrongCáchMạng
1848và1871-côngxãPariscũngcónhữngtờbáolấytênnày.
[202]
Kịchlãngmạncủatácgiả,xemphầntiểusử,chungquanhkịchnày
cónhữngcuộctranhluậnkịchliệt.
[203]
NhữngtượngthầnnổitiếngởviệnbảotàngLeLouvre.
[204]
BáoBảoHoàngnhưngtheoGillenormandthìchưaBảoHoàngđúng
mức.
[205]
GiáosĩcủamộtgiáopháiđạoTinLànhthịnhhànhởMỹ,Anh.
[206]
CôĐen;ôngTrắng
[207]
NguyênvănLaTinh:Luxjactaest.
[208]
Tiểu thuyết phong tục nổi tiếng của nhà văn Pháp Lesage thế kỷ
XVII,XVIII.
[209]
Nhânvậtghentuôngtrongvởkịch“AnhPhóCạoThànhSéville"nổi
tiếngcủaBeaumarchaisthếkỷXVIII.
[210]
Jean Jacques: Nhà văn Cách Mạng lớn của nước Pháp thế kỷ 18;
Diogène:Nhà triếthọccổHyLạp,nổi tiếngvớigiaithoạigiữa banngày
xáchđènđitìmconngười;Calvin:ThủlĩnhđạoCatholiquecảicáchởPháp
thếkỷXVI;Socin:ThủlĩnhđạoCatholiquecảicáchởÝthếkỷXVI.
[211]
Nhữngnhàxãhộihọckhôngtưởngcuốithếkỷ18,đầuthếkỷ19.
[212]
NhàCáchMạngPháp,rấthăngháikếttộinhàvua,1743-1793.
[213]
Lớpngườihạđẳng.
[214]
MộttênbạochúakhátmáuởÝ,thếkỷ13,saubịbắtvàbịgiamvới
cácconhắntrongmộtcáithápđểchochếtđói.NhàthơÝDanteđãdựnglên
mộtcảnhkinhkhủngtrongHàiKịchThầnThánh,Ugolingặmcáisọcủakẻ
thùhắntrongthápđói.
[215]
Tênnhữngkẻcướpgiếtngườighêgớmđãbịtrừngphạt.
[216]
Tênnhữngkẻcướpgiếtngườighêgớmđãbịtrừngphạt.
[217]
Cónghĩalà:Chẳngphảithếđâu.
[218]
Nhân vật trong Kinh Thánh Catholique, Cain đã giết em là Abel,
Abelđẹptrai.
[219]
MộttênlưumanhsautrởthànhchánhmậtthámởParisđầuthếkỷ
19.
[220]
Nghĩalàlúcmàmắtkhôngphânbiệtđượcchóvàsói,lúcnhánhem.
[221]
Theonguyênbảnmấybứcthưnàyđềuchứanhiềulỗichínhtả
ngônngữ.
[222]
TênnhữngchiếnthắnglớncủaNapoléon.Nhữngchữnày,chủnhân
viếtvớinhiềulỗichínhtả.
[223]
NhàtriếthọcvàgiáolýThụySĩ,thếkỷ18,sángtạomộtthứthuật
xemtướngquadiệnmạo.
[224]
NghệsĩsânkhấunổitiếngcủanướcPhápđầuthếkỷthứ19.
[225]
NữdiễnviênsânkhấunổitiếngđầuthếkỷXIX.
[226]
NhânvậttrongmộtsốhàikịchnổitiếngcủaMolière.
[227]
Nguyên văn La Tinh: Solus cum solo, in lôc remoto, son cogita
bunturorarepaternoster.
[228]
Merci: Tiếng Pháp nghĩa là cảm ơn. Hai âm tiết cuối cùng tên
Pontmercycũngđọcgiốngynhưthế.
[229]
David:TênmộthọasĩnổidanhcủaPhápthếkỷXIX;Brussel,thủ
đônướcBỉ,Thénardiernóisaichữ.
[230]
TòaáncủaNhàChungthờiTrungCổ,ởTâyBanNhatrừngphạtrất
tànbạonhữngngườibịcoilàxúcphạmđạoCatholique.
[231]
Trongnguyênvăn,đâylàtiếng“tu”đểgọingườiđốithoạivớimình
mộtcáchthânmậthoặcâuyếm-khôngkểkhigọithầnlinhthìlàthậttôn
sùng,haykhigọikẻdướimộtcáchkhinhthường.TronggiađìnhPháp,cha
mẹthườngnóituvớicon,nhưngmộtsốgiađìnhkiểucách,thườngthường
làquýtộcvàtưsảnnóivớiconcái.Ởtachamẹthườngnóivớiconnhưng
cũngcóngườigọianh,chị,cô,chú.
[232]
César:NhàđộctàiLaMã,nổitiếngvềtàiquânsựvàchínhtrị,đã
mởrộngđếquốcLaMã.Prusias:Tiểuvươngkhôngcósựnghiệpgì.Yvetot:
Tiểuvươnghiềnhậuvàvôsự,đãđivàodâncaPháp.
