GIỚITHIỆU

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

VictorHugo(26tháng2,1802tạiBesançon-22tháng5,1885tạiParis)

làmộtnhàvăn, nhà thơ, nhà viết kịch danh tiếng nhất của nước Pháp, là

nhânvậtdẫnđầuphongtràolãngmạn(TheRomanticMovement)củanền

vănchươngPháp.VictorHugolàconútcủaôngJosephLéopoldSigisbert

Hugo(1773-182vàbàSophieTrébuchet(1772-1821).Ôngsinhnăm1802

tạiBesançon(thuộcvùngFrancheComté)vàôngđãsinhsốngtạiPhápgần

hếtcuộcđời.Tuynhiên,ôngđã chọncuộcsống thahươngdưới thờivua

NapoléonIIIcủaPháp,ôngđãsốngởBỉ(1851),ởđảoJersey(1852-1855)

vàởđảoGuernsey(1855-1870và1872-1873).

Cáctácphẩmcủaônggồm45cuốnvớihaicuốntiểuthuyếtđượctoàn

thếgiớibiếtđến,làcuốn"NhàThờĐứcBàParis"(NotreDamedeParis,

1831)vàcuốn«NhữngNgườiKhốnKhổ»(LesMisérables,1862),vớihai

nhânvậttrongchuyệnlàanhgùQuasidomotrongcuốntiểuthuyếttrướcvà

JeanValjeantrongcuốnsau.

KhảnăngsángtạocủaVictorHugorấtlớnlao,mỗingàyôngcóthểlàm

100câuthơhayviết20trangtiểuthuyếtvàquacáctácphẩmcủaông,đã

phảnánhcácphongtràochínhtrịvàvănchươngcủathờiđại,đãbộclộrõ

niềmtincủaôngnơiKhoaHọc,nềnDânChủvàTựDo.VictorHugođã

chàođờivàonăm1802vàquađờinăm1885,vàdocáctácphẩmđồsộ,thế

kỷ19vớinềnvănchươngđặcsắccủanướcPhápđãđượcgọilà"Thếkỷcủa

VictorHugo".

•Cácnămthiếuthời(1802-1830)

Victor Hugo chào đời vào ngày 26 tháng 2 năm 1802 trong tỉnh

Besancon,nướcPháp,làcontraithứbacủaôngJosephLéopoldSigisbert

Hugo, vốn là con của một người thợ mộc, nhưng ông Joseph đã phục vụ

quânđộiPháptrongthờikỳCáchMạngvàlêntớicấpbậcthiếutá,rồivềsau

dolòngdũngcảmvàcôngtrạngchiếntrường,trởthànhmộtvịtướngtrong

độiquâncủaNapoléon.ÔngJosephđãtrungthànhvớichếđộmới,từHội

NghịQuốcƯớctớiĐếChếThứNhất,đãphụcvụchoJosephBonapartevà

quânvụđãkhiếnchoTướngHugonàyphảiđilàmviệctạinhiềunơi.

VictorHugođãđithămchatạinướcÝvàotuổilên5vàtheohọctrường

tiểuhọctạiMadrid,nướcTâyBanNha,vàotuổilên9.Kýứcvềtuổitrẻxa

xứđãđượcVictorHugoghilạisaunàyquacáctậpthơvàcácvởkịch.Trái

ngượcvớingườichatheoCáchMạngPháp,bàmẹcủaVictorHugolạilà

mộtphụnữcótínhđộclập,cươngquyết,theopheBảoHoàngvàkhôngưa

cuộcđờinayđâymaiđócủavợmộtquânnhân,vìthếvàonăm1812,bà

JosephHugođãđịnhcưtạithànhphốParisvàtừnay,bangườicontraicủa

bàtheođuổimộtnềngiáodụccănbản.Sựkhácbiệtvìtưtưởngchínhtrị,vì

tínhtìnhtươngphảngiữahaiôngbàHugođãdẫnđếnviệclydịchínhthức

vào năm 1818. VictorHugo sống vớimẹ, nên vào thờigian đầu, đã theo

khuynhhướngBảoHoàng.

VictorHugolàcontrainhỏnhất,đãtheohọctạitrườngtrunghọcLouis

LeGrand(1816-1818).CậuVictornàytừnhỏđãcóthiênkhiếuvềvănthơ,

vàotuổi15đãyêuthươngcôbạngáihàngxómtênlàAdèleFouchervàđã

dựtínhsaunàytheongànhvăn họcđểcóthểkếthônvớingườiyêu. Tại

trườngtrunghọc,VictorHugolàmộthọcsinhxuấtsắcvềToánHọcvàVăn

Chương. Năm 1817, Victor Hugo lãnh được bằng khen danh dự của Hàn

LâmViệnPhápvềmộtbàithơdựthirồitớinăm1818,đãđoạtgiảinhất

trongmộtkỳthithơphútoànquốc.Năm1819,VictorHugoghidanhvào

ĐạiHọcLuậtKhoaParisnhưngviệctheohọcnàyđãkhôngđềuvàkhông

cóchủđích.Cáckỷniệmvềthờisinhviênnghèonàyđãđượcphảnánhqua

nhânvậtMariustrongcuốntruyện«NhữngNgườiKhốnKhổ».

LuậtKhoa không phải là tham vọngcủaVictorHugo bởi vì trong các

cuốnsổcủaôngđãghiđầycácbàidịchnhiềuvởkịch,cácbàithơ,đặcbiệt

làcácthiphẩmcủaVirgil.Dosựkhuyếnkhíchcủabàmẹ,VictorHugođã

lậpratạpchívănhọc"LeConservateurLittéraire"(NgườiBảoQuảnVăn

Chương,1819-1821)quađó,cácbàicủaôngviếtvềhainhàthơAlphonse

DeLamartinevàAndréDeChénier,đãđượcnhiềungườichúý.Trongmột

cuốnsổghi,VictorHugođãviết:“TôisẽtrởnênmộtChateaubriandhoặc

chẳngragì".-ChateaubriandlànhàvănhàngđầucủanướcPhápvàođầu

thếkỷ19.

Khibàmẹquađờivàonăm1821,VictorHugođãtừchốinhậntrợcấp

củachavàchịuđựngcuộcsốngthiếuthốn.Cũngvàonămnày,ôngchoxuất

bảnthiphẩmđầutiêncótênlà"OdesEtPoesiesDiverses"(Cácbàithơngắn

vàthơnhiềuloại)quađócáccảmtìnhBảoHoàngđãkhiếnchoôngnhận

đượcmóntiềntrợcấp1.000quanmộtnămcủaVuaLouis18rồinhờsốtiền

này,VictorHugođãkếthônvớingườiyêuAdèleFouchervàhọđãcóvới

nhau4ngườicon.

Năm1823,VictorHugophổbiếncuốntruyệntiểuthuyếtđầutiêntênlà

Hand'Islande(ĐạiHãnCủaIreland),môtảsựmanrợcủamộtbộlạcchặt

đầungười bằngbúađá vàuốngmáu kẻđịch.Cuốn truyệnnàyđược dịch

sangtiếngAnhvàonăm1825vàđượcnhàbáoCharlesNodiercholàcógiá

trịnên ôngnàyđã mờiVictorHugo thamgia vàonhómcác nhàviếtvăn

thuộctrườngpháiLãngMạn(Romanticism).Nhómvănhữunàymangdanh

hiệulàCénaclevàcũngdomốiliênlạcnàymàVictorHugoquenbiếtSaint

Beuve,mộtnhàphêbìnhvănchươngPhápđộcđáocủathếkỷ19.Nhómvăn

hữuCénaclehọpmặtthườngxuyêntạithưviệnArsenal,họđãđềcaotựdo

làcácnguyêntắccủanghệthuậtvàđờisống.Vàothờikỳnày,VictorHugo

đãphổbiếnmộtloạibáovănhọccókhuynhhướngônhòavớitênlàMuse

Francaise(ThiThầnNướcPháp,1823-1824).Năm1824,VictorHugocho

xuấtbảntậpthơngắnNouvellesOdes(Cácbàithơngắnmới)rồi2nămsau,

xuấthiệncuốntiểuthuyếtBugJargal(bảndịchtiếngAnhlàTheSlaveKing

-NhàVuaNôLệ).TậpthơOdesEtBallades(Thơngắnvàthơbatiếtbalát)

làmộtấnbảnnăm1826,baogồmnhiềubàithơVictorHugođãlàmratrước

kia và các bài thơ sau này mang tính lãng mạn, sau đó là tập thơ Les

Orientales(ĐôngPhương,1829)gợilêncácphongvịlãngmạnvàmàusắc

củaPhươngĐông.Bằngcáctậpthơngắnnàyvàquacáchdùngcácnhịp

thơ,cáchìnhảnhrựcrỡ,VictorHugodầndầntrởnênmộtnhàthơlãngmạn.

ThiêntàicủaVictorHugođãthểhiệnquatrườngpháiLãngMạnnhưlà

mộtnhàvăn,nhàthơ,nhàviếtkịchquakịchbản"Cromwell"xuấtbảnnăm

1827.Kịchbảnnàynổitiếngvìlờitựadài,soạncôngphu,quađóVictor

HugođãđềcậptớichủthuyếtcủatrườngpháiLãngMạn(ADoctrineOf

Romanticism)trongmộtkỳthithơphútoànquốc.VictorHugochorằngcác

tương phản của đờingười, thiện hay ác, đẹp hay xấu,vui hay buồn, phải

đượctựdothểhiệntrongcáccáchdiễntảvàbàitựacủavởkịch"Cromwell"

củaôngđãphávỡcácluậtlệcổđiểnchiphốicáchviếtkịchtừcácthờikỳ

trước. Victor Hugo đã cổ vũ cho việc chấp nhận Shakespeare là một nhà

soạnkịchkiểumẫu,ôngủnghộlậptrườngtựdotrongbanguyêntắcviết

kịchvềthờigian,nơichốnvàhànhđộng,vàchủtrươngrằngtrongvởkịch

phảicócảcácsựviệcbihài,cócảsựtầmthườnglẫnsựcaocảvànhưvậy,

trườngpháiLãngMạnđãlấnsangđiạhạtsânkhấu.

•Giaiđoạnthànhcông(1830-1852)

Vàokhoảngnăm1831,VictorHugođãưachuộng,tônsùngNapoléon,

ôngđãchoxuấthiệntậpthơ"ÀLaColonne"(XếpHàng)và"Lui"(Người),

nhưngviệcgiớihạntựdobáochícủaVuaCharlesXvàcáccáchkiểmduyệt

củachínhquyềnthờiđólạikhiếnchoVictorHugohướngvềlýtưởngtựdo,

sựkiệnnàyđãkhiếnônggặpgỡcácnhàvăncấptiếncủatờbáoLeGlobe

(ĐịaCầu).Vởkịch"MarionDeLorme"(1829)củaôngđãbịcấmtrìnhdiễn

trênsânkhấuvìhìnhảnhcủanhàvuađãkhôngđượctrìnhbàythuậnlợi.

VictorHugođãphảnđốicáccấmđoán,cácgiớihạnbằngvởkịchlịchsử

"TrậnChiếnHernani",lầnđầutiêntrìnhdiễnvàongày25-2-1830.Ôngviết

vởkịchHernaninày,dùngtớimiềnđấtTâyBanNhalàmđịabànvớicác

đặctínhtrungcổ,bíẩnvàđộcđáo.Vởkịch"Hernani"hầunhưđãviphạm

tấtcảcácquyluậtcổđiểncủaRacinevàCorneille.Ngaytừđầu,vởkịch

"Hernani"đãbịnhữngngườitheotrườngpháiCổĐiểnlaó,phảnđối,và

ThéophileGautierlàmộtnhàvănnổidanhthờiđóđãphảighinhậnrằngcả

haitrườngpháiđãđốinghịchnhautrongcáccuộctranhluậnvănchương.

Vởkịch"Hernani"đãđượctrìnhdiễn45lần,mộtthànhcôngđángkểđối

vớithờibấygiờvàcuốicùng,cácnhàvăncổđiểnđãphảichịuthua.Victor

Hugođượccangợilàngườiđãgiếtchết“conrồngcổđiển"vàtrườngphái

LãngMạnđãtoànthắngvềmọimặt.VictorHugotrởthànhnhàlãnhđạocủa

phongtràoVănChươngLãngMạncủanướcPháp.Vởkịch"Hernani"về

sauđượcGiuseppeVerdi,nhàsoạnnhạcngườiÝ,dựatheođómàsángtác

ranhạckịchErnanivàonăm1844.

GiaiđoạnsángtácphongphúnhấtcủaVictorHugolàcácnămtừ1829

tới1843.Năm1831,cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"(NotreDamede

Paris,dịchsangtiếngAnhlàTheHunchbackofNotreDame,ThằngGùNhà

ThờĐứcBà)làmộttiểuthuyếtlịchsử,đềcậptớiđờisốngdướithờiVua

LouisXI.Cuốntruyệnđãlênánxãhội,đãchồngchấtcácđaukhổlênđầu

các nạn nhân như anh gù Quasidomo và người con gái "gypsy" tên là

Esmeralda.Cuốntiểuthuyếtnàyđãlàmxúcđộnglươngtâmcủaquầnchúng

hơnlàcuốntruyệnđãđượcxuấtbảnkhitrước,vớitênlà"NgàyCuốiCùng

Của Một Tử Tội" (Le Dernier Jour d'un condamné, 1829) qua đó Victor

Hugođãphảnkhángántửhình.

Cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"đãđượcdịchsangnhiềungônngữ

khác.Quatácphẩmnày,VictorHugođãmôtảcuộcsốngbihàicủaanhgù

kéochuôngcũngnhưvẻrựcrỡcủangôigiáođườngvàthànhphốParisthời

trước.VictorHugocũngxácđịnhrằngmộttácphẩmvănhọcphảilàmột

côngtrìnhcủatrítưởngtượng,củacácbiếnđổivànhữngđiềudịthường.

Tácphẩmvănchương"NhàThờĐứcBàParis"đãxácnhậnVictorHugolà

nhàvănhàngđầucủanướcPháp.

Trong thời gian cuốn truyện "Nhà Thờ Đức Bà Paris"đang được viết,

VuaLouisPhilippeđãtrởthànhvịvuacủathểchếQuânChủLậpHiếnsau

cuộcCáchMạngTháng7(TheJulyRevolution).Nhândịpnày,VictorHugo

đã làm một tập thơ đề cao sự kiện kể trên với tên là "Dicté après Juillet

1830"(LờithơsauCuộcCáchMạngTháng7-1830)vàđâylàtậpthơđi

trướccủaloạithơmangtínhchấtchínhtrịcủaông.

CũngvàothờiđạiQuânChủTháng7này,VictorHugocònchoxuấthiện

tậpthơ"LáThu"(LeFeuillesD'automne,1831)vớicáccảmhứngcánhân

vàthânthương,"CácBàiCaHoàngHôn"(LesChantsduCrépuscule,1835)

mangtínhchínhtrị,"CácLờiNộiTâm"(LesVoixintérieures,1837)chứa

đựngcácýtưởngcánhânvàtriếthọc,"TiaSángVàBóngTối"(LesRayons

etlesOmbres,1840)quađótácgiảdùngtớinhiềuchitiết,màusắcvàhình

ảnh.VictorHugokhôngchỉbiểulộcáccảmtưởngcánhân,cáccâuthơcủa

ông còn là tiếng nói đề cập tới các vấn đề Chính Trị và Trết Học, mang

nhiềubănkhoăncủathờiđại.CácbàithơcủaVictorHugogợilênnỗinghèo

khó của người công nhân cùng các vấn đề của thế kỷ. Victor Hugo cũng

dùngthơ phúđểca ngợisựrựcrỡcủa Napoléonvàhô hàotrởlạicáclý

tưởngCộngHòa.Ôngđãnóirabằngcáclờilẽhùnghồn,làmxaođộngtâm

hồncủamọingười.

KhảnăngsángtạocủaVictorHugorấtlớnlaovàđãthểhiệnquacácvở

kịch.Cóhaiđộnglựcthúcđẩyôngviếtkịch:Ôngcầnmộtdiễnđànđểtrình

bàycáctưtưởngchínhtrịvàxãhội,vàlýdonữalàvìcôJulietteDrouet,

mộtdiễnviêntrẻđẹp,màôngđãquentừnăm1833.Juliettethựcrakhông

cótàinăngdiễnxuấtnênkhônglâuđãtừbỏsânkhấuvàtrởthànhngười

tìnhtrungthànhvàkínmiệng,mộtthưkývàmộtngườibạndulịchvớinhà

văn,chotớinăm1883khicôtaquađời.

VởkịchđầutiêncủaVictorHugolàmộtkịchthơcótênlà"LeRois'

amuse"(NhàVuaTiêuKhiển-1832)môtảcáctìnhyêunôngnổicủaVua

FrancisIvàothờikỳPhụcHưngPháp.Cũnggiốngnhưcuốntruyện"Nhà

ThờĐứcBàParis",kịchthơkểtrênđãchỉtríchcácbấtcôngchínhtrịvàxã

hội tại nước Pháp. Đầu tiên vở kịch "Nhà Vua Tiêu Khiển" đã bị chính

quyềncấmđoánnhưngvềsauđược phéptrìnhdiễnvàlạiđượcnhà soạn

nhạcGiuseppeVerdidùnglàmlờichonhạckịchRigoletto.Bốnvởkịchthơ

kế tiếp của Victor Hugo là "Lucrèce Borgia" và “Marie Tudor" (1833),

"Angelo, Bạo Chúa Của Thành Padoue" (Angelo, tyran de Padoue,1835),

"RuyBlas"(1837)và"LesBurgraves"(1843, đượcdịchquatiếngAnhlà

TheGovernors-CácThốngĐốc)vàvởkịchsaucùngnàyđãkhôngthành

công.

Tháng9năm1843,ngườicongáicủaVictorHugotênlàLéopoldinemới

kếthôn,đãbịchếtđuốicùngngườichồngtrongmộttainạn,sựviệcnàyđã

khiếnchoVictorHugorấtđaubuồn.Ôngđãngưngsángtáctrongvàinăm,

mộtphầncũngvìcácxáotrộnchínhtrịvàxãhộicủathờicuộc.Xãhộicủa

nướcPhápvàogiaiđoạnnàygặpnhiềubấtổnchínhtrịvàthayđổi.Cácnhà

vănlãngmạnthấyrằngnhiệmvụcủahọkhôngphảilàchỉviếtracáctác

phẩmcangợivẻđẹp,điềuhay,màtàinăngcủahọcònphảiđượcdùngvào

việcnóilêncácđiềubấtcôngtrongxãhộivàviệcgiúpđỡcácngườinghèo,

cácngườibịápbức.Nhậnđịnhnàyđãchấmdứtthờikỳvănchươnglãng

mạnvàbắtđầuthờikỳhiệnthựcvàtựnhiên(RealisticNaturalisticperiod).

TrongkhichínhtrịvàxãhộicủanướcPhápthayđổi,thìlậptrườngchính

trị của Victor Hugo cũng biến đổi theo thời gian. Từ khuynh hướng Bảo

Hoàngcủangườimẹ,VictorHugodầndầnmởrộngquanđiểmchínhtrị,dàn

hòavớingườichavàonăm1822đểrồitrởnênmộtngườiCộngHòaônhòa.

Sau cuộc Cách Mạng năm 1848, Victor Hugo đượcbầu làm đạibiểu của

thànhphốParisvàoHộiNghịLậpHiếnrồivềsaulàHộiNghịLậpPháp.

ÔngđãủnghộônghoàngLouisNapoléonlúcđầu,nhưngvàotháng2năm

1851đã xẩyramột cuộcđảochính vàLouisNapoléonđãhủybỏchếđộ

CộngHòa,thànhlậpĐếChếThứHai(theSecondEmpire)vàtrởnênVua

NapoléonIII.Dothấtbạitrongcuộctậphợpcáccôngnhâncủathànhphố

Parisbiểutìnhchốnglạinhàvuamới,VictorHugophảicảitrangthànhmột

côngnhânvàtrốnquađấtBỉ.

•Giaiđoạnlưuvong(1851-1870)

Ngày17 tháng7năm1851, VictorHugođã trìnhbàytrước QuốcHội

PhápmộtbàiđảkíchônghoàngLouisNapoléon.Ôngđãgiậndữtuyênbố

rằng "Chúng ta đã có Napoléon Đại Đế, phải chăng chúng ta cần có

NapoléonBéNhỏ"(NapoléonlePetit).Lờinói"NapoléonBéNhỏ"đãlà

mộtcâuhôhàochốnglạiVuaNapoléonIIItrong19năm.Saukhinhàvua

nàyđãdẹptanđượcmọichốngđối,lệnhtruynãVictorHugođượckývào

ngày 3 tháng 12-1851 khiến cho ông phải chạy qua nước Bỉ rồi các hoạt

độngchínhtrịcủaôngđãkhiếnchochínhquyềnBỉđãphảiyêucầuôngra

đi.VictorHugochạyquanướcAnh,đầutiêncưngụtrênđảoJerseythuộc

vùngbiểnChanneltừnăm1852tớinăm1855.VictorHugođãdùngcácbài

viết đầu tiên của thời kỳ lưu vong vào việc châm biếm và kết tội Vua

NapoléonBéNhỏ,môtảnhàvuanàylàkẻcắp,kẻhènnhátvàbạochúa.

KhinướcAnhvànướcPháptrởnênđồngminhchốnglạinướcNgatrong

trận chiến tranh Crimea, các chỉ trích của Victor Hugo đã làm cho chính

quyềnAnhbốirốivàôngbịtrụcxuấtkhỏiđảoJersey.Ôngdờisanghònđảo

Guernsey,lànơicóthểnhìnthấybờbiểncủanướcPháp.

Thờigiangần20nămsốnglưuvongnàylàthờikỳsángtácphongphú

nhấtcủaVictorHugo.Ôngđãlàmcáclờithơchâmbiếmtrongcáctậpthơ

"Napoléon Bé Nhỏ" (Napoléon le petit, 1852), "Trừng Phạt" (Les

Chatiments,1853)vàđâylàmộttrongcáctậpthơchỉtríchmạnhmẽnhất

của ngôn ngữ Pháp. Trong thời gian sống lưu vong trên đảo Guernsey,

VictorHugođãdùngvănchươngmôtảcácsựthậtsâuxanhấtmàôngđã

trảiqua.Tậpthơ"SuyTưởng"(LesComtemplations,1856)làtậpthơđược

chia làm hai phần, là "Ngày Trước" (Autrefois) và "Ngày Nay"

(Aujourd'hui) ngăn cách bằng ngày qua đời của cô con gái Leopoldine.

VictorHugođãđềcậptớithiênnhiên,tìnhyêuvàsựchết.Bằngtậpthơanh

hùngca"TruyềnthuyếtCủa CácThếKỷ"(LaLégenddesSiècles,1859),

VictorHugođãnóivềcáctiếnbộcủanhânloạiquacácthếkỷ.Ôngđãbàn

luậntớisựtranhđấucủaconngườigiữađiềutốtvàđiềuxấu,conngườigiải

phóngchínhmìnhrakhỏimọitôngiáođểđitớisựthậttoàndiệnvàông

cũngtiênliệusựtiếnbộcủaKhoaHọcvàcủaKiếnThức.

Khi Vua Napoléon III công bố lệnh ân xá cho mọi người lưu vong vì

chốngđối,VictorHugođãviếtrằng:"Camkếtvớilươngtâmcủatôi,tôi

chiaxẻcuộcsốngluuvongvớiTựDo.KhinàoTựDotrởvề,tôisẽtrởvề".

Trongthờigiansốnglưuvong,VictorHugotrởnênbiểutượngcủaTựDo

đốivớinhândânPháp.Ôngđãviếtratrongthờigiannàycácthiphẩmanh

hùngcabấthủđồngthờihoànthànhcuốntiểuthuyếtdàinhấtvàdanhtiếng

nhất:«NhữngNgườiKhốnKhổ»(LesMisérables,1862),mộtcuốntruyệnmô

tảrõràngvàkếtánsựbấtcôngcủaxãhộitrongthếkỷ19.

Vào năm 1848 trước khi tham gia vào các hoạt động chính trị, Victor

Hugođãphácthảocuốntruyện"NhữngĐauKhổ"(LesMisères)nhưngtới

khiphảisốnglưuvongvàonăm1960,ôngtrởlạivớibảnthảocũ.Victor

Hugođãviết:"Danteđãtạoramộtđịangụctừthơphú,tôithửtạoramột

thứđịangụckháctừthựctế".Cuốntruyện«NhữngNgườiKhốnKhổ»với

hơn1.200trang,ngaytừđầuđãđượcmọingườicôngnhậnlàtiểuthuyếtcủa

thếkỷvàđượcdịchsangnhiềungônngữ.Cuốntruyệnnàyđãlênáncácloại

địangụcnhântạotrênmặtđấtvớibavấnđềcủathờiđại,đólàsựhạgiá

nhânphẩmdonghèokhó,sựsuytàncủaphụnữvìđóikhổvàsựthuhẹp

thờiniênthiếucủatrẻemcảvềtinhthầnlẫnvậtchất.Xãhộicủaconngười

cònngộtngạtkhimàsựngudốtvànghèokhócòntồntạitrênmặtđất.

Ngoàitácphẩmlừngdanh«NhữngNgườiKhốnKhổ»,VictorHugocòn

viếtviếttácphẩmkhảoluậncótênlà"WilliamShakepeare"(1864)quađó

bộc lộ các tư tưởng của ông và hai tiểu thuyết khác với tên là "Les

TravailleursdelaMer"(NhữngNgườiLaoĐộngTrênBiển,1866)viếtrađể

tặngchohònđảoGuernseyvàcácthủythủcủanơinày,và"L'hommequi

rit"(NgườiCười,1869),mộtcuốntiểuthuyếtvềngườidânnướcAnhchống

lạichếđộphongkiếncủathếkỷ17.CuốntiểuthuyếtcuốicùngcủaVictor

Hugo là cuốn "Chín Mươi Ba" (Quatrevingt Treize, 1874), tập trung vào

năm1793đầychínhbiếntạinướcPháp,đềcậptớisựcôngbằngvàbácái

chốnglạihậutrườngcủacuộcCáchMạngPháp.

•TrởvềnướcPháp

Trong19năm,VictorHugođãbáotrướcsựsụpđổcủachếđộđộctàicủa

VuaNapoléonIIIvàcảnhcáovềnhữngtaihọatheosau.Năm1870,Vua

NapoléonIIIđầuhàng tại Sédan vì nước Phápthuatrậntrongcuộcchiến

tranhPháp-Phổvàtừnaytớilượt"VuaNapoléonBéNhỏ"bịđưađilưu

vong.VictorHugotrởvềthànhphốParistrongtiếngchàomừngtrênđường

phố,trước kháchsạnmọi ngườiđềuhô tocâu"VictorHugomuônnăm".

NhưngVănHàoHugođãkhônganhưởngđượchòabình.ThànhphốParis

cònbịquânđộiPhổvâyhãmvàVictorHugođãkêugọingườiĐứcnênthiết

lậplạihòabìnhgiữahainướcPhápvàĐứcbởivìĐếChếThứHaiđãsụp

đổ.Ôngviết:"Hãyxóabiêngiới.GiòngsôngRhinenênđượcdùngchomọi

người.Chúngtahãyởtrongmộtliênbang,liênbangcủachâuÂu...Hãyduy

trì hòa bình quốc tế. Bây giờ hãy bắt tay với nhau và hãy giúp đỡ lẫn

nhau…".Nhưngmặcdùcáclờikêugọithốngthiếtcủavănhào,vẫncòncác

hậnthùgiữangườiPhápvàngườiĐức,vẫncònsựchiarẽgiữapháitảvà

pháihữutạinướcPháp,mộtchínhquyềnổnđịnhchỉlàmộtảotưởng.Văn

hàoVictorHugođượcbầulàmđạibiểucủaQuốcHộiPhápvàonăm1871

nhưngsaumộttháng,ôngđãtừchức.VictorHugođãtìnhnguyệnrờikhỏi

nướcPhápmộtcáchcayđắngvàtrởvềđảoGuernseyvàonăm1872vàtừ

đây,ôngđãtrảiquanhiềunămhướngnhìnvềTổQuốc.

Năm1873,VictorHugotrởlạithànhphốParisvàđượcbầuvàoThượng

Viện(TheSenate).Ôngluônluônchốnglạicáchìnhthứcđộctàimới,chẳng

hạn như ngăn trở các tham vọng của Thống Chế Mac Mahon. Vào năm

1868,bàvợAdèlecủavănhàoHugoquađời,đểlạichoôngnỗibuồnvô

hạn,rồisauđólàhaicáitangcủahaingườicontrai,chếtvàonăm1871và

1873.Năm1882tớilượtcôJulietteDrouetquađời,côlàthưkývàcũnglà

ngườitình,ngườibạnđồnghànhtrungthànhcủavănhàoHugo.Cùngvào

năm1882,lễthượngthọ80củavănhàođượcnướcPháptổchứclongtrọng

vớiĐạiLộd'EylauđượcđổithànhĐạiLộVictorHugovàvănhàođượcca

ngợinhưmộtvịanhhùngquốcgia.

SứckhỏecủaVictorHugosuyyếudần.Vàomùahènăm1883,vănhào

đãđểlạinhữngđiềudặndò,đượccoinhưlờidichúc:“Tôichonhữngkẻ

nghèo50.000quan.Tôiướcmongđượcmangtớinghĩatrangtrongquantài

củangườinghèokhó.Tôitừchốicáclờicầunguyệncủatấtcảnhàthờ.Tôi

tintưởngnơiThượngĐế".

VictorHugotừtrầnvàongày22tháng5năm1885.Mặcdùướcvọngcủa

ônglàđượcchôncấttronghoàncảnhcủakẻnghèo,chiếcquantàicủaông

đượcđặttạiKhảiHoànMôn(ArcDeTriomph)với12nhàthơlớnđứngkế

bên,cónhiềukỵbinhcầmđuốcxếphàngchungquanhvàtanglễđượccử

hànhlongtrọngnhưmộtquốclễđểtônkínhnhàvănvĩđạinhấtcủanước

Pháp.Vàongàytanglễ,dânchúngđứngxếphàngdàitừKhảiHoànMôntới

Quảng Trường Concorde. Văn hào Victor Hugo được chôn trong Điện

Panthéon,nơiannghỉcủacácvĩnhâncủanướcPháp.

Victor Hugo là nhà văn, nhà thơ vĩ đại nhất của nước Pháp. Sự rộng

lượngtrongcáctưtưởngcủaông,sựâncầntrongcáchdiễntảđãlàmrung

độngtâmhồnngườiđọcbởivìônglànhàthơcủangườibìnhdân,đãviếtra

văn,làmrathơvớiđặctínhgiảndịnhưngbaohàmbêntrongsứcmạnh,đề

cậpcảvềniềmvuilẫnnỗibuồncủanhiềungười.Khiđượchỏiailànhàthơ

lớn nhất của nước Pháp, văn hào André Gide đã trả lời: "Vẫn là Victor

Hugo".VictorHugocóthểbịchỉtríchvềsựnôngcạncủatâmhồntácgiảvà

sựtầmthườngcủacácnhânvậttrongchuyện,nhưngtầmvóctàinăngcủa

ôngvềvănchương,baogồmcảkịchnghệvàthơphú,thậtlàbaola,không

cóaisánhkịptronglịchsửvănhọckểtừthờiShakespearevàGoethe.Mặc

dùkhông phải là nhà tư tưởng sâu sắc, Victor Hugo vẫn là nhà vănchân

thành,hiếnmìnhcho"Chân,Thiện,Mỹ"vàônglàvănhàođượcdânchúng

Phápyêuchuộngnhất.

Về Kịch Nghệ, Victor Hugo là người phát ngôn của trường phái Lãng

Mạn,ôngđãlênánsựcứngrắnvềngônngữvàhìnhthứccủatrườngphái

CổĐiển,chỉquendùngđềtàilàcácvuachúaHyLạphaycácanhhùngLa

Mã.VictorHugođềnghịdùnglịchsửcậnđạivớinhânvậttrongcácvởkịch

cóthểlàmộtngườitưsản,mộttêncướp…nhưngvẫnmangvẻcaothượng

trênkịchtrườngvànhưvậyđãchuyểnhướngKịchNghệvềđườnglốiHiện

Thực.

Vềphươngdiệntiểuthuyết,VictorHugođãđềcậptớicácvấnđềluânlý

vớicácnhânvậttrongtruyệnlàmcáchànhđộngđơngiảnnhưngkhôngthể

quênđược.Cuốntruyện"NhàThờĐứcBàParis"làmộttiểuthuyếtlịchsử,

vớithờiđiểmlàcácnăm1400tạithànhphốParis.Cuốntiểuthuyết"Chín

MươiBa"nóivềcácbiếncốcủacuộcCáchMạngPháp,còncuốn«Những

NgườiKhốnKhổ»đượcđặtvàotrongkhungcảnhcủanướcPhápcùngthời

đạivớinhàvăn,vớinhânvậtJeanValjeanphấnđấuđểcóthểthựchiệnmột

đờisốnghữuíchmặcdùcácthànhkiếncủamộtxãhộitànác.Nhưvậycuốn

truyệnđãphảnảnhniềmtincủatácgiảvàokhảnăngtựquyếtcủacánhân

đốivớicácthóiđời.Cuốntruyệnđãmôtảbảnchấtcủaxãhộivàbảnchất

củaconngười.VictorHugochorằngcácđiềukiệnxãhộiphảithayđổiđể

chocáctrẻemđượcnuôidưỡngđầyđủ,đànôngcócôngviệclàmăn,đànbà

đượcchechở,nềngiáodụcnêndànhchomọingười,cơhộiphảicôngbằng

vàgiữaconngườivớinhauphảicótìnhhuynhđệ.Cuốntiểuthuyết«Những

NgườiKhốnKhổ»đãđặtranhiềuvấnđềliênquantớichínhtrị,xãhội,văn

chương,lý tưởngnhânđạo vàhướngthiện.Ngoàira,nhiều tácphẩmcủa

VictorHugocònđượccoilàxuấtsắcvìcáchcanhtânvềngônngữvàhình

thứcvănchương,vìcáchvậndụngchủđềtheotrừutượng.ĐạiVănHào

VictorHugoxứngđángđượckểlànhàvănđạidiệnlớnnhấtchoTinhThần

củanướcPhápvàChâuÂuvàoThếKỷ19.

Cáctácphẩm của ông rất đa dạng như: Tiểuthuyết,thơ,kịch,cácbài

diễnvăn chínhtrị,...Tiêu biểuchocáctácphẩm củaônglà haitácphẩm

mangđậmtínhnhân bản: «NhữngNgườiKhốnKhổ» (Les Misérables) và

NhàThờĐứcBàParis(NotreDameDeParis).

•Tácphẩm

—Kịch:Cromwell(1827),Hernani(1830),MarionDelorme(1831),Le

Roi s'amuse (1832), Lucrèce Borgia (1833), Marie Tudor (1833), Angelo,

tyran de Padoue (1835), Ruy Blas (1838), Les Burgraves (1843),

Torquemada(1882),Théâtreenliberté(1886).

—Tiểuthuyết

Bug-Jargal(1820),Hand'Islande(1823),LeDernierJourd'uncondamné

(1829),NhàThờĐứcBàParis(NotreDamedeParis,1831),ClaudeGueux

(1834),NhữngNgườiKhốnKhổ(LesMisérables)(1862),LesTravailleurs

de la mer (1866), Người Cười (L'Homme qui rit, 1869), Chín Mươi Ba

(Quatre-vingt-treize,1874).

—Thơ

Odesetpoésiesdiverses(1822),NouvellesOdes(1824),OdesetBallades

(1826),LesOrientales(1829),LesFeuillesd’automne(1831),LesChantsdu

crépuscule (1835), Les Voix intérieures (1837), LesRayons et les ombres

(1840),LesChâtiments(1853),LesContemplations(1856),Premièresérie

delaLégendedesSiècles(1859),LesChansonsdesruesetdesbois(1865),

L'Annéeterrible(1872),L'Artd'êtregrand-père(1877),Nouvellesériedela

LégendedesSiècles(1877),Religionsetreligion(1880),LesQuatreVents

del'esprit(1881),SériecomplémentairedelaLégendedesSiècles(1883),

LaFindeSatan(1886),ToutelaLyre(1888),Dieu(1891),ToutelaLyre-

nouvellesérie(1893),LesAnnéesfunestes(1890),DernièreGerbe(1902),

OcéanTasdepierres(1942).

•Tácphẩmkhác

Mặt Trời Lặn (1853-1855), Bạch Tuộc Và Những Cái Xúc Tu (1866),

Étude sur Mirabeau (1834), Littérature et philosophie mêlées (1834), Le

Rhin(1842),NapoléonlePetit(pamphlet,1852),LettresàLouisBonaparte

(1855),WilliamShakespeare(1864),Paris-Guide(1867),MesFils(1874),

Actes et paroles - Avant l'exil (1875), Actes et paroles - Pendant l'exil

(1875), Actes et paroles - Depuis l'exil (1876), Histoire d'un crime - 1re

partie(1877),Histoired'uncrime-2epartie(1878),LePape(1879),L'Âne

(1880),L'ArchipeldelaManche(1883),ŒuvresposthumesChosesvues-

1re série (1887), Alpes et Pyrénées (1890), France et Belgique (1892),

Correspondances - Tome I (1896), Correspondances - Tome II (1899),

Chosesvues-2esérie(1900),Post-scriptumdemavie(1901),MilleFrancs

derécompense(1934),Pierres(1951).

LỜINHÀXUẤTBẢN

VictorHugolànhàvănlãngmạnlớnnhấtcủanướcPháp,thếkỷXIX.

Cuộcđờichiếnđấukhôngngừngcủaông,nhữngtácphẩmvănchươngcủa

ôngphảnánhtrungthànhnhữngbiếncốlịchsửlớnlao,nhữngcuộcCách

MạngcủanhândânPhápsuốtthếkỷXIX.Tácphẩmcủaôngtiêubiểuchoý

chítựdo,lòngthathiếtyêuhòabình,lòngtintưởngcaocảvàoconngười

lao động. Bởi vậy, ngày nay ở mọi nước, người ta đều công nhận Victor

HugolàmộtnhàvăntiếnbộkhôngnhữngcủanướcPhápmàcònlàcủatoàn

thểnhânloại.

Năm1952,nhândânkhắpthếgiớiđãtổchứclongtrọnglễkỷniệmngày

sinhnhậtlầnthứ150củaHugotạiVienne,thủđônướcÁo.Tácphẩmcủa

ôngđãđượcdịchrarấtnhiềuthứtiếngtrênthếgiới.

VictorMarieHugosinhngày26tháng2năm1802ởBesançon,mộttỉnh

nhỏ ở miền Đông nước Pháp. Bố ông là một sĩ quan cao cấp thời kỳ

NapoléonĐệNhất.MẹôngthuộcmộtgiađìnhtheoChủNghĩaQuânChủ

vàngoanđạo.Lúccònnhỏ,Hugosốngvớimẹ,chịuảnhhưởngtưtưởngcủa

mẹ.Nhưngtừthờithơấu,ôngđãởParis“quêhương”củaông,quêhương

củaCáchMạngPháp,nênôngsớmhấpthụnhữngtưtưởngCáchMạng,tinh

thầndânchủ.Nhữngnămcònnhỏtuổi,HugotheobốmẹsangÝrồisang

TâyBanNha.Cảnhvậtchóilọiởnhữngnướcnàysẽđểlạitrongthơvăn

của ông những hình ảnh tươi sáng, những kỷ niệm sâu sắc. Từ năm lên

mười, Hugo ở hẳn Paris, học tại trường trung học Louis Le Grand. Năm

mườibốntuổi,Hugobắtđầulàmnhiềuthơ,nămmườilămtuốiđượcgiải

thưởng thơ của ViệnHàn Lâm Pháp. Nămmười bảy tuổi, ông bỏ học để

chuyênsángtác.

NhữngtácphẩmđầutiêncủaônggợilạithờikỳTrungCổphongkiến,

biểuhiệntưtưởngQuânChủrõnét,nhữngđồngthờicũngđãcómầmmống

củatưtưởngnhânđạo,chốngđốilạichếđộnôlệlúcbấygiờ.

Từ1820đến1830,Hugoliênlạcvớinhómnhàvănlãngmạnvàtrởnên

lãnhtụcủanhómnày.Ôngmanghếtthiêntàilỗilạcvàtráitimnồngnhiệt

đấutranhchomộtnềnvănhọcmới,tựdo,chốngđốilạithứnghệthuậtgò

bó,giảtạocủaChủNghĩaCổĐiểnlúcấyđãlỗithời.Năm1827,ôngviếtvở

kịchCromwell,bàitựacủavởnàyđượccoinhưbảntuyênngôncủaPhái

LãngMạn.Hugochủtrươngphábỏtấtcảnhữngluậtlệcổđiển,khắtkhevà

đòihỏiphảitôntrọnghiệnthực,đòihỏitựdotưởngtượng.VởkịchHernani,

diễnnăm1830,gâyranhữngcuộcchiếnđấuvànhữngcuộctranhluậnkịch

liệtgiữapháicũvàpháimới.Nghệthuậtlãngmạnhoàntoànthắnglợi.Trên

nhữngnguyêntắchoàntoànmớivềkịch,Hugoviếtmộtloạtnhữngvởkịch

lãng mạn: Marion Delorme (1829), Lucrèce Borgia (1833), Marie Tudor

(1833)vàđặcbiệtRuyBlas(1838).Ôngđưalênsânkhấunhữnghoàncảnh

vĩ đại, những con người đầy nhiệt huyết, những mâu thuẫn gay gắt nóng

bỏng,nhữngtráitimnồngcháy.NgườitachúýnhấtđếnvởRuyBlas,trình

bàynhânvậtchínhlàmộtngườiđầytớcótâmhồncaothượngvàyêutha

thiếtHoàngHậuTâyBanNha.ĐólàcảmộtcuộcCáchMạngvềquanniệm

kịchcủaHugo,tráihẳnlạivớiquanniệmkịchcổđiển.

Từsau1830,bắtđầumộtgiaiđoạnmớitrongcuộcđời,cũngnhưtrong

sángtáccủaHugo.PhongtràoCáchMạngPhápcàngngàycàngmạnhmẽ.

Từ1830đến1832tạimộtsốthànhphốlớnởPháp,nhấtlàParisvàLyon,

nhândânlaođộngnổidậychốngchínhquyềntưsảnphảnđộng,Hugocó

cảmtìnhđặcbiệtvớiphongtràoCáchMạng.TrongbàitựacuốnLucrèce

Borgia(1833),ôngtuyênbốnhàvănphải“sángtácđồngthờivớiđấutranh

chínhtrị”.Từ1830,Hugokhôngngừngsángtácvàkhôngngừngtíchcực

thamgiađấutranhchínhtrị.Pháilãngmạnthànhhìnhtừ1810,đãcósựchia

rẽ: Một bên chủ trương nghệ thuật vì nghệ thuật, đứng đầu là Théophile

Gautier;mộtbênchủtrươngnghệthuậtphụcvụdânsinh;VictorHugolà

ngườisánglậpradòngsaunày.Đếnnăm1859,ôngviếtchothisĩCharles

Baudelaire:“Khôngbaogiờtôichủtrươngnghệthuậtvìnghệthuật;baogiờ

tôicũngnói:Nghệthuậtphảiphụcvụchotiếnbộ”.Hugoviếtđểphụcvụ

đấutranh,phụcvụquầnchúng.Trongtưtưởngcủaông,đãcómộtchuyển

hướng quyết định. Chế độ phản động của Louis XVIII, cuộc Cách Mạng

1830,1832lànhữngnguyênnhânsâusắccủasựchuyểnbiếntrongtưtưởng

củanhàvăn.

Năm1831,ôngviếtcuốntiểuthuyếtlịchsửvĩđạiNhàThờĐứcBàParis,

mộtcuốntiểuthuyếtlãngmạntíchcựcđiểnhình.Ôngđảkíchkịchliệtbọn

quýtộc,đềcaotấmlòngcaothượng,trongsángcủangườibìnhdân.Cũng

năm1831,ôngxuấtbảntậpthơLáThu,trongđóôngviết:“Tayêutựdovì

hoatráicủatựdo”.Từ1830đến1840,cáctậpthơcủaôngđềuthấmnhuần

lòngxótthươngthấmthíanhữngkẻkhốncùng,lòngtintưởngvàosứcmạnh

củanhândân,lònghyvọngvàotươnglailoàingười.TrongtậpNgàyCuối

Cùng Của Người Tội Nhân (1829) và trong truyện ngắn Claude, Thằng

Cười,Hugophảnđốithốngthiếttộitửhìnhtrongluậtpháplúcbấygiờ.

Vàokhoảng1840,Hugobỗngnhiênngảvềpháihữu.Ôngbênhvựcchế

độQuânChủChuyênChế,bênvựctêntrùmtưsảnLouisPhilippe,chốnglại

tưtưởngdânchủ.Năm1841,ôngđượcbầuvàoHànLâmViệnPhápvànăm

1845đượcphongBáTước.

Nhưngsau1848,trướcsựphảnbộicủabọnquýtộcvàbọnđạitưsản,

Hugotrởnênchiếnsĩsốmộtcủatựdo,dânchủ,củachếđộCộngHòaPháp,

chođếnngàycuốicùng.Từcuộcđảochínhngày2ThángChạp1851,lậtđổ

chếđộCộngHòa,Hugophảiđàyranướcngoài,thoạttiênởBỉ,rồirađảo

JerseyvàGuerneseysuốtthờigianmườitámnămtrờidướichếđộĐếChế

ThứII.ÔngcựclựcchốnglạiNapoléonIII.Thờikỳnàyôngsángtácnhững

tậpthơvànhữngbộtiểuthuyếtcógiátrịnhất.1852,ôngviếtNapoléonTiểu

ĐếvàxuấtbảntậpthơTrừngPhạtnăm1953;ônglênángaygắtsựphản

bội,sựápbứccủatriềuđìnhNapoléonIII.“NgườitabiếtHugorờibỏnước

PhápvàtừnhữnghònđảocủaAnhtrongbiểnMancheôngđãnhómngọn

lửađấutranhchốngNapoléontiểuđế”.

[1]

Hugothựcsựđãtrởthànhmộtmột

chiếnsĩCáchMạng,mangcảcuộcđờimình,thiêntàicủamìnhđểphụcvụ

CáchMạng.Nhữngtậpthơtrênmởđầuchogiaiđoạnthứbatrongsựnghiệp

sángtáccủaông.

TrongthờikỳởđảoJerseyvàGuernesey,Hugoviếtmấybộtiểuthuyết

lớn:«NhữngNgườiKhốnKhổ»(viết xong năm 1861), Những Người Lao

ĐộngỞBiển(1866) và đoạn đầu tập thơThiênAnhHùng Ca Của Nhân

Loại(1857-1883).

«NhữngNgườiKhốnKhổ»làmộtcuốntiểuthuyếtxãhộihiệnđại,một

thiênanhhùngcabằngvănxuôi.Hugodiễntảcuộcđờitrămngànkhổcực

vàtâmhồnvôcũngcaothượngcủamộtngườitùkhổsailàJeanValjean,

củamộtthiếuphụbịxãhộitưbảntànbạochàđạplàFantine,củamộttrẻ

thơanhdũnglàGavroche.Trongcuốntiểuthuyếtvĩđạinày,Hugođứnghẳn

vềphíaquầnchúng,khimôtảcuộcchiếnđấuhùngtrángcủanhândâncần

laoParisnổidậynăm1832chốnglạichínhquyềnphảnđộnglúcbấygiờ.

TrongbộtiểuthuyếtNhữngNgườiLaoĐộngỞBiển,Hugomôtảcuộc

đấutranhcủachàngđánhcáGilliattvớibiểncảvàsựhysinhcaoquýcủa

chàngchohạnhphúccủangườichàngyêuthathiết,Déruchette.

ThiênAnhHùngCaCủaNhânLoạigồmnhữngbàithơhàohùngcangợi

sựtiếnbộcủaloàingườitừbóngtốinguyênthủytiếnlênmộttươnglairực

rỡ.

Năm1859,NapoléonIIIânxáchoHugo,nhưngHugokhôngchịutrởvề

nướcPháp.Ôngnói:“Giữtrònlờithềvớilươngtâm,tôichịuđếncũngsố

phậncủatựdo.TựdođãbịtrụcxuấtkhỏiđấtPháp,khinàotựdotrởvềđất

nước,tôisẽtrởvềcũngvớitựdo”.

Năm1870,ĐếChếThứIIIsụpđổ,HugotrởvềParis.Tuyđứngvềlý

tưởngxãhội,ôngkhôngtánthànhCôngXãParis,nhưngôngthôngcảmsâu

sắcvớigiaicấpcôngnhânnổidậylàmCáchMạngvàkhâmphụchọ.Sau

khiphongtràobịdậptắt,ôngđứngdậyphảnkhángnhữngsựtrảthù,khủng

bốtrắngtrợncủabọnthốngtrịphảnđộng.Ôngđòiânxáchotấtcảnhững

ngườithamgiaCôngXãvàchomộtsốngườitrốnởnhàôngtạiBỉ.Cuộc

CáchMạngvĩđạinàylànguồncảmhứngchomộttậpthơcógiátrịlớncủa

ônglàtậpNămKhủngKhiếp(1870-1871).Ởđây,thihàocangợiconngười

vôsảnđứnglênlàmCáchMạngvàkếtánnhữngkẻnhúngtayvàobiểnmáu

để trả thù những người yêu nước. Năm 1874, ông hoàn thành cuốn tiểu

thuyếtChínMươiBa,bắtđầuviếttừnhữngnămcònởngoàiđảo.Ôngmôtả

lạicuộcCáchMạng1789-1794,coiđónhưmộtsựkiệnlớnnhấttronglịch

sửthếgiớihiệnđại.

Nhữngnămcuốicùng,ôngviếtNghệThuậtLàmÔng,đầytìnhthương

yêutrẻconvàhoànthànhtậpthơThiênAnhHùngCaCủaNhânLoại.

Victor Hugo mất ngày 22 tháng 5 năm 1885, được toàn thể nhân dân

Phápthươngtiếc.Ngàyđưatangôngđượccoinhưngàyquốctang.Những

cựuchiếnsĩCáchMạngCôngXãPariskêugọimọingườitưởngnhớđến

nhàđạivănhàođãhếtlòngủnghộnhữngngườilaođộngthamgiaCôngXã.

CuộcđờicủaHugonằmsuốtcảtrongthờikỳbãotápcủaCáchMạng

PhápvàcủaChâuÂu,thếkỷXIX.ÔngsinhtrướcngàyĐếChếthànhlậpvà

chếtsauKarlMarxhainăm.“Tácphẩmcủaôngrađờitrênđốnggạchđổnát

củangụcBastillesvàchấmdứtkhinhữngnghiệpđoànthợthuyềnsắpsửa

tuyênbốrằngmùaxuânsẽthuộcvềhọngày1tháng5tạiChicago.Victor

HugolàtấmgươngphảnchiếuCáchMạngPháp”.

[2]

QuảvậyHugođãtiếntừxuhướngQuânChủđếntưtưởngDânChủXã

Hội,từnghệthuậtlãngmạnđếnxuhướnghiệnthực.Cuộcđờivàtácphẩm

củaôngtiêubiểuchocuộcphấnđấukhôngngừngchocáchmạnh,chotựdo

dânchủ,chohòabìnhhữunghịcácdântộc.

Năm1849,ởĐạiHộiQuốcTếlầnthứnhất,nhữngngườibạncủahòa

bìnhhọptạiParis,Hugocónói:“Tưtưởnghòabìnhlàởkhắpthếgiới,làtài

sảncủatấtcảcácdântộc,mọingườiđòihỏihòabìnhvìhòabìnhlàhạnh

phúctốicaocủahọ”.HugođãhếtsứcbênhvựcchoJohnBrown,ngườilãnh

tụphongtràođòihỏitựdochongườidađenởMỹ,bịChínhPhủMỹkếtán

tử hình. Hugo ủng hộ cuộc Cách Mạng ở Ireland, ủng hộ nhân dân đảo

CypruskhởinghĩachốngbọnthốngtrịThổNhĩKỳ,ủnghộcuộckhởinghĩa

củanhândânCubachốngbọnthựcdânTâyBanNha.

Làlãnhtụcủapháilãngmạn,ôngluôntrungthànhvớinhữngtưtưởng

lãngmạntíchcực,chốngđốilạixuhướnglãngmạntiêucự,thoátly.Ông

chế giễu bọn nhà văn hô hào nghệ thuật thuần túy và đòi cho được nghệ

thuậtphảiphụcvụchânlý,phảnánhthựctế.Hugođềranhiệmvụcủanghệ

thuậtlàphảiphụcvụlợiíchcủanhândân;sứcmạnhcủavănchươnglàở

mốiliênhệchặtchẽvớinhândân.

ChủnghĩalãngmạncủaHugothấmnhuầntinhthầnnhânđạochủnghĩa.

Nórấtgầnchủnghĩahiệnthực,LouisAragongọiHugolà“Nhàthơhiện

thực”.TácphẩmcủaHugophảnánhđờisốngcùngcựccủanhândândưới

chếđộtưbản,phảnánhtâmđịaxấuxabỉổicủabọnquýtộc,bọntưsản

thốngtrịcủathờiđại.Tácphẩmcủaôngcũngmôtảđượcnhữngconngười

laođộngvùngdậylàmCáchMạng.

Tuyvậy,cũngphảithấyngayrằngVictorHugochịuảnhhưởngnặngcủa

tôngiáovàmứctưtưởngcaonhấtcủaônglàmộtthứChủNghĩaXãHội

khôngtưởngkiểucủaSaintSimon,FourierhồiđầuthếkỷXIX.

[3]

Thếgiới

quancủaông,bởithế,bịhạnchếrấtnhiều.Ôngkhôngnhậnđịnhđượcquy

luậtpháttriểncủaxãhội.Ôngtintưởngrằngchỉcótưtưởngmớicóthểgiải

phóng được loàingười. Bởi vậy những nhân vậtông xây dựng thường là

nhữngnhânvậtcótâmhồncaothượng,đầylònghysinhnhưngítchiếnđấu

tính.Tiểuthuyếtcủaôngthườngcónhữngđoạnlýthuyếtvềluânlý,đạo

đức,tôngiáo.ÔngrấtsợnhữngcuộcCáchMạngđổmáu.

Cuộc đời Victor Hugo là cuộc đời đấu tranh không ngừng cho chính

nghĩa,chotựdo,hòabình,dânchủ.Tácphẩmcủaôngthấmnhuầntưtưởng

nhânvănchânchính.Ngàynay,nhândâncácnướcrấthamđọctácphẩm

củaVictorHugo.ỞPháp,cáchđâyítlâu,báoNhânĐạođãđănglạibộtiểu

thuyết«NhữngNgườiKhốnKhổ»cóminhhọa.TrongthờigianphátxítĐức

chiếmđóngnướcPháp,mộtđộidukíchPhápđãlấytênGavrochelàmtên

đội.ỞViệtNamtrướckiađãcónhiềungườidịchthơcủaHugovàNguyễn

Văn Vĩnh đã dịch bộ «Những Người Khốn Khổ» với nhan đề bản dịch

“NhữngKẻKhốnNạn”.

«NhữngNgườiKhốnKhổ»làmộtbộtruyệnlớnnhấtmàcũnglàmộttác

phẩmcógiátrịnhấttrongsựnghiệpvănchươngcủaVictorHugo.Ôngsuy

nghĩvềtácphẩmnàyvàviếtnótrongngótbamươinămvàhoànthànhnăm

1861.Ngaytừnăm1829,Hugođãcóýđịnhviếtmộtcuốntiểuthuyếtvề

ngườitùkhổsai.Sau1830,Hugođặcbiệtchúýđếnnhữngvấnđềxãhội,

nhậnxétnhữngbấtcôngtrongxãhội.Ôngnhậnthấynhữngkẻtộiphạm,

nhữngconngườitưbảntànác.Ôngtintưởngrằngnhữngconngườiấycó

thểcảitạođượcbằngđườnglốigiáodụcnhânđạo.Ôngnhậnthứcđượcrõ

ràngnhiệmvụcaoquýcủanhàvănlàphảigópphầncảitạoxãhội,đấutranh

chotựdo,hạnhphúccủaloàingười.

Cũng vào những năm 1830, trước phong trào đấu tranh mạnh mẽ của

nhândânlaođộng,mộtphongtràoviếttiểuthuyếtxãhộidângcaoởPháp,

GeorgeSandchorađờicuốnLélia,năm1832;năm1842,EugèneSueđăng

tậptruyệnBíMậtThànhParis.

VictorHugobắttayvàocôngviệcsưutầmtàiliệuvàbắtđầuviếtbộtiểu

thuyếtnày, thoạtđầugọi làNhữngCảnh CùngKhổ,vàonăm 1840.Năm

1854,NhữngCảnhCùngKhổđổithành«NhữngNgườiKhốnKhổ».Saumột

thờigiangiánđoạn,Hugohoànthànhbộtruyệnnăm1861.Đếnnăm1862

thìbộtruyệnxuấtbảnđồngthờiởBrussel(Bỉ)vàởParis.Trongbốntiếng

đồnghồđầutiênngàypháthànhtậpI,đãbántới3.500cuốn.

«NhữngNgườiKhốnKhổ»làbứctranhcủamộtxãhội.Nóđềcậpđến

nhữngvấnđềlớnlaotrongxãhộiPhápđầuthếkỷXIX,màcũnglàcủatất

cảcácxãhộitưsản.Đólàmộtbảnhùngcacủathờiđại.VictorHugosau

khihoànthànhbộtiểuthuyếtnàyđãnói:“Quyểntruyệnnàylàmộttráinúi”.

Quảthế,“mộttráinúi”,khôngnhữngvìsốtrangcủanó,vìnhữngvấnđềto

lớnnóbàntới,màchínhlàvìnóthấmnhuầnnhữngtưtưởngnhânđạo,vìnó

cangợiđạođứccaocảcủanhândânlaođộng,cangợitựdo,dânchủ,chống

lại cường quyền áp bức, bóc lột. Đó là lòng thương cảm sâu xa đối với

nhữngconngườibịxãhộichàđạp,lòngtinvàotâmhồncaothượngcủahọ.

JeanValjeanbịxãhộitưsảnbópnghẹt,chănglướibaovây,lùngbắtcho

đếnchết, vẫnsốngmột cuộcsốnghy sinhcaoquývìnhững kẻbịxã hội

ruồngbỏ.Fantinebịxãhộiđạpxuống,vẫnlàmộttâmhồnthanhcao,làmột

tấm gương sáng của tình mẹ con. Gavroche là một đứa trẻ bị vứt bên lề

đườngParis,vẫnlàmộttâmhồnthơngây,yêuđời,dũngcảm,nghĩahiệp.

«NhữngNgườiKhốnKhổ»cònlàmộtbàicaphảnkhángđốivớicáitrậttự

củaxãhộitưsản,nóđèbẹpnhữngngườinghèokhổnhưlàmộtthứ“định

mệnhnhântạo”vàbiếnnhữngngườivìmiếngcơmmanháolàmtênlính

bảovệnó,thànhnhữngcáimáymùquáng,tànnhẫn.«NhữngNgườiKhốn

Khổ»làmộttácphẩmchanchứatinhthầnlãngmạnCáchMạng.Hugolà

mộtnhàvănlãngmạn.Ôngthườngdùngphươngphápxâydựngnhữnghình

tượngtolớnđểmôtảnhữngtâmhồnsiêuviệt,nhữngđộtbiếncaocảtrong

lòngngười, gây những ấn tượnghùngvĩ cho người đọc. Những nhânvật

chínhdiệnđềusángngờiđứchàohiệp,hysinh.

«NhữngNgườiKhốnKhổ»cònghilạinhữngnéthiệnthựcvềxãhộiPháp

vàokhoảng1830.Cáixãhộitưsảntànbạođượcphảnánhtrongnhữngnhân

vậtphảndiệnnhưJavert,Thénardier.Tìnhtrạngcùngkhổcủangườidânlao

độngcũngđượcmôtảbằngnhữngcảnhthươngtâmcủamộtngườicốnông

sautrởthànhtùphạm,mộtngườimẹ,mộtđứatrẻsốngtrongcảnhkhủng

khiếpcủacuộcđờitốităm,ngạtthở.DướingòibútcủaHugo,Parisngày

CáchMạng1832đãsốngdậy,tưngbừng,anhdũng,mộtParisnghèokhổ

nhưngthiếtthayêutựdo.

ƯuđiểmlớnnhấtcủaHugolàkhidiễntảxãhộitưsản,ôngkhôngchỉ

diễntảmộtsốnhânvậtđộcác,tànnhẫn,vôlươngtâmmàôngtrìnhbàychế

độ như một thựcthể nhất trí trong việcáp bức, bóc lột,ruồng rẫy những

ngườicùngkhổ,đèlênngườihọnhưmộtthứđịnhmệnhkhốcliệtvớicác

thứcôngcụghêtởmnhưtòaán,tổchứccảnhbinh,quânđội,nhàtù,vớibáo

chí,dưluận,thànhkiến,tậpquán.

TrongLờinóiđầucủa«NhữngNgườiKhốnKhổ»,Hugođãtríchdẫncâu

nóicủaHautevilleHouseđểnhấnmạnhýnghĩasâuxacủatácphẩm.Ông

nóirằngtrongcáixãhộivănminhngàynaymàcònnhữngđịangụcđàyđọa

conngườithì“nhữngquyểnsáchnhưloạinàycòncóthểcóích”.Vớiquan

niệmnghệthuậtphụcvụđờisốngnhưvậy,Hugođãsángtạocóýthứcmột

tácphẩmcóảnhhưởnglớntrongcôngcuộcđấutranhchungcủaloàingười

chống áp bức và bóc lột. Nhưng cũng như tất cả những người chưa nắm

được Chủ Nghĩa Xã Hội Khoa Học, con đường thoát của xã hội mà ông

tưởngtượngrarấtlàduytâm,khôngtưởng.Lýtưởngcủaônglàlàmsaocho

conngườiđượcnhưGiámMụcMyrielquênmìnhnhưkẻnghèokhổ,như

ông Madeleine (Jean Valjean) kinh doanhcôngnghiệp để cho thợ cóchỗ

làmăn,tiềnlờidùngmộtphầnquantrọngvàoviệccảithiệnđờisốngcho

thợ,tổchứcytế,cứutếtrongxưởng,đềcaothuầnphongmỹtục.Làmsao

choconngườitrởnêntốtnhư thế?ÔngMyrieltoànthiệnlànhờđứctin,

JeanValjeantrởnêntốtcũnglànhờsựcảmhóacủaChúa,giántiếpquaông

Myriel.JeanValjeanlàmộtđiểnhìnhnạnnhâncủaxãhộikhianhnghèo

đói,khianhbịtùtội,cũngnhưkhianhbịsănđuổi,tấmlòngnhânái,hào

hiệpvôbiêncủaJeanValjeanlàmộtbiểutượngđẹpđẽcủatưtưởngnhân

đạocủaconngười.Nhưngconđườngcảitạomàtácgiảnghĩrachoanhthì

lạiquácábiệt,gầnnhưvôlý.Làmsaogiảithíchđượcchỉmộtcửchỉnhân

đạocủaGiámMụcMyrielđãdẫndắtconngườitốitămấyrangaychỗánh

sángrựcrỡ,trongchốclátbiếnmộtanhtrộmcướpquentaynênmộtngười

lươngthiện,thayđổimộtconngườivìmườichínnămlaolýmàhóarathù

hằnxãhộithànhramộtconngườiyêuđời,bácái,làmsaogiảithíchđượcsự

biếnchuyểnđộtngộtvàtriệtđểấynếukhôngviệnlẽthầnbícủaChúa?

ĐốivớiHugo,Chúaởkhắpnơi.Tuycóthấymộtđôiđiềungớngẩn,giả

dối,ngudốttrongtuviệnvàócdanhlợi,tínhxahoacủađasốbọnGiám

Mục,GiáoChủ,Hugokhôngmộtphútnàonghingờtôngiáovàđặtcâuhỏi

vềChúa.Trong«NhữngNgườiKhốnKhổ»,khôngcódấuhiệunàochứngtỏ

rằng ông bắt đầuđoán thấy tôn giáo đã thành một công cụcủa thống trị,

trongkhiấyôngthấyvềcảnhbinh,tòaán,quânđộitưsảnkhárõ.Tráilại

ôngcho“đứctinlàlành”vàChúalàsựgiảiđápchotấtcả.Trongtruyện,

ngườiJacobinsgiàđãđảphácườngquyền,lênánchuyênchế,khinóiđến

ChúacũngnhấttrívớiviênGiámMụcvàchịuphépbanphúckhitừtrần,

HugocũngkhôngnhậnđịnhđượcrõbảnchấttưsảnphảnđộngcủaĐếChế

NapoléonĐệNhấtvàchếđộLouisPhilippe,nêntrongtácphẩmnhiềulúc

ôngcangợinhữngngườiđạidiệncủahaichếđộấy.Thuậtlờilẽvàýnghĩ

củanhânvật,tácgiảlồngvàonhiềuýkiếnvềnhânsinhquanvàvũtrụquan

củamình,trongấycónhiềuđiểmđộcđáo,tiếnbộ,nhưngcũngcómộtsố

điểmngườiđọcngàynaycầnlấylậptrườngkhoahọcmàxétlại.

CáchMạngởchỗchốngápbứcbóclột,đòitựdo,đòicônglý,Victor

Hugo vẫn là cải lương ở giải pháp. Với ông, làm Cách Mạng là để thay

người xấu bằng người tốt, ban bố các quyền tự do, cải cách xã hội, mở

trườnghọc,dựngmộtchínhquyềnlấytôngiáochânchínhlàmhướngđạo,

lấyyêunước,dânchủvànhânđạolàmchâmngôn.Vấnđềxóabỏtrậttựcũ,

thủtiêugiaicấpchưađượcbàntới.Ôngtintưởngnồngnhiệtvàoluậttiến

hóa xã hội, nhưng theo ông, yếu tố chủ yếu của tiến hóalà sự cảitạo tư

tưởngcủaconngười.Ngàynayaicũngbiếtlàlýtưởngxãhộitheonhưông

muốnkhôngthểthựchiệnđượcbằngcuộcCáchMạngnhưôngquanniệm.

Chỉcógiaicấpcôngnhândẫnđầunhândânlaođộngđứnglênlậtđổtưbản

đếquốc,kiếnthiếtXãHộiChủNghĩa,mớicóthểđemlạicôngănviệclàm,

tựdo,kiếnthứcđầyđủchotấtcảmọingười;vàcáimộngcảitạotưtưởng

conngườicủaôngcũngchỉthựchiệnđượckhichínhquyềnđãởtrongtay

giaicấpvôsản.

Mặcdùcómấynhượcđiểmấy,«NhữngNgườiKhốnKhổ»vẫnlàmộtbộ

tiểuthuyếtlớncủathếgiới,thấmnhuầnmộttinhthầnnhânđạocaocả,tiến

bộrõrệtvàcógiátrịlâudài.

PHẦNTHỨNHẤT

_FANTINE_

QUYỂNI

MỘTCHÍNHNHÂNQUÂNTỬ

I

ÔNGMYRIEL

[4]

Năm 1815, ông Charles François Bienvenu Myriel làm Giám Mục ở

Digne.Đólàmộtônglãochừngbảymươilămtuổi,đượccửvềđâytừnăm

1806.

Điềusauđâychẳngdínhdángtígìđếnnộidungcâuchuyệnchúngtôikể,

nhưngnêurađâynhữngtiếngđồn,nhữnglờibàntánvềônglúcôngđếnđịa

phận,cólẽcũngkhôngđếnnỗivôích,dùchỉlàđểchomọiviệcđượcchính

xác.Đúnghaysai,miệngthếthườngchiếmtrongcuộcđời,nhấtlàtrongvận

mệnhngườikhác,cũngnhiềuchỗbằngcôngviệchọlàm.ÔngMyriellàcon

mộtvịbồithẩmởTòaThượngThẩmAix,dòngquýtộcvănthần.Ngườita

kểrằng,ôngthânsinhđịnhdànhchoôngthừakếchứcvụcủamình,nênđã

kiếmvợchoôngrấtsớm,từlúcôngcònmườitámđôimươigìđấy,theo

mộtthóitụckháphổbiếntrongcácgiađìnhtưpháp.CharlesMyrielđãcó

vợrồiđấy,nhưngtheodưluận,vẫnlàmchongườitanóivềmìnhkhánhiều.

Ôngtatầmvóchơithấpbé,nhưngdángngườicânđốilạiphongnhã,duyên

dáng,hómhỉnh;cảquãngđờithanhniênchỉdànhchoviệcgiaoduvàtrò

ongbướm.CáchMạngxảyđến,sựbiếndồndập,cácgiađìnhtưphápbịtổn

vong,xuađuổi,truylùng,tảnmátmọinơi.NgaytừnhữngngàyđầuCách

Mạng,CharlesMyrielđãdicưsangÝ.Vợôngtachếtbênấyvìmộtbệnh

phổimắcsẵntừrấtlâu.Haivợchồngkhôngcócon.Sauđócáigìxảyra

trongthânthếMyriel?Sựsụpđổcủaxãhộicũ,sựsasútcủachínhgiađình

mình,nhữngcảnhtượngbithảmNăm93,

[5]

cólẽcònghêsợhơnđốivới

nhữngkẻdicư,vìđãhoảnghốtmàởxathìnhìncáigìcũngthànhphóng

đại,tấtcảnhữngcáiđóphảichăngđãgieovàotríôngtanhữngýnghĩtừbỏ

côngdanh,mếnđờiẩndật?Cóphải,giữanhữngcuộcvuichơivànhữngtình

cảm choán hết cuộc đời, bỗng dưng ông bị giáng một đòn thần bí, kinh

khủng,ngónđòncókhichỉvìđánhtrúngtimnênquậtđổconngườimàlâu

nay các tai họa công cộng đánh vào cuộc sống và tài sản không sao lay

chuyểnnổi?Khôngmộtaicóthểtrảlờiđược.ChỉbiếtmộtđiềulàkhitừÝ

trởvề,ôngtađãlàmộtcốđạo.

Năm1804,ôngMyriellàmchaxứởBrignolles.Ôngđãgiàvàsốngcuộc

đờiẩndật.Vàokhoảnglễđăngquang,ôngphảilênParisvìcóchútviệccủa

nhàxứ,việcgìthìkhôngainhớnữa.Trongsốnhữngnhàquyềnthếmàông

đếnnhờvảchoconchiêncủaông,cóĐứcGiáoChủFesch.MộthômHoàng

Đếđếnthămcậu,ôngLinhMụcđứcđộấyđangđợiởphòngkháchnêngặp

ngàilúcngàiđiqua.Ngàithấyôngnhìnmìnhcóvẻtòmò,liềnquaylạiđột

ngộthỏi:

—Lãonhânlàaimànhìntakỹthế?

ÔngMyrielđáp:

—Tâubệhạ,bệhạnhìnmộtlãonhân,cònhạthầnthìnhìnmộtvĩnhân,

bênnàocũngđượclợicả.

NgaytốihômấyHoàngĐếhỏiGiáoChủtênvịchaxứvàsauđóítlâu,

ôngMyrielrấtngạcnhiênđượctinmìnhthăngchứcGiámMụcthànhDigne.

Chẳngaibiếtthựchưtrongnhữngcâuchuyệnngườitakháonhauvềđoạn

đầucủacuộcđờiông.CómấynhàquenthuộcgiađìnhônghồitrướcCách

Mạngđâu!Thànhraôngcũngphảichịucáisốphậnchungcủanhữngngười

xalạmớiđếnởmộtthànhphốnhỏcólắmkẻrỗimồmmàítngườichịukhó

suynghĩ.ÔngđànhchịuvậymặcdùônglàmGiámMụcvàchínhvìônglàm

GiámMục.Thậtra,nhữngchuyệnxìxàovềôngchỉlànhữngchuyệnxìxào,

những tiếng đồn đại, những lời nói vào nói ra thôi, nghĩa là toàn những

chuyệnbalápcả,nhưcáchnóimạnhmẽcủaMiềnNam.

[6]

Dùsao,chínnăm

trờiônglàmGiámMụcởDigne,nhữngchuyệnthócmáchngườitỉnhnhỏưa

đemrabàntánbuổiđầuấydầndầnrồicũngbẵngđihết.Chẳngmộtaidám

nói,màcũngchẳngmộtaidámnhớđếnnữa.

Đếnnhậm chứcôngcó đemtheomột ngườiemgái, côBaptistine.Cô

kémônganhmườituổi,ởvậykhônglấychồng.Trongnhàđộcmộtngườiở,

trạctuổicôem,gọilàbàMagloire.Trướckiabàlàvúgiàcủachaxứ,nhưng

naybàlạikiêmhaichức,vừalàhầuphòngcủacôem,vừalàquảngiacủa

ĐứcGiámMục.CôBaptistinengườicaolạilép,nướcdaxanhtái,nétmặt

hiềnhậu.Côthựclàmộtngườiđángtrọng,vìhìnhnhưđànbàcólàmmẹ

mớigọilàđángkínhđược.Côkhôngphảilàngườicónhansắc,nhưngmột

đờitậntụylàmviệcthiệnđãlàmchocôcómộtvẻgìtrongtrắngvàlúcvề

giàđượcthêmcáivẻnhânhậu.Dángngườimảnhdẻcủathờicongáinayđã

nhuốmvẻthanhcaotrongsángcủabậcthiênthần.Côkhôngphảichỉlàmột

trinhnữ,cơhồcôlàmộtlinhhồn.Ngườicônhưmộtcáibóng.Chỉmộtchút

thểxácđểbiếtlàphụnữthôi;mộtchútthểchấtrạngchóihàoquang.Hai

conmắttolúcnàocũngnhìnxuống;mộtcáicớcholinhhồnnánlạichốn

trầntục.BàMagloirelàmộtbàgiàthấpbé,datrắng,béotròn,lúcnàocũng

tấttả,cũngthởhổnhển,mộtphầnvìhoạtđộng,mộtphầnvìchứnghen.

KhiôngMyrielđếnnhậmchức,ngườitađãđónrướcôngvềDinhGiám

Mụcvớimọinghilễlongtrọngđúngquychếnhàvuabanhành.Quychế

nàyxếpôngliềnngaysauchứcthiếutướng.ÔngThịTrưởngvàôngChánh

Ánđếnthămôngđầutiên;phầnông,trướchếtôngcũngđếnthămôngthiếu

tướngvàôngTỉnhTrưởng.

Xếpđặtxongxuôi,ainấychờxemôngGiámMụctỉnhnhàbắttayvào

việc.

II

ÔNGMYRIELTHÀNHĐỨCCHABIENVENU

[7]

DinhGiámMụcthànhDigneởsátngayNhàThương.Đólàmộttòabiệt

thựtolớnvàlịchsự,xâytoànbằngđátừđầuthếkỷtrước.Ngườixâydựng

nó là Đức Cha Henri Puget, tiến sĩ thần học trường Đại Học Paris, Viện

TrưởngtuviệnSimore,từnăm1712làmGiámMụcthànhDigne.Tòabiệt

thựnàyquảlàmộtlâuđàilãnhchúa.Chỗnàocũnguynghi,nhàriêngcủa

GiámMục,phòngkhách,phòngngủ,sânchơirộngrãivớinhữnglốidạocó

vòmcuốn,theokiểuFlorencethờixưa,vườnthênhthangđầynhữngcổthụ.

Phòngăncaorộng,đẹpđẽ,ởngaytầngdưới,trôngravườn.Ởđấyngày29

tháng7năm1714,ĐứcChaHenriPugetđãthếttiệctrọngthểcácĐứcCha

Charles Brûlart De Genlis, Tổng Giám Mục - Hoàng Thân ở Embrun,

Antoine De Mesgrigny, tu sĩ dòng thánh France, Giám Mục ở Grasse,

Philippe De Vendôme, Pháp quốc lễ thần, Viện Trưởng tu viện Thánh

HonoréDeLérins,FrançoisDeBertonDeGrillon,GiámMục-NamTướcở

Vence, César De Sabran De Forcalquier, Giám Mục - Thống Đốc ở

GlandèvevàJeanSoanen,LinhMụcgiảngviện,giảngsưbìnhthờicủanhà

vua,GiámMục-ThốngĐốcởSenez.Gianphòngbàychândungbảynhân

vậtcaoquíấy,còncáingàyđángghinhớ,ngày29tháng7năm1714,thì

đượckhắcbằngchữvàngtrênmộtcáibàncẩmthạchtrắng.

NhàThươnglàmộtngôinhàthấp,chậthẹpcóđộcmộttầnggácvớimột

mảnhvườnnhỏ.VừađếnDigneđượcbahôm,ĐứcGiámMụcsangthăm

NhàThương.Thămxong,ôngchomờiviêngiámđốcđếnnhàriêng.

—ÔnggiámđốcNhàThương,lúcnàyôngcóbaonhiêubệnhnhân?

—Bẩmcóhaimươisáungười.

—Đúng,tôicũngđãđếm.

—Giườnghọnằmkêsátnhauquá,-viêngiámđốcnóitiếp.

—Tôicũngđãnhậnthấyvậy.

—Phòngdưỡngbệnhchỉlànhữngbuồngcon,khôngkhítùhãm.

—Tôicũngthấyhìnhnhưthế.

—Lại còncáivườn nhỏquá,không đủchỗcho nhữngngườimớihồi

phụcrachơikhitrờinắngấm.

—Tôicũngnghĩvậy.

—Vàohồicódịch,nhưnămnayvừacódịchthươnghàn,nămkiacó

dịchsốtphátban,ngườiđếnchữacólúchàngtrăm,chúngtôichẳngcònbiết

xoayxởrasao.

—Tôicũngđãlocóđiềunhưvậy.

—BẩmĐứcCha,cũngđànhthôi,chứbiếtlàmthếnào-viêngiámđốc

nói.

Haingườinóichuyệnởngaychỗphòngănrộnglớndướinhà.ÔngGiám

Mụctrầmngâmmộtlúcrồiquayphắtlạihỏiviêngiámđốc.

—Này,ôngthửtínhxemriêngphòngnàykêđượcbaonhiêugiường.

Viêngiámđốcsửngsốtkêulên:

—PhòngăncủaĐứcCha!

Ông Giám Mục nhìn quanh nhà, như ước lượng, rồi lẩm bẩm: “Dễ kê

đượcđếnvàichụcgiường".Rồiôngtanóito:

—Này,ônggiámđốc,tôinóiđiềunày,theotôithìcólẽcósựnhầmlẫn

gìđây.Cácôngđếnhămsáungười,màxếpvàonămsáucănbuồngcon.

Cònchúngtôiởđâycóbangườimàchiếmcảmộtngôinhàcóthểchứasáu

chục.Đúnglàngườitanhầm.Cácôngđãchiếmnhàtôicòntôithìlạiởnhà

cácông.Xinôngtrảlạinhàchotôi.Nhàcủacácônglàởbênnàyđây.

Ngayhômsau,haimươisáubệnhnhânnghèođượcsangởDinhGiám

MụcvàôngGiámMụcdọnđếnởbênNhàThương.

ÔngMyrielchẳngcócủacảigì.Chamẹôngđãbịphásảntrongthờikỳ

CáchMạng.Bàemcómónthựclợichungthânmỗinămhưởngnămtrăm

francs tiền lời đủ cho bà chi dùng riêng về phần mình. Lương đồng niên

Giám Mục được mười lăm nghìn francs. Ngay hôm dọn sang ở bên Nhà

Thương,ôngquyđịnhmộtcáchcốđịnhviệcchidùngsốtiềnấy.

Chúngtôichéplạidướiđâysổchitiêuđó,dochínhtayôngviếtlấy:

«Bảnghinhữngkhoảnchitiêutrongnhà:

—CấpchoChủngViện1.500francs

—HộiGiảngĐạo100francs

—CấpchonhàtudòngLazaristesởMontdidier100francs

—TrườngtusĩhộiTruyềnGiáoNướcNgoàiởParis200francs

—HộiĐứcThánhThần150francs

—CơsởgiáohộiởĐấtThánh100francs

—NhàDụcAnh300francs

—CấpriêngchoNhàDụcAnhởArthurs50francs

—Côngcuộccảithiệnnhàlao400francs

—Côngcuộcủylạovàphóngthíchtùnhân500francs

—Đểphóngthíchnhữnggiatrưởngbịtùvìnợ1.000francs

—Phụcấpcácthầygiáoítlươngtrongđịaphận2.000francs

—CấpchokholúanghĩathươngvùngThượngAlpes100francs

—CấpchocáctrườngcongáinghèocủaHộiTừThiệnởDigne,

ManosquevàSisteron1.500francs

—Cấpchokẻkhó6.000francs

—Khoảnchitiêuchoriêngmình1.000francs

Tổngcộng:15.000francs»

SuốtthờigianởDigneôngkhônghềthayđổimộtkhoảnnàotrongbản

dựtoánđó.Thếmàôngbảolàđãdựtoáncáckhoảnchitiêutrongnhàrồi

đấy.Cáchsửdụngđồngtiềnnhưvậyđượccôemtuyệtđốituântheo.Đối

vớingườiđànbàđứchạnh,ôngGiámMụcvừalàbậcanh,vừalàĐứcCha.

Tronggiađìnhônglàngườibạn,theophépnhàthờônglàbậcbềtrên.Ông

nóithìcôcúiđầunghe.Ônglàmthìcôemhưởngứng.Chỉcóngườiđầytớ

già,bàMagloire,làcókêucachútít.Vì,nhưtađãthấy,ôngGiámMụcchỉ

giữlạichomìnhcómộtnghìnfrancs,cộngvớisốtiềndưỡnglãocủabàcô

Baptistine,vịchilàmộtnghìnrườifrancsmộtnăm,màcảbangườiăntiêu

đềuphảitrôngvàođấycả.Thếmàlầnnàocómộtchaxứởdướilànglên,

ôngGiámMụccũngcứgiữlạithếtcơm.Đượcnhưthếlànhờởtínhtiết

kiệm nghiêm khắc của bà Magloire và cách quản lý khéo léo của cô

Baptistine.

Mộthôm, bấygiờông đãlàmGiám MụcởDigne đượcbatháng, ông

bảo:

—Nhưthếnàythìtacũngtúnglắmnhỉ!

BàMagloirekêulên:

—Làmgìmàkhôngtúng!ĐứcChaquêncảkhôngxinlĩnhmóntiềnNhà

NướccấpchoTòaGiámMụclàmtiềnxetrongthànhphốvàtiềnlộphíkinh

lýtronghạt.ĐólàlệcủacácGiámMụcngàytrước.

—Thếà!Bànóiphảiđấy.

Vàônglàmgiấyđòikhoảntiềnđó.Ítlâusau,HộiĐồngHàngTỉnhlưuý

đếnđơncủaTòaGiámMục,bỏphiếuchuẩncấpchoôngmóntiềnhàngnăm

bangànfrancstheokhoản:ChichoĐứcGiámMụcvềtiềnxengựavàtrạm

phí,lộphíkinhlýtronghạt.Việcnàylàmchobọntưsảntrongtỉnhkêuầm

cảlên.CácvịNguyênLãoNghịViệntrướckiacóchânởViệnNgũBách

[8]

vàtánthànhcuộcđảochínhNgày18ThángSaMù,lạiđượchưởngmộtthái

ấplớnởvùngDigne,viếtchoThượngThưBộLễ,ôngBigotDePréameneu,

mộtbứcthưmậtgiọngbựctức.

Xintríchnguyênvănmộtđoạn:

«“…Tiềnxe?Làmgìphảicầnđếntiềnxeởmộttỉnhchưađếnbốnnghìn

dân?Lạitiềntrạmphívàlộphíkinhlýnữa?Đikinhlýlàmgìđãchứ?Mà

đixetrạmthếnàođượctrongxứnúinonnày?Đườngxálàmgìcó.Chỉcó

đingựathôi.ĐếnnhưcáicầutrênsôngDuranceởChâteauArnouxcũng

cònkhókhănmớichonổichiếcxebòđiqua.Cáibọnchacốđềunhưthếcả.

Thamlamvàkeobẩn.Lãonàylúcmớiđếncũnglàmravẻchântulắm,nay

thìcũngynhưbọnkhác.Cũngđòixevớikiệu!Cũngđòixahoanhưcác

Giám Mục thời trước. Gớm cho bọn tu hú này! Thưa Bá Tước, bao giờ

HoàngĐếtrừxongchodântacáinạnbọn“áodàiđen"nàythìmọisựmới

đượcổnthỏa.ĐảđảoGiáoHoàng!

[9]

Vềphần tôi, tôi chỉbiếtcó Hoàng

Đế…”»

Việc ấy trái lại, làm bà Magloire mừng rơn. Bà ta thì thào với cô

Baptistine:“Cóthếchứ!ĐứcChachỉquennghĩđếnngườikhác,nhưngrồi

cũngphảinhớđếnmìnhchứ.Cáckhoảnlàmphúcđãcóđủcảrồi.Banghìn

francsnàylàbanghìncủachúngtađây”.

Ngaytốihômấy,ôngGiámMụcđưachobàemtờkêsauđây:

«Chitiêuvềxengựavàlộphíkinhlýtronghạt:

—CấpchoNhàThươngđểnấuxúpthịtchobệnhnhân1.500

francs

—CấpchoHộiDụcAnhởAix250francs

—HộiDụcAnhDraguignan250francs

—Nhànuôitrẻbỏrơi500francs

—Nhànuôitrẻmồcôi500francs

Tổngcộng3.000francs»

ĐólàngânsáchcủaôngMyriel.Cònnhữngkhoảnthubấtthườngcủa

TòaGiámMụcnhưhủyđăngkýkếthôn,miễntrừ,rửatộitạm,giảngkinh,

côngnhậnnhàthờ,nhànguyện,cướixin…thìcầnlàmphúcchokẻnghèo

baonhiêuôngráoriếtthucủangườigiàubấynhiêu.

Saumộtthờigianngắn,tiềnquyêncúngđemđếnrấtnhiều.Ngườicó,kẻ

túngđềuđếngõcửanhàông:Ngườinàyđếnxintiềnmàkẻkiavừađemlễ.

Thànhrachưađầymộtnăm,ôngGiámMụchóarangườithủquỹchungcủa

cácnhàhảotâmvàphátngânviêncủanhữngngườicùngkhốn.Tínhnhững

móntiềnquatayôngthậtlànhiều.Vậymàcáchsốngcủaôngvẫnkhônghề

thayđổi,khônghềcóthêmmộtkhoảngìngoàinhữngtốicầnthiết.Hơnthế

nữa,cũngvìtrongxãhội,ởdướicónhiềucảnhkhốncùngmàởtrênthìítcó

lòngbácái,nêncóthểnóithườngtiềncúngchưakịpvàođãphảiphátra,

nhưgióvàonhàtrống,tiềnôngcóthuvàomàchẳngbaogiờcònsótmột

đồngdínhtay.Thànhthửôngphảidốctúira.

Theotụclệ,trêngiấymá,thưtừ,cácvịGiámMụcthườngnêutênthánh

của mình. Nhân đó, những đám dân nghèo trong xứ, vì lòng kính mộ tự

nhiên,đãchọntrongcáctênvàhọcủaông,mộttêntheohọlàcóýnghĩavà

chỉgọiônglàĐứcChaBienvenu.Chúngtôibắtchướchọgọiôngnhưthế

khicần.Thựcracáchxưnghôấylàmôngvừaý.“Tôithíchcáitênấy",ông

nói.ChữBienvenulàmchochữĐứcChabớtcáchbiệt.

Chúngtôikhôngdámchobứcchândungmôtảđâylàthực,chúngtôichỉ

xinnóilànógiống.

III

GIÁMMỤCGIỎITHÌĐỊAPHẬNKHÓ

ÔngGiámMụckhôngphảivìđãđemtiềnxecộralàmphúccảmàítđi

kinhlý.CáixứDignenàyquảlàmộtđịaphậnvấtvả.Đồngbằngthìít,núi

nonthìnhiều,đườngsắthầunhưkhôngcó,trênkiađãthấyrồi;lạiđếnba

mươihaixứ,bốnmươimốthọvàhaitrămtámmươilămchi.Đithămhết

thẩybấynhiêulàcảmộtvấnđề.ÔngGiámMụcvượtquađượctấtcả.Gần

thìôngđibộ,đườngđồngbằngthìôngđixebò,leonúithìôngngồighếcho

lathồ.Haibàgiàtheoôngchocóbạn.Chuyếnđinàođốivớicácbàquákhó

nhọcthìôngđimộtmình.

Một hôm, ông đi lừa đến Senez, một thành phố xưa kia có Tòa Giám

Mục.Dạoấy,túitiềnhầunhưrỗngkhông,ôngkhôngthểđilạicáchnào

khác.ViênThịTrưởngrađónôngởcửaTòaGiámMụcvànhìnôngtừtrên

mìnhlừabướcxuống,ravẻkhóchịu.Cómấytênnhàgiàucườikhúckhích

chungquanh.Ôngnói:“ThưaôngThịTrưởngvàcảcácngàitưsảnnữa,tôi

hiểuvìsaocácôngbựcbộirồi.Cácôngcholàmộtthầytuquènphảihợm

mìnhlắmmớicưỡilừanhưđứcChúaJésusChristtrướckia!Thưathậtvới

cácông,tôikhônghềcóýkiêucăngmàchỉvìcầnthiếtquá”.

Trongcácchuyếnkinhlý,ôngtỏrarộnglượngvàhiềnhòa,chuyệntrò

nhiềuhơnlàthuyếtpháp.Ôngkhôngbaogiờđặtmộtđứctốtnàovàomột

chỗmàkhôngaivớitớiđược.Ôngcũngchẳngbaogiờphảitìmranhữnglý

lẽvànhữnghìnhmẫucholờinóicủamình.Nóichuyệnvớidânxứnày,ông

nêugươngdânxứbêncạnh.Ởnhữngtổngmàngườitahẹplòngđốivớikẻ

túngbấn,ôngnói:“HãyxemngườiBriançon.Họchongườinghèo,đànbà

góa,trẻmồcôiquyềnđượccắtcỏởcácđồngcỏcủahọtrướcmọingười

khácbangày.Nhàcửacóbịđổnátthìhọcấtgiùmlạicho,khônglấytiền.

Vìthế,xứấylàmộtxứđượcChúabanân.Suốtmộtthếkỷ,mộttrămnăm

nay,khônghềcólấymộtkẻgiếtngười”.Ởnhữnglàngchỉbiếtcóđồngtiền

vàhạtthóc,ôngnói:“HãyxemngườiEmbrun.Vàongàymùa,ngườinàocó

contraitạingũ,congáibậncôngviệcNhàNướcởtrêntỉnh,màlạiđauốm

hoặcgặpkhókhăn,thìchaxứđemranóivớiconchiênvàolúcgiảngkinh.

Thếlà,chủnhật,xemlễxong,hếtthảydânlàng,đànông,đànbà,trẻcon

kéođếnruộngconngườiđángthươngnọ,gặtháihộvàmangcảthóclẫn

rơmrạvềtậnnhà”.Gặpnhữnggiađìnhchiarẽvìchuyệntiềnbạcvàgiatài,

ông bảo: “Hãytrông dân vùng núi Devoluy, mộtvùng hoang dại đến nỗi

nămmươinămkhôngnghehọamihótmộtlần.Thếmà,bốchết,contrai

liềnđitứphươngtìmkếsinhnhai,còncủacảithìnhườnglạichocongáiđể

congáidễkiếmchồng”.Ởcáctổngưakiệntụng,cónhiềutáđiềnsuysụpvì

chạytheocácthứđơntừ,ôngnói:“HãyxemnôngdânthunglũngQueyras,

họrấtthuầnhậu.Họcóbanghìnngườiởđó.Trời!CứnhưmộtnướcCộng

Hòanhonhỏ.Họchẳnghềbiếtđếnthẩmphán,mõtòalàgì.Mọiviệc,xã

trưởnglàmtất.Ôngphânbổthuếkhóatừngnhàtheolươngtâmmình,giải

quyếtkhôngcácvụtranhchấp,chiahộgiatàikhônglấycông,xửánkhông

lấyánphívàmọingườinghetheovìôngtalàmộtngườicôngminhsống

giữanhữngconngườichấtphác”.Đếnnhữnglàngkhôngthấycóthầyhọc,

ông cũng kể đếndân vùng Queyras: “Bà con có biết họ làmnhư thế nào

không?Thường một xóm mươi lăm nóc nhàthìkhông nuôi nổi một thầy

học,chonênhọcónhữngthầygiáodocảxứđàithọ,cácthầygiáođóđihết

xómnàyđếnxómnọ,mộttuầnnơinày,mươingàynơikia,đếnđâudạyđó.

Cácônggiáohayđếncácphiênchợ,tôigặphọởđấy.Thấyhọdắtbútlông

ngỗngtrênbăngmũthìnhậnrangay.Aichỉdạyđọcthìmộtlông,aidạyđọc

dạytínhthìhailông,aidạyđọcdạytínhdạycảLaTinhnữathìbalông.

Nhữngvịđólànhữngnhàđạithôngthái.Còndốtnátthìxấuhổbiếtbao

nhiêu!BàcontanênlàmnhưngườiQueyras”.

Ôngnóichuyệnnhưvậy,nghiêmtúcvàchântình,thiếuvídụsốngthì

dùngngụngôn,đithẳngvàođích,ítlờimànhiềuhìnhảnh:Đólàlốihùng

biệncủaChúaJésusChrist,đầytintưởngvàsứcthuyếtphục.

IV

NÓISAOLÀMVẬY

Ôngnóichuyệnthânmậtvàvuivẻ.Sốngvớihaibàgiàsuốtđờiởcạnh

ông,ôngkhéochọnlốiănnóichovừatầmhọ.Khiôngcười,cáicườicủa

ônghồnnhiênnhưcủamộtcậuhọcsinh.BàMagloirethíchgọiônglàÔng

Lớn.Mộthômông đang ngồi trên ghế, đứng dậy ra chỗ ngăntủ tìmmột

quyểnsách.Sáchđểởtậnngăntrên.Ôngvốnthấpbénênkhôngvớitới.

ÔnggọibàMagloirebảo:“Bàmangchotôicáighế.Tôituy“lớn”nhưng

vẫnkhônglớntớitấmvánkia".

Ôngcómộtbàhọxa,bàBáTướcLô.Bànàykhôngbaogiờbỏlỡdịp

đem khoe khoang trước mặt ông những cái mà bà gọi là những “ngưỡng

vọng”củabacậucôngtửconbàta.Bàtacónhữngôngchúbàbácđãgià

lắm,lạivôtự,giatài,tướclộc,vềsauthểtấtvềtaybangườiconbà.Cậuút

rồisẽđượchưởngđếnmườivạnquanlợitứccủamộtbàcô;cậuthứhairồi

sẽđượcấmphongtướccôngcủaôngbác;cậucảrồisẽđượckếchânquốc

lãocủaôngnội.ÔngGiámMụcthườngvẫnngồilặngyênnghecâuchuyện

bàta,coiđólàmộtcáitậtvôhạicủacácbàhaykhoecon.Duycómộtlần,

trongkhibàtađangkểđikểlạitỉmỉnhữngchuyệnkếtựvànhững“ngưỡng

vọng”đó,thìôngGiámMụctrôngcóvẻthẫnthờhơnmọibận.Bàtahơi

bựcmình,ngừnglạihỏi:

—Kìaônganh.Ôngđangnghĩđiđâuthế?

—Tôiđangnghĩđếnmộtcâusáchcũnghơikỳ,hìnhnhưtrongsáchcủa

ThánhAugustins,nhưthếnày:“Hãyđặtngưỡngvọngcủatavàongườinào

màtakhôngthừakếgìcả”.

Mộtlầnkhác,ôngnhậnđượctờcáophócủamộtnhàquýtộctrongxứ,

trongđókêđặccảmộttranggiấynhữngchứctướccủangườiđãkhuất,lại

cònlaliệtnhữngphẩmhàmchứctướccủabọnconcháuhọhàngnữa.Ông

bảo:“Cáichếtthếmàkhỏelạ!Mangnhẹnhàngcảmộtmớnặngchứctước.

Kểngườiđờicũngtàithật,lợidụngđếncảcáithâymađểkhoekhoanghợm

hĩnh".Đôikhiôngcónhữnglờigiễucợtnhẹnhàngmàcóýnghĩasâusắc.

MùachaynămnọcóôngphóxứtrẻtuổilêntỉnhgiảngthuyếtởNhàThờ

Lớnvềlòngtừthiện.Ôngấygiảnggiảikháhùnghồn.Nộidungbàigiảnglà

lòng từ thiện. Ông tả cảnh địa ngục thật ghê rợn và tô điểm thiên đường

thànhcảnhêmđẹpaicũngthèmướcvàôngkhuyênngườigiàunênbốthí

chokẻnghèođểđượclênthiênđường,khỏiphảixuốngđịangục.Trongbọn

ngườinghecómột nhà phú thương tên là Géborand,đãnghỉkinhdoanh,

songvẫncònchovaylãinặng,trướcđâychỉchuyêndệtcácloạilen,dạmà

kiếmđượcdămchụcvạn.Cảđờihắnchẳngbốthíchoaibaogiờ.Từhôm

nghegiảng,chủnhậtnàocũngthấyhắnnémmộtxuchomấybàlãoănmày

ởcửanhàthờ,mộtxumàđếnsáungườiphảichianhau.Mộthômthấylãota

đang làm phúc kiểu đó, ông mỉm cười bảo cô em: “Kìa cô xem, ông

Géborandđangmuamộtxuthiênđườngđấy!"

Trongcôngviệctừthiệnkhôngbaogiờôngnảnchí.Ngườitacókhăng

khăngtừchối,ôngcũngtìmđượclờihay,bắtngườitaphảisuynghĩ.Lầnnọ

ôngkhuyếnquyêntrongmộtphòngkháchởtỉnh.Mộttayquýtộcđãgià,

vừagiàulạivừakiệt,HầuTướcChamptercier,hômấycómặtởđấy.Hắnta

vàoloạinhânvậtkỳlạmàmộtthờingườitađãthấyxuấthiện,vừacóđầuóc

BảoHoànghơnvua,vừacótưtưởngphóngkhoánghơncảVoltaire.

[10]

Khi

đếngầnHầuTước,ôngGiámMụckéotayhắn:“HầuTướcạ,ngàiphảicho

tôicáigìmớiđược”.Hắnquaylại,trảlờinhạtnhẽo:“ThưaĐứcCha,tôiđã

cókẻnghèocủatôi”.ÔngGiámMụcnói:“Thìhãychotôinhữngkẻnghèo

đó!”

Mộthômởgiáođường,ônggiảngđạonhưsau:

“Cácgiáohữu,cácbạnthânmến!HiệnnayởnướcPhápcómộttriệuba

mươihaivạncáinhànôngdânchỉcóbacửa,mộttriệutámtrămmươibảy

ngànnhàcóhaicửa,mộtcửaravào,mộtcửasổvàcònbamươitưvạnsáu

ngàntúplềuchỉcómộtcửa là chỗ ra vào thôi. Cái đó là do một thứ mà

ngườitagọilàthuếcửa.Bắtnhữnggiađìnhnghèotừgiàđếntrẻphảichui

rúctrongnhữngngôinhàấythìtránhsaokhỏilàmmồichosốtrétvàbệnh

tật.Thanôi!ThượngĐếđãchongườitakhôngkhíđểthởthìluậtpháplại

bắthọphảimua.Tôikhôngkếtánluậtpháp,tôichỉtạơnChúa.

TronghạtIsère,hạtVar,tronghaixứThượng,HạAlpes,nôngdânkhông

cóđếncảcáixecútkít,họphảicõngphânraruộng.Họkhôngcónến,họ

phảithắpbằngnhững que nhựa và những khúc dây thừng nhúng vàođầu

nhựa.KhắpmiềnnúixứDauphinéđềuthếcả.Họphảilàmbánhăndựtrữ

sáutháng.Họđốtlòbánhbằngphânbòphơikhô.Mùađông,họdùngrìubổ

bánh,ngâmvàonướcmộtngàymộtđêmmớiănđược.Hỡicácgiáohữu!

Hãy mở lòng nhân! Hãy xem chung quanh các bạn ngườita khổ như thế

nào”.

VốnsinhởProvençal,ôngrấtdễlàmquenvớicácthổâmMiềnNam.

Khicầnôngcóthểnói:«Ehbé!Moussu,sèssagé?»nhưngườiLanguedoc

Hạ,«Ontéanaraspassa»nhưngườiHạAlpes,cũngnhư«Puerteunbouen

moutou embe un bouen froumage grase» như người ở Dauphiné Thượng.

Điềuđólàmdânchúngthíchvàgiúpônggầngũimọingườikhánhiều.Vào

nhàtranhváchđấthaylênchỗnúinon,ôngcũngtựnhiênthoảimáinhưở

nhàmình.Nóinhữngđiềucaocảnhấtôngcũngnóiđượcbằngnhữnglờilẽ

thôngtụcnhất.Nóinăngnhưmọingườinêncũngđiđượcvàolòngtấtcả.

Tuyvậy,đốivớihạngthượnglưucũngnhưđốivớidânchúngôngvẫnlà

một.Ôngkhôngbaogiờbuộctộimộtcáchvộivãmàkhôngtínhđếnhoàn

cảnhxungquanh.Ôngnói:“Phảixétxemtộilỗiđãđitớibằngconđường

nào".Vìvuivẻtựchomìnhlànguyêntộinhân,ôngkhôngthểnghĩđếnmột

kiểudốccheoleonàocủachủnghĩakhắcnghiệtvàkhôngcaumàynhănmặt

nhưnhữngôngthiện,ôngác,ôngchỉlớntiếngtruyềnbámộthọcthuyếtcó

thểtómtắtnhưsau:

“Conngườitacóthểxác,nóvừalàgánhnặngvừalànguồnquyếnrũ.

Conngườikéolêthểxácnhưngcũngchiềunểnó.Phảitrôngcoi,uốnnắn,

trấnáp,cùngkếlắmmớinghetheonó.Nghetheonhưvậycũngcòncóthể

cótội;nhưnglàmđượcnhưthếthìtộicũngnhẹ.Ngã,nhưnglàngãquỳthì

còncóthểchuyểnsangcầunguyện.

Thànhthánhthìngoạilệ;thànhngườichínhtrựclàquytắc.Lầmlạc,sa

ngã, phạm tội cũng được, nhưng phải là người chính trực. Càng ít tội lỗi

càngtốt,đólàluậtcủangười.Khôngtộilỗinàocả,đólàmơướccủathiên

thần.Đãthuộctráiđấtnàythìthoátsaokhỏitộilỗi.Tộilỗicũngnhưluật

hấpdẫn,chiphốimọingười.”

Cólúcôngthấymọingườigàothétdữtợnvàphẫnnộquánhanh:“Ồ!Ồ!

-Ôngvừacườivừanói-rõràngđấylàmộttộiáclớnmàmọingườiđều

mắcphải.Đóchínhlànhữngkẻđạođứcgiảbịkinhđộngnênvộivàngphản

khángđểchethân".Đốivớiđànbàvàdânnghèolànhữngkẻchịunhiềuáp

bứcxãhộinhất,ôngrấtđộlượng.Ôngbảo:“Tộilỗicủađànbà,củacontrẻ,

củakẻtôitớ,củangườiyếuhèn,củađámnghèokhổvàdốtnát,chínhlàtội

lỗicủanhữngbậclàmchồng,làmcha,làmchú,nhữngkẻquyềnthế,những

ngườigiàucóvàcóhọcthức”.

Ônglạinói:

“Phảicốgắngdạychongườikhôngbiết,càngnhiềuđiềucànghay.Xã

hộimàkhôngthựchiệnđượcgiáodụckhôngmấttiềnlàxãhộicólỗi.Nó

phảichịutráchnhiệmvềtìnhtrạngtămtốidonósảnsinh.Conngườitốităm

mới gây ra tội lỗi. Cho nênkẻ có tộikhông phải làngười đã lầm lỗi mà

chínhlàkẻđãgâynêntốităm”.

Ôngđãcómộtlốixétđoánsựviệctheocáchriêngcủamình,khálạnh

lùngnhưthếđấy.TôingờlàôngđãhọcởsáchPhúcÂm.

Mộthômôngđượcnghekểởphòngkháchmộttrườnghợpđãthẩmcứu

vàsắpđemxử.Cómộtngườiđànôngkhốnkhổ,vìthươngngườibạntình

củamìnhvàđứaconmàchịđãcóvớianhta,vàcũngquẫnquá,nênlàmbạc

giả. Thuở ấy luật pháp còn xử những người làm bạc giả vào tội tử hình.

Ngườiđànbàvừamangđitiêuthụđồngbạcgiảđầutiêndongườiyêulàm

rathìbịbắt.Tómchịnhưngcũngchỉcótangchứngđốivớichịmàthôi.Chỉ

khinàochịtaxưngthúthìngườiyêucủachịmớimắcvòngphápluật.Chị

chối.Ngườitragạn.Chịcũngmộtmựcchốicãi.Bấygiờviênbiệnlýnghĩra

đượcmộtkế.Hắnbàyđặtmộtcâuchuyệnphụtìnhvàkhéonhặtnhạnhchắp

nốimộtítmẩuthư từđưarakhiếnchongườiđànbàkhốnnạnkiatưởng

mìnhbịngườiyêudốilừathật.Nổicơnghencùngcực,chịtakhaihết,thú

hếtvớiđủmọichứngcứ.Vìthếmàngườiđànôngbịbắtvànaymaisẽbị

đemraxửởAixcùngvớiđồnglõa.Ngườitathuậtchuyệnvàtrầmtrồkhen

ngợiviênbiệnlýcótàivậndụnglòngghentuôngđểphụcvụcônglý.Ông

GiámMụcimlặngngồinghe,cuốicùngmớihỏi:

—Ngườitađemxửngườiđànôngvàngườiđànbàấyởđâu?

—ỞTòaĐạiHình.

Ônghỏithêm:

—Thếcònviênbiệnlýthìxửởđâu?

ỞDignexảyramộtviệcbithảm.Mộtngườibịxửtửhìnhvìcantộisát

nhân.Ngườibấthạnhấykhônghẳnlàngườicóhọcmàcũngkhônghẳndốt

nát,hắntatừnglàmtròởchợvàlàmthầykýviếtthuê.Vụánlàmthànhphố

khábậntâm.Trướcngàyhànhhình,chatuyênúynhàngụcbịốm.Cầnmột

chacốđểgiúpđỡtộinhântrongnhữngphútcuốicùng.Ngườitachạytìm

chaxứ.Ôngnàyhìnhnhưtừchối:“Việcđóliênquangìđếntôi.Tôicầngì

cáiviệckhổsaiđóvàcáitênxiếckhỉấy!Tôi,tôicũngốmđây.Vớilại,chỗ

tôikhôngphảiởđấy”.

NgườitađemcâutrảlờiấythuậtlạivớiôngGiámMục,ôngnói:“Ngài

chaxứnóiđúng.Khôngphảichỗcủangàiđâu,củatôiđấy”.Lậptứcôngtới

nhàngục,xuốngbuồnggiamcủa“tênxiếckhỉ”,ônggọitênngườiấy,cầm

tayhắnvànóichuyện.Cảngàylẫnđêmôngởcạnhhắn,quênănquênngủ,

chỉcầuxinChúacứuvớtlinhhồnchongườibịtộivàcầuxinngườibịtộitự

locứuvớtlấylinhhồnmình.Ôngnóihắnnghenhữngchânlýtốtđẹpnhất

màcũnglàgiảndịnhất.Nhưmộtngườicha,mộtngườianh,mộtngườibạn;

cònGiámMụclàchỉđểbanphúcmàthôi.Ôngdạyhắnđủđiều,đemlạicho

hắnvừalòngtinvừasựanủi.Trướchắnnghĩchếttuyệtvọng.Cáichếtđối

vớihắnnhưmộtvựcsâu;runrẩytrướccáibờuthẳmấy,hắnlùilạikinh

hoàng.Hắnkhôngtốitămquáđểđếnnỗituyệtđốidửngdưng.Bảnánlàm

chấnđộngsâuxa,chừngnhưđãxôvỡtừngchỗchungquanhhắncáibức

tườngngăncáchchúngtavớicõibímậtcủamọivậtmàchúngtagọilàcuộc

sống.Từnhữnglỗthủngtaihạiấy,hắnkhôngngớtnhìnrathếgiớinàyvà

chỉthấytoànbóngtối.ÔngGiámMụcđãđemlạichohắnánhsáng.

Hômsau, lúcngườita đếntìmnạnnhân,ông GiámMụccó mặtvàđi

theo hắn. Quần chúng thấy ông mặc áo choàng tím, đeo thánh giá Giám

Mục,đibêncạnhngườikhốnkhổbịtrói.Ôngcùnghắnbướclênxebò,ông

cùnghắnbướcchânlênmáychém.Hômquahắnâusầurũrượihếtsứcmà

hômnaythìmặtmày lạirạngrỡ.Hắncảmthấylinhhồnđượctrởvềvới

ChúavàhắnhyvọngởChúa.Ôngômhônhắnvàlúclưỡidaosắprơi,ông

bảo:“Kẻbịloàingườigiếtchết,ChúaTrờisẽchosốnglại;kẻbịanhemxua

đuổisẽgặplạiđượcCha.Cầunguyệnđi,tinđivàbướcvàocuộchằngsống!

ĐứcChúaChađangởđó”.Khiôngbướctừmáychémxuống,trongmắtông

cócáigìlàmchomọingườiphảitránhra,đứngngayngắnlại.Khôngbiết

cáigìđángkínhphụchơncả,damặttrắngbệchhayvẻngườitrongsáng!

Trởvềngôinhàtầmthườngmàônggọilàlâuđàicủamình,ôngnóivớibà

em:“Tôivừalàmlễmộtcáchlongtrọng”.

Việccaocảthườnglàviệcítđượcngườihiểu,chonêntrongthànhphốcó

kẻbìnhluậnhànhđộngcủaôngGiámMục,lạichorằngôngấyđóngkịch

thôi. Thực ra đó chỉ là câu chuyện phòng khách. Còn dân chúng thì vốn

khôngcóácýnghingờcáchànhvithiêngliêng,họlấylàmcảmkíchvàhết

sứckínhphục.VềphầnôngGiámMục,nhìnthấymáychémlàmôngxúc

cảmđộtngột,khiếnôngkhálâumớihồitỉnhđược.

Đúnglàcáimáychém,khinóđãởđó,dựnglênvàđứngsững,thìnócó

cáigìámảnhngườitathật.Thườngngườitacóthểcóchútgìbàngquanvới

tửhình,chẳngcóýkiếngì,phảicũngđượcmàkhôngcũngđược,chừngnào

chưathấytậnmắtmộtcáimáychém.Nhưngnếuđãgặprồithìxúcđộngthật

làmãnhliệt,phảiquyếtđịnhdứtkhoátđứngvềphíanàyhayphíakia.Kẻthì

cangợinhưDeMaistre;ngườithìnguyềnrủanhưBeccaria.Máychémlàsự

kếttụcủaluậtpháp,làsựtrừngtrị;nókhôngtrunglậpvàkhôngchophépai

trunglập.Aithấynóđềulênmộtcơnrunbíẩnnhất.Mọivấnđềxãhộiđều

dựnglênbaonhiêudấuhỏichungquanhlưỡidaocủanó.Máychémlàmột

ảotưởng.Máychémkhôngphảilàmộtgiágỗ,máychémkhôngphảilàmột

cỗmáy,máychémkhôngphảilàmộtthứmáymóccứngđờbằnggỗ,sắtvà

dây.Hìnhnhưnólàloạisinhvậtcómộtcáigìnhưmộtsángkiếnđentối.

Hìnhnhưcáigiágỗấybiếtnhìn,cáicỗmáyấybiếtnghe,cáimáymócấy

biếthiểu,cácthứgỗ,sắt,dâyấyđềucóýchí.Trongcơnácmộngdosựcó

mặtcủanógieovàotâmhồnconngười,máychémhiệnradữtợn,tựnhúng

tayvàocôngviệcnólàm.Nólàđồnglõavớiđaophủ;nóănngười;nónuốt

thịtsống,nóuốngmáutươi.Máychémnhưmộtloàiquáivậtdothẩmphán

vàthợmộcdựnglên,mộtbóngmasốngmộtcáchđángsợbằngnhữngcái

chếtnótạora.

VìthếấntượngcủanóởtrongtâmtríôngGiámMụcthậtlàghêrợnvà

sâuxa.Hôm sau ngày hành hình và nhiều hôm sau đó nữa, ôngnhưthất

thần.Dángthanhtĩnhgầnnhưmãnhliệtcủaphútgiâybithảmđãbiếnmất;

bóngmacủacônglýxãhộiámảnhngườiông.Conngườimàthườngngày

đihànhđạovớivẻbằnglòngrạngrỡtrênmặt,lầnnàyhìnhnhưcóânhận.

Cólúc,ôngtựnóivớimìnhvàlúngtúngthìthầmtừngtràngđộcthoạiảo

não.Đâylàmộttrongnhữngđộcthoạiấybàemđãngheđượcmộtbuổitối

vàghilại:“Takhôngngờviệcấylạighêrợnđếnthế.Đểhếttâmtrívàoluật

lệcủaChúađếnmứckhôngcònnhìnthấyluậtlệcủangườiđờinữathìthật

là sai lầm. Cáichết chỉ thuộc quyềnChúa. Quyền gì mà loài người động

chạmđến cáiviệckhông mộtaiđượcbiếtấy?”Vớithờigian nhữngcảm

tưởngấymờdầnvàchắcrồiphaihẳn.Tuyvậy,ngườitavẫnđểýthấyông

GiámMục,từđó,tránhđiquachỗpháptrường.

NhàcóngườiốmvàngườihấphốithìlúcnàochomờiôngMyrielcũng

được.Ôngbiếtđólànhiệmvụvàcôngviệcquantrọngnhấtcủaông.Gia

đìnhnàovợgóaconcôithìkhôngcầnmời,ôngcũngđến.Ôngkhéongồiim

lặnghànggiờbênngườichồngmấtvợ,haybênngườimẹvừamớichếtcon.

Ôngkhéobiếtlúcnàonênimlặngvàcũngbiếtlúcnàocầnphảinói.Ôngan

ủingườitamớitàitìnhlàmsao!Ôngkhôngtìmcáchlàmchongườitaquên

đauthươngmàlàmchongườitahyvọng,vìhyvọngkhiếnchođauthương

trởnêncaocảvàđángkính.Ôngthườngnói:“Đốivớingườiquácố,khéo

chẳnglạithànhrabấtkính.Đừngcónghĩđếncáithểchấtđangthốinátmà

hãynhìntrựcthịtrờixanh,ởđấycóánhhàoquanglấplánhcủangườiđã

khuất”.Ôngbiếtrằngđứctinlàlành,nênôngthườngnêugươngnhẫnnạiđể

anủingườithấtvọngvàôngtìmcáchbiếnsựđaukhổtuyệtvọnghướngvề

mộđịa,thànhsựđaukhổtintưởngnhìnlêntrờicao.

V

ĐỨCCHABIENVENUDÙNGÁOLÂUQUÁ

ĐờitưcủaôngMyrielcũngcùngchungmộtsốnguyêntắcnhưđờicông.

VớikẻđượcxemgầnthìcáinghèotựnguyệntrongcuộcsốngcủaôngGiám

MụcthànhDignelàmộtcảnhtượngtrangtrọngvàđángyêu.Nhưngườigià

vàphầnlớnnhữngngườihaysuytưởng,ôngítngủ,nhưnglạingủsay.Buổi

sángôngtĩnhtọamộtgiờrồiđilàmlễ,hoặcởNhàThờLớnhoặcởphòng

nguyệntrongnhà.Lễxong,ôngănsángmộtcáibánhmìbằngbộttiểumạch

nhúngtrongsữabònhà.Sauđóôngbắtđầulàmviệc.

LàmGiámMụcbậnrộnthật.Thườngxuyênôngphảitiếpvịbíthưcủa

TòaGiámMục,thườnglàmộtchứcsắcvàhầunhưngàynàocũngphảigặp

cácchaxứ.Ôngcònphảikiểmtracôngviệccáchội,phânphátcácđặcân

nàynọ,xemxétcảmộtthưviệnnhàchung,nàosáchxemlễ,nàosáchbổn,

sáchkinh…rồithảocácthưtừhànhđạo,chuẩnycácbàithuyếtpháp,giải

hòacácvụxíchmíchgiữachaxứvàxãtrưởng,rồicònmộtmớthưtừgiao

dịchvềphầnđạo,vềphầnđời,mộtbênlàNhàNước,mộtbênlàTòaThánh,

thôithìtrămcôngnghìnviệc.Thìgiờcònlạingoàinhữngcôngviệcbềbộn

ấyvànhữngbuổilễ,nhữnggiờđọckinh,dànhchokẻkhó,ngườiốmđau,

sầumuộn,cònthừaôngdùngvàolaođộng.Khithìôngcuốcđấttrongvườn

nhà,khithìôngđọcvàviết.Haicôngviệcnhưngôngchỉdùngmộttêngọi:

Làmvườn.“Tríóccũnglàmộtcáivườn”,ôngnói.

Đếntrưa,ôngăncơm.Bữatrưacũnggiốngnhưbữasáng.Quãnghaigiờ

chiều,hômtrờitốt,ôngrakhỏinhà,dạoxemphongcảnhthôndãhoặcphố

phường,nhiều lúcghéthăm cáctúplều tranh.Ôngđi mộtmìnhsuy nghĩ

trầmngâm,mắtnhìnxuống,taychốnggậydài,trênmìnhchiếcáolụalót

bôngấm,màutím,dướichânđôigiàythôvớibíttấttímvàtrênđầuchiếc

mũdệtcóbagócđểthòngxuốngbaquảgăngvàngviềnhạtcườm.

Chỗnàoôngcómặtcũngvuinhưhội.Cóthểnóiôngđiquaởđâulàđem

theođómộtcáigìấmápvàsángsủa.Trẻcon,ngườigiàdắtnhauratậncửa

đónôngGiámMụccũngnhưđónánhmặttrời.Ôngbanphúcchomọingười

vàmọingườicầuphúcchoông.Bấtkỳaicócầnviệcgì,ngườitađềuchỉ

đếnnhàông.Chốcchốcôngdừngchân,hỏichuyệncácembé,mỉmcườivới

cácbàmẹ.Trongtúihễcòntiềnthìôngđếnthămkẻkhó;khôngcònđồng

nàothìôngđếnthămcácnhàgiàu.Mấycáiáothụngônggiữdùngrấtlâu

nhưnglạikhôngmuốnngườingoàitrôngthấyđiềuđó,nênraphốôngkhông

baogiờmặcgìkhácngoàicáiáolụalótbôngmàutím.Cáiđócũngcóchút

bấttiệnchoônglúcmùahè.

Buổitối,támgiờrưỡithìôngăncơmtốivớibàem,bàMagloiređứng

đằngsauphụcvụchocảhai.Bữaăncựckỳthanhđạm.Tuyvậy,nếuông

GiámMụcgiữmộtchaxứlạidùngcơmtốithìbàMagloirenhâncơhộiđó

dọnchoĐứcChamộtmóncásôngtuyệtvờihaymộtmónthịtrừngđặcbiệt.

Bấtkỳchaxứnàocũnglàmộtcớăntươm;ôngGiámMụcbiếtnhưngđể

mặc.Nhữngngoạilệấytrừra,bữacơmthườngchỉcóraucủvàcanhnấu

vớitímỡ.Dođóhàngphốngườitabảo:“KhiôngGiámMụckhôngăncơm

chaxứ,thìôngăncơmngườikhổtu".Ăntốixong,ôngchuyệntròvớicô

BaptistinevàbàMagloiređộnửatiếng,xongôngvềbuồngmìnhvàlạiviết,

khithìtrêngiấyrờikhithìởrìamộttrangsáchnàođó.Ônglàngườihay

chữvàítnhiềuthôngthái.Ôngcònđểlạinămsáubảnthảokhálạ,trongđó

cómộtthiênbiệnluậnvềđoạnSángThế:BansơtinhthầnChúabồngbềnh

trênmặtnước.Ôngđốichiếuvớibabảnkhác:BảntiếngẢRậpthìviết:Bốn

phươnggióChúathổi;bảnFlaviusJosèphethìchép:MộtngọngiótừChúa

đến,thổiquamặtnước.Trongmộtthiênbiệnluậnkhác,ôngnhậnxétvềcác

côngtrìnhthầnhọccủaHugo,GiámMụcởPtolémaïs,ôngchúcốcủakẻ

viếtsáchnàyvàôngchứngminhnhiềutiểuphẩmkhácnhauxuấtbảnthếkỷ

trước,dướibútdanhBarleycourt,làcủavịGiámMụcnàyviết.

Cókhiđangđọcsách,bấtcứlàsáchgì,bỗngdưngôngtrầmtưrồitỉnhlại

đểghivàidòngngayvàotrangsáchđó.Nhữngdòngnàythườngchẳngliên

quangìđếncuốnsách.Trướcmắtchúngtôicómộtđoạnghichépởrìacuốn

sáchnhanđề:“ThưtíncủangàiGiecmanhtraođổivớicáctướngClinton,

Cornwallis và các đô đốc của trạm Châu Mỹ". “Ở Versailles, hỏi ông

Poinçot,hàngsáchvàởParis,hỏiôngPissot,hàngsách,bếnAugustins".

Đoạnghichépđónhưsau:

«“ÔiĐấngđangtồntại:

Người của nhà thờ gọi Người là quyền lực vô thượng, người

MacchabéesxưngNgườilàtạohóa,LuậnthưchongườiÉphésiens

lạigọiNgườilàTựDo,BaruchgọiNgườilàVôBiên,ThánhCa

gọiNgườilàĐạoĐứcvàChânLý,ThánhJeangọiNgườilàÁnh

Sáng,cácVuagọiNgườilàChúaThượng,thiênDiCưxưngNgười

làCứu Thế, ngườiLévitiquexưng NgườilàThánhNhân, Esdras

xưngNgườilàChínhTrực,sựsángtạogọiNgườilàChúaTrời,

người đời gọi Người là Cha. Nhưng Salomon thì gọi Người là

ThươngXótvàđólàtênđẹpnhấttrongmọitêncủaNgười”.»

Đếnchíngiờtốihaibàgiàcáoluivàlênbuồngriêngtrêngác,chỉcòn

mộtmìnhôngGiámMụcởdướinhà.

Đếnđâycầnchomọingườicómộtýniệmchínhxácvềchỗởcủaông

GiámMục.

VI

ÔNGMYRIELGIAONHÀCHOAIGIỮ

ChúngtôiđãgiớithiệunhàôngGiámMụcởcómộttầngdướivàmột

tầnggác.Nhàdướingănlàmba,trêngáccóbaphòngvàtrênnữalàgácxép.

Saunhàlàmộtmảnhvườnnhỏmấythước.Haingườiđànbàởtầngtrên.

Ôngởtầngdưới.Phòngngoàitrôngraphốlàbuồngăn;phòngthứnhìlà

buồngngủ;phòngthứbalàphòngnguyện.Ởphòngnguyệnmuốnrangoài

phải qua buồng ngủ và từ buồng ngủ muốn ra ngoài phải qua buồng ăn.

Trongphòngnguyệncómộtngănđóngkín,kêmộtchiếcgiườngphòngkhi

cókhách.Mỗilầncácchaxứởđịaphươngratỉnhcóviệc,ôngGiámMục

vẫnmờivàongủởđó.

Ngôinhàngangnhỏtronggócvườn,trướcdùnglàmkhothuốcchoNhà

Thương, nay sửa thành bếp và buồng chứa rượu. Lại còn có chuồng bò

nguyênlàbếpcủaNhàThươngtrướckia.ÔngGiámMụcnuôiđượchaicon

bòcái,mỗingàyvắtsữađượcíthaynhiều,ôngđềuxẻramộtnửađưasang

bênNhàThươngchobệnhnhân.Ôngbảo:“Đâylàphầntôcủatôinộp”.

Phòngngủcủaôngcóphầnquárộng,mùarétkhómàđốtlòsưởichođủ

ấm.ỞDignecủiđắtlắm,nênôngnghĩramộtcáchlàngănbớtchuồngbò

thànhmộtgiancóváchbằnggỗvánchekín.Hômnàolạnhquá,ôngxuống

ởđóvàgọiđólà“phòngkháchmùađông".Trong“phòngkhách”ấycũng

nhưtrongbuồngăn,đồđạcchỉcóchiếcbànvuônggỗtạpvàbốnchiếcghế

độnrơm.Buồngăncòncóthêmchiếctủbátđĩađãcũsơnmàuhồngnhạt.

Phòngnguyệncũngcócáitủnhưthếphủnhữngkhăntrắngvàdiềmdentelle

giả,tạmcoiđược,ôngdùnglàmánthờ.

Cácbànhàgiàuđếnxưngtộivàcácbàtừthiệntrongthànhphốđãnhiều

lần chung tiền nhau đưa Đức Cha sắm một bộ bàn thờ mới cho phòng

nguyện,nhưnglầnnàonhậntiềnôngcũngđemlàmphúcchokẻnghèotất

cả.Rồiôngbảo:“Cáibànthờđẹpnhấtlàlinhhồnkẻkhốnkhổđượccứu

giúpđangcảmtạChúa”.

Trongphòngnguyệncóhaicáighếnguyệnđộnrơmvàbênphòngngủ

cũngcócái ghế bành độn rơm.Nhỡkhiphải tiếp một lúcbảytámngười

khách,ông Tỉnh Trưởng hay tướng chỉhuykhu, hoặc ban tham mưu của

trungđoàntrúphònghaymộtsốhọcsinhtiểuchủngviệnthìlạiphảixuống

chuồngbòlấyghếở“phòngkháchmùađông”,vàophòngnguyệnlấyghế

nguyệnvàvàocảphòngngủlấychiếcghếbành.Làmthếcũngcóđượcđến

mườimộtghếchokháchngồi.Cóđiềumỗilầncókháchđếnthêmlạiphải

khuânrỗngmộtphòng.Cókhicảchủvàkháchđếnnhữngmườihaingười,

tìnhthếthựclàkhóxử.Đểkhỏilúngtúng,nếunhằmmùarétthìôngđến

đứngtrướclòsưởi,cònmùahèthìôngmờikháchravườndạomộtvòng.

Trong buồng ngăn dành để khách ngủ, cũng còn một chiếc ghế nữa đấy,

nhưngnóđãlòicảrơmvàchỉcòncóbachân,phảiđểtựavàotườngmới

ngồiđược.Cònchiếcghếtựalớnbằnggỗ,xưavốnthiếpvàngvàbọcvải

hoa,ởphòngcôBaptistine,thìvìcầuthanghẹpquákhôngđilọt,trướcphải

đưanólênquacửasổ,nênkhôngthểmỗilúccầnđếnlạikhuânlênkhuân

xuống.

CôBaptistinechỉmongướclàmthếnàosắmđượcchoônganhmộtbộ

bànghếtiếpkháchbằnggỗđàohoatâmcóbànhtựadángcổngỗngvàbọc

bằngnhungvànghoatròn,cóđủcảtràngkỷ.Nhưngbộđồnhưthếgiáít

nhấtcũngnămtrămfrancs,màsuốtnămnămtrờicôchỉdànhdụmđượccó

bốnmươihaifrancsmườixu,nêncuốicùngphảibỏquachuyệnđó.Thôi

cũngđànhvậy,vìởđờidễmấyaiđãđượcnhưnguyện?Buồngngủcủaông

GiámMụcthìkhôngcógìdễhìnhdunghơn!Mộtcáicửasổlớntrôngra

vườn.Ngaychỗcửasổlàgiườngngủ,mộtthứgiườngsắtcủaNhàThương,

trêncódiềmmànbằngvảixanh.Trongbóngtốichiếcgiường,saumộttấm

màn,cóvàithứđồdùngquenđểtrangđiểm,nhìnđếncònbiếtđượcnhững

thóiquenlàmdángcủaconngườithanhlịchtrướckia.Haicửathông,một

cáigầnlòsưởiđisangphòngnguyện,mộtcáigầntủsáchsangbuồngăn.Tủ

sáchlàmộtchiếctủkínhchứađầysách.Lòsưởibằng gỗsơngiảđáhoa

chẳngmấykhiđốtlửa,tronglòsưởimộtđôigiáđỡcủibằngsắttranghoàng

bằngđôilọviềnhoavàxoiconlươn,xưakiatừngdátbạc,theocáchlàm

sangcủacácTòaGiámMục;phíatrên,ởchỗthườngđặtgươngsoi,mộtcây

thánhgiábằngđồng,lớpbạcmạngoàiđãbonggầnhết,gắnvàomộtmiếng

nhungđenđãsờntrongmộtkhunggỗsơnmàuđãbạc.Gầncửasổlớnmột

chiếcbànrộngvớilọmực,cấtgiấymálộnxộnvànhiềucuốnsáchdàycộp.

Trướcbàn,chiếcghếbành độnrơm.Bêngiường,mộtchiếcghế cầukinh

mượncủaphòngnguyện.Haibứcchândungđóngkhungbầudụctreotrên

váchởhaibêngiường.Cứtheodòngchữvàngnhỏchuatrênnềnvảibên

cạnhhìnhvẽthìcácbứcchândungnàymộtlàcủaTuViệnTrưởngChaliot,

Giám Mục ở Saint Claude, còn cái kia là của Tu Viện Trưởng Tourteau,

GiámMụcdựkhuyếtởAgde,ViệnTrưởngởGrandChamp,dòngCîteauxở

địaphậnChartres.Ông Giám Mục tiếp thu buồngnàycủacácbệnhnhân

NhàThương,đãthấysẵncácbứcchândungấyởđâyvàcứđểnguyênchỗ

cũ.Họlànhàtuhành,chắccũnglànhữngânnhânđãtưtrợNhàThương,

vậythìcóhailýdođểônggiữnguyêncácbứcchândungấy.Tấtcảnhững

gìôngcóthểbiếtvềhainhânvậtấylàhọđềudonhàvuacửvềnhậmchức

vụ của mình vào cùng một ngày, ngày 27 tháng 4 năm 1785. Nhân bà

Magloirehạcácbứcvẽấyđểlaubụi,ôngGiámMụcmớiđọcđượccácchi

tiếtđặcbiệtấyghibằngmộtthứmựctrắngtrángtrênmộtvuônggiấycon

lâu ngày đã ngảmàu vàng, dán chặt bằngbốn mẩu xi saulưng bức chân

dungcủaViệnTrưởngGrandChamp.

Ởcửasổ,mộtbứcmànxưabằnglentosợilâunămđãthànhquácũnát,

nhưngđểđỡphảithaytấmmớitốntiền,bàMagloirebuộclòngphảikhâu

mấyđườngdàingaychínhgiữa.Đườngkhâulạihìnhchữthập.ÔngGiám

Mụchaychỉmọingườixem.“Cáinàyhayquá!",ôngnói.Từdướilêntrên,

buồngnàocũngquétvôitrắngnhưkiểuNhàThươngvàtrạilính.Tuyvậy,

nhữngnămgầnđây,bàMagloirelạitìmra,dướilớpgiấyquétvôi,những

bứctranhsơntrangtríchophòngcôBaptistine,-tìmranhưthếnàothìvề

sausẽ rõ.Nhànày vốnlàcâulạcbộ củabọntư sảntrướckhithànhNhà

Thương,dođómớicósựtrangtrínhưvậy.

Cácbuồnglátgạchđỏ,tuầnnàocũngcọrửa.Trướccácgiườngcónhững

thảmrơmbện.Nóichung,trongnhàthờcóhaitayngườiđànbànênchỗnào

cũngsạchnhưchùi.ChỉcómỗilốixahoaấylàôngGiámMụcchophép

thôi. Ông nói: “Như vậy khôngthiệt cho kẻnghèo đồng nào”. Tuy nhiên

cũngbiếtlàôngGiámMụccòngiữđượctrongsốcủacảixưamộtbộđồăn

sáu người bằng bạc và chiếc môi xúp lớn. Hàng ngày bà Magloire sung

sướngngắmbộđồbạcchoánglộntrênchiếckhănbànlớnbằngvảitrắng.Ở

đâyđịnhtảônghệtnhưởngoài,nênphảithêmrằngđãnhiềulầnôngthú

thật:“Duycóthóiquendùngđồbạcmàănlàtakhóchừa”.Nóiđếnbộđồ

bạcấythìphảikểthêmđôicâyđènđúcđặcbằngbạclàcủathừatựcủamột

bàcôđểlại.Đôicâyđènấythườngxuyêncócắmhaicâynếnsápvàbày

trênlòsưởitrongphòngông.Hômnàocókháchăncơm,bàMagloirethắp

đôinếnvàmangbàyrabànăn.TrongphòngngủcủaôngGiámMục,ngay

chỗđầugiườngcómộtcáiôtườngnhỏ,mỗitốibàMagloiređembộđồăn

vàchiếcmôi cất vàođó.Ôtườngcó khóa, nhưng chẳng baogiờcấtchìa

khóađicả.

Mảnhvườnvìcónhữngngôinhànóitrêndựngkhôngđẹpmắtlắmnên

cũngmấtcảvẻmỹthuật.Vườncólốiđingangdọchìnhchữthập,giữacóbể

cạn.Chungquanhcólốiđivòngtheobứctườngvôi.Giữacáclốiđilàbốn

khoảnh đất vuông chung quanh trồng hàng giậu xanh. Ba khoảnh bà

Magloiretrồngrau,khoảnhthứtưôngGiámMụctrồnghoa.Đâyđólạicòn

cómộtvàicâyănquả.

CólầnbàMagloirebảoôngmộtcáchtinhnghịch:

— Thưa Đức Ông, cái gì Đức Ông cũng tính cho thật có lợi, thế mà

vuôngđấtnàythìphíquá!Thàđểkiếmmớraucònhơnlànhữngbóhoa.

Ôngtrảlời:

—BàMagloire,bàlầmrồi!Cáiđẹpcũngcóíchnhưcáicóíchkhác.-Im

mộtlát,ônglạithêm-Cólẽcòncóíchhơn.

Mảnhđấtgồmchừngbabốnluống,nhưngôngGiámMụccũngbậnrộn

vớinónhưvớisáchvởcủamình.Ôngsẵnsàngrađấymộtvàigiờ,hếtcắt

lạicàorồitừngquãnglạichọclỗ,trahạt.Ôngkhôngđủthùghétsâubọnhư

mộtngườilàmvườnmongmuốn.Nóichođúng,ôngchẳngcóthamvọnggì

vềkhoathựcvật.Ôngkhôngbiếtnhómnọ,thuyếtkia,ôngcũngkhônghề

nghĩ đến việc phải quyết định theo Tournefort hay theo phương pháp tự

nhiên.Ôngkhôngđứngvềphíanhữngthôngnangđểchốngphíanhữngtử

diệp, mà cũng không đứng về phe Jussieu để chống Linné. Ông chẳng

nghiêncứugìcâycỏ,ôngchỉthíchhoa.Ôngrấtkínhtrọngngườithôngthái,

ôngcònkínhtrọngkẻngudốtnhiềuhơnvàtrongkhiluônthủlễvớihaiđối

tượngấy,mỗichiềuhèônglạitướicácluốngcâycủamìnhvớicáithùng

tướisắttâysơnmàuxanh.

Trongnhà ôngkhônghềcócáicửa nàocókhóa. Cửaphòngănthông

ngayratrướcnhàthờ,ngàyxưavẫnchằngchịtthensắt,khóasắtnhưcửa

nhàtù.ÔngGiámMụcsaitháohếtnhữngthenkhóasắtấyđi.Từđó,ngày

đêmchỉcàibằngchiếccựagà.Aiquađườngbấtcứvàogiờnào,muốnvào,

cứđẩycửaralàđược.Lúcmớiđếnở,haingườiđànbàcứlongayngáyvề

cáicửalúcnàocũng bỏngỏ ấy.NhưngôngGiámMụcbảo:“Nếucácbà

thíchvậythìcứđặtlấythensắtvàocửabuồngcủacácbà”.Haibàđànhphải

tintưởngnhưông,hayítracũnglàmravẻtintưởngnhưông.Duycóbà

Magloiređôikhicònhốthoảng.VềphầnôngGiámMụcthìýnghĩcủaông

đãdiễntảhayítnhấtcũngghirõtrongbadòngchữchínhtayôngviếtbên

rìamộttrangThánhKinh:“Chỉkhácnhautínàythôi;cửanhàthầythuốcthì

khôngbaogiờđượcđóng,cònởcửanhàtuhànhthìbaogiờcũngphảiđể

ngỏ”.TrongmộtcuốnsáchkhácnhauđềlàTriếtLýYHọc,ôngcóghi:“Ta

chẳngphảilàngườithầythuốcnhưhọsao?Tacũngcónhữngngườikhách

bệnhđấychứ.Trướchếtlàkháchcủahọmàhọgọilànhữngngườiốmđau;

saunữalàkháchriêngcủatamàtagọilà“NhữngNgườiKhốnKhổ”.Ởchỗ

khácônglạicònviết:“Đừngnênhỏitênhọkẻđếnxinngủnhờnhàta,phần

nhiềukẻlúngtúngvềcáitêncủamìnhmớicầncóchỗtrọ”.

Mộthômcómộtchaxứđángkính,khôngnhớrõlàchaởCouloubroux

haychaởPompierry,chắclàdobàMagloirexui,đánhbạohỏiôngGiám

Mụcrằngđểnhàcửabỏngỏchongàyđêmaimuốnvàothìvàonhưthế,

ĐứcChacóchắclàkhôngphầnnàobấtcẩnkhôngvàĐứcChakhôngsợnhà

cửatoangtoàngnhưvậycóthểxảyrasựkhôngmaysao?ÔngGiámMụcđể

taylênvaicủachaxứrồinghiêmtrangvàkhoantừmànói:“NhàmàChúa

chẳnggiữchomình,thìmìnhcómuốngiữkínbaonhiêucũnghoàicông”.

[11]

Xongôngnóisangchuyệnkhác.

Ôngnóimộtcáchkháthíchthú:“Cósựdũngcảmcủanhàtuhànhcũng

nhưcósựdũngcảmcủangườichỉhuykỵbinh”.Cóđiều,ôngnóithêm,“sự

dũngcảmcủataphảilặnglẽ”.

VII

CRAVATTE

Tớiđâytựnhiênphảidànhchỗchomộtsựviệckhôngthểnàobỏqua

đượcvìđólàmộttrongcácsựviệctốtnhấtđểhiểuôngGiámMụclàngười

nhưthếnào.

Bọn cướp của Gaspard Bès trước đây thường quấy nhiễu các hẻm núi

rừng Ollioules. Sau khi chúng bị tiêu diệt, một trong các tay đầu mục,

Cravatte,lẩntránhvàonúi.Ycùngmộtsốlâula,dưđảngcủaGaspardBès,

ẩnnáumộtthờigiantạiquậnNice,rồitrànsangvùngPiémontvàđộtnhiên

lạixuấthiệnởđịaphậnnướcPháp,phíaBarcelonnette.Ngườitathấyyở

JauziersrồiởTuiles.YẩnnấptronghanghốctrênnúiJougDel’Aiglevàtừ

đómòxuốngxómlàngtheocácvựcUbayevàUbayette.Cólầndámtiếntận

Embrunvàđangđêmxôngvàonhàthờvơsạchđồlễ.Cảvùngtànhạivì

những mẻ trộm cướp của y. Cảnh binh được giao trách nhiệm lùng bắt,

nhưngvôhiệu.Lầnnàoycũngtrốnthoát,cũngcólúcychốngcựmãnhliệt.

Rõlàmộttênkhốnkiếptáotợn.ĐươngcơnkinhhoàngđóthìôngGiám

Mụctới.Ôngđihànhhạt.ĐếnChastelar,ôngxãtrưởngtớitìmôngvàđề

nghịôngtrởlui.LýdolàCravatteđangchiếmcứvùngnúiđếntậnArchevà

quánữa.Đisẽnguyhiểmchodùcóhộtống.Vìnhưthếcóthểphảihysinh

mộtcáchvôíchbabốnngườisenđầmbấthạnh.

—Dođó-ôngGiámMụcnói-tôiđịnhkhônglấyngườihộtống.

—ĐứcChalạinghĩthếà?-Ôngxãtrưởngkêulên.

—Tôinghĩthếlắm,chonêntôinhấtđịnhkhônglấysenđầmvàmộtgiờ

nữathìtôiđi.

—Đi?

—Đi.

—Mộtmình?

—Mộtmình.

—ThưaĐứcCha,ĐứcChađừnglàmnhưvậy.

—Trênnúi-ôngGiámMụctiếplời-cómộtxómnhỏchỉbấynhiêu,mà

đãbanămtôichưađếnthăm.Nhữngngườichăndêhiềnlànhvàlươngthiện

ấy,họlànhữngngườibạntốtcủatôi.Cứbamươicondêhọchănthìhọchỉ

cómột.Họtếtnhữngchiếcthừngbằnglenđủmàutrôngrấtxinh,họvéo

vonnhiềuđiệudâncamiềnnúivớinhữngốngsáolỗnhỏxíu.Thỉnhthoảng

họcũngcầnnghenóitớiChúa.VậymàmộtôngGiámMụcyếubóngvíathì

họsẽcholàthếnào?Tôimàkhôngđithìhọcòncoiragì?

—Nhưngmà,thưaĐứcCha,cócướp!SợĐứcChagặpcướp.

—Ànày-ôngnói-tôivừanghĩđếnđấy.Ôngnóicólý.Tôicóthểgặp

họlắm.Họnữa,họnhấtđịnhcũngcầnnghenóitớiChúa.

—ThưaĐứcCha,nhưngmàchúnglàmộtlũcướp!Mộtbầychósói!

—Ôngxãtrưởngạ,cólẽchínhvìbầythúấymàChúaJésusChristcho

tôiđilàmkẻchăn.AibiếtđâuđườngnẻocủaĐấngCứuThế?

—ThưaĐứcCha,chúngsẽcướphếtđồđạccủaĐứcCha.

—Tôichẳngcógì.

—ChúnggiếtĐứcChamất.

—Giếtmộtôngchacốvừađivừaniệmkinh?Chàchà!Đểlàmgìmới

đượcchứ?

—LạyChúa!RủiĐứcChagặpchúngthật!

—Tôisẽxinhọlàmphúcchokẻkhócủatôi.

—ĐứcChađừngđi,xinĐứcCha,nguyđếntínhmệnhmất.

—Thưaôngxãtrưởng,dứtkhoátchỉcóthếthôià!Tôicómặttrênthế

giannàykhôngphảiđểgìngiữtínhmệnhmìnhmàđểchăngiữcáclinhhồn.

Đànhphảiđểmặcông.Ôngrađi,chỉcómộtembétìnhnguyệnđitheo

dẫnđường.Cáiviệcôngkhưkhưđòiđiấyđồnđạikhắpxứlàmngườitavô

cùnghoảngsợ.Ôngkhôngmuốnchobànàotheocả,bàemcũngkhông,bà

Magloirecũngkhông.Ôngcưỡiconlađisuốtquanúikhônggặpmộtaivà

đếnvớinhữngngườichăndê“bạntốt”củaôngmộtcáchbìnhan.Ôngởlại

vớihọnửatháng,giảngđạo,xứcdầuthánhchongườihấphối,dạychữ,nói

chuyệnđạolý.

Hômôngsắptừbiệtxứnày,ôngquyếtđịnhtổchứcmộtbuổilễNgợi

ChúavớinghithứcGiámMụcchủlễ.Ôngngỏývớicụxứ.Nhưnglàmthế

nào?ChẳngcóđồlễcủaTòaGiám.Chỉcóthểđemchoôngdùngmộtbộđồ

lễmàxứnghèonàncóvớimấychiếcáochoànglụađãsờnđínhtuavàng

giả.“Khôngsao!-Ôngnói-Cụxứạ!Đếngiờgiảngchúngtacứbáotinvề

buổilễđi.Mọiviệcrồisẽđâuvàođấy".

Ngườitalùngởcácnhàthờxungquanhvùng.Tấtcảcácthứsangtrọng

ởxứđạonghèo này nhập lại cũng không lọc ra được một bộ lễ phục coi

đượcchomộtthầyhátthánhcaởNhàThờLớn,đừngnóichomộtvịGiám

Mục.Đươnglúngtúngnhưvậythìhaingườiđingựalạmặtmangđếncho

ôngGiámMụcmộthòmto,đặtởnhàchaxứrồiđingay.Mởhòmrathìthấy

trongđựngmộtáochoàngbằngdạvàng,mộtchiếcmũlễnạmkimcương,

mộtthánhgiáTổngGiámMục,mộtchiếcgậythánhtuyệtđẹp,tấtcảphẩm

phụcmấttrộmmộtthángtrướcởkhonhàthờĐứcBàEmbrun.Tronghòm

cómộtmảnhgiấyđềmấychữ:“CravattegửiĐứcChaBienvenu".

—Tôiđãnóilàmọiviệcsẽđâuvàođấymà!-Ôngnhắc.Xonglạithêm-

ngườibằnglòngcáiáochẽncụxứthìChúalạigửiđếncáiáochoàngTổng

GiámMục.

—ThưaĐứcCha-cụxứlắcđầu,mỉmcườinóinhỏ-Chúa,hayquỷsứ.

ÔngGiámMụcnhìnthẳngvàochaxứ,nóilạigiọngnghiêmnghị:

—Chúa!

KhiôngtrởvềChastelarcũngnhưsuốtdọcđườngngườitanghenóiđến

điềukỳlạ,đổraxem.Đếnnhàchaxứ,ônggặpcôBaptistinevàbàMagloire

đangchờởđấy.Ôngbảocôem:

—Nàotôinóicóđúngkhông?Ngườithầytunghèođếnvớidânnghèo

miềnnúi,lúcđitaykhông,lúcvềđầytúi.Tôirađiđemtheochỉcólòngtin

ởChúa,lúcravềtôimangcảkhocủachomộtnhàthờ.

Buổitốitrướckhiđingủ,ôngcònnói:

—Khôngnênsợkẻtrộmcướp,kẻgiếtngườibaogiờ.Cónguyhiểmthì

đó là cái nguy hiểm bên ngoài, nhỏ nhặt. Chúng ta phải biết tự mình sợ

mình.Thànhkiếnlàtrộmcướpđó,tậtxấulàgiếtngườiđó.Nhữngmốinguy

lớnđềuởtrongta.Ságìcáiđedọatínhmệnhtàisảnta!Chỉnênnghĩđếncái

uyhiếplinhhồntamàthôi.

Sauđóôngquaysangphíabàem:

—Côạ,đãlàngườituhànhthìkhôngbaogiờcònđềphòngđốivớiđồng

loại.ĐồngloạilàmgìlàcóChúachophép.ChỉnênbiếtcầuChúakhinghĩ

rằngcótaibiếnđangđếnvớita.HãycầuChúa,khôngphảichota,màcho

đồngloạikhỏimắctộinhântrườnghợpta.

Nóichođúng,nhữngsựbiếncoinhưrấthiếmtrongcuộcđờiôngGiám

Mục.Chúngtôichỉkểnhữngcáimìnhbiếtđược,cònbìnhthườngthìông

sốngtheonề nếp là giờ nào việc ấy. Một giờ trong ngày cũng giốngmột

thángtrongnăm,chẳngkhácgì.

Riêng“khocủa”củanhàthờEmbrunvềsaurasao,nếucóaihỏi,chúng

tôisẽlúngtúnghếtsức.Baonhiêulàcủađẹp,kháhấpdẫn“cuốnđi”cho

ngườikhốnkhổthìrấttốt.Vànócũngđãbị“cuốnđi”rồikiamà.Sựtìnhkể

cũngđãxongmộtnửa;chỉcònđổihướng“đi”vàchonóđinốt,mấybước

nữavềphíakẻnghèo.Tuynhiên,sựviệcrasao,chúngtôichẳngdámnói

chắc.ChỉcóđiềulàtronggiấymácủaôngGiámMụcthấycóghimấychữ

hơikhóhiểu,cólẽcóliênquanđếnviệcnày,xemchữnghĩathìnhưsau:

“VấnđềlàphảixemcáiđónênđưavềnhàthờhayvềNhàThương".

VIII

TRIẾTLÝSAUBỮAĂN

ÔngThượngNghịSĩnóiđếntrênkialàmộtngườithôngminh,linhlợi.

Ôngđãbướcđitrênđườngđờivớimộtnguyêntắccứngrắnlàkhôngthèm

đểýđếnnhữngtrởlựccókhivấpphảimàngườitagọilàlươngtâm,công

lý,bổnphận,lờithềdanhdự.Ôngđãđithẳngđếnđích,khôngmộtlầnnào

chệchkhỏiconđườngthăngquan,tiếnlộc.Ôngtanguyênlàmộtbiệnlý,

saysưavớisựhanhthông,tínhtìnhcũngkhôngđếnnỗinào,đượcthìgiúp

íchchútđỉnhchocon,chorể,chobàcon,cảchobạnbènữa.Quảlàôngđã

khéochọnphíatốtcủacuộcđời,cácdịpmay,cácdịphiếmcó.Cònlạiông

coinhưlàngungốccả.Tínhôngtahóm,hiểubiếtsáchvởđủđểtinmìnhlà

đồđệcủaÉpicure,kỳthậtchỉlàmộtsảnphẩmcủaPigaultLebrun.Ôngsẵn

sàngchếgiễumộtcáchývịnhữngcáigìvôbiên,vĩnhviễn,những“chuyện

hãohuyềncủaôngcụgiàGiámMục”.Cólúc,ôngđemracườicợtvớimột

vẻtintưởngdễthương,trướcmặtchínhôngMyrielđểôngnàynghe.

Trongmộtdịplễnửacông,nửatưgìđó,BáTước…(ôngThượngNghị

Sĩ) và ông Myriel phải dùng cơm ở nhà ông Tỉnh Trưởng. Đến lúc tráng

miệng,ôngThượngNghịSĩvuimiệng,mặcdùvẫngiữđúngtưthế,nóito:

—Hayquá,ôngGiámMụcà,tanóichuyệnđi.ThượngNghịSĩvàGiám

Mụcnhìnnhaukhómàkhôngchớpmắt.Ôngvớitôinhưhaithầybói.Tôicó

mộtđiềumuốnthúthậtvớiông.Tôicótriếtlýriêngcủatôi.

—Ôngnóiđúng-ôngGiámMụcđáplại.-Ngườitavừanằmvừatriết

lý.Ôngđangnằmtrênđệmtíađó,thưaôngThượngNghịSĩ.

Đượckhuyếnkhích,ôngThượngNghịSĩtiếp:

—Xinnóichuyệnthậttình.

—Thậtbụngnữa-ôngGiámMụcnói.

—Tôixinnóivớiông-ôngThượngNghịSĩnóilại-rằngHầuTước

Argens, Pyrrhon, Hobbes và Naigeon không phải là những thứ tầm phơ.

Trongtủsáchnhàtôicóđủcáctriếtgiatôithích,đềugáymạvàngcả.

—Cũngnhưôngvậy,ôngBáTướcạ-ôngGiámMụcngắtlời.

ÔngThượngNghịSĩnóitiếp:

—TôighétDiderot,ôngtalàmộtnhàduyý,mộttaycaođàm,mộtngười

CáchMạng,xétkỹlàcótinChúavàsùngđạohơnVoltaire.Voltairethìchế

nhạoNeedhamvànhưthếlàsailầm,vìnhữngconlươncủaNeedhamchứng

minhrằngChúachẳngcóíchlợigìhết.Mộtgiọtdấmđổvàomộtthìabột,

tứclàSángThếrồichứgìnữa.Giảdụcáigiọttohơnvàcáithìalớnhơn,thì

chúngtacóthếgian.Conngười,chỉlàconlươn.ThếthìcầngìcóChúavĩnh

viễn?ThưaôngGiámMục,giảthuyếtJéhovahchánlắm.Chẳngquanóchỉ

tạorađượcnhữngbộxươngrỗngtuếch.Đảđảocáitấtcảcaosiêu,nóchỉ

làmrầyngườita!Muônnămcáisốkhôngvìnóđểchongườitađượcyên

tĩnh!Từôngđếntôivàđểnóithậthết,vớilạiđểđượcxưngtộivớivịcha

linhhồnnhưlẽthường,tôithúthậtvớiônglàtôicólươngtri.Tôikhôngmê

cái ông Jésus Christ nhà ông lúc nào cũng khuyên khổ hạnh và hy sinh.

Đúnglàkhuyênthằngkhốráchphảihàtiện.Khổhạnh!Tạisaolạiphảikhổ

hạnh?Hysinh!Hysinhchocáigì?Tôichưahềthấyconchósóinàochịuhy

sinh cho hạnh phúc của con sói khác. Hãy sống theo luật tự nhiên vậy.

Chúngtalàvậtthượngđẳng,chúngtacónềntriếtlýthượngđẳng.Ởtrên

caomàlàmgì,nếukhôngnhìnđượcxahơnsốngmũikẻkhác?Chúngtanên

sốngvuivẻ.Sốnglàtấtcả.Còncáichuyệnngườitacómộttươnglaikhác,ở

chỗkhác,ởtrêncaokia,hayởdướiấy,đâuđấy,tôicóctintínào.Ốidào!

Ngườitacăndặntôihysinhvàkhổhạnh,tôiphảichúýmọiviệctôilàm,tôi

phảinátócvìcáithiệncáiác,vìcáiđúngcáisai,cáinêncáikhôngnên.Vì

sao?Bởivìtôiphảitrảlờivềhànhvicủatôi.Lúcnào?Saukhitôichết.Thật

làhãohuyền!Tôichếtrồi,cóthánhmàchộpđượctôi.Thửbảomộtbóng

bàntayvốclấymộtvốctroxem.Nóihẳncáicóthật,chúngtôilànhữngkẻ

hiểuđời,chúngtôiđãtừngbiếtchuyệnđời,khôngcógìlàthiệnlàáccả;chỉ

cósựsống.Chúngtaphảitìmcáicóthật.Phảiđàosâu,tìmđếncùngchứ!

Phảibiếtđánhhơichânlý,bớiđấtlênvàchộplấy.Cóthếmớithậtlàvui

thích. Và bấy giờ tha hồ mà khoe tài, đắc chí. Tôi vốn là một người dứt

khoát. Thưa ông Giám Mục, vấn đề bất tử của con người là một chuyện

phỉnhtrẻcon.Ôichao!Lờihứahấpdẫnlàmsao!Anhcứtintưởng.Sốông

Adamthậtlàmay!Bâygiờlàlinhhồn,maikialàthiênthần,cócánhmàu

xanhởxươngvai.Nào,ônggiúptôivới,cóphảiTertulliennóirằngnhững

kẻ hưởng phúc đời đời sẽ chu du từ hành tinh này sang hành tinh khác

không?Vâng,cứcoilàthế.Ngườitasẽtrởthànhchâuchấugiữacácvìsao.

Và,ngườitagặpChúaTrời.Chàchàchà!Tấtcảcácthứthiênđườngấyđều

nhảmnhítuốt.ChúaTrờilàmộttròđùakhổnglồ.Nhấtđịnhlàtôikhôngnói

cáiđótrêntờNgườiHuấnLuyệnđâu,nhưngtrongbạnbèthìchúngtôicứrỉ

tai nhau. Inter Pocula hy sinh cuộc sống trần tục để cầu thiên đường thì

chẳng khác nào thả mồi bắt bóng. Để cho vô biên lừa phỉnh, dại gì! Tôi

khônggìcả.TêntôilàBáTướcHưVô,ThượngNghịSĩ.Trướckhitôisinh,

cótôikhông?Không.Saukhitôichếtđi,còntôikhông?Không.Tôilàgì?

Mộtnhúmbụidínhnhautrongmộtcơthể.Tôilàmgìtrêntráiđấtnày?Tùy

tôichọn.Chịuđaukhổhoặchưởngthụ.Chịukhổsẽđưatôiđếnđâu?Đến

hưvô.Nhưngtôiđãchịukhổ.Cònhưởngthụthìsẽđưađếnđâu?Cũngđến

hưvô.Nhưngtôiđãđượchưởngthụ.Tôiđãchọnrồiđấy.Ởđờihoặcphải

ănhoặcphảibịăn.Tôithìtôiăn.Làmtrâutốthơnlàmcỏ.Cáiđạođứccủa

tôi là thế. Còn sau nữa nước chảy thuyền trôi, cửa mồ rộng mở, điện

Panthéon

[12]

chotấtcảchúngta.Tấtcảđềurơitõmxuốngcáihốhuyệtlớn.

Thếlàchấmdứt.Finis.Thanhtoánhoàntoàn.Đâylàbắtđầuchỗtiêutan.

Chếtlàhết,tôinóiđúngnhưthế.Ởchỗnàymàcókẻcònmuốnnóivớitôi

mộtđiềugì,chỉnghĩđếnđiềuđóthôitôiđãthấybuồncười.Chuyệnbịacủa

vúem.Ngáoộpchotrẻcon, Jéhovahchongườilớn.Không,maisaucủa

chúngtathuộcvềđêmtối.Đằngsaungôimộchỉcòncónhữnghưvôngang

nhau.AnhđãlàSardanapale,anhđãlàVincentDePaul,cáiđócũngthành

consốkhôngnhưnhau.

[13]

Đólàcáicóthật.Vậythìhãysống,sốngtrênhết.

Hãydùnglấycáitôikhinócòntrongtayanh.Nóithật,tôixinthưavớiông,

ôngGiámMụcạ,rằngtôicótriếtlýcủatôivàtriếtgiacủatôi.Tôikhôngbị

mêhoặcbởinhữnglờinóinhảmnhí.Cốnhiên,rồicũngphảicógìchokẻở

dưới, những người chân đất, những người mài dao, những kẻ khốn khổ.

Ngườitatọngchohọnuốtnhữngthầnthoại,nhữngảotưởng,nàolinhhồn

bấttử,nàothiênđường,cácvìsao.Họcứmànhaicácthứấy,cứmàphếtlên

mẩubánhkhông.KẻkhôngcógìcảthìđãcóChúaTrời.Đúngđólàphầnít

ỏinhất.Tôikhôngngăntrởđiềuđó,nhưngtôigiữchoôngNaigeon.Chúa

Trờilàcáirấttốtchodânchúng.

ÔngGiámMụcvỗtay:

—Nóinhưthếmớilànói!-Ôngreolên-Quýhóabiếtbao,thậtlàtuyệt

diệucáiduyvậtấy!Chảphảiaimuốnlàcóđượcđâu.À!Cónóthìkhông

baogiờcònbịlừanữa,khôngcònkhờdạimàđểbịđàybiệtxứnhưCaton,

bịnémđánhưÉtienne,càngkhôngđểbịthiêusốngnhưJeanneD'Arc.Kẻ

nào tạo được cho mình cái duy vật quý hóa ấy sẽ lấy làm vui thấy mình

chẳngchịutráchnhiệmvềcáigìcả.Mìnhcóthểnuốttươitấtthảykhông

chútbănkhoăn,nhữngchứcvụ,nhữngnghềănkhôngngồirồi,nhữngtước

vị,nhữngquyềnhànhtómđượcchínhđánghaykhôngchínhđáng,những

cáchnóilờirồilạiănlờiđểhốtbạc,nhữngsựphảnbộibổích,nhữngsựđầu

hàngývịcủalươngtâm.Vàcuốicùngthìbướcxuốngmồsaukhidạdàyđã

tiêusạchmọithứ.Thậtlàthúvị!Nhữngđiềuđó,khôngphảilàtôinóiông

đâu,ôngThượngNghịSĩạ.Tuynhiên,tôikhôngthểnàomàkhôngkhen

ngợiông.Cácngàiquyềncaochứccả,chínhmiệngcácngàinóira,cácngài

cótriếtlýriêngcủamìnhvàchomình,mộtthứtriếtlýhayho,tếnhị,chỉ

riêngngườigiàusangmớihiểunổivàdùngđểnấumóngìcũngđược,nhất

làđểnêmtiêumuốichocáckhoáilạcởđờithìcàngtuyệt.Cáitriếtlýấylấy

từđáysâuvàcónhữngnhàthámhiểmđặcbiệtmoimóclên.Nhưngcácngài

cũngcólòngtừthiện,cácngàikhôngđếnnỗicholàxấucáiviệcdânchúng

lấyviệctinvàoChúalàmtriếtlýcủamình,giônggiốngnhưmónngỗnghầm

hạtdẻlàmóngànhồinấmcủangườinghèo.

IX

CÔEMTẢÔNGANH

ĐểmọingườicómộtýniệmvềcuộcsốnggiađìnhcủaôngGiámMụcvà

cáchhaibàphụnữđemmọihànhđộng,mọiýnghĩ,cảmọibảnnăngphụnữ

rấthaygiậtthótcủamình,phụctùngnhữngthóiquenvànhữngýđịnhcủa

ôngGiámMục,màkhôngcầnôngphảimấtcôngnóiralời,chúngtôithấy

khônggìtốthơnlàsaolạiđâybứcthưcủacôBaptistinegửichobàTửTước

Boischevron,ngườibạntừthờithơấucủamình.Bứcthưấyhiệnchúngtôi

đanggiữ.

«“Digne,16tháng12năm18…

Bàchịkínhmến,khôngngàynàochúngtôikhôngnhắcđếnbà

chị.Cáiđókểrađãthànhthóiquen,nhưngcũngcómộtlýdonữa.

BàchịcứtưởngtượngdùmcholàbàMagloiretrongkhichùirửa,

quétbụitrầnnhàvàcáibứcvách,lạicónhữngpháthiệnđấy.Hai

buồngchúngtôiđềuphấtgiấycũquétvôitrắng,giánhưởtrong

mộtlâuđàinhưcủabàchịchắccũngkhôngđếnnỗilàmchonó

xấuđi.BàMagloiređãxétấtcảchỗgiấy.Bêndướicónhiềuthứ.

Cácphòng khách của tôi, ở đấychẳng có bàn ghế gì, chúngtôi

dùngđểphơiquầnáovừangâmxong,caonămthướcvàrộngtrên

nămthước,cótrầnxưakiaquétsơn,dátvàngvớinhiềuxàngang

nhưởnhàbàchị.HồinhànàycònlàNhàThương,chungquanh

phòngđềulótvải.Cócảnhữngbứcchạmgỗthờibàcụnộichúng

ta.Nhưngchínhlàphảixembuồngcủatôikia.BàMagloiređãtìm

thấy dễ thường dưới mười lớp giấy dán chồng nhau, nhiều bức

tranhsơn,khôngđẹplắmnhưngcoi được.CóbứchìnhMinerve

phong kỵ sĩ cho Télémaque, có bức cũng hình Télémaque trong

vườncây.Tôiquênmấttên.CáinơicácbàngườiLaMãcũngđến

trongmộtđêm.Tôinóigìvớibàchịnữanhỉ?Tôicóđủnhữngđàn

ông,đànbàLaMã(chỗnàycómộtchữkhôngđọcđược)vàmột

đámtùytùng.BàMagloiređãlaurửasạchsẽcácthứấyvàmùahè

nàybàấysẽchữalạiđôichỗhưhỏngtíchút,rồisơnlạimộtloạt,

thếlàcáibuồngcủatôitrởthànhmộtnhàbảotàngthậtsự.Bàấy

cũng tìm được trong một xó kho thóc haicái bàn chân quỳ kiểu

xưa.Thợhọđòihaiécusáufrancsmớisơnlại,nhưngtốthơnlàđể

tiềnấychokẻnghèo;vớilạicáibànấytrôngcũngxấuxí,tôithích

mộtcáibàntrònbằnggỗđàohoatâmhơn.

Tôithấymìnhluônđượcsungsướng.Ônganhtôitốtquá.Ông

đemtấtcảchokẻkhóvàngườiốmđau.Vìthếchúngtôikhálúng

túng.Xứnàymùađônglạigaygắtmàcũngphảilàmmộtcáigì

chonhữngkẻthiếuthốn.Chúngtôichỉcònvừađủtiềncủisưởivà

dầuđèn.Bàchịthấykhông?Nhưthếcũngrấtdễchịu!

Ônganhtôilạicócáithóiquenriêng.Lúcchuyệntrò,ôngnói

rằngmộtôngGiámMụcphảinhưthếmớiđược.Bàchịcứhình

dungcholànhàchẳngbaogiờđóngcửa.Muốnvàothìcứvàovà

mộtbướclàởngaytrongbuồngôngấy.Ôngchảsợgìcả.Banđêm

cũngvậy.Ôngchođólàdũngcảmriêngcủaông.Ôngkhôngmuốn

tôisợgiùmchoông,màcũngkhôngmuốnchobàMagloirephải

sợ.Ôngxôngphamọithứnguyhiểmnhưnglạikhôngmuốnchúng

tôicóvẻđểýđến.Cũngphảibiếtcáilốicủaôngấylàthế.

Trờimưaôngcũngđi,gặpnướcông cũng lội, mùa đông ông

vẫnđixa.Ôngchẳngsợgìđêmtối,đườngxákhôngantoànông

cũngmặc;ôngcũngchẳngngạigìđụngđầuvớinhữngtênvôlại.

Năm ngoái, ông đi một mình đến một vùng trộm cướp. Ông

khôngmuốnđemchúngtôitheo.Ôngvắngbiệtnhữngnửatháng.

Lúc ông trở về, hóa ra chẳng có chuyện gì xảy ra cả, người ta

tưởngôngchếtthìônglạirấtkhỏemạnh.Ôngnói:“Ngườitađã

cướpbóctôinhưthếnàyđây!”Vàôngmởchiếchòmđựngđầycác

bảovậtcủanhàthờEmbrun,màbọncướpđãtặngông.Lầnấy,

trênđườngvề,chẳnglàtôicùngmộtsốbạnbècủaôngđãđihai

dặmđểđónông,tôikhôngkìmmìnhđượcnêncócằnnhằnôngmột

chút,nhưngđãchúýchỉnóilúcchiếcxekêulạchcạchđểkhông

mộtainghethấy.

Thờigianđầutôitựbảo:“Khôngcónguyhiểmgìlàmôngchùn

bước, ông này tợn thật”. Bây giờ thì rồi tôi cũng quen đi. Bà

Magloirecóđịnhcảntrởôngthìtôirahiệubảobàấydừng.Mặc

ôngmuốnxôngphanguyhiểmthìôngcứlàm.Phầntôi,tôikéobà

Magloiređi,rồitôivềbuồngmình,tôicầunguyệnchoôngvàtôi

thiếpđi.Tôivẫnyêntâm,vìtôibiếtrằngnếucótaibiếngìxảyra

choôngthìđờitôicũngchấmdứt.TôisẽđivềvớiChúacùngông

anhvàĐứcGiámMụccủatôi.BàMagloirethìcóvấtvảhơnmới

làmquenđượcvớicáimàbàgọilàsựbấtcẩncủaông.Nhưngbây

giờthìđãthànhnếprồi.Haichúngtôicùngcầukinh,cùngsợvới

nhauvàcùngnhaungủthiếpđi.Quỷcóvàonhàthìcũngmặcxác

nómuốnlàmgìthìlàm.Nóichocùng,chúngtôicònsợcáigìtrong

nhànày?Luônluônchúngtôiđãcómộtngườinàođóbêncạnhvà

ngườiđólạilàngườicóquyềnlựcnhất.Quỷcóthểtạtqua,cònkẻ

ởthườngtrựclạilàChúa.Nhưvậyđốivớitôilàđủ.Bâygiờông

anhtôicũngchẳngcầnnóivớitôimộttiếngnào.Ôngkhôngnóitôi

cũnghiểuvàchúngtôiphómìnhchoThượngĐế.Đólàcáchcưxử

củamộtconngườicócáivĩđạitrongđầuóc.

Bàchịạ,tôiđãhỏiônganhtôiđểtìmhiểuvềdònghọFauxmà

bàchịcónhờtôi.Rõlàcáigìôngcũngbiếtvàôngcũngnhớnhiều

kỷniệmlắm,vìôngluônvẫntrungthànhvớinềnQuânChủ.Đúng

đólàmộtthếgiaNormanderấtxưatrongquậnCaen.Cáchđây

nămtrămnămtronggiađìnhấyđãcómộtvịlàRaoulDeFaux,

mộtvịlàJeanDeFauxvàmộtvịlàThomasDeFaux,cảbađềulà

quýtộc,trongđócómộtlàlãnhchúaởRochefort.Ngườicuốicùng

tronghọlàGuyÉtienneAlexandre,chỉhuytrungđoànvàcũnggiữ

chức vụ gì đó trong kỵ binh của Bretagne. Con gái ông này là

MarieLouiselấyAdrienCharlesDeGramont,contraiCôngTước

LouisDeGramont,đạitávệbinhvàchuẩntướngtrongquânđội.

TênhọnàycóthểviếtnhiềucáchkhácnhaunhưngcũnglàFaux

cả.

Bàchịquýmếnơi,mongbàchịtrìnhvớiĐứcKhâmMạngtrong

hàngthânthíchtônkínhcủabàchị,nhớgiùmtênchúngtôitrong

lờicầukinhcủangài.CòncôSylvanieyêuquýcủabàchị,côấyđã

làmmộtviệcmàkhôngdùngnhữngphútngắnngủicôấyđượcgần

bàchịmàviếtthưchotôi.Côấysứckhỏe,họchànhvừaýbàchị

vàvẫnyêutôiluônluôn.Đólàtấtcảnhữngđiềutôimongmuốn.

Nhờbàchịmàtôinhớđếncôấy.Tôilấylàmsungsướngdạonày

sứckhỏetôikhôngđếnnỗitồilắm,nhưngcứngàycànggầythêm.

Đếnđây,bútcùnmựccạn,xintừbiệtbàchị.Kínhchúcbàchịmọi

sựtốtđẹp.Kínhchào.

Baptistine

T.B.-Côemdâucủabàchịvẫnởđâyvớigiađìnhmình.Cậu

cháutraicủabàchịkháulắm.Bàchịchắckhôngngờlàcậutasắp

lênnămnhỉ!Hômquacậutathấymộtconngựađingangqua,đầu

gốiquấnbaovải,cậutanói:“Conngựacócáigìởđầugốithế

nhỉ?" Cậu bé ngoan quá! Em trai cậu kéo lê một cái chổi cùn

quanhphòngnhưkéoxevànói:“Nào!Nào!”»

Cứcáithưnàythìthấyrõhaingườiđànbàđãbiếtkhuônmìnhtheocách

ănởcủaôngGiámMụcvớicáibiệttàicủaphụnữ,nógiúphọhiểungười

đànônghơncảngườiđànông.ÔngGiámMụccócáivẻngườihiềnlành,

hồnnhiên,khôngbaogiờthayđổi,nhưngcólúclạicónhữnghànhđộnglớn

laotáobạovàhếtsứcđẹpđẽmàhìnhnhưchínhôngcũngkhôngngờđến.

Haibàrunsợnhưngcứđểtựnhiên.CũngcókhibàMagloirethửcóđôilời

tráchmóctrướckhiônglàm,nhưngkhiôngđanglàmvàlàmxongthìkhông

baogiờbàcólờinào.Tuyệtnhiênkhôngailàmrầyông,khiviệcđãbắtđầu,

dùchỉbằngmộtdấuhiệu.Mộtđôilúc,ôngchẳngcầnnói,cólẽôngcũng

khôngcóýthứcrõrệt,vìđứcgiảndịcủaôngquáhoàntoàn,haibàcảmthấy

mộtcáchmơhồrằngôngđanghànhđộngnhưmộtGiámMụcchântu;và

nhưthếhaibàchỉcònnhưhaicáibóngđilạitrongnhà.Haibàphụcvụông

mộtcáchngoanngoãnvànếuphụctònglàgiấumặtthìhaibàluônluôngiấu

mặt.Nhờcómộtnăngkhiếutinhtếrấtđángphục,haibàbiếtrằngcónhững

sựsănsócnàođólạilàmchongườitakhóchịu.Vìvậymàngaylúccảm

thấyôngđanglâmnguy,haibàhiểurấtrõ,khôngphảichỉýnghĩmàbản

chấtcủaông,nênkhôngcòngiữgìnchoôngnữamàphóthácchoChúa.

VớilạicôBaptistinecũngtừngnói,nhưtrênđâyđãthấy,hễônganhbà

cómệnhhệnàothìbàcũngkhôngsốngnữa.BàMagloirethìkhôngnóira,

nhưngbàcũnghiểunhưvậy.

X

ÔNGGIÁMMỤCĐỨNGTRƯỚCMỘTÁNHSÁNG

KHÁCLẠ

Saubứcthưnóitrênkiađượcítlâu,ôngGiámMụclàmmộtviệc,theodư

luậnthànhphố,cònliềulĩnhhơnviệcđiquavùngnúinoncủabọnlụclâm

nữa.

Ở vùng nông thôn kế cận thành Digne, có một ông già sống đơn độc.

Ngườiấy,xinnóingaycáitiếngghêgớm,nguyênlàmộttaycóchântrong

ViệnQuốcƯớc.

[14]

TênôngtalàG.XãhộinhỏbéthànhDignenóiđếnG.

mộtcáchghêtởm.MộttayCáchMạng,cácngàitưởngtượngđượcchăng?

Ngữấysốngởcáithờingườitamàytớvớinhauvàgọinhaulàcôngdân

kia,côngdânnọ.Cóthểnóihắnlàmộtconquái.Chínhtayhắnkhôngbỏ

phiếugiếtvua,nhưngcũnggầnnhưthế.Hắnlàmộtconngườighêgớm.Tại

sao,lúccácvịHoàngThânchínhthốngvềnước,ngườitalạikhônglôinóra

tòaánđặcbiệtmàxử?Đãđànhlàkhôngxửtử,vìcóchínhsáchkhoanhồng,

nhưngaicấmgiángchonómộtcáiánchungthânphátvãng!Cũngphảilàm

mộtcái gìđểrăn ngườichứ!…Vảlại,hắn làmộttên vôthầnchủnghĩa,

cũngnhưcảbèlũchúng-Bầyngỗngbàntánvềconkênkên.

NhưngG.cóphảilàconkênkênkhông?Đúnglàmộtconkênkên,nếu

nhưngườitanhìnđếncảnhcôđộccụccằncủahắn.Hắnkhôngbiểuquyết

xửtửvuanênkhôngbịđàybiệtxứ.HắnđượcởlạinướcPháp.Hắnởcách

thànhphốđộbốnmươilămphút,xalàngmạc,xađườngcái,trongmộtnếp

thunglũnghẻolánh,hoangvu.Ngườitabảolàởđấycómộtmảnhđồng,

giốngnhưmộtcáiổ,mộtthứsàohuyệt.Khôngcólánggiềng,cũngchẳng

baogiờcókháchtạtqua.Từkhihắnđếnởđóthìconđườngmònqualại

cũngbịcỏchelấp.Ngườitaghêrợnnóiđếnchỗấycũngnhưnóiđếncái

nhàcủamộttênđaophủ.