[233]
Mirabeau: Nhàhùngbiện, bênhvựcquyềnlợi ĐệTamĐẳng Cấp
buổiđầuCáchMạng1789.Robespierre:Nhàđộctàiliêmchínhvàcương
quyết,cầmđầupháiJacobins,đãchặnđứngngoạixâmvàtrấnápphảnCách
Mạngthắnglợi.Bịbọnphảnđộngvàbọnônhòalậtđổvàxửtử1794
[234]
CáchMạngtưsảnAnhthếkỷXVIIIđãxửtửvuaCharlesIthuộc
dòng họ Stuarts, thiết lập chế độ Cộng Hòa và tôn người cầm đầu Cách
MạnglàCromwelllàmHuânTướcbảohộnềnCộngHòa,gọilàHuânTước
PhụChính.
[235]
HọBourbonslàdòngvuachínhthốngnướcPháptừxưa.CáchMạng
1789đãxửtửvuaLouisXVIvàthiếtlậpchếđộCộngHòa1792.Sauđó,
tướngBonapartetựxưngHoàngĐếvàthiếtlậpĐếChế1804.KhiNapoléon
sụp đổ, em Louis XVI trở về làm vua, Louis XVIII, và ban bố một hiến
chươngxácđịnhnềnQuânChủLậpHiến1815.
[236]
LouisXVII,conLouisXVIthựctếchưalàmvuanhưngbọnquýtộc
xuấtcảnhtônvươngsaukhiLouisXVIbịxửtử.LouisXVIIchếttrongnhà
laosaođóvàinăm,lúc10tuổi.TheolịchCáchMạng,căncứtrênthờitiết
thìThángNắngnằmvắttrêntháng7vàtháng8;Marengo:Mộttrậnchiến
thắnglớncủaBonapartenăm1800.
[237]
Machiavel:NhàchínhtrịvànhàsửhọcÝnổitiếngởthếkỷXV,
XVI,chủtrươngtrênđườngchínhtrị,dùngphươngphápnàocũngtốtcả,
miễnlàthànhcông.
[238]
HọBrunswick:MộtdònghọCôngTướclâuđờiởĐức.HọOrléans:
MộtdònghọCôngTước,ôngtổlàemvuaLouisXIV.Mộtđạibiểuvềsau
làPhilippeÉgalitéthamgiaCáchMạng1789mộtcáchtíchcực.Conôngta
được tôn lên làm vua sau Cách Mạng Tháng Bảy (1830) với vương hiệu
LouisPhilippe.
[239]
Nguyênvăn:UnQuoiqueParceque,phảiđọccảbachương1,2,3
mớihiểurõcáchgọiđó.
[240]
CácvuachúatrướclàmlễđăngquangtạinhàthờReims,nhàthờcổ
kínhvàtránglệnhấtnướcPháp.LouisPhilippevànhữngngườiphòtáông
tổchứclễđăngquangtạitòaThịSảnhParisđểnêuýnghĩangôivuadodân
tộcPháptraochochứkhôngphảidoChúa(thiênquyền)ban.
[241]
NhữngvuavàHoàngThâncủachitrưởng,tứcdònghọBourbons,có
nhiềunhântìnhcôngkhaivàconriêng.
[242]
ĐâylànhữngchiếnthắnglớnđầutiêncủaCáchMạng1789đốivới
liênquânQuânChủChâuÂu.
[243]
Nguyên văn: Polonols và Hongrais. Cách viết mới là Polonais
Hongrois
[244]
Dumouriez:TướngchỉhuyởValmy;Danton:Mộttrongnhữnglãnh
tụCáchMạng1789,nổitiếnghùngbiện.
[245]
TứcLouisXVI,bịgọitheotêntộchọCapet.
[246]
NhàhìnhpháphọcÝthếkỷXVIII,đãviếtmộtcuốnsáchvề“những
tộiphạm”vớitháiđộnhânđạo.
[247]
MộtchínhkháchÁothờikỳđó,rấtnhiềuthủđoạnvàđượccoinhư
làtrọngtàicủaChâuÂu.
[248]
ThủTướngdướitriềuCharlesX,đãsoạnnhữngsắcdụphảnđộng
làmbùngnổcuộcCáchMạng1830
[249]
TheochủnghĩavôChínhPhủ.
[250]
HọasĩHàLanthếkỷXVII,nổitiếngvềnhữngbứctranhphongcảnh
màusắcấmáp,chitiếtchínhxác.
[251]
Ngườisốngvềlợitức.
[252]
QuốcDânQuângồmnhữngngườitưsảnđượcchínhquyềnQuân
ChủPhụcHưngtínnhiệm
[253]
NguyênvănLaTinh:Foliisacfrondibus.
[254]
Trong tu viện nữ các nữ tu sĩ được gọi theo tục Châu Âu là chị
(soeur)thựcrathìgọithôngthườnglàbàxơ,haydìhoặcmẹ(mère),đốivới
ngườicóchứcvụ:Mẹcả,MẹNhất…
[255]
Nguyênvăn:Amourthaybằngtambour,pandour.
[256]
Chânđâng:(từcổ)cáibànđạpngựa.
[257]
Đồngâmvớiboeuf-conbò,vàlẽraphảilàmonboeuf.
[258]
Đồngvàngngang20francs.
[259]
NguyênvănMamselleMiss.Mamselletiếngbìnhdâncóýkhinhbỉ,
dotiếngmademoiselle:Côhoặctiểuthư,gáichưachồng;MisstiếngAnh
cũngcónghĩalàcôgáichưachồng.DanhtừMamselleMiss cấutạonhư
danhtừbàđầm,phiênâmtiếngpháptừdamecủata,gồmmộttừquốcngữ
ghépvớimộttừngoạingữđồngnghĩa.