NhưngôngGiámMụcnghĩđếnhắnvàthỉnhthoảngnhìnvềphíalùmcây

ởchântrờilàchỗthunglũnghắnở,ôngnói:“Ởnơikiacómộtlinhhồnhiu

quạnh”.Vàtrongthâmtâmôngnghĩ:“Tacầnphảiđithămhắn”.Phảinhận

thấyrằngcáiýấylúcđầucóvẻrấttựnhiên,nhưnglâudầncàngsuynghĩ

ôngcàngthấykỳquặc,philý,cóphầnghêtởmnữa.Bởivì,nóichođúng,

ôngkhôngthoátkhỏicảmtưởngchungcủamọingười.ĐốivớiNgườiCách

Mạngấyôngmuốnxalánh,nghĩalàônggầnnhưthùhằnhắnta,nhưngđiều

nàytựông không thấy rõ lắm.Ghẻcủacon chiên có làmchongườimục

đồngxalánhnókhông?Nhưngconchiênnàynóthếnàoấy!ÔngGiámMục

bănkhoănlắm.Mộtđôikhi,ôngdờibướcđivềphíaấy,rồithìnhlìnhông

quaygót.

Thếrồimộthôm,ngườitaxìxàolàchúbémụcđồnggiúpviệcchotên

sátnhângiàkiaraphốmờithầythuốc,làhắnbịbệnhbạiliệtsắpchết,cólẽ

khôngquađượcđêmnay.Mộtđôingườithêm:Maymắnlàmsao!

ÔngGiámMụclấygậy,khoácáodạngoàivìchiếcáothâmcủaôngquá

sờncũvàgióđêmsắpthổilạnh,rồiôngrađi.Trờiđãngãvềchiều,mặttrời

sắplặn,ôngGiámMụcmớiđếnnơibịloạibỏ.Khinhậnralàđãđếngần

miệngổ,ôngkhôngthểgiữchotrốngngựckhỏiđánh.Ôngbướcquamột

cái hào, đi hết một hàng giậu, nâng một dàn nho lên vào một khu vườn

hoangtàn,mạnhdạnbướcmấybướcvàởcuốivườn,saumộtbụicâyrậm,

cáihangổhiệnrađộtngột.

Đólàmộttúplềuthấp,nghèonàn,bénhỏmàsạchsẽ,mặttrướccómột

giànnho.Trướccửa,trongchiếcghếxecũkỹ,loạighếnôngdân,mộtông

giàtócbạcđangngồimỉmcườivớimặttrời.Bêncạnhônggiàcómộtchú

mụcđồng.Nóđưachoôngmộtbátsữa.

TronglúcôngGiámMụclặnglẽnhìn,ônggiànóivớichúbé:

—Cảmơnchú,takhôngcầngìnữahết.

Ôngkhôngcườivớimặttrờinữa,quaysangmỉmcườivớichúbé.Ông

GiámMụcbước tới. Nghetiếngđộng,ônggià quay lại vàmặtôngtỏvẻ

ngạcnhiên,vớicáilượngngạcnhiêncònlạisaumộtcuộcđờidằngdặc.Ông

nói:

—Từkhitôivềđâyđếnnay,lầnnàylàlầnđầutiêncóngườiđếnnhàtôi.

Thưaông,ônglàai?

ÔngGiámMụcđáp:

—TôilàBienvenuMyriel.

—BienvenuMyriel!Tôiđãnghenóiđếntênấy.Ôngcóphảilàngười

màdânchúnggọilàĐứcChaBienvenuđóchăng?

—Chínhtôi.

Ônggiàcườinụ:

—ThếthìônglàGiámMụccủatôi?

—Hìnhnhưthế.

—Mờiôngvào.

Người Cách Mạng đưa tay, nhưng ông Giám Mục không bắt. Ông chỉ

nói:

—Tôilấylàmsungsướngnhậnthấyrằngngườitađãdốitôi.Ôngkhông

ốmđaugìthìphải.

—Tôisắpkhỏirồi.-Ônggiànghĩmộttírồinóitiếp-Batiếngđồnghồ

nữathìtôichết.

Ônglạinói:

—Tôicũnghơibiếtnghềlàmthuốcítnhiều.Tôibiếtngườithếnàolà

sắpchết.Hômquatôichỉthấylạnhởhaibànchân;sángnaylạnhlênđến

gối;bâygiờtôicảmthấynólênđếnthắtlưngrồi;khinólênđếntimthìtôi

ngừngsống. Mặttrờiđẹp quáphảikhông ông?Tôibảo đẩytôirađâyđể

nhìnvạnvậtmộtlầncuối.Ôngcứnóichuyệnđi,nghechuyệnkhônglàm

chotôimệtđâu.Ôngđếnxemmộtconngườisắpchếtlàtốtđấy.Lúcchết

màcómộtngườilàmchứngchomìnhthìcũnghay!Aicũngcónhữngtật

riêng.Tôi,thìtôimuốngắngđếnsánghãyđi,nhưngxemrachỉcònđược

sốngbatiếngnữalàcùng.Tôisẽnhắmmắtvàolúcđêmtối.Nhưngcầnquái

gì! Chết là một chuyệnđơn giản, cần gìphải có ánh bìnhminh mới chết

được!Đànhthế.Tôisẽnhắmmắtdướiánhsao.

Ônggiàquayvềphíachúmụcđồng:

—Conđingủđicon.Conđãthứcđêmhômqua,hômnayconphảimệt.

Chúbébướcvàotronglều.

Ônggiànhìntheonó,nóimộtmình:

—Khinóngủthìtôichết.Cũnglàgiấcngủcả,cóthểởbêncạnhnhau

lắmchứ!

ÔngGiámMụckhôngcảmđộngnhưởmọitrườnghợpkhác.Ôngcảm

thấykhôngcóChúatrongcáilốichếtnày.Vảlạicũngcầnphảinóihết,nói

cảnhữngmâuthuẫnvụnvặttrongnhữngtâmhồnvĩđại!ÔngGiámMụchơi

phậtývìkhôngđượcgọilàĐứcCha,tuycũngcókhiôngđemtiếngÔng

Lớn ra cười cợt. Ông toan gọi người Cách Mạng già là: Công dân. Ông

thoángcóýmuốnsỗsàngcộclốc,nhưnhiềuthầythuốcvàcốđạo,tuyông

khôngquen cái lối ấy. Chung quy, con ngườiấy,tayCáchMạng ấy, dân

biểuấy,đãmộtthờilẫylừngquyềnthế;chonên,cólẽđầutiêntrongđời,

ôngGiámMụcmuốncótháiđộnghiêmkhắc.

NgườiCáchMạngthìđốivớiôngchântìnhvàkhiêmnhượng;trongthái

độcủaông,ngườitacảmthấyvẻkhiêmtốncủamộtngườibiếtmìnhsắptrở

thànhcátbụi.ÔngGiámMụcthườngtránhtọcmạchvìôngchotọcmạch

cũnggầnnhưxúcphạmngườita.Nhưngôngkhôngthểkhôngchúýquan

sátNgườiCáchMạng.Ôngchúýnhưngkhôngphảivìcócảmtìnhchonên

đốivớimộtngườinàokhácmàôngchúýnhưthếtấtlươngtâmôngsẽcắn

rứt.NhưngmộttênCáchMạngtheoôngthìcònluậtlệnàochechởcho,cả

đếnluậtnhânáinữa.

ÔngG.bìnhtĩnh,nửathântrên vươnthẳng,giọngnóisangsảng.Ông

thuộcvềcáihạngônggiàtámmươicứngcáplàmcácnhàsinhlýhọckinh

ngạc.CáchMạngđãcónhiềungườinhưthế,nhữngngườicũngtolớnnhư

thờiđại.Nhìnông,ngườitacảmthấyđólàmộtconngườiđãquatrămrèn

nghìnluyện.Cửchỉdángđiệucủaônglàcủaconngườikhỏemạnh,tuyông

sắpchếttronggiâylát.Tiamắttrongsáng,giọngnóichắcnịch,cáinhúnvai

hùngmạnhcủaônglàmchothầnchếtthấtvọng,làmchoquỷsứbắtvong

phảiquaytrởvềvìngỡmìnhlầmcửa.ÔngG.chếthìnhnhưlàvìôngvui

lòngmuốnchếtthôi.Trongcáchhấphốicủaông,cósựchủđộng.Chỉcó

chânônglàcứngđờ:Uminhnắmôngởđôichânấy.Haibànchânchếtlạnh

nhưngđầuvẫnsốngmộtcáchmãnhliệt,chóingờiánhsáng.Tronggiờphút

nghiêm trọng ấy, ông G. giống như ông vua trong chuyện cổ tích Đông

Phươngnọ,phầntrênngườilàxươngthịt,phầndướilàđáhoa.

ÔngGiámMụcngồilênphiếnđábêncạnh.Đoạnkhaiđềkháđộtngột,

[15]

ôngkhenmàgiọngnhưlàkhiểntrách:

— Tôi mừng cho ông. Dẫu sao, ông đã không bỏ phiếu xử tử Hoàng

Thượng.

NhàCáchMạngcóvẻnhưkhôngđểýđếnnhữnggìchuachátẩnđằng

sauhaitiếng“dẫusao”.Ôngkhôngcườinụnữa.Ôngtrảlời:

—Ôngchớnênquákhentôi.Tôiđãbỏphiếukếtliễubạochúa.

Giọngnghiêmlạnhđốivớigiọngnghiêmkhắc.

—Ýôngđịnhnóigì?-ÔngGiámMụchỏi.

—Tôimuốnnóirằngconngườicómộtbạochúa:Đólàsựngudốt.Tôi

đãbỏphiếukếtliễutênbạochúađó.TênbạochúađóđãđẻrachếđộQuân

Chủ;QuânChủlàuythếxâydựngtrênsaitrái,tríthứclàuythếxâydựng

trêncáiđúng,cáichân.Chỉcótríthứcmớixứngđángđiềukhiểnconngười.

—Vàlươngtâm-ôngGiámMụcthêm.

—Cũnglàmột.Lươngtâmlàcáilượngtrithứcbẩmsinhởmỗichúngta.

ÔngGiámMụcngheluậnđiệuquámớimẻnàythìhơingạcnhiên.

NhàCáchMạngnóitiếp:

—CònviệcgiếtLouisthứXVIthìtôibỏphiếuchống.Tôinghĩrằngtôi

khôngcóquyềngiếtngười.Nhưngtôicónhiệmvụtiêudiệtcáixấu.Tôibỏ

phiếuthủtiêubạochúa,nghĩalàthủtiêuchếđộmãidâmđốivớiđànbà,thủ

tiêuchếđộnôlệđốivớiđànông,thủtiêuđêmtốiđốivớicontrẻ.Biểuquyết

chochínhthểCộngHòa,tôiđãbiểuquyếtcáiđó.Tôibiểuquyếtchobácái,

chođồngtâm,chobìnhminh!Tôigópsứcđánhđổcácthànhkiếnvàsai

lầm.Thànhkiếnvàsailầmđổxuốngthìhàoquanghiệnlên.Chúngtôiđây

lànhữngngườilậtđổthếgiớicũlàmộthũchứađaukhổ,cáihũấyđổúplên

nhânloạithìthànhmộtbìnhchứaniềmvuitronglành.

—Tronglẫnđục.

—Ôngnêngọilàniềmvuibịvẩnđụcvàngàynaysaucáinăm1814

[16]

màngườita gọi làsựhồiphụctai ngược củadĩvãng,niềm vui tanbiến.

Thanôi!Côngtrìnhdangdở!Thậtvậy,chúngtôiđảpháchếđộcũtrong

việclàmnhưngchúngtôikhôngtiêudiệtđượcnóhoàntoàntrongtưtưởng.

Tiêu diệt các tệ hại chưađủ, phải thay đổi cảphongtục. Cái cối xay gió

khôngcòn,nhưnggióvẫntồntại.

—Cácôngđãhủyphátấtcả.Hủyphácóthểcóích,nhưngtôikhôngtin

sựpháhủytronggiậndữ.

—ThưaôngGiámMục,cônglýcólúcphảiphẫnnộvàsựphẫnnộcủa

công lý là yếu tố của tiến hóa. Người ta muốn nói gì thì nói, mặc, Cách

Mạng Pháp vẫn là bước tiến vĩ đại nhất của nhân loại từ khi Chúa Jésus

Christrađời.Dangdở, đúng,nhưng màtuyệtvời.Nóđãpháthiệntấtcả

nhữngbàitoánxãhội.Nóđãlàmchotrínãoconngườidịuđi:Nóvỗvề,

trấntĩnh,soisáng;nódộilênmặtđấttừngdòngsuốivănminh.Nólàmột

điềuhay.CáchMạngPháplàlễtứcvịcủanhânloại.

ÔngGiámMụckhôngthểkhônglẩmbẩm:

—Thậtvậyư?CònNăm93!

[17]

NhàCáchMạngngồithẳngngườilênvớimộtvẻnghiêmtranghầunhư

ảmđạm.Ônglấyhếthơisứccủamộtngườisắpchết,thétlên:

—Ồ!Tôibiếtmà!Năm93!Phảiđấy,tôiđợiôngnóilêncáitiếngấy.

Mộtđámmâymùvầnvũđằngđẵngmộtnghìnnămtrămnăm.Thếrồisau

mườilămthếkỷnóbịđánhtan.Ông,ôngmuốnlênántiếngsétđánhtan

mâymù.

ÔngGiámMụccảmthấymìnhcómộtchỗyếunàođóđãbịđánhtrúng.

Cốđểkhôngnaonúng,ôngđáp:

—Quantòanhândanhcônglýmànói,cốđạovìnhânáimànói;nhânái

khônggìkháclàhìnhtháicônglýtốicao.Sấmsétkhôngnênđánhlầm.

ÔngnhìnđămđămvàomặtnhàCáchMạng,hỏitiếp:

—ThếLouisXVII?

[18]

—LouisXVII?Xemnào!Ôngthươngkhócai?Thươngkhócembévô

tộià?Thếthìđược.Tôicũngthươngkhócvớiông.Haylàôngthươngkhóc

hoàng tử Louis? Hãy để cho tôi xem lại. Đối với tôi, đứa bé em thằng

Cartouche,

[19]

mộtthằngbévôtộibịbuộcquanáchtreolênởpháptrường

chođếnchết,chỉvìcáitộilàemCartouche,đứabéấycũngđángthươngxót

nhưđứacháuvuaLouisXVlàmộtthằngbévôtộibịhànhhạtrongngục

Temple,vìcáitộiácduynhấtlàcháunộiLouisXV.

—Thưaông,tôikhôngthíchngườitasosánhnhưthế.

—Cartouche? LouisXV?Ôngkêu thiệtthòicho CartouchehayLouis

đấy?

Yênlặngtronggiâylát.ÔngGiámMụcgầnnhưhốitiếclàmìnhđãtrót

đếnđây,tuynhiênônglờmờcảmthấymìnhnaonúng,naonúngmộtcách

khácthường.

NhàCáchMạnglạinói:

—Ồ!Ôngcốđạokhôngưanghenóitrắngsựthật.NhưngChúaJésus

Christngàytrướclạiưa.Chúacầmmộtcáiroiđậpbụichođiệnthờ.Câyroi

chớphàoquangcủaChúanóisựthậtlênkhôngvịnể.KhiChúakêu:Đểtrẻ

đếnvớita.

[20]

Chúakhôngphânbiệtnhữngđứatrẻcon.Chúakhôngngần

ngại ghép con của Barabbas với con của Hérode.

[21]

 Thưa ông, sự trong

trắngtựnóđãlàmộtchiếcmũbìnhthiên,sựtrongtrắngkhôngcầnđếncái

tướcĐiệnHạ.Sựtrongtrắngráchrướicũngtuyệtvờicaoquýnhưsựtrong

trắngkhoáclongbào.

ÔngGiámMụcnóikhẽ:

—Đúngthế!

—Tôinhấnthêmnữa.ÔngnhắcđếnLouisXVII.Chúngtahãythống

nhấtvớinhau.Chúngtacókhóctấtcảnhữngngườivôtội,nhữngkẻtửnạn,

tấtcảnhữngtrẻem,bấtkỳlàthườngdânhayquýtộckhông?Khócthếthì

tôithamdự.NhưngnhưthếthìphảiđingượcdònglịchsửtậntrướcNăm93,

trướcLouisXVIIđểbắtđầuthươngxót.Tôikhócconvuachúavớiôngnếu

nhưôngchịukhóccondânnghèovớitôi.

—Tôikhóctấtcảnhữngđứabéấy.

ÔngG.lalớn:

—Đồngđềunhư nhau! Mà nếu cán câncầnphảinghiêngvề một bên

nào,tôimongrằngnósẽnghiêngvềbêndânchúng.Dânchúngđãchịukhổ

lâuhơn.

Lạiyênlặng.RồiNgườiCáchMạngcấttiếngtrước.Ôngchốngkhủytay,

nhỏmngườilên,beomộtchútthịtbênmánhưngườitathườnglàmmộtcách

vôtìnhkhingườitahỏicunghaylàkếtán.Cặpmắttậptrungtànlực,ông

chấtvấnôngGiámMục.Cuộcchấtvấnthậtlànảylửa:

—Thậtthế,thưaông,dânchúngđaukhổđãlâuđờilắmrồi.Nhưngthôi,

đókhôngphảilàvấnđề.Tôimuốnhỏiông,ôngđếnđâychấtvấntôivànói

chuyệnLouisXVIIđểlàmgì?Tôikhôngquenbiếtông.Từkhiđếnxứnày

tôiluônởtrongkhuvườnnhỏnày,chỉmộtmình,khôngbướcchânrangoài,

chẳngtrôngthấyaingoàichúbégiúpviệcchotôiđó.Têntuổiông,tôicó

phongphanhngheđếnthậtvàtôicôngnhậnrằngnhữngtiếngđồnvềông

khôngđếnnỗixấu.Nhưngcáiấycũngvịtấtcónghĩalýgì.Nhữngngười

khônkhéocóbaonhiêucáchlấylònganhdânđenngaythật!Nóiđếnđây

mớinhớrằngtôikhôngnghetiếngxecủaôngđến,cólẽôngđểxeởngoài

khurừng,ởchỗrẽchăng?Tôinhắclạilàtôikhôngbiếtông.Ôngnóiônglà

GiámMục,nhưngcáiấycũngkhônglàmchotôibiếtgìhơnvềnhânphẩm

củaông.Tómlại,tôinhắclạicâuhỏicủatôi:Ônglàai?ÔnglàmộtvịGiám

Mục,tứclàmộtbậcvươngtướctrongGiáoHội,mộtkháchlầusongáctía,

cógiahuy,cólợitức,cóbổnglộcrấthậu.TướcGiámMụcthànhDignelĩnh

mườilămnghìnfrancslươngchính,mườinghìnfrancslộc,tổngcộnghai

vạnrưỡi.Ôngcóbồibếpphụcdịch,cóquânhầuáonâu,trênbànăntoànlà

caolươngmỹvị,thứsáuthìxơichimcuốc,cáihạngmũáonghênhngang,đi

xengàyhội,cókẻhầungựanhândanhChúaJésusChristđichânđất!Ông

là một vị trọng chức trong giáo hội. Bổng lộc, dinh thự, ngựa xe, kẻ hầu

ngườihạ,mỹvịcaolương,tấtcảnhữngthứkhoáilạccủacuộcsống,ông

đềucónhưnhữngvịtrọngchứckhácvàôngcũnghưởngthụnhưhọ.Tốt

lắm,nhưngcáccáiấynóinhiềuhoặcchưanóiđủ.Nókhônggiúptôithấy

sángcáigiátrịchính,cáigiátrịthựcchấtcủaông,làngườicólẽcótham

vọngđếnđâyđểdạykhônchotôi.Tôiđươngnóichuyệnvớingườinàođây?

Ônglàaivậy?

ÔngGiámMụccúiđầu,đáp:

—Mộtcongiunđất.

[22]

NhàCáchMạnglầmbầm:

—Hừ,giunđấtđixetứmã!

BâygiờđếnlượtNhàCáchMạngkiêuhãnh,màôngGiámMụcthìnhún

nhường.

ÔngGiámMụcdịudàngnóiluôn:

—Cũngđược.Nhưngxinônggiảithíchchotôiđiềunày:Xecủatôiđỗ

đằngsaulùmcâyvàibước,bànăncủatôicócaolươngmỹvị,cóchimcuốc

ngàyThứSáu,bổnglộccủatôiđếnhaimươilămnghìnfrancs,tôicódinh

thự, có kẻ hầu người hạ, tại sao những thứ ấy lại chứng minh rằng lòng

thươngngườikhôngphảilàmộtđứctốt,lượngbaodungkhôngphảilàmột

nghĩavụvàNăm93khôngphảilàđãquátànnhẫn?

NhàCáchMạngđưatayquatránnhưđểxuađimộtđámmâymù:

—Trướckhitrảlờiông,tôithathiếtxinôngthứlỗichotôi.Tôivừacó

lỗi.Ôngvàonhàtôi,ônglàkhách.Tôicóbổnphậnphảiđốixửlịchsựvới

ông.Ôngkhôngthừanhậnýkiếntôi,lẽratôichỉcầnbácbỏcácluậnđiểm

củaôngmàthôi.Sựgiàusang,hưởngthụcủaônglànhữngưuthếchotôi

trongcuộctranhluậnnhưngkhôngdùngđếncáiưuthếấymớilàlịchsự.

Tôihứasẽkhôngdùngđếnnữa.

—Xincảmơnông.

ÔngG.lạinói:

—Bâygiờthìchúngtahãy trởlạicáiviệcôngyêucầu tôigiảithích.

Chúngtađãdừnglạiởchỗnàonhỉ?Ôngđãnóithếnào?RằngNăm93quá

tànnhẫnphảikhông?

—Tànnhẫn,đúng.ViệcMarat

[23]

vỗtayhoannghênhcáimáychém,ông

nghĩthếnào?

—ÔngnghĩthếnàođốivớiviệcBossuet

[24]

hátbàiTụngChúa

[25]

cho

bọnlínhđầurồngchémchếttínđồđạoCảiCách?

Câutrảlờithậtlàđộcđịa,nóxỉangayvàođíchnhưmộtmũikiếmthép.

ÔngGiámMụcrùngmình.Ôngkhôngbiếtđánhtrảthếnào,nhưngôngthấy

phậtývìcáicáchnóivềBossuet.Nhữngngườisángsuốtnhấtvẫncónhững

thầntượngcủahọvàkhiluậnlýcủangườikhácxúcphạmđếnnhữngngười

họsùngbáithìhọcảmthấynhưđau.

NhàCáchMạngbắtđầuthởdốc.Đàmsuyễncủangườihấphốichenlấn

vàonhữnghơithởcuốicùnglàmcholờinóibịđứtquãng.Nhưngnhìnvào

cặpmắtngườitathấytinhthầncủaônghoàntoànminhmẫn.Ôngnóitiếp:

—Tôicònmuốnnóimộtđôicâuđâyđónữa.NóichungCáchMạnglà

mộtsựtựkhẳngđịnhvĩđạicủanhânloại;thanôi!93làmộtđòntrảmiếng.

Ôngthấy93tànnhẫn,nhưngcòntấtcảthờikỳQuânChủthìthếnào,thưa

ông? Carrier là một tên tướng cướp, còn Montrevel thì ông gọi là gì?

[26]

FouquierTinvillelàmộtthằngkhốn,nhưngđốivớiLamoignonBâville,ông

nghĩthếnào?Maillardxấuxa,nhưngcònSceauxTavannes?LãoDuchêne

hungtợn,thếthìôngđịnhdùngtiếnggìđểgọilãoLetellier?Jourdan“chặt

đầungười"là một conquáivật,tuy thế hắn cònítquáihơn là Hầu Tước

Louvois.Ôngơi,tôithươnghạiMarieAntoinetteĐạiCôngTướcvàHoàng

Hậu,nhưngtôicũngthươngngườiđànbàkhốnnạntheođạoCảiCáchdưới

triềuvuaLouisXIVkia.Năm1685ngườiđànbàcóconđươngbúấybịlột

trầnđếnrốn,tróivàomộtcâytrụ,conchịbịgiữlạicáchxaởtrướcmặtchị;

vúchịứđầysữa,timchịứđầyđauthương.Đứahàinhixanhxaođóikhát

càngthấyvúcàngkêulagiẫychết.Tênđaophủbảovớingườiđànbà,người

mẹ,ngườivúsữaấy:“Bỏđạocủamàyđi!”Nhưthếlànóbắtchịhoặcbỏ

conchết,hoặcbỏtínngưỡng.DùngcáikhổhìnhcủaTantale

[27]

đốivớimột

ngườimẹnhưthế,theoýông,làthếnào?Thưaông,ôngnênnhớrằngCách

MạngPhápcónhữnglýlẽcủanó.Đờisausẽthathứchocơnphẫnnộcủa

nó.Kếtquảđemlạilàmộtthếgiớitốtđẹphơn.Nósátphạtghêgớmnhưng

kếtquảlànhânloạiđượcvỗvềanủi.Tôinóivắntắtthôi.Tôixindừng,bởi

vìchânlýởvềphíatôirõrệtquá.Vảlạitôithấyngườitôisắpchếtrồi.

ÔngkhôngnhìnôngGiámMụcnữa;ôngkếtthúcýkiếnbằngmấylời

bìnhtĩnhsauđây:

—NhữngvùngvẫythôbạocủatiếnhóalànhữngcuộcCáchMạng.Qua

rồi,ngườitanhìnthấyđiềunày:Lànhânloạibịgiàyvònhưngnhânloạiđã

tiếnlên.

NhàCáchMạngkhôngngờrằngmìnhvừalầnlượthạhếtcácđồnlũy

trongtưtưởngôngGiámMục.Tuythế,ĐứcChaBienvenucũngcònmộtvị

trícốthủcuốicùngvàtừvịtríấyôngphóngramộtcâucũngnghiệtngãnhư

lúcbanđầu:

— Tiến hóa phải tin ở Chúa. Không thể làm điều lành mà không tín

Chúa.Mộtngườihướngđạocủanhânloạimàtheochủnghĩavôthầnlàmột

ngườihướngđạohỏng.

Vịdânbiểugiàkhôngtrảlời.Ôngrunrun.Ôngnhìnlêntrờivàmộtgiọt

lệtụdầntrongkhóemắt.Khigiọtlệđãđầymắt,nóchảyxuốngcáimátrắng

nhợt;ôngnóikhekhẽ,nóimộtmình,gầnnhưbậpbẹ,mắtđămđămvàocõi

sâuthẳmxaxôi:

—Lýtưởngơi!Chỉcómàylàcóthật!

ÔngGiámMụcthấytrongngườirungđộngmộtcáchkhónói.

Saugiâylátimlặng,ônggiàchỉmộtngóntaylêntrời,nói:

—Cóvôbiên.Vôbiênởđấy.Nếuvôbiênkhôngcóbảnngã,thìbảnngã

đãlàgiớihạncủavôbiên.Nhưngvôbiêntồntại.Nhưthếlànócóbảnngã.

BảnngãcủavôbiênlàChúa.

Ônggiàhấphốinóimấycâurấttotiếng,giọngrunglênvìngâyngấtsay

mê,ynhưthấymộtngườinào hiểnhiện.Ôngnóixongthìnhắmmắtlại.

Ôngđãgắngquánênkiệtsức.Rõrànglàtronggiâyphútấy,ôngđãsốnghết

cảmấygiờcònlạicủasốmệnhông.Nhữnglờiôngvừanóikéoônglạigần

vớiĐấngởthếgiớibênkia.Giờphúttốihậuđãđến.

ÔngGiámMụcbiếtthế.Thờigiờrấtlàkhẩntrươngmàông,ôngđếnvới

tưcáchlàmộtcốđạo.Từchỗcựckỳlãnhđạmlúcbanđầu,ôngđãdầndần

hóaracựckỳxúcđộng.Ôngnhìncặpmắtnhắm,ôngnắmbàntaygià,nhăn

nheolạnhbuốt,ôngnghiêngđầuxuốngmặtngườihấphối:

—GiờphútnàylàgiờphútcủaChúa.Ôngcóthấyrằngchúngtagặp

nhaumàkhôngđượcviệcgìthìrấtđángtiếchaykhông?

NhàCáchMạngmởmắt.Mặtôngvừanghiêmtrangvừacóvẻsầmtối.

Ôngnóichậmrãi,chậmrãivìphẩmcáchtâmhồnhơnlàvìkiệtsức:

— Thưa ông Giám Mục, tôi đã trọn đời suy nghĩ, học hành, chiêm

nghiệm.KhitôisáumươithìTổQuốcgọitôivàralệnhchotôithamgia

việc nước. Tôi đã tuân lệnh. Đời có tệ hại, tôi đánh đổ tệ hại; có cường

quyền,tôitiêudiệtcườngquyền;cócônglývàchínhnghĩa,tôituyêndương

vàtruyềngiảngcônglývàchínhnghĩa.LãnhthổTổQuốcbịxâmlấn,tôi

chiếnđấubảovệlãnhthổ;nướcPhápbịuyhiếp,tôiđemngựctôihiếncho

nướcPháp.Trướckiatôikhônggiàu,bâygiờtôinghèo.Tôiđãlàmộttrong

nhữngngườicầmđầuNhàNước;khotàngcôngkhốlúcấyđầyứtiền,đến

nỗiphảimanggỗchốngđỡcácbứctườngchỉchựcvỡtungvìtrọnglượng

vàngbạc;nhưngtôivẫnăncơmởphốCâyKhômỗibữahămhaixu.Tôi

cứungườibịápbức,tôivỗvềngườiđaukhổ.Tôiđãxékhănphủbànthờ

Chúa,đúngthế,nhưnglàđểbăngbónhữngvếtthươngcủaTổQuốc.Tôi

luônủnghộnhânloạitiếnlênánhsángvàmộtđôikhitôiđãchốngnhững

bướctiếnchàđạplênnhântính.Cũngcókhitôibênhvựcchochínhkẻthù

củatôi,làcácôngđấy.ỞFlandre,nơivuachúaMérovingiensdựnglầunghỉ

mát,cómộttuviện;tôiđãbảotoànchotuviệnấynăm1793.Tôiđemhết

sứctôiđểlàmnhiệmvụvàlàmviệcphải.Sauđótôibịđuổiđi,bịtruy,bị

lùng,bịkhủngbố,bịbôinhọ,bịchếgiễu,bịphỉnhổ,bịnguyềnrủa,bịkhai

trừ ra ngoài vòng pháp luật. Đã bao năm rồi tôi cảm thấy có khối người

tưởnglàcóquyềnkhinhbỉtôi,mặcdùđầuóctôibạcphơ.Quầnchúngtối

tămnhìnmặttôinhưnhìnmặtmộttộinhândướiđịangục.Tôikhôngthù

hằnai,tôicamnhậncảnhcôđộcngườitađãtạorachotôivìthùghét.Ngày

naytôiđãtámmươisáutuổi;tôisắpchết.Thếthìôngđếnđâyđểyêucầutôi

cáigì?

—Đượcbanphúcchoông-ôngGiámMụcnói.

Rồiôngquỳxuống.KhiôngngẩngđầulênthìvẻmặtNhàCáchMạng

trôngrấtoainghiêm.Ôngđãquađời.

Vềnhà,ôngGiámMụcđămchiêusuynghĩ.Suốtđêmôngcầunguyện,

sánghômsaumộtđôingườitòmòđánhbạohỏichuyệnôngvềnhàCách

MạngG.,ôngGiámMụckhôngnói,chỉđưataychỉlêntrời.Từđộấyông

càngyêuthươngsănsócngườidâncùngvànhữngkẻđaukhổ.Ainóixanói

gầnđến“tênvôlạiG.”cũnglàmchoôngbănkhoănmộtcáchkỳdị.Không

aicóthểnóiđượcsựgặpgỡgiữabộócấyvàbộócông,giữatráitimlớnấy

vàtráitimôngcógiúpphầnnàochoôngđiđếncáiđạođứchoànhảongày

hômnaykhông.

Việcđithămtấtnhiênlàmộtđầuđềchocáccuộchọpngồilêđôimáchở

địaphương.Họbảovớinhau:

— Một con người như thế chết, có đáng cho một Giám Mục đến bên

giườngđểanủikhông?QuânấytấtnhiêncònbiếtcảmhóatheoChúalàcái

gìmàmong!CảcáilũCáchMạngấylàđồtàđạo.Thếthìcònkểđếnlàm

gì?Ôngđếnđểxemcáigìởđấy?PhảicôngnhậnrằngôngGiámMụcquả

thậtlàtòmò,ôngmuốnbiếtcáicáchquỷsứbắtlinhhồnnhưthếnào.

Mộthôm,mộtbàquảphụquýtộc,thuộccáiloạihỗnxượcmàtưởnglà

mìnhhómhỉnh,nóivớiôngcâumỉamainày:

—BẩmĐứcCha,ngườitamuốnbiếtbaogiờthìĐứcChađộimũchụp

đỏ.

—Ồ!Ồ!Đólàmộtmàusắctolớn-ôngGiámMụcđáp-Cũngmaymà

nhữngkẻkhinhbỉcáimàuđỏtrênmũchụplạisùngthượngcáimàuđỏtrên

mũcóvành.

[28]

XI

MỘTĐIỂMGIỚIHẠN

Từđó,nếukếtluậnrằngĐứcChaBienvenulà“MộtôngGiámMụctriết

gia”haylà“Mộtcụxứyêunước”thìcónguycơsailầm.Cuộcgặpmặt,hay

hầunhưcóthểnóiviệcgiaotiếpgiữaôngvớiNhàCáchMạngG.,đãđểlại

choông một sự ngạc nhiên khiến ông cànghiềnlànhhơn.Thế thôi. Ông

GiámMụcchẳnghềlàmộtchínhkhách.Nhưngởđâycólẽcũngnênnói

quaítlờivềtháiđộcủaôngtrongcácbiếncốhồibấygiờ,cứgiảđịnhrằng

cólúcôngnghĩphảinêncómộttháiđộ.

Hãylùilạimấynămvềtrước.

MộtthờigiansaukhiôngMyrielđượcnhắclênchứcGiámMục,Hoàng

ĐếphongchoôngtướcNamcủaĐếChế,mộtlầncùngvớinhiềuGiámMục

khác.Mọingườibiết,GiáoHoàngbịbắtgiamtốingày5rạngngày6tháng

7năm1809;nhândịpấyôngMyrielđượcNapoléonmờidựhộinghịcác

GiámMụchainướcPhápvàÝtriệutậpởParis.Hộinghịmởtạinhàthờ

ĐứcBàvàhọplầnđầutiênngày15tháng6năm1811dướiquyềnchủtọa

của Đức Giáo Chủ Fesch. Ông Myriel là một trong chín mươi lăm Giám

Mụcđãđếndự.Nhưngôngchỉdựmộtphiênhọptoànthểvàbabốncuộc

họpchuyênđề.VốnlàGiámMụcmộtđịaphậnnúinon,gầngũithiênnhiên,

quen sống quê mùa và nghèo khó, hình như ông đã đem đến giữa những

nhânvậtthươnglưu kia nhiều ý nghĩ làm thay đổi thời tiết của hội nghị.

KhôngmấyngàysauôngđãtrởvềDigne.Cóngườihỏivìsaoôngvềsớm

thế,ôngđáp:

—Cótôiphiềnchocácngàiấy.Khôngkhíbênngoàitheotôivàđếnvới

cácngài.Tôicóvẻnhưmộtcáicửamới.

Mộtlầnkhácôngnói:

—Tôichịuthôi,cácônglớnấylànhữngônghoàng,còntôi,tôichỉlà

mộtanhGiámMụcnôngdânhènhạ.

Sựthậtlàngườitakhôngthíchông.Ngoàinhữngchuyệnkỳdịkhác,hình

nhưcómộttốiởnhàmộtđồngnghiệptiếngtăm,ôngđãbuộtmồmkêulên:

—Đồnghồđẹpquá!Thảmlótđẹpquá!Kẻhầungườihạđồngphụcđẹp

quá!Saomà chói mắt thế!Chaoôi!Ước gì những thứ thừathãikiakhỏi

nheonhéomãibêntai:Còncóbaonhiêungườichịuđói!Còncóbaonhiêu

ngườichịurét!Cònbiếtbaokẻkhó!Biếtbaokẻkhó!

Xinnóiqualàthùghétsangtrọngkhôngphảilàmộtsựthùghétthông

minh.Vìthùghétnhưthếhàmýlàthùghétnghệthuật.Tuynhiên,đốivới

kẻtuhành,ngoàisựtiếpkháchvàcáclễlạc,thìsahoalàsailầm.Dường

nhưnóphơibàyranhữngthóiquenítthậtsựthươngngười.Làcốđạomà

giàusangthìngượcđời.Nhàtuhànhphảiởbêncạnhkẻkhó.Cóthểnàogần

gũimãicảngàylẫnđêm,tấtcảmọinguykhốn,mọibấthạnh,mọisựnghèo

hèn,màkhôngdínhtrênmìnhmộttígìcủacáikhốnkhổthiêngliêngkia

nhưbụiđấtcủalaođộngđượcchăng?Cóaihìnhdungđượcmộtngườiđứng

cạnhbếplửamàkhôngthấynóng?Cóaihìnhdungđượcmộtngườithợluôn

luônlàmviệcbênlòthan,màkhônghềcólấymộtsợitócsém,mộtmóng

taydínhbụi,mộtgiọtmồhôi,títrotrênmặt?Mộtcốđạo,nhấtlàmộtông

GiámMụcmàthươngngườithìbằngchứngthứnhấtlàôngtanghèo.Đócó

lẽlàcáchsuynghĩcủaôngGiámMục.

Xinđừngnghĩrằngôngtatánthànhởmộtsốkhíacạnhtinhvi,cáimà

chúngtagọilà“tưtưởngcủathờiđại”.Ôngítxenvàocáccuộctranhcãivề

giáolýthờibấygiờvàkhôngphátbiểuýkiếngìvềcácvấnđềmàNhàThờ

vàNhàNướcđangdínhvào;nhưnggiáthúcéplắmthìlạihìnhnhưsẽthấy

ônglàngườitheoGiáoHộiLaMãhơnlàngườitheoGiáoHộiPháp.Chúng

tôiđangmôtảngườiôngvàkhôngmuốngiấumộtcáigìcả,nênchúngtôi

đànhnóithêmrằng,đốivớiNapoléonlúcsuy,ôngtỏralãnhđạm.Bắtđầu

từ 1813, ông tham gia hoặc tán thành tất cả các biểu hiện phản đối. Lúc

HoàngĐếtừđảoElbetrởvề,ôngtừchốikhôngrabệkiếnkhingườitađi

ngangquavùngvàtrongthờikỳ“BáchNhật”,ôngkhôngralệnhcầukinh

choHoàngĐếtrongđịaphậnmình.

[29]

NgoàicôBaptistine là em gáira,ôngcònhaingười em nữa: Mộtlàm

tướng,mộtlàTỉnhTrưởng.Ôngthườnghayviếtthưchocảhai.Vớingười

thứnhất:Mộtđộôngtỏranghiêmkhắc.Lýdolàvìôngemnàynhâncó

nắmquyềnchỉhuyởProvencevàolúcNapoléonđổbộlênCannes,đãdẫn

mộtđạoquânmộtnghìnhaitrămngườiđuổitheoHoàngĐếtheolốiđuổiđể

chongườitathoát.Trongthưtừgửichoôngemkia,ôngtỏrathânyêuhơn,

ôngnàytrướckialàmTỉnhTrưởng,naythìlàmộtngườitốt,đứngđắn,ởẩn

ởParis,phốCassette.

BảnthânĐứcChaBienvenunhưvậylàcũngcólúcthiênvị,cólúcbuồn

nản,tâmhồnnhưcómâyche.Bóngtốicủanhữnghammêtừnglúclướtqua

đầuóchiềnlànhvàvĩđại,thườngxuyênchămlonhữngvấnđềcủavĩnh

viễn.Lẽramộtngườinhưthếđúnglàkhôngnêncóchínhkiến.Xinđừng

hiểulầmvềýnày,chúngtôikhônglẫnlộncáigọilà“chínhkiến”vớihoài

bãosâuxavềtiếnbộ,vớilòngtintưởngcaoquýTổQuốc,dânchủvànhân

đạo,nhữngcáimàngàynayphảilàmcơsởchomọitấmlòngbácái.Không

đisâuvàonhữngvấnđềkhôngliênquantrựctiếpđếnchủđềcủasáchnày,

chúngtôi chỉnóiđơn giảnnhưsau: Tốtđẹphơn, nếuĐứcCha Bienvenu

khôngphảilàngườiBảoHoàngvàmắtôngđừngmộtphútnàorờibỏsự

chiêmngưỡngthanhtĩnh;ởđó,vượtquanhữngbóngmâygiôngtốlớplớp

lạiquacủacuộcđờitrầntục,vẫnsángtỏnhưbanngàybaánhsángtinhthần

làChânLý,ChínhTrựcvàNhânĐạo.

DùcôngnhậnChúakhôngsinhGiámMụcBienvenurađểlàmchínhtrị,

chúngtavẫncóthểhiểuôngvàkhâmphụcông,giánhưôngphảnkhángvà

chốngđốiNapoléonthuởhùngcường,phảnkhángvàtựdovàchínhnghĩa,

cũngnhưchốngđốimộtcáchkiêuhãnhvàchínhđángnhưngnguyhiểm.

Nhưngđiều tathíchkhiđiềuđó đượcápdụng đốivớikẻ đanglên,ta lại

khôngthíchnếuápdụngđốivớingườirơixuống.Chúngtachỉthíchđấu

tranhchừngnàođấutranhcònnguyhiểm.Vàbaogiờcũngvậy,chỉriêng

nhữngchiến sĩbuổiđầu mớicóquyền làmngườithanh toángiờchót. Ai

chưatừnglàkẻbuộctộigaygắtđốiphươngtrongthờithịnhvượngcủanó,

thìkhinósụpđổ,nênlàmthinh.Chỉcókẻtốcáosựthànhcôngmớixứng

đánglàmngườiphánxửhợpphápsựsụpđổ?Vềphầnchúngtôi,khiĐấng

CứuThếcanthiệpvàtrừngphạtthìchúngtôicứimlặngđểchoNgườilàm.

Cứchứngkiếnnăm1812làchúngtôithấykhôngmuốnđánhngườitanữa

rồi.

[30]

Đếnnăm1813,cơquanLậpPhápxưanayítnóibỗngnhiênlêntiếng

mộtcáchhènnhátvìđãđượcnhữngtaihọacủaĐếChếkhuyếnkhích.Đólà

mộtviệcchỉđángkhinhbỉ,chonênvỗtayhoanhôlàsai.Năm1814,trước

lũThốngChếphảnbội,trướccáiThượngNghịViệnngãtừcáiđốngbùn

nhơnàysangđốngbùnnhơkia,tônthờđórồichửibớiđó,trướcsựsùngbái

vừarútluivừaphỉnhổlênthầntượng,bấygiờbổnphậntalàphảilàmngơ.

Năm1815,trongkhinhữngđổvỡcuốicùngnhưđangtreotrênđầu,cảnước

Pháprùngmìnhcảmthấynóđangđếngầnmộtcáchdễsợ,trongkhicóthể

lờmờnhìnthấyWaterloođangmởchờNapoléon,thìquânđộivànhândân

màcóhoanhômộtcáchđauxótconngườiđãbịsốmệnhlênán,cáiđócũng

chẳngcógìđángcười.Và,saukhiđãcóýkiếnvềkẻđộctài,ngườicótrái

timnhưôngGiámMụcthànhDignekhôngthểnàokhôngbiếtrằng,ngay

trênbờvựcthẳm,màmộtconngườivĩđạivàmộtquốcgiavĩđạicònôm

chặtnhaunhưthếthìcáiđóphảinóilàcaocảvàcảmđộng.

Trừcáiđóra,ôngvốnlàthếvàlúcnàocũngthế;trongbấtcứviệcgì

cũngcôngbằng,chânthật,phảichăng,thôngminh,khiêmtốnvàđứngđắn;

haylàmđiềulànhvàđộlượng,màđộlượngcũnglàmộtkiểulàmđiềulành.

Đúnglàmộtnhàtuhành,mộtnhàhiềntriết,mộtconngười.Cũngcầnphải

nói,ngaytrongcáichínhkiếnmàchúngtôivừachêtráchvàsẵnsàngphê

phánmộtcáchnghiêmkhắc,ôngcũngrộnglượngvàdễdãi,cólẽcònhơn

chúngtôi,ngườiđangkểchuyệnđây.-NgườigáccổngNhàHộiHươnglà

mộtngườiđượcHoàngĐếbổdụng.Ôngtalàmộthạsĩquangiàtrongđoàn

cựu vệ binh, một lính xung kích ở Austerlitz, trung thành với Bonaparte

cũngnhưconphượnghoàngtrêncáncờĐếChế.Gặpdịp,ônggiàkhốnkhổ

nàybậtranhiềucâunóithiếusuynghĩmàluậtpháphồiđógọilàngônngữ

phiếnloạn.TừcáihìnhnghiêngcủaHoàngĐếvắngbóngtrênhuânchương

BắcĐẩuBộiTinh,ôngtakhôngbaogiờchịumặclễphụcnhưôngnói,để

khỏiphảiđeochiếchuânchươngcủamình.Ôngtađãthànhkínhtựtaymình

cạyđihìnhảnhấytrênchiếchuânchươngmàNapoléonđãtraochomình,

khiếnchochiếchuânchươngbịthủngmộtlỗ,nhưngôngkhôngmuốnthay

vàođómộtcáigìcả.“Thàtachết-ôngnói-chứnhấtđịnhkhôngmangtrên

tráitimtabaconcóc".

[31]

Ôngsẵnsàngchếgiễucông khaiLouisXVIII.

“ThằnggiàthấpkhớpđiủngAnh!-Ôngtanói-chonóchuồnsangPhổvới

móncủacảicủanóđi!".Ôngtalấylàmsungsướngđượctómthucảhaicái

màôngghétnhất,nướcPhổvànướcAnhtrongcùngmộtlờichửi.Ôngta

hăngquáđếnnỗimấtviệclàm.Thếlàbịvứtravỉahèvớicảvợlẫncon,

khôngkếsinhnhai.ÔngGiámMụcgọiđến,quởtráchnhẹnhàngvàxếpông

tavàochângáccổngNhàThờLớn.

ÔngMyrielđúnglàngườichănchiên,ngườibạncủatấtcả mọingười

trongđịaphậnmình.Trongvòngchínnăm,nhờnhữngviệclàmphúcđức,

cáchcưxửhiềnhòacủaĐứcChaBienvenuchonênđốivớiĐứcCha,trong

thànhphốnhưtrànđầymộtniềmtônkínhdịudàngcủaconcháuđốivớiông

cha.TháiđộcủaôngđốivớiNapoléoncũngđượccôngnhậnvànhândân

mặcnhiênthểtìnhchoôngvềkhoảnđó,vìvốnlàmộtđàncừuyếuđuối,họ

tônthờHoàngĐếnhưngcũngkínhyêuĐứcChacủahọ.

XII

SỰCÔQUẠNHCỦAĐỨCCHABIENVENU

ChungquanhmộtôngGiámMụchầunhưbaogiờcũngcómộtđámtusĩ

mớivàonghề,cũngnhưchungquanhmộttướnglĩnhbaogiờcũngcómột

đoànsĩquantrẻ.ChínhhọlànhữngngườimàthánhFrançoisDeSalesđáng

yêuđãgọiởmộtchỗ nào đó là “những nhà tu hành mới gạy mở”. Nghề

nghiệpnàocũngcónhữngkẻtậpsựkéotừngđoàntheosaunhữngngười

thànhđạt.Chảmộtthếlựcnàomàchẳngcóngườichầuhầu.Baonhiêukẻ

tìmkiếmtươnglaiquaycuồngchungquanhcáihiệntạihuyhoàng.Bấtcứ

đôthànhnàocũngcóbộthammưu.BấtkỳôngGiámMụccóthếlựcnào

cũngcóbêncạnhmìnhđoàntrẻthơcủachủngviện.Bọnnàytuầntravàgiữ

gìntrậttựtronglâuđàiGiámMục,cũngnhưcanhhầuchungquanhnụcười

củaĐứcCha.ĐượclòngĐứcGiámMụclàbànđạpdanhvọngchomộtthầy

tutrẻ.Ởđờicũngphảibiếtcáchtiếnthân;truyềnđạomàthêmnhiềubổng

lộccàngtốt.

Ngoàiđờicónhữngngườiáodàithìtrongđạocũngcónhữngkẻmũcao.

ĐólànhữngGiámMụcđắcsủng,giàucó,nhiềulợitức,khônkhéovàđược

xãhộiquyềnquýchấpnhận.Họbiếtcầukinh,hẳnthế,nhưngcũngbiếtcầu

cạnhvàchẳngngạingùnggìtrongviệcbắtcảmộtđịaphậnphảichầuchực

mớigặpđượcmình.Họlàdấunốigiữanhàthờvàngoạigiao,tusĩhơnlà

giáosĩ, chứcsắcTòa Thánhhơnlà GiámMục.Hạnhphúcthaynhững ai

đượcđếngầnhọ!Lànhữngngườiđượctínnhiệmvàcóquyềnthế,họvung

taybanpháttứtungchomọikẻxunxoe,cầucạnh,mọikẻđượcsủngái,cho

tấtcảđámngườitrẻtrungbiếtmualònghọ,nhữngxứbéobở,nhữngchứcvị

cóbổnglộc,cóquyềnxétxử,nhữngchứctuyênúy,nhữngchứcphụcdịch

nhàthờ,trongkhichờđợicácchứcvịởTòaGiámMục.Họvừatiếnlênlại

vừakéomọikẻxoayquanhmìnhcũngtiếnlên,ynhưmộtTháiDươngHệ

đangvậnchuyển.Ánhsángrựcrỡtừngườihọnhuốmđỏcảđoàntùytùng.

Giàusangcủahọchiathànhmiếngnhỏchobaonhiêukẻtronghậutrường,

mỗingườiđượcthăngquantiếnchứctíchút.Chủ,địaphậntohơn,thìtớ

yêu,xứ cũnglớnhơn. VàLaMã cũnggầnthôi. MộtôngGiámMụcbiết

cáchđểlênGiáoChủ,họsẽlôingàiđidựđạihộituyểncửGiáoHoàngvà

ngàibướcvàoThẩmViện,ngàicódảiquàngtrắng,ngàicóghếdựthính,

ngàithànhĐạiChứcSắcTòaThánhhầucậnGiáoHoàng,ngàithànhĐại

ChứcSắcTòaThánhvàtừGiámMụclênGiáoChủchỉcómộtbướcvàtừ

GiáoChủlênGiáoHoàngcũngchỉnhoángquamộtcuộcbỏphiếu.Bấtkỳ

GiámMụcnàocũngcóthểmơướclàmGiáoHoàng.Vàngàynay,ngườicố

đạolàngườiđộcnhấtcókhảnănglênlàmvuamộtcáchhợpthức.Màlạilà

vuatốicao.Dođó,cònvườnươmkhátvọngnàotốthơnmộtchủngviện!

Baochúbéphụlễcònhổthẹntrướcmọingười,baotusĩcòntrẻmăng,mà

đãcótrênđầumộtlọsữacủaPerrette!

[32]

Vìthamvọngdễdàngđộilốtcủa

thiênhướngchonênaimàbiếtđược?Cókhilàthựctâmvàmìnhtựlừadối

mình,vìvốnlàngoanđạokiamà.

ĐứcChaBienvenu,khiêmtốn,nghèonàn,biệtlập,nênkhôngđượcdự

vàohàngnhữngvịmũcao.Điềuđórấtrõvìchungquanhôngkhônghềthấy

bóngmộtnhàtuhànhtrẻtrungnàocả.NgườitađãtừngthấyhồilênParis

“ôngkhôngchịucắncâu”.Vìthếkhôngmộtaimuốncótươnglailạiđến

ghépmìnhvớimộtônggiàcôđộc.Khôngmộtmầmthamvọngnàolạidại

dộtmuốnmọcxanhtươidướibóngcớmcủaông.CácchứcsắcTòaGiám

MụccũngnhưcácLinhMụcquantrọngcủaôngđềulànhữngcụgiàhiền

hậu,ítnhiềubìnhdânnhưông,đóngkhungmìnhtrongcácđịaphận,không

cóđườnglênhàngGiáoChủ,họcũnggiốngôngGiámMụccủahọ,chỉkhác

mộtđiềulàhọthìyênphận,cònôngthìyênvui.Ngườitađềuthấyrõkhông

tàinàocóthểlớnlênđượcbêncạnhông,đếnnỗi,vừachânướt,chânráora

khỏichủngviện,cácthanhniênđượcôngphongchức,đềuchạychọtnhờ

ngườigiớithiệuvớicácĐạiGiámMụcởAixhayởAuch,rồivộivãlánhđi.

Bởivì,xinlặplạiđiềunày,ngườitađềumuốnđượcdấylên.Mộtôngthánh

ưasốngtrongcảnhhysinhkhắckhổ,thìởgầnônglànguyhiểm;ôngtacó

thểsanchomìnhtheocáchtruyềnnhiễmcáibệnhnghèokhókhôngchữa

được,làm têdạicáckhớpxương cầnthiếtđể bướctới,tómlạinó truyền

nhiễmnhiềuthứtừbỏhơnmìnhmuốn.Chonênngườitađềulánhxathứ

đạo đức hay lây như vậy. Do đó mới có cảnh cô quạnh của Đức Cha

Bienvenu.Chúngtađangsốngtrongmộtxãhộiđentối.Đạtđượcmụcđích,

đólàbàihọcrơixuốngtừnggiọttừsựthốinátsừngsữngnhưnúi.

Cũngnóiquamộtlờirằngthànhđạtlàmộtđiềukháxấuxa.Bênngoài,

kẻthànhđạtcóvẻgiốngngườicótàinăng,nênngườitadễlầmlẫn.Đốivới

quầnchúng,thànhcôngnhìnnghiêngcũngcódángnhưlỗilạc.Thànhđạt,

mặtmàytươngtựnhưtàibavàcómộtkẻbịnólừadối:Đólàlịchsử.Chỉ

JuvénalvàTacitelàkêucaphảnkháng.Nhưngtrongthờiđạichúngta,một

thứtriếthọcgầnnhưchínhthứcđãvàolàmgiathầnchonó,mặcđồngphục

củanhànóvàlàmkẻthườngtrựcởphòngchờ.Hãyđạtchođượcmụcđích:

Đólàtấtcảcáchọcthuyết.Thịnhđạtcónghĩalàkhảnăng.Anhtrúngsốtức

anhlàngườikhônkhéo.Kẻnàochiếnthắng,kẻấyđượctrọngvọng.Anhcứ

sinhrađủmũmão,tấtcảlàởchỗđó.Cósốđỏlàrồicótất;anhmàsung

sướngthìngườitasẽcholàanhcaothượng.Chỉtrừnămhaysáungoạilệvĩ

đạimàánhsángchóirựccảthếkỷ,cònthìsựkhâmphụccủathờiđạichẳng

qualàcậnthị.Núcnácthìthànhvàngtâm.Vôdanhtiểutốtcũngkhôngsao,

miễnlàthànhdanh.KẻtầmthườnglàmộtanhNarcissegiàtựkhenmìnhvà

tán thưởng cái tầm thường. Cái khả năng vĩ đại làm nên Moïse, Eschyle,

Dante,MichelAngehoặcNapoléon,rấtđôngngườiđemnótặngmộtcách

đươngnhiênvàcònhoanhôthêmnhữngaiđạtđếnđíchtrongbấtkìcông

việcgì.Hãyxem:MộtchưởngkhếđổidạngthànhNghịViên;mộtanhgiả

CorneilleviếtraTiridate;mộthoạnquanđiđếnchỗchiếmđoạthậucung;

mộtviêntướngtầmthườngngẫunhiênthắngđượctrậnquyếtđịnhcủamột

thời; một anh bào chế dược liệu làm được đế giày carton cho quân đoàn

SambrevàMeusevàdochỗbánmạocartonlàmdaấy,tạorachomìnhmột

khoảnlợitứcbốnmươivạnfrancs;mộttênbuônchạylấynghềchovaycắt

cổmàđẻrađượcbảytámtriệu;mộtthầygiảngtrởthànhGiámMụcnhờ

giọngnóingạtmũi;mộttayquảngiavừathôiviệcthìgiàuđếnnỗiđượccử

làmBộTrưởngTàiChính.NgườiđờigọithếlàThiênTài,cũngnhưhọgọi

khuônmặtcủaMousquetonlàThầnĐẹpvàcáicổcủaClaudelàChíTôn.

Quảlàlẫnlộntinhtúthămthẳmtrêntrờivớihìnhsaodochânvịtintrênđất

bùnlầylội.

XIII

ÔNGTINGÌ?

Vềphươngdiệntintưởngchínhthống,chúngtôikhôngphảithămdòông

GiámMụcthànhDigne.Trướcmộttâmhồnnhưvậy,chúngtôicảmthấychỉ

cómộtxuhướnglàtônkính.Nóiđếnlươngtâmmộtbậcchínhtrựclàta

phảitin.Vảlại,đốivớimộtsốbảnchấtnhấtđịnh,chúngtôicôngnhậnrằng

tấtcảnhữngvẻđẹpcủađạođứcconngườiđềucókhảnăngpháttriểnđược

trongmộtlòngtinkhácvớilòngtincủachúngtôi.

ÔngGiámMụcnghĩgìvềtínđiềunàyhayvềbíẩnnọ?Nhữngđiềubí

mậttrongthâmtâmấychỉcóthểbiếtđượcởtrongmồvìkhibướcxuống

mồ mọi linh hồn đều trần trụi. Điều mà chúng tôi chắc chắn là, với ông,

khôngbaogiờnhữngmắcmứuvềđứctinlạibiếnthànhmộttháiđộgiảdối.

Đãlàkimcươngthìkhôngcòncóthểnóiđếnthốinátđược.Ôngtinđược

chừngnàothìôngcốgắngtinchừngấy.HãytinởChúaCha

[33]

làcâuông

thườngnóiởcửamiệng.Bởivìôngđãtìmthấytrongnhữngviệclàmphúc

đứccủamìnhmộtsựthỏamãnđầyđủchotâmhồn,nóluônthìthầmbêntai

ông:ChúaTrờiởbêncạnhngười.

Điềuchúngtôithấycầnghilà,ôngGiámMụccómộtlòngyêuthương

quámức,cóthểnóingoàiđứctinvàxahơnđứctin.Chínhtừchỗông“đã

yêunhiều”

[34]

đómàcác“bậcđứngđắn”,các“bậctrangnghiêm”,các“vị

biếtđiều”đềuđánhgiáônglàcónhượcđiểm.Nhữngdanhtừtrênlàcách

nóiưachuộngtrongcáixãhộiđángbuồncủachúngta,ởđólòngvịkỷlại

nóicáigiọngcủakẻlênmặthiểubiết.Thươngyêuquámứcởđâylàcáigì?

Đólàmộtsựâncầntrongsáng,trànquagiớihạnloàingười,nhưchúngtôi

đãcólúcnóiquavàgặpdịpthìtrùmlêncảsựvật.Ôngsốngdễdãi.Cáigìlà

sángtạocủaChúa,ôngđềukhoandung.Trongconngườidùlàconngười

rấttốtđinữa,cũngcómộtchútkhắcnghiệtkhôngtựgiácdànhcholoàivật.

Cácnhàtuhànhđặcbiệtcóthứkhắcnghiệt,nhưngôngGiámMụcthành

Dignelạikhônghềcó.ÔngkhôngđếnnỗinhưthầytuBàLaMôn,nhưng

hìnhnhưôngcónghiềnngẫmlờinàytrongsáchkinh:“Aibiếtlinhhồnthú

vậtsẽđivềđâu?”Dánghìnhxấuxí,bảnnăngkỳdị,khônglàmôngbậntâm,

cũngkhônglàmôngphậtý.Nhìnthấythếôngcảmđộng,gầnnhưmủilòng.

Cóvẻnhưôngtrầmtưsuynghĩ,bỏquacáibềngoàiđểtìmđếncáinguyên

nhân,cáchgiảithíchhoặclờithanhminh.Cólúcdườngnhư ôngcầuxin

Chúamộtsốđổithay.Vớiconmắtcủanhàngônngữlầnmòtừngnétbản

thảotrêndathúthờixưa,ôngbìnhtĩnhxemxétbaonhiêucáihỗnđộnhiện

còn trong tạo vật. Cách suy tưởng mơ màng ấynhiều lúc làm ông bật ra

nhữnglờikỳlạ.Mộtbuổisángôngđangởngoàivườn;ôngtưởngchỉcó

mộtmình,khôngngờcócôemđisaumàôngkhôngbiết;độtnhiên,ông

đứnglạivànhìnxuốngđất;mộtconnhệntotướng,đenthui,lôngláxồm

xoàmghêtởmđangnằmtrênmặtđất.Côemngherõôngnói:“Ồ,convật

đángthương!Khôngphảilỗicủanó".Nhữngcửchỉtừbicóvẻlàtròtrẻcon

màgầnnhưthiêngliêngấy,tạisaolạikhôngnóiđến?Trẻcon,vâng:Nhưng

thứ trẻ con cao cả ấy chính là của Thánh François Assise và của Marc

Aurèle.Mộthômôngbịsaikhớpchânvìkhôngnỡgiẫmlênmộtconkiến.

Conngườichínhnhânquântửấysốngcuộcđờinhưthếđó.Thỉnhthoảng

ônglạingủngayngoàivườnvànhữnglúcấytrôngôngkhôngcòngìđáng

tônkínhhơn.Cónhữnglờingười takểvềthờiniênthiếu,cả vềthờitrai

trángcủaôngthìĐứcChaBienvenuđãtừnglàmộtconngườisayđắm,có

thểlàdữdộinữa.Lòngthương mênhmôngởôngchẳngphảilàmộtbản

năngtựnhiênmàlàkếtquảcủamộtlòngtinvữngchắc,caocả,lọcquacuộc

đờivàtừngýnghĩ,đọnglạitrongtráitimông.Bởivì,trongtínhcáchmột

conngườicũngnhưtrongmộttảngđá,cũngcóthểcónhữnglỗsâudonước

giọtmãimàtáchra.Thứhanghốcnhưthếkhôngbaogiờmất;cáchhình

thànhnhưvậykhônggìtiêuhủyđược.

Năm1815,tưởngnhưchúngtôiđãnóiđiềunàyrồi,ôngđãbảymươilăm

tuổi,nhưngtrôngôngkhôngquásáumươi.Ngườiôngkhôngto,cóhơiphát

phìmộttívàđểchốnglạiôngthườnghayđibộxa;bướcchânhãycònchắc

vàlưngchẳnggùmấytí;điềunàychúngtôichẳngdámkếtluậnlàgìcả,vì

GrégoirethứXVI,támmươimàngườivẫnđứngthẳng,mặtmàyvẫntươi

cười,nhưngcáiđóchẳngcấmôngtalàmộtGiámMụctồi.Dânchúngcholà

ĐứcChaBienvenucó“cáiđầuquí”,nhưngvìnódễyêuquánênngườita

quênrằngnóđẹp.

Lúcnóichuyện,tínhôngvuinhưtrẻcon,đólàmộtnétđángyêuởông

màchúngtôiđãnóiđến.Vànhữnglúcnhưvậyngườiởgầnôngđềuthấydễ

chịu,vìtừcảngườiôngnhưtoátramộtniềmvui.Mặtmàyhồnghàovàtươi

tắn,miệngcườiđểlộhàmrăngcònnguyênvàtrắngtrẻo,làmchoôngcóvẻ

cởimởvàdễgần.Cáivẻnhưthếmộtngườiđứngtuổithìngườitabảo:Thật

làmộtngườidễthương,cònởmộtngườigiàthìngườitalạibảo:Thậtlà

mộtcụgiàphúchậu.Mọingườicònnhớ,Napoléonlúcgặpôngđãcócảm

tưởngấy.Mớigặpvàtiếpxúclầnđầu,ngườitacũngchỉthấyônglàmộtcụ

giàphúchậumàthôi.Vậymàngồibênôngchừngíttiếngđồnghồvàchỉ

cầnthấyôngsuytưởng,thìôngcụgiàphúchậubiếnđổidầndầnvàcómột

cáigìhùngvĩ.Vừngtránrộngvànghiêm,cómớtócbạclàmthêmvẻcaocả,

càngtrởnêncaocảvìsựtrầmtư.Vẻuynghitoátratừsựphúchậu,màsự

phúchậucũngkhôngngừng ngời sáng. Người ta cảmthấyxúcđộngnhư

đứngtrước một thiên thần tươi cười, vừa thong thả dangtođôicánhvừa

khôngngớtmỉmcười.Mộtniềmkínhmếnkhótả,từngbướcnhưthấmvào

ngườichúngta,dânglêntráitimvàchúngtacảmthấyđứngtrướcmộttâm

hồnmãnhliệt,từngtrảivàbaodung,trongđótưtưởngvĩđạiđếnmứcchỉ

còncóthểlàhiềntừ.

Nhưmọingườiđãthấy,cầukinh,hànhlễ,làmphúc,anủikẻđaubuồn,

trồngtrọtmộtmảnhvườn,lòngbácái,tínhthanhđạm,mếnkhách,từchối

xahoa,lòngtintưởng,họchỏi,làmviệc,tấtcảnhữngcáiđólàmchongày

nàotrongđờiôngcũngđầyắpcôngviệc.Đầyắp,nóinhưthếmớiđúng,bởi

vìquảnhiên,ngàyđótrànđầynhữngýnghĩtốtđẹp,nhữnglờinóitốtđẹp,

nhữnghànhđộngtốtđẹp.Tuynhiên,nhưvậycũngchưalàtrọnvẹnnếuvì

thờitiếtlạnhhaytrờimưamàtốiđếnôngkhôngradạovườnmộthoặchai

giờtrướckhiđingủvàsaukhihaibàphụnữđãvềbuồngmình.Suytưởng

trầmngâmtrướcnhữngcảnhtượnghùngvĩcủabầutrờibanđêmrồimới

ngủyên,việcđóhìnhnhưđãthànhmộtnghilễđốivớiông.Đôikhi,vàolúc

trời đã về khuya, haibà mà không ngủđược, thì lại nghebước chân ông

chậmrãitrêncáclốiđi.Ôngởđómộtmìnhvớibóng,tĩnhtâm,thanthản,

thànhkính,đemsovớicáithanhtĩnhcủalòngmìnhvớicáithanhtĩnhcủa

khôngtrung,xúcđộngtrongbóngtốitrướcmọihuyhoàngtrôngthấyđược

củatinhtúvàmọihuyhoàngkhôngtrôngthấyđượccủaChúaTrời,tâmhồn

rộngmởchomọitưtưởngrơixuốngtừcõikhôngtên.Trongnhữnglúcấy,

đemdângtráitimmìnhvàogiờphútcáchoađêmtỏahươngthơm,sángngời

nhưngọnđèngiữađêmsao,hòa mìnhsaysưagiữacảnhchóisángmênh

môngcủatạovật,chínhôngcũngkhólòngnóiđượccáiđangxảyratrong

tâmtrímình.Ôngcócảmtưởngnhưcógìbaykhỏingườimìnhvàcũngcó

gìgiánghạvàođó.Đúnglànhữngsựtraođổithầnbígiữnhữnghốsâucủa

tâmhồnvớinhữnghốsâucủavũtrụ.

ÔngnghĩđếnsựvĩđạivàcómặtcủaChúa;đếncáivĩnhviễnsắpđến,bí

mậtkỳlạ;đếncáivĩnhviễnđãqua,bímậtcònkỳlạhơn;đếntấtcảnhững

cáivôbiênđangchìmsâutrướcmắtôngtrênkhắphướngvà,khôngtìmhiểu

cáikhônghiểuđược, ông chỉ đưa mắt nhìn. ÔngkhôngnghiêncứuChúa

Trời,ôngtựđểchomìnhlóamắtnhìnChúa.Ôngchiêmngưỡngnhữngsự

kếthợprựcrỡcủacácnguyêntử,nóđemlạisắchìnhchovậtchất,nóphát

hiệnracác lực lượng,nótạora các cá tínhtrongsựthống nhất, cáckích

thướctrongkhônggian,cáivôsốtrongvôhạnvàdoánhsángmàlàmravẻ

đẹp.Nhữngsựkếthợpnàyhợpvớitanliêntục;từđósinhrasựsốngvàcái

chết.

Ôngngồitrênmộtchiếcghếgỗkêápvàocáigiànđãmục,đểnhìntrời

saoquahìnhbóngkhẳngkhiu,cằncỗicủacáicâyănquả.Mấythướcđất

trồngtrọtquásơsài,lổnnhổnnhữnglềulán,rấtthânthiếtđốivớiôngvà

ônglấythếlàmđủ.Còncógìcầnthêmchoônggiàấynữa,khiôngđemthì

giờrỗirãitrongcuộcđời,đãrấtítrỗirãicủaông,rachiachoviệclàmvườn

banngàyvàviệcchiêmngưỡngbanđêm?Khoảngvườnràokín,chậthẹp

này,cótrờixanhlàmtrầntrênđầu,hákhôngđủđểcangợiChúalầnlượt

trongnhữngcôngtrìnhđẹpđẽnhấtvànhữngcôngtrìnhcaocảnhấtchăng?

Nhưthếchưaphảilàtấtcảhaysao?Cònđòigìhơnnữa?Mộtmảnhvườn

conđểdạochơivàcõibaolađểmộngtưởng.Ởdướichânlànhữngcáicó

thểtrồngtrọtvàthuhoạch;trênđầulànhữngcáicóthểnghiêncứuvàsuy

tưởng;mộtíthoadướiđấtvàtấtcảsaotrênbầutrời.

XIV

ÔNGNGHĨGÌ?

Mộtlờicuốicùng.

Loạichitiếtnóitrên,đặcbiệttrongthờigianchúngtađangsốngđây,có

thểđemđếnchoôngGiámMụcthànhDignemộtdángdấp,“phiếnthần”,

theocáchnóihiệnnayđangthịnhhành.Điềuđókhiếnngườitahoặcchê

hoặckhen,nhưngđềunghĩrằngôngcómộttrongnhữngthứtriếthọc,riêng

chỉthờiđạichúngtamớicóvàthỉnhthoảngthấynảymầmtrongnhữngbộ

óccôđộc,bámrễvàođóvàlớnlêndầnđếnmứcthaythếchocáctôngiáo.

Chúngtôiđềunhấnmạnhđiềunàylàkhôngmộtaitrongsốnhữngngườicó

biếtĐứcChaBienvenulạidámchorằngmìnhcóthẩmquyềnđểnghĩnhư

vậy.Ngọnlửasoisángconngườinàylàtráitim.Tráitimđãtuônraánh

sángđểlàmnênđứcđộcủaông.

Chẳngcóhọcthuyếtnàocả,chỉcónhiềuhànhđộng.Nhữngthuyếtlýcao

xa,khóhiểulàmchongườitachoángváng;chẳngcódấuhiệugìlàôngđem

tríócdấnvàonhữngthứviễntưởngmùmờ.Ngườitôngđồcóthểbạophổi,

nhưngôngGiámMụccầnphảidèdặt.Chắcchắnlàôngđãtựbảomìnhphải

thậntrọngđừngđiquásâuvàomộtsốvấnđềcólẽchỉdànhchonhữngđầu

óc lớn và táo tợn. Dưới cổng tò vò của bí điều có sự ghê sợ linh thông;

nhữngcửangõtốiomấymởtoanghoácđấy,nhưngcógìnhưnóivớita,

nhữngkẻbộhànhtrênđời,rằngkhôngnênvàođó.Aivàođósẽgặptaihọa.

Trongchỗ cao sâu khôn tả của trừu tượngvàthuyếtlýđơn thuần, những

thiêntài,cóthểnóilàđứngtrêncácgiáođiều,đềnghịýmìnhlênChúa.Lời

cầuChúacủahọđồngthờilàmộtlờiđềnghịtáobạoxintranhluận.Sựtôn

sùngcủahọcũnglàcáchchấtvấn.Đólàtínngưỡngtrựctiếp,đầyloâuvà

tráchnhiệmcủanhữngaimuốnthửtrèonhữngđỉnhcaochênhvênhcủatôn

giáo.

Sựsuynghĩtrầmtưcủaconngườikhôngcógiớihạnnào.Hoàntoànchịu

tráchnhiệmvềcôngviệccủamình,nóphântíchvàđisâuvàosựbừngsáng

củachínhmình.Cóthểnóirằng,domộtthứphảnlựctốtđẹp,nólàmchocả

tạovậtcũngchóilòa;thếgiớibíẩnchungquanhtahễnhậncáigìlàcótrả

lại,chonêncóphầnchắclànhữngngườichiêmngưỡnglạiđượcngườita

chiêmngưỡng.Dùsao,trênđờicũngcónhữngconngười-phảichăngđólà

nhữngconngười?-Nhìnthấyrấtrõởchântrờisâuthẳmcủasựmơmàng

nhữngđỉnhcaocủatuyệtđốivàcómộthìnhảnhdữdộivềquảnúivôbiên.

ĐứcChaBienvenuchẳngphảilàngườinhưthế,ôngkhôngphảilàmộtthiên

tài.Chừngnhưôngesợcáithứcaosiêuvìtừđómộtđôingười,cókhilà

nhữngngườivĩđại,nhưSwedenborgvàPascal,đãrơivàođiênloạn.Nói

chođúng,nhữngsựsuytưởngmãnhliệtấycógiátrịđạođứcvàbằngnhững

conđườnggaygonhưthế,ngườitacũngđếngầnsựtoànthiệnlýtưởng.Về

phầnĐứcChaBienvenu,ôngđitheoconđườngnhỏgầnhơn:KinhThánh.

Ôngkhôngmuốnchoáolễcủamìnhmangnhữngnếpgấptrênáokhoác

củaÉlie,ôngkhôngchiếumộttiasángtươnglainàolêncảnhnhấpnhôtối

tămcủamọibiếncố,ôngcũngkhôngtìmcáchtậptrunglửatrờicủasựvật

thànhđuốcsáng,ôngchẳngcótígìcủanhàtiêntrivàcủanhàhướngđạo.

Tâm hồn giản dị ấyyêu thương, thế thôi. Cho làông có mở rộng sựcầu

nguyệnđếnmộtkhátvọngsiêuphàm,điềuấycólẽ;nhưngngườitakhông

thểcầunguyệnnhiềuquácũngnhưkhôngthểyêuthươngnhiềuquá.Vànếu

cầunguyệnquálờikinhlàtàtínthìNữThánhThérèsevàThánhJérômeđã

lànhữngngườitàđạorồi.

Ôngnghiêngmìnhxuốngnhữngairênrỉvànhữngaiđangchuộctội.Thế

gianhiệnratrướcmặtôngnhưmộtcõibệnhtậtbaola.Ởđâucũngcảmthấy

cócảmsốt,ởđâuôngcũngchẩnđoánrasựđauđớnvàkhôngtìmcáchđoán

biếtbíẩn,ôngcốgắngbăngbóvếtthương.Cảnhtượngđángsợcủamọivật

trờisinhlàmcholòngtrìumếncủaôngcàngpháttriển.Chỉmộtđiềulàm

ôngbậnlàcốtìmchomìnhvàgợiýchongườikháccáchtốtnhấtđểthương

xótvàđỡđần.Mọicáitồntạitrênđời,đốivớinhàtuhànhhiềntừvàhiếm

cónày,làmộtduyêncớthườngxuyênđểôngbuồnvàtìmcáchanủi.Có

nhữngngườicàycựckhaithácvàng;ôngthìôngchuyênchúkhaitháclòng

thương.Nỗikhốnkhổbaolacủathếgianlàhầmmỏcủaông.Bấtkỳởđâu,

đaukhổcũngchỉlàcơhộichotừtâm.“Cácngườihãythươngyêunhau",

ôngcholờinóiấylàđầyđủ,cũngkhôngmongướcgìhơn;vàđólàtấtcả

họcthuyếtcủaông.Mộthôm,cáingườitựchomìnhlà“triếtgia”,cáiông

ThượngNghịSĩấy,màtrênkiađãnhắcđến,nóivớiôngGiámMục:

—Nhưngxinôngnhìnthửcảnhtượngcủathếgian;aicũngđánhnhau

giếtnhau;kẻmạnhnhấtthìlàkẻtàitrínhất.Cái“cácngườihãythươngyêu

nhau”củaônglàmộtsựnhảmnhí.

—Thếthì-ĐứcChaBienvenuđáplạimộtcáchôntồn-nếuđólàsự

nhảmnhí,thìlinhhồncầnnáumìnhtrongđónhưhạtngọctrongcontrai

vậy.

Ôngẩnmìnhtrongđó,sốngtrongđóvàlấylàmthỏamãnhoàntoàn.Vì

ôngđãcẩnthậngạtquamộtbênnhữngvấnđềtolớnvừahấpdẫnvừalàm

chongườitahoảnghốt,nhữngchiềuxakhôngtớinổicủatrừutượng,những

vực sâu của siêu hình học, tất cả những vấn đề thăm thẳm quy vào một

hướngvàdẫnkẻtôngđồđếnChúaTrờicũngnhưdẫnkẻvôthầnđếnhưvô.

ĐólàVậnmệnhconngười,thiệnvàác,sinhvậtxâuxénhau,lươngtâmcon

người,bảnnăngtrầmtưởthúvật;vấnđềchếtrồiđiđâu,nằmdướimồthì

ônlạikiếpsốngrasao,baonhiêumốitìnhnốitiếpnhautháoghépmộtcách

khóhiểubêncáitôicốđịnh;vấnđềcáitinhhoavàcáithểchất,sôngNilvà

sôngAisnes,linhhồnvàtạovật,tựdovàtấtyếu.Toànnhữngvấnđềchót

vót,nhữngtầngtầngđángsợ;baonhiêuthiêntàivĩđạicủatrítuệ,conngười

đãvùi đầu vào đó. Toànnhữngvực sâu kinh khủng mà Lucrèce,Manou,

ThánhPaulvàDantetừngngắmvớiconmắtnảylửa;nhìnđămđămvàocõi

vôbiênthìhìnhnhưlạilàmnởraởđónhữngvìsaosáng.

ĐứcChaBienvenuchỉđơngiảnlàmộtconngườinhìncácvấnđềbíẩn

từbênngoàichứkhôngsoimói,khônglayđộngtới,cũngkhôngđểchotâm

trímìnhrốiloạn,mộtconngườithâmtâmbiếtkínhtrọngbóngtốimộtcách

tônnghiêm.

QUYỂNII

SANGÃ

I

SAUMỘTNGÀYĐƯỜNG

Vàothượngtuầntháng10năm1815,mộtgiờtrướclúcmặttrờilặn,có

mộtngườikháchđibộvàothànhphốDignenhỏbé.Dămbangườihàngphố

khiấycònđứngngoàicửasổ,hoặcởngưỡngcửa,đưamắtnhìnngườibộ

hành,vẻnghingại.Khómàthấymộtngườiđiđườngtồitànhơnthế.Hắnta

khoảngtrênbốnmươilămtuổi,ngườitầmthước,tongangvàvạmvỡtrông

đươngsungsức.Chiếcmũcasquettecólưỡitraibằngdasụpxuốngtránche

khuất một phần khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi. Chiếc chemise vải thô màu

vàng,cổcàimỏneobạc,đểlòiramộtcáingựcđầylông.Chiếccravatevặn

lạinhưmẩuthừng.Cáiquầnbằngvảitomàuxanhđãcũnát,mộtbêngối

bạcphếchvàmộtbênbịthủng.Cáiáokhoáccũmàuxám,ráchmướpmột

bên khuỷu tay và một miếng da xanh khâu bằng dây gai. Trên lưng một

chiếcbalôquân đội còn mới nguyên đầy ắp và buộc kỹ lưỡng. Taycầm

chiếcgậygộccóđốt,chânkhôngtấtđimộtđôigiàyđinh.Đầuhúitrọc,râu

đểdài.

Conngườiđãtồitànnhưthếlạicuốcbộngoàinắngmồhôimồkêướt

đẫm,bụibặmđầymình,nêncàngthêmvẻghêtởm.Đầuthìhúitrọc,nhưng

tóclổmchổmvìmớimọcmàhìnhnhưgầnđâykhôngđượchúi.

Chẳngaibiếtrõhắnta.Cốnhiênhắnchỉlàmộtkẻquađường.Nhưng

hắnởđâutới?TừMiềnNam.Cólẽlàtừmiềnbể.Vìhắnvàothànhphố

DignecũngbằngconđườngmàbảythángtrướcđâyHoàngĐếNapoléonđã

điquakhitừCannesđếnParis.Chắchắnđãcuốcbộsuốtngàynêncoivẻ

mệtmỏilắm.MấyngườiđànbàởphốcũphíaNamđãthấy hắnnghỉlại

dướirặngcâyởđườngGassendivàvụcnướcmáyởđầuđườngmàuống.

Hẳnlàhắnkhátlắm,vìlũtrẻconđitheothấyhắndừnglạicáchđấyhaitrăm

bước,ởmáynướcsânchợvàuốngnữa.ĐếngócphốPoicheverthắnrẽsang

trái và tiến về phía Thị Sảnh. Hắn vào và mười lăm phút sau lại ra. Một

ngườilínhsenđầmngồitrêntấmghếđểcạnhcửaravào,chiếcghếmàhôm

mùngbốnthángbatướngDrouotđãtrèolênvàđọcchoquầnchúngnhân

dânthànhDigneđangkinhhoàngtờtuyênngôncủaNapoléonlàmởvịnh

Juan.Hắnbỏmũkhúmnúmcúichào.Ngườilínhkhôngchàolại,chămchú

nhìnhắn,trôngtheohắnmộtlúcrồibỏđivàotrongcôngquán.

NgàyấyởDignecómộthàngcơmlịchsựlàhiệuCroixDeColbas.Chủ

quán,JacquinLabarrecũnglàmộttayđượcvịnểtrongthànhphốvìycóhọ

với một anh Labarre khác, anh này là chủ hàng cơm Trois Dauphins ở

Grenoblevàđãtừngphụcvụtrongđộiquânhướngđạo.DạoHoàngĐếđổ

bộ lên đất liền, trong xứ người ta đồn nhiều điều về hàng cơm Trois

Dauphinsnàylắm.CóngườikểrằngtướngBertrand,

[35]

cảitranglàmphu

xebò,vàothánggiêngnămấy,thườnghayđilạitrongvùngvàphânphát

nhiềuhuânchươngcholínhtrángvàtừngvốcbạcchobọnthịdân.Sựthậtlà

khiNapoléonvàoGrenoble,ngàiđãtừchốikhôngđếnngựởThịSảnh.Ngài

cảm ơn ông Thị Trưởng và nói: “Tôi đến nhà một người tốt mà tôi quen

biết”,rồiđiđếnquáncơmTroisDauphins.CáivinhdựcủaanhLabarreở

hàng cơm Trois Dauphins chiếu xa ngoài hai mươi dặm đến tận cái anh

Labarreở quáncơmCroix DeColbas.Hàng phốngườita thườngchỉtrỏ:

“Ấy,ôngnàylàemhọcủaôngLabarreởGrenobleđó”.

Anhchàng đivềphía hàngcơmấy lànơichứatrọtốt nhấtmiền.Hắn

bướcthẳngvàobếpngaycạnhđường.Tấtcảcáchỏalòđangđỏrừngrực;

tronglòsưởicủicháyngùnngụt.Chủquánvừalàđầubếp,hếtthổilửalại

xemcácxoongchảo,đangtíutítsửasoạnbữacơmngonchobọnphuxetải

hàng đang cười nói ầmĩở buồng bên. Aiđãtừng đi nhiều đềubiếtrằng

chẳngcókháchhàngnàoháuănngonbằngđámphuxetải.Mộtchiếcxiên

dàicóconculibéo,haibênkèmmộtdâygàgôvàgàrừng,đangquaytrên

lòlửa.TrongnồihaiconchéplớnhồLauzetvàmộtconcáquảhồAlloz

đangâmỉ.

Nghecửamởvàcókháchmớivào,chủquánmắtkhôngrờibếp,hỏi:

—Ôngcầngì?

—Ôngchoăncơmvàngủlại.

—Vâng,dễthôi-Bấygiờchủquánmớiquayra,nhìnngườikháchtừ

đầuđếnchânmộtlượtrồithêm-Chỉcầntrảtiền.

Kháchthòtayvàotúiáokhoáclấyramộtchiếcvídato:

—Tiềnđây.

—Thếthìxincó.

Kháchbỏvídavàotúi,bỏchiếcbalôra,đặtxuốngđấtgầnbêncửarồi

xáchgậyđếnngồitrênchiếcghếđẩugầnlòsưởi.ThànhphốDigneởmiền

núi,đêmthángmườithườnglạnh.

Trongkhiấy,chủquánvừađiđilạilạivừangắmkỹkhách.

—Đãsắpcócơmchưa?-Kháchhỏi.

—Látnữa.

Trongkhikháchngồisưởi,quaylưnglạithìviênchủquánLabarremóc

túilấycâybútchì,xémộttờbáocũtrênchiếcbànconcạnhcửasổ,viếtmột

vàidònggìđóvàochỗméptrắngrồigấplạiđưachomộtchúbé,chừngvừa

làphụbếpvừalàngườiđánhxe.Chúquánghévàotaithằngbénóithầm

mộtcâu,thằngbéliềncắmđầuchạyvềphíaThịSảnh.

Kháchkhônghaybiếtgìcả,lạihỏi:

—Đãgầncócơmchưa?

—Mộtlátnữa.

Thằngbécầmmảnhgiấytrởvề.Chủquánđangnóngchờcâutrảlời,vội

vàngmởraxem.Hắnravẻchămchúđọc,rồilắcđầusuynghĩmộtlúc.Rồi

hắnbướclạigầnngườikháchđangtrầmngâm,radánglolắng,âusầu:

—Nàyông,tôikhôngtiếpôngđược.

Kháchgiậtmìnhnhổmlên:

—Saovậy?Anhsợtôikhôngcótiềntrảà?Haylàtôiđưatrướcchoanh

nhé?Tôiđãnóitôicótiềnmà.

—Khôngphảithế.

—Thếthìtạilàmsao?

—Ôngcótiền…

—Phải.

—Nhưngtôithìtôikhôngcóphòng.

Kháchôntồnbảo:

—Chotôixuốngchuồngngựavậy.

—Khôngđược.

—Saothế?

—Chuồngngựađầyngựarồi.

—Thôithìmộtxótrêngácxépcũngđược.Mộtổrơmlàđủmà.Ănxong

rồitasẽhay.

—Tôikhôngthểdọncơmchoôngănđược.

Câutrảlờikhoanthai,nhưngcứngcỏi,làmchokháchbiếtcógìnghiêm

trọngđây.Kháchđứngdậy:

—Thếà!Nhưngtôiđóilảrồiđâynày.Cuốcbộnhữngmườihaidặmtừ

sángsớmđếngiờ.Tôicóquịtđâu,tôicầnănmà.

—Trongnhàchảcònthứcgìcả!

Kháchphìcười,quaysangphíalòsưởivàchỗbếp:

—Khôngcòngì!Thếnhữngcáikia?

—Đấylàcủangườitađặttrước.

—Aiđặt?

—Cácôngphuxetảihàngđây.

—Họcóbaonhiêungười?

—Mườihai.

—Đếnhaimươiăncũngđủnữalà.

—Nhưnghọđãgiữhếtvàtrảtiềntrướccảrồi.

Kháchlạingồixuống,ôntồn:

—Đâylàhàngcơm,tôiđói,tôicứởlại.

Chủquánbènghévàotaikhách,nóibằngmộtgiọnglàmchokháchphải

giậtmình:

—Đingayđi.

Lúcấykháchđangcúixuống,lấyđầugậybịtsắtvunmấycụcthanhồng

tronglòlửa,bỗngquayngoắtlại.Kháchvừamởmiệngđịnhtrảlờithìchủ

quánnhìnchằmchằmvàomặt,vẫnthấpgiọngnóitiếp:

—Này,đừngnhiềulờinữa.Anhcómuốntôinóitênanhrakhông?Anh

làJeanValjean.Anhcònmuốntôilôilýlịchanhraư?Lúcanhthoạtvào,tôi

đãhơingờngờ,tôisaingườirahỏingoàiThịSảnh,thìngườitađãtrảlờirồi

đấy.Anhcóđọcđượckhông?