[260]
TheodịđoanChâuÂungườitabảorằngngàyhộiquỷsứcácmụ
phùthủycưỡichổilàmngựađidựhội.Faustlàmộtnhânvậthuyềnthoại
Đức,tươngtruyềnđãbánlinhhồnchoquỷsứ.NhàvănĐức:Goethe,đãđưa
nhânvậtFaustvàomộtvởkịchlớncùngtên.
[261]
ThánhMartinđiđườngthấycóngườirét,cắtnửavạtáochoàngcủa
mìnhcho.
[262]
NapoléonkhiđemquânđiđánhAiCậpđãthànhlậpViệnKhảoCổ
AiCập.
[263]
Eskimo:ThổdânvùngCựcBắc.
[264]
CộtđồngkỷniệmngàynhândânParisđánhchiếmnhàngụcBastille
14/7/1789,côngcụchuyênchếcủavua.
[265]
Nhàvăn,nhàtriếthọcPháp,cangợicảnhsốngthôndã.
[266]
Milton:NhàthơAnhđãviếttrườngcaThiênĐườngĐãMất,diễntả
sựsađọacủaconngười;Berquin:NhàthơPháp.
[267]
Bọnnàynóitoàntiếnglóng,ngườidịchdịchtheochúthíchcủatác
giả,vàdịchrangônngữthôngdụng,chứkhôngthểtìmđủtiếnglóngtương
đươngcủabọntrộmcướptrongngônngữViệt.
[268]
TrongvởbikịchHoracenổitiếngcủaCornelille,lãochiếnsĩHorace
khinghebáotinconmìnhbỏchạy,thậtralàtrábạitrongcuộcchiếnđấu,rất
lấylàmkhổtâm.Khingườibáotinhỏi:"Mộtchọiba,cụbảonólàmthế
nào?"Ôngtrảlời:"Chết".
[269]
Racine: Tác giả bi kịch cổ điển nổi tiếng của Pháp thế kỷ XVII;
AndréChenier:nhàthơlớncủaPhápthếkỷXVIII.
[270]
Cầncómộtbảndịchtrọnvẹnnênkhôngthểbỏquacácchươngvề
tiếnglóng-Tuynhiêncũngkhôngthểtìmđủtiếnglóng,tiếngnghềnghiệp
trongngônngữViệtNam,chonênchúngtôiđểnguyêncáctừtiếnglóngđó
vànghĩnênđểchínhtảcủanguyênbảnthìcóíchchongườitìmhiểungôn
ngữvàvănhọchơnlàphiênâm.
[271]
ThuộcvềxứGaule,tứclàđấtPhápngàyxưa.
[272]
NgônngữbìnhdânởmộtxứdongườiLaMãxưachinhphục,gồm
cóngônngữđịaphươngghépvớitiếngLaTinh.
[273]
Tuynhiên,phảithấyMactrongtiếngCeltelạicónghĩalàcontrai-
chúthíchcủatácgiả.
[274]
TênxưachỉngườiDoThái,thànhngữ:Nóimộtthứtiếngmàngười
takhônghiểu,hoặcnóigìquákhóhiểu.
[275]
TênmộttrườngđạihọcnổitiếngởParis.
[276]
TướngtàicủathànhquốcCarthaginois,BắcPhithờixưa.Ôngdẫn
đạoquânviễnchinhđếnÝ,chiếnthắngliêntiếpngườiLaMã,nhưngđến
trướcthànhRomethìđóngquânlạiănchơi,vềsaubịđánhbại.
[277]
CabtiếngAnhlàxengựa,đâydùngtheonghĩalónglàconchó.
[278]
Nhựa mastic đắp lên kính để ấn gãy không kêu, không rơi loảng
xoảng.
[279]
GàmáitheotiếngPhápcòncónghĩalàgáiănsương,lànhântình
nhânngãitheonghĩanhụcdục.
[280]
DoThái:ỞnướcPhápngàytrước,nhữngngườichủngânhàng,
bảntàichínhthườnglàngườiDoTháinêntrongngônngữ,DoTháicòncóý
nóilàngườigiàu.
[281]
TrongthờiĐốcChính,nảyramộthạngngườiănmặckỳkhôi,nói
năngkiểucách,dángđiệucầukỳ,tưtưởngthìphảnđộng,hoặccoithường
chínhtrị;tiếngPhápgọilàincroyables(nam)vàmerveilleuses(nữ).
[282]
Nguyênvănfauchenghĩalàgặt,cắt.
[283]
Tuổicóthểlấyvợchồngkhôngcầnphépchamẹtheoluậtphápthời
bấygiờ.
[284]
Nguyênvănmonperelàchaơi.Nhưngởtakhôngbaogiờgọiônglà
chadùmuốnvanlơn,dùxúccảmmạnh.
[285]
Nhânvậttrongmộtquyểntiểuthuyết,connhànghèolàmtôiởmột
nhàquýtộc,saulấycontraibàchủnhà.
[286]
Thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, đàn ông Pháp mặc quần ngắn
(culotte)bósátvàongười,riêngnhữngngườiCáchMạngthìmặcquầndài
ống rộng. Vì thế người ta gọi họ là những người “không quần cộc” (san
culotte).Tấtnhiên,phụnữvẫnmặcváy.
[287]
Othello:NhânvậttrongmộtvởbikịchnổitiếngcủaShakespeare,
đứngtuổi,giếtvợvìnghivợngoạitình.