Chủquánvừanóivừađưachokháchxemmảnhgiấymởsẵnvừamớitừ

hàngcơmđưaraThịSảnhvàtừThịSảnhtrởvềhàngcơm.Kháchđưamắt

nhìnqua.Chủquánđứnglặngmộtlátrồibảo:

—Tôiđâyvẫnquenđốixửnhãnhặnvớimọingười.Mờianhđicho.

Kháchcúiđầu,nhặtchiếcbalôđểdướiđấtrồibướcra.Hắncứdọctheo

đườngphố lớnđithẳng mộtmạchvề phíatrước,chẳng biếtmìnhđịnhđi

đâu,mensáttheocáctườngnhà,nhưngườibịsỉnhụcvàbuồnrầu.Ởcửa

hàngcơm,anhchủquán,cóbọnkháchtrọvàngườiquađườngvâyquanh,

đangđứngtrôngtheovàchỉtrỏ,nóinănghuyênthuyên.Ngườikiakhônghề

ngoáicổ.Giáhắnngoáicổtrônglạithìcứvẻmặtnghingờvàkinhhãicủa

cảđámngườiấy,cólẽhắnđoánbiếtrồiđâychảmấychốccảthànhphốsẽ

nhốnnháolênvìhắn.Hắnkhôngnhìnthấygìvềcảnhấycả.Ngườiđang

đaukhổcóquaynhìnlạisaulưngbaogiờ!Họbiếtthừavậnđenvẫntheo

đuổihọ.

Hắncắmđầuđinhưthếtronghồilâu,langthanghếtphốnàysangphố

khác, chẳng biết đâu là đâu, quên cả mệt nhọc, như một người đang cơn

buồnbực.Bỗngnhiênhắnthấybụngđóicồncào.Trờilạisắptối.Hắnđưa

mắtnhìnquanhxemmaychăngcónơinàotrọđược.Hàngquánlịchsựthì

đãcấmcửahắnrồi;hắnđịnhtìmmộtquánrượunàothậttồitàn,thậtxơxác.

Vừalúcấy,mộtánhlửalóelênởđầuphố;mộtcànhthôngtreolủnglẳng

trêncáicầnsắt(đólàdấuhiệumộtquántrọ)inrõtrênnềntrờihoànghôn

màutrăngtrắng.Hắnnhắmhướngđóđitới.Thìralàmộtquánrượu,quán

rượuphốChaffaut.Hắndừnglạimộtlúc,đưamắtnhìnvàobêntrongqua

cửakính.Cănphòngthấpcủangôihàngđangcóchiếcđèncontrênbànvà

lửacháyrầnrậttronglòsưởichiếusáng.Vàibangườiđanguốngrượu.Chủ

quánngồisưởi.Mộtchiếcnồisắttreotrênlòlửasôisùngsục.Quánrượu

nàyđồngthờilàquáncơm.Vàoracóhaicửa,mộtcửatrôngrađườngcái,

mộtcửathôngracáisânconđầyắpphântro.

Hắnkhôngdámvàocửatrước.Hắnlẻnvàotrongsân,tầnngầnmộtlúc

rồikhekhẽnângthenlên,đẩycánhcửa.Chủquánhỏi:

—Aiđấy?

—Mộtngườimuốnăncơmvànghỉtrọ.

—Được.Ởđâycóchỗănvàchỗngủ.

Hắnbướcvào.Bọnkháchđangđánhchénquaycảlại.Hắnđứnggiữa,

mộtbêncóánhđènchiếusáng,mộtbêncóánhlửa.Trongkhihắnloayhoay

bỏchiếcbalôtrênvaixuốngthìmọingườiđềunhìnhắnchămchú.

Chủquánbảo:

—Lòsưởiđây,bữatốitrongnồikia.Anhbạnlạimàsưởichoấm.

Hắnđếnngồisátbênlòsưởi,duỗithẳngđôichânđibộđaudừratrước

đốnglửa.Trongnồimùithứcănbayrathơmphức.Trênkhuônmặtkhuất

sauchiếcmũlưỡitraiđộithụpxuống,phảngphấtmộtvẻgìkhoankhoáilẫn

trongcáidángđauthươngcủaconngườitừngquenkhổnhục.Thựcra,nhìn

mộtbên,nétmặthắnrắnrỏi,cươngquyếtvàrầurầu.Kểracũngphứctạp:

Thoạttrôngthìhìnhnhưkhúmnúm,nhìnkỹlạinhưnghiêmnghị.Haicon

mắtsángquắcdướibộlôngmày,trôngchẳngkhácgìánhlửadướibụirậm.

Trongbọnkháchđangngồiởquáncómộtanhhàngcá,trướckhiđến

quánnàyđã qua nhà hàng Labarre để gửi ngựa. Tình cờ xui khiến ygặp

ngườilạ mặtkhảnghi nàylúcbansángđangthấtthểuở quãngđườngtừ

Bras Dasse đến… (tôi quên mất tên chỗ này, hình như là Escoublon thì

phải).Chảlàkhigặpy,ngườibộhànhđãcóvẻmệtnhọclắmrồi,cóxiny

chongồinhờsauyênngựa,ychẳngnóichẳngrằngcứraroithúcngựa.Nửa

giờtrướcđây,ylạicómặttrongđámđông,vâyquanhJacquinLabarrevà

chínhmiệngyđãthuậtlạiviệcgặpgỡbựcmìnhbansángchomọingườiở

cửahàngCroixDeColbasnghe.Yngồiyêntạichỗ,rahiệungầmchochủ

quán.Chủquánghélạigần,haingườithìthầmvớinhaumộtvàilời.

Ngườikháchlạđangthừngườiranghĩngợi.Chủquántrởlạichỗlòsưởi,

độtngộtđặtbàntaylênvaihắn,bảo:

—Màyđingayrakhỏinhànày.

Hắnquaylạinhẹnhàngđáp:

—À!Hóaraanhcũngbiếtư?

—Phải.

—Bênnhàhàngkiakhôngtiếptôi.

—Vànhàhàngnàythìđuổimàyđi.

—Ôngbảotôiđiđâubâygiờ?

—Đichỗkhác.

Ngườilạmặtcúinhặtchiếcgậyvàxáchbalôđi.Mấyđứatrẻconđitheo

hắntừnhàhàngCroixDeColbasvẫnđứngchờởngoài,thấyhắnbướcrathì

nhặtđánémtheo.Hắnnổigiậnquaytrởlại,giơchiếcgậyradọa,lũtrẻmới

chịuchạytảnranhưmộtbầychim.Hắnđiquanhàlao.Cổngnhàlaocótreo

mộtsợixíchbuộcvàomộtcáichuông.Hắnnắmdâygiật.Mộtcửaconmở

ra.Hắnbỏmũkínhcẩn:

—Ônggácơi!Ônglàmơnmởcửachotôivàchotôitrọđỡđêmnay.

Cótiếngtrảlời:

—Nhàphakhôngphảilàquántrọ.Anhcứlàmchongườitabắtgiam

anhđi.Tôisẽmởcửacho.

Cửaconđónglại.Hắnrẽsangmộtphốnhỏcónhiềukhuvườn.Cónơi

bênngoàichỉcóhàngràocâytrôngcũngvuimắt.Giữaquãngvườntược,

ràogiậuấy,hắnnhìnthấymộtngôinhànhỏmộttầng,gáccóánhsángchiếu

lọtquacửasổ.Hắnlạidòmquacửakínhnhưlúcđứngtrướcquánrượuban

nãy.Bêntronglàmộtcănphòngrộngquétvôitrắng,mộtchiếcgiườngcó

trảinệmbọcvảihoa,mộtchiếcnôitrẻconởgócnhà,mấycáighếgỗvà

khẩusúngsănhainòngtreotrêntường.Giữaphòng,bànănđãbàysẵn.Ánh

sángcâyđènđồngtỏalêntấmkhănbànvảithômàutrắng,chiếulêncáibình

thiếclấploángnhưbạcđựngđầyrượuvàliễnxúpmàunâukhóilênnghi

ngút.Bênbàn,mộtngườiđànôngtrạcđộbốnmươi,nétmặttươivui,đang

đùavớiđứaconnhỏnhúnnhảytrênđùimình.Bêncạnhngườivợtrẻmăng

vạcháochomộtđứatrẻkhácbú.Anhchồngcười,đứaconcười,chịvợmỉm

cười.

Ngườilạmặtmơmàngngắmcảnhgiađìnhđầmấmấymộtlúclâu.Hắn

đangnghĩngợigìvậy?Riêngchỉcóhắnbiếtđượcmàthôi.Cólẽhắncho

rằnggiađìnhvuivẻnàyhẳnlàhiếukháchvàởmộtnơitrànđầyhạnhphúc

nhưthếhắnsẽtìmđượcmộtchúttìnhthươngchăng.Hắngõkhẽvàocửa

kính.Khôngainghetiếng.Hắngõlầnnữa.

Cótiếngngườivợbảochồng:

—Nàymình,hìnhnhưcóaigọicửa.

Chồngđáp:

—Đâucó.

Hắnlạigõlầnthứba.Ngườichồngđứngdậy,cầmđènramởcửa.

Chủnhàngườicaolớn,nửaravẻnôngdân,nửaravẻthợthủcông.Anh

khoácmộtchiếctạpdềrộngbằngda,bêntráichelênđếnngangvai.Phần

trêntạpdềbỏđồđạccộmlênnhưmộtcáitúi,cóchiếcnịtdaởlưnggiữlại:

Mộtcáibúa,mộtchiếckhăntayđỏ,mộtbaothuốcsúngvàđủthứlinhtinh

nằmtrongđó.Anhnghiêngđầuraphíasau,chiếcchemisecổrộngtrễxuống

đểlộracáicổtrần,lựclưỡngvàtrắngnõn.Anhcóđôilôngmàyrậm,bộrâu

quainónđennhánh,cặpmắtlồi,cáicằmnhọn,vẩuvàtrêntấtcảcáidáng

thoảimáicủaconngườiđangởnhàmình,mộtdángđiệurấtkhótả.

—Thưaông,xinlỗiông.Ôngcóthểchotôimộtđĩaxúpnhỏvàmộtxó

trongnhàxeởngoàivườnkiađểngủquađêmnaykhông?Tôixingửitiền

hầuông.Thưaông,cóđượckhông?Tôixintrảtiềnông.

Chủnhàhỏi:

—Anhlàai.

—TôiởPuyMoissonđếnđây.Tôiđibộsuốttừsángđếngiờ,kéobộ

hàngmườihaidặmđường.Thưaông,cóđượckhông?Tôixintrảtiềnmà.

—Ngườilươngthiệnxintrọmàlạitrảtiềnkháthìviệcgìmàtừchối?-

ngườinôngdânđáp-Nhưngsaoanhlạikhôngvàonhàhàng?

—Nhàhàngkhôngcònchỗ.

—Khôngcònchỗ?Cólýnào.Hômnaycóphiênchợchínhhayphiên

chợxépgìđâu.ThếanhđãvàoLabarrechưa?

—Đã.

—Thếsao...?

Ngườilạmặtlúngtúng:

—Khôngbiếttạisao,họkhôngchịutiếptôi.

—AnhđãlạinhàhànganhgìởphốChaffautchưa?

Ngườilạmặtlạicàngthêmlúngtúng.Hắnngậpngừng:

—Ởđấyhọcũngkhôngtiếp.

Chủnhàsinhnghi,nhìnngườilạmặttừđầuđếnchân,rồibấtthầnkêu

lên,giọngnhưríu:

—Dễthườnganhlàcáingườimà…

Anhđưamắtnhìnngườilạmặtlầnnữa,rồilùilạibabước,đặtcâyđèn

xuống bàn, với tay lấy khẩu súngtrêntường. Nghe tiếng chồng kêu: “Dễ

thườnganhlàcáingườimà…”chịvợvộiđứngdậy,ômlấyhaiconchạy

đếnnấpsaulưngchồng,khôngkịpkéoáochengực,cặpmắthốthoảng,nhìn

vềphíangườilạmặt,miệnglẩmbẩm:

—Quâncướpđạo.

Bấynhiêuviệchìnhdungrathìdàisongchỉxảyratrongchốclát.Chủ

nhàdòxétngườilạmặtmộtlúcnhưngườitaquansátmộtconrắnlục,rồi

trỏraphíacửabảo:

—Cútđi.

—Vanông,xinmộtcốcnước.

—Cóhọamộtphátsúng!

Nóixong,anhđóngsậpcửalại.Ngườilạmặtngherõanhtakéocảhai

cáithenlớncàicửa.Mộtlátsau,cửasổcũngđóngnốtvàcótiếnggióngsắt

chặncửavangrangoài.

Trờimỗilúcmộtthêmtối.Giónúithổivềlạnhbuốt.Trongánhsánglờ

mờcủangàytàn,ngườilạmặtthấytrongmộtkhuvườnởgầnđườngcócái

gìgiốngmộtcáilềuđắpbằngđấtcỏ.Hắnquảquyếttrèoquahàngràogỗđi

vàotrongvườn.Đếngầnthìthấylềuchỉcómộtlỗnhỏravàoởsátđất,trông

giốngtúplềucủaphulụclộthườngdựngdọcđườngcái.Thôiđíchlàcáilều

củaphulụclộ,cólẽhắnnghĩthế.Bấygiờhắnvừađóilạivừarét;đóithì

hắnđànhômbụngchịuvậy,nhưngrétthìítnhấtcũngtạmẩnvàođâyđược,

vìlềucủaphulụclộthìbanđêmthườngbỏkhông.Hắnbènnằmsấpxuống

chuivào.Tronglềuấmlắm,lạicócảổrơmkháêm.Hắnnằmduỗidàitrên

ổ, mệt quá không cựa quậy nổi. Một chốc sau thấy cái ba lô ở sau lưng

vướngvíukhóchịu,hắnnghĩnếuđemkêlàmgốithìhayquánênvớitaycởi

dâyđeo.Bỗngcótiếnggầmgừdữtợnvanglên.Hắnnhìnrathìthấyđầu

mộtconchókếchxùhiệnratrongbóngtốingaychỗlỗravào.

Thìrađólàcáiổchó.Hắnvốnlựclưỡngvàlàmộttaykhôngvừa.Hắn

vớlấycâygậy,giơbalôlênlàmcáikhiên,rồicốláchrakhỏichuồng,mặc

choquầnáobịtươmnátthêm.Hắncũngluồnrakhỏivườn,nhưngvừalùi

vừahoagậytheothếvõmàbọnnhànghềmệnhdanhlàthếchehoađểdọa

conchó.Khichậtvậtlắmmớivượtđượchàngràogỗrangoàiđếnđường

cái,hắnlạicàngthấymìnhchơvơkhôngnhà,khôngcửa,khôngnơinương

tựa,thậmchíchuivàocáiổchókhốnnạnnằmlênrơmcủachó,màcũngbị

chóđuổira.Hắnngồiphịchxuốngmộthònđá.Hìnhnhưlúcấycóngườiđi

quanghethấyhắnthanthở:

—Thântathậtkhôngbằngmộtconchó!

Mộtlátsauhắnlạiđứngdậybướcđi.Hắnđirakhỏithànhphố,hyvọng

tìmđượcgốccâyhayđốngrạngoàiđồngtrútạm.Hắncắmđầuđimộtlúc

lâu.Khiđãthấyxanơinhàcửacóngườiở rồi, hắn mới ngước mắt nhìn

quanhmộtlượt.Thìrahắnđangởgiữacánhđồng.Trướcmắtlàmộtquảđồi

thấpgặtxong,còntrơgốcrạtrôngnhưcáiđầuhúitrọc.

Chântrờitốimịt.Đêmđãđến.Lạithêmnhữngđámmâyrấtthấp,trông

như tựa trên đỉnh đồi và đang lan ra, tỏa dần khắp trời. Trăng sắp mọc,

ngangtrờicũngcònmơhồchútánhsángthừacủahoànghôn,nêntừcác

vòmmây,ánhsángheohắtấylạitỏaxuốngcánhđồng.Mặtđấtthànhra

trôngrõhơnnềntrờivàcáiđógâyramộtcảnhtượngghêrợn.Quảđồitrơ

trọimảnhmaiinhìnhmờnhạtlênchântrờitốisầmtrướcmặt.Dướiruộng,

trênđồikhôngcòncáigìkhácngoàimộtthâncâyhìnhdángkỳdịđangquằn

quạirunrẩyởngaygầnngườirảobước.

Cốnhiênhắnkhôngphảilàmộtconngườithôngminh,tếnhị,quencảm

xúctrướcnhữngvẻbíẩncủatạovật,nhưngtrongcảnhtrời,cảnhđồi,cảnh

đồngruộng,cảhìnhdánggốccâyấylúcbấygiờđềunhưcócáigìtiêuđiều

vôhạn,khiếnhắnphảilặngngườiđi,mơmàngmộtlúcrồibỗngquaygót

trởlại.Lắmkhithiênnhiêncũngcóvẻthùghétconngườilàthế.Hắnquay

lùivềđường cũ. Bấy giờ cổng thànhđãđóng.Dignetrước kia, hồi chiến

tranhtôngiáođếnnhiềulầnđươngđầuvớinhiềucuộcbaovây,nênđếnnăm

1815hãycòngiữnhữngtườnglũycũ,vớicáclôcốtvuôngđãbịphátừdạo

ấy.Hắntrèoquachỗtườngđổtrởvàotrongphố.

Lúcấyvàokhoảngtámgiờtối.Đườngsákhôngthuộcnênhắnlạivẫn

langthangnhưtrước.ĐimãiđếndinhTỉnhTrưởngrồiđếnchủngviện.Khi

quaquảngtrườngNhàThờLớn,hắnhằnhọcgiơquảđấmlênnhàthờ.Ở

gócquảngtrườngcómộtnhàin.Đâylànơiinđầutiêncácbảntuyêncáo

củaHoàngĐếvàcủaquânngựlâmgửichoquânđội.Cácbảntuyêncáonày

từđảo Elbemangvề dođíchthân Napoléonđọccho ngườitachép. Cuối

cùngthấytrongngườirãrời,lạihếtphươngmongmỏi,hắnđếnnằmlăntrên

chiếcghếđátrướccửanhàin.

Mộtbàgiàtừtrongnhàthờđira,thấyhắnnằmtrongbóngtối,cấttiếng

hỏi:

—Ôngbạnkialàmgìởđây?

Hắnnổixunggắt:

—Phúcđứcchưa!Bàkhôngthấyà?Nằmngủchứcònlàmgìnữa.

BàgiàlàHầuTướcPhuNhânR.,vốnlàngườiphúcđứcthật.Bàtiếp:

—Nằmtrênghếđánàyà?

—Mườichínnămnằmđệmgỗ,naynằmnệmđácũngđượcchứsao?

—Trướcanhđilínhà?

—Phải,đilính.

—Saolạikhôngvàoquántrọ?

—Tôikhôngcótiền.

—Rủiquá-bàR.nói-tôichỉcònbốnxutrongví.

—Khônghềgì,cứchotôi.

Hắncầmtiền.BàR.lạibảo:

—Bấynhiêucũngkhôngđủtrảtiềntrọđâu.Nhưnganhđãhỏithửchỗ

nàochưa?Chứnằmcảđêmtrênghếnàythếnàođược.Chắcanhđangđóivà

rét.Ngườitacũngcóthểlàmphúcchoanhngủnhờchứ?

—Tôiđãgõhếtcửamọinhàrồi.

—Thếsao?

—Đâuhọcũngđuổi.

Bàgiàphúcđức,chạmtayngườilạmặt,chỉchohắnngôinhàthấpnhỏở

bênkiaquảngtrường,cạnhDinhGiámMục:

—Anhbảoanhgõcửakhắpcácnhàrồiphảikhông?

—Phải.

—Vậyanhđãgõcửanhàkiachưa?

—Chưa.

—Đếngõđấyxem.

II

KHUYÊNNGƯỜIHIỀNPHẢIĐỀPHÒNG

Tốihômấy,ôngGiámMụcthànhDigneđidạophốvềlạingồilàmviệc

trongphòngmãi.ÔnglosoạnmộtbộsáchvềNhữngBổnPhận.Côngviệc

cònđangdởdang.

Ôngnghiêncứukỹlưỡngtấtcảnhữnggìmàcácchacốvàcácnhàthông

tháiđãnóivềvấnđềtrọngđạinày.Cuốnsáchgồmhaiphần:Phầnthứnhất

nóivềbổnphậnmọingười,phầnthứhaivềbổnphậncánhân,tùytheohoàn

cảnhtừngtầnglớp.Bổnphậnmọingườilàquantrọngnhất.Cóbốncáimà

ThánhMatthieuđãchỉrõ:BổnphậnđốivớiChúa(Matth,VI),bổnphậnđối

vớibảnthân(Matth,V,29,30),bổnphậnđốivớiđồngloại(Matth,VII,12),

bổnphậnđốivớisinhlinh(Matth,VI,20,25).Vềcácbổnphậnkhác,ông

cũngđãthấyrõcónơivạchravàkhuyênlàm:Cácnhàvuavàcácbềtôithì

trongkhuyếnthưchongườiLaMã;cácquantòa,củakẻlàmvợ,làmmẹ,

củathanhniênthìtronglờiThánhPierre;củangườilàmchồng,làmcha,làm

con,làmgianhânchokẻkhácthìtrongKhuyếnThưchodânÉphésiens;của

người đi đạo thì trong Khuyến Thư cho người Épître; của trinh nữ, trong

KhuyếnThưchodânCorinthe.Ôngcẩnthậnđemtấtcảnhữnglờikhuyên

kia sắp xếp thành một bài luân lý cân đối hài hòa để trình bày cho mọi

người.

Támgiờrồiôngvẫncònngồilomkhomviếtvàonhữngmẩugiấyvuông

nhỏ,trênđùiđặtmộtcuốnsáchto.Nhưthườnglệ,mụMagloirebướcvào

lấybộđồbạctrongôtủgầnđầugiường.Mộtlúcsau,đoánchừngbữaănđã

dọnxongvàcôemcólẽđangđợi,ônggấpsáchđứnglênbướcsangphòng

ăn.Phòngănlàmộtcănbuồnghìnhbầudụccólòsưởi,cửachínhquayra

đường(nhưtrênđãtả)vàcửasổtrôngravườn.Bữaănvừadọnxong,bà

Magloire vừa bày bàn vừa nói chuyện với cô Baptistine. Cây đèn để trên

bàn;bànlạikêbênlòsưởi.Tronglòcủicháykháđượm.

Ngườitacóthểdễdànghìnhdungđượchaibàphụnữ,bànàotuổicũng

ngoạisáumươi.BàMagloirethìthấpngười,đẫyđà,lanhlẹ;côBaptistine

thìdịudàng,dánggầyvàlêukhêu,sovớiônganhcócaohơnmộttí;cáiáo

lụabàmặcmàunâuthẫm,bàgiữmãiđếnbâygiờlàsắmởParistừhồi1806,

lúcấymàuđórấtđượcmọingườihâmchuộng.Nếumượncáchnóithông

tục,nócócáihaylàmộtchữcóthểdiễnđạtđượcmộtýmàcókhicảmột

trangvănchươngcũngchưachắcđãnóiđầyđủbằng,thìbàMagloirecóvẻ

làmộtbànhàquê,còncôBaptistinethìradángmộtphunhân.BàMagloire

thìtrênđầuđộicáimũvảitrắng,chungquanhcuộntrònthànhống,cổđeo

mộtcâythánhgiánhỏbằngvàng,thứnữtrangduynhấttrongnhà.Cáikhăn

quàngcủabàthậttrắnglòirangoàicáiáodàiđen,tayngắnvàrộng,bằng

lenthô.Cáitạpdềbằngvảikẻôxanhđỏ,buộcnganghôngbằngcácdải

màulục.Trướcbụngthêmmiếngvảigấpngượclênthànhtúicàihaikim

băngởhaigóctrên.ChânđigiàyrộngvớibíttấtvàngnhưphụnữMarseille.

Chiếcáodài của cô Baptistinecắttheomẫu1806, cỡ ngắn, thân hẹp,tay

bồng,códảibuộcvàđínhcúc.Mớtóclốmđốmbạc,bàthuvàotrongmộtbộ

tócgiảuốntheokiểuthiếuniên.BàMagloirecóvẻthôngminh,lanhlợi,tốt

bụng;haikhóemiệngkhôngcânnhau,môitrêndàyhơnmôidưới,trôngở

bàcócáigìcộccằnvàđộcđoán.ÔngGiámMụcmàcònlàmthinhthìbà

nóinăngmạnhdạnvớitháiđộvừakínhnểvàtựdo;nhưnghễĐứcChalên

tiếng,thì,điềunàymọingườiđãbiết,bàphụctòngngoanngoãncũngnhư

côBaptistinevậy.Cônàythìlạinhưkhôngnóinănggì.Côchỉvânglờivà

làmtheochoônganhvuilòng.Ngayhồicòntrẻ,ngườicôcũngkhôngxinh,

đôimắttoxanh,hơilồi,sốngmũidàivàgù;cóđiềukhuônmặtcũngnhưcả

conngười,nhưchúngtôiđãnóiởđầusáchnày,đềutoátlênmộtvẻhiềntừ

vôhạn.Côvốnsinhrađểlàmconngườihiềnđức;nhưngđứctin,tìnhbác

ái,lònghyvọng,bađứcấylạinhẹnhàngsưởiấmtâmhồnlàmchotráitim

hiềnđứckialạidầndầnnânglênthànhthánhđức.Tạovậtchỉđúccôlàm

mộtconcừu,tôngiáođãbiếncôthànhmộtthiênthần.Tộinghiệpngườicon

gáithánhđức!Mộthìnhảnhêmdịuđãmất!

KhôngbiếtbaonhiêulầncôBaptistineđãkểlạiviệcxảyratrongdinh

GiámMụcbuổitốihômấy,chonênnhiềungườihiệnnaycònsốnghãycòn

nhớrõcácchitiết.

KhiôngGiámMụcbướcvào,bàMagloiređangchuyệntròcóvẻhăng

lắm.BànóivớicôBaptistinecâuchuyệnbàđãthuộclòngvàôngGiámMục

nghecũngđãquentai,câuchuyệncáithenchỗcửaravào.Ngheđâulúc

chiềuđimuathứcăn,bàđãnghethấychỗnàocũngxìxàonhiềuchuyện

lắm.Nàochuyệncómộttêntrộmhìnhdạngkỳdị,mộttênduđãngkhảnghi

vừaxuấthiện,đangcònlẩnlúttrongcácphố,đêmnayaimàvềkhuyachắc

sẽgặpnhữngchuyệnchẳnglành.Nàochuyệntuầnphòngbịbỏbê,lơlàvì

ôngTỉnhTrưởngvàôngThịTrưởngkhôngưanhau,cốtìmcáchlàmxảyra

việcnọviệckiađểhạinhau.Aikhônhồnthìtựliệumàgiữlấythân,giữlấy

của,nhàcửaphảiliệumàràotrướcchặnsau,đóngthencàichốtchothậtkỹ.

Bà cố ý nhấn mạnh mấy tiếng sau cùng. Song ông Giám Mục vừa ở

phòngbênsang,đangrét,nênđếnthẳngchỗlòsưởingồisưởirồinghĩvơ

vẩnđếnchuyệnkhác.Ôngkhôngcóhưởngứnggìvềcâunóibónggiócủa

bà,khiếnbàtaphảilặplại.CôBaptistinemuốnchiềuýbàmàkhônglàm

phiềnônganh,nênđánhbạohỏikhẽ:

—Thưaanh,anhcónghebàMagloirevừanóigìđókhông?

ÔngGiámMụcđáp:

—Có,tôicóngheloángthoáng.

Ôngquayghếlại,đểhaitaylênđầugối,ngẩngnhìnbàởgià.Ánhlửatừ

dướichiếulênkhuônmặtdịudàngvàvuivẻ:

—Nào,cóchuyệngìthế?Đangcóchuyệngìnguyhiểmlắmphảikhông?

BàMagloirelạikểlạiđầuđuôicâuchuyệnvàvôtìnhthêmthắtítnhiều.

Nàolàcómộttêncầubơcầubất,mộtthằngkhốdây,mộttênănxinnguy

hiểm,nóđãlọtvàotrongtỉnh.NàonóđếnxintrọởnhàhàngLabarrenhưng

người ta không chứa. Nào lúc nhá nhem tối người còn thấy nó ở đại lộ

Gassendiđangrìnhmòtrongcácphố.Mộttênđầutrộmđuôicướpmặtmày

dễsợlắm.

ÔngGiámMụcnói:

—Thậtư?

ThấyôngGiámMụcđãchịukhóhỏihan,bàphấnkhởiđoánchừngcâu

chuyệnđãlàmônghơilo,nênđắcthắngnóitiếp:

—Vâng,thưaĐứcCha,đúngthế.Đêmnaytrongtỉnhthếnàocũngcó

chuyệnchẳnglành.Aicũngbảothếcả.Đãvậy,việctuầnphònglạilơlàthế

nàoấy(câunhắccầnthiết)!Ailạiởxứrừngnúithếnàymàđêmhômphốxá

chẳngcóđènđómgìcả.Bướcrakhỏinhàthìcứnhưlàchuivàohũnút.

ThưaĐứcCha,cócôBaptistineđấy,côcũngđồngývớiconlà…

Cônàyvộingắtlời:

—Không,tôicónóigìđâu.Anhtôilàmthếnàocũngphảicả.

BàMagloirelàmnhưkhôngcólờichốicãiấy,cứtiếp:

—Chúngtôibànvớinhaulàcáinhànàycửangõkhôngchắcchắngìcả.

ĐứcChachophépthìconđếnlãothợkhóaPaulinMuseboisbảolãotađến

trangaybộthencũvàocửa;hãycònđủcảđấy,chỉmộtchốclàxong.Thưa

ĐứcCha,thếnàocũngphảicóthen,dùlàchỉmộtđêmnaythôi.Chứcửagì

màlạiởbênngoài kéocáicựagàlàmởngay,aimuốnmởlúcnàocũng

được,đếnlàkhiếp.ĐãthếĐứcChalạiquentínhhễnghegõcửalàbảocứ

vào,nửađêmgàgáycũngchẳngcầnxinphépxintắcgìcả,thựcchẳngcòn

trờiđấtnàonữa…

Giữalúcấycómộttiếngđậpcửakhámạnh.ÔngGiámMụcbảo:

—Cứvào.

III

DŨNGCẢMNHẮMMẮTVÂNGLỜI

Cửamởra.Cửamởtoangthậtmạnhnhưcóngườiđẩythốcvàomộtcách

quảquyết.

Mộtngườibướcvào.Ngườiấy,chúngtabiếtlàairồi.Chínhlàngười

kháchbộhànhlangthangtìmchỗtrọbannãy.Hắnbướcvàomộtbướcrồi

dừnglại,cứđểcửamởtoangởđằngsau.Hắnđeobalôtrênvai,taycầmgậy

mắtđầyvẻthôlỗ,táotợn,mệtnhọcvàphũphàng.Ánhlửatronglòsưởirọi

vàohắn.Trônghắnthậtgớmchết.Chẳngkhácgìmaquỷhiệnhình.

BàMagloiregiậtnảymình,sợhếtvía,bủnrủncảngười,chỉđứngháhốc

mồmkhôngkêunổitiếngnào.CôBaptistinequayrathấyngườilạmặtvào

thìhoảnghốtnhổmngườilên,nhưngdầndầnngoảnhmặtvềphíalòsưởi,

nhìnkỹônganh,nétmặtcôtrởlạibìnhtĩnhvàtrongsáng.

ÔngGiámMụcbìnhtĩnhnhìnkhách.Ôngvừađịnhcấttiếnghỏikhách

muốngìthìngườilạmặtchốngcảhaitaylênđầugậy,đưamắtnhìnhếtông

giàđếnhaingườiđànbàvàkhôngchờônghỏi,lớntiếngnói:

—Thếnàynày,tôitênlàJeanValjean,tùkhổsai.Tôiđãởmườichín

nămtrongnhàlao.Tôiđượcthảbốnhômnayvàbâygiờtôiđươngđivề

Pontarlier.BốnngàynaytôiđibộtừToulonvềđây.Ngàyhômnayđinhững

mườihaidặm.Lúcchậptốiđếnđây,tôivàomộthàngcơm,họđãđuổitôivì

tấmthônghànhmàuvàngtôiđưatrìnhởthịxã.Khôngđưatrìnhsaođược!

Tôilạiđếnmộtquánkhác,chỗnàohọcũngbảo:“Cútđi”.Chẳngaimuốn

chứatôicả.Tôiđếnđằngchỗnhàgiamngườigáckhôngchịumởcửa.Tôi

chuivào một cái ổ chó,chócũng cắn tôi và đuổi tôiynhư người vậy, ý

chừngnócũngbiếttôilàngườinhưthếnào.Tôibỏrangoàiđồngđịnhtìm

chỗngủdướiánhsaotrời.Trờilạitốiđen,khôngcósao.Tôisợmưa.Có

ĐứcChúanàotốtđểngănkhỏimưađâu,nêntôilạitrởvàotỉnhtìmmộtxó

cửa.Đếnquảngtrường,tôiđãđịnhngủtrênghếđáthìcómộtbàgiàphúc

đứctrỏnhàôngvàbảo:“Cứgõcửamàvào”.Thếlàtôigõcửa.Đâylàđâu?

Cóphảilàmộtquántrọkhông?Tôicótiền.Tiềnlưucôngđấy.Mộttrăm

linhchínfrancsmườilămxutiềncôngcủatôilàmtrongmườichínnămở

tù.Tôisẽtrảtiền.Cóhềgìđâu!Tôicótiềnmà.Cuốcbộnhữngmườihai

dặm,bâygiờtôimệtquárồivàđóilắm.Ôngcóchotôiởlạiđâykhông?

—BàMagloire,dọnthêmmộtngườiănnữa.

Ngườilạmặtbướctớigầncâyđènđểtrênbàn.Hìnhnhưhắnchưahiểu

rasaocảnênnóitiếp:

—Này,khôngphảithế.Ôngđãngherõchưa?Tôilàmộtthằngtùkhổ

sai,mộtthằngtrọngphạmvừađiđàyvề.

Hắnrúttrongtúimộttờgiấyvàngrộngkhổ,mởra:

—Đây,giấythônghànhcủatôiđây,ôngxem,màuvàngđấy.Cũngvìnó

màởđâungườitacũngxuađuổitôi.Ôngcómuốnđọckhông?Tôicũngbiết

đọcđấy.Họcởtrongtùmà.Họcómởlớpchoaimuốnhọcthìhọc.Đây

này,ngườitaghivàogiấythônghànhnhưthếnày:“JeanValjean,tùkhổsai

đượcmãnhạn,sinhtại…cáinàyôngchẳngcầnbiếtlàmgì…điđàymười

chínnăm.Nămnămvìtộiăntrộmcótrèotườngbẻkhóa.Mườibốnnămvì

tộitoanvượtngụcbốnlần.Tênnàyrấtnguyhiểm”.Đấy,aicũngtốngcổtôi

rangoài.Cònông,ôngcóchịuchứakhông?Đâycóphảilàquántrọkhông?

Ôngcóchotôiănvàngủlạikhông?Cócáichuồngngựanàokhông?

ÔngGiámMụclạigọi:

—BàMagloire,lấytấmkhăntrắngtrảilêngiườngkhách.

BàMagloirevânglờibướcra.Cáchhaibàgiàtrongnhànàyvânglờiông

GiámMụcnhưthếnào,chúngtôiđãtrìnhbàyrồi.ÔngGiámMụclạiquay

sangphíakhách:

—Kìaông,ngồixuốngđâymàsưởichoấm.Mộtlátnữachúngtasẽăn

cơm.Trongkhiănsẽcóngườidọngiườngđểôngnghỉ.

Đếnđâykháchmớithậthiểu.Nétmặthắntừnãyđếngiờtốisầmvàkhắc

khổbỗnglộvẻkinhngạc,vuisướng,nghingạivàtrởnênkỳlạ.Hắnlắpbắp

nhưmộtngườiđiên:

—Thậtthếư?Ôngchứatôià?À,ôngkhôngđuổitôi,mộttêntùkhổsai!

Màônglạigọitôibằngôngchứkhônggọithằngnọthằngkia.Chảbùvới

thiênhạ,họchỉquát:“Đồchó,xéongay!”Bannãytôicũngtưởngrồiôngsẽ

đuổitôinêntôiphảinóingaytôilàaichoôngbiết.Chaoôi!Maylàmsao

màlạigặpcáibàquýhóa,bàchỉchotôivàođây!Tôicócơmăn!Lạicó

giườngnằm!Cả chăn đệm nữa! Như tất cảmọingười!Nhưngmườichín

nămnay,tôicóhềđượcnằmgiườngbaogiờđâu.Hóarathậttìnhôngbằng

lòngchotôiởlạiđây.Cácôngbàphúcđứcquá.Vảlại,tôicótiềncơmà.

Tôixintrảsòngphẳngcả.Ôngbỏlỗicho,tênônglàgìnhỉ,ôngchủquán?

Ôngtínhbaonhiêutôicũngtrả.Ôngtửtếlắmmà.Ônglàchủquáncóphải

không?

ÔngGiámMụcnói:

—Tôilàmộtnhàtuhành,nhàởđây.

—Mộtnhàtuhành!Ồ,mộtnhàtuhànhphúcđức.Thếthìôngkhôngbắt

tôitrảtiềnà?Téraônglàchaxứphảikhông?Chaxứởcáinhàthờtolớn

này?Ừmàthật,ngốcquá,tôilạikhôngtrôngthấycáimũnicủaôngchứ!

Vừa nói hắn vừa xách ba lô và cây gậy để vào một góc nhà, cất giấy

thônghànhvàotúi,rồilạighếngồi.CôBaptistinehiềntừnhìnhắn.Hắnnói

tiếp:

—Cụxứạ,cụnhânđứcthật.Cụkhôngkhinhngười.Mộtnhàtuhành

nhânđứckểcũngquýthật.Thếthìcụkhôngcầntôitrảtiềnà?

—Không,ôngcứgiữlấy.Ôngcóbaonhiêunhỉ?Lúcnãyôngbảocó

mộttrămlinhchínfrancsphảikhông?

—Vớimườilămxunữa.

—Mộttrămlinhchínfrancsmườilămxu.Thếônglàmlụngbaolâumới

kiếmđượcsốtiềnấy?

—Mườichínnăm.

—Mườichínnăm?

ÔngGiámMụcthởdàinãonuột.Kháchlạinói:

—Sốbạcấytôivẫngiữnguyênchưađụngtới.Bốnhômnaytôimớitiêu

hếtcóhaimươilămxu,lạilàtiềncôngtôidỡhộmấyxehàngởGrasse.Cụ

lànhàtuhànhthìtôicũngxinnóilàởtrongtùchúngtôicũngcómộtcha

TuyênÚy.MộtbậntôicònđượctrôngthấymộtôngGiámMụcnữa.Ainấy

đềugọilàĐứcCha.ÔngGiámMụcấyởnhàthờMajoreởMarseille.Chừng

ôngtalàcụxứởtrêntấtcảcáccụxứthìphải.Cụbỏlỗicho,tôikhôngbiết

nóithếnàochorõ,nhưngđốivớitôi,ôngấyxaxôiquá!Bậnấyôngtađến

làmlễởgiữatrạigiam…ôngtađộimộtcáigìhìnhnhọnbằngvàng.Ban

trưa trời nắng, trông nó nhấp nha nhấp nhánh. Chúng tôi xếp thành hàng

đứngraba bên. Một lô súng thần công, mồi đốt sẵn, chĩa vàotrước mặt.

Chúngtôichẳngnhìnrõ.Ôngtacónóichuyện,nhưnglạiđứngtíttậntrong

cùng,chẳngnghethấygìcả.Đấy,ôngGiámMụcnhưthếđấy.

Trongkhikháchnói,ôngGiámMụcrakhépcửatừnãyvẫnmởtoang.Bà

Magloirevào,mangtheomộtbộthìanĩabàyrabàn.

ÔngGiámMụcdặn:

—Bàxếpchoôngkháchngồigầnlòsưởinhé,cànggầncàngtốt.

Ôngquaysangphíakhách:

—ỞvùngnúiAlpesnày,banđêm,gióbuốttợn.Ônghẳnlàrétlắmnhỉ?

MỗilầnôngGiámMụcgọiđếntiếngông,giọngnóiôntồn,trangtrọng

vàrõ làthânmật, gươngmặtkháchlạirạng rỡhẳnlên. Mộtthằngtùmà

đượcgọibằngông,khácnàongườiđắmtàusắpchếtkháttrêncáibèlênh

đênhgiữabiểnđượcngườitachouốngnướcngọt?Kẻbịônhụcthườngkhát

khaođượctrântrọnglàthế.

ÔngGiámMụcnói:

—Cáiđènnàykhôngđượcsánglắm.

BàMagloirehiểuý.BàsangbuồngngủôngGiámMục,lấyđôicâyđèn

bằngbạcởtrênlòsưởithắplênvàđemđặtlênbàn.

Kháchnói:

—Thưacụxứ,cụtốtquá.Cụkhôngkhinhtôi.Cụlạitiếpđóntôinhư

khách.Cụlạisaiđốtbạchlạpchotôiđượcsáng.Mặcdầutôiđãnóithậtvới

cụtôiởđâuđếnvàtôilàmộtkẻkhốncùngnhưthếnào.

ÔngGiámMụcngồibênsesẽchạmtaykhách:

—Bannãy,ôngkhôngcầnxưngdanhchotôibiếtônglàaicũngđược.

Đâykhôngphảinhàcủatôi,màlànhàcủaChúaJésusChrist.Cửanhànày

khônghỏikháchvàonhàcótênkhông,màchỉhỏicónỗiđaukhổgìkhông.

Ônglàngườiđangđaukhổ;ônglạiđangđóikhát;thìmờiôngcứvào.Xin

đừngnóiđếnơnvớihuệ,đừngnóirằngtôitiếpôngởnhàtôi.Chẳngaicó

quyềncoinơinàylànhàriêngcủamình,trừnhữngngườiđangcầnchỗtrú.

Ôngkháchquađường,tôinóirõnhưvậy,nhànàylàcủaônghơnlàcủatôi.

Tấtcảcáigìtrongnhànàybâygiờlàcủaôngcả.Nhưthế,cócầngìtôiphải

biếthọtênông?Vảlại,trướckhiôngxưngdanh,tôiđãbiếttênôngsẵnrồi.

Kháchgiươngmắtnhìn,ngạcnhiên:

—Thậtà?Cụbiếttêntôilàgìtrướcrồiư?

—Vâng,ôngtênlàngườianhemcủatôi.

Hắnkêulên:

—Này,cụxứ!Lạquá,lúcmớivàothìtôiđóithế,màthấycụtốtquá,bây

giờtôikhôngbiếttôiralàmsaonữa,hếtcảđói,cụạ.

ÔngGiámMụcnhìnkhách,hỏi:

—Ôngđãtừngchịuđaukhổnhiềuphảikhông?

—Chaoôi!Áotùnhânmàuđỏ,đeotạởchân,mộttấmvánlàmgiường,

rồinóngbức,rétmướt,laocôngkhổdịch,roivọt.Hơimộttílàxíchcảhai

chân.Lỡmộttiếnglàngụctối.Ốmliệtgiườngcũngxíchcùngcùm.Nghĩ

kiếpconchó,conchócònsướnghơn.Mườichínnămtrời!Bốnmươisáu

tuổirồi.Đếngiờlạiphảiđeocáigiấythônghànhvàng.Cáikiếpcủatôinó

thếđấy.

—Vâng.Ôngvừaởmộtchốnsầukhổra.Tôinóiôngnghe.Trêntrờisẽ

dànhchogươngmặtđẫmlệcủamộtngườihốilỗinhiềuhạnhphúchơncho

chiếcáotrắngtinhcủahàngtrămngườichínhtrựcđóôngạ.Nếuôngtừnơi

đaukhổấybướcravớinhữngtưtưởnghằnthùvàcămgiậnđốivớingười

đời,ônglàmộtngườiđángthương;nhưngnếuôngtừđóravớinhữngtư

tưởngđộlượngvàhiềnhòa,thìchúngtôikhôngaibằngôngđược.

Lúcấy,bàMagloirebưngthứcănlên.Mộtmónxúpnấuvớidầu,bánh

mìvàmuối,mấylátmỡ,mộtmiếngthịtcừu,mấyquảvả,mộtmiếngpho

máttươivàmộtcáibánhmìlớn.Bàcòntựýthêmvàobữaănthườngnhật

ấymộtchairượuvangcũxứMauves.NétmặtôngGiámMụcbỗngdưng

tươivuihẳnlên,cáitươivuiriêngcủanhữngngườihiếukhách.Ôngnóito:

—Nào,taănđi!

Theothườnglệ,nhữngkhinhàcókháchăncơm,ôngmờikháchngồiở

phíabênphảimình.CôBaptistineđiềmtĩnhvàtựnhiên,ngồisangphíabên

trái.Ôngđọckinh,rồivẫnnhưmọingày,đíchthânmúcxúpra.Kháchbắt

đầuănngốnngấu.

BỗngôngGiámMụcbảo:

—Chừngnhưtrênbànnàycònthiếumộtthứgì.

ThìrabàMagloirechỉbàycóbabộthìanĩabạcvừađủ chobangười

thôi.Songlệnhàxưanàyhễcómờikhách,thìphảibàycảsáubộ,kểcũnglà

mộtcáchphôtrươngvôtội.Trongcáigiađìnhêmảvànghiêmnghịmàmọi

ngườicoisựthanhbạchnhưlàdanhgiánày,chútphùhoaấyvẫncógìngây

thơ,đángmếnthật.

BàMagloirehiểungaycâutráchấy,lẳnglặngquayravàmấyphútsau

thìbabộthìanĩacònlại,màôngGiámMụchỏi,đãđượcbàysángtrưngtrên

bàn,đốidiệnvớibangườingồiăn.

IV

CHITIẾTVỀNHỮNGXƯỞNGPHOMÁTỞ

PONTARLIER

ĐếnđâychúngtôixinsaolụcmộtđoạntrongbứcthưcủacôBaptistine

gửichomộtbàbạnkểlạitỉmỉmàhơingâyngôcâuchuyệngiữaôngGiám

Mụcvàngườitùkhổsai,đểhìnhdungquangcảnhbữaăntốihômấy:

“…Ngườiấykhôngchúýđếnaicả.Anhtaănngốnngấunhưngườisắp

chếtđói.Tuythếdùngxongmónxúp,anhtanói:

—CụxứcủaĐứcChúalànhạ,cácmónănnàyđốivớitôiđãlàquá

ngon,nhưngthậttình thì cáibọnphuxetải ban nãy khôngmuốnchotôi

cùngăn,bọnấyhọcònănsướnghơncụnhiều.

Chỗchịemtôinóiriêngvớibàlàcâunóiđó,tôithấycóhơitráitai.Anh

tôitrảlời:

—Họlàmănvấtvảhơntôi.

Kháchđáp:

—Họcónhiềutiềnhơn.Cụ thìnghèo,tôithấyrõ.Cólẽcụchưađến

chứcchaxứ.Cụđãđượcđếnchứcchaxứchưa?Ồ,saolạivôlýthếnhỉ!

Chúamàcôngminhthìcụphảilênchaxứrồimớiphải.

Anhtôiđáp:

—Chúacònhơnlàcôngminhđấy,ôngạ.

Mộtlúcsau,anhtôilạithêm:

—ÔngJeanValjean,ôngđiPontarlierphảikhông?

—Vâng,hànhtrình,họlạiđịnhtrướcchonữađấy.

Tôinhớhìnhnhưanhtanóithế.Rồianhtalạitiếp:

—Mai,tangtảngsángtôilạiphảiđingay.Điđườnglúcnàyvấtvảlắm.

Đêmlạnhmàngàythìnóngbức.

Anhtôinói:

—Vùngôngđivềlàmộtvùngdễsốngđấy.HồiCáchMạng,giađìnhtôi

sasút,lúcđầutôicólánhsangFrancheContévàsốngbằnglaođộngchân

tayởđấyítlâu.Tôicóchí.Tôitìmđượcviệclàm.Kểrathìthahồmàchọn.

Ởđấy,nàolànhàmáygiấy,nhàmáythuộcda,nhàmáyrượu,nhàmáydầu,

xưởngchếtạođồnghồhàngloạt,xưởngnấuthép,đúcđồng,ítnhấtlàhai

mươinhàmáyluyệnsắtvàbốnnhàởLods,Châtillon,AudincourtvàBeure

thìthậtlàđồsộ…

Cólẽtôikhôngnhớsaiđâu,anhtôiđãkểđếntêntấtcảcácxứđórồi

ngừnglạihỏitôi:

—Nàycô,tacóailàbàconxứấykhôngnhỉ?

Tôiđáp:

—Trướckiacóđấy,nhưôngLucenetchỉhuyđạoquânphòngthànhở

Pontarlierhồichếđộcũ.

Anhtôinói:

—Phải,nhưnghồiNăm93thìchẳngcònthânthíchnàonữa,mìnhchỉ

còncậyvàosứcmình.Tôiđãrasứclàmviệc.ÔngJeanValjeannày,ởxứ

Pontarliermàôngsắpđến,cómộtnghềgiatruyềnthậtlàdễưa,cônhỉ!Cái

nghềlàmphomátấymà-Anhtôivừatiếpcơmkhách,vừacắtnghĩacho

nghetỉmỉvềnhữngxưởnglàmphomátởPontarlier.-Cónhữnghailoại,

nhữnghailoại:Nhữngxưởngtocủanhàgiàu,nuôiđếnbốnnămmươibò

sữa,sảnxuấtramỗivụhètừbảyđếntámnghìnbánhphomát;nhữngxưởng

hợptácthìthuộcngườinghèo.Nôngdânnghèoởlưngchừngnúiđembò

nuôichungrồichianhausảnphẩm.Họchungnhauthuêmộtngườilàmthợ

phomát.Ngườinàythusữacủacácxãviênmộtngàybalầnvàđánhdấusố

lượngtrênmộtmiếnggỗ,vàocuốithángtưthìcácxưởnglàmphomátbắt

đầuhoạtđộng,đếngiữathángsáuthìnhữngngườithợphomátlạiđánhbò

lênnúi.

Ăn vào, nét mặt khách dần dần tươi tỉnh lại. Anh tôi cứ rót rượu mời

khách,thứrượuvangcũxứMauvesấy,chứriêngmìnhthìkhôngnếmđến,

cholàthứrượuđắttiền.Anhtôinóichuyệnvuivẻ,lưuloátnhưbàđãtừng

biết,đemkểmọichitiếtchokháchnghe,thỉnhthoảnglạiquaynhìntôimột

cáchthânmến.Anhtôinhắcđinhắclạichuyệnlàmphomátnhưcóýmong

đểkháchhiểu,chứkhônglấylờitrựctiếpvàcứngcỏikhuyênanhtarằngđó

lànơicóthểdungthânđược.Cómộtđiềulàmtôingạcnhiên.Ngườikhách

ấylàngườithếnàothìtôiđãnóivớibàrồi.Thếmàtrongsuốtbữacơmsuốt

cảbuổitối,ngoàimấycâuvềChúaJésusChristlúckháchmớivào,anhtôi

khônghềcómộtlờinhắckháchnhớlạikháchlàngườinhưthếnàovànóirõ

chokháchnhớlạikháchbiết,anhtôilàai.Bàtính,rõràngđólàcơhộiđể

giảngmộtchútvềđạolývàlấyđứcđộôngGiámMụcấnmạnhlêntâmhồn

anhtùđểanhtaghinhớmãibuổigặpgỡnày.Mộtngườikhácgặpđượckẻ

khốnkhổnhưthế,tấtđãvừachophầnxácănuốngnonêlạivừachophần

hồn được nghe những lời phê bình, có mùi vị khuyên bảo, răn dạy, hoặc

nhữnglờithôngcảmthươnghạikèmtheomấycâukhuyếnkhíchngườita

sửachữavềsau.Anhtôithìkhônghềhỏimộtcâuvềquêquán,lailịchcủa

khách.Vìtronglailịchấytấtnhiêncótộilỗiđãqua,chonênhìnhnhưanh

tôi có ý tránh không muốn nhắc cho khách nhớ đến. Thậm chí, khi nói

chuyệnvềngườimiềnnúiPontarlierhọlàmănthoảimáiởnhữngvùngcao

gầntrờivàhọrấtsungsướngvìtâmhồnhọtrongtrắng,anhtôibỗngngừng

bặt,sợcâunóilỡlờiđócóđiềugìlàmphậtlòngkháchchăng.Nghĩkỹra,

tôimớiđoánđượcbụnganhtôi.Ýhẳnanhtôithấyrằngconngườiấy-anh

tatênJeanValjean-tâmtrílúcnàocũngnghĩngợiđếnnỗikhốnkhổcủa

mìnhrồi,tốthơnhếtlàlàmchongườitakhuâykhỏavàlàmchongườitatin

tưởng,dùchỉtrongchốclát,rằngngườitacũnglàmộtconngườinhưmọi

ngườikhácvìthấymìnhđốixửvớingườitacũngtựnhiênnhưđốivớimọi

người.Cóphảinhưthếlàhiểuđúngnghĩachữthươngngườikhôngnhỉ?Có

phải cách anh tôi giữ gìný tứ tuyệt nhiên không nói gì đến đạo lý, nhân

nghĩa,khôngnóigìxaxôibónggiócả,cáchấycócáigìthậtlàtếnhị,thậtlà

từ bi không bà chị? Có phảicách thương người thắmthiết nhất khi đứng

trước một người đau khổ là đừng đả động gì đến điều đau khổ ấy phải

không?Theotôi,hìnhnhưthâmýcủaanhtôihômấylàthế.Dùsao,tôichỉ

thấymộtđiềurấtrõlàdùanhtôicónghĩnhưvậyđichăngnữa,anhtôicũng

chẳnghềtỏrachoaibiếtcả,vớitôicũngthế.Suốtbuổitốihômấyanhtôi

vẫnmộttháiđộnhưthườngngày,ngồiănvớicáianhJeanValjeanấyvẫn

niềmnở,thậntrọngnhưngồiănvớiôngLePrévosthaycụxứbảnhạtvậy.

Lúcgầnxongbữa,ănđếnmónvảthìcóngườigõcửa.MụGerbaudẵm

đứaconnhỏvào.Anhtôihônvàotránđứabé,hỏivaytôimườilămxuđưa

chomụ.Lúcấy,kháchkhônghềđểýgìhết,chẳngnóichẳngrằng,radáng

mệtmỏilắm.MụGerbaudrarồi,anhtôiđọckinhcầunguyệnrồiquaybảo

khách:“Chắcôngcầnnghỉlắmrồi!”BàMagloirethudọnbànthậtnhanh.

TôihiểulàphảicáoluiđểkháchđinghỉnênbàMagloirevàtôiđềulêngác

ngay.Sauđó,tôisaibàMagloiređemxuốngchokháchmộttấmchănda

hươuvẫnđểtrongphòngtôi,vìthángấyđêmlạnhlắm.Đắpnómớiđủấm.

Chỉhơiphiềnmộttílàcáichănđãcũ,sờnhếtcảlông.Anhtôimuatừhồi

cònởTottlingen,gầnnguồn sôngDanube,bênnướcĐứcấy,mộtlầnvới

condaocánngàtôivẫnthườngdùng.

BàMagloirexuốngmộtchốcrồitrởlênngay;chúngtôicùngcầunguyện

ởchỗcănphòngthườngphơiquầnáo,rồiaivềphòngnấykhôngtròchuyện

gìvớinhaucả”.

V

TĨNHMỊCH

ÔngMyrielchúccôemngongiấcxong,cầmmộtcâyđènbạctrênbàn

lên,đưacâykiachokháchvànói:

—Nào,tôixinđưaôngvềphòng.

Kháchbướctheo.

Như đã nói ở đoạntrên, ta biết rằng theocáchbố trí trong nhà ấy,hễ

muốnđivàophòngnguyệntrongđócóngănkêgiườngkháchhaymuốntừ

đórangoàilàphảiquabuồngngủôngGiámMục.Giữalúchaingườiđiqua

chỗ phòng ngủ ấy, bà Magloire đang xếp cất bộ đồ bạc vào ô ở chỗ đầu

giường.Bữanào,trướckhiđingủ,bàcũngnhớlàmcôngviệcthudọncuối

cùngấy.ÔngGiámMụcđưakháchvàotậnchỗngủ.Ởđâygiườngđãtrải

khăntrắng tinh.Kháchđặt câyđènxuống chiếcbàncon. ÔngGiámMục

bảo:

—Thôi,chúcôngngủchongongiấc.Sángmai,trướckhilênđường,mời

ôngxơimộtcốcsữathậtnóng,bònhànuôi.

—Cảmơncha.

Vừanóixongcâunóihòabìnhấy,độtnhiênhắnthayđổimộtcáchlạ

lùng,khôngngờđược.Giábâygiờcóhaibàgiàhiềnlànhởđấythìhaibà

hẳnđếnchếtkhiếp.Chođếnnaychúngtôikhómàhiểucáigìđãkhiếnhắn

nhưthế.Hắnmuốnbáotrướchaylàmuốnđedọa?Haylàhắnchỉnghetheo

mộtsứcmạnh gì của bản năng màchínhhắncũngkhông sao hiểu được?

Hắnquayphắtvềphíaônggià,khoanhtaylại,giươngđôimắtdữtợnnhìn

trừngtrừngvàomặtôngtavàcấtgiọngkhànkhàn:

—Ồ,nhưthếnàythậtà?Đểtôingủtrongnhàởngaycạnhôngthếnày

à?

Hắnngừnglại,cườimộtcáchghêtợn,rồitiếp:

—Ôngđãnghĩkỹchưa?Aibảoôngrằngtôikhôngphảilàkẻsátnhân?

ÔngGiámMụcngướcmắtlêntrầnnhà,đáp:

—ĐiềuấyđãcóChúalo.

Nóiđoạn,ôngnghiêmtranggiơhaingóntaybênphảilênlàmphépban

phúcchokhách,miệnglẩmbẩmnhưngườicầukinhhaytựnóivớimình.

Nhưngkháchvẫnđứngyênkhôngcúiđầu.Xong,ôngtrởvềphòngmình,

khônghềquayđầunhìnlại.

Mỗikhinhàcháicókháchnghỉ,mộttấmmànvảirộngngănđôiphòng

nguyệnchekínbànthờ.Quatrướctấmmàn,ôngGiámMụcquỳxuống,đọc

mộtđoạnkinhngắn.Mộtlúcsau,ôngravườnđiđilạilại,vừanghĩvơvẩn,

vừangắmcảnh,tâmtríđểcảvàobaonhiêuvẻlớnlaohuyềndiệucủatrời

đấtbàyradướiđất,bàyradướimắtngườithaothứclúcđêmkhuya.

Cònkháchthìmỏimệtquáđếnnỗichẳngnghĩgìđếnchănđệmsạchsẽ,

ấmápnữa.Hắnphồngmũithổiđèntheothóiquencủatùkhổsairồicứđể

nguyênquầnáolănvàogiườngngủnhưchết.

ÔngGiámMụcởngoàivườnbướcvềphòngmìnhthìđồnghồgõmười

haitiếng.Ítphútsau,trongnhàngủimcả.

VI

JEANVALJEAN

Vàokhoảngnửađêm,JeanValjeanthứcgiấcdậy.

JeanValjeansinhraởmộtgiađìnhnôngdânnghèoxứBrie.Lúcnhỏ,

anhtachẳngđượchọchànhgì.LớnlênanhlàmnghềxéncâyởFaverolles.

MẹanhlàbàJeanneMathieu,chalàôngJeanValjeanhoặclàVoilàJean,có

lẽdochungquanhgọiđùalàVoilàJeanmàthànhtênấy.

[36]

JeanValjeantínhhaytưlựmàkhôngbuồn:Chỉnhữngngườigiàutình

cảmmớinhưthế.Nóiđúngra,nhìnbềngoàithìthấyanhtacũnglừđừvà

chẳngcógìxuấtsắc.Chamẹanhmấttừhồianhcònnhỏdại.Mẹanhchếtvì

mộtcơnsốtxuốngsữamàkhôngbiếtcáchthuốcthang.Chaanhtrướccũng

làmnghềxéncây,sẩychânnênthiệtmạng.Valjeanchỉcònmộtngườichị

góachồng,trêntaybảyđứacondại,vừatraivừagái.

BàchịấyđãnuôiJeanvàlúcsinhthờiônganhrể,Jeanvẫnănởtrong

nhàchị.Lúcanhrểchết.Lũcon,đứalớnnhấtmớilêntám,đứaútmớiđầy

năm.Jeannămấyvừađúnghaimươilămtuổi.ThếlàJeanthayanhrểđi

làmgiúpchịnuôicáccháu.Rấtlàgiảndị:Anhcoiđólàmộtbổnphậnphải

làm,nhưngvẫncàunhàuvìbảntính.Cảthờitraitrẻ,anhlàmquầnquậtsuốt

ngàymớitìmnổicáiănnênchẳngnghenóianhtacónhântìnhnhânngãigì,

vìthờigiờđâumànghĩđếnchuyệnyêuđương.Tốiđếnđilàmvềmệtnhoài,

anhlẳnglặngngồiănxúp.Bàchịthỉnhthoảnglạichọnnhữngmiếngngon

trongđĩaanh,miếngthịt,látmỡ,cáinõncải,lấyđútchocon.Cònanh,anh

đểtócxõacảraquanhđĩa,chekíncảmặt,cứcắmđầungồiăn,mặckệ,làm

nhưkhôngthấygì.

ỞFaverolles,gầnnhàValjean,phíabênkiađườngđi,cónhàchịtáđiền

MarieClaude.LũtrẻnhàValjeanngàynàocũngănđói.Đôikhichúngchạy

sangnhàchịta,nóidốilàmẹsaisangvayítsữarồiđemnhaulạichỗsau

hàngràohoặcởđầungõ,tranhgiằngnhauhúpvộihúpvànglàmsữađổcả

raquầnáo.BàValjeanmàbiếtđượcthóivụngtrộmấythìmỗiđứacũng

đượctrậnđòn.Jeancónóngnảy,caucó,nhưnglạigiấuchị,đếntrảchỗtiền

sữachochịMarieClaudevànhưthếlàcáccháukhỏiphảiđòn.

Vềmùaxéncây,anhkiếmđượcmỗingàyhaimươibốnxu.Hếtmùaanh

quayrađigiặtthuêlàmmướn,chănbò,khuânvác,gặpviệcgìlàmđượcthì

làm.Phầnbàchịcũngcốgắnglàmlụng,nhưngmộtnáchbảyđứacondạithì

làmđượcmấynỗi?Cảnhnhàthậtthiểunão,quanhnămtúngthiếuvàmỗi

ngàymộtnghèongặtthêm.Mộtnăm,trờilàmrétquá,Jeankhôngcóviệc

làm.Trongnhàkhôngcólấymộtmẩubánh.Đúngynhưthế.Khôngmột

mẩubánhmànhữngbảyđứatrẻthơ.

Mộtbuổitốichủnhật,trongnhàlãoMaubertIsabeauchủhàngbánhmì

trướcnhàthờFaverollesđãdọndẹpsắpđingủ.Chợtthấycótiếngđậpmạnh

ởchỗmặtngoàicửahàngcóchănglướithépvàlắpkính.Lãochạyravàkịp

thấymộtcánh tay thòquachỗkínhvỡ và dâythépđứt,đangvơ lấy một

chiếcbánhvàlôirangoài.Lãovộichạyra:Tênăntrộmsảichânchạytrốn;

lãođuổitheovàtómđược.Têntrộmđãvứtbánhđinhưngcánhtaycómáu

međầmđìa.ThìrachínhlàJeanValjean.

Việcấyxảyranăm1795.Jeanbịđưaratòatruytốvềtội“ăntrộmban

đêmcóphácửatrongmộtnhàcóngườiở”.Anhlạicómộtkhẩusúngsănvà

bắnrấtgiỏi,thỉnhthoảngvẫnđibắntrộmchimchóctrongrừng.Điềuấylàm

hạianhthêm.Đốivớikẻđisăntrộmchimmuông,ngườitavẫncóthành

kiếnlàđúng,vìkẻđisăntrộmcũngnhưngườibuônlậuthìkhôngxabọnkẻ

cướplàmấy.Cóđiềunhântiệncũngnênnóirằnggiữahạngngườinàyvà

bọngiếtngườicướpcủađángghêtởmởthànhthịvẫnkhácnhaumộttrời

mộtvực.Kẻsăntrộmchimsốngtrongrừng,taybuônhànglậusốngởtrên

núihoặcdướibiển.Thànhthịlàmchoconngườithốitha,dođótrởnênđộc

ác.Cònnúirừng,biểncảthìcótạoranhữngconngườimanrợ,cópháttriển

phầnhung dữ, nhưng không thủ tiêuphần nhântínhhọ.Tòaán tuyên bố

Jean Valjean có tội. Luật lệ đã rành rành ra đấy, không có cách gì khác.

Trongxãhộivănminhcủachúngtacónhữnggiờphútđángsợ,lànhữnglúc

luậtpháptuyênánđẩyngườitavàomộtcuộctrầmluân.Còngìthêthảm

bằngcáiphútgiâymàxãhộilánhxavàdứtkhoátvứtbỏmộtconngườibiết

suynghĩ!JeanValjeanbịkếtánnămnămkhổsai.

Ngày22tháng4năm1796ngườitaloanbáokhắpParistinchiếnthắng

MontenottecủađạoquânđánhởÝ.ThôngđiệpcủaHộiĐồngĐốcChính

gửi cho Viện Ngũ Bách ngày 2 tháng hoa nở năm Cộng Hòa thứ tư, gọi

ngườitổngchỉhuyđạoquânấylàBuonaparte(BấygiờViệnNgũBách-

500đạibiểulàViệnLậpPhápHộiĐồngĐốcChính-5ĐốcChính,làcơ

quanHànhPháptốicao;Tứctháng5,theolịchmớicủachếđộCộngHòa).

Cùngngàyấy,ởnhàngụcBicêtrengườitađãxíchtrongmộtdâyxíchtù

thậtlớn,JeanValjeanbịkhóavàodâyxíchđó.Mộtngườilínhcanhngụccũ,

nămnayđãgầnchínmươituổi,cònnhớnhưinconngườiđángthươngấybị

cùmvàocuốidâyngườithứtưởgócphíaBắcsânnhàngục.Anhtangồibệt

xuốngđấtnhưmọingườikhác.Chừngnhưanhtacũngkhônghiểutìnhcảnh

mìnhralàmsaonữa,chỉbiếtlàkinhkhủngquá.Trongýnghĩlờmờcủacon

ngườiùùcạccạcvớitấtcảmọiviệcnhưanh,cólẽanhcũngmangmáng

thấyrằngtrongviệcđócócáigìquáđáng.

Trongkhingườitaquaimạnhbúađểtánchiếcđinhtrêncáigôngcổphía

saugáy,anhkhóclên,nghẹnngàokhôngnóinênlời,chốcchốcmớithốt

đượcmộtcâu:“TôilàmnghềxéncâyởFaverolles”.Rồianhvừanứcnởvà

giơtaylên,hạxuốngbảylần,mỗilầnmỗihạthấphơn,trôngnhưanhđang

lầnlượtsờđầubảyđứatrẻlớnnhỏkhácnhau.Trôngcửchỉấyngườitađoán

biếtanhđãlàmđiềuphiphápgìđócũnglàvìmiếngcơmmanháocủabảy

đứabécon.

AnhbịgiảiđiToulon.Haimươibảyngàyròngrãtrênmộtchiếcxebò,

xiềngxíchluônmangtrêncổ.ĐếnToulon,anhthayáotùkhổsai.Cảquãng

đờicủaanhtrướcđâyđềubịxóamờ,xóamờcảtêntuổi;anhkhôngcònlà

JeanValjeannữa,anhlàconsố24.601.Cònbàchịanhrồirasao?Bảyđứa

bérồirasao?Ailàngườichămlochocáigiađìnhấy?Cáicâynonđãcưa

mấtgốc,nắmlásẽthếnào?

Thìrachuyệnđờivẫncứthế.Nhữngconngườiđángthươngấy,những

sinhlinhcủaChúaấy,từđâykhôngnơinươngtựa,khôngkẻdìudắt,không

chỗtrúchânlangthangtrôigiạt,rồibiếtđâusẽkhôngmỗingườimỗingả,

dầndầnvàocáiđámsươngmùlạnhlẽođãchìmđắmbaonhiêukiếpngười

côđơn,cáicõitốitămthêlươngđãlàmmấtbóngbaonhiêucuộcđờibất

hạnh trong bước đường âm u của nhân loại! Họ bỏ làng ra đi. Cái gác

chuôngởnơigọilàlàngquêcũquênhọđi.Cáibờruộngởnơigọilàcánh

đồnglàngquênhọđi.Sauvàibanămtrongtù,ngaycảJeanValjeancũng

quênnốthọđi.Vếtthươngtronglònganhđãthànhsẹo.Thếlàhết.Trongcả

thờigianởToulon,chỉcómỗimộtlầnanhđượcnghetintứcbàchị.Hình

nhưlàvàokhoảngcuốinămthứtưsaukhianhvàotù.Cũngkhôngrõtintức

ấyđãđưađếnbằngcáchnào.Chỉbiếtcóngườitrướckiacóquenanhởquê

nhàmộtlầncógặpbàchị.BàởParis,trongmộtxómnghèogầnnhàthờ

SaintSulpice,phốGeindre.Bàchỉcònđemtheocómỗimộtđứacon,thằng

contraiút.Cònsáuđứakiahìnhnhưchínhbàcũngkhôngbiếtchúngởđâu

nữa.SángsángbàđếnmộtxưởnginởphốSabot,nhàsố3,làmviệcgấp

giấyvàđóngsách.Mùađôngtrờichưasáng,sáugiờđãphảicómặt.Trong

xưởngcómộttrườnghọc.Đứabélênbảy,bàđemtheogửihọcởđấy.Có

điều,sáugiờbàđãvàoxưởngmàđếnbảygiờtrườngmớimởcửa,nênthằng

béphảichờngoàisânngótgiờđồnghồ,phải,ngótgiờđồnghồngoàitrời

mùađôngtronglúccòntốimịt.Ngườitakhôngmuốnchonóvàoxưởng,

bảolàlàmvướngbậncôngviệc.Thợthuyềnsángsớmquađó,thấythằngbé

ngồixổmngoàihè,ngủgàngủgật,cókhithiếpđitrongxótối,gậpngười

trênchiếcgiỏmây.Gặphômtrờimưa,bàcụgáccổngthươnghại,nhặtnó

vàotrongtúplềucủabà.Tronglềuđộccómộtcáiphản,cáiguồngquaysợi

vàhaicáighếgỗ.Thằngbéngủlănraởmộtxónhà,tayômconmèochođỡ

rét.Đếnbảygiờtrườngmởcửa,nómớivàohọc.

Ngườitanóivớianhcóbấynhiêu.Nhưnglúcanhnghemấylờiấy,thì

dườngnhưtrongphútgiây,trongchớpmắt,cócánhcửasổnàobỗngdưng

đãmởtoangchoanhnhìnthoángthấycuộcđờicủamấyngườithânyêu,rồi

sauđólạikhéplại,tốitămmùmịt.Từđóanhchẳngcònnghetintứcgìvề

nhữngngườithânyêuấynữa.Màcũngchẳngbaogiờanhthấylạihọ,chẳng

baogiờanhcòngặphọ.Ởnhữngđoạntiếptheocủacâuchuyệnthươngtâm

nàytacũngkhôngcòntìmthấyhọnữa.

VàokhoảngcuốicáinămthứtưấythìđếnlượtJeanValjeanvượtngục.

Ởchốnlaotùsầuthảmnày,bọnđồngcảnhvẫnthườnggiúpđỡnhauviệc

đó.Anhtrốnrađượcvàlangthanghaingàyngoàicánhđồng.Nếutựdo

nghĩalàsaulưngcóngườitruynã,lúcnàocũngphảingoáicổnhìnlại,hơi

cótiếngđộnglàgiậtmìnhthonthót,thấycáigìcũngsợ,từmáinhàtỏakhói,

ngườiđiquađường,tiếngchósủa,tiếngngựaphi,tiếngchuôngđồnghồ,

đếnbanngàyvìbanngàyngườitanomrõ,banđêmvìbanđêmkhôngtrông

thấygì,đếnconđườnglớn,cáilốimòn,đếnbụicây,giấcngủ,cũngđềusợ

tuốtthìhaingàyấyanhtađượctựdo.Đếntốingàythứhaithìanhtabịbắt

lại,saubamươisáutiếngđồnghồchẳngănchẳngngủgì.Sauđó,tòaán

thủyquânphạtthêmbanămkhổsai.Nămthứsáulạiđếnlượtanhđượcvượt

ngục;anhnắmngaycơhộinhưngtrốnkhôngtrótlọt.Điểmdanhthấythiếu,

ngườitabắnphátsúngđạibácbáohiệuvàđếnđêmthìlínhtuầntìmđược

anhtrốndướichiếcvỏtàuđangđóngdở.Lúcbịbắtanhchốngcựlạivới

línhcoingục.Thếlàcáitộivừavượtngụcvừakhángcựkẻthừahànhấy,

theohìnhluậtđặcbiệt,phảixửgiamthêmnămnămnữatrongđócóhainăm

phảiđeoxiềngđôi.Cộnglàmườibanăm.Đếnnămthứmườilạiđếnlượt

anhtrốnnữavàanhcũngkhôngbỏlỡcơhội.Nhưnglầnnàycũngkhông

maygìhơn.Lạibanămnữa,thànhmườisáunăm.Saucùnghìnhnhưđến

nămthứmườiba,anhlạithửmộtlầnchótnữanhưngchỉrangoàiđượcbốn

tiếngđồnghồthìbịbắtlại.Banămnữavớibốntiếngđồnghồấy.Cảthảy

mườichínnăm.Anhvàotùtừnăm1796màmãiđếnthángmườinăm1815,

anhmớiđượcthảra.Nhưthếchỉvìanhđậpmộtmiếngkínhvàlấymộtcái

bánhmì.

Đếnđâycầnmởmộtdấungoặc.Trongkhixétvềhìnhluậtvàviệcluật

phápđàyđọaconngười,lầnthứhaitácgiảlạigặpmộtvụtrộmbánhmìxuất

phát điểm của một kiếp trầm luân. Claude Gueux đã lấy trộm một chiếc

bánh.JeanValjeancũnglấytrộmmộtchiếcbánh.MộtthốngkêtạiAnhcho

biếttrongnămvụtrộm,cóbốnvụtrựctiếpdođóimàra.

Lúcvào tùJeanValjeanrunsợ,khóc lóc,đếnkhi ra,anhthành người

thảnnhiên,trơnhưđá.Lúcvàolònganhtuyệtvọng,nayra,lònganhđen

tối.Cáigìđãxảyratrongtâmhồnanh?

VII

BÊNTRONGTUYỆTVỌNGTATHỬPHÂNTÍCH

XEM

Xãhộicónhiệmvụphảithấyrõnhữngđiềuđóvìchínhxãhộiđãgâyra.

Nhưchúngtađãbiết,JeanValjeanlàmộtkẻvôhọc,nhưngkhôngphảilà

ngườingungốc.Trongconngườianhvẫncóthứánhsángcủathiênbẩm.

Đaukhổcũngcócáiánhsángcủanó,làmchotâmtrícònmơhồcủaanh

đượcsángsủathêmlên.Trongcuộcđờiđàyải,khiroivọt,xiềngxích,lúc

nằmngục,laodịch,khiởngoàinắngthiêuđốt,lúcnằmtrêntấmphảncủa

nhàtùkhổsai,anhthườngtựhỏilươngtâmvàsuynghĩ.

Anhtựcoimìnhnhưquantòa.Vàanhbắtđầutựxétxử.Anhcôngnhận

rằnganhkhôngphảilàmộtkẻvôtộibịxửoan.Anhtựthúnhậnđãtrótlàm

mộtviệccùngquẫnđángchêtrách.Anhmàngửatayxinchiếcbánhkiathì

chưahẳnngườitakhôngcho.Dùsaođinữa,tốthơnlàphảidằnlòngmàchờ

chobánh,hoặcdolaođộngmàcó,hoặcconngườitathươnghạimàcho,

cònnói:“Đóiănvụngtúnglàmcàn”thìkhôngphảilàmộtlýsựcứngđến

khôngbẻlạiđược.Bởivìtrướchếtthựcsựvìđóilàmchếtthìcũnghiếmcó;

saunữa,vềbảnchấtconngườitalạicóthểchịuđựngrấtlâuvàrấtnhiều

mọithứđaukhổvềtinhthầnvàthểchấtmàkhôngchết,cáiấykhôngbiếtlà

mộtcáimayhaylàmộtcáirủi.Chonênphảibiếtnhẫnnại.Nhẫnnạithìtốt

hơn,tốtchocảlũtrẻthơkianữa.Chứdámđemsứcvócyếuớtcủamìnhmà

hùnghổtómlấycổcảmộtxãhộivàtưởngrằngcóthểthoátkhỏicảnhđói

rétbằngtrộmcắp,thìthậtlàmộthànhđộngđiêncuồng.Nóigìthìnóichứ

cáicửađểrakhỏiđóirétmàcũngdẫnvàoônhụcthìrõlàcáicửatồi.Tóm

lại,anhcósailầmthật.

Rồianhtựhỏi:Phảichăngchỉcómìnhgâyrachomìnhkiếpsốngoan

nghiệtnày?Trướchết,mộtngườilaođộngnhưanhmàphảithấtnghiệp,một

ngườisiêngnăngnhưanhmàphảiđóikhátthìphảiđólàmộthiệntượng

nghiêmtrọngkhông?Saunữa,đãmắclỗilầmmàbiếtthúnhận,thìtrừngtrị

nhưthếcóđộcácvàquáđángkhông?Cóphảinhưthếlàtrongviệctrừng

phạt,luậtphápcóđiquátrớnhơnlàkẻphạmtộiquátrớnkhilầmlỗikhông?

Cóphảicáncâncônglýđãquánghiêngvềphíabắtđềntộikhông?Xửphạt

nặngnhưthếcóphảilàđểkẻphạmtộichuộctộikhông?Haylàlạiđưađến

kếtquảđảongượcvaitrò,biếncáisailầmcủakẻphạmtộiracáisailầmcủa

conngườitrấnáp,biếnthủphạmthànhnạnnhân,biếnconnợthànhchủnợ

vàcuối cùngđemcông lýđặtvềbênkẻđãxâmphạm vàocônglý? Phải

chănghìnhphạtấy,cáihìnhphạtliêntiếpgianặngthêmvìcáclầntoanvượt

ngục,cuốicùngchỉlàmộtthứứchiếpcủakẻmạnhđốivớikẻyếu,mộttội

áccủaxãhộiđốivớicánhân,mộttộiáchàngngàytáidiễnvàkéodàiđến

mườichínnămtrời?

Anhtựhỏixãhộisaolạicóquyềnbắtconngườiphảichịuđựng,mộtmặt

làcáithóikhôngphòngxaphilý,mộtmặtlàcáilốiđềphòngquátànnhẫn

củanó?Saolạicóquyềnépmộtngườixấusốvàocáithếhiểm,giữamộtcái

thiếuvàmộtcáithừa,thiếuviệclàmvàthừahìnhphạt?Đốivớinhữngphần

tửvìrủiromàchịuthiệtthòinhấttrongsựphânphốicủacải,đánglẽhọ

phải được chiếu cố nhất, lại đối xử với họ như thế có phải là quá đáng

không?

Cáccâuhỏiấyđặtravàgiảiquyếtxong,anhxétxửvàlênánxãhội.Xã

hộitrởthànhmốicămthùcủaanh.Anhchoxãhộiphảichịutráchnhiệmvề

sốphậnanhđangchịuvàđịnhbụngmộtngàykiasẽhỏitộinó.Anhnhận

địnhviệcanhlàmthiệthạichongườitachẳngbắcđồngcânđượcvớicái

việcngườitalàmthiệthạichoanh.Vàanhkếtluậnrằng,cáiáncủaanh,thật

rakhôngphảilàoanuổngnhưngrõrànglàbấtcông.

Giậndữthìcóthểmấttrívàvôlý.Ngườitacóthểnổinóngsai.Nhưng

khingườitacămphẫnthìxétchocùngngườitađãnắmlẽphảiởchỗnào

đấy.JeanValjeancảmthấycămphẫn.Vảlại,xãhộichỉlàmhại.Luônluôn

anhthấyxãhộichỉcómộtbộmặtgiậndữlàhìnhán.Bộmặtấynóluôn

luôn giương ra cho những kẻ nó đem ra trừng trị! Còn mọi người chung

quanhthìhọđộngđếnanhlàchỉđểgiàyvò.Mỗilầntiếpxúcvớihọlàmột

vốđauđớn.Từnhỏđếngiờ,anhchưatừngbiếtmộtlờinóithânmật,mộtcái

nhìnthươngmến,kểcảđếncủamẹvàchịtrongnhàcũngthế.Hếtđaukhổ

này đến đau khổ khác,dần dần anh tin quyết rằng đời là một cuộc chiến

tranhvàtrongcuộcchiếntranhấy,anhlàkẻchiếnbại.Anhchỉcònmộtthứ

vũkhílàlòngcămthù.Anhquyếtchímàigiũanóthậtsắctrongtùđểkhira

thìđemtheo.

ỞnhàtùTouloncómộtlớphọcdomộtsốtusĩmởđểdạynhữngđiều

thườngthứcchotrongtùaicóchíthìhọc.Anhcũngởtrongsốngườicóchí

ấy.Bốnmươituổianhmớivỡlòngđihọc,họcđọc,họcviết,họctính.Anh

nghiệmrằnghọcđểmởmangtrínãotứclàrènluyệnthêmcholòngcămhờn

củamình.Cónhữngtrườnghợp,họcthứcvàánhsánglạinốigiáochocái

ác.

Nóirathậtlàbuồn!Saukhilênáncáixãhộiđãlàmanhđaukhổ,anhxét

xửđếntrờivìtrờiđãsinhracáixãhộikia.Vàanhcũnglênántrờinốt.Ấy,

mười chín năm giam cầm và đày đọa, linh hồn anh vừa cao lên vừa rơi

xuốngthấplànhưthế!Ánhsánglọtvàođượcbênnàythìbóngtốicũnglấn

đến.

NhưtađãthấybảnchấtJeanValjeankhôngphảixấu.Khimớivàotù,

anhvẫncònlàconngườitốt.Lênánxongxãhội,anhthấymìnhtrởthành

độcácvàlênánđếncảtrờithìanhthấymìnhtrởthànhvôđạo.Đếnđâykhó

màkhôngsuynghĩmộtlát.Bảnchấtconngườicóthểthayđổitấtvàhẳn

nhưvậychăng?ConngườiChúasinhralươngthiệnthìxãhộilạicóthểlàm

chođộcácchăng?Cóthểnàotâmhồnlạibịsốphậnuốnnắnlạitừđầuchí

cuốivàtrởnênxấuxa,khigặpsốphậnxấuxa?Cóthểnàotráitimlạibiến

dạngxấuxívàmắcphảinhữngtậtnanydosứcépcủamộttaihọaquáto,

nhưcộtsốngbịgòdướimộtvòmnhàquáthấp?Cóchăngtrongtâmhồncủa

conngười,nóichung,trongtâmhồncủaJeanValjeannóiriêng,mộttialửa

đầutiên,mộtyếutốthiêngliêng,ởthếgiớinàythìkhôngsaohủyhoạiđược,

cònởthếgiớibênkiathìbấttử.Tialửaấy,yếutốấy,điềuthiệncóthểnuôi

lớnlên,thổiđượm,thắpsáng,đốtcháybùnglênvàlàmtỏaánhsángrựcrỡ

rachungquanhvàđiềudữkhôngđờinàocóthểhoàntoàndậptắtđược?

Thậtlànhữngvấnđềnghiêmtrọngvàbíhiểm.Riêngvấnđềcuốicùng,

thìbấtkỳnhàsinhlýhọcnàochắccũngphảitrảlờikhôngmàchẳngcần

ngậpngừnggìcả,nếuđãnhìnthấyởToulon,vàogiờnghỉ,đồngthờicũng

làgiờmơmàngcủaanh,chínhJeanValjeanngồitrêntayquaycủamộttời

đứngnàođó,tayvòngtrướcngực,mộtđầudâyxíchnhétvàotrongtúiđểnó

khỏikéolê.Nhữnglúcấy,anhtùkhổsaimặtmàyảmđạm,nghiêmnghị,

tínhyênlặngvàtưlựấy,conngườibịphápluậthấtrangoàixãhộiấy,nhìn

conngườivớicặpmắtgiậndữ,conngườibịđàyđọacủaxãhộivănminhấy

nhìntrờimộtcáchnghiêmkhắc.

Nóichođúngvàchúngtôicũngkhôngmuốngiấulàmgì,nhàsinhlýhọc

biết quan sát chắc cũng thấy ở đó một nỗi khốn khổ không còn cứu vãn

được,ôngtacũngcóthểthươngxótchoconbệnhmàphápluậtđãlàmnên

nôngnỗi,nhưngchắchẳnlàkhônghềthửnghĩđếnviệccứuchữa.Trong

tâmhồnnàycónhữngthươngtíchgìthìôngtacóhéthấycũnglàmlơ;và

giốngnhưDanteđứngtrướccửađịangục,ôngtachắccũngxóakhỏicuộc

đờiấycáichữmàngóntayChúađãghitrêntránmọingười:Hyvọng!

TrạngtháiấycủatâmhồnJeanValjean,chúngtôiđãthửđemraphân

tích.Khôngbiếtnóđãrõvớianhchưa,nhưchúngtôiđãcốlàmchonórõ

vớiđộcgiảsáchnày?Tấtcảnhữngnhântốlàmnênnỗikhổtinhthầncủa

anh,khôngbiếtanhcóthấyrõkhinóđãhìnhthànhvàtrướcđóđãthấyrõnó

khinóđanghìnhthànhkhông?Conngườicụccằnvàvôhọcấycónhậnra

đượcrànhrọtcácýnghĩnốitiếpnhautrongtâmtrímìnhvàtừngbướcđưa

mìnhđến nhữngcảnhtượng thảmsâu,nó đãtrởthành, từbaonhiêu năm

nay,chântrờibêntrongcủatríóc?Anhcóbiếtchăngtấtcảnhữnggìxảyra

trongngườianhvàtấtcảnhữnggìđangxảyracựaquậytrongđó?Những

điềuấy,quảlàchúngtôikhôngdámnói,vàchínhlàchúngtôicũngkhông

tin.TrongJeanValjean,ngutốicònnhiềuquá,đếnnỗi,trảiquanhiềutai

ươnglàthế,màkhôngphảikhôngthậthiểuanhđangcảmthấyđiềugì.Anh

sốngtrongtốităm,anhđaukhổtrongtốităm,anhthùghéttrongtốităm,có

thểnóilàanhthùghétcáigìởđằngtrướcanh.Anhquensốngtrongbóng

đêmấy,dòdẫmnhưmộtngườimùvànhưmộtkẻđangmơ.Tuynhiên,từng

lúc,dotừngoàiđếnhaytựbảnthângâyra,anhrùngmìnhgiậndữ,đaunhói

lênbộiphần.Mộtánhchớpmờnhạtthoángquathắpsángcảtâmhồnanh,

làmchonhữngvựcsâukỳquáivàhìnhdángtốiđencủasốphận,hiệnrađột

ngộtkhắpnơichungquanhanh,đằngtrướccũngnhưđằngsau,trongmột

ánhsángvôcùngthêthảm.