[288]
Candide:NhânvậttrongquyểntiểuthuyếtCandidecủaVonte,điển
hìnhlàngườithanhniênlạcquan.Candide,tínhtừ,cónghĩalàngâythơ,
trongtrắng.
[289]
VõquanvàchínhkháchPhápthuộcphechốngđốiChínhPhủởHạ
NghịViệnPhápthờivuaLouisPhilippe.
[290]
HuyhiệuBảoHoàng.
[291]
Cuộc khởi loạn lớn của nông dân Bảo Hoàng tỉnh Vendée chống
chínhquyềnCáchMạngdobọnchacốchốngđốixúigiục.
[292]
Juvénal:NhàthơtràophúngLaMã(thếkỷX)đãchỉtríchsâusắc
nhữngtệhạiđươngthời.
[293]
Nguyên văn La Tinh: Facit indignation, do Juvénal đã kêu Facit
indignationvertum(phẫnnộlàmrathơ).
[294]
Latinlechỉtoànxứ,LaMã(Rome)chỉthủđôkhimuốnphânbiệt.
[295]
Rubicon:ConsôngngăncáchđấtÝvàđấtGaules.Césarđãvượt
sôngấylậpnhữngchiếncôngnóitrên.
[296]
Foy:MộtNghịViêntiếnbộ.
[297]
NguyênvănLaTinh:Inpetlo.
[298]
ConcủaNapoléon,chếttrẻ(1811-1832)
[299]
Lafayette: Tướng đã thamgia tình nguyện cuộcchiến tranh giành
độclậpcủanhândânHoaKỳ,thamgiaCáchMạngPháp1789và1830.
[300]
Exelmans:ThốngChếPháp,cũngthuộcpháitiếnbộ
[301]
Arnan Carel: Nhà báo và làchiếnsĩCách Mạng chống nền Quân
ChủthángBảy
[302]
AnneRadeliffe:NữvănsĩAnh,viếttiểuthuyếtgiàuóctưởngtượng
[303]
TứclàmộtviệnsĩViệnHànLâmPháp(việnấycóconsốnhấtđịnh
40việnsĩ)
[304]
NguyênvănCasseteetechinois:Mộttròchơirắcrốigồmcómộtcái
bàntrênxếpcácmẩugỗtheonhiềuhìnhvàbiếndạng
[305]
Mộtcon:Mộtconchó.Nguyênvăn:Chienvừacónghĩachóvừa
nghĩalàcòsúng.
[306]
GavrochenhạimộtcâutrongbàiMarseillaise,quốccaPháp.
[307]
HồibấygiờnhândânBaLanđangnổilênchốngquânÁo,Phổ
NgaHoàngđãchiacắtvàthốngtrịBaLan.
[308]
Nguyên văn chơi chữ giữa ouaille (cừu cái, nghĩa bóng: tín đồ,
thườnggọilàconchiên)vàoie(ngỗng).Contườu:conkhỉ.
[309]
NguyênvănLaTinh:Parabellum.
[310]
Người quý tộc trước họ có chữ De, gọi De Courfeyrac tức xem
Courfeyraclàngườiquýtộc.
[311]
Chanvrerie
[312]
Chanverrerie
[313]
Mondétour viết lời (mondéteur) có nghĩa là khúc quanh co, khúc
ngoặtcủatôi.
[314]
Pirouette:Conquay,mộtvòngxoayngười.
[315]
ThéophileGautier:Nhàthơ,nhàvănlãngmạnPhápthếkỷXIXsinh
sauVichtoHugođộmườinăm.
[316]
MahurinRégnier:NhàthơtràophúngthếkỷXVIđầuthếkỷXVII.
[317]
Poauxroses(lọcắmhoahồng).Theocácâmtiếtđó,cóthểviếtcách
kháclàPoteaurose(cọchồng).
[318]
Carpesaugras(cáchépránbéo),Hucheloupviếtsaithànhcarpes
hogras,rồivìmưatuyếtlạithànhCarpehoras:đọcnhưCarpeHoracevà
thểhiểu:Châmngôn“Tậnhưởng”(carpe)củaHorace(xemthêmchúthích
vềHorace).NhữnglốichơichữnàykhôngchuyểnratiếngViệtđược.
[319]
Carême:mộtđầubếpPhápcótài,đãviếtnhiềusáchdạynấuăn(thế
kỷXIX).
[320]
Horace: nhà thơ La Mã nổi tiếng với châm ngôn “Carpe Diem" -
Nắmbắtkhoảnhkhắc."Carpediemquamminimumcredulapostero"(nắm
bắtkhoảnhkhắc,chớtingìtươnglaixavờivợi).Hãytậnhưởngcáingày
hômnay.
[321]
NguyênvănLaTinh:Beni.
[322]
Jolynóiami(bạn)thànhabi(đồngâmvớihabitlàáo)vìngạtmũi.
TròchơichữnàykhôngchuyểnquaViệtngữđược.
[323]
Chơichữ:Plumevừacónghĩalàcáilôngnhím,vừacónghĩalàcái
bút,vìngườiÂungàytrướcdùngcáilôngcánhngỗngđểviết.
[324]
KhingườiLaMã(Rome)cânvàngtrảđểchuộclạithànhquốccủa
mình, thì Breanus, thủ lĩnh người Gaulois némthanh gươm mình vào đĩa
mangquảcânvànói:"Vacvieti"(Kẻchiếnbạiphảigánhhoạnnạn).