Ánhchớpbiếnđi,bóngtốilạiậpxuống,anhđangởđâuđây?Anhkhông

biếtnữa.Cáilốitrừngphạt,trongđónổibậtsựtànnhẫn,nghĩalàđiềulàm

chongườitađầnđộnđi,chỉđưađếnkếtquảtệhạilàbiếndầndầnconngười

thànhthúrừngcókhithànhthúdữ.BaonhiêulầnJeanValjeancốvượtngục

đivượtngụclại,đủchứngtỏcáitáchạilạlùngcủaphápluậtđốivớitâm

hồnconngười.Màcódịpanhsẽcònthựchiệnnữaviệcvượtngụcvôíchvà

điêncuồngấy,chứcũngkhôngcầnnghĩđếncóthànhcônghaykhông,cũng

khôngcầnnhớđếncónhữngkinhnghiệmđauđớncủalầntrước.Nhưcon

chósóithấychuồngmở,anhlồnglộnchạyđi.Bảnnăngbảo:“Trốnđi!”.

Nếusuytínhthìlươngtriđãngăn:“Ởlại!”.Nhưng,trướcsựcámdỗquá

mạnh,lý tríđãbaymấtvà chỉcòncó bảnnăng.Chỉcóconthúdữtrong

ngườianhhànhđộng.Vàđếnkhibịbắtlại,cáchìnhphạtnghiêmkhắcmới

chỉlàmchonóthêmhungtợn.

Cómộtchitiếtkhôngbỏsótlàsứcanhrấtkhỏe,trongtùkhôngaibìkịp.

Lúc làm việc nặng, như ròng dây cáp, quay tời, anh làm khỏe bằng bốn

người.Cólúcanhkêvainhấcbổnghaylấylưngđỡnhữngvậtnặnghàng

mấytạvàkhicầnthìthaythếcảcáidụngcụgọilàcáikích,ngàyxưagọilà

cáiorgueil,nhânđócóphốtênMontorgueilgầnchợlớnParis.Bạnbègọi

đùaanhlàthằngJeanKích.CólầnngườitađangchữacáibaolơnnhàThị

Sảnh Toulon thì cái cột trụ đá chạm kiểu Puget rời ra và suýt đổ. Jean

Valjeancómặtởđấyvộilấyvaiđỡchiếccột,nhờthếmàthợkịpđếnchống

lại.Anhkhỏeđãnhưthế,anhnhanhnhẹnmềmdẻolạicònhơn.Cónhững

ngườitùthườngxuyênnghĩđếnvượtngục,đãphốihợpsứcmạnhvớisự

nhanhnhẹnđếnmứcmộtkhoahọcthựcsự,khoahọcvềgâncốt.Nhữngcon

ngườimuônđờiướcmuốncócáicánhnhưconruồi,conchimấy,ngàyngày

họvẫn đemratập dượtcảmộtnghệthuật huyềnbívề leotrèo.Leotheo

chiềuthẳngđứng,chânbámvàonhữngnơichỉthấyhơigợnmộttí,thường

chỉlàtròchơiđốivớiJeanValjean.Chỉcómộtgóctườngmàlấygâmlưng

vàbắpchân,dùngkhuỷutay,gótchânbíuvàonhữngchỗvôiđáráprỗ,là

anhtrèolênđếngácbanhưmộttròquỷthuật.Cókhianhcứleonhưthếlên

đếntậnnócngục.

Anhítnói,khôngcười.Cảnămhọachăngchỉmộthailầncócảmxúcgì

thậtmãnhliệtmớilàmanhbậtlêntiếngcười,cáighêrợnphảngphấtnhư

củamaquỷ.Trônganhlúcnàocũngcóvẻđangnhìnmộtcáigìghêrợn.

Đúnglàtâmtríanhđangbận.Quanhữngnhậnxétkhônglànhmạnhcủamột

bảnchấtdởdangkhôngpháttriểnvàcủamộtđầuóclẩnquẩn,anhcảmthấy

mơhồnhưcómộtvậtgìcổquáiđangđèlênngườimình.Anhđangbògiữa

vùngtranhtốitranhsángấyvàmỗibậnngoáicổlại,thửvươntầmmắtlên

cao,anhlạivừahoảngsợvừacămgiậnmàthấytầngtầnglớplớpđángsợ

nàolàsựvật,nàolàluậtpháp,thànhkiến,nàolàngườivàviệc,tấtcảđều

dựngsững,chồngchấtđếntậnmâyxanh,chỗlồichỗlõmmộtcáchghêrợn,

tấtcảđềumơhồkhôngrõđườngnét,nhữngkhốitonhưnúilàmanhhốt

hoảng.ThậtrađóchỉlàcáithápkỳdiệumàchúngtagọilàVănMinh.Đây

đótrongcáimớlúcnhúc,dịhìnhấy,lúcthìsátngaybêncạnh,lúcthìởtận

nơixakhôngvớitới,anhlạinhìnthấymộtnhóm,mộtchitiếtnàođósáng

bậtlên.Đólàtênlínhgácngụcvớichiếcdùicui,hoặctênsenđầmvớichiếc

kiếmdài,rồilạilàôngGiámMụcmũcaovàtậnchótvót,nhưtrongánhhào

quangchóilọi,HoàngĐếmũáochỉnhtề,rựcrỡ.Anhcócảmtưởnglàmọi

thứhuyhoàngxaxôikia,khôngnhữngkhôngxuatanđêmtốimàcònlàm

chonóthêlươngvàmùmịtthêm.Phápluật,thànhkiến,sựviệc,conngười,

đồvật,tấtcảnhữngthứđó,điđilạilạitrênđầuanh,theosựvậnđộngphức

tạpvàbíẩncủavănminhmàChúađiềukhiểnlấy;tấtcảbướcđivàchàđạp

lênngườianh,độcácmàbìnhthản,lạnhlùngmàácliệt,khôngsaotảnổi.

Nhưbịrơixuốngcảnhcùngcựcnhấttrênđời,nhưbịđàyxuốngtầngsâu

nhấtcủađịangụcđểkhôngcònmắtmànhìnnữa,nhữngkẻbịphápluậtđày

đọađềucảmthấyđènặnglênđầumìnhtấtcảsứcnặngcủacáixãhộiloài

người,nóquảthậtvôcùngtolớnđốivớiaiđứngngoàimànhìnvàđốivới

ngườibịnóđèlênthìlạivôcùngkinhkhủng.

JeanValjeansuytưởngtrongtìnhtrạngnhưthế.Sựsuytưởngcủaanhcó

thểcótínhchấtnhưthếnào?Giánhưhạtgạotrongcốixaymàbiếtsuynghĩ

thìchắcnósẽnghĩnhưanhđangnghĩ.

Tấtcảnhữngcáiđó,nhữnghiệnthựcđầybóngma,nhữngbóngmađầy

hiệnthựcấy,dầndầnđãtạonêntronganhmộttâmtrạngkhótả.Đôikhi,

đanglàmlaodịch,anhdừngtaysuynghĩ.Tâmtríanhvừagiàdặnvừarối

loạnhơnxưa,bỗngvùnglêntứctối.Tấtcảcáigìđãxảyrađếnchoanhđều

vônghĩa,tấtcảsựvậtchungquanhanhđềuphilý.Anhtựnhủ:Thậtchẳng

khácgìchiêmbao.Anhnhìntêngácngụccáchanhmấybước,trôngnónhư

mộtbóngma;độtnhiênbóngmanệnanhmộtdùicui.Đốivớianh,thiên

nhiêntrướcmắthìnhnhưkhôngcónữa.Khôngcómặttrời,khôngcóngày

hèđẹp,khôngcóbầutrờirựcrỡ,khôngcóbuổisớmmaithángtưmátdịu,

nóinhưthếtưởngcũngđúngvớianhthôi!Ởtronganhchỉnhờnhờ,mộtthứ

ánhsángxóbuồng.

Cuốicùngđểtómtắtnhữnggìcóthểtómtắtđượctrongtấtcảnhữngđiều

đãkểratrênkiavànêuthànhkếtluậncụthể,chúngtachỉcầnnhậnđịnh

rằng,saumườichínnăm“hunđúc”trongtù,JeanValjean,cáianhthợxén

câyhiềnlànhởFaverolles,saulàtêntrọngphạmđángsợởToulon,đãtrở

thànhkẻcóganlàmhaithứviệcxấuxa:Mộtlànhữngmanhđộngđộtnhiên,

mùquáng,khôngsuynghĩ,hoàntoàndobảnnăngsaikhiến,nhưlàđểtrả

thùchonhữngđaukhổđãđàyđọamình;hailàcónhữnghànhđộngxấuxa

nghiêmtrọng,cóđắnđocânnhắc,cótrùtính,dựavàonhữngýnghĩsailầm

màđaukhổvừaquađãgieovàođầuócmình.Nhữngviệctrùtínhcủaanh

thườngquabagiaiđoạnliêntiếp:Lýluận,quyếttâmvàkiêntrì,baviệcmà

chỉnhữngtaycantrườngmớilàmnổi.Sựbấtbìnhthườngxuyên,nỗichua

xóttronglòng,niềmuấtứcsâuxavìcácthứbấtcôngphảicamchịuvàsự

phảnứngđốivớicảnhữngngườitốt,ngườivôtộihayngườicôngminh,đều

làđộngcơcủaanh.Mỗilầnanhsuynghĩ,anhđềuxuấtpháttừlòngcămthù

luật pháp của loài người và cuối cùng rồi cũng lại quay về đích đó. Nếu

khôngcócáigìmaymắnngănlạithìrồicólúc,lòngcămthùấysẽbiếnra

lòngcămthùxãhội,cămthùloàingười,cămthùcảtạohóavàthểhiệnra

thànhcáiýmuốnmơhồ,daidẳngvàtànbạolàlàmhại,bấtluậnai,quýhồ

đólàmộtsinhvật.Xemđóthìbiết,khôngphảilàkhôngcăncứmàgiấy

thônghànhcủaJeanValjeanlạichoanhlàngườirấtnguyhiểm.

Năm này qua năm khác, tâm hồn ấy khô héo dần, chầm chậm nhưng

khônggìngănnổi.Timkhônênmắtcũngkhô.Lúcrakhỏinhàtù,tínhra

suốtmườichínnămtrời,anhchưahềrỏmộtgiọtnướcmắt.

VIII

BIỂNCẢVÀĐÊMTỐI

Cóngườirơixuốngbiển!Mặc!Tàukhôngdừnglại.Đangcógió,chiếc

tàuvôtìnhphảitiếptụchànhtrìnhđịnhsẵn.Nócứlướttới.Ngườikiamất

hút rồi hiện ra, chìm xuống lại ngoi lên, kêu cứu, rồi giơ tay vẫy, nhưng

chẳngmộtainghecả.Chiếctàurùngmìnhtrướccơnbão,mọingườiđangra

taykéolái.Thủythủvàhànhkháchkhôngaicònthấyngườiđangbịsóng

vùinữa:Cáiđầuanhtachỉlàmộtchấmnhỏtrênmặtbiểnsóngto.

Anhtakêulênmấytiếngtuyệtvọnggiữakhoảngbiểntrờithămthẳm.

Ôi!Cánhbuồmđangbỏđi,saomànhưmộtbóngma!Anhnhìnnó,nhìnnó

điênsay.Nólùira,mờđi,nhỏdần.Mớibannãyanhcònởtrênấy,anhcòn

đứngtronghàngthủythủ,anhđiđilạilạitrênboongvớimọingười,anhcó

phầnkhôngkhívàánhsángcủamình,anhđangsống.Bâygiờ,thìviệcgìđã

xảyra?Anhđãtrượtchân,ngãxuốngvàthếlàhết.

Chungquanhanhbâygiờchỉcólànnướcdữtợn.Dướichânanhchỉthấy

cáigìchảytrôivàsụpđổ.Nhữngngọngióxéráchbươm,ghêtởmbaovây

lấyanh,nhữngcuộnnướcxoáylôianhđi,mặtbiểntảtơivùngvẫyquanh

đầuanh,sóngnướcnhưmộtđámngườithôbỉđangnhổvàomặtanh,nhiều

ngõ ngách mập mờ như đang nuốt anh mất nửa người; mỗi lần anh dấn

xuốngsâu,anhlạihéthấynhữngvựcthẳmtốiom;baonhiêurongrêuxalạ

tómlấyanh,quấnchânanhvàlôianhvềvớinó;anhcócảmgiácnhưmình

cũnghóa thành vực sâu, cũng là bèo bọt;sóngbiểnchuyềnnhau dồi dập

anh,anhhớplấyđắngcay,đạidươnghènnhátrasứcdìmanh,mênhmông

đangđùavớicơnhấphốicủaanh.Hìnhnhưtấtthảysóngnướclàhằnthù!

Tuyvậy,anhvẫnvùngvẫy,cốthửtựvệ,cốthửđứngvững,cốhếtsứcđể

bơi.Nhưnganh,anhchỉlàmộtsứclựcđángthươngtrongchốclátđãkiệt

quệ,màlạidámđươngđầuvớicáibấttận.Chiếctàuởđâurồi?Đằngkia,

mờmờtrongbóngtốinhànnhạtởchântrời.

Từngcơngiótonổilên;tấtcảcácthứbọtbèođậpxuốngngườianh.Anh

ngướcmắtlênvàchỉthấymâymùảmđạm.Đanghấphối,anhlạichứng

kiếnbiểncảlêncơnđiêndại.Anhnhưbịcơnđiênkiaxửnhụchình.Văng

vẳng bên tai anh những tiếng động xa lạ đối với con người, những tiếng

độngnhưđếntừbênkiatráiđất,từmộtcõingoàinàođókinhkhủnglàm

sao.Trênmâycaocónhiềuchimcũngnhưthườngcóthiênthầntrênnhững

khốnkhócủaconngười,nhưngchimvàthầncóthểgiúpgìđượcchoanh?

Nhữngthứđóbay,lượnvàcahát,cònanh,anhrênrỉsắplìađời.Anhcảm

thấymìnhnhưbịliệmtrongcảhaithứvôbiên:Biểncảvàtrờicao;biểnlà

mồ,trờilàvảiliệm.

Đêmđếndần.Anhbơikhôngbiếtbaonhiêugiờrồi,sứcanhđãcạn.Con

tàu,cáivậtxaxôitrênđócóngười,đãkhuấtbóng.Chỉcònmộtmìnhanh

tronghốsâuthămthẳmcủahoànghôn.Anhchìmxuống,anhlấygân,anh

quằnquại,anhnghedướichânnhữngđợtsóngcổquáicủavôhình;anhcất

tiếngkêu.Chẳngcònngười.VậyChúaởđâu?Anhkêu.Aicứutôi!Aicứu

tôivới!Anhkêumãi.Chântrờivẳnglặng.Trờicaovẳnglặng.Anhvanvỉ

quãngrộng,sóngnước,rongrêu,ghềnhđá:Tấtcảđềucâmđiếc.Anhvan

xinbãotố,nhưngbãotốvôtìnhchỉtuânlệnhvôbiên.Chungquanhanhchỉ

cònbóngtối,sươngmù,côquạnh;chỉcòntiếngsóngvôtìnhgàothétvàmặt

nướchungtànkhôngngớtnhănnheomãimãi.Trongngườianhchỉcònghê

rợnvàmệtmỏi.Dướichânanhchỉcònchìmđắm.Khôngcònchỗbámvíu

nữa.Anhnghĩđếnbướcphiêulưutămtốicủathâymatrongbóngđêmvô

hạn.Cáilạnhkhôngbờlàmanhtêdại.Haibàntayanhcoquắpnắmlạivà

chỉvơđượchưkhông.Gió,mây,bãotố,trăngsaovôdụng!Biếtlàmthế

nào?Ngườituyệtvọngđànhbuôngxuôi,kẻchánchườngđànhtìmcáichết,

anhmặcchosốphậnlôiđi,anhbuôngtayvàthếlàmãimãiđắmchìmtrong

nhữnghốsâuthảmđạm.

Ôi!Bướcđikhônggìcảnđượccủaxãhộiloàingười!Giữađườngcóbao

nhiêungười,baonhiêulinhhồnbịbỏrơi!Mộtđạidương,đểđónmọicáimà

luậtphápgạtra.Khôngcònmộtsựcứuvớtnào,đángsợlàmsao!Chaoôi!

Cáichếttinhthần!

Biển cả ở đây là đêm tối cay nghiệt của xã hội, nơi pháp luật vứt bỏ

nhữngnạnnhâncủamình.Biểncả,đólàsựkhốnkhổmênhmông.Linhhồn,

trôidạttrongvựcsâuấy,cóthểtrởnênmộtthâyma.Ailàkẻlàmchonó

sốnglại?

IX

LẠIGẶPBẤTCÔNG

Mãnhạntù,khinghebêntaimấytiếnglạlùng:Màyđượctựdo!Thậtlà

nhữngphútkhôngngờ,khótảđốivớiJeanValjean.Mộttiasángchóilòa,

thứánhsángthậtsựcủangườisốngđộtnhiênchiếuvàotâmhồnanh.Khốn

nỗi,chẳngbaolâutiasángấylạimờđi.BanđầuJeanValjeanquảthựcđã

quáng mắt khi nghĩ mình được tự do. Anh tin tưởng một cuộc đời mới.

Nhưnganhlạithấyngaygiátrịcủakẻmangtờgiấythônghànhvàng.

Ngaytừphútđầuấyđãcóbaonỗichuacay.Anhđãnhẩmtínhsốtiềnđể

dành suốt thời gian ở tù thế nào cũng phải đến một trăm bảy mươi mốt

francs.Phảinóichođúnglàtínhnhưthếanhkhôngkhấutrừnhữngngày

chủnhậtvàngàylễbắtbuộcphảinghỉ,mườichínnămtứcphảitrừmấtđi

ngóthaimươibốnquan.Dùsao,sốtiềnấyđãbịkhấuđinhiềukhoảnthu

linhtinh,chỉcònmộttrămlinhchínfrancsmườilămxu,lúcanhratùngười

tađemtínhtrảchoanh.Anhchẳnghiểutạisaolạichỉcòncóthếvàđinh

ninhlàmìnhbịngắtngọn,haynóitoạcra,bịđánhcắp.

Hômsaungàyđượctha,đếnGrasse,anhthấytrướccửaxưởngcấtnước

hoacam ngườitađang dỡnhữngbao hàngto,anh lạixinlàmgiúp.Việc

đang cần, người ta đồng ý ngay. Anh bắt tay vào việc. Anh thông minh,

ngườikhỏevàlanhlợi,lạilàmhếtsứcnênngườichủ radángbằnglòng.

Mộtngườilínhsenđầmđingangqua,thấyanhđanglàm,đểý,dừnglạihỏi

giấy.Xonglạitiếptụclàmviệc.Trướcđó,anhcóhỏithửđámphulàmnhư

thếtiềncôngmỗingàyđượcbaonhiêu,họchoanhbiếtlàbamươixu.Tối

đến,anhđếntìmngườichủxưởngđểxinlĩnhtiềncôngvìhômsauphảilên

đườngsớm.Hắnchẳngnóinănggì,xỉachoanhhaimươilămxu.Anhđòi

thêm,hắnbảo:“Màymàđượcbấynhiêulàtốtquárồi!"Anhnàinữa.Hắn

lườmvàbảo:“Liệukhônglạivàonhàđá".

Mộtlầnnữa,anhchomìnhđãbịđánhcắp.Xãhội,NhàNước,bớttiền

củaanhlàăncắpmẻto.Bâygiờđếnlượtcánhânăncắpcủaanhtừngmẻ

nhỏ. Phóng thích chưa phải là giải thoát và ra tù chứ không ra khỏi hình

phạt.

Đó,ởGrasse,anhđãgặpcâuchuyệnnhưthế.CònđếnDignengườita

đốixửvớianhnhưthếnào,chúngtađãbiết.

X

THỨCDẬY

Chuôngđồnghồnhàthờđánhhaigiờ,JeanValjeanthứcgiấcdậy.Cái

giườngêm quáđãlàm anhtỉnhdậy.Đãgầnhaimươinăm anhkhônghề

đượcnằmgiường,nên,tuykhôngthayquầnáo,cáicảmgiácquálạlàmanh

khôngngủyênđược.Anhđãngủquênđượchơnbốntiếngđồnghồ.Bao

nhiêumệtmỏinhưđãtrútsạch.Vả,anhcũngquenchẳngnghỉngơinhiều.

Anhmởmắt,nhìnmộtlúclâutrongbóngtốiquanhmìnhrồinhắmmắtngủ

lại.

Banngàycảmxúcmiênman,tâmtrínhiềuđiềulonghĩ, đếnđêmngủ

thiếpđithìdễdàng,chứđãthứcgiấcthìkhómàngủlạiđược.JeanValjean

đêmấycóthếthật.Anhkhôngsaonhắmmắttrởlạiđược,đâmranghĩvơ

vẩn. Đầu óc như mờ mịt, rối bời, ý nghĩ qua lại chằng chịt. Chuyện xa,

chuyệngầnđềunhưlềnhbềnhlộnxộn,giaonhau,lẫnlộnvớinhau,khithì

mờnhạtkhithìhiệnto,rồibỗngnhiênvụtbiếnđinhưchìmxuốngdướilàn

nướcbùnđangxáođộng.Nhiềuýnghĩhiệnra,nhưngchỉcómộtýthường

xuyênquấnquíttrongócanh,lấnáttấtcả:Anhnghĩvềbộđồănbằngbạc

vàchiếcmôitotướngcủabàMagloirebàytrênbànăn,nóđãlàmchoanhđể

ýlúcđầuhôm.Bộđồbạcấynhưámảnhanh.Nóởngaykiathôi,cáchcó

mấybước.Lúctừbuồngbênsangđây,anhthấybàởgiàcấtnóvàochỗôở

đầugiường.Anhđãchúýđếnchỗôtườngđó.Ngayphíabênphảichỗcửa

từbuồngănsang.Bộđồbạc,rõlàbằngbạcròng.Màlạilàbạccũ.Kểcả

chiếcmôi,cóthểbánítralàvàitrămfrancs.Gấpđôimóntiềnanhlàmtrong

mườichínnămtrời.ThậtrathìanhcóthểkiếmđượcnhiềuhơnthếnếuNhà

Nướckhôngăncắpcủaanh.

Anhnghĩtớinghĩlui,giằngcosuốtgiờ.Cũngcóchútítdodựvàtranh

đấubảnthân.Bỗngđồnghồđổbatiếng.Anhmởchoàngmắt,ngồinhổm

dậy,vớitaysờcáibalôquẳngtrongxó,rồithảhaichânxuốngđất,ngồi

nhổm lên giường lúc nào không biết. Anh ngồi yên như thế một lúc lâu,

trongtrísuynghĩvẩnvơ.Aithấyanhbấygiờmộtmìnhngồithứctrongđêm

tốikhicảnhàngủyên,chắcphảilấylàmghêrợn.Bỗnganhcúixuống,tháo

giầyđặtnhẹlêngiường,rồilạingồithừranghĩngợi.Việcxấuxaấylạibắt

anhsuynghĩmiênman.Baonhiêuýnghĩđãnóitrênkialạixáotrộncảtâm

trí,khiẩnkhihiện,nhưđắnđo,cânnhắc.Vàrồichẳngbiếtvìsao,hìnhảnh

thằngBrevet,mộtbạntùanhđãbiếtởnhàlaovớicáiquầncóđộcmộtdây

treođanbằngsợi,lạiđếnvớianh,lầnkhầnmộtcáchvôcớnhưlệthường

khingườitamơmàng.Hìnhảnhcácôvuôngtrêncáidâytreoquầnấycứ

lởnvởnmãitrongóc.

Khôngcóđồnghồgõmộttiếngbáokhắchaybáonửagiờgìđó,cólẽanh

sẽ ngồi mãi như thế cho đến sáng. Hình như tiếng chuông ấy thúc giục:

Cươngquyếtđi!Anhđứngdậy,ngầnngạimộtlátvànghengóng,trongnhà

imphăngphắc.Anhrónrénbướclạichỗcửasổanhthoángthấyhémở.Trời

khôngtốilắm.Từngđámmâylớnbaytheogiótrênkhông,lúcche,lúcđểlộ

vừngtrăngrằm.Cảnhvậtbênngoàilúcsánglúctối;còntrongnhàthìnhư

mộtthứhoànghôn.Ánhsánghoànghôn.Ánhsánghoànghônấykhôngđều

domâylúcẩnlúchiện,nhưngcũngđủđểnhậnđượclốiđi.Nógiốngnhư

thứánhsánglờmờởtrongmộtcáihầmmàtrướccửathônghơicóngười

qualại.Rađếncửasổ,JeanValjeanchúýnhậnxét.Cửakhôngchấnsong,

quayravườnvàtheothóiquenởđịaphương,chỉcàicáithennhỏ.Anhmở

ra,nhưngvìmộtluồngkhílạnhùavàotrongphòng,anhvộiđónglạingay.

Anhnhìnravườnbằngcặpmắtxemxéthơnlànhìnngó.Quanhvườn,một

bứctườngthấpquétvôitrắngtrèoquarấtdễ.Bênkiatường,trôngrõnhững

ngọncâycáchkhoảngđềunhau.Rõràngbênnàylàvườn,cònbênkialà

đườngphốhoặcmộtngõconcótrồngcây.

Nhìnxong,anhquảquyếtbướclạichỗgiườngnằm,xáchbalôlên,mở

ra,móclấyramộtvậtgìđểlêngiường,nhétđôigiàyvàotúi,buộcbalôlại

đeolênvai,chụpcáimũlưỡitrailênđầuvàkéosụpxuốngtậnmắt.Anhlần

mòtìmcâygậyđemdựngởcạnhcửasổrồitrởlạichỗgiườngnằmnhặtlấy

cáivậtkia:Mộtcáigìgiốngnhưmộtthanhsắtngắn,mộtđầuvạtnhọnnhư

cáicọc.Trongtốikhônglàmsaonhậnđượcthanhsắtấyrènrađểlàmgì.

Mộtcáiđònbẩychăng?Haylàmộtcáidùicui?Rangoàisángthìcóthể

nhậnrõđóchỉlàcáichânđèncủaphumỏ.Thờiấy,thỉnhthoảngngườita

saitùphạmđilấyđátrêncácquảđồicaoquanhToulon,nênhọcũngthường

cótrongtaynhữngdụngcụphumỏ.Cáichânđènđúcbằngsắtđặc,đầudưới

nhọnđểcóthểđóngvàođáđược.

Tayphảicầmthanhsắt,anhnínthở,rónrénđiraphíacửaphòngngủông

GiámMụcbêncạnh.Cửamởhé,ôngGiámMụclúcđingủđãkhôngkhóa

cửa.

XI

HÀNHĐỘNG

JeanValjeannghengóng.Yênlặngnhưtờ.Anhlấyđầungóntayđẩykhẽ

cánhcửa,nhẹnhàng,lénlútvàngạingùngnhưconmèomuốntìmlốivào.

Cánhcửaêmáivàlặnglẽrộngthêmmộttí.

Chờmộtlát,anhlạiđẩythêmcáinữa,lầnnàymạnhtayhơn.Cửalạilặng

lẽmởrộngthêm,đủchoanhláchmìnhqua.Nhưnggầnđólạicócáibàncon

chìaralàmvướnglốiđi.JeanValjeanthấykhókhăn.Phảicốlàmchocửa

mởrộnghơnnữa.Anhquảquyết,đẩycánhcửalầnnữamạnhhơnhailần

trước.Chiếcbảnlềkhôdầutựnhiênkẹtlênmộttiếngdàitrongđêmtối.

JeanValjeangiậtnảymình.Tiếngkẹtcửavangvàotaianhnghetovà

ghêrợnnhưtiếngkènhiệulệnhngàyphánxétcuốicùng.Trongphútđầu

tiênấymọisựđềuphóngđạimộtcáchkỳquái;anhtưởngchừngnhưchiếc

bảnlềvừatỉnhdậyvàđộtnhiêndomộtsứcsốngđángsợ,đangsủalênnhư

chóđểbáocótrộmvào,đánhthứcmọingười.Anhđứngsữnglại,runrẩy,

hoảnghốt,bànchânđangnhónbỗngxịuxuốngđất.Mạchmáuhaibênthái

dươnggiậtnhưbúabổ,ngựcthởphìphònhưtiếnggiólùatronghangnúi.

Anhđinhninhthếnàotiếngrítghêgớmcủacáibảnlềgiậndữấycũngsẽ

làmrungchuyểncảnhàcửanhưmộttrậnđộngđất:Cánhcửabịđẩyđãkêu

lênđểbáođộng,ônggiàsắptrởdậy,haibàgiàsắphôhoánlên,xómgiềng

sẽđếntiếpcứu;chỉmươimườilămphútsau,cảthànhphốsẽnáođộng,cảnh

sátsẽđượchuyđộng.Tronggiâylát,anhthấymìnhnguyđếnnơi.

Anhđứngtrơranhưphotượng,khôngdámcửđộng.Mấyphúttrôiqua.

Cánhcửađãmởtoangrarồi.Anhliềunhìnvàotrongphòng.Vẫnyênlặng

cả.Anhlắngtainghe.Khôngcótiếngcựaquậy.Tiếngkẹtcửakhônglàmai

thứcgiấccả.Cơnnguyhiểmđầutiênđãqua,tronglònganhcònhồihộplạ

thường.Nhưnganhkhônglùi.Ngaynhữnglúcnguyngậpnhất,anhcóbao

giờchịulùiđâu.Anhchỉtínhlàmthếnàochochóngxong.Anhtiếnlênmột

bước,vàohẳntrongphòng.

Trongphòngimlặngnhưtờ.Chỉthấyrảirácchỗnàychỗkianhữnghình

lờmờkhôngrõ.Banngàythìrõđólàmớgiấybàylaliệttrênbàn,những

phosáchlớnmởrộng,nhữngchồngsáchdàyxếptrênchiếcghếđẩu,chiếc

ghếbànhchấtđầyquầnáo,chiếcghếnguyện,nhưnglúcnàychỉthấytoànlà

nhữngkhoảngtôitốivànhữngchỗtrăngtrắng.JeanValjeanlầntừngbước

một,giữgìnđểkhỏiđụngvàođồđạc.Anhngherõhơithởđềuđặnvàbình

thảncủaôngGiámMụcđangngủởcuốiphòng.Bỗnganhdừnglại.Không

ngờanhđãđếnsátcạnhgiườngnhanhđếnthế.

Nhiềukhitạohóakhéođemnhữnghiệntượngvàcảnhtượngthiênnhiên

xenvào côngviệccủa ngườiđờirấtđúnglúc,nhưhiểubiết ýngườimột

cáchthâmtrầmvànhưcóýmuốnlàmchongườitaphảisuynghĩ.Đãnửa

giờ nay, một đám mây to che khắp trời. Vừa lúc Jean Valjean đến trước

giường,đámmâynhưcódụngýtrước,bỗnghéramộtquãngtrống.Ánh

trăngxuyênquacửasổ,độtnhiênchiếuthẳngvàokhuônmặttrắngcủaông

GiámMục.Ôngđangngủyêngiấc.Đêmởmiềnnúitrờilạnhnêncảngười

ônggầnnhưquấntrongchiếcáolenmàunâudàitay.Đầuôngngửatrêngối

vớimộtdángđiệunghỉngơithoảimái.Bàntaycóchiếcnhẫn,cáibàntay

phúcđứcấy,lạibỏthõngrangoài.Vẻmặtcócáigìkhoankhoái,tintưởng

vàvuiđạolàmchosánghẳnlên.Trôngvàothấycócáigìtươihơnmộtnụ

cười,gầnnhưlàmộtvẻvuithíchrạngrỡ.Vừngtránlạinhưphảnchiếumột

thứánhsángvôhìnhkhótả.Rõrànglàlinhhồnngườichínhtrựctronggiấc

ngủđượcchiêmngưỡngmộtcảnhtrờihuyềnbí.

MộttiasángcủacảnhtrờiấyhiệnraởnétmặtôngGiámMục.Tiasáng

ấyđồngthờicũnglàhàoquangtỏatừtrongngườiôngrachínhvìcảnhtrời

ấylàởlòngông,nólàlươngtâmcủaông.Lúcánhtrăngnhưhòahợpvới

thứánhsángbêntrongấy,toànthânôngGiámMụcđangngủyênvụthiện

ranhưtrongmộtvùnghàoquang.Khôngchóisángnhưngmờmờ,êmdịu

vôcùng.Vừngtrăngtrêncao,cảnhvậtimnghỉ,khuvườnkhôngmộtrung

động,ngôinhàyêntĩnh,lạivàogiờấy,lúcấy,sựtĩnhmịchấy,tấtcảđều

nhưthếmvàogiấcngủđángtônkínhcủavịhiềntriếtkiamộtcáigìtrang

nghiêmkhónóivàlàmchomớtócbạcphơ,đôimắtnhắmnghiền,khuôn

mặttrànđầyhyvọngvàtinyêu,cảcáiđầucủabậcgiànuađangngủgiấc

ngủyênlànhcủatrẻcon,nhưrựclêntrongmộtvòngánhsánguynghivà

trongsuốt.Trongconngườiôngquảnhưcócáiuynghicủathầnlinhmà

chínhôngkhôngbiết.

JeanValjeanvẫnđứngtrongbóngtối,taycầmchiếcchânđènsứt,sững

sờ,bànghoàngtrướccảnhônggiàsángrỡấy.Chưabaogiờanhtrôngthấy

mộtconngườinhưthế.Nétmặttincậyấylàmanhkhiếpsợ.Vớitâmtrạng

bốirốivàlosợ,sắpsangãvàomộthànhđộngtộilỗi,anhlạichiêmngưỡng

giấcngủ củamộtbậc chínhnhân,tưởng trongthếgiới tinhthần,chưacó

cảnhtượngnàolớnlaobằng!Giữanơithanhvắngvàbêncạnhmộtkẻnhư

anh,giấcngủấycócáigìcaocả,anhchưahiểurõđược,nhữngcảmthấy

mộtcáchmãnhliệt.

Khôngaibiếtđượctâmtrạnganhlúcđónhưthếnào.Cảanhcũngvậy.

Phảitưởngtượngmộtcáigìphũphàngnhấtđốivớimộtcáigìdịudàngnhất,

mớihìnhdungđượctâmtrạngấy.Nhìnvàonétmặtanhthìkhôngnhậnthấy

gìcóthểnóichắcđược.Mộtthứkinhngạclơláo.Anhđứngsữngmànhìn,

thếthôi.Nhưnganhđangnghĩgì?Khómàđoánrađược.Nhữngthứcảm

xúcấybảnchấtlàcảmxúcgì?MắtanhkhôngrờihìnhảnhôngGiámMục

già.Cửchỉvànétmặtđểlộrõmộtsựrụtrèlạlùng.Cóthểnóilàanhđang

lưỡnglựtrướchaivựcthẳm,mộtnơilàmngườitasangãvàmộtnơigiúp

ngườitathoátnạn.Hìnhnhưanhđươngsẵnsànghoặcđậpvỡsọônggià

hoặcômlấytaymàhôn.

Mộtlúcsau,anhtừtừgiơtaytráilênngangtránvàgiởmũra,rồilạibỏ

cánhtayxuống.Anhlạiđứngyên,taytráicầmmũ,tayphảicầmdùicui,tóc

lởmchởmdựng ngược trên cái đầu dữ tợn, mắtngắm sữngônggià.Ông

GiámMụcvẫncứngủthiêmthiếptrướccáinhìnđángsợấy.Ánhtrăngsoi

mờmờtrêncâythánhgiátrênlòsưởi.NgườitacócảmgiácnhưtượngChúa

đangdangtayđónlấycảhaingười,đểbanphúcchongườinàyvàxátộicho

kẻkia.

Bỗng Jean Valjean chụp mũ lên đầu, rảo bước lần theo cạnh giường,

khôngnhìnôngGiámMục,đếnthẳngchỗôtườngmờmờởđầukia;anhgiơ

cáichânđènsắtlênđểnạykhóa;chìakhóacắmngaytrongổ;anhmởra,

thấyngaycáigiỏđựngđồbạc;anhbêra,bướcvộiquaphòng,chẳngcầngiữ

gìn,khôngsợtiếngđộng,láchrakhỏicửa,bỏbộđồbạcvàobalô,vứtcái

giỏđi,chạyquavườn,vượtquatườngnhưcọp,rồicắmđầuchạy.

XII

ÔNGGIÁMMỤCLÀMVIỆC

Sánghômsau,mặttrờivừamọc,ôngGiámMụcđãrađibáchbộngoài

vườn.BàMagloirehớthảichạyđến:

—ĐứcCha,thưaĐứcCha,ĐứcChacóbiếtcáigiỏđồbạcởđâukhông?

—Có.

—LạyChúa!Mayquá!Conđangkhôngbiếtnóchạyđiđâu.

ÔngGiámMụcvừanhặtđượccáigiỏởtrênluốnghoa.Ôngđưachobà.

—Giỏđây.

—Ôhay!-bàMagloirekêu-Cáigiỏkhông!Thếcònbộđồbạc?

—À,bàtìmbộđồbạcà?Thếthìtôikhôngbiết.

—Trờiđấtơi!Bịmấttrộmhếtrồi!Cáithằngtốihômquanólấyrồi!

Và thoáng một cái, bà chạy vụt vào phòng nguyện, đến chỗ giường

khách,rồiđảotrởra.ÔngGiámMụcđangcúixuốngbồnhoanhìnmấycây

hoabịcáigiỏquăngphảiđègãy.NghetiếngbàMagloirekêu,ôngngẩng

ngườilên.

—ThưaĐứcCha,nóđirồi!Đồđạcbịmấttrộmrồi!

Vừakêulênnhưthế,bàlạinhìnthấyởgócvườncóvếtngườimớitrèo

quatườnglàmlởcảbờvôi.

—Đâynày!Nótrèoqualốinàyđây.NónhảyralốiphốCochefilet!À,

quânkhốnkiếp!Nólấytrộmbộđồbạccủanhàtacòngì.

Ông Giám Mục yên lặng một lát, ngẩng nhìn bà Magloire một cách

nghiêmtrangvàôntồnbảo:

—Nhưngnày,bộđồbạcấycóphảilàcủanhàtakhôngđã?

BàMagloirengẩnngườira.Haingườiđứnglặngyênmộtlát,ôngGiám

Mụclạinóitiếp:

—BàMagloirenày,lâunaytacứgiữmãibộđồbạcấylàsaiđấy.Nólà

củakẻkhó.Màngườiấylàhạngngườinào?Chínhlàmộtkẻkhómà.

—Chaoôi!LạyChúa!TôivớicôBaptistinethìnóilàmgì.Chúngtôithế

nàocũngxong.NhưngcònĐứcCha,từnaythìĐứcChaănbằnggì?

ÔngGiámMụcnhìnbà,dángngạcnhiên:

—Ôhay!Thếkhôngcóthìanĩathiếcà?

BàMagloiresovai:

—Thiếcăncómùitanh.

—Thếthìdùngđồsắt.

BàMagloirenhănmặtlại:

—Sắtcóvịhan.

Một lúc sau, ông ăn sáng ở ngay cái bàn chỗ Jean Valjean ngồi hôm

trước.Vừaăn,ôngvừavuivẻnóichuyện.Côemtrầmtĩnhngồinghevàbà

Magloirethìlẩmbẩmcàunhàumộtmình.Ôngbảo:“Chấmmiếngbánhvào

sữathìcầngìphảithìanĩa,dùlàbằnggỗđinữa".

BàMagloirevừađiđilạilạivừalẩmbẩm:

—Đờithuởnhàailạiđitiếprướcmộtthằngnhưthếvàonhàbaogiờ.Lại

cònchonónằmngaybêncạnhphòngmình.Phúcđứclàmsaonólạichỉmới

lấycủamàthôi.Trờiơilàtrời!Cứnghĩđếnmàrùngmình!

Haianhemănxongsắpđứngdậythìcóngườigõcửa.ÔngGiámMục

bảo:

—Cứvào.

Cửamở.Mộttốpngườikỳquặchùnghổkéonhauvào.Bangườitúmcổ

một người. Ba người ấy là lính sen đầm; người kia là Jean Valjean. Một

ngườiđội,ýchừngchỉhuycảbọn,đứnggầnởcửa.Ybướcvào,tiếnđến

gầnôngGiámMục,giơtaychào:

—BẩmĐứcCha…

Nghethấythế,JeanValjeanđươnglầmlìvàcóvẻthấtvọng,ngẩnglên

nhìn,kinhhoàng.Anhlẩmbẩm:

—ĐứcChaà!Vậyrakhôngphảilàôngcụxứ…

Mộttênlínhquát:

—Im!ĐâylàĐứcGiámMục.

Lúcấy,ôngGiámMụcmặcdầucaotuổicũngcốbướcnhanhtớibênanh.

ÔngnhìnvàoJeanValjean:

—A,anhđấyà!Thấyanhtôimừnglàmsao!Nhưngnày,tôicònchoanh

cảđôichânđènnữakiamà,cũngbằngbạcđấy,cóthểbánđượchaitrăm

francs.Saoanhlạikhôngmangđimộtthểvớibộđồăn?

JeanValjeangiươngconmắtnhìnconngườiđángkínhấy.Vẻmặtanh

bâygiờtưởngkhôngcònngônngữnàocóthểtảrõđược.Viênđộinói:

—BẩmĐứcCha,hóaratênnàynóithật?Chúngtôigặpnóđangđinhư

cóýchạytrốn.Chúngtôibắtgiữlạiđểkhámthìthấycóbộđồbạcnày…

ÔngGiámMụccười,ngắtlờiy:

—Vàanhấynóirằngđêmhômquaanhấyngủởnhàmộtôngcốđạogià

vàôngấyđãchoanhchứgì?Tôiđoánrathế.Rồicácônggiảianhtađến

đâyphảikhông?Lầmrồi.

—Nếuvậy,chúngtôicóthểthachohắnđichứ?

—Hẳnrồi.

BọnlínhbuôngJeanValjeanra.Anhlùilạingơngácnhưngườimơngủ,

lắpbắpnóikhôngratiếng:

—Thachotôithậtà?

Mộtngườilínhnói:

—Phải,thachomàyđấy,màykhôngnghethấyà?

ÔngGiámMụclạinói:

—Này,anhcầmnốthaicâychânđènrồihãyđinhé!Đènđây.

Ôngđếnchỗlòsưởi,lấyhaicâyđènvàđemlạichoJeanValjean.Hai

ngườiđànbàlặngyênđứngnhìnkhôngnóikhôngrằng,khôngcómộtcử

chỉnàomuốnngăntrởôngGiámMục.

JeanValjeanrunbầnbật.Nhưcáimáy,anhgiơtaycầmlấyđôiđèn,mặt

màyngơngác.ÔngGiámMụcnói:

—Thôi,chúcanhlênđườngbìnhyên.Nhânthể,lầnsauanhcótrởlại

đây,nhớkhôngcầnphảiquaphíavườn.Cứcửalốiquaphốmàđi.Ngày

đêmlúcnàoravàocũngđược,cửachỉcàicócáithenthôi.

Rồiôngquayvềphíabọncảnhsát:

—Thôi,cácôngcóthểvềđượcrồi.

Bọnlínhđira.JeanValjeannhưngườisắpngất.

ÔngGiámMụclạigần,khẽbảo:

—Đừngquên,đừngbaogiờquênrằnganhđãhứavớitasẽdùngchỗtiền

nàyđểtrởthànhconngườilươngthiệnnhé.

JeanValjeankhôngnhớcóhứavớiôngGiámMụcđiềugìhaykhông.

Anhcứđứngngâyngườira.ÔngGiámMụcđãnhấnmạnhvàocâumình

nói.Bâygiờbằngmộtgiọngthậttrangnghiêm,ônglạinóithêm:

—JeanValjean,ngườianhemcủatôiơi,từnayanhkhôngcònlàkẻác

nữa,anhthuộcvềphíangườilươngthiệnrồi.Linhhồncủaanh,tađãmua

đây,tađemnórakhỏicõihắcám,rakhỏitưtưởngsangã,tađemdângnó

choChúa.

XIII

BÉGERVAIS

JeanValjeanvộivàngrờibỏDignenhưmộttêntùsổng.Anhđivềphía

cánhđồng,gặpđườngngangngõtắtnàocũngđibừatheo,khôngbiếtcólúc

đãlộntrởlạiconđườngvừamớiđiqua.Anhcứlangthangnhưthếsuốtcả

buổimai,chẳngănuốnggìmàcũngkhôngthấyđói.Nhiềucảmxúcmớilàm

anhxaoxuyếncảtâmhồn.Anhthấymìnhbựctứcvôcùng,chẳngbiếtlà

giậnai.Anhcũngkhônghiểulàmìnhxúcđộnghaycảhổthẹn.Cólúcanh

thấylòngmìnhdịuxuốngmộtcáchkỳlạvàcốchốnglạibằngcáchnghĩđến

gầnhaimươinămbịđàyảiđểcholònglạirắnlên.Tâmtrạngấylàmcho

anhmệtnhọc.Anhlolắngthấycáibìnhtĩnhmàcảnhtùtộibấtcôngđãđem

lại cho tâm hồn anh lâu nay, cái bình tĩnh ghê sợ ấy đến nay đã bị lay

chuyển.Anhtựhỏirồiđâycáigìsẽthayvàođấy?Cólúcnghĩ,giácứnằm

trongtùvớibọncảnhsátlạihóahaychứkhôngthíchsựviệclạixảyranhư

thế.Tuytiếttrờiđãvềthu,songởcáchàngràovẫncònlácđácđôibabông

hoanởchậm,thoangthoảng hươngthơm,khiếnlúcđingangqua,anhlại

nhớđếnnhữngngàythơấu.Cáckỷniệmxaxưaấylàmanhrấtkhóchịuvì

đãlâulắmanhkhônghềnhớtớinữa.

Suốtcảngàyhômấy,nhữngýnghĩmiênman,khótảnhưvậycứchồng

chấtmãitrongđầuócanh.Mặttrờisắplặn.Bóngmỗihònsỏinhỏcũngin

dàitrênmặtđường.JeanValjeanngồisaumộtbụicây,giữacánhđồngrộng

màuhung,bốnbềvắngngắt.Đằngxavềphíachântrờichỉtrơtrọicódãy

núiAlpes.Tuyệtnhiênchẳngthấygácchuôngnàocủamộtlàngởxa.Anh

đãđikhỏiDignecóđếnbadặm.Mộtconđườngxuyênquacánhđồngđi

ngangsátbênbụicây.Vẻmặttrầmngâmlàmchobộáoquầntảtơicủaanh

thêmghêrợn,aitrôngthấycũngphảikhiếp.Giữalúcấycótiếngnóicười

vuivẻvangđến.

Anh quay đầu nhìn ra phía đường. Một thằng bé mười tuổi, người xứ

Savoyard,vừađivừahát,bênsườnlủnglẳngchiếcđànconvàsaulưngđeo

cáihòmgỗnhỏ.Nhữngđứatrẻráchrướinhưnghiềnlànhvàvuitínhnhưthế

người ta thấy lang thang kiếm ăn từ vùng này đến vùng khác là thường.

Thằngbéhátluônmiệng,thỉnhthoảnglạidừnglại,tungmấyđồngtiềntrong

taylênchơichuyền.Trongsốtiền,cólẽtấtcảvốnliếngcủathằngbé,có

mộtđồnghàobốnmươixu.

Nó đứng lại bên bụi cây, nhưng mải chơi chuyền không thấy Jean

Valjean.Mọilầnnókhéobắt,lầnnàyđồnghàobốnmươixunảyrangoàivà

lănvàobụi cây đến tận chỗ JeanValjeanngồi.Jean Valjean đặtchânlên

trên.Nhưngthằngbénhìntheođồngtiềnlăn,đãtrôngthấy.Nókhôngtỏvẻ

gìngạcnhiên,đếnthẳngchỗanhngồi.Bốnbềcảnhvậtthậtlàhoangvắng.

Nhìnxađếnchântrờicũngkhôngthấybóngngườitrêncánhđồnghaytrên

conđườngnhỏ.Chỉvăngvẳngcótiếngmộtđànchimbayngangtrờicaotít.

Thằngbéquaylưnglạiphíamặttrời.Ánhnắngchiềugieotừngsợivàng

lênmáitócvàphủlênkhuônmặtdữtợncủaJeanValjeanmộtmàuđỏbầm

nhưmáu.Vớivẻtincậycủamộtđứatrẻthậtthàvàngâythơ,thằngbékêu

lên:

—Ôngơi!Đồnghàocủatôiđâu?

JeanValjeanhỏilạinó:

—Màytênlàgì?

—Thưaông,tôilàbéGervais.

—Cútđi!

—Ôngtrảtôiđồnghàođã.

JeanValjeancúiđầukhôngnóigì.Thằngbélạiđòi:

—Đồnghàocủatôi,ông!

JeanValjeanvẫncúinhìnxuốngđất.Thằngbélạikêu:

—Đồnghàocủatôi!Đồnghàotrắngcủatôiđâu?Trảtiềncủatôilạicho

tôi.

JeanValjeanvẫnlặngthinhnhưkhôngnghethấy.Thằngbénắmlấycổ

áoanhlaymạnh.Đồngthờinócốhếtsứcđẩycáichânđigiầyđinhđang

giẫmlênđồnghàocủanó.

—Trảtiềntôiđây!Trảđồnghàobốnmươixucủatôichotôi!

Thằngbévừađòivừakhóc.JeanValjeanngẩngđầulênnhưngvẫnngồi.

Đôimắtanhđụcngầu.Anhnhìnchằmchằmthằngbé,ravẻngạcnhiênlắm,

rồigiơtayvớlấycâygậy,miệngthétto:

—Đứanàođấy?

—Tôiđây,ôngơi!BéGervaisđây.Tôi,tôiđây!Xinôngtrảtôiđồnghào

bốnmươixu.Xinôngnhấcbànchânlêncho.

Tuynhỏxíu,thằngbécũngphátcáulêngầnnhưmuốnnạtnộ:

—Thếnào!Ôngcóbỏchânrakhông?Bỏchânrađi!

—A,vẫnmàyà?

JeanValjeanvùngđứngthẳngdậy,chânvẫngiẫmlênđồnghào:

—Màycóxéođikhông?

Thằngbésợhãi,giươngmắtnhìn,bỗngcảngườinóphátrunlên.Nóngơ

ngácmộtlúcrồibachânbốncẳngbỏchạy,khôngdámquaycổlại,không

dámkêulênlấymộttiếng.Chạyđượcmộtquãngxa,thằngbéhếthơiphải

dừnglại.JeanValjeantrongcơnmơmàngnghethấytiếngnónứcnởkhóc.

Mộtlúcsauthằngbémấthút.Mặttrờiđãlặn,bóngtốitrùmchungquanh

JeanValjean.Cảngàyhômấyanhchưaănuốnggì.Chắcanhđươnglêncơn

sốt. Từ lúc thằng bé bỏ chạy, anh vẫn đứng ngây người, không cử động.

Ngựcanhphậpphồng,hơithởdàivàkhôngđều.Mắttrântrânnhìnxuống

đámcỏcáchmườibước,hìnhnhưchúýnhậnxétvàngắmnghíahìnhthù

miếngmẻsànhmàulamrơitrongđó.

Bỗnganhrùngmình,hơilạnhhoànghônbắtđầuthấmvàongười.Anh

kéosátmũxuốngtrán,thờthẫnkhéplạivạtáongoàivàcàicúclại,bướclên

mộtbướcvàcúinhặtcâygậydướiđất.Lúcấy,anhchợttrôngthấyđồnghào

bịgótgiàygầnvùixuốngđấtđanglấplánhtrongcátsỏi.

Trongngườinhưbịđiệngiật.Anhlẩmbẩmtrongmiệng:

—Cáigìthếnày?

Anhlùilạibabước,rồiđứngsữnglại,mắtkhôngrờikhỏichỗvừamới

giẫmchânxuống,tưởngchừngnhưcáivậtlấplánhtrongbóngtốikialàmột

con mắt đang nhìn chòng chọc. Mấy phút sau, anh run rẩy nhảy đến chỗ

đồngtiền,cầmlên,đứngdậyrồiđưamắtratậnđằngxa,nhìnquanhcánh

đồngmộtvòng.Cảngườianhrunrẩynhưconthúdữsợhãiđươngtìmchỗ

ẩn.

Nhìnmãichẳngthấygì.Trờiđãtối.Cánhđồnglạnhlẽovàlờmờ.Từng

đámsươngmùtimtímbốclêntrongánhhoànghôn.Anh“à”mộttiếngrồi

rảobướcđivềphíathằngbébỏchạy.Điđộtrămbướcanhđứnglạinhìn.

Vẫnkhôngthấygìhết.

Anhbèngọithậtto:

—BéGervais!BéGervais!

Gọixonganhđứngyênchờ.Khôngthấyaithưacả.Cánhđồngvắngngắt

vàquạnhhiu.Chungquanhlàquãngtrốngmùmịt.Chỉcóbóngtối,mắtnhìn

chẳngthấygì.Bốnbềyênlặng,tiếnggọitanvàothinhkhông.Cơngiólạnh

lẽothổilàmchocảnhvậtthêmthêlương.Nhữngcànhcâytrụiláinhình

nhữngcánhtaygầyguộcvungvẩycuốngcuồngnhưmuốndọanạtđuổibắt

ai.

Anhlạiđi,rồivùngchạy,thỉnhthoảngđứnglại,gọithétlêntrongkhoảng

vắng,nghekinhkhủng,thảmthiếtlạlùng:

—BéGervais!BéGervais!

Nếuthựcthằngbécónghethấytiếnggọinhưthế,nócũnghếtvía,chẳng

dámthòmặtra,nhưngchắcchắnlànóđixarồi.

Gặpmộtôngcốđạocưỡingựađiqua,anhchạytheohỏi:

—Cụxứơi!Cụcóthấythằngbénàođiquađâykhông?

—Không.

—MộtthằngnhỏtênlàBéGervaismà?

—Tôikhônggặpaihết.

Anhmóctrongbọcrahaiđồngnămfrancsđưachoông:

—Thưacụ,cụcầmmónnàyđểgiúpkẻkhó.Cụạ,thằngbéấyđộmười

tuổi,hìnhnhưlưngcóđeochiếchòmgỗvàcâyđàn.Nóđikhắpnơi.Một

thằngbéđironglàmmướnấymà.Cụbiếtchứ?

—Tôikhôngthấythằngbéấy.

—ThằngbéGervaismà?Nókhôngphảilàngườilàngnàovùngnàysao

cụ?Cụbảohộcho.

—Nhưlờianhvừanóithìthằngbéấyởvùngxađến.Nóđingangqua

đâythôi.Aimàbiếtđược.

JeanValjeanhấptấpmócthêmhaiđồngnămfrancsnữa:

—Đểônglàmphúc.

Rồianhngơngácbảo:

—CụLinhMụcơi!Tôilàmộtthằngăncướp.Nhờcụchobắttôiđi.

Ôngcốđạothấtkinh,thúcngựaphóngthẳng.JeanValjeanlạicứlốiban

nãy cắm đầu chạy. Cứ như thế một thôi dài,vừa nhìn, vừa gọi, vừa kêu,

nhưngchẳngthấymộtai.Haibaphenthấycáigìnhưbóngngườinằmhay

ngồixổm,anhbăngđồngchạyđến.Nhưngđếngầnthìchỉlàbụicâyhay

tảngđánổilênmặtđất.Sauhết,đếnmộtchỗngãbađường,anhđứnglại.

Trăngđãlên.Anhđưamắtnhìnđằngxavàgọimộtlầncuối:“BéGervais!

BéGervais!BéGervais!”Tiếnggọichìmvàotrongsươngmù,khôngmột

tiếng vọng lại. Anh còn phều phào thêm: “Bé Gervais!” Nhưng giọng đã

đuối và không còn rõ nữa; anh đã kiệt sức. Hai chân bỗng nhiên khuỵu

xuống,nhưcảcáikhốinặngtộilỗivôhìnhđèdúilênngười.Thểxácrãrời

anhbuôngmìnhxuốngmộttảngđálớn,haitaytúmlấytóc,mặtcúigằmvào

giữahaiđầugối,miệngkêurúlên:

—Talàmộtthằngkhốnnạn!

Tráitimvỡra,anhkhócrưngrức.Mườichínnămtrời,bâygiờanhmới

khóclầnnàylàlầnđầu.

ỞnhàôngGiámMụcra,nhưmọingườiđãbiết,JeanValjeanthấymình

nhưxalạvớitấtcảnhữngđiềuanhsuynghĩtừtrướcđếngiờ.Anhkhông

hiểunổitronganhđãcóchuyệngìxảyra.Anhcốlàmcholòngmìnhrắnlại

đểchốngchếvớicửchỉthiêngliêngvớinhữnglờihiềntừcủaôngcụ:“Anh

đãhứavớitasẽtrởthànhconngườilươngthiện.Linhhồncủaanh,tamua

đây,tađemnórakhỏitưtưởnglầmlỗi,tađemdângnóchoChúa”.Những

lờiấychốcchốclạivanglênbêntai.Đểcưỡnglạilòngbaodungvờivợiấy,

anhviệnđếnlòngtựkiêu,nónhưlàpháođàicủatộilỗitrongta.Anhmơhồ

cảmthấylờithatộicủanhàtuhànhnhưmộtđợtxungphongdữdội,một

trậntấncôngquyếtliệtnhấtđếnbâygiờvẫncònlàmchoángváng;nếuanh

cưỡnglạiđứcđộlượngkiađược,thìlònganhsẽtrơnhưgỗđásuốtđời;còn

nếuanhchịunghe,thìanhphảixuađuổinỗicămhờnbaonhiêukẻkhácđã

gieovàolònganhtrongbấynhiêunăm,màanhlạilấylàmthíchthú;lầnnày

thìthắnghaybạiphảiquyếttâmchọnmột,bởivìcuộcgiaotranhđãmởra

rồi,mộtcuộcgiaotranhkhổnglồcótínhchấtquyếtđịnh,giữamộtbênlà

tínhđộcáccủaanhvàbênkialàđứcnhântừcủaôngcụ.

Trướcnhữngtiasángnhưvậy,anhbướcđinhưngườisayrượu,mắtnhìn

lơláo.AnhcónghiệmrarằngcâuchuyệnởDignesẽđemlạichoanhkết

quảgìchăng?Anhcónghethấychăngnhữnglờithìthầmbíẩnnhưcảnh

cáo,nhưquấyrầylươngtâmngườitanhữnglúcnàođótrongđời?Cóaibảo

nhỏ bên tai rằng anh vừa trải qua cái giờnghiêm trọng nhất của số phận

không? Rằng từ nay anh không còn lưng chừng được nữa, thế không là

ngườitốtnhấtthìlàngườixấuthậmtệ,hoặcanhlêncaohơncảôngGiám

Mục,hoặcanhrơixuốngthấphơncảtêntùkhổsai,rằngnếumuốntrởnên

ngườitốtthìanhphảilàmbậcthiênthần,cònnếumuốnkhưkhưlàmkẻác

thìanhphảilàmmộtconquáivật?

Đếnđâylầnnữalạiphảiđặtlạinhữngcâuhỏichỗkhácđãtừngđặtra.

Vậyanhcóthunhậnvàotâmtríanhchútgìvềtấtcảnhữngcáinàykhông,

dùchỉlàmơhồ?Đànhrằng,điềunàychúngtôiđãnói,khổquáthìrồicũng

hóakhôn,nhưnganhđãcóthểlầnđượcnhữngđiềuchúngtôivạchrađây

thìhãycònđángngờlắm.Víthửcácýnghĩnàycóđếnvớianhthìanhcũng

chỉmớihéthấythôi,chứchưacóthểnhìnrarànhrọtđượcvànhưthếnóchỉ

đượcmỗimộtviệclàlàmchoanhbốirốiđếnnỗikhôngsaochịuđượcvà

gầnnhưlàđauđớn.Anhvừamớirakhỏicáinơikỳquáivàđentốikiamà

ngườitagọilànhàtùkhổsai,thìtâmhồnnhưbịôngGiámMụclàmcho

đaubuốt,tựanhưcặpmắtvừarakhỏibóngđêmphảinhứcnhốitrướcánh

sángchóilòa.Cuộcsốngmaisau,cuộcsốngcóthểhiệnratrướcmắtanh

thanh khiết và rựcrỡ vô cùng,khiến người anh không thôi rung độngvà

bànghoàng.Nóithật,anhcũngkhônghiểuanhđangralàmsao.Chẳngkhác

gìconcúđộtnhiênnhìnthấymặttrời,ngườitrongtùlàanhcũnglóamắt

nhưmùtrướcánhsángcủađạođức.

Điềuchắcchắn,màanhkhôngngờtớilàanhkhôngcònnhưtrước,trong

ngườianhhếtthảyđãthayđổivàdùsaoôngGiámMụccũngđãchuyệntrò

vớianh,cũngđãlàmanhxúcđộng,anhcómuốncũngkhôngxóađiềuđó

được.TâmtríanhđangởvàotìnhtrạngnhưthếthìanhgặpBéGervaisvà

cướpcủanóđồngbốnmươixu.Saolạithế!Thậtanhkhônggiảithíchnổi;

tácdụngcuốicùng,vùngvẫysaurốtcủanhữngýnghĩxấuxamangtừnhà

ngụcvềchăng?Mộtchútsứcđẩybêntrongcònsótlại,mộtthứquántính

nhưngườitathườngnóitrongtĩnhhọcchăng?Đúnglàthếvàcóthểtệhơn

thế.Nóingaykhôngphảilàanhđãăncướp,khôngphảiconngườimàcon

vậttronganh,vìtậpquán,vìbảnnăngmàlàmcáiviệcnguxuẩnlàđặtbàn

chânlêntrênhàobạc,tronglúctrítuệđangvậtvãgiữabaonhiêuámảnh

mớimẻ,khótả.Khitrítuệsựctỉnhvànhậnrahànhđộngkiacủaconvật,

anhhoảnghốtgiậtlùivàrúlênghêsợ.

Quảlàmộthiệntượngkỳlạvàchỉcóthểxảyratrongtìnhhìnhbấygiờ.

Bởi vì, khi cướp đồng hào kia của đứa bé, anh đã làm một việc mà anh

khôngcònđủsứclàmnữa.Dùsaođinữa,hànhđộngxấuxacuốicùngnày

cũngcóý nghĩa quyết định đối với anh. Nó đã vụt qua cảnhngổnngang

trongtâmtríanh,dẹptannóđi,rạchramộtbênlànhữngbóngđendàyđặc,

mộtbênlàánhsáng,tácđộnglêntâmhồnanhtrongtìnhthếbấygiờ,như

mộtchấthóahọctácđộngvàomộtdungdịchđụcngầu,làmchomộtnhântố

kếttủavànhântốkiatronglên.

Trước tiên, chưa kịp có thì giờ suy nghĩ, xem xét lại mình, anh đâm

hoảngvànhưngườitìmđườngchạytrốn,anhcốsứctìmlạiembéđểtrảlại

choemđồnghào,chođếnkhithấycốbaonhiêucũngvôích,anhmớidừng

lạituyệtvọng.Vàlúcanhkêulên:Talàmộtkẻkhốnnạn!Thìđúnglàlúc

anhvừanhậnramìnhlàngườithếnào;anhđãrờixaconngườicũcủamình

đếnmứccócảmtưởngmìnhchỉlàmộtbóngma,còntrướcmắtmìnhlàtên

tùkhổsaiJeanValjeanđángtởm,nólạibằngxươngbằngthịt,taycầmgậy,

mìnhmặcáotù,trongxácchứađầycácthứđồăntrộm,bộmặtlầmlìvàcả

quyết,trongócđầynhữngtínhtoánxấuxa.

Nhưchúngtôiđãlưuý,vìcùngkhổquámàanhdễsinhảotưởng.Vừa

rồicũngnhưmộtsựhiểnhiện.RõrànglàanhnhìnthấyJeanValjean,nhìn

thấybộmặtđángsợấytrướcmặt.Anhgầnnhưđếnlúctựhỏimìnhkẻđólà

aivàtronglònglấylàmkinhtởm.

Tríócanhbấygiờnhưđangởvàomộtthờikhắcdữdội,nhưnglạiyên

tĩnhmộtcáchđángsợ.Anhnhưchìmsâuvàomơmàng,sựthậtcuộcđờiđều

nhưtanbiến.Khôngcònthấynhữngsựvậtxungquanh,màlạithấyhiệnra

bênngoàinhiềudánghìnhởtrongđầuóc.

Cóthểnóilàanhtựngắmlấymình,mặtđốimặt.Vàngaylúcấy,trong

cơnảogiác,anhlạitrôngthấytừcõixabíẩn,mộtthứánhsángmàthoạttiên

anh tưởng là một ngọn đuốc. Nhìn kỹ thêm thứ ánh sáng hiện lên trong

lươngtâmấy,anhlạithấynócóhìnhngườivàngọnđuốckialàôngGiám

Mục. Ý thức anh lần lượt nhìn hai con người đứng trước mặt mình, ông

GiámMụcvàtênJeanValjean.Phảicóđếnlửathiêngcủavịnàymớiluyện

dịuđượctênkia.Dotácdụngkỳlạcủacơnsaysưanày,anhcàngmơmàng

thìtrướcmặtanh,ôngGiámMụccàngtolên,sángrỡ,cònJeanValjeanthì

bélạivàphaimờđi.Đếnmộtlúchắnchỉcònmơhồnhưcáibóngma.Đột

nhiênhắnbiếnmất.ChỉcònmộtmìnhôngGiámMục.

Tâmhồnconngườikhốnkhổnày,nhờôngmàtràntrềánhsánglộnglẫy.

JeanValjeankhóclâulắm.Nướcmắtrànrụa,tiếngkhócnứcnở,yếuđuối

hơnđànbàvàsợhãihơntrẻcon.Nướcmắttuônra,đầuócdầndầnsángsủa

lên,mộtthứánhsánglạlùng,vừarạngrỡlạivừakinhkhủng.Cuộcđờidĩ

vãng,cáitộiăntrộmbánhngàyxưa,cảnhsốngtùtộiđằngđẵngmấymươi

năm,cáivẻ ngây độn bề ngoài, cõi lòng cứngrắnbêntrong, ngày phóng

thíchthấyvuilên,vìbaonhiêukếhoạchtrảthùđãxếpđặt,chuyệnxảyraở

nhàôngGiámMục,cáiviệcvừamớilàmxong,tứcviệcăncướpđồnghào

củathằngbé,cáitộithựclàhènnhát,thựclàxấuxavìnóphạmvàongay

saulúc đượcôngGiámMụctha thứ,tấtcả nhữngcáiđó lầnlượthiệnra

trongócanhrõrệt,dướimộtthứánhsánganhchưatừngđượcthấybaogiờ.

Anhnhìnlạicuộcđờicủaanhmàghêsợ.Anhnhìnlạilinhhồnanh,thấy

ghêtởm.Tuyvậy,hìnhnhưdướiánhsángcủathiênđường,anhđangnhìn

rõmặtquỷSatan.

Anhkhócnhưvậybaonhiêulần?Khócrồianhlàmgì?Điđâu?Vềsau

khôngaibiếtcả.Chỉbiếtrằng,đêmhômấy,ngườichủxethườngchởkhách

điGrenoble,đếnDignehồibagiờsáng,khiđiquaphốDinhGiámMục,có

thấymộtngườiquỳgốitrênthềmtrongbóngtối,trướccửanhàĐức Cha

Bienvenu.Hìnhnhưngườiấyđangcầunguyện.

QUYỂNIII

TRONGNĂM1817

I

NĂM1817

Ngangnhiêntựtạimộtcáchđếvươngvàđầykiêuhãnh,LouisthứXVIII

gọinăm1817lànămthứhaimươiniênhiệumình.Hếtthảycáchiệutócgiả

quétvôimàuthanhthiênvàvẽhoahuệđềumongchờphấnthơmvàcon

chimnhàvuatrởlại.CũnglàthờimàBáTướcLynch,chủnhậtnàocũng

ngồinơighếhộiđồngnhàthờSaintGermainDesPrés,đánhbộlễphụcđình

thần,vớichiếcbăngđỏvàcáimũdàivàtrôngnghiêngthìcócáivẻuynghi

riêngcủangườiđãcómộthànhđộngvangdội.Hànhđộngvangdộicủaông

Lynch là thế này: Ngày 12 tháng 3 năm 1814, lúc ấy ông đang làm Thị

TrưởngBordeaux,ôngđãgiaohơisớmquáthànhphốnàychoCôngTước

Angoulême.NhờđóôngđượclàmThượngNghịSĩ.

Năm1817cũnglànămđangthịnhhànhcáimốttrẻconnămsáutuổitùm

hụp trong những casquette da rộng có miếng che tai giông giống người

Esquimaux.QuânđộiđềumặcđồngphụctrắnggiốngquânÁo;cáctrung

đoànđềugọilàdũngđoàn;cácđơnvịkhônggọibằngconsốmàbằngtên

các quận; Napoléon đang ở Sainte Hélène, Chính Phủ Anh không cấp dạ

xanhchoông,nênôngcholộnáocũđểmặc.

Năm 1817 người ta chuộng tiếng hát của Pellegrini, điệu múa của cô

Bigottini; Potier bấy giờ làm chúa tể; Odry lúc ấy chưa có. Bà Saqui nối

nghiệpForioso.ĐangcòncóquânPhổởPháp.ÔngDelalotlàmộtnhânvật.

Chếđộchínhthốngvừakhẳngđịnhmìnhbằngcáchchặttay,rồichặtđầu

Pleignier,CarbonneauvàTolleron.QuậnCôngTalleyrandnghilễđạithần

vàtusĩLouis,BộTrưởngTàiChínhđượcchỉđịnh,nhìnnhaucườicáicười

nướcđôi;cảhaiđãlàmlễLiênHiệp14tháng7năm1790ởquảngtrường

ChampDeMars,TalleyrandvớitưcáchGiámMục,cònLouisthìlàmbồi

tế.

Năm 1817, trong các lối đi của quảng trường ấy, còn nhìn thấy nhiều

khúcgỗtosơnxanh,manghìnhảnhmờmờcủanhữngconphượnghoàng

vànhữngconongmầuđãnhạt.Nhữngsúcgỗấynằmphơingoàimưanắng

vàđangmụcdầntrongcỏ.Hainămtrướcđây,đólàchânbụccủaHoàngĐế

ởquảngtrườngThángNăm.Rảiráctrênthâncácsúcgỗhãycònnhữngchỗ

sémdoquânÁođốtlửanấucơmtrongkhiđóngdãngoạigầnGrosCaillou.

VàibacâycộtđóđãbiếnmấttronglửadãngoạiấyđểchothânbinhPhổ

sưởitay.CuộchọpmặtChampDeMaicócáiđặcbiệtlàhọpvàothángsáu

vàởquảngtrườngChampDeMars.

Trongnăm1817,haicáinổitiếngnhất:thuốclávàhộpthuốclákiểuhiến

chương.ỞParis,cáivụmớinhấtlàmngườitaxônxaolàvụDautunnắm

đầulâuanhmìnhvàobểnướcởChợHoa.ỞBộHảiQuânngườitabắtđầu

điềutravềthảmhọacủachiếnhạmLaMéduse,cáitênsaunàyChaumareix

bịônhục,cònGéricaultthìđầyvinhdự.ĐạitáSelvessangAiCậprồilàm

TỉnhTrưởngluônbênấy.LâuđàiThermes,ởphốHarpe,cóanhthợđóng

thùngđếndọnhàngởđó.TrênsânthượngcủalầubátgiácởClunycònthấy

cáilầuvánlànơidùnglàmthiênvănđàichoMessier,nhàthiênvăncủahải

quândướitriềuLouisXVI.BàCôngTướcDurashọpbabốnbạntraitrong

phòngkhuêcủamìnhcóbàynhiềughếđẩubọcsatinmàudatrời,đọcchohọ

nghecuốntruyệnOurikachưaxuấtbản.

ỞđiệnLouvrengườitacạocácchữN.CầuAusterlitzbịtruấtmấttên,

đổithànhcầuVườnNgự,cáihailầnkhóhiểu,nólàmsainghĩacủacáicầu

AusterlitzlẫncáiVườnBáchThảo.LouisXVIII,vừalấymóngtayđánhdấu

trongkhiđọcHorace,vừachúýđếnnhữngbậcanhhùngđượclênlàmvua

cũngnhưnhữnganhhùngguốcnhảylênlàmtháitử,nhưngtrongbụngvẫn

canhcánhhaimốilo:NapoléonvàMathurinsBruneau.

ViệnHànLâmtreogiảithưởngvềđềtài:Hạnhphúctronghọctập.Ông

Bellartcôngkhailàmộtnhàhùngbiện.Dướibóngôngđangnảymầmcái

ôngChánhÁntươnglaiDeBroè,đểlàmđốitượnggiễucợtchoPaulLouis

Couriersaunày.CómộtanhChateaubriandgiả,tênlàMarchangy,trongkhi

chờđợicóthểcómộtanhMarchangygiảlàD’Arlincourt.ClaireD’Albevà

MalekAdellànhữngtuyệttác;bàCottinđượccoilànhàvănsốmộtđương

thời. Học Viện Pháp để người xóa trong danh sách tên viện sĩ Napoléon

Bonaparte.MộtđạodụnhàvuađưaAngoulêmelàmĐạiĐôĐốc,thìnhất

địnhthànhphốAngoulême,vềpháplýphảicóđủtưcáchlàmộthảicảng,

khôngthếthìcòngìlàuyquyềnThiênTử?HộiĐồngBộTrưởngthảoluận

vấnđềcónênchophépnhữngcontemvẽhìnhngườileodâythườngthấy

trêncácápphíchcủaFranconimàtrẻconlêulổnghayxúmlạixemngoài

phố.ÔngPaër,tácgiảvởAgnese,ngườicókhuônmặtchữđiềnvớimộtnốt

ruồi trên má, chỉ huy các buổi hòa nhạc thân mật ở nhà bà Hầu Tước

SassenayephốVillel’Évêque.Thiếunữđềuhátbài“ẨnsĩSaintAvelle”,lời

của Edmond Géraud. Anh lùn vàng đổi thành Gương Soi. Quán cà phê

Lemblin về phe Hoàng Đế chống lại quán cà phê Valois về phe dòng

Bourbons.MộtquậnchúaSicilevừađượcgảchoCôngTướcBerry,ôngnày

đãbịLouvelrìnhtừtrongbóngtối.BàStaëlvừamấtđượcmộtnăm.Lính

thịvệ huýt còi chêcôMars.Các tờbáolớnđều ra nhỏ xíu.Khổthuhẹp

nhưng tự do thì rộng. Tờ Hợp Hiến rất hợp hiến. Tờ Minerve gọi

Chateaubriandlàthănbònướng.

[37]

Bọntưsảnđượcdịpđemnhàvănhàora

cườikhoáichí.Trênmặtmộtsốtờbáotaysai,nhữngtênbồibútlêntiếng

chửinhữngngườibịcannăm1815:Davidkhôngcòntàinănggì;Arnault

khôngcòn tàitrígì; Carnotkhôngcòn trungthựcnữa;Soultkhôngchiến

thắngtrậnnào;đúnglàNapoléonkhôngcònthiêntàinữa.

Mọingườiđềubiếtlàthưtừchongườilưuvonggửiquađườngbưuđiện

chảmấykhitớitayhọ,vìcảnhsátđãthànhkínhlàmmấycáinhiệmvụchặn

lạirồi.Việcnàychẳngcógìmới:Ngàyxưa,Descartesbịđàycũngđãphàn

nàn rồi. Cho nên, khi David tỏ ý không bằng lòng trên một tờ báo Bỉ vì

khôngnhậnđượcthưtừgìngườitagửichomình,thìbáochíBảoHoàng

cholàchuyệnkhôihàivànhânđómạtsátngườibiệtxứ.Nói:quângiếtvua

haynói:ngườibiểuquyết,nói:quânđịchhaynói:đồngminh,nói:Napoléon

haynói:Buonaparte,điềuđólàmchohaingườicáchbiệtnhautrờivực.Hết

thảymọingườihiểubiếtđềuđồngthanhchorằngkỷnguyênCáchMạngđã

vĩnhviễnđónglạivớivuaLouisXVIIImệnhdanhlà“tácgiảbấthủcủa

hiếnchương”.ChỗđầuCầuMới,ngườitachạmchữ“SốngMãi"

[38]

vàocái

bệđangchờtượngHenriIV.ÔngPietbắtđầupháchọacáihộikíncủamình

đểcủngcốchochếđộQuânChủ,ởngôinhàsố4phốThérèse.Cácthủlĩnh

pháihữubôbôtrongcácdịpquantrọng:“PhảiviếtthưchoBacot”.Cácông

Canuel, O’Mahony và Chappedelaine,đã phần nào được Đứcủng hộ, bắt

đầumộtvàinétcáimàsaunàytrởthành“âmmưubờsông”.KimBăngĐen

vềphầnmìnhcũngtiếnhànhlậphộikín.DelaverderiebắttayvớiTrogoff.

ÔngDecazes,mộtđầuócítnhiềuthuộccánhtựdo,chiếmảnhhưởnglớn,

Chateaubriand,sángsángđứngtrướccửanhàsố27phốSaintDominique,

bậnquầnbịtcảbànchân,đigiàyvải,đầuhoarâmtrùmmộtcáikhănlụapha

vải,mắtnhìnchămchúvàogươngsoi,trướcmắtcáihộpdụngcụchữarăng

đầyđủmởtoang,vừachảibộrăngxinhđẹpvừađọcđoạnkhácbiệttrongbộ

chếđộQuânChủtheohiếnchươngchongườithưkýcủamình,ôngPilorge.

GiớiphêbìnhcóuytíntỏrathíchLafonhơnlàTalma.ÔngFéletzký

bằngmộtchữA,ôngHoffmannlạilấytênlàZ,CharlesNodierviếtThérèse

Aubert.Luậtlydịbịxóabỏ.CáctrườngLycéesđổitênlàCollégiens.Học

tròcáctrườngCollégiens,cổáodínhmộthoahuệvàng,đánhnhauchung

quanhcâuchuyệnvuiLaMã,cảnhsátphảngiáncủaHoàngGiatốgiácvới

ĐứcBàHoàngMuộichândungcủaCôngTướcD’Orléans,bàynhannhản,

ôngnàybậnquânphụcthiếutướngkhinhkỵ;thậtlàrầyrà.ThànhphốParis

bỏtiềnthếpvàng lại vòm cuốn điện Invalides.Nhữngngườiđứngđắntự

hỏi,trongtrườnghợpnày,trongtrườnghợpkhác,ôngTrinquelaguelàmgì.

Ông Clausel De Montals, trên nhiều điểm, khác xa ông Clausel De

Coussergues.ÔngSalaberrykhôngbằnglòngdiễnviênPicardcóchântrong

ViệnHànLâm,nơimàdiễnviênMolièrekhôngvàođược;ôngtachocông

diễnvởHaiAnhEmPhilibertởnhàhátOdéon.Trướcmặtnhàhátnày,ở

trêncao,mộtdòngchữđãgỡđinhưngvẫncòntrôngthấyrõ:RạpHoàng

Hậu.

Ngườitahoặcủnghộhoặcchốnglại.CugnetDeMontarlot,Fabvierthì

chia rẽ: Bavoux thì Cách Mạng. Ông hàng sách Pélicier xuất bản bộ

Voltaire,lấytênlà:VoltaireToànTập,dướicódòngchữ“TrongViệnHàn

LâmPháp”.“Nhưthếsẽcâuđượckhách”,nhàxuấtbảnngâythơbảothế.

DưluậnrộngrãichoôngCharlesLoysonlàmộtthiêntàicủathờiđại:Ganh

tịbắtđầucắnrứtôngta,đólàdấuhiệuthànhcông;vàngườitatặngôngcâu

thơnày:

«Loysonmàcóbaycao

Thiênhạtrôngvàovẫnrõcẳngchân»

GiáoChủFeschkhôngchịutừchức,ôngPinsĐạiGiámMụcởAmasie,

cai quản địa phận Lyon. Thụy Sĩ và Pháp bắt đầu tranh chấp thung lũng

Dappes,saubảnbáocáocủađạiúyDufour.SaintSimon,bịbỏquên,đang

xâyđắpgiấcmơcaocảcủamình.ỞViệnHànLâmKhoaHọccómộtanh

Fouriernổitiếngmàvềsauchẳngaibiếtđến,ngượclại,ởtrongcáixónào

khôngrõlạicómộtanhFourierkhácvôdanhnhưnghậuthếlạinêudanh

mãimãi.HuânTướcByronbắtđầuxuấthiện.Mộtlờidẫntrongmộtbàithơ

của Millevoye nói đến ông ta với độc giả Pháp gọi là “Một Huân Tước

Baronnàođó”.DavidD’Angersthínghiệmnhàocẩmthạch.

TuViệnTrưởngCaron,chuyệntròvớidămbahọcsinhchủngviệntrong

ngõ cụt Feuillantines, khen ngợi một nhà tu hành không mấy ai biết là

FélicitéRobertsaunàytrởthànhLamennais.Mộtvậtgìvừahunkhóivừa

lạchbạchtrênsôngSeinenhưtiếngchóbơi,quaqualạilạitrướccửađiện

Tuileries,từcầuNgựđếncầuLouisXV;đólàmộtthứmáymócchẳngtích

sựgì,mộtthứđồchơi,mộtgiấcmơphiếncủamộtanhphátminhvớvẩn,

mộthuyễntưởng:Mộtchiếctàuchạybằnghơinước.DânParisnhìncáitrò

vôbổấyvớiconmắtlạnhlùng.

ÔngVaublancđứngracảitổHọcViệnPhápbằngcáchlậtđổ,rasắclệnh

phếtruấtvàtiếncửngườihàngloạt,saukhinổitiếngđãđẻđượckhánhiều

ônghànthìbảnthânmìnhlạichẳngđượcvàochânhànlâmnàocả.Vùng

ngoại ô Saint Germain và khuMarsan đều mong ước đượcông Delaveau

làm Quận Trưởng Cảnh Sát vì ông nổi tiếng ngoan đạo. Dupuytren và

RécamiercãinhauởgiảngđườngĐạiHọcYKhoavềtínhthiêngliêngcủa

JésusChristđếnnỗiđãgiơnắmtaydọanhau.CuviervừanhìnvàoThiên

SángThếvừanhìnvàothiênnhiên,cốsứclàmvừalòngcácđầuócphản

độnggiả đạođứcbằng cáchlàmcho cáchóathạchphùhợp vớilờiKinh

ThánhvàcholũvoicổvuốtveMoïse.ÔngFrançoisDeNeufchâteau,người

cócôngvunxớichohươnghồnParmentière,tìmhếtcáchđểmọingườilấy

cái tên Parmentière để gọi khoai tây mà không được.

[39]

 Tu sĩ Grégoire,

trướclàGiámMục,cóchântrongQuốcHộiQuốcƯớc,ThượngNghịSĩ,

đượccácnhàtranhluậnBảoHoàngmệnhdanhlà“tênGrégoirechếtgiẫm”.

CáchnóiđượcmệnhdanhlàôngRoyerCollardcholàtừtântạochứtrong

ngônngữkhôngcó.

NgườitacònnhìnrõdướinhịpthứbacầuIénacáiphiếnđátrắng,hai

nămtrướcđâydùngđểbịtlỗmìnmàBlücherchođụcđểphácầu.Tòaánlôi

ravànhmóngngựamộtanhchàngvừathấyBáTướcArtoisbướcvàonhà

thờĐứcBà,lạibuộtmồmnóitướnglên:“Mẹkiếp!Tớtiếccáithờitớthấy

BonapartevàTalma

[40]

khoáctaynhaubướcvàoBalSauvage".Giọnglưỡi

phiếnloạn,sáuthángtù.Nhiềutênphảnbộiphanhngựcngạonghễ:Những

kẻchạysanghàngngũgiặctrướchômđánhnhau,chẳnggiấugiếmgìmón

phầnthưởngđượcbanvànhơnnhơnbộmặtvôsốngoàiđườngbanngàyvới

tấtcảsựgiàusangcủamình;nhữngtênđàongũởLigny,ởngãtư,màhành

viphảnbội được trả công đang còn sờ sờ ra đấy, chúng phôtrươnglòng

trungthànhvớinhàvuamộtcáchtrắngtrợn,chúngquênkhuấycáicâuở

bênnướcAnhngườitađềtrênváchtrongnhàtiêucôngcộng:“Nhớcàiquần

trướckhiđứnglên".

Trênđâylàmộtmớlộnxộnnhữnggìnổilênmờmờtrongnăm1817mà

ngàynaykhôngaicònnhớcả.Lịchsửcũngkhôngcòncáchnàokhác,nên

phảibỏquahầuhếtnhữngthứtủnmủnnhưthếnày.Nếukhôngthìnóibao

giờchohết.Tuynhiênnhữngchitiếtđómàgọilànhỏnhặtthìkhôngđúng,

vìtrongnhânloạikhôngcóviệcgìnhỏhết,cũngnhưtrongcâycốikhôngcó

lánàobécả,chonênnóđềucóích.Chínhdiệnmạotừngnămlàmnêndiện

mạothếkỷ.

Năm1817ấy,bốnchàngtraiParisđãbày“Mộttròchơiác”.

II

HAIBỘTỨ

BốnchàngtraiParisấyquêquánmỗingườiởmộttỉnh,kẻởToulouse,

ngườiLimoges,ngườithứbaởCahors,ngườithứtưởMontauban.Nhưng

họlàsinhviên,màđãlàsinhviênthìlàtraithủđô;họcởParisvàsinhở

Paris.

Bọn họ chẳng có gì đặc sắc. Ai chả từng thấy những mẫu người tầm

thườngnhưthế;nhữngconngườikhôngtốtkhôngxấu,khônggiỏikhông

dốt,khôngphảilàthiêntàicũngkhôngnguđộn,nhưngđẹpphơiphớicái

tuổixuânhaimươi.CóthểgọihọlàbốnchàngOscarsnàođó,vìbấygiờ

những chàng Arthurs chưa xuất hiện. Lời tình ca đang réo rắt về Oscars:

“Hãyvìchàngmàđốtlênnhữnghươngtrầmthơmnhất.KìaOscars,Oscars

đangđitới,tasắpnhìnthấychàng!"NgườitavừamớirờiOssian.Phéplịch

sựđangtheomộttrongcácxứScandinavevàCalédonienne.Còncáikiểu

Anhthuần túythìvề saumớithịnh hành.Vàanh chàngArthursđầu tiên,

Wellington,thìhầunhưvừamớithắngtrậnWaterloothôi.

CácchàngOscarsấy,mộtlàFélixTholomyès,ngườiToulouse;mộtlà

Listolier,ngườiCahors;mộtlàFameuil,ngườiLimoges;vàngườicuốicùng

là Blachevelle, quê ở Montauban. Tấtnhiênmỗi chàng có một nhântình.

BlachevelleyêuFavourite,cônàngnàycósangAnhnênmớigọinhưvậy;

ListoliermêDahlia,conngườiđãlấytênmộtloàihoađặtthànhtênchơicủa

mình

[41]

;Fameuil sùngbáiZéphine,đúng làJoséphinenhưng gọitắt;còn

TholomyèsthìđãcóFantine,gọicôlàtócvàngvìđầutócnàngóngảnhư

ánhmặttrời.

Bốncôthiếunữxinhđẹp,thơmtho,rựcrỡấyhãycòngiữđượcchútcốt

cáchconnhàthơ,vìhọchưarờibỏhẳnđườngchỉmũikim.Trêngươngmặt

cáccôcònphảngphấtvẻtronglànhcủangườilaođộng;trongtâmhồncác

côcònthoangthoảngmùihươngtrinhthụcchưabayhếtkhimớisangãmột

lần.Trongbốncô,cómộtcôútvàmộtchịcả.Chịcảtuổicũngchỉmớihai

mươiba.Quảđángtộibacôchịcótừngtrảihơn,vôtưlựvàphóngtúng

hơn.Côút,côFantinetócvàng,lầnđầuxâymộng.

Dahlia,ZéphinevànhấtlàFavouritethìkhôngthểnóinhưvậyđược.Cô

nàocũngcóthiêntìnhsửcủamình,tuymớibắtđầunhưngcũngđãđượcvài

bađoạn.NgườibạntìnhởchươngthứnhấtấylàAdolphe,thìsangchương

thứhaiđãlàAlphonsevàđếnchươngthứbathìlạihóaraGustave.Nghèo

túngvàăndiệnlàhaitênquânsưtaihại;mộttêngắtmắng,mộttêndỗngọt

cáccôgáibìnhdânxinhđẹpthườngnghecảhaithìthầmbêntaimình,mỗi

tênmộtcách.Vànhữngaigiữmìnhkhôngvữngđềuxiêulòng.Từđósinh

rasangãvàbịngườitanémđá,bịngườilàmtìnhlàmtộibằngcáchđemso

vớicáirạngrỡcủaconngườitrinhbạchkhôngvớitớinổi.Chaoôi!Nếu

ĐứcMẹĐồngTrinhcũngđóikhát?

FavouriteđãởbênAnh,vìthếZéphinevàDahliaphụcnànglắm.Từlâu,

nàngđãcóchỗởriêng.Chanànglàmộtônggiáogiàdạytoán,ngườicộc

cằnvàkhoáclác,chưatừnglấyvợvàdùtuổigiàvẫnphảiđidạygiờởcác

tưgia.Hồicòntrẻ,mộthômôngtatrôngthấychiếcáodàicủacôgáihầu

phòngmắcvàomiếngsắtchắnthanởlòsưởi,sựviệcấykhiếnôngđâmra

phảilòngcôgái.KếtquảsinhraFavourite.ThỉnhthoảngFavouritegặpbố

mình,ôngcụchàoconmộtcáchtrịnhtrọng.Mộtbuổisáng,mộtbàcụcóvẻ

giảtu,vàonhànàngvàbảo:“Côkhôngbiếttôiphảikhông?”-“Không".-

“Talàmẹmày”.Xongbàtamởtủthứcăn,lôicácthứrauốngrồiăn,lạicho

khuântớimộtchiếcđệmrồiởlạiluôn.Bàmẹtínhcàunhàuvàngoanđạoấy

khôngbaogiờchuyệntrògìvớiFavourite,cókhisuốtmấygiờkhôngnói

một lời nào, nhưng sáng, trưa, tối, bữa nào cũng ăn như hùm như hổ, ăn

xonglạixuốngngồilêởnhàngườigáccổngvànóixấucongáimình.

VềDahlia,cáigìđưađẩyDahliađếnvớiListolier,chưabiếtchừngđến

với những anh chàngkhác nữa và đến cảnhăn không ngồi rồi?Đó là bộ

móngtayhồngquáxinhxắncủanàng.Làmsaobắtnổinhữngngóntayấy

laođộng?Màmuốngiữđứchạnhthìkhôngnênthươngtiếcnhữngbàntay.

CònZéphine,cáilốinói“Vâng,thưaông”tinhnghịchvàmơntrớncủanày

đãlàmFameuilsayđắm.

Bốnchàngtraichơivớinhaunênbốncôgáicũngtrởthànhbạnthâncủa

nhau.Nhữngcuộctìnhduyênnhưthếluônluônkéotheonhữngtìnhbạnnhư

thế.Khônlàmộtđường,cònngoanđạolạilàmộtđường.Chứngcớlà,sau

khiđãdèdặtvềviệccác cặp tạm bợ này ăn ở với nhau, vẫn phảicholà

Favourite,ZéphinevàDahlialànhữngcôgáikhôn,cònFantinelàmộtcô

gáingoan.Ngoan,thiênhạcóchothếlàngoankhông?CònTholomyèsthì

sao?Salomonthìchotìnhyêucũngdựphầntrongđứchạnh.Chúngtôichỉ

xinnóitình yêu của Fantinelàmốitình đầu, mối tìnhduynhất,mốitình

chungthủy.

Fantinelàngườiduynhấtkhôngbịxưnghôanhemchungchạ.Fantinelà

mộtbônghoamọclêntừtrongquầnchúng.Ởtrongbóngtốidàyđặcnơi

đáysâuxãhộinhôlên,nàngquảlàmộtngườikhôngtêntuổi,khôngaibiết.

NàngsinhởcảngMontreuilSurMer.Chamẹlàai,aibiết?Khôngaithấy

nàngcóchamẹ.NgườitagọinànglàFantine.SaolạiFantine?Cũngkhông

thấynàngcótênnàokhác.KhinàngsinhravẫncònchếđộĐốcChính.

[42]

Nàngkhôngcótênhọ,vìnàngkhôngcógiađình.Nàngcũngkhôngcótên

thánhvìlúcbấygiờlàmgìcònnhàthờnữa.Thuởnàngcònlàmộtconbéđi

chânkhôngtrênhèphố,kháchquađườngaimuốngọitênnànglàgìthìgọi.

Nànghứnglấymộtcáitêncũngnhưhứngnướcmưatừtrêntrờirơixuống.

NgườitagọinànglàconbéFantine.Chẳngcóaibiếtgìhơnnữa.Ấy,một

sinhmệnhconngườiđã đượcbướcvàođườngđờinhưthếđấy!Nămlên

mười,Fantinerờibỏthànhphốđiởchomộtgiađìnhtrungnôngởngoại

thành.Đếnmườilămtuổi,nànglênParisđể“sinhcơlậpnghiệp”.Fantinerất

đẹp.Nàngcógiữmìnhchotrongtrắngmãi.Tócnàngvàngóng;răngnàng

rấtđều.Nàngcũngcóvàngngọclàmcủariêngnhưai,nhưngvàngcủanàng

xếptrênmáitóc,ngọccủanànggiắtởsaumôi.

Nànglaođộngđểsống.Vàcũngđểsống,vìtráitimcũngcầnyêu,nên

nàng yêu. Nàng yêu Tholomyès, đây chỉ là một thói quen phong nguyệt

nhưng đối với Fantine, Fantine lại yêu say mê. Khu La Tinh, nhan nhản

nhữngsinhviênvànhữngcôthợlơilả,lànơichữngkiếnbuổiđầucủamối

tìnhthơmộngấy.Baonhiêucuộctìnhduyênđãbuộcvàorồilạicởiraở

đây.Quacácnẻođườngngócngách,FantinecũngđãlẩntránhTholomyès

mãi,nhưnglẩntránhthếnàođểchorồicũnggặpnhau.Thậtvậy!Cómột

cáchtránhnhaumàchẳngkhácgìtìmnhau.Chonênrútcục,thiêntìnhsử

vẫnbắtđầu.

Blachevelle, Listolier, Fameuil, Tholomyès họp thành một nhóm do

Tholomyèscầmđầu.Tholomyèslàlinhhồncủanhóm.Tholomyèslàđiển

hìnhcổđiểncủaanhsinhviênlớntuổi.Hắngiàu,hằngnămcóđếnbốnngàn

francslợitức.Aicómộtgiasảnnhưthếtứcthìtrởthànhmộtđầuđềđểbàn

táncho khusinhviên. Tholomyèslàmột tayănchơiđứngtuổi,vẻ người

trôngđãsọm.Mặthắnđãnhănnheo,răngcóvàichiếcrụng.Đầuhắnđãcó

dạnghói,nhưnghắnvuivẻ:Bamươihóitóc,bốnmươitrọclócđầugối.Ăn

uống,hắnđãthấykhótiêu,mộtbênkhóethườngchảynướcmắt.Tuổixuân

càngtàn,hắncàngchâmngọnlửahoanlạc.Rănghắnkhuyết,nhữngchuyện

khôihàicủahắnkhôngthiếu;tóchắnrụng,hắncàngnôđùanhiềuhơn;kém

sứckhỏe,hắnthaybằngtínhmỉamaichâmbiếm.Conmắtướtrượtnước

mắtcủahắnlạiluônluôncườicợt.Cơthểhắntiềutụynhưnghắnhớnhở

tươi cười. Tuổi thanh xuân của hắn tàn tạ quá sớm, nhưng nom hắn vẫn

đườnghoàng,hắntháoluicótrậttự,tháoluimàcườikhanhkhách,người

ngoài chẳng ai biết đâu vào đâu. Trước hắn đã viết một vở kịch rạp hát

khôngnhậndiễn.Mộtđôikhihắncũnglàmmấycâuthơvớvẩn.Ngoàira,

hắncònhoàinghitấtcả,hoàinghimộtcáchcaođạo.Nhờthế,hắnrấtcóuy

tínđốivớibọnnguhèn.Tómlại,vìhóivàmỉađời,hắnđượctônlàmtrùm,

IronlàmộtchữtiếngAnhcónghĩalàthép.PhảichăngIronietừtiếngấymà

ra!

[43]

MộthômTholomyèskéobabạnramộtchỗ,giơtaylàmhiệunhưmột

bậctiêntri,rồinói:

—Đãmộtnămrồi,lũcácconFantine,Dahlia,Zéphine,Favouritecứvòi

chúngtalàmquàchochúngmộtcáigìbấtngờ.Chúngmìnhcũngđãtrịnh

trọnghứahẹn.Chúngnócứnóiđếnmãi,nhấtlàvớitớ.ỞNaples,cácbà

già,thườngkêugọiThánhJanvier:Hỡigươngmặtvàngvọthãylàmphéplạ

đi.

[44]

Ởđâychúngnócũngthế.Chúngnócứnhắcđinhắclạimãi:“Anh

Tholomyès,thếbaogiờanhđềrađượccáimónbấtngờấy?”Phầnthìởnhà

cứviếtthưgiụcchúngmìnhmãi.Haiđầuđềulảinhải.Tớ,tớcholàcơhội

đãđến.Thếnàynày”.

Nóiđếnđây,Tholomyèshạthấpgiọng,bímậtthầmthìmộtchuyệngì

chắc là thú vị lắm cho nên bốn cái miệng đều toét ra cười khoái trá.

Blachevellekêulên:

—Đómớithậtlàmộtsángkiến.

Cảbọnkéovàomộtquánrượumịtmùkhóithuốclátiếptụcbàntínhkế

hoạch.Kếtquảhộinghịlàbốnchàngtraicùngmờibốncôthiếunữdựmột

cuộcvuitưngbừngngàychủnhậtsauđấy.

III

TAYTƯVÀTAYTƯ

Traisinhviênrủgáilẳnglơvềđồngquêchơinhưthếnàohồibốnmươi

lămnămvề trước, ngày nay khó mà hình dungđược.Nhữngvùngchung

quanhParisnàocònnhưxưa!Bộmặtcủacuộcsốngngoạithànhđãhoàn

toànbiếnđổitừnửathếkỷnay;nơingàyxưaxebòlóccócthìnayđãcóxe

lửa;chỗngàyxưathuyềngỗqualạithìnayđãcótàuthủy;ngàynaymàgọi

FécampthìcũngnhưxưagọiSaintCloud.VớiParisnăm1862,ngoạiôlàcả

nướcPháp.

Bốncặptìnhnhânrủnhautậnhưởngmọithúvuicủađồngruộngcóthể

cóđượchồibấygiờ.Lúcấyvừavàodịpnghỉhè,bữađólàmộtngàymùa

ấm áp, trong sáng. Hôm trước, Favourite, người độc nhất biết chữ, nhân

danhcảbọnbốnchịem,viếtchoTholomyèsnhưsau:“Đisớmthúnắm”.Vì

thếmọingườiđềudậytừnămgiờsáng.HọđápxengựađếnSaintCloud,

nhìndòngtháckhôcạnvàtặclưỡi:“Chà,cáinàymàcónướcthìchắcđẹp

lắmđây”.HọănsángởhiệuĐầuĐen,nơinàylúcấyCastaingchưađặtchân

đến.Họbỏtiềnchơiphingựagiậtvòng,dướicáchàngcâyxenkẽchỗbể

nước. Rồi leo lên tầng tháp Diogène. Rồi quay số ăn bánh ngọt đầu cầu

Sèvres.QuaPuteauxthìháihoatừngbó.ĐếnNeuillylạimuasáothổi.Còn

bánhkẹpthìđếnđâucũngchén.Thậtlàsungsướngnhấtđời.

Cáccôgáicườicườinóinói,ríurítnhưmộtbầychimsổlồng.Thậtnhư

ngâynhưdại.Chốcchốccáccôlạitátyêumộtcáivàomácáccậucontrai.

Chao ôi! Cái tuổi trẻ say mê! Những năm tháng vô vàn quý mến! Cánh

chuồnrungđộng!Ôi!Anhbạn,dùanhlàaianhcónhớchăng?Đãlầnnào

anhbăngquabụirậm,vừađivừarẽcànhđểkhỏivướngvàomáitócxinh

củaaiđanglầnbướctheosauanhchưa?Đãlầnnàoanhvừacườivừatrượt

trêntriềncỏướtđẫmnướcmưacùngvớingườianhyêu,mànàngthìcầm

tayanhgiữlạivàkêulênnũngnịu:“Trờiơi!Đôigiàymớitoanhcủaem!

Anhxemkìa,nórahìnhthùgìthếnày!”.

Xinnóingaylàchuyệngặpmưavừathíchvừakhóchịunhưvậykhông

xảyravớiđámngườihớnhởnày,mặcdùlúcrađi,Favouriteđãtrịnhtrọng

vàlấygiọngtừmẫubảomọingười:“Cósênbòralốiđi,điềmtrờimưacác

conạ”.

Cảbốncôđềuxinhmộtcáchkỳlạ.Mộtnhàthơcổđiểndễthương,có

tiếnghồibấygiờlàôngcụLabouïsse,trongtưthấtcủamìnhcũngđãcómột

TâyThi,thếmàbuổisánghômấy,thơthẩndướirặngdẻvườnSaintCloud

trôngthấybốncôđingangqualúcmườigiờ,ôngliềnnhớđếnbacôtrong

tranh“BaMỹMiều”vàkêulên:Thừamấtmột.Favourite,ngườiyêucủa

Blachevelle, cô chị cả hai mươi ba tuổi, chạy lên trước. Nàng luồn cành

nhảy,phóngbừaquacácbụirậm,dẫnđầucuộcvui,hăngnhưmộtcôtiên

núi. Zéphine và Dahlia lại không rời nhau nửa bước. Chẳng phải vì thân

nhaumàchínhvìcảhaiđềuhơiđiệunhưnhau.Điềutìnhcờlàhainàngđều

đẹp,nhưngngườinọphảiđứngbêncạnhngườikia,ngườinàybổsungcho

ngườinọthìsắcđẹpcủamỗingườimớibậtnổithêmlên.Haingườikềvai

nhau,dángđiệumơmàng.Dạoấynhữngtậpảnhkỷniệm

[45]

đầutiênmớira

đời cái buồn vô cớ đang nảy nở trong chị em, cũng như về sau cái sầu

Byron

[46]

lantràntrongnamgiới,chonênđầutóccủaphụnữcũngbắtđầu

liễurủ.ZéphinevàDahliathìđầutócđềuuốnthànhbúpcuộntròn.Listolier

vàFameuilđangcãinhauvềcácgiáosưcủamìnhthìgiảnggiảichoFantine

hiểuôngDelvincourtkhácôngBlondeaunhưthếnào.Blachevellethìcóvẻ

sinhrachỉđểnângtấmkhănsanquànglệchchoFavouritengàychủnhật.

Tholomyèsđisaurốt,dángngườicaohơnhếtthảycảbọn.Chànghếtsức

vuivẻnhưngaicũngcảmthấyởchàngconngườiđiềukhiển;chàngvuitươi

màcócái gì độcđoánđấy:Chỗlàm dáng chủyếucủachàng là cái quần

chân tượng vải NamKinh màu gạch non, có dây choàngtừ bàn chân lên

bằngđồngbệnchéo,trêntaymộtchiếcbatoongbằngmâytobựgiáđếnhai

trăm francs và trên môi mộtvật khá kỳ lạ: Mộtđiếuxì gà. Chàng cholà

chẳngcógìthiêngliêngsấtvàchàngchẳngtừmộtthứgì,kểcảhútthuốc.

Anhembảo:“CáithằngTholomyèsnày,đặcbiệtthật.Coicáiquầnnócó

hắckhông!Cừkhôithật!”

RiêngFantinenàngvuithậtsự.Hàmrăngtuyệtmỹcủanàng,chắchẳn

trời giao cho cái chức năng là cười. Chiếc mũ rơm nhỏ đính quai dài và

trắng,nàngthíchcầmtayhơnlàđội.Mớtócdàyvàngóngrấtdễsổ,nàng

phảiluônluôncặplại,cáimớtócthườngxuyênnhưmuốnbồngbồng,tung

bayấy,hìnhnhưđặttrênđầunàngtiênGalatéeđểchonàngchạydướicánh

liễuthìmớiphải.Đôimôihồngthỏthẻnhưgiọngoanh.Khóemiệngxếch

lên,dángsaysưa,giốngnhưcácmặcgiảthờicổ,nhìnvàocóvẻgìnhưkhêu

gợinhữngýnghĩsỗsàng;nhưnghàngmidàiđenthẫmlạirủcáibóngeấp

thùymịxuốnglànmôikhóemiệngvàcựtuyệtmọicáiồnàoởnhữngchỗ

này.Cáchănmặccủanàngnhưcócáigìbừngbừngvàthánhthót.Nàng

mặccáiáolenmàuhoacà,chânđiđôigiàyđếcaomàunâuđậmcóánh

sáng,mấydâybuộcđanthànhnhữngchữXtrênmặtbíttấttrắng,mỏngvà

thưa.Nàngkhoácthêmmộtchiếcáođuôiénbằnglenmút,kiểunàylàsáng

kiến của dân Marseille, họ đặt tên là áo “hé thử”, theo cách xuyên tạc ở

ngoàiphốcủachữ“hèthu”,

[47]

cónghĩalàthờigiantrờitối,ấmáp,đang

trưa.Bacôkia,nhưchúngtôiđãnói,ítrụtrèhơn,thìđềumạnhdạnmặcáo

hởvai,trênmũlạiđầyhoa:Mùahè,cáchănmặcnhưvậytrôngcóduyên

thật nhưng cũng nhiều khiêu khích. Bên cạnh lối trang điểm táo bạo ấy,

chiếcáohèthutrongsuốtcủaFantinetócvàngvừakínđáovừaeấp,mở

cũngnhưcómàkhépcũngcó,thậtđángcoinhưmộtsángtạocóýnghĩa

tháchthứccủakhoalịchsự.Vàcáicâulạcbộtìnhyêucóbàchủtịchlànữ

TửTướcđấtCette,cócặpmắtxanhmàunướcbiển,chắchẳnsẽtặnggiải

thưởnglàmđỏmchocáiáohèthuấyvìnóđónggópnhiềuchosựtiếthạnh.

Téraởđờicókhithế:Ngâythơlạilàthànhthạonhất.NhìnFantineđằng

trướcthìlộnglẫy,nhìnmộtbênthìthanhtao.Cặpmắtxanhthămthẳm,mi

trênđầyđặn.Đôichânthonvàchắc,cổtaycổchânuyểnchuyển.Nướcda

trắngmịn,đâyđóthoánglộnhữngmạchmáumàudatrời.Gòmáthơngây

tươimát,cáicổtrònkhỏenhưtượngJunons,cáigáychắcvàmềmmại.Hai

vainhưdobàntayCoustounhàonặn,giữalõmmộtlúmđồngtiềnđếnlàsay

sưa,cóthểthấpthoángtrôngthấydướilầnáomỏng.Mộtnétvuitươipha

chút mơ mộng. Nhìn chung, mọi vẻ đều như tạc và vô cùng ý nhị. Ấy,

Fantinenhưthếđó.Dướimớquầnáovảivóckialàmộtphotượngvàtrong

photượnglàmộttâmhồn.

Fantineđẹpnhưngkhônghềbiếtmìnhđẹp.Họachăngcómộtđôingười

haysuytưởng,nhữngđồđệâmthầmcủacáiđẹp,thườngđemmọivậtởđời

sovớicáituyệtmỹ,thìmớihéthấycôthợbénhỏnày,quacáiduyêndáng

trongsuốtcủangườicongáiParis,cáinéthàihòathiêngliêngthờicổ.Cô

gáihènmọnnàythếmàconnòi.Nàngđẹpởhaiphươngdiện:Phongcách

vànhịpđiệu.Phongcáchlàhìnhthứclýtưởngcònnhịpđiệulàsựvậnđộng

củalýtưởngấy.

ChúngtôiđãnóiFantinelàniềmvui,nhưngFantinelàsựtrinhbạch.Kẻ

nàoquansátnàngmộtcáchchuđáosẽthấyởngườinàng,từtấtcảcáisay

mê của tuổixuân, của nắnghạ, của tình yêu, đều toát lên một vẻ dè dặt,

khiêmtốnkhônggìthắngnổi.Nàngcòngiữchútítngạcnhiên.Chínhcái

ngạc chiên trong trắng ấy là chỗ phân biệt Psyché và Vệ Nữ. Fantine có

nhữngngóntaytrắngvàthoncủamộtđạocôđanglấytrâmvàngcờitrogiữ

ngọnlửathiêng.DùnàngchẳnghềtừchốimộtcáigìđốivớiTholomyès-

cáiđiềuấysẽrõ-gươngmặtnànglúcthảnhthơivẫnmuônvànbăngtuyết.

Đôikhimộtthứtựtrọngnghiêmchỉnhvàhơikhắcnghiệt,bỗngdưngchiếm

lấyngườinàng.Vẻvuitươitựnhiênbiếnmất,khuônmặtđangrạngrỡbỗng

đổisangtrầmngâm,rườirượi.Nhữnglúcấytrôngnàng,ngườitaphảilấy

làmlạlùngvàáingại.Cáidángnghiêmtrangđộtngộtấy,cókhinghiêm

khắcrõrệt,nanánhưvẻkiêuhãnhcủamộtnữthần.Vừngtrán,sốngmũi,

cáicằmcósựcânđốicủađườngnét,kháchẳnvớisựcânđốihìnhdáng,làm

chokhuônmặtnàngđềuđặn,hàihòa.Ởquãngtrốngrấtđặcbiệtgiữamũivà

môi,nànghãycòngiữcáinếpkínđáorấtdễthương,cáidấuhiệubíẩncủa

sựtiếttrinh.ChínhcáinếpấyđãtừngkhiếnchoBarberousseđâmphảilòng

mộttượngnữthầnDianetìmthấytrongdichỉIcône.

Tìnhyêulàtộilỗi:Vâng!NhưngFantinelạilàsựtrongtrắngnổilêntội

lỗi.

IV

THOLOMYÈSVUIQUÁHÁTMỘTBÀIHÁTTÂY

BANNHA

Cảcáingàyhômấytừđầuchícuốichỉcóbìnhminh.Vạnvậtvuinhư

hội.VườncảnhSaintCloudthơmngátngọngiósôngSeinenhẹrunglábiếc,

cànhcâynhúnnhảymúamay.Nhữngconongvàngxônglêncướpnhụyhoa

nhài.Từngđànbướmnôđùatrongcỏdại.Trongcảnhvườnngựtônnghiêm

cócảmộtlũchimtrờiduđãng.

Bốncặpthanhniênhòamìnhtrongánhnắng,tronglúađồng,tronghoa

cỏ,câylávàcùngđuakhoethanhsắc.Trongkhungcảnhthiênđường,họ

nói,họhát,họchạynhảy,họsănbướm,họháihoabìm,họdầmnhữngđôi

chânmangbíttấthồngvàocỏướt.Tươilành,điêndại,dễdãi,cáccônhận

đâyđónhữngcáihôncủacảbọn,trừFantine,nàngvẫngiữcáidángphản

khángâmthầm,cáivẻmơmàngcáchbiệt,vìnàngyêu.Favouritebảonàng:

“Màylúcnàocũngthếnàoấy!”

Họvuinhưthếđó.Nhữnglứađôiđangyêuvàsungsướngmàđiquanơi

nàothìởđóthiênnhiênvàsựsốngdườngnhưcũngbịlayđộngsâuxavà

mọivậtđềusôitràoâuyếmvàánhsáng.Ngàyxưacómộtnàngtiênchỉvì

thươngnhữngngườibạntìnhmàlàmrachohọbãicỏvàchòmcây.Từđó

màcócái trò muôn thuở“ngồibụicây” của những cặptìnhnhân,cáitrò

luônluôndiễnđidiễnlạicũngnhưtrò“họctrongbụicây”

[48]

luôntồntại

chừngnàotrênđờicòncóbụicâyvàhọctrò.Cũngtừđómàmùaxuânmới

được các nhà tư tưởng mến yêu. Quý tộc cũng như dân đen, Quận Công

cũngnhưkhôngnhà,trongtriềucũngnhưngoàiquận,tấtcảđềulàmtôicho

nàngtiênấy.Ngườitacười,ngườitatìmnhau,trongkhôngkhídườngnhư

cóánhsángthầntiênrựcrỡ.Chaoơi!Conngườibiếnđổibiếtbaokhingười

ta yêu! Một anh làm công quèn cũng tưởng mình như được lên tiên. Và

nhữnglúcđùareođuổibắtnhautrênnộicỏ,bấtthầntómđượclưngnhau;

lờicụccằnthànhđiệududương,mộtngữkhí,mộtâmthanhcũngtrànđầy

yêudấu;nhữnglúcmộtquảanhđàomồmnọcướpcủamồmkia,tấtcảcác

phútgiâyấyđềurựcsángvàđivàocõithầntiênchóilọi.Cáccôthiếunữ

xinhtươiquảđãđemtấtcảhươngsắccủamìnhraphungphímộtcáchsay

sưa.Cảnhtượngđóngườitatinlàkhôngbaogiờchấmdứt.Triếtgia,thisĩ,

họasĩngắmnhìnnhữngcảnhmêlyấymàđànhchịubấtlựcvìchúngnó

chói lóa cả mắt. Watteau kêu: Đây là cảnh “Rủ nhau ra đảo tình yêu”;

Lancret,nhàhọasĩbình dân,đànhngắmhọnhưbaybổngtậnmâyxanh;

Diderotthìdangtaychàođóntấtcảcáccuộctìnhduyênấy,cònD’Urfélại

tảthêmvàocảnhđómấyvịthầymo.

Cơmtrưaxongcảbọnkéonhauvàokhuvườnngựxemthứcâylạvừa

mớiđưatừẤnĐộsang.Câytêngìngàynaychúngtôikhôngnhớra,chỉbiết

làhồiđócảParisđềuđếnSaintCloudđểxem.Giốngcâykỳdịấythânnhỏ,

thongthong,trôngrấtxinh,chẳngcóchiếclánào,toànmộtmớvôsốlàcành

câyrốibù,nhỏnhưsợichỉ,phủđầymộtlượtkhôngbiếtcơmannàolàhoa

trắngliti,nomgiốngnhưmộtđầutócrắcphấntrắng.Ngàynàocũngkhối

ngườivâyquanhtrầmtrồngắmnghía.

Xemcâyxong,Tholomyèsvụtkêulên:“Tớchocáccậuđilừanhé!”Mặc

cả với người cho thuê lừa đâu vào đấy, cả bọn ngồi lừa trở về theo lối

VanvesvàIssy.ĐếnIssyxảyramộtviệc.Vườncây,tàisảnquốcgia,lúcấy

thuộcquyềnsởhữucủangườichủthầuquânnhuBourguin,hômấyngẫu

nhiêncổng lạimởtoang.Họđithẳngvàovườn,đếnthămhình nhàẩnsĩ

tronghangđá,vàophòngtrưngbàycácloạigương,thửchiếuđểxemcác

hiệntượng,cácsắcmàukỳlạ.Cáiphòngtrưngbàykhánổidanhvìnhững

hìnhảnhkhêugợidụctínhnàychẳngquacũnglàthứcầncâutiềnrấtxứng

vớimộttaylàmtiềntrởthànhtriệuphúhoặcmộttênbấtlươngtrởthànhvị

thầnvườntược.Họcùngđếnchơiđưavõngchỗchiếclướicănggiữahaicây

dẻ.Cáccôgáilầnlượtleolênvõng.Tholomyèscũnglầnlượtru.Lướivõng

đưamạnh, chiếc váy cũng tung bay. Cả bọn phálêncười.Cáicảnh quần

hồngphấpphớinày,giácóGreuzethìnhàhọasĩchúngtacũngchộpđược

mộtnếpxiêmtrongquầnthanhthú.Tholomyès,cáianhchàngcóítnhiều

máuTâyBanNhatrongngười,vìToulousecóhọvớimộtthànhphốbên

TâyBanNhalàTolosa,màchàngthìlàngườiToulouse,Tholomyèsvừađưa

võngvừacấttiếngháttheođiệubuồnbuồnmộtbàidâncacổmàcảmhứng

chắcbắtnguồntừhìnhảnhmộtthiếunữxinhđẹptungbaytrênchiếcthừng

chănggiữahaihàngcây:

[49]

«Anhlàngườiởquêxa

Vìtìnhnênphảibônbavớitình

Đubaytungváycômình

Daembăngtuyếtchoanhthẫnthờ

Hồndângtrongmắtướcmơ»

RiêngFantinenàngtừchốikhôngđuvõng.Favouritethầmthìgiọngkhá

chuachát:“Tớkhôngthíchkiểulàmđiệunhưthế”.Họbỏlừaxuốngthuyền.

Lạimộtdịpvuimới.HọngồithuyềnquasôngSeine,rồitừPassyđibộvề

quảngtrườngNgôiSao.Mọingườicònnhớ,họthứcdậytừnămgiờsáng,

thếmàFavouritecứbảo:“Mặckệ,chủnhậtlàmgìcómệtmỏi,ngàychủ

nhậtcáimệtcũngnghỉviệc".Vàoquãngbagiờchiều,bốncặptìnhnhân,say

mềmhạnhphúc,cònchơitròtrượtdốcởcáinúiYênNgựa,mộtcôngtrình

xâyđắpkỳdịnằmtrênngọnđồiBeaujon,màđườngnétvòngvèonhìnthấy

nhấpnhôtrêncácngọncâyquảngtrườngChampsÉlysées.

ChốcchốcFavouritelạikêu:

—Thếcáimónbấtngờđâu?Đâymuốnxemcáibấtngờấy.

Tholomyèsbảo:

—Hãyđợitínữa!

V

ỞQUÁNBOMBARDA

ChơichánởnúiYênNgựa,họnghĩđếncơmchiềuvàcảbọntámngười

xemchừngđãmệtgiạtvàoquánBombarda.Quánnàylàchinhánhđặtở

ChampsÉlyséescủachủhiệuănnổitiếngBombardacócửahàngchínhở

phốRivolibêncạnhngõDelorme.

Một căn buồng rộng, xấu xí, trong cùng có ngăn kê giường. Chủ nhật

quánđôngnghịt,cảbọnđànhphảibằnglòngmộtchỗnghỉchânvậy.Buồng

cũngcóhaicửasổcóthểđứngngắmcảnhbếnsôngbênkiarặngcây.Ánh

hèrựcrỡphớtquakhungcửa.Haicáibàn,mộtcáiđểmũnónđànông,đàn

bàlẫnlộnvớicácbóhoasặcsỡchấtcaonhưnúi,mộtbànbàyloạnxạnào

thứcăn,nàođĩakhông,nàochaicốc,nàocốcbia,hồrượu.Bốncặpngồi

chungquanh.Trênbànhơilộnxộn,dướibàncũngchútítrốiren.Đúngnhư

lờithơMolière:

«Dướibànăncótiếnggìkinhquá

Chânnàyđạp,chânnọkhoèo,loạnxạ!»

Âu,tớibốngiờrưỡichiềuthìcuộcvuidiễnbắtđầutừnămgiờsángđã

đưa đến chỗ đó. Trời về chiều, mọi người bụng đã no nê. Quảng trường

ChampsÉlyséesđầynắng,ngườiqualạinhưmắccửi,đúnglàvinhquang,

chỉgồmcóbụivàánhsáng.MấyconngựacẩmthạchcủaMarlynhưđanghí

vàlồnglộntrongbụivàng.Xetứmãquaqualạilại.Mộtđộivệbinhquân

phụcrựcrỡ,kènđồngdẫnđầu,rẽđườngxuốngđạilộNeuilly.Lácờtrắng,

phơn phớt hồng trong ánh hoàng hôn, phấp phới trên vòm nóc cung

Tuileries.QuảngtrườngHòaHợpnaylạilấytêncũlàquảngtrườngLouis

XV,ngườiđidạođôngnghịt.Nhiềungườiravẻđắcchí,lủnglẳngchiếchoa

huệbằngbạcdínhvàomộtcáidảibằngsatrắnggợnvân.Cáidảitrắngnày

mãiđếnnăm1817hãycònthấylácđácởcúcáomộtsốngười.Đâyđómột

nhómngườiquađườngdừnglại,vâyquanhmộttoánemgáinhỏđangmúa

hátvàvỗtaytánthưởng.Cácemgửivàogiómộtđiệuhátnổitiếnghồibấy

giờcủangườipháiBourbonsdùngđểmạtsátcáichínhquyềnBáchNhậtmà

điệpkhúclà:

«TrảchotabốxứGand

[50]

củata

Trảchotabốta»

Từngđámđôngdânngoạiôxúngxínhquầnáongàylễ,cóngườiđeocả

hoahuệnhưbọnthịdân,tảnmátkhắpcáckhuvườnhoa,chơitròphingựa

giậtvònghoặcngồiquaytrênlưngngựagỗ.Nhiềukẻkhácđangđánhchén.

Mộtsốlàthợnhàinđanghọcviệc,mũgiấyđộiđầu,từxađãnghetiếnghọ

cười.Tấtcảđềuhớnhở.Thậtlàmộtđờitháibìnhthịnhtrị.Chínhhồinày

QuậnTrưởngCảnhSátAnglès,trongbảnmậttấuđặcbiệtlênnhàvuavề

tìnhhìnhcácvùngngoạiôParis,đãkếtthúcbằngnhữnglờilẽnhưsau:“Xét

chokỹ,tâubệhạ,bọnngườiấychẳngcógìđángsợcả.Chúngnóvôlovà

uểoảinhưmèo.BọndânđencáctỉnhmớihayrầyràchứởParisthìkhông.

Bọnchúngbénhỏquáthể.Tâubệhạ,phảihaiđứachồnglênnhauthìmới

caobằngmộtanhpháothủtrongcấmbinh.Chẳngphảilongạitínàovềphía

bọndânngucủathủđô.Rấtđángđểýlàtừnămmươinămnay,vócngười

họcứthấpdầnvàngàynaydânngoạiôbénhỏhẳnđisovớihồitrướcCách

Mạng. Chúng nó chẳng có gì nguy hiểm. Tóm lại cái lũ chó đẻ ấy mà

ngoan”.

CácngàiQuậnTrưởngCảnhSátthìlàmsaomàtinđượcmèocóthểhóa

thànhsưtử!ẤythếmàcóthậtvàđólàphépmàucủadânchúngParis.Còn

giốngmèomàBáTướcAnglèskhinhbỉđếnnướcấy,thậtralạiđượccác

nềnCộngHòathờiđótínnhiệm.Trongmắthọ,mèolàhiệnthâncủatựdo

vàđểchotượngthầnMinervekhôngcánhdựngởPariskhỏiphảichơvơ,họ

dựngtiếpởquảngtrườngCorinthetượngmộtconmèokhổnglồbằngđồng

hun.NgànhcảnhsátcủachínhquyềnPhụcHưngkểcũngngâythơ,họnhìn

dânchúngParishơiquá“hồng”.Chẳngphảinhưhọtưởng,dânchúngParis

khônghềlà“lũ chó đẻ, màngoan”.DânAthénien có vaitrònhưthếnào

trongngườiHyLạpthìdânPariscũngcóvaitrònhưvậytrongngườiPháp.

Chẳngaingủbìnhưhọ,chẳngaithậttìnhphùphiếmvàlườibiếngnhưhọ,

cũngchẳngravẻhayquênbằnghọ.Tuyvậyxinaichớtinvàođó:Họcóvẻ

sinhrađểchẳngthèmlưuýđếnbấtcứcáigì,ấythếmàkhicóvấnđềvinh

quangnêucaotrướcmắtthìhọcóthểlàmtấtcảmọiviệchăngsay,khôngai

sánhkịp.Đưagiáochohọ,họsẽlàmnênNgày10Tháng8;đưasúngcho

họ, họ sẽ có Austerlitz. Napoléon lấy họ làm chỗ dựa. Danton coi họ là

nguồnlựclượng.TổQuốclâmnguyư?Họsẵnsàngnhậpngũ.Tựdolâm

nguyư?Họsẵnsàngcạyđườnglấyđá.Coichừng!Tóchọcóthểvìcămthù

màdựngngược;chiếcáolaođộngcủahọcóthểbiếnthànhchiếnbào.Hãy

cẩnthận,bấtkỳphốxángõngáchnàohọcũngcóthểbiếnthànhthiênlađịa

võngbắtquânthùphảihạgiáp.Chonênđếnlúccầnthìngườidânngoạiô

ấylạilớnlên,conngườibénhỏấylạiđứngdậy,mắthọnhìnsẽdữtợn,hơi

thởhọsẽnhưbãotápvàtừlồngngựcmỏngmanhcủahọsẽtuônrađủgiông

tố để xáo trộn từng dòng khemạch của dãy Alpes. Chính nhờ ngườidân

ngoạiôParismàCáchMạng,xenlẫnvàocácđạoquân,chinhphụcChâu

Âu.Họhát,đólàhọvui.Cứsođiệuhátchovừatầmvớibảnchấthọmà

xem!ChỉđượclặpđilặplạicóbàiCarmagnolethìhọchỉlậtđổnổiLouis

XVI,chohọhátbàiMarseillaisehọsẽgiảiphóngcảthiênhạ.

XongmấylờighichútrênđâybênlềbảnbáocáocủaAnglès,xintrởlại

vớibốncặptình.Nhưtrênđãnói,bữacơmchiềuvừaxong.

VI

THƯƠNGYÊUNHAU

Chuyện phiếm sau bữa cơm, chuyện phiếm về tình yêu đều như nhau,

chẳngđâuvàođâu;chuyệntìnhyêuthìnhưmây,chuyệnsaubữacơmthì

như khói. Fameuil và Dahliakhekhẽ hát; Tholomyès tiếp tục uốngrượu;

ZéphinevàFantinekẻcườithànhtiếng,ngườichỉcườinụ.Listolierlôicái

kèngỗmuaởSaintCloudrathổi.FavouriteđưamắtnhìnBlachevellemột

cáchâuyếmvànói:

—AnhBlachevelle,emmêanh.

ThuậnđàBlachevellehỏilại:

—Favouritenày,nếuanhkhôngyêuemnữathìemlàmthếnào?

Favouritekêulên:

—Ấy,đừngnóithế,dùlànóiđùa!Emấyà?Anhmàkhôngyêuem,thì

emtómlấyanh,emcấunày,emxénày,emthìtráttrovàomặtnàyvàem

gọicảnhsátnhốtcổanhlại.

Blachevellemỉmcười,cáicườikhoáichíđượcnghenhữnglờinịnhnọt.

Favouritetiếp:

—Vâng,emnhấtđịnhkêucứuvệbinh.Emlồnglênphảibiết!Đồchết

tiệt!

Blachevelle sung sướng quá, ngả hẳn người trên ghế, nhắm mắt, kiêu

hãnh.

DahliavừaănvừanóinhỏvớiFavouritegiữatiếngồnàonáođộng:

—MàysùngbáianhBlachevellecủamàythậthở?

Favouritevớlạicáinĩacầmlên,cũngđápkhekhẽ:

—Taoghétnó.Nókiệt.Taothíchcáithằngbétrướcởcửanhàtaokia.

Cậuấythếmàhayđáođểmàycóbiếtcậutakhông?Trôngcóthớdiễnviên

lắm.Taorấtthíchbọndiễnviên.Độngthấycậutavềlàbàcụkêulên:“Trời!

Cònlàmsaomàởyênđượcnữahởtrời!Nólạisắpgàolênrồikìa.Nàycon,

conlàmmẹđiếctainhứcócơi!”.Thìracucậuchuivàonhàtrong,tìmcái

xócáixỉnhnàotrêngác,leolênđượcđếnđâulàcứleo,rồithìháthò,ngâm

nga,aicònbiếtlàmcáithứquỷgì,nhưngmàdướinhàthìngherõmồnmột.

Cậutalạicònchépđơnchéptừgìchomộttaythừalạimỗingàymộtfrancs

nữakia.BốcậutangàyxưalàchânhátlễtrongnhàthờSaintJacquesấymà.

Cậuấythếmàhayraphết.Mộthômthấytaonhàobộtlàmbánh,cậutabảo:

“Cônàngơi,cônàngnhàoluônbíttấttaycômàlàmbánh,tớcũngxinăn”,

màytínhthếthìcậutayêutaobiếtchừngnào!Taochochỉcónghệsĩmới

nói được mộtlời như thế.Chà! Cậu ta hay thật. Tao đang mê mệt vì cái

thằngbéấyđây.Cũngchảsao,taocứnóiBlachevellelàtaosùngbáihắnta.

Taonóidốitệmàynhỉ!Dốithật!

Favouritengừngmộtchốc,rồinóitiếp:

—Dahlia,màybiếtkhông,taobuồnlắm.Suốthèchỉcómưa,còngió

nữa,gióchẳngchịuthôigàothét,làmtaophátbực.AnhchàngBlachevelle

thìkiệtchếtchachếtmẹ,chợbúagìkhổsởmớicóchútítđậuHàLan,chả

biếtăncáigì.Taobuồnvôcớmàyạ,taolêncơnSpleen

[51]

nhưbênAnhhọ

nóiấy.Bơsaomàđắtthế!Ànày,màyxem,đángtởmkhông?Chúngmình

điănuốngởmộtnơicócáigiườngngủ,kiểunàylàmtaochánđời.

VII

TRIẾTLÝCỦATHOLOMYÈS

Mộtvàingườihát,bọncònlạithinhauchuyệntròbôbôcảphòngồnào,

huyênnáo.VừalúcấyTholomyèschenvào:

—Này,đừngcóbạgìnóinấyvànhanhnhưnhặtrauthế-anhchàngkêu

lên-Suynghĩmộtítchonócóvẻchứ.Cứcươngmãithìchảmấychốclà

trơrangay.“Dụctốclàbấtđạt".Xinquývịhãytừtừ.Phảioainghiêmkhi

nhậunhẹt,màchénthìphảitrầmtĩnh;xincácngàiyếnẩmtừtừcho.Đừng

cóvội.Cứxemmùaxuânkiakìa,mùaxuânmàvộithìcómàcháyđứtđuôi,

nghĩalàchếtcóng.Chúđàochúmậnnàomàhăngdấnlênmộttílàđiđời.

Bữacơmngonmàhăngquáthìcũngchẳngcòngìlàthúvuitaonhã.Không

cầnhăng,cácvịạ!Cácnhàsànhănxưanayđềucũngýkiếnnhưthếcả.

Mộtlànsóngphảnđốingấmngầmtrongcảbọn,Blachevellenóitrước:

—Tholomyès,xincậuđểyênchochúngtớ.

Fameuiltiếp:

—Đảđảođộctài!

Listolierhét:

—QuânBombarda,ănchocăngbụngvàchơichohếtga!

—Tuầnlễcòncóchủnhậtchứ!-Fameuilnốilời.

—Chúngtớbiếtđiềuđộchứ,-Listolierthêm.

—Tholomyès-Blachevellebảo-cậuxemtớtỉnhtáođànghoàngđây

này.

—CậutỉnhtáoBảoHoàngchứlị-Tholomyèsđáp.

BấygiờBảoHoàngđanglàcáimốtchonêncậuchơichữtầmthường

nhưthếlạicótácdụngnhưhònđánémxuốngao.Ếchnháiđềucâmbặt.

Tholomyèsnhưngườinắmlạiđượcthếđiềukhiển,lêngiọngkẻcả:

—Cácbạn ạ, hãy bình tĩnh lại, không cần phải hoảng hốt dữ nhưthế

trướccâuđùatừtrêntrờirơixuốngấy.Nhữngcáitừtrêntrờirơixuốngnhư

vậykhôngnhấtthiếtphảiđượcđónnhậnnhiệttìnhvàtrọngvọng.Trítuệ

baybổngthìvãiracáitròbônglơnchơichữ,còncâuđùacâucợtthìbạđâu

rơiđóvàtríócđẻxongcáithứvớvẩnnhưvậyliềnchuitọtlênmâyxanh.

Mộtvệtgìtrăngtrắngmàgiángxuốngmõmđáthìlàmsaocấmđượcđại

bàngbaylượn.Cútđinhữngaiphỉnhổcáitròbônglơnchơichữ!Tớquý

trọngnólàtrongchừngmựcnóđượcviệc,cóthếthôi.Tớbiếttấtcảcáigì

tônnghiêmhơnhết,caocảhơnhếttrongnhânloạivàcólẽcảngoàinhân

loại,đềutừngchơichữ.JésusChristđãcómộtcâubônglơnchơichữvề

thánh Pierre. Moïse cũng về Isaac, Eschyle thì về Polynice, Cléopâtre thì

Octave.NênnhớrằngcâubônglơnchơichữcủaCléopâtrelàcótrướctrận

ActiumvàgiákhôngcócâuấythìchẳngaicònnhớđếnthànhphốToryne,

theotiếngHyLạpcónghĩalàcáithìalớn.Cácđiềutrênđâycũngkhámất

thìgiờrồiđấy,bâygiờthìxintrởlạilờikhuyênbannãy.Cácngườianhem

ạ,tớnóilại,đừnghăng,đừngồnào,đừngtháiquá,ngaytronglờihómhỉnh,

vui đùa, trong say sưa, chơi chữ. Anh em nghe tớ, tớ thận trọng như

Amphiaraüs,tớlạicómộtcáiđầuhóicủaCésar:Cáigìcũngcóhạn.

[52]

Trò

chơivặtcũngthế.Màăncũngthế.Cácvịphunhân,cácvịthíchbánhkẹp

nhântáo,đượcnhưngđừnghamănquá.Ănbánhkẹpcũngphảicólươngtri

vànghệthuật.Chứngthamănsẽtrừngphạtkẻăntham.Cáicổlàmkhổcái

bụng.Trờisinhchứngđầybụngđểdạykhônchodạdày.Và,xinnhớgiùm

chođiềunày:Mỗitínhhammêcủachúngta,kểcảyêuđương,đềucómột

cáidạdàymàchúngtachớnênchochứađầyquá.Bấtkỳcáigìcũngphải

biếtkịpthờichấmdứt,phảibiếtkiềmchếmìnhlúctìnhthếkhẩncấp,bụng

cònthèmđấynhưngphảikhóacửanhốtthèmthuồng,bắtgiamthíchthú,tự

đưamìnhđếnbótcảnhsát.Kẻkhônngoanlàkẻđếnmộtlúcnàođóbiếttự

tróimìnhnhậnlỗi.Xincácbạnhãytintớmộttí.Chẳnggìtớcũngvõvẽhọc

luật,cáclầnthicửrõrànglàthếmà.Vớilạitớcũngbiếtvấnđềchungcứu

vàvấnđềđươngcứukhácnhaunhưthếnào,tớcũngđãbảovệmộtluậnán

bằngtiếngLaTinhvềcáccáchxửnhụchìnhởLaMãthờixưa,chưakểhình

nhưtớsắpđỗtiếnsĩ,khôngnhấtthiếtvìthếmàtớphảilàthằngngu!Tớ

khuyêncácbạnnênhammêchochừngmực.Điềuđólàthật;cũngnhưtên

tớlàFélixTholomyès,tớkhôngđùađâu,tớnóithật.Kẻnàolúccần,biếtxử

trímộtcáchdũngcảmvàtừbỏchứcvịcaosangcủamìnhnhưSylla,hay

Origène;kẻấysungsướngthật.

Favouritelắngngherấtchămchú.Nàngnói:

—Félix,chữhaynhỉ!Mìnhthíchcáitênấy.TiếngLaTinhđấy,cónghĩa

làthịnhvượngmà.

Tholomyèstiếp:

—Cácbạnvươnghầutướcbácủatôiơi!Cácbạncómuốnmiễnsắm

giườngcưới,cóccầntìnhyêumàchẳngphảingứangáytrongngườitínào

không?Rấtđơngiản.Bíquyếtchỉcóthếnày:Uốngnướcchanh,tậptành

choquámộttí,làmviệcnhiều,làmviệcnặngchomệtnhoàivào,đừngngủ

thứcchokhuya,tọngvàocácthứnướchơi,nướcchát,ngâmcácthứđắng

thứcayvào,cứthườngkỳnhịnđóithậtnghiêm,nhịnđóichorạcngườira,

rồithìtắmnướclã,lấyláthuốcnịtbụng,buộcmảnhchì,bôinướcoxychì,

xátdấmphaloãng.

—Tớthìthíchđànbàhơn-Listoliernói.

—Đànbà!-Tholomyèsđáp-đừngcótinđànbà.Khốnthaychonhững

aiđặtlòngtinvàotráitimbấtthườngcủangườiđànbà.Đànbàlàquanhco,

quỷquyệt.Họghétrắnlàvìhọghenvớikẻcùngloạiđóthôi.Rắnlàcáicửa

hiệutrướcmặthiệumình.

—Tholomyès,cậusayrồi-Blachevellekêulên.

—Cócsay!-Tholomyèscãi.

—Vậythìphảivuilên-Blachevellebảo.

—Tớđồngý-Tholomyèsđáplại.

Chàngrótđầymộtcốcrượurồiđứnglên:

—Hoanhôrượu!Bâygiờ,hỡiBacche,

[53]

tahãyuốngđi.

[54]

Xinlỗicác

cô,tôinóitiếngTâyBanNha.Chứngcớđâynày:Dânxứnàocócáiđựng

rượuxứấy.ThùngphuyởCastillechứamườisáulít,thùngtônôởAlicante

chứamườihai,ởCanariesđếnhaimươilăm,ởBaléareshaimươisáu,cong

chiếcủngcủaSaHoàngPierrethìnhữngbamươi.ÔngvuaNgavĩđạiấy,

muônnămôngta,nhưngchiếcủngcủaôngtacònvĩđạihơn,vậymuônnăm

chiếcủng!Thưacácvịphunhân,đâyxincómộtlờikhuyêntrikỷ,nếucác

phunhânthấyhayhaythìxincácphunhâncứnhầmngườilánggiềngcho.

Tìnhyêubảnchấtnólàlangthang.Yêuđươngchốclátthìchuyệngìngồi

chếtmộtchỗchomụngườiđinhưmộtbàởgià,gốichângốitaychaisầnlên

tấtcả.Đãlàchuyệnongbướmthìdạigì,cứbaylượnvuivẻ!Ngườitabảo:

Nhầmlàthuộctínhcủatìnhyêu.Thưacácvịphunhân,đâyyêutấtcảcácvị.

Zéphineơi,àJoséphineơi,conngườivẻmặtsaumànhàunátquáthế,emsẽ

đẹpbaonhiêunếuemkhôngbịlệch.Mặtemrấtđẹpmàtưởngtượngnhưcó

aivôtìnhngồiphịchlêntrênemơi!CònFavourite,hỡihằngnga,tiênnữơi!

Cácnàngcóbiếtkhông?MộthômBlachevellelộiquasuối,anhthấymộtcô

gáixinhđẹpxắnquầncaoốngđểhởcặpđùilồlộ.Cáimànđầulàlạấy,anh

chàngtathích,thếlàyêu.NàngtiênnữấytứclàFavourite.Favouriteơi!Em

có đôi môi đẹp như tranh. Ngày xưa ở Hy Lạp có một họa sĩ tên là

Euphorion.Ôngtađượcmệnhdanhlànhàhọasĩvẽmôi.Chỉcóôngấymới

xứngđángđượcvẽcặpmôiem.Tôinóicâunàynhé!Trướcem,chẳngcóai

xứngđánglàcôngtrìnhsángtạocủaChúacả.Emchínhlàngườisinhrađể

nhậnquảtáonhưVệNữhayđểcắnvàoquảtáonhưÈve.Cóem,nhansắc

mớirađời.TôivừanóiđếnÈvechứgì?EmlàngườisinhraÈveđó.Em

đángđượccấpbằngphátminhraconngườiđẹpvậy.Favouriteơi,tôithôi

khônggọiembằngemnữa,vìtôiđangtừlĩnhvựcthơcachuyểnsangvăn

xuôi.Lúcnãycônhắcđếntêntôi,điềuđólàmtôicảmđộnglắm;nhưngcho

dùchúngtalàngườinhưthếnàođinữa,chúngtacùngđừngtinvàocáitên.

Cáitênchẳngđúngtínào.Tôitênlà“ThịnhVượng”nhưngtôinàocósung

sướng.Chữnghĩahaylừadốilắm.Đừngcónhắmmắtnghenóchỉbảo.Thật

làsailầmnếuviếtthưđếnthànhphốGandđểmuagăngtay

[55]

vàđếnLiège

để mua ly cốc.

[56]

 Cô Dahlia ạ, tôi như cô tôi lấy tên là Hồng. Hoa phải

thơm,cũngnhưphụnữphảithôngminh.CònFantinethìtôichảdámnóigì

cả.Fantinelàmộtcâynghĩngợi,mộtcâymơmộng,mộtcâysuytưởng,một

câycảmxúc.Fantinelàmộtbóngmacólốtngườitiênnữ,cóđứcelệcủani

cô,nàngđilạcvàocõilảlơivàẩnmìnhnơiảotưởng,nàngcahát,nàngcầu

nguyện,nàngngướcnhìnmâyxanhmàcũngchẳngbiếtmìnhtrôngthấygì,

mìnhđanglàmgìvàcứthế,mắtđểtrêntrờicao,nàngthẩnthơquamộtkhu

vườnởđóchimchóccònnhiềuhơntrongthựctế!Fantineơi!Emnênbiết

điềunày:AnhTholomyèscủaemlàmộtảotưởngđây.Thếnhưngnàngcó

nghethấyđâu,côemtócvàngchỉsốngvớiảomộng.Dùsao,ởnàngcáigì

cũngtươimát,thơmtho,cũngsonsẻ,dịudàngnhưánhbanmai,Fantineơi!

Emđángđượcgọilàthủytiênhaybíchngọc,emlàconngườicủaxứsở

thầntiên.

Thưa các vị phu nhân, tôi lại có một lời khuyên thứ hai: Chớ có lấy

chồng.Lấychồngcũngtỉnhưghépcây,maythìtốt,rủithìxấu,chibằng

tránhcáirủimaylàhơn.Nhưngmà,ngốc!Tôinóicáigìthếnhỉ!Tôilíulưỡi

mấtrồi.Đànbà,congái,làmsaomàchữachohọlànhđượccáibệnh“mống

chuồn”!

[57]

Nhữngngườihiểubiếtnhưchúngtacócáigìthìnóichứlàmsao

ngăn các cô khâu đầm khỏi mơ ước một ông chồng giàu sụ? Thôi, cũng

được.Nhưngmàcácvịnày,cácvịnhớcho:Cácvịănnhiềucủangọtquá.

Phụnữcáccôcómỗimộttội,cáccônhấmnháplắmthứngọt.Ôi!Cáigiới

gặm nhấm kia, những chiếc răng trắng nhỏ xinh của các người ưa thích

đường lắm. Các cô nghe cho rõ, đường là một chất muối. Muối thì háo.

Đườnglạilàloạiháonhấttrongcácchấtmuối.Nóhútchấtnướctrongmạch

máu;dođósinhramáuđông,máuứ;sinhrasưng,ratấytrongphổivàthếlà

chết.Cóthếbệnhđáiđườngmớidẫnđếnbệnhlao.Chonêncáccôchớcó

xơicủangọtnếucáccômuốnsốnglâu.

Bâygiờ tôixinnói chuyệnvớicácvịđàn ông.Thưacác vị,cácvịcứ

chinh Đông tảo Bắc cho tôi. Các vị cứ cướp bóc người yêu của nhau đi,

khôngcầnănnănhốihậngìcả.Cứđánhchéogócđi,trêntìnhtrườngchẳng

cóbạn vớibègì hết.Cógáiđẹplàcótranhchấp. Đánhđếncùng, không

chừa,không tha chi cả! Gái đẹplàmộtcớ gây ra chiến tranh:

[58]

 Có bao

nhiêucuộcxungđột,quảtanglàmộtngườiđànbàđẹp.Xưanaytronglịch

sửcáccuộcxâmlượcđềudocáiváycủaphụnữmàsinhracả.Đànbàlà

quyềnlợicủađànông.Romulus,Guillaume,Césarđếnđâuđềuchiếmlấy

gáiởđó.Kẻkhôngđượcyêuthìnhưconkênkênbaylượntrênnhântình

củakẻkhác.Tớthìtớhướngvềnhữnganhchàng“phòngkhông”xấusốấy

màtuyênbốnhưBonapartetuyênbốmộtcáchsiêuhùngtrướcquânđoànÝ

củamình:“Hỡibinhsĩ,cácngườithiếuthốntấtcả.Nhữnggìcácngườithiếu

thốn,quânđịchđềucó”.

Tholomyèsdừnglạinhưhếthơi.Blachevellebảo:

—Tholomyès,cậunghỉtíđã.

Cùnglúcđó,BlachevellecóListoliervàFameuilgiúpsức,cấtgiọngxót

thươnghátmộtbàihátthợthuyền.Bàihátnhưghéplungtungchữnọvới

chữkia,cócâucóvầnrấtchỉnhmàcócâukhông,nộidungvôýnghĩanhư

gióthổicâylay.Nhữngbàihátnhưthếnày,thợthuyềnvừahútthuốcvừa

đặtra,chonênnócũngmauchóngbayđivàtanbiếnnhưkhóithuốclá.Đây

làmộtđoạnđáplạibàihátkêugọiTholomyès:

«Kìacácbácgàtây

Tungtiềnchotụichântay

Lochocáiôngsấmsét

ĐượcphongGiáoHoàngngàyTết

Nhưngnàocóđượcchiđâu

Sấmsétnàophảithầytu

Chântaytađànhtấttưởi

Mangtiềntrảcácbácgàtây»

NhưngbàihátchẳnghềkhiếnchodòngcảmhứngcủaTholomyèsbớtsôi

nổi.Chàngdốccạncốcrượu,rótđầymộtcốckhácvànóitiếp:

—Đảđảotriếtlý!Cácvịhãyquênđicáclờitôivừanói.Chúngtađừng

nêncốchấp,đừngnênthậntrọng,cũngđừngnênquálành.Tacứvuichơi

thoảimáiđây!Chúngmìnhphảibiếtănuống,biếtngôngcuồngđểbổsung

chocácbàiluậthọc.BộithựcvàDigeste.

[59]

Justinienvàchèchénphảinhư

đôivợchồng.Ấycáivuinóởsâunhưvậyđó!Hỡitạovật!Hãysốngđi!Vũ

trụlàmộtkhốikimcương.Tôithấymìnhsungsướng.Chimchóchânhoan

lạ.Đâuđâucũngnhưngàyhội!Chimhọamiréorắtgiọngdanhca.Nắnghè

ơi!Tachàongười.HỡivườnLuxembourgxinhđẹp,hỡinhữngbảntìnhca

bêngốccâybờcỏ!Hỡinhữnganhlínhmơmộng!Hỡinhữngcôgiữtrẻxinh

tươi,cáccôvừagiữtrẻthơvừachơitròthainghéntrẻthơ!Giákhôngcócác

vòmcửauốncongcủarạpOdéon thìtôithíchnhữngcánhđồngcỏmênh

môngở Nam Mỹ biết bao nhiêu! Tâm hồn tôiđangbaybổng trên những

thảo nguyên, những rừng nguyên thủy tận bên trời. Chao ôi! Cái gì cũng

diễmlệ.Conruồivovetrongánhnắng.Mặttrờihắthơiraconchimđỏlửa.

Fantineơi,hônanhđi!

ChàngômnhầmphảiFavourite.

VIII

NGỰACHẾTHẾTCHUYỆN

Zéphinebỗngdưngkêulên:

—ỞhiệuEdoncơmngonhơnởBombarda.

—TớthíchđếnBombardahơn-Blachevelleđáp.

— Ở đó sang hơn. Phương Đông hơn. Hãy nhìn phòng dưới nhà. Có

gươngtrêntườngđấy.

—Tớthíchcógươngtrongđĩahơn

[60]

-Favouritenói.

Blachevellenhấnmạnh:

—Xemdaonày.ỞBombardacánbạc,ởEdoncánxương.Bạcthìquý

hơnxương.

—Trừnhữngaicócáicằmbằngbạc-Tholomyèschữalại.

Lúc này chàng đang nhìn vòm mái cung Invalides, qua cửa sổ quán

Bombarda.Mộtphútimlặngtrongphòng.

—Này,Tholomyès-Fameuilnóito-bannãytớvàListoliervừamới

tranhluậnđấy.

—Tranhluận,kháđấy-Tholomyèsđáp-cãicọhayhơn.

—Chúngtớtranhcãivềtriếthọc.

—Được.

—DescartesvàSpinosa,cậuthíchaihơn?

—TớthíchDésaugiers-Tholomyèsđáp.

Tuyênbốxongđiềuđó,chàngnhấpmộthớprượurồitiếp:

—Tớđồng ý phải sống.Trênđờinày mọi sự chưaphảiđãhết bởi vì

ngườitacòncóthểnóiquấynóiquáđược.Xincảmơncácvịthầnlinhbất

tử.Ngườitanóidốiđấyngườitalạicười.Ngườitakhẳngđịnhnhưngngười

talạinghihoặc.TừkiểuTamĐoạnLuậnbậtranhữngcáibấtngờ.Haylắm.

Dướigầmtrờinàyhãycòncóngườikhéobiếtdùngcáibấtngờcủangụy

biện!Thưacácvịphunhân,rượumàcácvịđangyêntĩnhnhấmnhápđây,là

rượuMadère,cácvịnênbiết,cáixứsảnxuấtranó,CouralDasFreirasở

cheoleocáchmặtbiểnnhữngbatrămmườibảysải.Uốngphảicoichừng!

Batrămmườibảysảichứítđâu!VàôngBombarda,nhàhàngăncừkhôi,lại

đemchotabatrămmườibảysảiấyđổilấycóbốnfrancsrưỡi.

Fameuilmộtlầnnữangắtngay:

—Tholomyèsơi,lờinóicủacậunhưlàkhuônvàngthướcngọccả.Vậy

cậuthíchnhàvănnàonhất?

—Ber....Quin?

—Không,Berchoux

VàTholomyèstiếptục:

—HoanhôBombarda!Víthửôngtalàmsaomàdắtvềchotớmộtvũnữ

AiCậphayHyLạpthìcóthuagìcácnhàhàngănnổitiếngởcácxứđó?Tớ

nóithế,cácvịphunhânnhàtacóbiếtkhông?Ởcácxứấycũngcónhững

ôngBombardanhưởta.ĐólàtheolờiApulée.À,térabaogiờcũngbấy

nhiêuchuyệnchẳngcógìmớicả.Trongvòngtạovậtmọicáiđềucũhết!

Salomonnói:“Chẳngcógìmớidướiánhmặttrời".Virgilenói:“Tìnhyêulà

cáichungchomọingười".Chonêncôngnhângáithìtheosinhviêntraileo

lênthuyềnbuồmởSaintCloud,cũngnhưnàngAspasiecùngtheoPériclès

trênhạmđộiSamos.Xincómộtcâucuốicùng.CácvịcóbiếtAspasiethế

nàokhông?Aspasiesống vào thời buổimàđànbàcoi như không có tâm

hồn,thếmànànglàmộttâmhồnrựcrỡ,vừahồngtươivừađỏthẫm,còn

nồngcháyhơnlửa,tươimáthơnbìnhminh.Aspasielànơigặpgỡgiữahai

cựccủangườiđànbà:Nàngvừalàgáiđĩvừalànữthần.Socratecộngvới

ManonLescaut.NếuProméthéecầnmộtgáiănsươngthìAspasielàngười

sinhrađểđóngvaiấy.

Tholomyèsđangđà thao thao, khó mà dừng lạiđược,nếungaylúcấy

mộtconngựakhônglănđùngravệđường.Ngheđánhsầmmộtcáilàcỗxe

cũngnhưdiễngiảliềnđứngsữnglại.Thìralàmộtconngựacáigiàvàgầy

đến bật xương, đang kéo một chiếc xe ba gác nặng. Đến trước quán

Bombarda,convậtkiệtsức,khôngchịubướcđinữa.Thấylạ,mộtđámđông

dồnlại.Ngườiđánhxenổicáu,văngtục.Anhtavừagiơroiquậtnhưtrời

giáng xuống lưng con vật, vừa nghiến răng bật ra tiếng chửi long trọng:

“Conchó",thìconvậtngãquịluônxuốngđường,tắtthở.Nghetiếngngười

ồnàongoàiđường,cácthínhgiảvuitươicủaTholomyèsbỗngngoảnhnhìn

rangoài.Tholomyèsnhândịpchấmdứtbàidiễnvăncủamìnhbằngmấyvần

buồnbuồnsauđây:

«Trămnămtrongcõingườita

Sốxephậnngựacũnglànhưnhau

Trảiquamộtcuộckhổđau

Cáithânngựakhổsốnglâuđượcnào!»

(NguyênvăntácgiảnhạimấycâuthơnổitiếngcủaMalherbe)

Fantinethởdài:

—Tộinghiệpconngựa!

Dahliakêungay:

—Coikìa,cáiconFantinenàynólạiđòithươngxótcảloàingựa!Cóai

màngốcnhưthếhởtrời!

Cùng lúc ấy, Favourite vòng tay sau gáy, ngả đầu, nhìn thẳng vào

Tholomyèsvànói:

—Thếnào?Còncáimónbấtngờkiađâu?

—Chínhlàlúcđây.Thưacácngài,đãđếngiờlàmchocácquýnương

đâyngạcnhiên.Thưacácvịphunhân,cácvịhãyvuilòngchờchúngtôimột

lát.

Blachevellenói:

—Trònàybắtđầubằngmộtcáihôn.

Tholomyèsthêm:

—Trêntrán.

Vàmỗichàngtraitrịnhtrọnghônlêntrántìnhnhânmình.Xonghọnối

đuôinhauđiracửa,mộtngóntayđặtlênmôi.ThấythếFavouritevỗtay:

—Chưagìđãvuirồiđấy.

Fantinethỏthẻ:

—Đừngcóđilâunhé.Chúngemchờcácanhđấy.

IX

CUỘCVUITÀNTRONGCẢNHVUIVẺ

Bọncongáicònlạimộtmìnhbènđemnhauracửasổ.Cứhaingườimột,

họtìtaylênbậccửa,cúinhòmrangoàivàtángẫu,nóichuyệntruyềntừcửa

nàysangcửakia.HọtrôngthấybọncontraitừquánBombardakhoáctay

nhauđira.Chúngquaylại,vẫytaycười,rồiđilẫnvàođámđôngđầybụi

bặmcủanhữngngàychủnhậtởquảngtrườngChampsÉlysées.

Fantinegọivớitheo:

—Đừngđilâuđấynhé!

Zéphinehỏibạn:

—Khôngbiếtrồihọmangcáigìvềchochúngtanhỉ?

—Chắclàđẹplắm-Dahliabảo.

Favouritethêm:

—Tớthìtớmuốnlàmộtthứđồvàng.

Rồihọxaolãng,vìcảnhtấpnậpởphíabờsông,trôngquamànlánhững

cây lớn bên đường quá vui mắt. Lúc ấy đương là giờ khởi hành của các

chuyếnxethưvàhànhkhách.HầuhếtcácxeđivềNamvàvềTâyđềuqua

ChampsÉlysées.PhầnlớnchạydọcbờsôngrồitheocửaôPassyrakhỏi

thànhphố.Cứmỗiphút,mộtcỗxelớnsơnvàngvàđenchởlặclè,ầmầm

chạyqua,hìnhthùméomóxộcxệchvìmangđầynhữnghòm,nhữngbọc,

nhữngvali,nhữngđầungườithoánghiện,thoángkhuất.Đálátđườngnát

vụndướibánhsắt.Cỗxedánggiậndữxôngquagiữađámngười,nhưcả

mộtcáilòbễtóelửavàbốcbụilênnhưkhói.Cảnhhuyênnáolàmchocác

côthíchchí.Favouritereo:

—Ngheloảngxoảngtợnnhỉ!Nhưtừngđốngxíchsắttungbay.

Cómộtlúc,cáccôtrôngthấylờmờquamànlá,mộtchiếcxedừnglại

mộtthoángrồilạiphónglên.Fantinelấylàmlạ:

—Lạchửa!Emcứtưởngxechuyếnthìchẳngbaogiờđỗlại.

Favouritesovai:

—CáiconbéFantinenàythậtlàkỳ!Taođếnphảiđicoimàynhưmột

củalạ.Chẳngcócáigìlàkhônglàmchomàyngạcnhiên.Đâynhé!Taolà

một hành khách, tao dặn người đánh xe: Tôi đi lên trước, tôi đón anh ở

đườngbờsông.Xeđi,xetrôngthấytao,xeđỗlạichotaolên.Ngàynàomà

khôngcóchuyệnnhưthế!Emchẳnghiểugìviệcđờicả,emạ.

Mộtlát.BỗngFavouritenhưtỉnhgiấc:

—Ônày,mónquàbấtngờđâunhỉ?

Dahliacũngnói:

—Ơnhỉ!Cáimónbấtngờghêgớmấyđâu?

Fantine:

—Cácanhấyđilâuthế!

Fantinevừabuôngxongtiếngthởdàithìngườihầubànkhinãyvào,tay

cầmcáigìnhưlàmộtphongthư:

Favouritemaumiệnghỏi:

—Cáigìthế?

—Cácôngấytrướckhiđicóđểcáigiấynàylạichocácbà.

—Saoanhkhôngđưavàongay?

—Vìcácôngấydặnlàphảichờmộttiếngđồnghồrồihãyđưa.

Favouritegiậttờgiấytrêntayngườihầubàn.Quảlàmộtphongthư:

—Ônày!Thưkhôngđềđịachỉ.Nhưnglạicómấychữ:

“Đâylàmónquàbấtngờ".

Côvộivàngbócthưmởrađọc(côbiếtđọc):

«“Hỡicácemyêudấu!

Cácemnênbiếtrằngcácanhcóchamẹ.Nóiđếnchamẹ,các

emchẳnghiểulàcáigì.Dânluậtgiảithíchngâythơnhưngđúng:

Chamẹlàcha sinh mẹ đẻ. Ấy,chamẹcủabọnanh đương than

vãn, các ông bà già ấy đương gọi các anh về, những con người

chấtphácấymắngcácanhlàđồphágiachitử.Cáccụmongcác

anhvề,cáccụhứamổbòănkhao.Cácanhvốnlànhữngđứacó

hiếunênphảituânlời.Lúccácemđọctờgiấynàycũnglàlúcbốn

conngựahăngmáuđangchởbọnanhvềvớicáccụ.Bọnanhdùng

chước“thừacơlẻnbướcrađi”nhưnhàthơđãnói.Cácanhđi

đây, các anh đi thẳng. Các anh tẩu bằng xe, các anh bay bằng

cánh.ChuyếnxeToulouseđangkéocácanhrakhỏivựcthẳm,vực

thẳmấychínhlàcácem,hỡicáccôbéxinhđẹp!Cácanhtrởvề

vớichamẹ,vớibổnphận,vớinềnếp.Cácanhphóngnướcđại,tốc

độbadặmmộtgiờ.Tổquốcmuốnrằngcácanhphảinhưthiênhạ,

nghĩalàcũnglàmQuậnTrưởng,cũnglấyvợđẻcon,cũnglàmlính

tuầnphònghayBộTrưởng.Cácemnêntônthờcácanh.Cácanh

đãtựhysinhđây.Cácemhãykhóccácanhsơquamộttíthôi,rồi

liệuchongchóngtìmngườithaychâncácanh.Nếuláthưnàyvò

xélòngcácemthìcácemvòxétrả.Thôi,vĩnhbiệtnhé.

Trongngóthainăm,cácanhđãlàmcho các em sung sướng.

Vậyđừngnênoántháncácanh.

Kýtên:Blachevelle,Fameuil,Listolier,Tholomyès

Táibút:“Bữacơmđãthanhtoán”»

Bốncônhìnnhau.

Favouritelêntiếngtrước:

—Thếnào!Gọilàmộttròhíkịchcũngphảiđấychứ!

Zéphine:

—Buồncườithậtđấy!

Favouritelạinói:

—ĐâychắclàsángkiếncủaanhchàngBlachevelle.Nólàmchomình

càngsaymêhắn.Cứhễngườitađithìmìnhlạiđâmyêungườita,chuyện

đờilàthế!

Dahliacãi:

—Khôngđâu.ChínhlàýkiếncủaTholomyès.Khógìmàkhôngnhận

thấy.

— Nếu vậy thì - Favourite lại nói - đả đảo Blachevelle, hoan hô

Tholomyès!

Cảlũpháracười.Fantinecũngcườinhưcácbạn.

Mộtgiờsau,khivềđếnbuồngriêng,Fantinekhóc.Đâylàmốitìnhđầu

củanàng,tađãbiết.FantineđãhiếnthânhoàntoànchoTholomyèsnhưđối

vớimộtngườichồng,vàtộinghiệp,nàngđãcócon.

QUYỂNIV

GỬITRỨNGCHOÁC

I

MỘTNGƯỜIMẸGẶPMỘTNGƯỜIMẸ

ỞMontfermeil,gầnParis,khoảngđầuthếkỷnày,cómộthàngcơmnhỏ

ởngõHàngBánh,thứhàngcơmnhỏấyngàynaykhôngcònnữa.Vợchồng

chủquántênlàThénardier.Trướccửahàngcómộttấmbảngđóngngayvào

tường,phíatrênkhungcửa.Trênbảngcóvẽhìnhcáigìnhưlàhaingười

cõngnhau,ngườitrênđeolonvàngcấptướngvớinhiềusaobạcto.Nhiều

vệtđỏhìnhdungvệtmáu.Chungquanhlàkhói,ýhẳnđểdiễntảmộtcảnh

chiếntrường.Dướibảngđềchữ:“QuánĐộiTrưởngWaterloo".

Mộtcáixebòhayxebagácnằmtrướcmộtquáncơmthìcógìlàlạ!Song

cỗ xe, hay nói cho đúng, mảnh xe cổ quái này, đỗ trước hàng cơm Đội

TrưởngWaterloomộtchiềuxuânnăm1818vàchắncảlốiphố,thậtđáng

chomộtnhàhọasĩchúývìcáikhốicủanó.Đólànửatrướccủamộtcỗxe

đạiởmiềnrừngdùngđểchởgỗ.Cáinửatrướccỗxenàygồmcómộttrục

sắtđặctravàomộtđòndọcnặng,tấtcảđặttrênhaibánhxetotướng.Toàn

bộtrôngthấplùn,nặngnề,xấuxí.Ngườitangỡđólàgiànđếcủamộtkhẩu

đạibáckhổnglồ.Đườnglắmổgàđãkhiếnchobánh,vành,trục,đònđềubết

mộtlớpbùnvàngbẩnkhócoi,tươngtựnhưlớpvôivàngngườitatraquét

lêntiềndiệncủaNhàThờLớn,bịbùnchelấp,sắtbịgỉphủkín.Dướitrụcxe

lòngthòngmộtchiếcxíchtobự,xứngđángđểxíchGoliathnếuhắnlàtù

khổsai.Trôngcáixíchấy,ngườitakhôngnghĩđếnnhữngsúcgỗnóchởđi,

mànghĩđếnnhữngconvoitháicổcóthểbuộcvàoách.Nócódángcủanhà

tù,nhàtùnhốtbọnkhổnglồdịthường.Hìnhnhưnóđượccởiratừmìnhmột

quáivật. Homèrecóthể dùngnótróiPolyphème cònShakespearethìtrói

Caliban.

Saonửachiếcxechởgỗấylạinằmởđây?Trướchếtlàđểchovướnglối;

saunữalàđểchonógỉnáthẳnđi.Ởtrongtrậttựxãhộicũkỹcủachúngta,

cũngcóhàngmớnhữngthứtổchứcnằmvướngvấtởlốiđi,ngaygiữatrời

nhưvậycũngchẳngcólýdotồntạigìkhácthế.Dướitrụcxecómộtcáixích

sắtthòngxuốnggầnsátđất.Haiembégáingồitrênkhoảngvòngcungấy

nhưngồitrênmộtchiếcvõngđu.Emlớn,chừnghaituổirưỡi,embéđược

độmườitámtháng.Embéngồitrôngrấtđángyêu.Mộtchiếckhăntaykhéo

buộcgiữchochúngkhỏingã.Cólẽkhitrôngthấychiếcdâyxíchdễsợấy,

mộtbàmẹđãtựnhủ:“À,cóchỗđểchocontachơiđây!”

Áoquầncủahaiđứabérấtxinhvàcũngcầukỳđôichút.Trôngcácem

hớnhởnhưhaiđóahoahồnggiữađốngsắtgỉ.Mắtcácemsángrỡ,mácác

emtươitắnnhưcười.Mộtemtóchạtdẻ,mộtemtócnâu.Gươngmặtngây

thơcủacácemsánglênvìngạcnhiênvàsungsướng.Mộtbụicâynởhoa

gầnđótỏahươngthơm,làmchokháchquađườngngỡlàbaylêntừhaiđứa

bé.Embémườitámthángngâythơphơicáibụngtrầnxinhxắn:Rõthậtlà

vôýnhưngcũngthậtlàngâythơtrongtrắng.Haicáiđầunhỏnhắnnhưnặn

bằnghạnhphúc,nhưtôitrongánhsáng,nổilêngiữakhungxetotướngđen

sìgỉsắt,ghêgớm,chằngchịtnhữngđườngcongđườnggãy,khomkhom

nhưmộtcửahang.Cạnhđấy,bàmẹngồixổmởngưỡngcửađuđưavõng

conbằngmộtsợidâydài.Ngườimụkhôngcóvẻgìđángưa,nhưngthấyđôi

mắt mụ như ôm ấp con, lo lắng sợ con ngã với bản năng của người mẹ,

ngườitacũngcảmđộng.Cácvõngxíchmỗilầnđuđưalạikêukinkítnhư

giậndữ.Haiemthíchchí.Ánhnắngchiềucũngxenvàocuộcvui.Khônggì

kỳthúbằngcáicảnhngẫunhiênmộtcáixíchsắtcủabọnkhổnglồlạibiến

thànhchiếcvõngđàocủamộtđôingọcnữ.

Ngườiđànbàvừađưavõngruconvừahátmộtbảntìnhcaquenthuộc,

giọngsailạc:

«“Âuphảithế”chàngtraithỏthẻ»

Mảihát,mảingắmcon,mụkhôngchúýgìđếnhàngphố.Cóngườiđi

đếngầnmụ.Khimụvàođoạnđầukhúchátthìcótiếngainóimộtbêntai:

—Haicháubécủabàtrôngxinhquá!

«VớicôImoginediễmlệ,đatình»

Mụháttiếpcâuấy,trảlờichokháchlạ,rồimớiquaylạinhìn.

Mộtngườiđànbàđứngtrướcmặtmụ,cáchvàibước.Chịấycũngbếmột

đứaconnhỏ.Chịcònmangmộtcáiđãylớncódángnặnglắm.Concủachị

đẹpnhưtiênđồng.Đólàmộtbégáiđộhai,batuổi.Cáchănmặcđỏmdáng

củanócóthểđịchvớihaiđứatrẻkia.Mũnóviềndentelle,áongoàicónhiều

ruybăng,dảimũbằnghàngthượnghạng.Chiếcváyngắnhếchlênđểlộcặp

đùitrắng,bụbẫmvàchắcnịch.Trôngnóthậtlàhồnghào,mạnhkhỏe.Ai

cũngmuốncắnvàohaibênmáphinhphínhnhưhaiquảtáo.Cònhaicon

mắtthìchưathểnóirõđược,chắclàtolắmvàcóhàngmidàirấtđẹp.Em

đangngủ.Emngủgiấcngủtuyệtđốitincậycủatuổithơ.Taymẹlàtayâu

yếm,connằmtrongtaymẹcứviệcngủsaysưa.

Ngườimẹtrôngnghèonàn,buồnbã.Chịănmặcnhưmộtngườithợsắp

quaytrởvềlàmnôngdân.Chịcòntrẻlắm.Đẹphayxấu?Cólẽđẹp.Nhưng

ănmặcthếthìaibiếtđược.Tóccủachịchắcchắnlàtốtlắm;cómộtmớóng

vàngđổxuống,cònbaonhiêunằmchặttrongchiếcmũvảithô,xấuxí,chật

hẹp,códảibuộcxuốngdướicằm.Córăngđẹpthìngườitahãycườiđểphô

trương,nhưngchịkhôngcười.Đôimắthìnhnhưvừaráolệchưađượcbao

lâu.Ngườichịxanhxao.Chịcódángmệtnhọclắmvàchừngnhưhơiđau

yếu.Chịcúinhìnđứaconđangngủtrêntayvớicáinhìnriêngbiệtcủangười

mẹ nuôi lấy con. Một chiếc khăn tay xanh rộng, giống như khăn thương

binh,gấpchéothànhkhănquàngchelấpđườngnétthânhìnhchị.Bàntay

rámnắngcủachịlấmtấmnhữngvệtđỏ.Ngóntrỏđầyvếtkimchâmsầnsùi.

Chịmặcmộtchiếcáochoàngnâubằnglenxấu,mộtchiếcáodàivảithôvà

điđôigiầylớn.ĐólàFantine.

ChínhFantine.Thậtkhónhìnra.Nhưngnomchokỹnàngvẫnđẹp.Má

bênphảicủanàngcómộtnếpnhănbuồn,cóthểlàmộtnétchánchườngsớm

hiện.Bộcánhngàynào,bộcánhnhẹnhànglàmbằnglàlụa,nơ,băng,may

bằngvui tươi, điên dại, bằng cung đàn, tiếng hát,bằngnhạcvàngvà hoa

xuânthơmngát,bộcánhấyđãbaybiến.Nhữnggiọtsươnghoalộnglẫynhư

kimcươngdướiánhmặttrờicũngtanbiếnnhưthế,đểtrơlạicànhcâyđen

sì.

Từngàycáitròhíkịchdiễnrađếnnayđãmườithángqua.Trongthời

gianmườithángấyđã xảyranhữngchuyệngì?Đoáncũngbiếtđược. Bị

ruồngbỏ,Fantinelâmvàocảnhtúngbấn.Bạnbècũngmấthút.Tìnhduyên

vớibọnđànông đã dứt thì tình bạn giữa mấy cô cũng chẳng còn gì. Chỉ

mườilămngàysaugiảsửcóainhắclạitrướcđây,họlànhữngchịemcốkết

thìhẳnhọphảilấylàmlạlùng.Bởivìcònlýdogìlàmchịemvớinhaunữa.

Fantinecòntrơlạimộtthânmộtmình.Chacửađứabéđãbỏđi.Thanôi!

Nhữngđổvỡnhưthếcóbaogiờđượchàngắn,thìcôảquảthậtbơvơ;đã

thếtínhcầncùlàmănđãmất,màthúănchơiđãtrótbénmùi.Từngàydan

díuvớiTholomyès,nàngcoithườngcáinghềhènmọncủamình.Nàngđã

bỏbêkháchhàng,kháchhàngcũnghếtcầnnàng.Tuyệtlộ.Fantinevõvẽ

đọc được chứ không biết viết: Thuở nhỏ nàng chỉ học ký tên. Nàng cậy

ngườiviếtmộtbứcthưchoTholomyès,tiếptheolàbứcthứhai,rồibứcthứ

ba, Tholomyès không trả lời. Một hôm, Fantine thấy mấy mụ láng giềng

nhìnconmìnhmàbàntán:“Aingườitanhìnnhữngđứatrẻấylàcon?Người

tanhúnvaivớichúngnó!”NghethấythếnànghìnhdungTholomyèsnhún

vaivớiđứaconvôtộicủamìnhvàcoinónhưmộttròđùa.Lòngnàngthầm

giậnconngườitệbạcấy.Nhưngbâygiờbiếttínhsaođây?Tứcốvôthân,

chẳngcònbiếtnươngtựavàođâu.Mặcdầutrótsachânlỡbước,song,như

chúngtađãbiết,bảnchấtcủaFantineđoantrangvàchínhđính.Nàngcảm

thấykhốnquẫnđếnnơivàkhôngbiếtrồicòntuộtdốcđếnđâunữa.Cầnphải

dũngcảm!Nàngđãdũngcảmvàđãquyếttâm.Nàngcóýđịnhquayvềquê

hươnglàMontreuilSurMer,mayragặpđượcchỗquenthuộcthuxếpcông

ănviệclàmcho.Phải,nhưngcầngiấugiếmđoạnđờisangãcủamình.Nàng

lờmờthấytrướcmộtcuộcchialymới,cònđauđớnhơncuộcchialytrước

đây,lòngnàngselại,nhưngđànhphảiquyếttâm.Fantine-Chúngtasẽthấy

-cócáicanđảmcắnrăngphấnđấuvìcuộcsống.

Nàngđãcươngquyếttừbỏcácthứtrangsức,thayáohàngmặcáovải.

Nhữngthứáolụa,dảilà,dentelle,nàngđemchữatấtcảchocon,hiệnnaylà

cáinguồnkiêuhãnhđộcnhấtvàthiêngliêngcủanàng.Cócáigìnàngđem

bánhết,đượchaitrămfrancs.Trangtrảicôngnợvặtvãnh,tronglưngchỉ

cònlạicótámmươifrancs.Mộtbuổisángấmápmùaxuân,ngườithiếuphụ

haimươihaituổiấytừgiãkinhthành,cõngconrađi.Aitrôngthấycáicảnh

bìudíuấycũngphảiáingạichohaimẹconnàng.Trênđời,ngườiđànbàấy

chỉcóđứabéconấyvàđứabéconấycũngchỉcóngườiđànbàấy.Fantine

choconbúnênngựcnàngsuyyếu,nànghúnghắngho.

CònvềTholomyèsthìsaunàychúngtakhôngcódịpnóiđếnnữa.Chỉ

cầnbiếtrằnghaimươinămsau,dướithờiLouisPhilippe,hắnlàmộtthừalại

lớnởtỉnhnhỏ,cóthếlựcvàkhágiàucó.Làmộtcửtringoan,mộthộithẩm

nghiêmkhắc,hắncũngđồngthờilàmộttayănchơinhưxưa.

Cảbuổisángđibộ,thỉnhthoảngđểnghỉchân,nànglêncáithứxenhỏở

ngoạiô,trảbốnxuđimộtdặm.GiữatrưaFantineđếnMontfermeilvànàng

dừnglạiởngõ Hàng Bánh. Khi đi qua quán hàng Thénardier,nàngtrông

thấyhaiđứabégáichơisaysưatrênchiếcđukhổnglồ.Cảnhtượngvuivẻ

ấylàmchonànglóamắt,nàngphảidừnglại.Cóbùamê.Haichịembégái

ấylàbùamêđốivớibàmẹấy.Fantineđứngnhìn,tronglòngrấtcảmđộng.