[325]
Grantaire dụng ý nói ngược lại, cũng như khi nói về thần linh
thánhởtrên,đểthấythựcchất.
[326]
NguyênvănLaTinh:TimbraeusApollo.
[327]
Nguyênvănnhữngdanhtừnày:sau,e-ruisecau,marimitonmitron
groom(tiếngAnh,Pháphóa),moussetapin,rapin,trottin,menin,dauphin,
bambino.Chúngtôibuộcphảidùngcảbacách:Chuyểnratừtươngđương,
dịchnhữngtừdịchđược,phiênâmtừchuyênnghiệpvàtiếnglóng.
[328]
MộtloạilágaiẤnĐộ,nhaihoặchútnhưthuốclácóthểsay.
[329]
MộtngạnngữLaTinhcũ,nghĩalà:Khôngphảiaicũngđếnđược
Corinthe.
[330]
Bứchọa“TìnhNhânTitien"củahọasĩTitien.
[331]
Mộtnhàtriệuphúhồiấy.
[332]
Manuel: Chính khách Pháp đã chống đối kịch liệt các cuộc viễn
chinhthờiQuânChủPhụcHưng.
[333]
Foy:TướngPhápđãchiếnđấuanhdũngthờiĐếChếvàlàdânbiểu
thuộcpháitựdothờiQuânChủPhụcHưng.Hùnghồnvànồngnhiệt,ông
đượcnhândânmếnphục.
[334]
BảnđồTìnhÁi(CarteduTendre):bảnđồtượngtrưngquátrìnhphát
triển của tình yêu (được biểu hiện bằng con sông mang tên Tendre là âu
yếm)rađờitrongmộtphòngkháchthếkỷXVII.
[335]
HaykhuLatin(Quartierlatin):KhucáctrườngđạihọcởParis.
[336]
Dante:NhàthơlớncủaÝởthếkỷXIII-XIV.Nguyênvăn:Dantein
folietứclà“Dantekhổgấpđôi”,cáchnóitắtthôngdụngđểchỉcuốnThần
Khúcintheokhổgiấybáogấpđôi.
[337]
Thémis:Nữthầncoivềcônglývàhìnhphạt,theothầnthoạiHyLạp
-LaMã.
[338]
Theo đạo Catholique, thiên thần Michel đã đánh gục quỷ vương
Satan.Ýtácgiả:vìkhôngcòntộiácnêncũngkhôngcònsựtrừngphạt.
[339]
Yphụctưsản
[340]
LãnhtụcủaphongtràoĐộcLậpHoaKỳ
[341]
MộtnhàCáchMạngPháphồi1789
[342]
NhắctớitruyềnthuyếtDonJuanmàMolièređãdiễntảlạitrongvở
kịchDonJuan.KhiDonJuannhậnlờimời,đưataychotượngkỵsĩnắmthì
trờinổisấmsét,đấtnứtvàvùiDonJuan.
[343]
1793:ThờikìquyếtliệtnhấtcủaCáchMạngDânQuyềnPháp.
[344]
NguyênvănLaTinh,nghĩalà:Bọncặnbãcủathànhphốlàphápluật
củathếgiới(thànhphốchỉLaMã).
[345]
TheothầnthoạiHyLạp-LaMãkhibọnngườikhổnglồTitankhởi
loạnchốngtrời,họkhiêngnúiPélionchấtchồnglênnúiOssathấphơnđể
leolênđánhtrời.Ởđâytácgiảnóingượclạiđểdiễntảđúngcảnh.
[346]
Nguyênvăn:Sinai(Horeb),tênđỉnhnúitrênđóChúatrờibanMười
ĐiềuRăncủaNgườichonhàtiêntriMoses(theoĐạoThiênChúa).
[347]
NhữngnhânvậtLaMã,AnhvàPhápđãvìlýdochínhtrịmàgiết
người.
[348]
TácphẩmcótiếngcủaVirgile,thisĩLaMãthếkỷI.
[349]
César:DanhtướngđãthihànhchuyênchínhtrongnướcởLaMã,bị
connuôilàBrutusámsát.
[350]
Thờicổđại,batrămthanhniênSparteđãhysinhởđèoThermopyles
(cổHyLạp)đểchặnmộtvạnquânBaTư.
[351]
HainhàCáchMạngPháphồi1789-1793.
[352]
1793làthờiCáchMạngPhápchốngthùtronggiặcngoàiquyếtliệt
nhất.
[353]
NhânvậtthầnthoạicổHyLạpđãcướplửacủatrờivàxâydựngnền
vănminhđầutiênchonhânloại.
[354]
Dụngcụđểđonòngpháo.
[355]
DặmChâuÂu(lieue)bằngđộ4km.
[356]
LuậtLynch:MộtđiềuluậttốtụngởHoaKỳchophépcôngchúng
bắt,xétxửvàhànhquyếtngayngườiphạmtội.Hiệnngườidađenvẫncòn
lànạnnhâncủatậpquándođiềuluậtnàygâyra.(xem“HànhTrìnhKiểu
Lynch”NguyễnÁiQuốc,HồChíMinhtuyểntập-SựThậtHàNội,1960).
[357]
NgườitheochủnghĩaSaintSimon.BáTướcSaintSimonsốngvào
cuốithếkỷXVIIIđầuthếkỷXIX,nhàtriếthọc,làmộttrongnhữngngười
khởixướngChủNghĩaXãHộikhôngtưởngPháp.