Chỗnàocóthiênthầntứclàchỗấyđãgầnthiênđường.Nàngtưởngnhư

nhìnthấytrênnócquánănchữ:“Đây"huyềnbí.Haiđứabétrôngcóvẻsung

sướnglàmsao!Nàngnhìnmãi,nàngkhenmãi.Lòngnàngquáxúcđộngnên

khingườimẹngừnglạigiữahaicâuhátđểlấyhơithìnàngkhôngthểnhịn

khôngnóicáicâumàchúngtađãđọc:

—Haicháubécủabàtrôngxinhquá!

Nhữnggiốngvậthungdữđếnđâuđinữakhithấyngườitavuốtvecon

mìnhcũnghóahiền.Ngườimẹnhìnlênvàcảmơn,rồimờikháchngồilên

tấmghếgỗkêởtrướccửa,cònmìnhthìvẫnngồinguyênởbậccửa.Hai

ngườinóichuyệnvớinhau.

—TôilàbàThénardier.Vợchồngchúngtôilàchủcáiquántrọnày.

Rồimụkhekhẽhátnốtđoạnbỏdở:

«Tướngdòngchisáhysinh

Đấtthiêngphảixuấttinhbinhbảotoàn.»

MụThénardierlàmộtmụđànbàtóchung,tobéo,vócngườithôlỗ,nom

ratướngmộtmụvợlínhthấtthế.Thếmàvìđọcnhiềutiểuthuyết,lúcnào

mụcũnglàmradángẻolảmớithậtlàkỳquặc.Trôngmụ,ngườitatưởnglà

mộtngườiđànônglàmduyênõngẹo.Đólàkếtquảcủanhữngcuốntiểu

thuyếtquenthuộccủađámgáihàngcơm.Mụcũngcòntrẻ,chỉtrạcbamươi.

Giảsửmụđứngthẳngdậychứkhôngngồixổmthìcólẽcáivócngườicao

lớn,cáithânhìnhhộphápđánglàmdiễnviênchorạpxiếclưuđộngấyđã

làmchokháchphảigiậtmình,ngầnngạimàkhôngdámbàytỏýđịnh.Số

mệnhngườitathayđổivìmộtngườingồihayđứnglànhưthế.

Kháchkểlạichuyệnmình,códốitráchútđỉnh:Làmthợ,chồngchết,ở

Pariskhôngcóviệclàm,phảiđinơikháckiếmăn,đivềquênhà;đitừParis

lúc sáng, đi bộ mà lại cõng con nên cũng mệt, gặp chuyến xe đi

Villemomble,đãđápmộtchặngđường;từđấylạiđibộđếnMontfermeil;

đứabécũngđichútít,điítthôi,nócònbélắm,rồilạiphảibếnólênvà“con

chócon”ngủthiếpsuốtdọcđường.

Nóiđếnđây,nàngsaysưahônconmộtcái,làmchonóthứcdậy.Nómở

mắt,đôiconmắttovàxanhnhưmắtcủamẹnóvànhìn.Nhìngì?Chẳng

nhìngìcảmàlạinhìntấtcả,vớicáivẻtrangtrọngvàcókhinghiêmnghị

củacontrẻ.Đólàsựhuyềnbícủatuổithơngâytươisángbêncạnhđạođức

xếchiềucủachúngta.Tựahồchúngcảmthấychúnglàthiênthầnmàbiết

chúngtachỉlàbọnngườitaiphàmmắttục.Thếrồiđứabébậtcườivàmặc

chomẹnócốgiữlại,nócứtụtxuốngđấthếtsứcbướngbỉnhnhưmọiđứa

trẻthèmđượcchạy.Bỗngnótrôngthấyhaiđứakiatrêndâyđu,nóđững

sữngngaylại,thèlưỡirakhâmphục.

MụThénardiercởichiếckhănchohaiđứaconxuống,rồinói:

—Baconcùngchơivớinhauđi.

Ởcáituổiấylàmquenvớinhaurấtchóng.Chỉphútsau,haiđứatrẻnhà

Thénardierđãcùngvớiconbémớiđếnchơiđàolỗởdướiđất,coibộthích

chílắm.Conbémớiđếntínhthậtlàvui,cáivuicủađứatrẻlàphảnánhlòng

hiềntừởngườimẹ.Nónhặtmộtquecủilàmxẻng,mắmmôiđàomộtcáihố

chônvừamộtconruồi.Cáicôngviệcđàohuyệtởtaytrẻconcũnghóara

việcvuivẻ.

Haingườiđànbàvẫnnóichuyện:

—Conbénhàbàtêngì?

—Cosette.

CosettetứclàEuphrasie.ConbétênlàEuphrasie.TừEuphrasie,Fantine

đãđổithànhCosette.Cácbàmẹ,cũngnhưnhândân,vẫncótínhdịudàngâu

yếm,chonênđặtđổitêncontheotínhấy.Cáchcảitêncủahọlàmchocác

nhàtầm nguyênhọcngơ ngác.Chúngtôi biếtcómộtbànội đãtìmđược

cáchbiếntêncháulàThéodorethànhGnon.

—Conbàlênmấy?

—Cháusắplênba.

—Thếthìcũngbằngconcháulớnnhàtôi.

Tronglúcấybađứabéđươngchụmđầuvàonhau,longạivàthíchthú.

Vìcómộtbiếncốxảyra:Mộtcongiuntotưởngvừaởdướiđấtchuilên.

Thếlàbađứasợvàlạimêmẩnnhìn.Bacáitránsángsủakềgầnnhau,trông

giốngbacáiđầutrongmộtvànhhàoquang.

MụThénardiernóilớn:

—Trẻconcókhác,chóngthânvớinhauthế!Aichẳngbảolàbachịem

ruột.

Ngườimẹkiaýchừngchỉchờđóncáitialửaấy.Nàngnắmngaylấytay

mụThénardier,nhìnvàotậnmắtmàhỏi:

—Bàcóbằnglònggiữhộconbéchotôikhông?

Mụ Thénardier ngạc nhiên, làm một điệu bộ không ra nhận và cũng

khôngrakhông.

MẹCosettenói:

—Bàhiểucho,tôikhôngthểđemcháuvềquêđược.Côngviệclàmăn

củatôibuộcphảithế.Cóconmọnkèkèthìcònaingườitadámmượnnữa.

Ởcáixứtôihọgàndởnhưthếđấy.Cólẽlòngtrờirunrủichotôiđiquađây.

Khitôithấyđượchaicháubécủabàxinhđẹp,sạchsẽthế,sungsướngthế,

tôirấtxúcđộng.Tôitựnhủ:Bànàychắckhéonuôicon.Phảiđấy.Chúngnó

sẽthànhbachịem.Vớilại,chỉítlâuthôitôisẽtrởlại.Bàtrônggiúphộcon

bécháunhé?

—Đểcònxemthếnàođã.

—Mỗithángtôitrảchobàsáufrancsđấy.

Đếnđâythìtrongnhàhàngcótiếngđànôngnóichõra:

—Kémbảyfrancskhôngđược.Vàtrảtrướcsáutháng.

MụThénardiertính:

—Sáubảy,bốnmươihai.

—Tôixintrảđủ.

Tiếngđànôngởtronglạinói:

—Cònphảithêmmườilămfrancsnữađểchitrướcnhữngmónlặtvặt.

MụThénardierlạitính:

—Cộngtấtcảlànămmươibảyfrancs.

Vàquanhữngconsốđó,mụthìthầmhát:

«“Âuphảithế”!Chàngtraithỏthẻ…»

—Tôisẽđưa đủ, mẹ Cosettenói.Tôicónhữngtám mươi francs. Tôi

cũngcònđủđểvềđếnquênhànếuchịukhóđibộ.Tôisẽđilàm,khidành

dụmđượcítnhiều,thếnàotôicũngđếnđóncụcvàngcủatôi.

Tiếngđànônghỏithêm:

—Conbécóxốngáogìkhông?

—Chồngtôiđấy-mụThénardierbảo.

—Hẳnchứ.Hònngọccủatôisaolạikhôngcóxốngáo.Tôicũngđoán

biếtđấylàbácgiairồi.Bộcánhcủaconbécừraphếtđấynhé!Mộtbộcánh

vôlý,cáigìcũngtừngtá!Loạiáohàng,áolụanhưmộtbàquýpháivậy.Tôi

đểcảtrongđãynày.

Tiếngđànônglạinói:

—Thếthìphảiđểlạichonó.

—Khôngđểlại,thìgiữlàmgì?Cólàđiênmớiđểchocontrầntruồng

nhưnhộngấy.

Lúcnàychủquánmớilómặtra:

—Đượcrồi.

Haibênđiềuđìnhxong.Ngườimẹtốihômấyngủtrọnlạinhàhàng,trao

tiềnvàgửicon.Sánghômsaunàngrađi,thắtlạicáiđãybẹphẳnvànhẹ

bỗngvìđãbỏhếtquầnáocủaconra.Nàngmongrằngchỉítlâusausẽtrở

lại.Ngườitabìnhtĩnhxếpđặtnhữngchuyếnrađinhưthế,nhưngbêntrong

ngườitanátruộtnátgan.

MộtbàhàngxómnhàThénardiergặpngườimẹấy,vềthuậtlại:

—Tôimớigặpmộtngườiđànbàvừađivừakhócởngoàiphố,thậtlà

thươngtâm.

MẹCosettevừađikhỏi,chủquánbảovợ:

—Vừamay,ngàymaiphảitrảmónnợmộttrămmườifrancs,màtôicòn

thiếunămmươiquan.Khôngcómónnàychưabiếtmaiđâyxoayxởvớilão

mõtòalàmsao?Mẹmàythậtkhéođemhaiđứatrẻmàigàibẫychuột.

—Màcóđịnhbẫyđâu!

II

VÀINÉTPHÁCHỌAĐẦUTIÊNVỀHAIBỘMẶT

KHẢNGHI

Conchuộtmắcbẫychỉlàconchuộtnhắt,nhưngvớimèothìđếnchuột

còmnócũngthích.VợchồngThénardierlàhạngngườigì?Hãygiớithiệu

chungngaybằngvàinét,saunàysẽbổkhuyếtdần.

Nhữngngữấythuộcvềcáitầnglớpvôthừanhậngồmcónhữngngười

thôlỗgiàuxổilênvànhữngngườikhônngoansađọa.Tầnglớpnàynằm

giữatầnglớpgọilàtrunggianvàtầnglớpdưới.Nóhòalẫnmộtvàithóihư

củalớpdướivớihầuhếtnhữngtậtxấucủatầnglớptrunggian.Vìthếchúng

khôngcónhiệttìnhhàohiệpcủangườithợmàcũngvẫnthiếucáitínhngăn

nắplươngthiệncủaanh tư sản thị dân. Đó là một hạng người lùn không

vươnlênđược.Khibịmộtdụcvọngnàohunđốtthìhọdễthànhyêuquái.

Convợbảnchấtthôbạophũphàng,cònthằngchồngthìlàmộtthằngkhốn

kiếp.Cảhaiđứađềucótriểnvọngtiếnkhôncùngtrongtộiác.Trênđờicó

nhữngconngườigiốngnhưloàitômtépchỉmuốngiậtlùivàđisâumãivào

trong bóng tối chứ không muốn tiến lên chút nào. Chúng càng có kinh

nghiệmcàngthêmxấuxa,chúngtiếnsâuvàoconđườnglầmlỗi,chúngđẫm

mìnhvàochỗbùnđenngàymộtdàyđặc.Haivợchồngnhàấychínhởvào

loại này. Nhất là vẻ mặt lão Thénardier thì phải làm cho thầy tướng băn

khoăn.Cónhữngngười,tamớitrônglàphảingờvực,đoánthấyđờihọcó

mộtcáigìmờám.Chúngthậmthọtlosợvềphíasaulưngchúngvàgầm

ghè,dọanạtđằngtrướcmặt.Chúngcócáigìbímật.Khôngai cóthểtin

nhữnghànhđộngđãquavàbảođảmnhữnghànhđộngsắptớicủachúng.

Cáinhìncủachúngcómộtcáigìđentốicóthểtốcáochúng.Nghechúng

nóimộtcâu, thấy chúng làm mộtđiệubộ,ngườita cũng phảng phát thấy

thânthếcủachúngcónhiềuđiềubíẩncũngnhưtươnglaicònnhiềuchuyện

tốităm.

TênThénardiernàytheolờihắnkhoe,đãcólúcởlính,đónglonđội.Hắn

cóthamgiacáctrậnđánhnăm1815vàhìnhnhưcũngtỏragandạ.Đểsau

nàyrồitasẽthấygandạthếnào.Cáibiểntreotrướccửaquáncơmcóýkhoe

mộtchiếncôngcủahắn.Hắntựvẽlấy,vìnghềgìhắncũngbiếtquamộttí,

cóđiềulàrấttồi.Lúcấythờikỳnhữngtiểuthuyếtcổđiểntuyvẫntảnhững

nhânvậtquýpháinhưngđãbiếnthànhthứvănchươngdungtục,nungnấu

tâm hồn đatình của cácchị gác cổng Paris và một phần nào của các chị

ngoạiô.MụThénardiervừađủtríthôngminhđểđọcnhữngsáchđó.Những

tiểuthuyếtấyđãthànhmónăncủamụ.Timócmụchìmngậptrongấy.Vì

thế,lúccònxuânxanh,cảđếnkhiđứngtuổi,lúcnàomụcũngcócáidáng

điệutrầmngâmmơmộngbêncạnhchồng.Thằngchồngthìxỏlámàkhá

thôngminh,haychữởngoàimép,thôlỗnhưnglạitinhvitrongtìnhái,đối

vớiphụnữthìcótháiđộmộttênQuicklễđộvàlịchsự.Convợkémthằng

chồngchừngmườihai,mườilămtuổi.Đếnkhicáimáitócrũnhưlệliễu

trongtiểuthuyếtkiađãngảmàuhoarâm,khingườithiếuphụđúđởnđãtrở

thànhmộtngườiđànbàtainghiệt,mộtconnặcnôrồi,thìmụchỉlàmộtcon

mụ béo xị, nanh ác với mớ tiểu thuyết nhảm trong đầu. Đừng tưởng đọc

nhữngsáchnhảmkhônghại!Vìsáchnhảm,congáiđầucủamụmangtên

Éponine.MụtoangọiconemlàGulnarechotrọnbộtiểuthuyết,maysao

mụlạinghĩngayđếnmộtquyểnkhácnênđặttênnólàAzelma.Cáithờiấy

kểcũnglạ,nhưlàcómộtsựđảongượctrongcáchđặttên.Thậtra,không

hẳntấtcảđềubuồncườivànôngnổi.Nhưtrênđâyđãvạchra,trongđócó

màusắctiểuthuyết,nhưngbêncạnhcònthấydấuhiệuxãhội.Ngàynay,

khônghiếmnhữnganhdâncàycótênlàArthur,Alfred,Alphonse,màcũng

cónhữngbậcdanhgiatửđệ-nếucòncónhữngbậcdanhgiatửđệ-lạilấy

tênlàThomas,PierrehayJacques.Bìnhdânmàđặttênvănhoa,cònquýtộc

lạilấytênquêmùa,cụcmịch,sựxáotrộnấychẳngcógìkháclàmộtdưba

củaphong tràobìnhđẳng. Ởđâycũng nhưmọichỗ khác,ảnhhưởng của

luồnggiómớikhônggìngăncảnnổi.Bêndướicáilộnxộnmặtngoàiấy,là

mộtsựkiệnsâuxa,vĩđại:CuộcCáchMạngPháp.

III

SƠNCA

Muốnlàmgiàu,độcáccũngchưađủ,chonênhàngcơmcủaThénardier

ngày càng suy. Nhờ có cái khoản năm mươi bảy francs của Fantine,

Thénardierthanhtoánchủnợvàtránhlôithôivớimõtòa.Thángsau,hắnlại

túng tiền. Mụ vợ đem sống áo của Cosette đi Paris, cầm được sáu mươi

francs.Khitiêuhếtmóntiềnrồi,vợchồngThénardierdầndầncoiCosette

nhưmộtconbénuôilàmphúcvàđốixửvớinónhưđứaănbáocô.Quầnáo

củanóđưađicầmcảrồi,nóphảimặcnhữngđồthảicủahaiđứaconmụ

chủ,váycũ,áorách,toànđồtã.Ănthìthíchorặtcơmthừacanhcặncủacả

nhà,cóhơnconchómộtchútnhưngkémconmèo.Vảlạithườngthìnóvẫn

ănchungvớichúngởgậmbàn,cũngđượcdùngmộtcáibátgỗnhưchúng.

MẹnóvềởMontreuilSurMercứmỗithángviếtmộtphongthư,haynói

chođúnglàthuê viết mộtphongthưđểhỏi thăm con. Lầnnàovợchồng

Thénardiercũngtrảlờimộtđiệu:Conbéhayănchóngnhớnlắm.Khisốtiền

trảtrướcchosáuthángđãhết,từthángthứbảy,Fantineđềuđềuthángnào

cũnggửibảyfrancs.NhưngchưahếtnămThénardierđãnói:“Nólàmnhư

thíănchomìnhkhôngbằng!Cóbảyfrancsthìlàmđượctròtrốnggì?”Rồi

hắnviết thưđòimười haifrancs.Mẹthấynói conănchơi mạnhkhỏelại

chónglớnthìcũngbằnglòngvàgửisốtiềnmườihaifrancs.

Đờicókẻhễcóyêuthìđồngthờiphảicóghét.MụThénardieryêutha

thiếthaiđứaconmình,chonênmụrấtghétconngườita.Thậtlàbuồnkhi

thấyrằngtìnhyêuthươngcủangườimẹmàcũngcóthểcónhữngmặtxấu!

Khốnnạn,conCosetteởnhàmụthìhếtbaonhiêuchỗ,thếmàmụlàmnhư

nóchiếmmấtphầncủaconmụ,nóthởtranhkhôngkhícủaconmụ.Mụấy,

cũngnhưnhiềuđứacùnggiống,hằngngàyđãhônhítvuốtvethìhằngngày

cũngphảichửibớiđánhđập.NếukhôngcóconCosettethìcólẽmấyđứa

conmụdùđượcyêudấuthếnàođinữa,tấtcũngcólúcbịchửibớiđánhđập.

CóCosetteởđấy,Cosetteđãgánhváchộchúng,chúngchỉlĩnhnhữnghôn

hítvuốtve.CònCosettemỗilầnđộngchânđộngtaylàmộtlầnbịphạt,bị

mắngnhưtátnướcvàomặtmộtcáchthậmvôlý.Conbéhiềnlànhyếuớt

khônghiểugìvềcuộcđời,vềChúa,chỉthấymìnhquanhnămbịphạt,bị

mắng,bịhànhhạ,bịđánhđập,màởcùngnhà,haiđứanhỏkiacũngnhư

mìnhlạisướngnhưtiên.MụThénardierđãácvớiCosette,thìÉponinevà

Azelmacũngáctheo.Ởcáituổiấy,conlàrậpkhuôncủamẹ,chỉkháclàcon

nhỏ,mẹtomàthôi.

Mộtnămqua,rồimộtnămnữa.Tronglàngngườitabảonhau:

—VợchồngThénardierthếmàphúcđức.Nhàđãkhôngcólạicònnuôi

thêmmộtconbéngườitabỏđi.

Ai cũng tưởng Cosette là đứa con bị mẹ bỏ. Lúc đó, không biết gã

ThénardierdòhỏiởđâumàbiếtđượcrằngCosettechắcchắnlàconhoang

nênmẹnóphảigiấu.Hắnbènđòiphảiđưamườilămfrancsmộttháng,nói

rằngconbélớnrồivàăntốnlắmvàdọanếukhôngthìđuổiđi.Hắngắt:

“Đừng có trêu vào tay ông! Ông thì ông ném con ranh con về giữa chỗ

chúng mày lánh mặt cho mà xem. Phải đưa thêm tiền cho ông”. Thế là

Fantinephảitrảđủmườilămfrancs.

Mỗinămconbémộtlớnlênthìnhữngnỗiđaukhổcủanócũnglớntheo.

Khicònbétí,Cosettelàcáibungxungcủahaiđứaconnhàchủ;đếnlúclớn

lênđượcmộtchút,nghĩalàchưađầynămtuổi,thìnóthànhrađứađầytớ

chocảnhà.

Nămtuổi,aitinđược!Thanôi,thếmàquảcónhưvậy.Khổcảnhxãhội

cótừgìcontrẻ!ChúngtachẳngthấyvụánDumolardvừarồiđósao?Tội

phạmlàmộttrẻmồcôinayđãbiếnthànhkẻcướp.Cáitàiliệuchínhthức

chobiếttừhồilênnămemđãchơvơmộtmình,khôngthânkhôngthích,

phải“laođộngvàăncắpđểsống”.

Cosettephảilàmcácviệcvặt,phảiquéttướccácbuồngvàsân,cổng,rửa

bát,cólúcphảikhiêngvácđồnặngnữa.Gặpphảithờikỳmẹnógửitiềnthất

thường,trễđivàitháng,vợchồngThénardierđượcthểlạicànghànhhạnó.

Nếu Fantine trở lại Montfermeil ba năm sau khi ra đi thì đến nàng cũng

khôngthểnhậnraconmìnhnữa.Conbékhivàonhàấyxinhtươilàthế,mà

đếnnaythìgầycòm,xanhxao.Dángđilạirụtrè,sợsệt,vợchồngchúngnó

bảolà“gianhiểm”.

Chịuđựngbấtcônglắmnênconbéhóaracảunhảu,đóikhổquánóhóa

raxấuxí.Cảngườiconbéchỉcòncóđôimắtlàđẹp.Aitrôngthấyđôimắt

ấy cũng phải thương,vì càng to càng thấy mênh môngnỗi khổ. Mùarét,

chưasángconbékhôngđầysáutuổiấyđãrađườngquéttước.Nórunlẩy

bẩytrongmấymiếnggiẻchethân.Haibàntaynhỏxíuvàđỏnhừômmột

cáichổitotướng,trongmỗikhóemắt,mộtgiọtlệngậpngừng.Thậtđãnão

lòng!

QuanhđâyngườitagọinólàconSơnCa.Ngườibìnhdânhayvívon,đặt

chonócáitênnhưthếvìconbékhônglớnhơnconchim,runlẩybẩy,lúc

nàocũngsợsệt,giậtmình,trongnhàvàcảtronglàngsángtinhsươngchưa

cóaidậy,đãthấynóởngoàiđườnghayrađồngrồi.

NhưngtộinghiệpSơnCanàykhôngbaogiờhótcả.

QUYỂNV

XUỐNGDỐC

I

QUÁTRÌNHCẢITIẾNNGHỀLÀMTHỦYTINH

ĐEN

Cáingườiđànbàbỏconđó,theolờibàntáncủangườiphốMontfermeil,

hiệnbâygiờrasao?Ởđâu?Làmgì?

Fantine đem Cosette gửi vợ chồng Thénardier rồi lại lên đường đến

MontreuilSurMer.Ngườitavẫncònnhớlàlúcấyvàonăm1818.Fantine

rời bỏ tỉnh nhà ra đi đã được mười năm: Montreuil Sur Mer đã thay đổi

nhiều.Nàngthìhếtvậnhạnnàyđếnvậnhạnkhácngàymộtlụnbại,nhưng

tỉnhquê củanàngthì cứthịnhvượng dầnmãilên.Nguyêndo làhainăm

trước,ởđâyđãcómộtbiếnchuyểncôngnghiệp,mộtsựkiệnquantrọngở

tỉnhnhỏ.Chitiếtnàyquantrọng,chúngtôithấycầnphảinóirõ,cókhiphải

nhấnmạnhnữa.

Từlâuđời,đấtMontreuilSurMervẫncónghềriênglàlàmhuyềnAnh

QuốcgiảvàđồthủytinhđennhưcủaĐức.Côngnghệđósốngvấtvưởngvì

nguyênliệuđắtđỏảnhhưởngđếnnhâncông.VàokhoảngFantinetrởvềquê

nhà,nghềlàmđồhuyềnvàthủytinhđentựnhiênbiếnđổimộtcáchkỳdiệu.

Sốlàkhoảngcuốinăm1815cóngườikhôngbiếttừđâuđếnMontreuilSur

Mertìmcáchlàmăn.Ngườiấynghĩrađượcmộtphươngphápmới,lấycánh

kiếnthaychonhựalàmnguyênliệuvàtrongcáchlàmvòngđeotayđãdùng

cốtbằngtônkháplạichứkhôngphảihànliền.Thayđổinhỏấyđãcógiátrị

nhưmộtcuộcCáchMạng.Thậtthế,sựthayđổinhỏnhặtấyđãlàmchogiá

nguyênliệugiảmxuốngphithường.Dođó,mộtlàtiềncôngthợđượctăng,

lợichodântỉnh,hailàphươngphápchếtạocảitiến,lợichongườitiêuthụ,

balàđãrấtrẻmàtiềnlãicòngấpbatrước,lợichochủxưởng.Nhưthếlà

mộtsángkiếnđãđemlạibakếtquả.

Chưađầybanăm,ngườiphátminhkiatrởnêngiàucó,đólàmộtđiều

hay,anhlạicònlàmchomọingườichungquanhmìnhcũngđượcgiàucó,

điềuđólạicànghayhơn.Ngườiấykhôngphảilàdânbảnhạt.Chẳngaibiết

quêquánanhtaởđâu.Cũngchẳngaibiếtlúcthiếuthờianhtasinhsốngnhư

thếnào.NghenóilúcmớiđếnMontreuilSurMer,lưngvốnanhtachẳnglà

bao,chỉđộmấytrămfrancslàcùng.Lưngvốnchỉcóthếnhưnganhtakhai

thácđượcsángkiếnấy,lạilàmăncóngănnắpvàcósuynghĩnênkhôngbao

lâuanhđãlàmgiàuchomình,lạilàmgiàuchocảxứ.

Lúc anh ta mới đến, anh ăn mặc, đi đứng, nói năng như một dân thợ.

NgheđâuanhtalủithủivàothịxãMontreuilSurMernhỏbénàymộtbuổi

chiềutốithángchạp,lưngđeobalô,taycầmmộtchiếcgậygai.Giữalúcấy

thìmộtđámcháylớnxảyraởngayHộiĐồngThịChính.Chẳngquảnnguy

hiểm,anhtađãlănxảvàođámcháycứuđượchaiđứatrẻ.Haitrẻlạichính

làconviênđạiúyCảnhSátTrưởng.Thànhrakhôngainghĩđếnviệcxét

giấythônghànhcủaanhta.Sauđóngườitabiếttênanhta.Ngườitagọilà

bácMadeleine.

II

ÔNGMADELEINE

BácMadeleinelàmộtngườituổiđộnămmươi,cóvẻđămchiêuvàlại

hảotâm.Ngườitachỉbiếtcóthế.

Nhờngườiấychấnchỉnhcôngnghệlàmnghềhuyềnnênnghềấyphát

triểnnhanhchóng.ĐấtMontreuilSurMertrởthànhmộttrungtâmthương

mại phồn thịnh. Người Tây Ban Nha tiêu thụ nhiều huyền, hàng năm đặt

muamộtsốhàngrấtlớn.MontreuilSurMerhầunhưcạnhtranhcảvớiLuân

ĐônvàBerlinvềxuấtkhẩuhuyền.SốtiềnlờicủabácMadeleinelênnhanh

đếnnỗichỉmớinămsau,báctađãdựngđượcmộtnhàmáykhálớn,ngăn

làmhaixưởngrộngchođànôngvàđànbàlàmriêng.Aitúngđóicứtìmđến

đó,chắcchắnsẽcóviệclàmvàcócơmăn.BácMadeleinechỉđòihỏiđàn

ôngphảilươngthiện,cóchí,đànbàphảinếtnađứngđắnvàmọingườiđều

phảingaythẳngthậtthà.

Bácchođànôngđànbàlàmviệcriêngcũnglàchođànbàcongáicóthể

giữđượcđứchạnh.Vềkhoảnnày,khôngailaychuyểnđượcbác.Cólẽđólà

điểmđộcnhấtcủabáccóphầncốchấp.Bácnghiêmkhắcnhưvậyrấtcólý,

vìởMontreuilSurMercónhiềutrạilính,cơhộihưhỏngthậtchẳngthiếugì.

Tómlại,đốivớingườidânMontreuilSurMer,báctrướclàmộtânnhânsau

làmộtvịcứutinh.Trướckia,ởđâyđờisốngtẻngắt,naythìchỗnàocũng

làmănnhộnnhịp,khôngkhívuitươilànhmạnh.Mộtsựgiaolưutấpnập

thổinhiệttìnhvàthâmnhậpkhắpnơi.Khôngcòncảnhthấtnghiệp,nghèo

đóinữa.Khôngcócáitúiáoxấuxínàolàkhôngxủngxoảngíttiền,không

cónhàtranhtồitànnàolàkhôngcótiếngcườivui.

Bácthudụngtấtcảmọingười.Bácchỉyêucầumộtđiều:Đànôngphải

lương thiện, đàn bà phải đứng đắn. Bác Madeleine làm nên giàu có giữa

cảnhlaođộngtấpnậpmàbácđãtạoravàhiệnđứnglàmtrụcột.Nhưngcó

mộtđiềulạlàbáckhônglấyviệclàmratiềnlàmmụcđíchchínhnhưtấtcả

nhữngngườikinhdoanhkhác.Hìnhnhưbáctanghĩđếnngườikhácnhiều

hơn.Ngườitabiếtrằngđếnnăm1820báctađãđểrađượcmộtmóntiềnlà

sáumươibavạnfrancsgửiởngânhàngLaffitte.Nhưngtrướclúcđểrasố

tiềnđóthìbácđãchichodântrongthànhphốvànhữngngườinghèokhó

đếnhơnmộttriệurồi.

NhàThươngtrướckiathiếuthốn,báctaquyênthêmchomườigiường

bệnhnữa.TỉnhMontreuilSurMercóhaikhu:Khuthượngvàkhuhạ,làchỗ

báctaở,chỉcómộtnhàtrườngđặttrongmộtcănnhànátsắpđổ,bácdựng

haitrườngmới:Mộttrườngcongáivàmộttrườngcontrai.Haithầygiáoở

đâyđượcbáctrảthêmmộtkhoảnphụcấpgấpđôisốlươngítỏicủaChính

Phủ.Cóngườilấylàmngạcnhiênthìbácbảo:“Haihạngcôngchứcquan

trọngnhấtcủaNhàNướclàvúnuôitrẻvàthầydạyhọc”.Báccònbỏtiềnra

lậpmộtNhàPhúc,cólẽkhắpnướcPhápchưađâucóvàmộtquỹcứutếcho

thợgiàyếuvàtàntật.

Xưởngcôngnghệcủabáctrởthànhmộttrungtâm,chungquanhđómọc

lênmộtkhuphốcủanhữngngườinghèokhổquâyquầnlấybác.Báctổchức

ởđâymộtphòngphátthuốclàmphúc.Buổiđầu,thấybácbắttayvàoviệc,

nhữngkẻtửtếnói:“Taynàyđịnhlàmgiàuđây”.Đếnkhithấybáclolàm

giàuchocả xứ trước rồimớinghĩđến mình sau, những ngườiấylạinói:

“Anhnàymuốnđịavị”.Điềunàycàngcóvẻcólýkhingườitathấybác

cũngđidạovàchủnhậtnàobáccũngđilễđềuđặn.Chừngnàođóbáccònlà

ngườingoanđạonữa,màhồinàyngườitatrọngngườingoanlắm.Tìnhhình

nàylàmôngdânbiểutronghạtquennhìnđâucũngthấykìnhđịch,chảmấy

chốcđâmlo.ÔngtatrướckiacóchântrongViệnLậpPhápcủaĐếChếvà

cùngmộtquanniệmvềtôngiáovớimộtnhàtuhànhbấygiờđượcphong

QuậnCônglàFouché,

[61]

ôngnàyvừalàbạnvừalàkẻtácthànhchoôngta.

Trongchỗbạnbèkínmiệngvớinhau,ainóiđếnChúaTrờithìôngtacười

khảy một cách nhẹ nhàng. Nhưng khi thấy nhà công nghiệp giàu có

Madeleinetheomọingườiđiđọckinhsớm,ôngtalạiđánhhơiôngnàycó

thểnaymairatranhcửvớimìnhnênquyếttâmchohơnhẳn.Ôngtamời

riêngmộtLinhMụcDòngTênlàmchaxưngtội,ôngtalạiđinhàthờdựlễ

thậtsớmvàluôncảlễchiều.Thờibấygiờthamvọngbiểuhiệnbằngcuộc

chạyđuađilễ.ThànhthửvìôngtahoảnghốtmàkẻnghèovàChúalạiđược

nhờ,bởivìôngdânbiểuđángkínhnhàtabỏtiềnđặtthêmhaigiườngnữaở

NhàThương,vịchimườihaigiường.

Năm1819,mộtsángnọcódưluậnlàôngTỉnhTrưởngđãtiếncửbác

MadeleinelàmThịTrưởngthànhphốMontreuilSurMer,đểtưởnglệcông

laocủabácvànhàvuacũngsắpbổnhiệmbác.Nhữngngườitrướckiacho

báclàmột“tayđịavị”chộpngaylấycơhộivàreolênmừngrỡ:“Đóthấy

chưa?Nóicóđúngkhông?”Tiếngđồnầmcảthànhphố.Miệngngườithế

màcócăncứ.Vàingàysauthìchỉdụbổnhiệmđănglêncôngbáo.Nhưng

hômsau, bác Madeleine từ chối. Cũng nămấy,những mặt hàng sản xuất

theo phương pháp do bác sáng chếđược đem trưng bày ở cuộc triển lãm

công nghiệp. Căn cứ vào báo cáo của hội đồng giám khảo, nhà vua tặng

thưởngbáchuânchươngBắcĐẩuBộiTinh.Lạimộtphenđồnđại.Coinhé!

Huânchươnganhtamớithíchcơ!Nhưngbáclạitừchối.Quảthậtbáclà

ngườikhóhiểu.Nhữngkẻhiềnlànhbíquá,phánliều:“Dẫusaothìcũnglà

mộtloạigianghồbạttửthôi”.

Cảtỉnhđượcnhờbáctanhiều,nhữngngườinghèođóihoàntoànnhờbác

tamàđượcnoấm.Côngđứcnhưthếnêndùthếnàomặclòng,cuốicùng

ngườitacũngphảikínhnể.Hiềnnhưthếthìdùthếnàongườitacũngđem

lòngyêu.Nhấtlàthợthuyềnlàmtrongxưởngthìthậtquýmếnbácta:Bácta

nhậnsựquýmếncủahọmộtcáchtrangtrọngnhưngtrongsựtrangtrọngấy

cóphảngphấtvẻuhoài.Khiainấyđềubiếtrằngbácgiàurồithìđámtaimắt

hàngtỉnhvồnvãchàohỏibácvàgọi:“ÔngMadeleine”.Thợthuyềnvàtrẻ

concứgọiônglàbácMadeleine,điềuấymớithậtsựlàmôngvuisướng.

“Xãhội”vẫytaykêugọiông.NhữngphòngkháchkiểucáchởđấtMontreuil

SurMercólẽkhôngđờinàotiếpanhthợlúcbanđầu,thìbâygiờmởtoang

cửađểchờđónnhàtriệuphú.Ngườitasănđónôngbằngđủmọicách.Ông

vẫnlảngtránh.

Lầnnày,nhữngkẻhiềnlànhkhôngtiếclời:“Tayấylàdânhạđẳngngu

dốt. Chẳng biết là con cái nhà ai. Chẳng biết cách giao thiệp trong giới

thượnglưuđâu.Vàhìnhnhưmùchữthìphải”.Trướckia,thấyônglàmra

tiền,họbảoônglàmộtchúláibuôn.Khithấyôngđemtiềnrarắcvãithìhọ

bảoônglàmộtthằngđịavị.Khithấyôngtừchốiđịavịthìhọbảolàmột

đứagianghồbạttử.Bâygiờthấyônglảngtránhcácxãhộithượnglưuthìhọ

bảolàmộtthằngthấtphu.

Đếnnăm1820,nghĩalànămnămsaukhiôngđếnMontreuilSurMer,

côngđứccủaôngởđấtđótolớnquá,nguyệnvọngcủanhândânnhấttrí

quá,nêntriềuđìnhmộtlầnnữalạicửônglàmThịTrưởngthànhphố.Lần

nàyôngcũnglạitừchối.ViênTỉnhTrưởngnhấtđịnhkhôngchịu,hàngthân

hào yêu cầu ông, nhân dân van xin ông ngay giữa phố, sự yêu cầu khẩn

khoản quá nên cuối cùng ông phải nhận. Có người thấy một bà già dân

nghèođứngngaygiữacửamàquátôngmộtcáchgầnnhưgiậndữ:“Mộtông

ThịTrưởngtốtlàlợichodânlắmchứ.Códịplàmđiềuhaychodânchúng

saobáclạitừchốihở?”Hìnhnhưcâunóiấyđãlàmchoôngdứtkhoátnhận

lời.

Ônglênbậcthangdanhvọngthếlàlầnthứba.BácMadeleineđãthành

ôngMadeleine.ÔngMadeleinenaythànhôngThịTrưởng.

III

TIỀNGỬINGÂNHÀNGLAFFITTE

BaogiờôngMadeleinecũnggiữtácphonggiảndịnhưnhữngngàymới

đến.Mắtnghiêmchỉnh,tóchoarâm,darámnắngnhưmộtngườithợnhưng

vẻmặtthìđămchiêunhưmộttriếtgia.Thườngngàyôngđộimũrộngvành,

mặcáophủngoàibằngdạthô,gàicúclênđếncổ,ônggiữchứcThịTrưởng

songngoàigiờlàmviệccông,ôngởriêngmộtmình,khônghayvuichuyện.

Ônglẩntránhsựvồvậpcủakẻkhác,gặpaiôngchàoqua,rồitháongay.

Ôngmỉmcườiđểkhỏiphảinóichuyệnvàgiúpđỡđểkhỏiphảimỉmcười.

Đámphụnữgọiông là “một con gấu lành”. Ông chỉ thích đi dạo chơi ở

ngoàiđồng.

Ôngăncơmmộtmình,mắtkhôngrờiquyểnsáchlúcnàocũngđểtrước

mặt.Ôngcómộttủsáchkháđầyđủ.Ôngrấtưađọcsách;sáchlànhững

ngườibạnítchuyện,tincậyđược.Cànggiàuthìcàngnhàn,ôngdùngthìgiờ

nhànrỗiđểhọctập.Ngườitathấyrằngmỗinăm,cáchănnóicủaôngmỗi

thêmlịchsự,tinhtếvàdễưa.Khiđidạochơi,ôngthườngmangtheomột

khẩusúngnhưngítkhidùngđến.Thảngcóbắnmộtphátthìôngbắnnhất

địnhtrúng,aicũngkhiếpôngbắncừ.Chẳngbaogiờônggiếtmộtconvậtvô

hại,chẳngbaogiờôngbắnmộtconchimnhỏ.

Ôngđãluốngtuổimàngườitađồnôngkhỏelắm.Aicầnđếnviệcgìông

cũngsẵnsànggiúpmộttay;nângmộtconngựaquỳlên,đẩymộtchiếcxesa

lầy,nắmsừnggiữlạimộtconbòđựcsổng.Ởnhàrađi,túiôngđầytiềnhào,

lúcquayvềthìhếtnhẵn.Ôngđiquathônnàolũtrẻconráchrướicũngvui

mừngchạytheovàquấnlấyôngnhưmộtđànruồi.Ngườitađoánlàtrước

kiaôngđãlàmnghềnông,chonênmớicónhiềunhữngkinhnghiệmquýđể

máchbảochongườilàmruộngnhưthế.Ôngbàychohọrướinướcmuốilên

vánkhođểtrừsâulúamì,treohoaOrviottrêntườngvàtrênmáinhàđểtrừ

mọt.Ôngcónhữngbíquyếtđểtrừtiệtnhiềugiốngcỏlàmhạilúa.Ôngbiết

cáchnhốtmộtconchuộtchùtrongchuồngthỏđểchuộtcốngthấyhôiphải

lảngtránh,khôngvàoănthỏcon.

Mộthômthấyngườitabậnrộnnhổdềngai,ôngnhìnđốngcâynhổđã

héokhômàbảo:

—Hỏngrồi!Ấy,câynàynênbiếtcáchthìcũngdùngđược.Ládềngai

nonlàmộtthứraurấttốt.Thâncâygiàcóthểtướcsợinhưgaihayđay,vải

dềncũngtốtnhưvảigaiđấy.Câydềnbằmđigàvịtthíchăn,xaydậpthìbò

dêlạicàngưalắm.Hạtdềnrắcvàocỏkhô,đemchothúvậtănthêmmượt

lông.Đunrễdềnphavớimuốithìthànhmộtnướcnhuộmmàuvàngtrông

rấtđẹpđấy.Dềncònlàmộtthứclươngkhôtốtchosúcvật,cóthểcắthai

bận.Thếmàdềncóđòihỏicôngphugìmấy?Mộtítđâythôi,chứkhông

phảitrồngtrọt,khôngphảichămnom.Chỉcóđiềulàhạtchínđếnđâurơi

rụngđếnđónênkhóhái.Thếthôi,chịumấtcôngmộtchútthìdềngaisẽcó

ích.Ngườitađãbỏphếnó,chonênnóhóaracỏdại.Rồingườitabuộcphải

giếtnó.Baonhiêuconngườicũnggiốngnhưthứdềngaiấy.

Ôngngừngmộtlátrồinóithêm:

—Cácbácạ,cácbácnênnhớlấyđiềunày,làkhôngcócỏdại,cũngnhư

khôngcóngườixấu.Chỉcónhữngngườikhôngbiếttrồngtrọtchămnommà

thôi.

Trẻconthíchôngvìôngbiếtlấycọngrơmvàsọdừalàmracácthứđồ

chơixinhxinh.Thiênhạthíchđixemrửatội,cònông,ônghayđếnviếng

cácđámtang.Chonên,điquanhàthờ,hễthấytrướccửacótreovảiđenlà

ôngđivàongay.Cảnhgóabụađauthươngcủakẻkháccuốnhútôngvìông

cólòngthươngngườiđằmthắm.Ôngđến,ônghòamìnhvớibạnbè,thân

quyếnđangđaubuồn,vớicácnhàtuhànhđangcầukinhrầurầu,thảmthiết.

Nhữngbài cađiếuvong ấy,chứađầy viễnảnhvề mộtthếgiớinàokhác.

Dườngnhưôngmuốnlấynhữngbàicaấylàmcơsởđểsuytưởng.Mắtnhìn

lêncao,tâmtrínhưtheocõivôbiênhuyềnbí,ônglắngnghenhữnggiọng

buồnbuồnkiađangnhưréorắttrênbờvựcsâucủacõichếttốităm.Ông

làm vô khối việc thiện mà giấu giếm như người ta làm việc ác. Đợi nhá

nhemtốiôngmớilẻnvàonhàngườita,rónréntrèolênthanggác.Cóanh

kiếtxácđicảngày,tốichuivềổ,ngạcnhiênthấycửangõnhiềukhibịẩyra,

tronglúcđivắng.Tưởngcótrộm,anhtứctối.Khivàotrongnhà,anhtrông

thấymộtđốngtiềnvàngaibỏquêntrênbàn.Tênkẻtrộmlẻnvàonhàđólà

bácMadeleine.

Tínhôngâncầnnhưngsaobuồnbuồnthếnàoấy.Dânchúngbảo:“Ông

nàyquảlàmộtngườigiàumàkhôngkiêu,mộtngườisungsướngmàkhông

vui”.Đôingườinóiliềurằngôngtalàmộtnhânvậtbíhiểmvàquảquyết

rằngchẳngaiđượcvàophòngôngbaogiờ,phòngôngđúnglàmộtchỗở

của đạo sĩ, có bình cát chắp cánh và trang hoàngbằng những ốngxương

chânbắtchéovànhữngcáiđầulâu.Ngườitatruyềnnhauđiềunàydữquá,

đếnnỗicómấythiếuphụsangtrọngvàláulỉnh,mộthômphảikéonhauđến

nhàông,đòixem:“ThưaôngThịTrưởng,xinôngchochúngtôixemphòng

ởcủaông,ngườitabảonólàmộtcáihang”.Ôngmỉmcườivàngaylậptức

đưacácbàvào“cáihangấy”.Cácbà tò mò nhà ta thật đã được một mẻ

hẫng.“Cáihang”chỉlàmộtcănbuồngbànghếhẳnhoicóđiềulàloạibàn

ghếgỗxấuxívàchungquanhtườngđềuphủbằngthứgiấyrẻtiền.Cácbà

nhàtaxoimóimãichỉđểýthấycómộtcặpchânđènhìnhdángrấtcổđặt

trênlòsưởivàcóvẻlàbằngbạc.Mặcdùvậy,ngườitavẫncứtiếptụctruyền

nhaulàchẳngaiđượcvàocănphòngấyvànóchẳngkhácgìmộtcáiđộng

ẩnsĩ,mộtcáigácmơmòng,mộthangtối,mộtngôimộ.

Thiênhạcònthìthầmvớinhaurằngôngcónhữngmóntiềnrấtlớngửiở

ngânhàngLaffittevớiđiềukiệnlàmuốnlấyralúcnàocũngđược.Vớiđiều

kiệnấy,bấtkỳlúcnàoôngcũngcóthểđếnnhàngânhàng,kýmộttờgiấy

biênnhận,thếlàrútrangayhai,batriệu,côngviệclàmxongtrongmười

phút.Thựcra,sốtiềnhai,batriệungườitađồnấychỉlàsáumươibahoặc

sáumươitưvạnfrancsmàthôi.

IV

ÔNGMADELEINEĐỂTANG

Đầu năm 1821, các báo chí đăng tin ông Giám Mục thành Digne là

Myriel,tụcgọilàĐứcChaBienvenutạthếtrongphépđạo,hưởngthọtám

mươihaituổi.CácbáobỏquamộtchitiếtlàôngGiámMụcbịmùđãmấy

nămtrướckhimất.Ôngbịmùnhưngcóbàembêncạnhnênôngvẫnyên

tâm.

Trongcuộcđờichẳngcógìhoànbịnày,mùlòamàđượckínhyêulàmột

hìnhthứchạnhphúclạlùngvàýnhịnhất.Hỏicóhạnhphúcnàosánhbằng

luônluôncóbênmìnhmộtngườiđànbà,mộtcôgái,mộtcôem,mộtcon

ngườiđángyêu,họcómặtvìtacầnđếnhọvàvìhọkhôngthểkhôngcóta?

Bằngbiếttakhôngthểthiếuđượcđốivớikẻtarấtcần?Cóhạnhphúcnào

hơnthườngxuyênđođượclòngthươngyêucủahọđốivớitabằngngàygiờ

họcómặtbênta và tự bảo: “Họ bỏ hết thìgiờđểchămnomta,ấy là ta

chiếmhếttráitimhọ?”Cógìsungsướnghơnnhìnđượcýnghĩhọkhikhông

nhìnđượcgươngmặt,biếtlòngtrungthànhcủahọđốivớitahãycònsáng

chóikhicảvũtrụtrướcmắttađãtốisầmlại?Rồicảmthấytàáohọsộtsoạt

nhẹnhàngnhưđôicánhđangvỗbay,nghethấyđượchọđilại,ravào,nói

năng,cahátvànghĩrằngtalàtrungtâmchúýcủanhữngnhữngbướcđiấy,

nhữnglờinói,nhữngcâuhátấy,hằnggiâyhằngphútchứngtỏrằngtacó

sứchấpdẫn,càngtàntậttacàngcóquyềnlựcvàtuyphảisốngtrongbóng

tốinhưngchínhlạinhờbóngtốimàtatrởthànhngôisaochohọchâutuần

chungquanh,thửhỏitrênđờiđượcbaonhiêuniềmvuisánhkịp?

Hạnhphúclớnnhấttrongđờitalàtinchắcmìnhđượcyêu,đượcyêuvì

bảnthânmình,đượcyêubấtchấpcảmình!ÔngGiámMụcmùmàcóđược

niềmtinấy.Bởivìtrongcơnhoạnnạnôngđãđượcđỡđầnchămsóc,ôngđã

được trìu mến vuốt ve.Cho nên ông có thiếu thốn gì đâu!Ánh sáng ông

cũngkhôngmấtvìôngđãcótìnhyêu,mộtthứtìnhyêucaoquýbiếtbao,vì

nólàcủamộttráitimvôvànđứchạnh.Hễđãtinchắcthìkhôngcònmù

đượcnữa.Tâmhồndòdẫmđitìmmộttâmhồnvàđãtìmra.Tâmhồnđãtìm

được,đãtừngquathửthách,đólàmộtngườiđànbà.Tacầnmộtbàntay

nângđỡchăng?Cóbàntaycủangười.Mộtaihônnhẹlêntránta?Đólàmôi

người.Tanghemộthơithởngaycạnhta,đólàngười.Ngườichotatấtcả,từ

lòngthươngyêu,đếnniềmkínhmến.Ngườicóbaogiờrờita,ngườiđem

tấmlòngnângniuchiềuchuộngcứugiúpta,đemtấmthânliễuyếumàvững

nhưthànhđồngchotalàmchỗdựa,ngườinhưđấngcứutinhtasờđượctrên

tayvàômđượctronglòng,chaoôi,taômđượcngườihaytaômđượcChúa!

Vuisướngbiếtlàbao!Còntráitimta,đóahoaâmthầmcủatrờicao,tráitim

tađangnởramộtcáchhuyềnbí.Cóchotatấtcảánhsángtrênđờitacũng

khôngđánhđổicáibóngâmthầmấy.

Ngườiđànbàkia,tâmhồnthiênthầnkiađangcònđó,luônluôncònđó;

cóxathìrồilạigần;cótanđitrongmộngthìrồilạihiệnvềtrongcảnhthực.

Tathấynhưhơiấmtừngbướctừngbướclạigầnta,đólàngườiđến.Tathấy

tâmhồntaxiếtbaothanhtĩnh,xiếtbaovuithú,saysưa,tathấytanhưmặt

trờiđangchóiđangchóisángtrongđêm.Lạicònmuônvànnhữngchămlo

tỉ mỉ, những cái không đâu mà vô cùng to lớn trong cảnh trống không.

Nhữnguyểnchuyểndudươngcủagiọngđànbàdịudàngkhôntảvỗnhưru,

nhưthaythếchohếtthảynhữnggìtrongvũtrụnaykhôngcòntrôngthấy

nữa.Khôngphảibàntayâuyếmmàtâmhồnâuyếm.Khôngtrôngthấygì,

màlạithấyđượcyêuthương.Thậtlàmộtcảnhthiênđườngtrongbóngtối.

ÔngGiámMụcđãtừthiênđườngnàymàbướcsangthiênđườngkia.

TinbuồnấyđượcđănglạitrêntờbáotỉnhMontreuilSurMer.Hômsau,

ôngMadeleinebậnđồđenrađường,trênmũcócáibăngtang.Mọingười

chúýđếnchuyệnđóvàbàntánxônxao.Ngườitachođólàmộttiasángrọi

vàolailịchôngMadeleine.ChắcôngphảicóhọhànggìvớiôngGiámMục

đáng kính! Đám thượng lưu bảo nhau ở phòng khách: “Lão để tang ông

GiámMụcthànhDigne”.Điềuđólàmtănguytíncủaôngnhiềuvàtựnhiên

thấyhọkínhnểôngkháctrước.Cáixãhộiquýtộcnhỏxíuởcáctỉnhnhỏấy

thôikhônglàmcaovớiôngvìôngcóhọvớimộtvịGiámMục.Gặphọ,ông

Madeleinethấymìnhđượccácbàgiànghiêngchàocẩnthậnhơnvànhững

bà trẻ niềm nở hơn. Một buổi tối, một bà phu nhân có tuổi cho mình có

quyềnthócmáchvìcótuổi,hỏiông:

—ÔngThịTrưởnglàemhọcụcốGiámMụcthànhDigneđấyà?

—Thưabàkhôngạ.

—Ôngđểtrởcụgiámkiamà?

[62]

—Vìlàhồinhỏtôiởhầutrongnhàcụ.

Người ta còn nhận thấy một điều nữa là mỗi khi có một thằng bé

SavoyardnàođếntrongvùnghỏithôngốngkhóithìôngMadeleinechogọi

vàohỏihantênhọvàchotiền.BọntrẻSavoyardbảonhauqualạinơiấyrất

đông.

V

CHÂNTRỜICÓDẠNGCHỚP

Lâudần,nhữngsựchốngđốicũngtiêutanhết.Lúcđầu,ôngMadeleine

cũngbịngườitabôinhọ,vukhốngnhưthóithườngđốivớinhữngngười

thànhđạttrongxãhội,nhưngmộtthờigianthìchỉcònnhữngcâuácývà

sauđóthìlànhữnglờinóikháy,nóimỉa,cuốicùngthìtấtcảđềubiếnhết.

Đốivớiông,mọingườiđềumộtlòngkínhyêusâusắc.

Vàokhoảngnăm1821,ngườitađãnóitớiôngThịTrưởngMontreuilSur

MervớitấtcảsựthànhkínhcũngnhưngườitađãnóitớiôngGiámMục

thànhDignevàokhoảngnăm1815.Trong vòngmườidặm,nhândânđều

đếnnhờôngdạybảo.Ônghòagiảinhữngđámxíchmích,ôngngănngừa

những sự kiện tụng, ông giúp những kẻ thù làm lành với nhau. Ai cũng

muốnnhờôngphânxửhộ.Lòngchínhtrựccủaônglàmộtbộluậttựnhiên.

Sựtônsùngtruyềntừngườinàysangngườikhác,trongsáubảynămđãlan

tràndầnrakhắpxứ.

Cảtỉnhchỉcómộtngườinhấtquyếtkhôngchịunhiễmsựsùngbáiấy.

MặcchoôngMadeleinelàmgìthìlàmhắnmộtmựckhôngphục,tựahồnhư

cómộtthứlinhkhiếunàovữngchắcvàkhólunglạcchohắnluôncảnhgiác

vàđềphòng.Ởnhữngconngườinàođóhìnhnhưcómộtbảnnăngthúvật

thậtsự,thuầnnhất,khôngthểphatrộn.Nógiúpconngườibiếtlánhcáinày

vàbiếtưacáikia,biếtphânbiệtdứtkhoátbảnchấtnàyvớibảnchấtnọ.Nó

làmchoconngườikhôngdodự,khôngbốirối,khôngchịuimlặngvàcũng

khôngbaogiờchịuthayđổiýkiến.Conngườidựavàonómàtinmìnhluôn

luônsáng suốt, không sao có thể sai lầm,mọi ngườiphải nghemìnhchứ

mìnhkhôngbaogiờchịungheai,dùđólàlờikhuyêncủatrítuệ,lờiphản

khángcủalýtrí.Vàmặcdùsốmệnhcósắpđặtconngườiởđịavịxãhội

nào,thìbảnnăngnàycũnggiúpcholoạingườinàyđánhhơithấykẻgian,

cũngnhưchóngửithấyhơimèo,sưtửđoánbiếtcócáo.

Đólàmộtngườicaolớn,mặcáongoàimàuxám,cầmmộtchiếccanto

tướngvàđộicáimũcụpvành.NhiềukhithấyôngMadeleineđingoàiphố

điềmtĩnh,âncần,đượcmọingườitrìumến,hắnquayngoắtlại,nhìnđăm

đămtheoôngmãichođếnkhikhuất.Lúcấyhắnkhoanhhaitaylại,lắclư

cáiđầuchầmchậm,dùngmôidướiđẩymôitrênlêntậnmũi.Cáinhănnhó

nàycóýnghĩa:

—Quáithật,ngườinàylàai?Rõràngtađãgặphắnởđâurồi.Dẫusaota

cũngkhôngmắclừahắn.

Conngườiấyvớicáivẻnghiêmnghịgầnnhưđedọa,làhạngngườinhác

thấymộtlầnđãphảichúý.TênhắnlàJavert.HắnlàmviệcởSởCảnhSát.

ỞMontreuilSurMerhắngiữmộtchứcvụnặngnềnhưngíchlợi,làchức

ThanhTraMậtThám.Hắn không được chứng kiến những bước đầu kinh

doanhcủaôngMadeleine.Javertđượcgiữchứcấylànhờcóquanthầylà

ôngChabouillet,bíthưcủaôngBộTrưởng,BáTướcAnglès,lúcbấygiờlà

GiámĐốcSởCảnhSátParis.KhiJavertđếnMontreuilSurMerthìngười

chủ xưởng đã trở thành triệu phú và bác Madeleine đã trở thành ông

Madeleinerồi.

Cónhữngtênsĩquancảnhsáttrôngtướngmạokhácbiệt,trongđócócái

vẻvừahènhạvừaoainghiêm.Javertcócáitướngmạoấynhưngkhôngcó

vẻhèn.Nếulinhhồnmànhìnthấyđượcthìchắcrằngngườitasẽnhậnra

mộtđiềukỳlạlàmỗiconngườilạiứngvớimộtconvật,cũngnhưngườita

sẽnhìnđượcdễdàngcáichânlýmànhàtưtưởngchỉmớihéthấyqua,làtừ

consòđếnchimphượnghoàng,từconlợnđếnconhổ,tấtcảcácloạithúđều

chứađựngtrongconngườivàmỗimộtconngườiđềuchứađựngmộtcon

vật.Cókhinhiềuconvậtmộtlần.Thúvậtchẳngqualàhìnhdángcủađức

haytậtxấuchúngta,langthangtrướcmắtchúngta,làbóngmatrôngthấy

đượccủalinhhồn.Chúabàyrachochúngtaxemđểchúngtasuynghĩ.Chỉ

cómộtđiềuthúvậtchỉlànhữngcáibóngnênChúakhôngmuốnchocóthể

cảitạochúngđược.Vảchăngcảitạođểlàmgì?Tráilại,linhhồnchúngtalà

nhữngcáicóthật,cócứucánhriêngbiệt,chonênChúađãbanchotríthông

minh,nghĩalàkhảnăngthụgiáo.Mộtlinhhồndùxấuđếnđâuđinữa,một

nềngiáodụcxãhộitốtcũngluônluôncóthểrútratừđâymộtcáigìcóích.

Tấtnhiêntrênđâychỉgiớihạntrongphạmvicuộcsốngtrầntụcbênngoài

mànói,chứkhôngcóýkiếngìvềvấnđềkiếptrướckiếpsaucủacácsinh

vậtkhôngphảilàngười.Cáitôinhìnthấytrướcmắtkhôngchophépnhàtư

tưởngphủnhậncáitôitiềmtàng.Chỉxincólờidèdặtnhưvậy,vàthôi.

Bâygiờ,nếumọingườichấpnhậnchốclátcáiđiềuchúngtôivốnđinh

ninhlàtrongbấtcứngườinàocũngcómộtconvật,thìchúngtasẽnóiđược

rấtdễdàngtaynhânviênanninhJavertlàconngườinhưthếnào.Nôngdân

vùngAsturiensquảquyếtrằnglứanàosóiđẻcũngcólẫnmộtconchó,đẻra

làsóimẹcắnchếtngay,nếukhônglớnlênchósẽănthịthếtsóicon.Con

chódosóiđẻấy,chonómộtcáimặtngười,thìđólàJavert.Javertđẻraở

trongngục,mẹlàmộtmụbóibàitây,chalàmộttêntùkhổsaiphụcdịch

chiếnhạm.Lớnlên,hắntựcholàởngoàirìaxãhộisốngnhưmọingười.

Hắnnghiệmrarằngcóhaihạngngườiluônluônphảiởngoàivòngxãhội,

đólànhữngngườixâmphạmnóvànhữngngườibảovệnó;hắnchỉcòncó

mộtđườnglàchọntronghaihạngngườiấy.Đồngthờihắntựthấycómột

bảnlĩnhcứngnhắc,đứngđắnvàthẳngthắn,phathêmmộtáccảmcaođộ

đốivớigiốngngườiduđãngtrongấyvốncóchamẹhắn.Vìthế,hắnvào

làmcảnhsát.Hắnđãthànhcông.Bốnmươituổi,hắnlàthanhtra.Lúcthiếu

thờihắnđãlàlínhcanhngụcởMiềnNam.

Trướclúcđisâuvàocâuchuyện,hãyđồngývớinhauvềcáinghĩacủatừ

mặtngườisẽđemdùngvớiJavertdướiđây.

CáimặtngườiấyởJavertnhưsau:

«MũiJaverttẹt,cóhailỗsâuhoắm;haibênmáhắncóhaichòmrâurậm

mọcngượclênđếnchânmũi.Lầnđầunhìnhaicáirừngấyvàhaicáihang

ấy,aicũngthấykhóchịu.Khihắncười,-nghĩalàhọahoằnlắmvàdễsợ

lắm-thìđôimôimỏngdínhdangra,phơibàynàorăngnàolợi.Lúcấy,

chungquanhcáimũilàcảmộtvệtnhănnhúmmanrợ,trôngnhưmõmác

thú.Javertmànghiêmnétmặtthìlàmộtconchódữ.Khicườihắnlạilàmột

concọp.Lạicòncáitránhẹp,cáihàmbạnh,tóctỏaxuốngtậnchânlông

mày,giữahaiconmắtlúcnàocũngcómộtnếpnhíutrôngnhưluônluôn

giậndữ,cặpmắttốităm,khóhiểu,miệngthìmímlạimộtcáchkhắcnghiệt

đángsợ,cảngườihắntoátramộtthứquyềnuytànác.»

Người ấy trong tâm lý có haiý thức rấtđơn giản và có thể coi là tốt,

nhưngvìhắncườngđiệulênquáchonênlạithànhxấu.Hắntuyệtđốiphục

tòngcấptrênvàthùghétmọihànhđộngnổiloạn.Đốivớihắn,trộmcắp,giết

người,tấtcảcáctộitrọngđềulànhữnghìnhthứcnổiloạn.Hắntintưởng

tuyệtđốivàmùquángởtấtcảnhữngngườicógiữmộtchứcvụtrongbộ

máyNhàNước,từôngThủTướngđếnbáctuầnphiên.Hắnlạikhinhbỉ,thù

hằnvàghêtởmtấtcảnhữngaitrótmộtlầnphạmvàoluậtpháp.Tínhhắnrất

làcựcđoanvàkhôngkhoanthứmộtngoạilệnào:“Đứaphạmtộithìtrọnđời

mãnkiếplàđồbỏđi.Khôngmonggìchúngđược”.

Hắnrấttánthànhýkiếncủabọncựcđoanđãchophépluậttrầngiancó

quyềnlựcdúingườixuốngđịangụcvàđãbàyramộtcảnhThậpĐiệnởchỗ

dướicùngcủaxãhộichúngta.Lúcnàohắncũngkhắckhổ,nghiêmnghị,tư

lự,kiêuhãnhmàhạmìnhnhưnhữngngườicuồngtín.Cáinhìncủahắnxoáy

vàodathịtngườitanhưmộtmũikhoan,vừalạnhlùng,vừaxoimói.Cảcuộc

đờicủahắnthugọntronghaichữ:Tỉnhtáovàcanhphòng.Hắnthẳngnhư

mựctàuởmộtnhiệmvụngoắtngéonhất,hắnbiếtcôngviệccủahắncóích

chongườita,hắntônthờchứcvụcủahắn,hắnlàmmậtthámmộtcáchkính

cẩnnhưngườitalàmmụcsư.Vôphúcchokẻnàorơivàotayhắn!Víthử

chahắnvượtngục,hắncũngcứbắt;mẹhắnphạmpháp,hắncũngcứtốcáo.

Hắnlàmcáccôngviệcấymộtcáchđắcýnhưngườitalàmviệcthiện.Thêm

vàođó,mộtđờisốngkhổhạnh,côđộc,quênmình,trongsạch,khôngbao

giờ vui đùa. Hắn là hiện thân của nhiệm vụ cứng rắn, của an ninh khắc

nghiệt,làmộtanhlínhcanhphòngkhôngnểnang,làmộtthứlươngthiện

đángsợ,làmộttêntốgiáclạnhlùng,làcônglýdướimặtmũimộthungthần.

TấtcảconngườiJavertthểhiệnsựrìnhmò,lénlút.Hồibấygiờ,trênmặt

báochícủapháisiêuBảoHoàngthườngthấygiavịnhữngbàivềlịchsửvũ

trụcủamộttrườngpháithầnbí!GiánhữngbàiấyđềcậpđếnJavertthìchắc

hẳnsẽchohắnlàmộtbiểutượng.Khôngthấytránvìcáimũsùmsụp;không

thấymắtvìlôngmàyrậm,khôngthấycằmvìchiếckhănquàngquấnkíncổ,

khôngthấytay vì tay thọc vào túi áo rộng, không thấy gậy giấudưới áo.

Nhưngkhicầnthìđộtnhiênmọicáiấytừtrongbóngtốixôngranhưmột

đoànquânphụckích:Cáitránhẹpvàgồ,conmắtác,cáicằmkhiếpngười,

haibàntayhộphápvàchiếcdùicuitướng.

Nhữnglúcrỗirãi,màJavertítkhirỗi,hắncóđọcsáchtuyghétsáchvở.

Bởithếhắnkhôngđếnnỗilàngườidốtlắm.Cứnghevănnóicầukỳcủahắn

thìbiết.Hắnkhôngcómộttậtxấugì,nhưtađãnói.Khinàođắcý,hắntự

thưởngchomìnhmộtmồithuốclá.Hắncòncóchútgầnnhânloạilàởchỗ

đó.

Javertlàsựkinh hoàng của bọn người mà hồ sơ tư pháp gọi chunglà

hạnglưumanh.NgheđếntênJavertlàhọtháochạy,nhìnthấymặtJavertlà

họchếtđứng.Đólàconngườighêgớm.

JavertnhưmộtconmắtluôndánlênngườiôngMadeleine.Nghingờvà

thóc mách. Ông Madeleine cũng nhận thấy thế, nhưng hình như ông coi

thườngcáiđó.ÔngchẳnghềhỏiJavert;ôngkhôngtìmhắncũngkhônglánh

hắn,làmnhưkhôngchúýgìđếncáinhìnkhóchịuvànặngnềcủahắn.Ông

đốixửvớiJavertcũngthoảimáivàtửtếnhưđốivớimọingười.Vìmấycâu

Javertlỡlờinóihở,ngườitađoánhắnđangbímậtdòxéthànhtungtrước

kiacủaôngMadeleine.Sựtòmòcủahắnvừalàdobảnnăng,vừalàcóý

thức.Cókhihắnnóiúpmởlàcóngườiđãđiềutraởmộtnơinàođóvềmột

giađìnhnàođóđãmấthút.Mộtlần,hắnlẩmbẩmnóimộtmình:“Tachắc

nắmđượcnórồi!”Rồihắnnghĩngợirấtlungtrongbangàyliền,khôngnói

nănggìcả.Hìnhnhưcáiđầumốihắntưởngnhưnắmđượclạiđứtmấthay

saoấy!

Thậtra,trongconngười,khôngcómộtnăngkhiếunàolàtuyệtđốikhông

baogiờlầmlẫn.Điềunàylàsựđiềuchỉnhcầnthiếtđốivớinhữngtừcó

nghĩalàquátuyệtđối.Tínhchấtcủabảnnănglàcóthểloạngchoạng,lạc

đường, mất dấu. Nếu không bản năng đã hợp lý trí và vậtđã hơn người!

Javerttấtnhiêncóngạingùngtrướctháiđộbìnhtĩnhhoàntoànvàrấtthản

nhiêncủaôngMadeleine.

ThếmàmộthômcáiđiệubộlạlùngcủahắnđãlàmôngMadeleinechột

dạ.Câuchuyệnấynhưthếnày.

VI

CỤFAUCHELEVENT

Sánghômấy,ôngMadeleineđiquamộtphốnhỏkhônglátđá.Ôngnghe

tiếng ồn ào và thấy có đám đông. Đến nơi thì là một ông lão tên là

Faucheleventbịcỗxeđèlênngườivìconngựakéoxengãquỵ.

Lão Fauchelevent là một trong số rất ít người còn nuôi ác cảm với

Madeleine.Faucheleventnguyênlàthưkývănkhốvàlàmộtnôngdânbiết

chữnghĩa.LúcôngMadeleineđếnMontreuilSurMer,lãođangkinhdoanh

buônbánnhưngbắtđầuthualỗ.Thấycáianhthợquènởđâuđếnấylàm

giàuvùnvụtcònlão,hạngchủ,lạicứlụnbạidần,lãođâmghétcayghét

đắngôngMadeleine.Lãokhôngbỏlỡmộtdịpnàocóthểlàmhạiông.Sau

Faucheleventbịvỡnợ,tuổigià,vợconchẳngcóai,cơnghiệpchỉcònlạicó

cỗxevàconngựa,lãophảiđánhxechởthuêđểnuôithân.

Hômấyconngựabịgãyhaibênđùikhôngthểđứngdậyđược.Lãobị

chẹtdướigầmxegiữahaibánh.Khốnkhổlãongãxuốngthếnàomàcảcỗ

xeđèlênngựclão.Xethìxếpđầyhàngnặng.Lãođươngkêurênthảmthiết.

Mọingườiđãthửkéolãoranhưngvôhiệu.Vảlại,chỉchuyểnsaimộtcái,

xêdịchvụngvềmộttíhoặcđẩykhôngđúngchỗlàgiếtchếtlãongay.Muốn

gỡcholão,chỉcònmỗimộtcáchlànângcáixetừdướilên.Javertcũngvừa

đếnđấylúcxảyratainạn;hắnđãsaingườiđitìmmộtcáikích.

Ông Madeleine đến, mọi người kính cẩn dạt ra. Lão Fauchelevent vẫn

kêu:

—Aicứutôivới.Ailàngườitốtbụnglàmphúccứugiànày.

ÔngMadeleinehỏicácngườiđứngquanhđó:

—Cókíchkhông?

Mộtngườinôngdânđáp:

—Đãcóđimượnrồi.

—Phảichờbaolâu?

—ChỗgầnnhấtlàởphốFlachot,cóanhthợđóngmóngngựa.Nhưng

thếnàocũngphảimấtmườilămphútlàít.

ÔngMadeleinekêulên:

—Mườilămphútư!

Hôm trước trời vừa mưa, đường đất lầy nhão, nên cái xe cứ lún dần

xuốngvàépngựcônggià.Trongnămphútnữachắcchắnlàlãosẽgãyhết

xươngsườn.

ÔngMadeleinequaylại:

—Khôngthểđợimườilămphútđượcđâu!

—Cũngphảiđợichứbiếtlàmthếnào?

—Đợithìkhôngkịpmất!Cácbáckhôngtrôngthấyxemỗilúcmộtlún

sâuxuốngđấyà?

—Cóthấychứạ!

—Thếnàynhé.Ởdướigầmxecònvừađủchỗchomộtngườichuivào

lấylưngnảyxelên.Chỉcầnnửaphútthôiđủkéoônglãora.Ởđâyaicó

lòngthươngngườivàcósứckhỏe?TôixinbiếuđồngnămLouisvàng.

Khôngainhúcnhích.

—Mườiđồng.

Mọingườicúimặt.Cóailầmbầm:

—Phảilàngườikhỏeghêgớmlắmmớilàmnổi.

—Khôngkhéolạichếtbẹptheonữa!

ÔngMadeleinelạibảo:

—Thếnào?Haimươiđồngvàngđấy!

Vẫnimlặng.Cóainói:

—Khôngphảilàngườitakhôngcóbụngtốt.

ÔngMadeleinequaylại,trôngthấyJavert.Lúcmớiđến,ôngkhôngtrông

thấyhắn,Javertnóitiếp:

—Chỉthiếusứckhỏethôi.Lấylưngmànângmộtcáixenặngthếnày,

phingườinàocósứckhỏeghêgớmthìailàmnổi.

RồihắnnhìnchòngchọcvàomặtôngMadeleinevànhấntừngtiếng:

—ThưaôngMadeleine,bìnhsinhtôichỉbiếtcómỗimộtngườicóthể

làmnổicáiviệcôngnóiđó.

ÔngMadeleinegiậtmình.

Javertthảnnhiênnóitiếp,mắtkhôngrờiôngMadeleine:

—Đólàmộttêntùkhổsai.

—Thếà?

—ỞnhàlaoToulon.

ÔngMadeleinetáimặt.

Cỗxetừtừlúnxuống.LãoFaucheleventvừarênvừarú:

—Tôichếtchẹtmất!Tôigãyxươngứcrồi!Chocáikích!Haygìcũng

được…Trờiôi!

ÔngMadeleinenhìnquanhlượtnữa:

—Khôngcóaimuốnlấyhaimươiđồngvàngvàcứusốngônglãotội

nghiệpnàyư?

Khôngmộtaicựaquậy.Javertlạinói:

—Suốtđờitôichỉbiếtcómộtngườithaynổicáikích.Đólàtênkhổsai

kia.

Ônglãoởdướixekêulên:

—Trờiơi!Nónghiếnbẹptôirồi!

ÔngMadeleine ngẩngđầugặp conmắtvọcủa Javertchòngchọc nhìn

mình.Ôngquaynhìnnhữngngườinôngdânimỉmvàôngmỉmcườibuồn

bã.Rồichẳngnóichẳngrằng,ôngquỳsụpxuống.Mọingườichưakịpkêu

lênlấymộttiếngthìôngđãluồnngườivàodướigầmxe.Phútchờđợilặng

lẽvàkhủngkhiếp.

NgườitathấyôngMadeleinenằmrạpngườisátđấtởdướicỗxenặng.

Hailầnônglấyhếtsứcnhổmhaikhuỷutayvàhaiđầugốisátnhaunhưngvô

hiệu. Ở ngoài người ta kêu ầm lên: “Bác Madeleine, chui ra thôi!” Lão

Faucheleventcũngbảo:“ÔngMadeleine,ôngrađi!Trờibắttôichết,ông

thấyđó,đểmặctôi!Kẻolạichếtbẹpcảđôibâygiờ!”ÔngMadeleinekhông

trảlời.Côngchúngphậpphồnglongại.Đôibánhxecứlúndầnmãixuống.

ĐãđếnlúcôngMadeleinecómuốnchuiracũngkhôngđượcnữa.

Bỗngnhiêncỗxetolớnchuyểnmìnhrồinhíchlêntừtừ,nângđôibánh

lênkhỏihốlầyđượcnonnửa.Cótiếngngườihổnhểnkêu:“Maulên!Hộ

một tay!” Đó là ông Madeleine đang cố sứclần cuối. Ai nấy xôlại. Một

ngườitậntâmđãlàmmọingườithấykhỏelênvàhóaracanđảm.Haimươi

cánhtaylựclưỡngbốchẳncỗxelên.

LãoFaucheleventthoátchết.ÔngMadeleineđứngdậy,mặttáimét,mồ

hôinhễnhại,quầnáoráchtơivàbêbétnhữngbùn.Ngườitacảmđộngrơi

nướcmắt.LãoFaucheleventômgốimàhônvàgọiônglàĐứcChúalòng

lành.CònôngMadeleinethìnétmặtthậtlàkhótả;vừađauđớnvừalộmột

vẻthoảimáicaocả.CặpmắtcủaôngbìnhtĩnhnhìnlạimắtJaverttừtrước

vẫnđămđămtrênngườiông.

VII

FAUCHELEVENTTHÀNHNGƯỜILÀMVƯỜNỞ

PARIS

LãoFaucheleventngãbịsaimấtmộtbênbánhchè.ÔngMadeleinesai

ngườivựclãovềbệnhxádànhriêngchothợ.Bệnhxánằmngaytrongnhà

máy,cóhaibàphướcphụtrách.Hômsau,khithứcdậy,lãothấytrênđầu

giườngcómộttờbạcmộtnghìnfrancsvàmấychữcủaôngMadeleine:“Tôi

mualạiôngcỗxevàconngựa”.Cỗxethìgãynátvàconngựađãchết.

Faucheleventkhỏibệnhnhưngđầugốithànhtật.ÔngMadeleinenhờcác

bàsơvàchaxứgiớithiệuvàthuxếpcholãovàolàmvườnởmộttuviệnnữ

ởkhuSaintAntoinetạiParis.Sauđóítlâu,ôngMadeleineđượccửlàmThị

Trưởng.LầnđầutiênJavertthấyôngmangphùhiệucủangườiđứngđầu

chínhquyềnđịaphương,hắnnhưmộtconchódữđánhthấyhơisóitrong

ngườiôngchủmình.Từđấyhắncốtránhmặtông.Khinàocôngviệcquá

cầnthiếtđòihỏihắngặpông,hắntỏrarấttônkính.

ĐấtMontreuilSurMerđượcphồnthịnhlànhờcóôngMadeleine.Ngoài

nhữngdấuhiệuphồnthịnhbênngoàiaicũngtrôngthấy,còncómộtđiểm

khóthấynhưngkhôngkémýnghĩa.Đólàmộtdấuhiệurấtchắcchắn.Lúc

nhândânchậtvật,côngănviệclàmthiếuthốn,sựbuônbánđìnhtrệ,thìthuế

máthukhókhăn,vìngườitakhôngcótiềnđóngnêndâydưavàchiphícủa

NhàNướcvềviệcthuthuếrấtlớn.Khicócôngănviệclàm,mọingườino

đủ,thìthuếmáthuđượcdễdàngvàphítổnít.Cóthểnóiphítổnthuthuếlà

cáinhiệtbiểuđểlấyđộthịnhsuycủanềnkinhtếởmộtvùng.Trongbảy

năm,cáckhoảnkinhphíthuthuếởMontreuilSurMergiảmđiđượcbaphần

tư.VìthếVillèle,BộTrưởngBộTàiChính,thườngnêuMontreuilSurMer

làmgươngchocáctỉnhkhác.

ĐólàtìnhhìnhtrongxứkhiFantinetrởvềquêcũ.Khôngaicònnhớđến

chị.Maythay,cánhcổngxưởngôngMadeleinelạinhưmộttấmlòngbạn.

Khichịđếnxinviệcthìđượcnhậnngayvàolàmởkhuphụnữ.Côngviệc

chưaquen,chịlàmtấtnhiênkhôngkhéo,vìthếđồnglưongcôngnhậtcũng

khônglàbaonhiêu.Tuyvậycũngtạmđủsống,thếlàđượcrồi.

VIII

MỤVICTURNIENTIÊUBAMƯƠILĂMFRANCS

VỀKHOẢNĐẠOĐỨC

Fantinethấycóviệclàmănthìcũngvuiđượcmộtđộ.Sốnglươngthiện

bằnghaibàntaylaođộng,đóquảlàmộtânhuệtrờiban.Lònghamthíchlao

độngtrởlạivớichị.Chịsắmmộtcáigươngvàsungsướngngắmcáivẻtươi

trẻ,máitócóngả,hàmrăngxinhđẹpcủamình.Chịquênnhiềunỗicaycực

trướcđây,chịchỉcònnghĩđếnconCosettecủachịvàtươnglạihứahẹn.Chị

thấysungsướngrồi.Chịthuêmộtcănphòng,muachịumộtítđồđạc,hẹn

lĩnhcôngtrảdần,đócũnglàmộttítàntíchcònsótlạicủacáchsốngbừabãi

trướckia.

Khôngthểnóilàmìnhđãcóchồng,chịcũngkhôngdámnóilàcócon.

Nhữngthángđầu,chịgửitiềnvềtrảvợchồngnhàThénardiersòngphẳng.

Vốnchỉbiếtkýmấychữtên,chịphảithuêngườiviếtthưhộ.Chịthuêviết

thưluôn,làmnhiềungườiđểý.Ởbênxưởngđànbàngườitabắtđầuxìxào

rằng Fantine “hay gửi thư” và “có vẻ khả nghi”. Thiên hạ càng hay thóc

máchnhữngchuyệnkhôngcandựđếnhọ.

Tạisaoôngkialạicứtốitốimớilầnmòđếnnhỉ?Saoôngnọcứthứnăm

thìkhôngmócchìakhóaởchỗmọibữa?Vàôngtalạicứchọnphốnhỏmà

đi?Saobànàylúcnàocũngxuốngxetrướckhivềđếnnhà?Saocôkiacòn

khốigiấyviết thư đã mua thêmcặpnữa?…Cóngười vì muốn khám phá

nhữngloạibímậtnhưtrên,nhữngviệchoàntoànkhôngdínhdấpđếnhọ,đã

tiêuphínhiềutiềncủa,thờigiờ,côngsứchơnlàlàmmườiviệctừthiện.Họ

tòmòkhôngvìgìcả,tòmòchovui,tòmòchỉvìthíchtòmòthôi.Họtheo

dõicậukia,cônọhàngngày,đứngrìnhhànggiờởgócphố,xótường,mặc

đêmtối,mặcmưaphùn,giórét.Họchotiềnnhữngđứađemthư,đãirượu

anhxe,ngườiở,muachuộccôsen,bàvú,lấylòngnhữngngườicoicổng.

Đểlàmgì?Chẳnglàmgìcả.Chỉdocuồngýmuốntrông,muốnbiết,muốn

thôngtỏviệcngười.Chỉdocáingứangáycủatậtmáchlẻo.Nhiềukhibiết

đượcđiềubímậtcủangườita,thócmáchnóiđinóilại,phơitrầnnóraánh

sánglàđưangườitatớiđổvỡ,đấugươm,phásản,giađìnhtannát,thânthể

điêulinh.Gâyhọanhưthếchỉđểkhoáibụnglàđãkhámphárađượcmọi

việc.Hạingườitavìtậtthócmáchchẳngvìlợiíchgì!Thậtđángbuồn.

Có những kẻ chỉ vìngứa miệng ba hoa màhóa ra độc ác. Họtángẫu

trongphòngkhách,họthóc mách ở hành lang. Chuyện củahọgiốngnhư

nhữnglòsưởixấu,phảibỏvàorấtnhiềucủi.Củiởđâylàngườikhác,người

chungquanh.ThếlàbọnấycóFantine.Đãvậy,Fantinelạibịchúngghen

ghétvìchịcómớtócvàng,hàmrăngtrắng.

Họnhậnrarằng,ởxưởng,đanglàmvớicácchịemFantinethườngquay

mặtđigạtthầmmộtgiọtnướcmắt.Nhữnglúcấychịnhớđếnconvàbiết

đâulạikhôngnhớcảđếntìnhxưangườicũ.Thìracắtđứtvớidĩvãngđen

tốilàmộtviệcvôcùngkhókhănvàđauđớn.

Họnhậnthấyrằngchịgửithưítnhấtmỗithánghailần,gửimãichomột

ngườivàthưcódántem.Họlầnmòtìmbiếtđượcđịachỉ:“ÔngThénardier,

chủ quán ở Montfermeil”. Họ đưa người viết mướn đến quán rượu gợi

chuyện,lãogiàviếtmướnấycứ“tửunhậplàngônxuất”.Dođấyhọbiết

Fantinecócon.“Cũnglạiphườngmèomảgàđồngthôi”.Họbảovớinhau

thế.

CómộtconmụlắmchuyệnthânhànhđiđếntậnMontfermeil,thămhỏi

vợchồngThénardier,rồitrởvềkhoe:“Tôimấtbamươilămquan,nhưngtừ

naythìyêntrí.Tôiđãtrôngthấyđứabé!”Conmụấylàmộtconyêuquái.

TênnólàmụVicturnien.Nólàngườicanhcổngđứchạnhchomọingười.

Tuổiđãnămmươisáuvừagiàvừaxấu.Giọngnóithethé,tínhtìnhđồng

bóng.Điềulạlàmụcũngcóthờisontrẻ.Hồiấy,ngayNăm93,mụlấymột

thầytubỏtuđitheoCáchMạng.Ngườimụkhô,cứng,gaigóc,sắcnhọn,

gầnnhưđộcác,mặcdùmụrấtthươngnhớôngchồngthầytuđãđểmụgóa

bụavàđãnghelờiôngmàtutỉnhsửachữađirấtnhiều.Cóthểnóimụnhư

câygaituatủamàchiếcáocứngcủaôngthầytuđãchàxátqualạilàmgãy

bớtđinhiều.ĐếnthờiQuânChủPhụcHưng,mụdốctâmđóngvaimộtmụ

già ngoan đạo, quyết chí đến mức các cha cố cũng phải bỏ qua cho mụ.

ChínhmụVicturniennàyđãđiMontfermeilvềvànói:“Tôiđãtrôngthấy

đứabé!”

Côngviệcrõlàthócmáchấycũngphảimấtnhiềuthìgiờ.Fantinevào

xưởnglàmđượcmộtnămthìmộtbuổisáng,ngườinữgiámthịđưachochị

nămmươifrancsnóilàcủaôngThịTrưởngbiếuchị.Ngườigiámthịchochị

biếtlàchịkhôngđượclàmởxưởngnữavàtheolờidặncủaôngThịTrưởng

khuyênchịnênđixứkhác.

LúcấycũnglàlúcmàvợchồngThénardiertrướcđãtăngtiềnthángtừ

sáulênmườihaifrancs,naylạiđòilênmườilămfrancs.Fantinenghethấy

thếcũngbằngsétđánh.Chịkhôngthểbỏđiđâuđượcvìcònnợtiềnnhà,

tiềnbànghế.Nămmươifrancskhôngđủđểtrảmónnợấy.Chịlúngbúng

nóimấycâuvannài.Ngườigiámthịbắtchịphảirangaykhỏixưởng.Vảlại

Fantinecũngchỉlàmộtngườithợtầmthườngthôi.Xấuhổcònnhiềuhơnlà

thấtvọng,chịtừgiãxưởnglàmviệc,đivềnhà.Vậyracáiviệcxấucủachị

bâygiờaicũngbiết!Chịthấykhôngcònđủsứcnóimộtlờigìnữa.Cóngười

khuyênchịtìmđếnôngThịTrưởngmàvanxin;chịkhôngdámđi.Ôngta

chochị nămmươifrancsvìông làngườitốt, cònôngta đuổichịrakhỏi

xưởngvìônglàngườichínhtrực.Chịcúiđầutrướccáilệnhấy.

IX

MỤVICTURNIENTHÀNHCÔNG

Cái mụ góa của ông thầy tu ấy mà được việc. Thật ra ông Madeleine

khôngbiếtgìvềchuyệnđócả.Nhữngchuyệnnhưthếthườngthấytrongđời,

dobaonhiêusựviệcchồngchéonhaumàsinhra.

ÔngMadeleinevốnkhôngmấykhiluitớichỗphânxưởngphụnữ.Ông

giaobộphậnnàychomộtbàcaotuổimàkhôngchồng,dochaxứgiớithiệu.

Ôngtincậyngườinữgiámthịấyvàbànàycũnglàngườiđứngđắn,cương

quyết,côngbằng,liêmchính,giàulòngtừthiện.Nhưnglòngtừthiệncủabà

ấylàthứtừthiệnchỉbiếtbốthímàkhôngbiếtthôngcảmcảnhngộvàdung

thứlỗilầm.ÔngMadeleinegiaochobàtađịnhđoạtmọiviệc.Nhữngngười

tốtnhấtcũngnhiềukhibắtbuộcphảiủymộtphầnquyềnhànhcủamìnhcho

ngườikhác.Cũngvìsẵncóquyềntốicaođóvàtintưởnglàmìnhlàmđúng,

chonênbàgiámthịđãthẩmtra,xétxử,lênánvàthihànhbảnánFantine.

CònnhưsốtiềnnămmươifrancsthìbàtatríchởquỹôngMadeleinegiao

chođểgiúpđỡcácchịcôngnhân,khôngphảibáocáolại.

Fantineđixinởmướn.Chịđihếtnhànàyquanhàkhácmàchẳngcóai

chịumướn.Chịkhôngthểbỏđiđâuđược.Lãoláiđãbánchịuđồđạccho

chị,-màđồđạcđâucórahồnđồđạc-dọachịlàhễchịbướcrakhỏiđấtấy,

thìlãosẽđithưachịlàngườiăncắp.Lãochủnhàmàchịcònnợtiềnbuồng

bảo:“Chịvừatrẻlạivừađẹplàmgìmàkhôngtrảđượcnợ?”Chịđemsố

nămmươifrancschiaratrảchohaibênấyvàhoànlạibaphầntưđồđạc.