[358]
CôngTướcSaintSimon,nhàvăn,đãđểlạinhữngcuốnhồikýhấp
dẫnvềđờisốngvàhoạtđộngcủaquýtộcquãngcuốithếkỷXVIIđầuthếkỷ
XVIII.
[359]
NguyênvănLaTinh:Quiddivinum,cáigìthầnlinh.
[360]
Cavaignactrongnhữngngàytháng6năm1848saunày,đượcChính
PhủĐệNhịCộngHòagiaotrấnápcuộckhởinghĩacủanhândânParisnổra
saucuộcthảihồi12vạnthợcáccôngxưởngđãcảibiếncuộc“chiếntranh
đườngphố”vàápdụngphổbiếnlốidùngđạibácbắnthialiađạnghémvào
cácchiếnlũy,tànsátnghĩaquânvàdânphố.Hắnbịnhândânoánghét
KarlMarxlênántrongcuốn“Ngày18thángsamùcủaLouisBonaparte”.
[361]
Soult:TướngcủaNapoléontrướccầmquânxâmlượcTâyBanNha,
lúcnàylàmBộTrưởngBộChiếnTranh.
[362]
Suchet:TướngcủaNapoléontừngchiếnđấuởTâyBanNha.
[363]
Thành phố ở Tây Ban Nha, đã chống cự oanh liệt quân của
Napoléon.
[364]
Nguyênvăn:Patria,tiếngLaTinh.
[365]
AntéetheothầnthoạiHyLạp-LaMãlàmộtthầnkhổnglồcóđặc
tínhlàkhingãxuốngđấtlạiphụchồisứclực,vùnglênmạnhmẽhơn.
[366]
NguyênvănLaTinh,nghĩalà:Tìmthấyđứabévôdanhtrongtã.
[367]
ThihàocổLaMã.
[368]
ĐạithihàocủanướcĐức(cuốithếkỷXVIIIvàđầuthếkỷXIX).
[369]
NhàthơngụngôncủanướcPháp(thếkỷXVII).
[370]
MộtvịthầntrongthầnthoạicổHyLạp,coivềviệcrèn,rấtkhỏe
thọtchân.
[371]
NguyênvănLaTinh:Solemquisdicerefalsumaudeat.
[372]
Nguyêntắcdùngđồngâm:Cygne:Thiênngavàsigne(dấuhiệu).
Chúngtôitạmdùngđiệpâm.
[373]
CungTuilerieslànơivuaở;trongcôngviênLuxembourglàtrụsở
củaViệnNguyênHuân.
[374]
LouisPhilippethuộcngànhthứtronghoàngtộcPháp.
[375]
NguyênvănLaTinh:Mortuaspaterfiliummoritarumexpectat.
[376]
Spartiate:MộtthànhphốnhỏtrênđấtHyLạpthờixưa.Nhândân
đấycótinhthầnáiquốcvàtinhthầnthượngvõrấtcao.
[377]
Hugo viết bộ truyện này trong thời kỳ độc tài chuyên chính của
NapoléonIII.
[378]
JohnBrown:NhàchínhtrịMỹ(thếkỷXIX)chủtrươnghủybỏchế
độnôlệ.Ôngbịxửtreocổvìđãkêugọinôlệdađenkhởinghĩa.
[379]
Washington.
[380]
Pisacane.
[381]
Garibaldi:NhàyêunướcngườiÝ(thếkỷXIX)đãchiếnđấuvìnền
độclậpvàthốngnhấtcủaÝ.
[382]
TácgiảliênhệmộttruyệnngụngôncủaAesopmàLaFontaineđã
viếtlại,đạikhái:Mộtcongấukếtbạnvớimộtônggià.Mộthômcongấu
ngồiđuổiruồichoônggiàngủ,thấycóconruồilìlợmđuổimãikhôngbay,
bènbêhònđánémnó,làmgiậpcảđầuônggià.
[383]
HaichiđềucóôngtổchunglàLouisXIII,dònghọBourbons.Chi
trưởnggồmcókếtiếpcácvuaLouisXIV,LouisXV,LouisXVI(bịCách
Mạngxửtử),saunềnCộngHòaIvàĐếChếNapoléon,thìlàLouisXVIII
CharlesX,CharlesXbịCáchMạng1830đánhđuổivàtônLouisPhilippe
chithứhailênlàmvua.ÔngtổchithứhainàylàemruộtLouisXIV.
[384]
TiếngLaTinh:Họtraolạinhữngngọnđuốccủacuộcsống.
[385]
Corinthe:MộtthànhphốHyLạpmànhândânrấtnghệsĩ.
[386]
Sybaris:MộtthànhphốHyLạpmànhândânủymị,biếnglười.
[387]
Eden,theođạoCatholique,làkhuvườnxinhđẹpvàđầyđủmàChúa
chongườiđànông(Adam)vàngườiđànbàđầutiên(Ève)ở,đượcgọi
“thiênđườngtrênmặtđất”.
[388]
BabylonevàCarthaginois:Nhữngthànhphốtrùphúthờicổđại,đều
ởquanhĐịaTrungHải.
[389]
AthèneslàthủđôcổcủaHyLạp;RomelàthủđôcổLaMã.
[390]
ZouavelàtênmàngườiPhápgọinhữngngườilínhPhápđiđánh
châuPhi.
[391]
Troy:ThànhphốthờicổHyLạpởbánđảoTiểuÁ.Thiênhùngca
IliadđãthuậtlạicuộcchiếnđấudữdộiởthànhTroiegiữaquânHyLạp
quânTroy.
[392]
FrançoisI, vua nước Pháp thế kỷ XVIcanđảmvàthượng võ, đã
chiếnthắngquânThụySĩởMarignan.
[393]
Theotruyềnthuyết,HomèrelàmộtnhàthơHyLạpcổđãsoạnthiên
hùngcaIliát.
[394]
Thèbes:ThànhphốcổAiCậpcómộttrămcổng,nổitiếngtrongmột
cuộcchiếnđấuchốngngoạixâm.
[395]
Saragosse:ThànhphốTâyBanNha,đãchốngcựquânNapoléonvây
thành một cách rất anh dũng (1809), Suchet là một tướng đánh thành.
Palafoxlàtướnggiữthành,mới29tuổi.
[396]
Archimède: Nhà toán học bất hủ của thành Syracuse cổ đại.
Archimèdeđãmanghếtkiếnthứcrachốngđánhquânxâmlượcvâyhãm
thànhông.Tươngtruyềnôngđãchếramộtthứlửachịunướcbắnlênmặt
nướcđốttrọnđoàntàuđịchcảngườilẫnvật.
[397]
Bayard:DanhtướngnướcPhápthếkỷXVI,dùngnhựathôngnấusôi
đánhquânvâythành.
[398]
Milton:ThihàoAnhthếkỷXVII,tácgiả“ThiênĐườngĐãMất”.
[399]
Dante:ThihàoÝthếkỷXIII,XIV,tácgiả“ThầnKhúc”.
[400]
Nguyênvăn:Oresteđói,Pylandesay-OrestevàPyladelàđôibạn
khăngkhíttronghuyềnthoạiHyLạp.
[401]
Apollon:MộtvịthầntrongthầnthoạiHyLạp,đẹptrai,dũngcảm,tài
hoa.
[402]
ĐếquốcLaMãđượccoilàthếgiớivănminhthờicổ,gồmcóthành
phốLaMã(Rome)làthủđônướcÝrồicácxứthuộcđịanhưđảoSicile,đảo
Sardaigne,vùngBắcPhi...
[403]
KhẩuhiệubanphúccủaGiáoHoàng,nghĩalà:Chothànhphốvà
trụ.
[404]
Tênlàngchàilướiởtrênhònđảobùnlầythờicổđại,saunàytrởnên
trungtâmthànhphốParis.
[405]
NguyênvănCourDesMiracleslàmộtkhuphốthờiTrungCổtụtập
nhữnghànhkhấtnhànghề.V.Hugođãdiễntảnơinàytrongbộtiểuthuyết:
"NhàThờĐứcBàParis”.
[406]
Villon:NhàthơtrữtìnhlớncủanướcPhápởthếkỉXV,đãtừngđi
langthangvàphạmtộitrộmcướpsuýtbịtreocổ.Rabelais:Nhàvănlớncủa
nướcPhápthếkỉXVI,tưtưởngkhoángđạt.TácgiảgiảthiếtthôivìVillon
chếttrướckhiRabelaisrađời.
[407]
Dédale:TheothầnthoạiHyLạp,làngườikỹsưđãxâydựngkhuan
tríkhôngcóđườngrađểgiamcầmconquáivậtthânngườiđầubòtót.
[408]
Babel:TheoThánhKinh,làcáithápmàcácconcủaNoéxâyđểlên
trời,nhưngvìngônngữbấtđồng,họkhônghoànthànhđược.
[409]
Lebarathrum,chưatracứura.
[410]
Marengo, Austletz: Hai trận chiến đấu oanh liệt của Napoléon,
Marengonăm1800vàAusterlitznăm1805.
[411]
GrosJean:Tênriêngquendùngđểgọichungmộtcáchkhinhbạc
người nông dân quê mùa. Lebel: Quan hầu phòng được tín nhiệm của
Napoléon.
[412]
NguyênvănLaTinh:Inpacc.
[413]
Phiênâm:Lôbexpinơ.
[414]
Marat: Nhà Cách Mạng Pháp, chủ bút tờ Bạn Dân và cũng được
mệnhdanhlà“Ngườibạncủadân”,đãkịchliệtlênánbọnchốngđối,bọn
thỏahiệp,lưngchừng,bịmộtthiếunữphảnđộngđâmchếtnăm1793.
[415]
Panthéon,đềnkỷniệmnhữngngườicócônglớnvớiTổQuốc,
Paris.Maratthuộchạngdanhnhânđó.
[416]
Augias: Vua truyền thuyết, có nuôi 3.000 con bò trong một cái
chuồngbamươinămkhôngquétdọn.
[417]
Cassis:Tiếngnghềnghiệpchỉcáirãnhthoátnướcởtrênđườngphố.
Danhtừđócóýnghĩalàvìgầnđồngâmvớicassernghĩalàlàmvỡ,bẻgãy.
[418]
Đồđỏ:Quầnáotù
[419]
ỞphíaĐôngnướcPháp.
[420]
ỞphíaBắcnướcAnh.
[421]
Oatrữ:giữnhữngthứngườikháclấyđượcmộtcáchphipháp.(chú
thíchcủangườilàmebook,theotừđiểnLạcViệt)
[422]
Satyreslàtênnhữngthầnhạđẳngmìnhngười,chândêtrongthần
thoạiHyLạp-LaMã.
[423]
PoncePilatekhitraoJésusChristchongườiDoTháihànhhình,cọ
rửatayvàochậunước;ýmuốnnóiđổtráchnhiệmchongườikhác.
[424]
TênngườichănchiêntrongthơcủaVirgile,thihàoLaMãxưa.
[425]
AndréChénier,thisĩPhápcuốithếkỷXVIII,vìâmmưuchốngđối
CáchMạngnênbịtòaánCáchMạngxửtử.ChàngTrẻỐmlàmộtbàithơcó
tiếngcủathisĩ.
[426]
Fauche nghĩa là cắt, Tranchelevent cũng nghĩa là cắt nên lão
Gillenormandnhớnhầm.
[427]
HọasĩPhápnổitiếngthếkỷXIX
[428]
Nghĩađen:Thápngà.
[429]
ChủngânhàngPhápgiàunổitiếngởđầuthếkỷXIX
[430]
TiếngAnhtheonguyênbản,nghĩalà:Anhyêuemhoặcemyêuanh.
[431]
Củabỏchung,vợvàchồngkhônggiữcủariêng.
[432]
MộtthànhphốthươngmạithuộcnướcÝ,rấttrùphúhồithếkỷthứ
XIV,XV,ởđâynhândânthườngtổchứcnhữngngàyhộitráhình.
[433]
Nhânvậthềởrạphát.
[434]
Rabelais,mộtnhàvăntràophúngPhápthếkỷXVI.
[435]
Aristophane,mộtnhàvănviếtkịchtràophúngthờicổHyLạp.
[436]
Barras: Mộttrongnhững ủyviênchếđộ ĐốcChínhtrong thờikỳ
CáchMạngPháp.
[437]
CungđiệncủavuanướcPhápởParis.
[438]
HarlayDeSaney:MộtnhàchínhtrịPhápthếkỷXVI,chủnhâncủa
mộtviênkimcươngnổitiếng(nặng106caratstứclà21,1gram)đượcgọi
ngọcsancy.
[439]
LãnhtụchuyênchínhcủaCáchMạngPháp1789.
[440]
Célimène:Nhânvậtnữtrongvởkịch“NgườiYếmThế”nổitiếng
của Molière, Célimène là một cô gái đỏm dáng, không yêu quí ai nhưng
thíchlàmchomọingườiyêuquímình.Alcestelàmộtngườingaythẳngluôn
luônbấtbìnhvớinhữngsựgiảdốiởđời,nhưngmêCélimène.
[441]
Nguyênvăn:Ventresaintgris,dịchnghĩalà“bụngthánhsay".Tiếng
văngtụcthườngchẳngcónghĩagìchonêntạmdịchnhưvậy.
[442]
HenriIVcũngcótiếnglàhamgái.
[443]
NguyênvănLaTinh:“ImmortaleJecur”
[444]
Lão trượng Do Thái, một trong những ông thủy tổ của người Do
TháitheochuyệnkểtrongThánhKinhcủađạoCatholique.
[445]
CookvàVancouverlàhainhàthámhiểmngườiAnhthếkỷXVIII.
[446]
Ở Âuchâungày xưanhữngngườibịkếtán nặngphảigiải xuống
nhữngchiếcthuyềnlớnđểchèothuyền.
[447]
Mũxanhcủangườitùkhổsai.
[448]
ChiêuTuyết:TừgốcHáncổ,ngàynayítdùng,nghĩalà:"Rửasạch
oanức","Sángtỏnỗioan".Vídụ"LêThánhTôngchiêutuyếtchoNguyễn
Trãi".
[449]
Từ gốctrong sách giấylà “tran”, khôngcó nghĩa thíchhợp trong
hoàncảnhnày.TừtươngđươngtrongbảndịchtiếngAnhlàbrow(cómột
nghĩalà trán),nênngười tạoebooktự chuyểnthành“trán”đểcâuvăn dễ
hiểu.
[450]
TheotiếngPhápM-A-R-I-U-S.
[451]
BứcthưnàycũngnhưnhữngbứcthưtrướccủaThénardierđầyrẫy
nhữnglỗichínhtả,chúngtôikhôngđemvàokhidịchratiếngViệt.
[452]
TiếngPhápLeChangeurlàngườiđổitiền,đâylàđổiquầnáo.
[453]
NhàvănlãngmạnnổitiếngcủanướcPháp,thếkỷXIX.
[454]
Theoluậtpháp,mộttộilỗixảyratrongmộtthờihạnbaonhiêunăm
(tùytheoloạitộidanh)màchưabịphátgiácthìsauđócóbịphátgiáccũng
khôngbịtruytố.ỞPhápthờihạnmiễntốđốivớitộiđạihìnhlà20năm.
[455]
ĐộicậnvệquâncủaNapoléon.
[456]
TiếngmercimàThénardiernghethấyởchiếntrườngWaterloocũng
cónghĩalàcảmơn.
[457]
Theosáchgiấylà1832,ngườilàmebooktựsửalạitheonộidung
phầnII,quyểnII,chươngI.
[458]
Theobảninđầutiênnguyênbảntruyện“NhữngNgườiKhốnKhổ".
Theo bản dịch của chúng ta, lần in này, thì ở phần II: Cosette, quyển II,
chươngI..