Chịchỉgiữvàithứquácầnthiết.Thấtnghiệp,taykhông,chịchỉcònđộc

mộtchiếcgiườngvàmangnợquãngmộttrămfrancs.

Chịnhậnkhâuthuê chemise lính bằng vải thôkiếmđượcmườihai xu

mộtngày.Thếmàmỗimộtkhoảnconchịcũngđãphảichimấtmườixurồi.

ĐâylàthờikỳgửitiềntrảchonhàThénardierthấtthường.Maysaocáibà

giàthườngngàyvẫnđốtđènchochịlúcchịvềkhuya,lạidạychochịcách

sốngtrongnghèokhổ.Biếnlốisốngvớirấtíttiền,cònlốisốngkhôngcó

mộttrinh,mộtchữ.Đólàhaicáibuồng:Mộtbuồngmậpmờ,mộtbuồngtối

om.

MùađôngFantinetậpbỏhẳnlòsưởi.Fantinedứtđượcvớiconchimnuôi

chơi,nóănhaingàymộttrinhhạtkê,chịhọccáchlấyváylàmchănvàlấy

chănlàmváy,cáchghécửasổđểăncơmdướiánhđènhàngxómchođỡtốn

nếnnhàmình.Cóaibiếtvớimộtxu,nhữngconngườiyếuhènsốnggiàđời

trongcảnhkhốncùngvàlươngthiện,đãtiêudùngđượcnhữngviệcgì.Phải

biếtlàtàitình!Thậtlàtàitình.Fantineđãhọcđượccáitàiđó,vìthếchịcũng

bớtthấtvọngphầnnào.

Dạoấy,chịnóivớimộtbàlánggiềng:“Chà!Tôinghĩrằngcứngàyngủ

nămgiờ,cònthìngồimàkhâumay,chẳnggìcũngkiếmđượctạmđủcơm

ăn.Vảlại,đãbuồncảruộtthìăncũngchẳnglàbao.Ôichao!Nhữngsựđau

đớnvàloâuphiềnmuộncộngvớiítbánhmì,thếcũngđủsốngrồi”.Trong

cảnhcùngquẫnấy,nếucóconbébêncạnhthìhạnhphúcbiếtbaonhiêu.Chị

nghĩđếnviệcđưaconvề.Nhưngvềthếnàođược!Vềđểcùngnhịnđóinhịn

khátư?Vảlại,cònthiếutiềncủaThénardierthìsao?Lấygìmàtrả?Còntiền

ănđườngđàođâura?

BàgiàdìudắtFantinetrongcảnhnghèonànđólàmộtbàgiànhânhậu,

tênlàMarguerite.Bàmộtlòngngoanđạo,thờChúa,bànghèonhưnghảo

tâmvớingườikhốnkhổvàcảvớingườigiàusang.Bàchỉbiếtviếtmộtchữ

tên và tin Chúa, đó mới thực là tri thức chân chính. Có rất nhiều những

ngườiđạođứcnhưthếởcácbậcthangthấpnhấttrongxãhội.Mộtngàykia

họsẽlêntrên,lêntrời.Đờisốngnhưthếắtphảicóhậu.

Nhữngngàyđầumấtviệc,Fantinexấuhổquákhôngdámđiđâucả.Mỗi

khiraphố,chịcảmthấyaicũngtrôngtheochịmàchỉtrỏ.Aicũnggiương

mắtnhìnchịmàkhôngthèmchàohỏi,sựkhinhbỉchuachát,lạnhlùngcủa

kẻquađườngxoáyvàothịtda,tâmhồnchị,buốtnhưngọngióbấc.Ởtỉnh

nhỏ,ngườiđànbàxấusốthấynhưmìnhđứngtrầntruồngtrướcnhữnglời

chếgiễuvà con mắttòmòcủamọi người. ỞPariscònđược một điềulà

chẳngaibiếtđếnai;sựvôdanhchethântanhưlàquầnáo.Chaoôi!Chịao

ướcđượcvềParisbiếtbao!Nhưngkhôngcócách.

Rồichịcũngphảiquenvớisựkhinhbỉcũngnhưđãquenvớicảnhtúng

đói.Lâudầnchịcũngdứtkhoát.Haibathángsau,chịrũbỏsựhổthẹn,đilại

ngoàiphốnhưkhôngcóchuyệngìxảyra.Chịthầmbảo:“Cóccần!”Vàchị

đilại,đầungẩngcao,nụcườingaongán.Chịcảmthấymìnhđươnghóara

trâng tráo. Đôi khimụ Victurnien tựa cửanhìn chị đi qua. Mụ nhận thấy

cảnhcùngđồcủachị.Mụlấylàmkhoáichívìđãlàmchongữấykhôngthể

lộnsòngđược.Cáikhoáichícủalũđộcácsaomàđentốithế!

Fantinelaolựcquánênsuyyếuđi,bệnhhokhancàngtăng.Chịthường

bảobàMarguerite:

—Bàthửsờxem,taytôinóngchửa!

Tuythế,mỗibuổisáng,khichiếclượcsúnchảivàomớtócvàngbuông

xõaóngnhưtơ,thìtronggiâyphútchịlạicảmthấyvuivui,vìđẹp.

X

HẬUQUẢCỦATHÀNHCÔNG

Fantinebịđuổirakhỏixưởngvàomộtngàycuốiđông.Từđộấy,một

mùahèđãqua,rồimùađônglạitrởvề.Ngàyngắn,chịlàmviệcđượcít.

Mùađôngkhôngcóhơiấm,khôngcóánhsáng,khôngcócanhtrưa,buổi

chiềuvàbuổisángliềnnhau,lúcnàocũngcósươngmù,lúcnàocũngnhư

hoànghôn,cửakínhmờxám,khôngtrôngrõrangoàinữa.Cảbầutrờinhư

mộtcáicửathônghơidướihầm,cảngàybưngbítnhưtrongmộtcáihũ.Mặt

trờitrôngthiểunãonhưmộtngườinghèo.Cáimùaghêgớm!Nóbiếnnước

trờivàlòngngườithànhđá.BọnchủnợgiàyvòFantine.

Tiềnchịkiếmraquáítỏi.Nợcàngngàycàngnhiều.Thấytiềngửithất

thường,vợchồngThénardierluônluônviếtthưthôithúc.Lờithưlàmcho

chịkhổtâm,bưuphílàmchochịcạntúi.Mộtlần,chúngviếtthưnóirằng

trờirétthếmàconCosettecủachịtrầntruồngráchrưới;cầnsắmchonómột

cáiváylen,vậyphảigửingaychochúngmườifrancs.Fantinenhậnthư,cả

ngàycầmtrongtayđếnnhàunát.Buổichiềuchịđếnmộthiệucắttócởphố.

Chịbỏlược,mớtócvàngóngảđổxuốngđếnnganglưng.Ngườithợcạo

trầmtrồ:

—Ôi!Tócđẹpquá!

Fantinehỏi:

—Ôngtrảtôibaonhiêu?

—Mườifrancs.

—Ôngcắtđi.

ChịmuamộtcáiváylengửichovợchồngThénardier.Nhậnđượcváy,

vợchồngchúngtứcđiênruột.ChúngmuốnFantineđưatiềnkia.Chúngđem

váymặcchoÉponine,conSơnCađángthươngthìvẫnrétruncầmcập.

Fantinenghĩ:“Contakhôngrétnữa.Tađãlấytóctadệtchoconmặc

rồi”.Chịđội mũ chụp nhỏđểgiấucái đầu trụitóc,tuythếvẫn còn xinh.

Lòngngườiđànbàấyđangchịunhữnggiàyvòđentối.Khichịthấykhông

chảichuốtđượcnữa,chịđâmthùghéttấtcả.CảđếnôngMadeleinemàchị

cũngnhưtấtcảmọingười,vẫnkínhphụcxưakia,chịcũngphátghét,ghét

cayđắng,ghéthơnaihết,vìchịđãlặpđilặplạiquánhiềulầnrằngôngđã

đuổichị,làmchochịkhốnkhổđếnthế.Nhữngkhiđiquaxưởngcũcóthợ

thuyềnđứngtrông,chịvờcườivàháttolên.Mộtbàthợgiàmộthômtrông

thấychịcườivàhátnhưthế,bảo:“Cáichịnàyrồicũngchảragì”.

Fantinelòng đầy uất hận, bắt nhântìnhbừavới một người, chẳng cân

nhắcgì,ngườiđầutiênmàchịgặp,mộtngườimàchịkhôngyêu,nhưmuốn

trêutứcmọingườivậy:Ngườiấylàmộtthằngkhốnnạn,mộttêngảyđàn

hànhkhất,mộtđứavônghềnghiệpnghèokhốn.Hắnđánhđậpchịrồichán

chị,bỏchịdễdàngcũngnhưkhichịbắtnhântìnhvớihắn.Fantinevẫnyêu

quýđứaconhếtsức.Chịcàngsađọa,cuộcđờichịcàngđentối,thìhìnhảnh

đứaconthơngâyyêudấulạicàngsángchóitrongtâmhồnchị.Chịtựbảo:

“Baogiờtagiàu,thìtasẽđónCosettecủatavềvớita”,vàchịcườisung

sướng.Chứnghocũcủachịvẫn khôngkhỏi, lưnglạithườngtoátmồhôi

lạnh.

Mộthôm,chịnhậnđượcmộtbứcthưcủavợchồngThénardiernhưsau:

“Cosettemắcmộtchứngbệnhđangpháttriểnởđịaphương,ngườitagọilà

bệnhsốtban.Cầnnhiềuthứthuốcđắttiềnđểchữa,chúngtôichạychữađến

sạtnghiệp,bâygiờthìchúngtôikhôngcòntiềnnữa.Trongvòngtámngày,

nếuchịkhônggửichobốnmươifrancsthìcoinhưconbéđiđứt”.Fantine

cườirộlênnhưđiênvànóivớibàlánggiềng:

—A,họquýhóathật!Bốnmươifrancs,cóthếthôi!Nghĩalàhaiđồng

vàng!Đàođâura?Họthậtngớngẩn,nhữngngườinhàquêấyhọngớngẩn

thật!

Nhưngrồichịlạiđiraphíacầuthang,ghécửasổđọclạibứcthư.Vàchị

xuốngthanggác,chạyraphố,vừachạyvừanhảyvừacườikhanhkhách.

Cóngườigặpchịhỏi:

—Cógìmàchịvuisướngthếhở?

Chịtrảlời:

—Ởnhàquêhọvừaviếtthưchotôi.Thậtlàngungốc.Họđòitôigửi

bốnmươifrancs.Nhàquêthật!

Khiđiquaquảngtrường,chịthấycóđámđôngxúmquanhmộtchiếcxe

kiểurấtlạ.Trênsànxecómộtngườiđànôngmặcáođỏđangnóihuyên

thuyên.Đólàmộtanhchàngnhổrăngdạo,đanggiớithiệuvớimọingười

nhữnghàmrănggiảtrọnvẹn,nhữngốngthuốcđánhrăng,những“nhathống

thủy”, “nha thống tán”. Fantine len vào đám đông và cũng cười như mọi

người.Bàidiễnthuyếtcủatênnhổrăngdạođầynhữngtiếnglóngdànhcho

bọnvôlạivànhữngchữkhóhiểuđểchokháchtửtế.ThấyFantinecười,hắn

bỗngkêulên:

—Cáichịđangcườikia,răngchịđẹpquá!Nếuchịbánchotôihaicái

bàncuốccủachịthìtôitrảchochịmỗicáimộtđồngvàng.

Fantinehỏi:

—Haicáibàncuốccủatôilàcáigì?

—Haicáibàncuốclàhaicáirăngcửahàmtrênấy-anhnhổrăngnói.

Fantinekêu:

—Nóigìmàngheghêrợnthế!

Mộtmụgiàmómđứngcạnhnóilẩmbẩm:

—Haiđồngvàngcơà!Thậtlàsướngnhé!

Fantinebịttaichạytrốnđểkhỏinghegiọngnóikhànkhàncủaanhchàng

ấyđuổitheo:

—Nghĩkỹđichịơi!Haiđồngvàngđượckhốiviệcđấy.Nếuvừaý,tối

nayđếntìmtôiởquánTillacnhớ.

Fantine về đến nhà, còn lẩm bẩm tức giận. Chị kể chuyện lại cho bà

Marguerite:

—Bàthửnghĩxemcóngheđượckhông?Saolạicóthằngchađángghét

thế!Saongườitalạiđểchonhữngđứanhưvậyđidạokhắpnơi?Bẻhaicái

răngcửacủatôià?Thếrồimặtmũicủatôisẽghêgớmnhưthếnào?Tóccòn

mọclạichứrăngthìbaogiờ!Gớmcáiđồyêuquái!Thàtôiđâmđầutừtầng

gácthứnămxuốngvỉahècònhơn.HắnbảotôilàtốinayhắnởquánTillac.

BàMargueritehỏi:

—Thếhắntrảbaonhiêu?

—Haiđồngvàng.

—Thếlàbốnmươifrancs.

—Vâng,thếlàbốnmươifrancs-Fantinenhắclại.

Chịyênlặng,trầmngâmrồigiởviệcralàm.Mườilămphútsau,chịbỏ

đồkhâuđấyvàchạyracầuthangđọclạicáithưThénardier.Khitrởvào,chị

hỏibàMargueritengồikhâubêncạnh:

—Bànhỉ,sốtphátbanlàgìnhỉ,bàcóbiếtkhông?

—Có,đólàmộtthứbệnh.

—Chữabệnhnàycầnnhiềuthuốclắmphảikhông?

—Ồ,nhữngthứthuốcghêgớmlắm!

—Bệnhấyđauởđâunhỉ?

—Nóđaunhưthếđấy.

—Trẻconhaymắc,phảikhông?

—Nhấtlàtrẻcon,dễmắclắm.

—Cóchếtđượckhônghởbà.

—Chếtlắmchứlị.

Fantinelạiđirađểđọcbứcthưmộtlầnnữaởcầuthang.Đếntối,nàngra

phốvàngườitathấynàngđivềphíaphốParislàphốcácquáncơm.

Hômsau,trờichưasáng,khibàMargueritesangphòngFantineđểcũng

ngồikhâuchungmộtngọnnếnthìbàtathấyFantinengồitrêngiường,mặt

táinhợt,lạnhlẽo,ghêrợn.Nàngkhôngngủ.Chiếcmũchụprơixuốngđầu

gối, ngọn nến cháy cả đêm sắp tàn. Trước cảnh tượng bất thường ấy, bà

Margueritekinhngạcđứngsữngởngưỡngcửanhưmộtphotượnggỗ.Bà

kêu:

—LạyChúa!Câynếncháyhếtcảnhưthếkia!Cótaibiếngìxảyra,hở

chịFantine?

RồibànhìnFantineđangquaycáiđầutrọclốcvềphíabà.Mớimộthôm

màFantineđãgiàđiđếnmườituổi.

—LạyChúa!ChịFantine,chịlàmsaovậy?

—Cógìđâu.Tôivuithìcó.Contôisẽkhôngchếtvềcáibệnhácnghiệt

ấyvìcóthuốcrồi.Tôirấthàilòng.

Fantinenóithế và chỉ cho bà Margueritehaiđồngtiềnvàngchóingời

trênmặtbàn.

—ÔiChúaơi!Cảmộtcáigiasảnnhưthế!Chịlàmgìmàcóđượcnhững

đồngtiềnvàngấy?

—Cóđấyạ?

Fantinetrảlờithếthôivàcười.Ngọnnếnchiếurõmặtchị.Nụcườirớm

máu.Mộtítnướcdãiđỏdínhởhaimépvàởmiệngchịcómộtlỗhổngđen!

Haicáirăngđãbẻđirồi.

Fantine gửi bốn mươi francs ấy cho Thénardier. Thật ra thì vợ chồng

Thénardierđãđánhlừanàngđểlấytiền,Cosettekhôngốm.

Fantinenémgươngquacửasổ.Từlâunàngkhôngởcáiphòngởtầnghai

nữamàlênởtrêngácxépsátmáinhà,chỉcàibằngmộtcáithencon,mộtcái

xómàgácmáichếchlênmặtsàn,ravàođụngđầu.Kẻnghèokhổchuivào

buồngmìnhởcũngnhưđisâuvàosốmệnh,càngvàocàngphảicúirạplưng

xuống.Fantinekhôngcógiườngnữa,nàngchỉcómộtmảnhgiẻráchgọilà

chăn,mộtcáiđệmvứtxuốngsànvàmộtchiếcghếnát.Câyhồngconnàng

vẫntrôngđãchếtkhôtrongmộtgócbuồng.Tronggóckháccómộtcáicóng

đựngbơhaydùngđựngnước:Mùarétnướcđônglại,mỗilầnnhưthế,mặt

nướcđểlạimộtvànhbăngtronglòngcóng.Fantineđãkhôngcầnbiếtxấu

hổlàgì,đếnnaynàngcũngkhôngthiếtlàmdángnữa.Đếnthếlàhết.Nàng

độinhữngcáimũchụpbẩnđiraphố.Vìbậnhayvìchánchường,nàngđể

mặcchoquầnáoráchnát,khôngvávíunữa.Khigótbíttấtthủng,nànggấp

vàotronggiàylàmchobíttấtcónhữngnếpdăndọc.Nàngđụpcáicorsetcũ

nátbằngnhữngmụnvảibở,hễcựamộtcáilàtoạcra.Chủnợluônmènheo,

khôngđểchonàngyênlúcnào.Ởngoàiđườngcũngthấyhọ,vềnhàcứđến

cầuthanglạiđãthấyhọ.Đêmnàonàngcũngnghĩngợivàkhóclóc.Mắt

nàng sáng quắc lên; nàng luôn luôn đau nhói ở phía trên bả vai bên trái.

Nànghonhiều.NàngthùôngMadeleinelắm,nhưngnàngkhôngthanthở.

Nàngkhâumườibảygiờmộtngày.Nhưngmộttênchủthầunhàphalãnh

thuêtùphụnữkhâugiárẻ,nêncôngkhâuthuêởngoàicũngbịhạxuống,chỉ

đượcchínxumộtngày.Làmviệcmườibảygiờmàchỉđượcchínxu!Bọn

chủnợlạicàngnghiệtngãhơnbaogiờhết.Ngườibánđồcũcủanàngđãbắt

lạigầnhếtđồđạc,thếmàlúcnàohắncũnghỏinàng:“Cáiquânnàylúcnào

màytrảnợtao?”Ngườitacònmuốngìnữa,hởtrời!Nàngthấymìnhnhư

mộtconvậtbịngườitasănbắtvàđươnghóanênhungtợnvìbịđuổicùng

đường.Cũnglúcấy,nhàThénardierviếtthưbảonànglàchúngđãkiênnhẫn

lắmrồi,đãtốthết sứcrồi,phảigửingaychochúngmộttrămfrancs.Gửi

ngay,nếukhôngchúngsẽtốngcổCosetteracửamặcchorétmướt,mặccho

langthang,mặcchovừathoátkhỏicáibệnhghêgớm,mặcchođứabémuốn

rasaothìra,cóphảichếtđườngchếtchợcũngđành.Fantinetựbảo:“Một

trămfrancs!Tìmđâuramộtviệclàmcôngnhậtnămfrancs?Thôi!Đànhbán

nốtvậy.”

Thếlàngườiđànbàxấusốấyđilàmgáiđiếm.

XI

CHÚAGIẢITHOÁTCHÚNGTA

(NguyênvănLaTinh:Christusnosliberavit)

ChuyệncủaFantinelàchuyệngìvậy?Chuyệnxãhộimuamộtngườinô

lệ.Muacủaai?Củacùngkhổ.Củađóikhát,củarétmướt,củacôđơn,của

hắthủi,củatrơtrụi.Cảnhmuabánquáthươngtâm:Mộtmẩubánhđánhđổi

mộtlinhhồn.Cùngkhổđembán,xãhộinhậnmua.LuậtChúathiêngliêng

điềukhiểnvănminhthếgiới,nhưngluậtChúachưađisâuvàovănminh.

NgườibảoviệcmãinôkhôngcònởChâuÂu.Nóithếlàlầm.Nóvẫntồntại,

nhưngnóchỉlàmkhổngườiphụnữ.Đólàchếđộmãidâm.Nóđènặnglên

ngườiphụnữtứclàđènặnglênduyêndáng,yếuhèn,sắcđẹp,tìnhmẹ.Đó

làmộtđiềunhụcnhãlớnchobọnđànông.

Đếnbướcđườngbiđátấy,FantinechẳngcòngìlàcôFantinengàyxưa

nữa.Trởthànhbùndơ,nàngcũnghóarađálạnh.Aichạmphảinàngcũng

cảmthấybuốttay.Nànglàkẻquađường,chịuđựnganhvàkhôngbiếtanh

làai.Nàngôuế,nhưngmànghiêmnghị.Nàngđãđoạntuyệtvớicuộcđời,

vớixãhội.Cáigìcóthểxảyđếncũngđãxảyđếnvớinàngrồi.Nàngđãnhận

tấtchịutất,thửtháchtất,đaukhổtất,mấttất,khócthươngtất.Bâygiờthì

nàngcamchịuvớidánglạnhlùng,cũngnhưcáichếtcódángmộtgiấcngủ.

Nàngkhônglẩntránhcáigìnữacả.Nàngkhôngkiêngsợcáigìnữacả.Mưa

rào cứ tuôn xuống người nàng đi, biển cả cứ giội lên người nàng. Sá gì!

Nàngđãlàmộttấmgiẻđẫmnước.Ấylànàngtưởngthế.Nhưngthậtlàsai

lầmkhitưởngtượngrằngmìnhdốccạnhếtđắngcaycủavậnmệnhvàđạt

tớiđượcchỗtậncũngcủabấtkỳmộtcảnhhuốngnào.

Hỡiơi!Nhữngvậnmệnhbịxôdồnnhưthếlàthếnàonhỉ?Họbịđẩyđi

đâu?Vìsaolạithế?Aibiếtđiềuấytứclàrõcáitốitămhuyềnbí.Chỉcómột

kẻbiết.ĐólàChúa.

XII

GÃBAMATABOISVÔCÔNGRỒINGHỀ

Ởtỉnh nhỏ, nhất là ở Montreuil Sur Mer, cómộthạngthanhniên mỗi

nămgặmnhấmmộtngànrưỡifrancslợitứccùngmộtkiểucáchnhưcáccậu

côngtửởParistiêuhaimươivạnfrancs.Đólàmộthạngngườivônghĩa,

khôngsinhlực,ănbám,vôdụng,cóchútítruộngđấtvànhiềucáidạidột

cộngvớimộtítthôngminh.Vàocácphòngkháchlịchsựthìhọlàngườicục

súc,màởquánrượuthìhọtựcholàquýtộc.Mởmiệngthìnàolà“đồngcỏ

củatôi”nàolà“rừngcủatôi,điềntốtnhàtôi”.Họhuýtcòicáccôđàotrong

rạpđểlênmặttalàngườithôngthạo,họgâygổvớisĩquanđểtỏrằngmình

cũnglàkháchkiếmmã.Họcũngđisăn,hútthuốclá,ngápvặt,uốngrượu,

đánhbillard,đứngxemngườitalênxuốngxe,lacàchốncaolâutửuđiếm.

Họcómộtconchóđểgặmxươngdướibànvàmộtcônhântìnhđểdọncơm

lên bàn cùng ăn. Họ tính toán chi li từng xu, họ học đòi theo thời trang

khôngphảilối,họcónhữngkiểucáchthịthànhrởm.Cứthếhọsốnggiàđời

nguđộn,khônglaođộng,chẳngíchgìchođờimàcũngchẳnghạibaonhiêu.

FélixTholomyèsmàchỉởtỉnhnhà,chẳngbiếtParislàgìcả,thìsẽcómột

kiểungườinhưthế.

Nếuhọgiàucóhơnnữathìngườitachohọlàkẻsangtrọng,mànghèo

kiếthơnnữathìlàđứaănhại.Thậtrahọchỉlàmộtbọnvôcôngrồinghề.

Trongđám,cókẻbặngnhặng,cókẻchánchườngcókẻvẩnvơvàcókẻlố

bịch. Thời ấy, bộ cánh của một gã sang trọng là một cái cổ áo, một cái

cravate to, một chiếc đồnghồ có dây lủnglẳng đồ chơi, ba cáigilet mặc

chồnglênnhau,mỗicáimộtmàu,cáixanhtrongcùngrồiđếncáiđỏ,một

cáiáomàuoliviersthânngắn,đuôixòe,đínhhaihàngcúcbạcdàysítnhau,

chạy lên tận vai, một cái quần cũng màu oliviers nhưng nhạt hơn, đường

mayởhaiốngthêmnhữngngấnthêuchođẹp,từmộtđếnmườimộtnhấn

mộtbên,chứkhôngbaogiờquávàluônluônlàsốlẻ.Thêmvàođócòncó

đôigiàycaocổgắncásắtởgót,cáimũcao,hẹpvành,mớtócbờmxờm,cây

batoongtotướngvànhữngcâubônglơn,bôngphèngluônluôntrêncửa

miệng.Đặcbiệthơncảlàbộcựagiàyvàbộrâutrênmép.Bấygiờrâumép

làdấuhiệutưsảnthịdân,còncựasắtcónghĩalàngườiđibộ.

[63]

Gãsang

trọngtỉnhlẻdùngcựacàngdàivàtỉabộriacàngdữ.

BấygiờcácnướcCộngHòaNamMỹđangchốnglạiáchthốngtrịcủa

vua Tây Ban Nha. Bolivar đang lãnh đạo quân Cách Mạng chống lại

Morillo,tướngcủanhàvua.Nhânđó,mũhẹpvànhlàBảoHoàngvàcótên

làMorillo,cònnhữngngườipháitựdothìđộimũrộngvànhgọilàBolivar.

Khoảngđầugiêngnăm1823,nghĩalàtámchínthángsaunhữngviệcvừa

kể,vàobuổitốimộtngàymưatuyết,mộtchàngcôngtử,mộtgãvôcôngrồi

nghềkiểutrên,ănmặcđúngthờitrang,lạichoàngmộtáokhoácthậtấm,

đangtiêukhiểnbằngcáchtrêunghịchmộtgáiđiếm.Ảnàyđanglảngvảng

trướctiệmcàphêSĩQuan.Ảbậnáomỏngđểhởngựcvàvai,trênđầugiắt

hoa.Taycôngtửhútthuốclá,cáimốtbấygiờlàthế.Mỗilầnngườigáiđiếm

lượnquathìhắnlạiphàkhóixìgàvàomặtảvàvăngranhữnglờitrêuchọc

màhắncholàhómhỉnh:“Saomàyxấunhưmalemthế!Hãychemặtđi,con

kia!Màylàconmóm!”…TaycôngtửấytênlàBamatabois.Ngườiđànbà

trôngnhưconmadạitrátphấnđiđilạilạitrêntuyết,khôngtrảlời,không

thèmnhìnhắn.Ảcứyênlặngđilại,cáchnămphútlạiđếnhứngnhữnglời

chếgiễumộtlần,ynhưmộttênlínhbịphạtđònqualạidướitrậnmưaroi.

Thấy châm chọc không kết quả, anh chàng đâm tức, bèn rình lúc chị kia

quaylưnglại,khẽrónrénđitheo,nhịncườicúixuốngbốcmộtnắmtuyếtbỏ

tọtvàolưngáohởvaicủachịta;chịrúlênmộttiếng,nhảychồmlênnhư

một con báo, xông vào cào cấu nát mặt thằng nghịch ác, miệng chửi rủa

nhữnglờighêgớmnhất.Tiếngchửirủakhànkhànvìrượuvăngratừmột

cái mồm đen ngòm thiếu cái răng, trông đến gớm. Người đàn bà ấy là

Fantine.

Nghenáođộng,bọnsĩquantrongtiệmkéocảrangoài,ngườiđiđường

cũngđứnglại,tụtậpthànhđámđôngvâyquanhlấyđámđánhnhaumàcười,

màlaó,màvỗtay.Trongđámđánhnhautúibụinhưmộtcơnlốc,nhìnkỹ

mớithấymộtanhđànôngđươngchơivơi,mũlăndướiđất,mộtchịđànbà

vừađấm,vừađá,vừarúthét,đầutrần,khôngrăng,khôngtóc,mặttáinhợt

vìgiận,nomthậtghêgớm.

Bỗngmộtngườicaolớntừđámđôngtiếnthẳngra,tómngựcáosatinđầy

bùncủangườiđànbà,ralệnh:

—Đitheota!

Ngườiđànbàngẩnglên.Tiếngthétbỗngnhiênnghẽntrongcổ.Haicon

mắtchịđờra.Mặtchịđangtáinhợtbỗnghóaratáixanhvàchịrunlênvì

kinhsợ.ChịđãnhậnrangườiấylàJavert.

Cậucôngtửnhânlúclộnxộnchuồnmất.

XIII

GIẢIQUYẾTMẤYVẤNĐỀCẢNHSÁTTHÀNH

PHỐ

Javert rẽ đám đông, rảo cẳng đi về phía Sở Cảnh Sát ở đầu phố, kéo

ngườiđànbàkhốnnạnlếchthếchtheosau.Chịtađểmặcchohắnlôiđinhư

ngườimấthồn.Cảhaikhôngainóimộtlời.Bọnngườiđixem,thíchthúcực

độ,kéotheosau,vừađivừaphatrò.Cảnhkhổnãocùngcựcvẫnlàcơhội

chonhữnglờibôngđùatụctĩu.

BuồnggiấySởCảnhSátlàmộtgiannhàthấpcólòsưởi,cóbótlínhbảo

vệ, cửa trông ra đường, kính có song sắt. Javert mở cửa đưa Fantine vào

trong nhà rồi đóng cửa lại, làm cho bọn tò mò thất vọng. Họ kiễng chân

nghểncổnhìnquatấmkínhmờchỗbótgác,đểxemchođược.Anhtòmò

giốngnhưanhthamăn.Đượcxemcũngnhưđượcnuốt.

Fantinevàođếnbuồnggiấy,ngồiphệtxuốngmộtxókhôngdámrỉrăng,

khôngcựaquậy,thubốnvóynhưconchósợđòn.Viênđộicoiởđâymang

lạimộtcâynếnđặtlênbàn.Javertngồixuống,rúttrongtúiramộttờtínchỉ

rồibắtđầuviết.

Pháp luật chúng ta đã giao những phụ nữ này cho cảnh sát được toàn

quyềnxửlý.Nómuốnlàmthếnàothìlàm,muốnphạtthếnàocũngđược.

Nótựýtướcđihaithứđángbuồnmàhọgọilànghềnghiệpvàtựdocủahọ.

Javertlạnhnhưtiền.Bộmặtđĩnhđạccủahắnkhôngbiểulộchúttìnhcảm

nàohết.Songhắnsuynghĩchămchúvànghiêmtúclắm.Đólàlúchắnthi

hànhcáiquyềnlựcđặcmệnhđángsợcủahắn,vớimọisựthậntrọngcủamột

lươngtâm nghiêmkhắc,tuy khôngcóai kiểmsoát.Lúcấyhắn cảmthấy

chiếcghếđẩucảnhsátviêncủahắnlàmộtcôngđường.Hắnđangngồixử

án.Hắnluậnánvàhắnkếttội.Hắnvậndụngtấtcảnhữngkiếnthứccủahắn

đểlàmchotròncáiviệcnghiêmtrọngấy.Càngxétviệcđứagáiđĩấy,hắn

càngthấyphẫnnộ.Khôngnghingờgìhết,hắnvừachứngkiếnmộttộiác.

Thậtthế,trướcmặthắn,ngayngoàiphố,mộtảvôlạiđãlăngmạxãhội,đã

xúcphạmxãhộitrongconngườimộtvịnghiệpchủ-cửtri.Mộtảgáiđiếm

dámxúcphạmmộtnhàtưsản.Cảnhấy,chínhmắthắn,chínhJavert,đãnhìn

thấy.Hắnyênlặngcắmcúiviết.

Viếtxong,hắnkýtên,gấptờgiấylạiđưachoviênđộigácmàbảo:

—Lấybangườigiảiconnàyvàonhàgiam.

RồiquaysangphíaFantine:

—Màyđitùsáutháng.

Fantinerụngrời,kêu:

—Sáutháng!Sáuthángởtù!Sáuthángmỗingàychỉđượcbảyxu!Thế

thìCosetterồiralàmsao?Conơi!Con!Ôngthanhtraơi,tôicònnợnhà

Thénardiernhữngmộttrămfrancsnữa,ôngcóbiếtchokhông?

Chịtalếtdướisàngạchlấmbùngiầybọnlính,chịchắptay,cứquỳlê

đầugốiđivàkêuvan:

—ÔngJavertơi,ôngsinhphúccho.Tôicamđoanvớiôngrằngkhông

phảilỗiởtôi.Nếuôngđượcchứngkiếnngaytừlúcđầuthìôngđãrõ.Tôi

xinthềtrướcmặtChúalàkhôngphảilỗiởtôi.Chínhcáinhàôngtưsảnấy,

nàotôicóquenbiếtgìđâu,ôngấybốctuyếtbỏvàolưngtôi.Khilũtôiđi

đườngkhôngđộngchạmgìđếnai,thìngườitacóquyềngìlấytuyếtnhét

vàolưngchúngtôinhưthế?Tôibịcónglạnh.Tôilạiđangốmdở,ôngxem

đấy!Vớilạitrướcđóôngấycứnhạobángtôimãi.Nàolà:Màyxấulắm!

Nàolà:Màykhôngcórăng.Tôicũngbiếtlàtôikhôngcórăngthật.Tôicó

làmgìđâu.Tôitựnhủ:Vịnàybôngđùathôi.Tôicógiởngóngìvớiôngấy

đâu.Tôikhôngnóikhôngrằng.Giữalúcấythìôngtanhéttuyếtvàongười

tôi.ThưaôngJavert,thưaôngthanhtraphúcđức.Quanhđâylạikhôngcóai

làmchứngchotôilàđãtrôngthấyđúngnhưthếư?Cólẽtôicũngcótráivì

đãnónggiận.Nhưngôngminhxétcho,tronglúcbấtthầnnhưthế,aimà

bìnhtĩnhđược.Aimàkhôngphátbẳnlên.Vảlạibấtthìnhlìnhkhôngngờcó

ngườibỏmộtvậtlạnhnhưthếvàotronglưngthìaimànínđược!Tôicũng

biếtlàmbẹpcáimũdạcủaôngấylàtráirồi.Làmsaoôngấylạibỏđingay

khôngđểchotôixinlỗi!Trờiơi!Xinlỗiôngấythìxinchứsao.ÔngJavert

ơi,xinôngthachotôilầnnày,lầnhômnaythôi.Ôngơi,ôngkhôngbiếtcho

rằngởtrongtùmỗingàychỉkiếmđượccóbảyxu-cáiđóhẳnlàkhôngphải

lỗiởNhàNước-nhưngchỉkiếmđượccóbảyxumàôngtưởngtượngxem,

tôiphảitrảnợnhữngmộttrămfrancs,khôngcóthìhọtốngcổcontôiđi.Ôi

trờiơi!Tôikhôngthểđểcontôiởvớitôiđược.Cáinghềtôilàmxấuxalắm!

Ôi,Cosette,conơi,conyêuquýcủamẹ,rồiconsẽrasao,hỡiconchótội

nghiệpcủamẹ?Thưaông,tôinóibọnnhàThénardier,bọnbánquán,bọn

nhàquê,chẳngcónhânnghĩagì.Chúngnóchỉbiếttiềnvớitiền.Đừngbỏtù

tôi,ôngơi!Ôngbiếtcho,nếutôiởtùthìconbésẽbịđuổingayrađường

muốnrasaothìra,giữamùađôngthánggiáthếnày.Ôngthươngcháubé

bỏngvới,ôngJavertphúcđứcơi.Nếunónhớnnhaumộttí,thìkệnótựđi

màkiếmănlấy,nhưngnócònbédạilắm,chưabiếtgìđâu.Tôivốnkhông

phảilàconngườihưthânmấtnết.Khôngphảitạitôisiêngănnháclàmgì.

Sởdĩtôiphảiuốngrượulàvìkhốnkhổquá.Tôicóưarượuđâu,songuống

vàochonóquênlãngđi.Khitôicònđượcsungsướng,aimởtủtôimàxem

thìbiếtrằngtôikhôngphảilàkẻđỏmdángbơthờgìđâu.Tôitrướccóquần

áo,nhiềulắm.ÔngJavertơi!Ôngrủlòngthươngtôivới,ông!

Ngườigậplạilàmđôi.Fantinevừanói,vừakhócnứcnở,nướcmắtràn

rụa,áoxoạcđếnngực,haitayvặnvàonhau,thỉnhthoảnghokhantừngcơn

ngắn;chịnóilắpbắphổnhển,giọngyếuđuốinhưngườihấphối.Sựđau

khổcùngcựccókhinhưmộtánhsángthầndiệuvàghêgớmlàmđổinétmặt

conngười.Fantinelúcấytrởlạiđẹpđẽ.Nhiềukhichịdừngnói,ômlấygấu

áocủaJavertmàhônmộtcáchthiếttha.

Trướccảnhtượngấy,dầusắtđácũngphảichuyển,nhưngquảtimgỗcủa

tênmậtthámkhônglaychuyểntínào.

—Thôi,tađãngherồi.Màyđãnóihếtchưa?Bâygiờthìđi.Đitùsáu

tháng.DẫuChúaCứuThếxuốngđâycũngkhônglàmthếnàođược.

Fantinengheđếncáicâutậntừ:“DẫuChúaCứuThếcũngkhônglàmthế

nàođược!”thìhiểurằnghắnđãnhấtquyếtnhưthếrồi.Chịngãsụpxuống,

miệnglắpbắp:

—Thachotôi!

Javertquaylưngđi.Bọnlínhtúmtaychị.

Trướcđấymấyphútcómộtngườivàotrongbuồnggiấymàkhôngaiđể

ý.Ngườiấyđãkhépcửavàtựalưngvàocửa,đứngnghenhữnglờivanxin

tuyệtvọngcủaFantine.Đếnkhibọnlínhtúmlấychịđànbàkhốnnạn,chịta

khôngchịuđứngdậy,thìngườiấybướcrakhỏichỗtối,bảo:

—Khoanđã.

JavertnhìnlênvànhậnraôngMadeleine.Hắnbỏmũchào,dánglúng

túngnhưcóýbựcmình:

—ThưaôngThịTrưởng,xinlỗingài…

Mấytiếng“ÔngThịTrưởng”làmchoFantinenhưbịđiệngiật.Chịvươn

đứnglênđộtngộtnhưmatừdướimồ,lấytaygạtmấyngườilínhra,tiến

thẳngđếntrướcmặtôngMadeleine,nhữngngườichungquanhkhônggiữ

kịp.Chịnhìntrừngtrừngvàomặtông,bộdạngnhưcondại:

—A!VậyramàylàôngThịTrưởng!

Chịcườilênkhanhkháchvànhổmộtcáivàomặtông.

ÔngMadeleinelaumặt,rồinói:

—ÔngthanhtraJavert,ônghãythảngườiđànbànàyra.

Javerttưởngmìnhsắphóađiên.Cùngmộtlúcliền,hắncónhữngcảm

xúcmãnhliệtvàdồndậpchưatừngthấy.Mắttrôngthấymộtđứagáiđiếm

nhổvàomặtmộtôngThịTrưởng,đólàmộtđiềuquáigở,chỉnghĩlàviệcấy

cóthểxảyrathôicũngđủbấtkínhrồi.Mặtkhác,tríóchắnlờmờliênhệ

hìnhảnhthậtcủaảgáiđiếmvớihìnhảnhướcđoánvềôngThịTrưởngkia,

dođấyhắnkinhhoàngthấyrằngviệcđạixúcphạmcủaFantinevừarồicũng

khôngcógìlàlạ.NhưngđếnkhihắnthấyôngThịTrưởngấy,ôngquanấy,

bìnhtĩnhchùimặtvànói:“Hãythảngườiđànbànàyra",thìhắnchoáng

vángkinhkhủng.Hắnđứngngâyrakhôngbiếtnóigì,khôngbiếtnghĩthế

nào.Chưabaogiờkinhngạcđếnnhưthế,hắnnghẹnmồmnhưbịcâm.

LờiôngMadeleinelàmchoFantinengạcnhiênkhôngkém.Chịgiơcánh

taytrầnnắmlấyquảnắmcửalòsưởi,nhưngườisắpngã.Vàchịngơngác

nhìnquanh,miệnglẩmbẩmnhưnóimộtmình:

—Thảra!Thảtôiraà!Đểchotôikhỏiphảiđitùsáutháng!Ainóinhư

vậyđó?Cóthật có người nói nhưthếkhông?Tôinghe lầm chăng? Chắc

chẳngphảicáithằngThịTrưởngtrờiđánhkia!ÔngJavertnhânđứcơi,có

phảiôngbảothảtôirakhông?Trờiơi!Ôngơi!Tôixinnóiôngrõrồiôngđể

tôiđinhé!CáithằngThịTrưởngtrờiđánhnày,cáithằngchóđểugiảThị

Trưởngnày,chínhnóđãlàmtôitrămphầnđiêuđứng.ThưaôngJavert,ông

nghĩmàxem! Hắn đãđuổitôi!Chỉ vì mộtlũđànbà mạt kiếpđãxầmxì

trongxưởng.Thếcóphảilàkinhtởmkhông?Ailạiđiđuổimộtđứacongái

nghèokhổcầncùlàmăn.Bịđuổitôikhôngkiếmđủtiềnnuôicon,chonên

mọisựbấthạnhxảyđến.TiệnđâycómộtđiềumàcácôngSởCảnhSátnên

đểýcảithiện,làđừngđểbọnthầukhoántrongnhàtùlàmhạibọnngười

nghèo.Ôngơi,tôitrìnhbàyđểôngrõ,côngmaychemiseđanglàmườihai

xuthìhạxuốngcònchínxu.Thànhrakhôngthểsốngđượcvàphảimặccho

đờirasaothìra.TôicònconCosette,túngthìphảitínhnênhóarangườihư.

Bây giờ thì ông đã hiểu bao nhiêu tai ách của tôi đều do cái thằng Thị

Trưởngănmàynàyđâyracả.Tôicóxéobẹpcáimũdạcủaôngtưsảntrước

tiệmcàphêsĩquan.Nhưngôngtađãnémtuyếtlàmhỏngcáiáodàicủatôi.

Nghềchịemchúngtôi,cảbộcánhchỉcóchiếcáolụađểdiệnbuổitốithôi.

Ôngxem,tôicócốlàmhạiaibaogiờđâu,cóphảikhôngthưaôngJavert.

Tôithấychánvạnđứahungáchơntôi,thếmàchúngnóđượcsungsướng

hơntôi nhiều.ÔngJavert ơi!Cóphảiôngbảongườitathả tôirakhông?

Đúngthếchứ?Xinôngcứchođiềutra,ônghỏichủnhàtôimàxem,bâygiờ

tôiđãtrảtiềnnhàsòngphẳng,aicũngsẽcôngnhậntôilàngườithậtthà.Ôi!

Trờiơi,xinôngthalỗi,tôivôýcầmphảiquảnắmcửalòsưởilàmkhóibay

rangoài.

ÔngMadeleinechămchúnghenàngnói.Vừanghe,ôngvừachotayvào

túiáogiletlấyramộtcáiví,nhưngmởralạilàvíkhông,nênônglạibỏvào

túi.ÔnghỏiFantine:

—Chịnóichịcònnợbaonhiêunữa?

ĐanghướngvềphíaJavert,Fantinequaylại:

—Taonóivớimàyđấyà?

Rồinàngnóivớibọnlính:

—Nàycácbác,cácbáccótrôngthấytôinhổvàomặtnóthếnàokhông?

À!TênThịTrưởnggiàkhốnnạnkia,màyđếnđâyđểdọataođó,cóphải

không?Nhưngtaothìtaokhôngsợmàyđâu.TaochỉsợôngJavertthôi.Tao

kínhsợôngJavertphúcđứcthôi.

Nóithếrồichịquayvềphíatênthanhtramậtthám:

—Thưaông,nóithếthìnói,cũngphảichocôngbằngchứ!Ôngthanhtra

ơi,tôi biếtônglà ngườicôngminh.Đầuđuôi câuchuyệncó gìđâu.Một

ngườiđànôngđùa,bốcmộtdúmtuyếtnhétvàolưngngườiđànbà,việcấy

làmchobọnsĩquancười.Đúng!Họcũngphảiđùagiỡnchứ.Màđámchị

emchúngtôicũnglàđểmuavuichothiênhạ.Vềphầnôngthìôngcũng

phảigiữgìntrậttựchứ.Chonênôngđếnônglôiconmẹđànbàcólỗiđi.

Nhưngôngvốnlàngườinhântừ,khinghĩlại,ôngbảothảtôira.Thếlàông

thươngđếncháubélắmđấy,vìrằngsáuthángởtùthìainuôiconchotôi.

Thếnhưngchớcóaidạidộtmộtlầnnữa,conkhốn!Lạyông,tôikhôngdám

thếnữa,ôngJavert!Từgiờthìaimuốnlàmgìtôithìlàm,tôikhôngdámcựa

quậynữa.Nhưngôngạ,hômnaytôitrótlàmtoánglênvìtôicóngquá.Tôi

khôngdècócáivốctuyếtcủaôngấyởtrongbụng.Tôiđãtrìnhôngrõlàtôi

đangốm,tôiho,trongdạdàytôicócáicụcgìnóngnhưlửa.Ônglangbảo

tôiphảichữangayđi.Đâynày,ôngsờvàomàxem.Ôngcứđưatayđây,

đừngsợ,ởchỗnàynày.

Fantinekhôngkhócnữa,giọngchịmơntrớnvuốtve.Chịnắmbàntayto

kệchcủaJavertápvàochỗngựctrắngmịncủachị,vừanhìnhắnvừacười.

Bỗngchịnắnlạisốngáolôithôi,kéocáigấuváyđãhếchlêntậnđầugốivì

chịquỳbòtừnãy.Rồitiếnraphíacửa,chịgậtđầuthânmậtnóinhỏvớibọn

línhcanh:

—Cácchúquyềnạ,ôngthanhtrabảothảchotôi,tôiđiđây.

Chịđặttaylênthencửa,chỉmộtbướcnữathôilàchịởngoàiđường.Cho

đếnlúcấyJavertvẫnđứngyên,mắtnhìnxuốngđất.Hắnngâyranhưmột

photượngđặtkhôngphảichỗ,ởgiữaquangcảnhđó.Nghetiếngđộngcửa,

hắnvụttỉnhlại,ngẩngđầulênvớivẻquyềnhànhvôthượng.Uyquyềncàng

ởngườiđịavịthấpcàngđángsợ.Uyquyềnởloàithúdữvàhungtợn,uy

quyềnởngườihènhạthìkhôngcógìkhủngkhiếphơn.Javertthét:

—Độitrưởng!Anhkhôngtrôngthấyconấynóđiraà!Aibảoanhđểnó

đi?

—Tôibảo-ôngMadeleine.

FantinenghetiếngJavertthétthìrụngrờibuôngthencửa,nhưmộttênkẻ

cắpbịbắtthảrơivậtđãlấy.ĐếnkhinghetiếngôngMadeleinethìchịquay

lại.Từđấychịđứngyênlặng,khôngdámthởmạnh,conmắthếtnhìnJavert

lạinhìnôngMadeleinetùytheongườinàyhayngườikianói.

CólẽJavertđãbị“trậtbảnlề”nênmớithétmắngviênđộinhưthế,mặc

dầuđãcólờiôngThịTrưởngtruyềnthảchoFantine.Cólẽhắnquênrằngcó

ôngThịTrưởngởđâychăng?Cólẽbụngbảodạrằngkhôngcóthểmột“nhà

cầmquyền”lạiramộtcáilệnhnhưthế,hắnnghĩchắcôngThịTrưởngđã

lầmlẫn,muốnthếnàylạinóirathếkhácchăng?Haylàđãhơnhaitiếng

đồnghồ chứng kiến những sự việc ngược đờiquáđỗi,hắn nghĩ cần phạt

quyếtliệt,ngườithấpphảinắmlấyquyềncao,ngườimậtthámphảilênlàm

quantòa,ngườicảnhbinhphảiquanán.Đếnnướcnàythìhắnphảiđạidiện

choluậtpháp,đạođức,anninh,đạidiệnchoNhàNước,đạidiệnchotấtcả

xãhộinóichung.

Dẫu sao, khi ông Madeleine nói “tôi bảo” thì viên thanh tra mật thám

JavertquaylạiphíaôngThịTrưởng.Mặthắntáingắt,môitímlại,toànthân

rung khe khẽ, vẻ người nghiêm lạnh, con mắt thất vọng và giọng hắn, lạ

chửa,rắnrỏituymắthắnnhìnxuống:

—ThưaôngThịTrưởng,khôngthểthếđược.

—Saovậy?

—Cáiconkhốnnạnnàyđãlăngmạmộtngườisangtrọng.

ÔngMadeleineôntồn,đấudịu:

—ÔngthanhtraJavertnày!Ônglàmộtngườichínhtrực,chonêntôisẵn

lònggiảithíchcửchỉcủatôi.Sựthậtlàthếnày.Khiôngđưangườiđànbà

nàyđithìtôicũngvừađếnchỗđó,hãycònthấyđámđôngđứngbàntán,Tôi

cóhỏiđầuđuôivàbiếtrằngchínhanhtưsảncólỗi,lấylẽcôngbìnhmànói

thìphảibắtanhtamớiđúng.

Javertgượnggạo:

—ConkhốnkiếplạivừaxúcphạmđếnôngThịTrưởng.

—Đólàchuyệnriêngcủatôi.Riêngtôibịnhục,chắcvậy.Thếthìxửtrí

thếnàocũngtùytôithôi.

— Tôi xin ngài Thị Trưởng tha lỗi cho tôi. Điều nhục ấy không phải

thuộcriêngngàimàlàthuộcluậtpháp.

—ÔngthanhtraJavert,luậtphápcaonhấtlàlươngtâmconngười.Tôi

đãnghengườiđànbànàynói.Tôihiểunhữngviệctôilàm.

—ThưaôngThịTrưởng,tôithìtôichẳnghiểugìnhữngviệctôitrông

thấy.

—Thếthìônghãycứchấphànhmệnhlệnh.

—Tôichấphànhnhiệmvụ.Nhiệmvụcủatôibuộcphảigiamtùconnày

sáutháng.

ÔngMadeleinengọtngào:

—Ôngngheđây.Ngườinàysẽkhôngphảitùmộtngàynào.

Thấylờinóikiênquyết,JavertdámnhìnngayvàomặtôngThịTrưởng,

nhưngvẫngiữgiọnghếtsứctônkínhmànói:

—TôithậtlấylàmkhổtâmvôcùngvìphảicưỡnglạilệnhcủaôngThị

Trưởng.Đâycũnglàlầnthứnhấttrongđờitôi.Xinngàihạcốchophéptôi

trìnhrằngviệcnàyđúnglàthuộcquyềnhạnchúngtôi.Tôixintheoýngài

ThịTrưởng,chỉxétviệcanhtưsảnbịxúcphạmthôi.Tôicómặttạiđấy.

ChínhcáiconnàynóđãnhảyxổtúmlấyôngBamatabois.ÔngBamatabois

làcửtri

[64]

vàlàchủtòanhàtođẹpcóbaolơnởgócphố,nhàbatầnggác

dựng toàn bằng đá tảng. Ấy! Ở đời có lắm việc như thế! Bẩm ngài Thị

Trưởng,dùsaođinữathìviệcnàycũngchỉlàmộtvụvicảnhngoàiđường,

thuộcphạmvixétxửcủachúngtôi.VìthếtôiphảigiamgiữconmụFantine.

Tức thì ông Madeleine khoanh tay trước ngực và nói với một giọng

nghiêmkhắcchưaaitrongthànhphốtừngnghethấy:

—Sựviệcôngnóiđâylàmộtvụviphạmluậtcảnhsátthànhphố.Chiếu

theocácđiềukhoản9,11,15và66trongluậthìnhsựtốtụngthìquyềnthẩm

phánvụấylàởtôi.Vậytôiralệnhthảngườiđànbànàyra.

Javertcốsứclầncuối:

—Nhưng,thưangài…

—Cònvềôngthờitôinhắclạiđiều81trongđạoluậtngày13tháng12

năm1799vềviệcbắtgiamngườitráiphép.

—Khôngnóigìcả…

—Nhưngmà…

—Đira-ôngMadeleinetruyềnlệnh.

Javertđứngnhậnmiệngđònđánhtừtrướcmặt,vàogiữangực,ynhưmột

ngườilínhNga.

[65]

HắncúirạpxuốngtậnđấtchàoôngThịTrưởngrồiđira.

Fantineđứngtránhramộtbênvàkinhhoàngnhìnhắnđiquatrướcmặt.

Tâmtrạngcủachịcũngđảolộnlạlùng.Chịvừađượcthấycóhaithếlựcđối

khánggiànhgiậtconngườichị.Dướimắtchị,cóhaingườiđươngđốichọi

nhau,haingườicùngnắmtrongtayđờisốngcủachị,tựdocủachị,cảlinh

hồncủachịvàđứaconcủachị.Mộtbênthìmuốnxôchịvàochỗtốităm,

mộtbênthìmuốnkéochịrangoàiánhsáng.Conmắtkinhhoàngcủachị

nhưnhìnthấycuộcđấuphóngđạilênvàhaingườihiệnratolớnnhưhaihộ

pháp:MộtlàôngThiện,mộtlàôngÁc.ÔngThiệnđãthắngôngÁc.Cáiý

nghĩđãlàmchochịrunggiậntừđầuđếnchânlàvịthiênthầnchechởcho

chị lại chính là cái người mà chị hằng ghét cay ghét đắng, cái ông Thị

Trưởngmàchịcholàđãgâyramọioantrái,ôngMadeleine.Hơnnữachị

lăngmạôngtamộtcáchquáquắtnhưthế,lạichínhlàlúcôngtacứuchị!

Chịtrônglầm,nghelầmhaychăng?Từđâychịphảithayđổitấtcảtâmhồn

đihaysao?…Chịkhôngbiết,chịrunrẩy.Chịcàngnghecàngbốirối,càng

nhìncàngkinhhoàng.MỗilờinóicủaôngMadeleinemỗilầntiêudầnbóng

uámcủasựhằnthùtronglòngchịvànảynởramộtcáigìđầmấm,nóvừa

làniềmvuimừng,lòngtintưởngvàtìnhyêuthương.

Khi Javert ra khỏi buồng rồi, ông Madeleine quay sang phía chị, nói

chuyệnvớichị.Giọngôngchậmrãikhókhănnhưcốcầmnướcmắt:

—Tôiđãnghecônói.Nhữngchuyệnxảyratrướckia,tôicóbiếtgìđâu.

Tôitinlàcônóithật,tôicảmthấylàthật.Tôicũngchẳngbiếtlàcôđãnghỉ

việcởxưởngtôi.Tạisaolúcấycôkhôngđếntìmtôi?Thôi,bâygiờthếnày:

Tôitrảnợchocô;tôichongườiđiđónconcôvềđây,haylàcôđếnởvớinó,

tùyýcô.Cômuốnởlạiđây,haylàởParis,hayởđâunữacũngđược.Tôisẽ

trôngnomchocảhaimẹcon.Cômuốnlàmnữahaynghỉviệccũngđược.

Cầnbaonhiêutiềntôisẽđưa.Côsẽlạisốngcuộcđờilươngthiệnkhicôđã

đượcấmnosungsướng.Hơnthế,quanhữnglờicônói,nếulàthậtcả-tôi

tinlàthậtcả-thìcôvẫnlàngườitrinhchínhvàthanhcaotrướcChúa,cô

ngherõchưa?Tộinghiệp!

Nhữnglờiấy,conngườiđangkhốnkhổnhưFantinenghelàmsaocho

nổi.Đượcsốngvới con Cosette! Hết cáikiếpsốngnhơnhuốcnày!Được

sống tự do, đầy đủ, sung sướng, lương thiện cùng với con Cosette! Giữa

cảnhcùngcực,chịnhìnthấyhiệnratấtcảnhữngmộngướcthiênđường!

ChịngâyngườinhìnôngMadeleinevàchỉkịpbậtlênmấytiếngkhócnức

nở: Hu! Hu! Hu! Hai ống chân khuỵu xuống, chị quỳ trước mặt ông

Madeleine.Ôngtachưakịpngăn,chịđãvồlấytayôngmàhôn.

Rồichịngấtđi.

QUYỂNVI

JAVERT

I

BẮTĐẦUYÊNNGHỈ

ÔngMadeleinesaingườivựcFantinevềbệnhxáthợthuyềnđặtngayở

nhà riêng của ông. Ông giao chị cho hai bà xơ trông nom. Đặt chị vào

giườngnằmthìchịlêncơnsốtnặng.Mộtphầnđêmchịmêsảng,nóihuyên

thuyên.Nhưngsaurồichịcũngngủyên.

Mãiđếntrưahômsau,Fantinemớitỉnhdậy.Nghecótiếngngườithởở

đầugiường,chịvạchmàntrôngrathìthấyôngMadeleineđangđứngyên

nhìnvậtgìởtrênđầugiường.Conmắtcủaôngđầyvẻtrắcẩn,loâuvàhình

nhưcầukhẩn.Chịtrôngtheothìthấyôngđươngchămchắmnhìncâythánh

giáđóngởtrêntường.

TrongtâmtríFantine,hìnhảnhôngMadeleineđãkháctrước.Trôngông

nhưcóánhhàoquangtỏara.Ôngmêmảinhưđangcầunguyện.Chịnhìn

ôngmộtlúclâukhôngdámlêntiếng,mãisauchịmớikhẽhỏi:

—Thưaông,ônglàmgìđấy?

ÔngMadeleineđứngởđóđãmộttiếngđồnghồ.ÔngchờFantinetỉnh

dậy.Ôngnắmlấytaychị,nghemạchrồihỏi:

—Côthấytrongmìnhthếnào?

—Thưakhá.Tôingủđược.Hìnhnhưkhỏehơnnhiều.Chắckhôngviệc

gì.

Bâygiờôngmớitrảlờicâuhỏiđầutiêncủachị,làmnhưvừamớinghe

ra:

—TôicầunguyệnChúakhổnạnởtrênkia.

Trongthâmtâmôngmuốnnóithêm:Vìngườiđànbàkhổnạndướinày.

CảđêmhômquavàsánghômnayôngMadeleineđidòhỏivềviệcFantine.

Bâygiờôngbiếtrõtấtcảnhữngtìnhtiếtthươngtâmtrongđờichị.Ôngnói

tiếp:

—Côlàmộtngườimẹđaukhổ.Thôi,khôngnênthởthannữa,cũngnhờ

thếmàngàynaycômớihưởngquảphúc.Loàingườilàmnênthiênthầnnhư

thếđó.Khôngphảilỗiởhọ:Họcóbiếtcáchgìkháchơnđâu.Côxemđấy,

cảnhđịangụccôvừathoátkhỏichínhlàtầngthứnhấtcủathiênđường.Phải

quađótrước.

Ôngthở dàinãonuột. CònFantinethì nhìnvàoông mỉmcườimột nụ

cườihuyềndiệu,tuycókhuyếthaichiếcrăng.

Cũngtrongđêmấy,Javertviếtmộtbứcthư.Sángsớmhômsauhắnthân

hànhđếntậnnhàbưuđiệnMontreuilSurMerđểgửi.ThưgửiđiParis,đề:

“KínhđệôngChabouillet,bíthưcủaôngGiámĐốcSởCảnhSát”.

Cũngvìcâuchuyệnởbótcảnhvệđồnđạirangoàinênbàphụtráchbưu

chính và một vài người thóc mách trông thấy phong thư và nhận ra chữ

Javertthìđoánlàhắnđệđơnxintừchức.VềphầnôngMadeleine,ôngviết

thư ngay cho vợ chồng Thénardier, Fantine nợ chúng một trăm hai mươi

francs,ônggửichochúngbatrăm.Ôngbảochúngtrừđicáckhoảncònlại

thìdùnglàmchiphíđểđưaconCosetteđếnMontreuilSurMer,mẹnóđang

ốmcầnđượcgặpnó.

BứcthưlàmchoThénardierlóamắt.Hắnbảovợ:

—Mẹkiếp,chớbuôngconbéra!Aingờconchimsâulạisắphóaracon

bòsữa.Taođoánrarồi.Chắclạicóthằngngốcdạigáinàoănphảibùacon

mẹnóđâychứgì.

Nóphúcđápbằngmộttờkênợnămtrămlinhmấyfrancs,làmrấtkhéo.

Tờkêcóđínhhóađơnkhôngaicóthểngờvực,mộtcáicủathầythuốc,một

cáicủahiệubàochế.Cộngtrênbatrămfrancs.Đólànhữngđơnthậttrong

dịphaiđứaconnóbịốmmộttrậnlớnchứconCosettecóđauốmgì.Vấnđề

làởchỗkhéochữatênđi.Dướitờkhai,Thénardierghichú:“Tạmnhậnba

trămfrancs".ÔngMadeleinelậptứcgửithêmbatrămfrancsvớimấychữ:

“ĐưaconCosettesangngay”.Thấythế,Thénardierlạibảo:

—Trời!Thếnàythìlạicàngphảigiữrịtlấyconbé.

BệnhtìnhcủaFantinevẫnkhôngđỡ.ChịvẫnnằmởNhàThương.Khi

nhậnsănsóccho“thứgáiđĩấy”,cácbàxơcóýghêtởm.Aiđãxemnhững

bứckhắcchìmởReimschắccònnhớhìnhcáctrinhnữđoanchínhbĩumôi

trướcnhữngchịemlẳnglơ.Còncácviệcthờicổthìnhữngđạocôthanhtâm

khinhbỉnhữnghạngngườilangchạtừxưachẳngqualànhữngphảnứngtự

nhiêncủalòngtựtrọngsâuxacủaphụnữ.Cácbàxơcũngphảnứngnhư

vậynhưngmãnhliệthơnvìcácbàlànhữngkẻđiđạoChúa.Nhưngchỉvài

ngàysau,Fantineđãlấyđượccảmtìnhcủacácbà.Chịănnóidịungọtvà

khiêmtốn,nhấtlàtấmlòngmẹcủachịđãlàmchocácbàcảmđộng.Một

hômcácbànghethấychịnóigiữacơnsốtnặng:“Tôilàmộtngườitộilỗi,

songlúcnàocontôiđượcđếnvớitôithìtứclàChúađãthathứchotôi.Khi

trướctôicònlàconngườihưhỏng,tôikhôngdámđemconCosettevềnhà,

tôikhôngnỡđểcontôiphảinhìntôingơngácvàbuồnrầu.Thếnhưnglại

chính vì chútmáu rơi ấymà thân tôi nên nông nỗi này. Chính vì thế mà

Chúathathứchotôi.BaogiờconCosetteởđây,lúcấylàlúctôichịuphúc

Chúabancho.Tôisẽnhìnnó,nhìncáimặtngâythơvôtộiấythìlòngtôi

cũnghồhởira.Nókhôngbiếtgìhết.Nóđươngcònlàthiênthần,phảikhông

cácbàxơ?Ởvàotuổiấy,cánhthiênthầnđãrụngđâu!”

ÔngMadeleinemỗingàyđếnthămFantinehailần,lầnnàochịcũnghỏi:

—ConCosettesắpvềchưa?

Ôngtrảlời:

—Cólẽsángmai.Tôinhờđónnóđây,khôngsớmthìchiềuthôi.

Nétmặtxanhxaocủangườimẹrạngrỡlên:

—Ôichaoôi!Tôisẽsungsướngbiếtlàchừngnào!

Nhưtrênđãnói,bệnhtìnhcủaFantinekhôngthuyêngiảm,tráilạimỗi

ngàymộtthêmtrầmtrọng.Nắmtuyếtgiálạnhápvàogiữahaixươngbảvai

làmchomồhôikhôngthoátrađược,dođóchứngbệnhâmỉxưanaybùng

phátradữdội.Ngườitabắtđầuchữabệnhphổichochịtheomộtphương

phápđangcònthínghiệm.

ThầythuốcnghengựcFantinerồilắcđầu.ÔngMadeleinehỏi:

—Thếnào?

—Hìnhnhưngườinàycóđứacon,chịmuốnđượcthấymặt?

—Vâng.

—Nếuvậyôngnênmauchotìmconchịvề.

ÔngMadeleinegiậtmình.

Fantinehỏi:

—Thầythuốcbảothếnào,thưaông?

ÔngMadeleinegượngcười:

—Ôngấybảophảitìmngaycháubévềđây.Cónócôsẽkhỏengay.

—Ồ,thậtthếđấy!NhưngkhônghiểuvìlẽgìmàvợchồngThénardiercứ

giữmãiconCosettethếnhỉ?Trờiơi!Nósắpvềrồi.Thôi,lầnnàythìhạnh

phúcchẳngcònxaxôigìnữa!

NhưngtênThénardiernhấtđịnh“khôngchịubuôngconbé”.Nóviệnđủ

mọilýdo,chẳngđâuvàođâucả!NàolàconCosetteươnmình,nhưthếthì

trờimùađôngthếnàykhôngthểlênđườngđược,nàolàcònmấymónnợvặt

kêuréoquá,nóđanglụctìmcáchóađơn…

ÔngMadeleinebảo:

—TôiphảichongườiđimangconCosettevềmớiđược.Nếucầntôisẽ

đilấy.

Fantinebènđọcchoôngviếtmộtbứcthưrồichịkýxuốngdưới:

«ÔngThénardier,

ÔnggiaoconCosettechongườinày.Ngườitasẽtrảđủnhững

khoảnvặtvãnhcònthiếu.Trântrọngkínhchàoông.

Fantine»

Giữalúcấylạixảyramộtbiếncốnghiêmtrọng.Cuộcđờicủachúngta

nhưgọttrongmộtkhốiđáhuyềnbí,dùchúngtacódàycôngmàigiũathế

nàođinữa,dạngvânđencủasốmệnhcũngvẫnmãimãihiệnlên.

II

THẾNÀOMÀJEANLẠIHÓARACHAMP

Mộtbuổisáng,ôngMadeleineởtrongphònggiấy,đanggiảiquyếtnốt

mấy việc khẩn thiết của Tòa Thị Chính, phòng khi ông phải đích thân đi

Montfermeil.CóngườibáoviênthanhtracảnhsátJavertxinvàoyếtkiến.

NghethấynóiđếnJavert,ôngMadeleinekhôngnénđượcmộtcảmgiáckhó

chịu.TừngàyxảyraviệclôithôiởSởCảnhSát,Javertcànglánhmặtông

vàôngcũngkhônggặphắnlầnnàonữa.

—Chovào.

Javertbướcvào.ÔngMadeleinevẫnngồibênlòsưởi,taycầmbút,mắt

đểvàotậphồsơmàôngvừagiởtừngtờvừaphêchú.Đólànhữngbiênbản

vicảnh.ÔngkhôngbỏcôngviệcvìJavert.Thấynóiđếnhắn,ôngkhôngthể

khôngnghĩthươngchoFantine,chonênônglàmmặtlạnh.Javertchàoông

ThịTrưởngrấtcungkính.Ôngngồiquaylưngvềphíahắn,taykhôngngừng

ghichú.Javertbướclênhaibabướcvàyênlặngchờ.

NgườithầytướngnàođãtheodõitâmlinhJavert,biếtJavertlàconngười

manrợphụcvụvănminh,làsựhỗnhợpkỳdịcủangườiLaMãvàngười

Spartiate,

[66]

củangườithầytuvàanhcailính,làtêngiánđiệpkhôngnói

dối, thằng mật thám trong sạch, người ấy lại từng biết hắn có thành kiến

ngầmtừlâuvớiôngMadeleinevàđãxungđộtvớiôngvềvụFantine,nếu

ngườithầytướngấylúcbấygiờlạitrôngthấyJavertthìhẳnphảitựhỏi:“Có

việcgìxảyrathế?”

Ai đã biết rõ Javert là người ngay thẳng, minh bạch, thành thực, liêm

khiết,nghiêmkhắcvàácliệttấtđoánralàhắnvừamớisốngquamộtdiễn

biếnnộitâmlớnlao.Javertkhôngcóýnghĩgìmàkhônghiệnngaylênnét

mặt.Hắncũng như những người cục khác, dễ bốcnóngvàcũng dễ lành.

Nhưngkhôngbaogiờlạithấyvẻmặthắnkỳlạvàbấtngờnhưlúcnày.Lúc

vào,hắncúichàoôngMadeleine,nétmặtkhôngcóchútgìlàhờnoán,giận

dỗivànghingờgìnữa.Hắndừnglạicáchghếôngvàibướcvàhắnđứng

yên.Dángđiệucủahắnrấtlàphụctòng.Hắnvừathôkệch,vừathậtthà,vừa

nghiêmlạnh,nhưmộtngườichưabaogiờdịungọt,nhưngluônnhẫnnại.

Hắnđứngchờ,hắnkhôngnói,khôngnhúcnhíchchântay;hắnkhúmnúm

mộtcáchthànhkhẩnvàkiêntrìmộtcáchbìnhtĩnh,mặcchoôngThịTrưởng

lúcnàomuốnquaylưnglạithìquay,tayhắncầmmũ,mắtnhìnxuống,dáng

ngườihắnvừagiốnganhlínhđứngtrướcngườisĩquan,vừagiốngtêntội

phạmđứngtrướcquantòa.Baonhiêutínhtìnhcũngnhưbaonhiêuýnghĩ

ngườitathườnggánchohắnnaykhôngthấymộttýgìcả.Khuônmặtkínvà

thậtnhưđácủahắnđượmmộtvẻbuồnbãvôhạn.Tấtcảconngườihắnlàsự

biểuhiệncủasựhạmình,sựkiênquyếtvàsựcamchịucanđảm.

Mãisau,ôngThịTrưởngbỏbútquaylại:

—Thếnào?Cáigìđó?Cóviệcgìthế,ôngJavert?

Javertđứnglặngmộthồi.Khihắntrảlờithìgiọnghắntrangnghiêmmà

buồnbuồn,nhưngvẫnthậtthàđơngiản:

—BẩmôngThịTrưởng,cómộtviệcviphạmnặng.

—Việcgì?

— Bẩm, cómột viên chức cấp dưới vô lễ đối với quan trên, vô lễ rất

nặng.Bổnphậntôilàbáocáoviệcấyvớingài.

—Viênchứccấpdướiấylàaithế?

—Làtôi.

—Làông?Thếvịquantrênkialàai?

—Thưaông,làngàiThịTrưởng.

ÔngMadeleinengồithẳngngườilên.Javertvẫnnghiêmkhắccúimặtnói

tiếp:

—Thưaông,tôiđếnxinôngtưlêncấptrêncáchchứctôi.

ÔngMadeleinekinhngạc,hámiệngtoannói,Javertkhôngđểôngnói,

vẫntiếp:

— Tôi biết thế nàoông cũng hỏi saotôi không xin từchức, nhưng từ

chứccònnhẹquá.Từchứccònlàdanhgiá.Tôiđãphạmlỗiphảichịutrừng

phạt,NhàNướcphảiđuổitôivềmớiđúng.

Ngừngmộttí,hắnlạinói:

—Thưaông,hômnọôngnghiêmkhắcvớitôimộtcáchbấtcông.Hôm

naythìxinônglấycôngtâmmànghiêmkhắccho.

ÔngMadeleinekêulên:

—Thếnàomớiđượcchứ?Cáigìmàlýsựkhóhiểuthế?Nhưthếnghĩalà

thếnào?Ôngxúcphạmtôiởchỗnào?Ôngđãlàmgìtôi?Ôngcólỗigìđối

vớitôi?Ôngtựbuộctộiông,yêucầuthayông…

—Đuổivề.

—Ừthìđuổivề,đúngđấy.Nhưngtôikhônghiểugìcả?

—ThưaôngThịTrưởng,đểtôixinnóirõ.

Javertthởdàinãoruột.Vẫnbuồnrầu,vẫnnghiêmnghịhắnnói:

—Thưaông,cáchđâysáutuầnlễ,cáingàycóchuyệnlôithôivềngười

gáiđiếmấy,tôigiậnquánênđitốcáoông.

—Tốcáo!

—Vâng,tốcáovớiôngGiámĐốcCảnhSátParis.

ÔngMadeleinevốncũngnhưJavertkhôngmấykhicười,nghethấythế

cũngphảiphìcười.

—TốcáoThịTrưởngđãxâmphạmquyềnhạncủacảnhsát?

—Không.Tốcáongàilàmộttêntùkhổsaicũ.

MặtôngThịTrưởngtáinhợt.

Javertvẫncúiđầunóitiếp:

—Tôicholànhưthế.Từlâutôitưởngtượngranhưvậy.Dángngười

giống nhau, việc ông hỏi han tìm tòi ở Faverolles, cái sức khỏe của ông,

chuyệnôngcứuFauchelevent,tàibắnsúngcủaông,bướcđihơikhậpkhiễng

củaôngvàcòngìnữa,biếtbaonhiêuthứ!Toànlànhảmnhí!Thếmàtôiđã

đồrằngônglàmộtthằngtênlàJeanValjean…

—Mộtthằngtênlà?…Ôngnóitênlàgì?

—JeanValjean.Một thằng tùkhổsaimàtôiđược biết hai mươinăm

trướcđây,khitôicònlàcaingụcởToulon.Mãnhạntù,hìnhnhưtênJean

ValjeanlạiăntrộmởnhàmộtôngGiámMục.Rồihắnlạicầmkhígiớicướp

giậtmộtthằngbéSavoyardgiữađườngcáiquan.Đãtámnămnayhắntrốn

biệt,khôngbiếtbằngcáchnào,tìmmãikhôngra.Tôithìcứtưởnglà…Thế

rồitôilàmthật!Cũnglàdotôigiận.TôiđãtốcáoôngvớingườiGiámĐốc

SởCảnhSát.

ÔngMadeleinetừnãylạicầmtậphồsơxem.Hoàntoànbìnhthản,ông

hỏi:

—Thếngườitabảolàmsao?

—Làtôiđiên.

—Thậtư?

—Ngườitanóicólý,tôiđiênthật.

—Cũngmaylàôngtựbiết.

—Bẩmkhôngbiết thế nào được,ngườitađãbắtđược chính tên Jean

Valjeanrồi.

TờgiấyôngMadeleineđươngcầmlìakhỏitay.Ôngngẩnglênnhìnchằm

chằmvàomặtJavert,nóigiọngkhótả:

—À!

Javertvẫnnói:

—Thưangài,đầuđuôithếnày.Nghenhưởmiềnnày,vềphíaAillyLe

HautClochercómộtthằngchagọilàChampmathieu.Hắnnghèokhổlắm,

khôngaiđểý.Cáingữấychẳngbiếtchúngsốngbằngcáchnào.Mùathu

gần đây, lão Champmathieubị bắt về tộitrộm táo ở vườn nhà tên… thôi

cũngkhôngcầnnhớlàmgì.Đãxétnghiệmlàtrộmcótrèotường,bẻcây.

Ngườita bắt lão Champmathieu, tay lão còn cầmmộtcànhtáo. Người ta

giamlãolại.Đếnđâymớichỉlàmộtvụthườngphạmthôi.Nhưngrồimới

biết quả thật có lưới Trời! Vì nhà giam đổ nát, quan dự thẩm cho đưa

ChampmathieuvềnhàlaoArras.ỞnhàlaoArrascótênBrevetvốnlàtùkhổ

saimãnhạn,naykhôngbiếtvềtộigìlạiphảigiam.Hắntỏrabiếthốicảinên

đượclấy lêncoicổng. Thưangài,vừa giảitênChampmathieu đếnthìtên

Brevetđãkêungaylên:“Ônày!Tớbiếtthằngnàymà!Cùngbọnkhổsai

trướccảđây.Nhìntớxemnào!CậulàJeanValjean!”Champmathieulàmbộ

ngớngẩn:“JeanValjean!JeanValjeannàonhỉ?".“Thôi,đừngvờvịtnữa.

MàychínhlàJeanValjean!MàytrướccóởngụcToulon.Đãhaimươinăm

nayrồi.Bọnmìnhởvớinhaumãimà!".ThằngChampmathieuchối.Ốichà!

Cònlạgì.Ngườitađiềutra,ngườitaxoắnvàochuyệnấyvàngườitatìmra

thếnày:Trướcđâykhoảngbamươinăm.TênChampmathieulàmnghềxén

câyởnhiều nơi, nhất làFaverolles.Đến đây thì mấtdấuvếtnó. Mãi bao

nhiêunămsaumớithấylạinóởAuvergne,rồiởParis;nókhairằngởđấynó

làmnghềchữaxevàcómộtđứacongáilàmthợgiặt,nhưngchẳngcóbằng

chứnggìcả.Rồinóđếnởxứnày.ThếcònJeanValjeantrướckhivàotùvì

tộitrộmthìlàmnghềgì?Cũngxéncây.Ởđâu?CũngFaverolles.Lạicòn

mộtsựkiệnnữa:ThằngJeanValjeanấy,tênthánhnólàJeanvàtênmẹnólà

Mathieu. Có lạ gì! Đi tù về nó lấy tên họ mẹ để đổi tên nó thành Jean

Mathieu cho dễ trốntránh. Thế rồi nó đến ở Auvergne.Ở đấy tiếngJean

giọngđịaphươngđọcraChan,chonênmớigọilàChanMathieu.Nócứđể

vậyvàthếlànóhóaraChampmathieu.Thưa,ngàivẫntheodõicâuchuyện

đấychứ?NgườitachohỏiởFaverolles,giađìnhJeanValjeankhôngcònai.

Chẳngbiếtlàphiêubạtđiđâu.Bẩm,ngàicònlạgì,ởcáctầnglớphạlưuấy,

nhữngchuyệncảmộtgiađìnhtiêubiếnđikhôngphảilàhiếm.Tìmmãimà

chẳngthấygì.Cáihạngấynếukhônglàbùnnhơthìcũnglàtrobụithôi.Vả

lạiđầumốicâuchuyệncáchđâybamươinăm,ởFaverolleskhôngcònai

biếtJeanValjeannữa.NgườitahỏiởToulon.NgoàitênBrevetchỉcònhai

tên khổ sai nữa có biết Jean Valjean, hai thằng khổ sai chung thân

CochepaillevàChenildieu.Lôihaithằngấyđemđinhận diện.Gặpnhau,

chúngnónhậnrangay.CảbađềunóiđólàJeanValjean.Cũngtuổiấy,năm

mươitư,cũngvócngườiấy,cũngdángđiệuấy.Nghĩalàđíchthịnó.Giữa

lúcấythìtôigửigiấytốcáongàiởVụCảnhSátTrungƯơng.Họtrảlời

rằngtôimấttríbởivìtênJeanValjeanhiệnđangbịgiamcứutạiArras.Ngài

tưởngtượngxemtôingạcnhiênthếnào,vìtôicứđinhninhrằngđãnắmcổ

tênJeanValjeanởđâyrồi!Tôibènviếtthưchoôngdựthẩm.Ôngtachođòi

tôiđếnvàđemtênChampmathieurađốichứng…

—Kếtquảlàthếnào?

Javertthẳngthắnvàbuồnrầunói:

—Thưangài,chânlývẫnlàchânlý.Tôibựclắm,nhưngquảthậtthằng

ấylàJeanValjeanrồi.Tôicũngnhậnranó.

ÔngMadeleinekhekhẽhỏi:

—Ôngcóchắckhông?

Javertcườimộtcáchđauđớn,tỏramìnhchắcchắncảmườiphần.

—Thưa,chắc.

Hắnđứnglặngmộtlát,dángsuynghĩ,ngóntaytựnhiênmânmêđĩamùn

cưathấmmựcđểtrênbàn.Hắnnóitiếp:

—Hơnthếnữa,bâygiờtôiđượcnhìnmặtchínhtênJeanValjeanrồi,tôi

khônghiểulàmsaotrướckiatôilạicóthểlầmđược.ThưaôngThịTrưởng,

xinôngthalỗichotôi.

Kiêuhãnh nhưhắnmà chịuvanxin khuấtphụcmột ngườisáutuần lễ

trướcđâyđãlàmhắnmấtthểdiệntrướcmặtbọnlínhgácvàđãquátđuổi

hắnrakhỏicửa,Javerttỏralàngườichânchấtvàcónhâncách,nhưnghắn

đâucóbiếtthế.ÔngMadeleinekhôngđểýtớilờicầuxinấy,ônghỏiđột

ngột:

—Thếngườiấykhaithếnào?

— À vâng,thưa ngài, câuchuyện ấy thànhnghiêm trọng. Nếuphải là

JeanValjeanthìlàtáiphạm.Trèotường,bẻtáo,nếulàdomộtđứatrẻthìchỉ

làmộtvụphápháchranhmãnh,nếulàmộtngườilớnthìlàmộttộitrừngtrị;

nếulạilàmộttênkhổsaithìchínhlàmộttộiđạihình.Cóleotrèo,cólấy

cắp,cócả.Thếlàkhôngphảiviệccủatòaántrừngtrịnữa,màphảiđếnTòa

ĐạiHình.Khôngphảichỉmấyngàyphạtgiammàlàđikhổdịchchungthân

ởhải thuyền.Vớilạicòncáivụthằngxứ Savoyard,tôimong thếnàorồi

cũngvạchra.Ốichà!Cònlàlắmchuyệnlàmchophảivùngvẫyhoảnglên.

Vâng,phải vùng hoảng nếu làmộtđứakhác. Nhưng Jean Valjean là một

thằngxảoquyệt.Ấy!Tôinhậnđíchranócũngcònchínhvìđiểmấynữa.Kẻ

khácthìthấynóngđếnđít,đãcuốngquítlên,kêutrờikêuđấtnhưchiếcấm

nướcreotrên bếp lửa, đã thềsốngthềchếtlà không phải Jean Valjean…

nhưnghắnthìcóvẻkhônghiểu,hắnchỉnói:“TôilàChampmathieu,tôichỉ

biếtcóchừngấy!”Hắnlàmbộkinhngạc,hắngiảvờngusi,thếmớikhôn

chứ.Ốichà!Thằngấyláuđấy!Nhưngkhôngsao,tangchứngđãrànhrành

rađấy.Bốnngườinhậnđượcmặtnó.Thằngbợmgiàtránhsaokhỏitội.Việc

đưaraTòaĐạiHìnhArras.Tôisắpđilàmchứngnaymai.Tôiđãđượcgiấy

tốngđạt.

Ông Madeleine đã quay vào bàn giấy, cầm tập hồ sơ điềm nhiên xem

từngtờ,vừađọcvừaviếtnhưbậnrộnlắm.

ÔngnóivớiJavert:

—ĐượcrồiôngJavertạ.Thựcra,tôicũngchẳngcầnbiếtcácchitiếtấy

làmgì.Chúngtamấtthìgiờvôích.Chúngtacònnhiềuviệckhẩncấphơn.

ÔngJavert,ôngđếnngaynhàbàBuseaupiedbánthuốcláởgócphốSaint

Saulve.ÔngbảobàấyđệđơnkiệntênđánhxeChesnelong.Tênấylàmột

đứavũphu,nósuýtđểxeđèchếthaimẹconbàta.Phảitrừngphạtnómới

được.RồiôngđếnnhàôngCharcellayởphốChampignyxemviệcôngta

thưangườihàngxómđểốngmángnướcmưachảysanglàmhỏngcảnền

nhàôngtanhưthếnào.Đoạnôngđếnkhámvàlậpbiênbảnvềmấyvụvi

cảnhmàngườitamớibáocáochotôiởphốGuibourg,tạinhàquảphụDoris

vàởphốGarraudtạinhàbàLeBossé.Nhưngcólẽtôigiaochoôngnhiều

việcquá.Ôngsắpđivắngcơmà?Cóphảiôngvừabảolàtámchínhômnữa

phảiđiArrasvềviệcấykhông?

—Thưaông,phảiđisớmhơn.

—Hômnàonhỉ?

—Bẩmhìnhnhưtôiđãtrìnhvớiônglàđếnmaitòasẽxửvànộiđêmnay

tôiphảiđápxeđingay.

ÔngMadeleinekhẽrùngmình:

—Xửmấyhômmớixong?

—Chỉmộtngàylàcùng.Chậmlắmlàtốimaituyênán.Nhưngtôikhông

cầnchờtuyênán,vìánấythếnàomàchẳngthành,khaixong,tôivềngay.

—Đượcrồi.

ÔngMadeleinenóithếvàgiơtayrahiệuchoJavertluira.

Javertđứngyên.

—Bẩm,xinlỗingài.

—Gìđónữa?

—ThưaôngThịTrưởng,cònviệcnữaxinnhắcông.

—Việcgìvậy?

—Việccáchchứctôi.

ÔngMadeleineđứngdậy:

—ÔngJavert,ônglàmộtngườicónhâncách,tôiquýtrọngông.Ông

phóngđạisựsailầmcủaông.Huốnghồviệcnàycũnglạilàmộtvụ xúc

phạmđối vớiriêngtôi thôi.ÔngJavert ạ,ôngđáng đượcthăngchức chứ

khôngphảigiángđâu.Tôimuốnlưuônglại.

Javert giương mắt nhìn ông Madeleine. Trong con người trong sạch,

ngườitanhưthấycáilươngtâmcủahắnkhôngsángsuốtcholắm,nhưng

đoanchínhvàcươngtrực.Hắnbìnhtĩnhnói:

—ThưaôngThịTrưởng,tôikhôngthểưngthuậnnhưthếđược.

—Mộtlầnnữa,tôinóiviệcấychỉcancậpriêngtôi.

Vẫntheođuổiýnghĩriêngcủamình,Javertnóitiếp:

—Bảolàphóngđạithìtôikhôngphóngđại.Đấy,tôinghĩnhưthếnày.

Tôiđãnghingờngàirấtvôlý.Cáiấykhônghềgì.Bọnchúngtôivẫncó

quyềnđượcnghingờmặcdầunghingờngườitrênmìnhlàquálạm.Nhưng

trongcơnnónggiận,đểbáothù,tôiđãtốgiácngàilàmộttêntùkhổsai,mặc

dùchẳngcóbằngcứ.Tốcáomộtngườiđángtônkính,mộtôngThịTrưởng,

mộtquanthẩmphánlàtùkhổsai,điềuấymớilànặng.Nặnglắm.Tôilà

viênchứcchínhquyềnmàtôilạixúcphạmvàochínhquyềnbằngcáchxúc

phạmngài!Giảsửdướiquyềntôicókẻnàođókhôngxứngđánglàmviên

chứcnữavàtốngcổđi.Thếthìphảitínhthếnàođốivớitôichứ?Bẩmông

ThịTrưởng,chotôinóimộtlờinữa.Trongđờitôi,tôithườngnghiêmkhắc,

nghiêmkhắcvớingườikhác.Thậtlàđúng.Tôilàmthếlàphải.Bâygiờnếu

tôikhôngtựnghiêmkhắcvớitôithìnhữngviệctôilàmtrướclàđúngnaysẽ

hóarakhôngđúngnữa.Cólẽnàotôilạivịnểtôihơnkẻkhác?Khôngthể

được. Thế nào! Tôi chỉ biết trừng trị người ta mà không biết tự trừng trị

mìnhà?Chẳnghóaramìnhlàthằngkhốnnạn!Chẳnghóaranhữngđứađã

gọitôilà“ThằngJavertbầntiện”lạicólýhaysao?BẩmngàiThịTrưởng,

tôikhôngcầumongngàixửtốtđốivớitôi.Cáitốtấykhingàixửvớikẻ

khácđãlàmchotôibấtbình,chonêntôicũngkhôngmuốnngàiđốixửtốt

vớitôi.Cáitốtnóxửchođứagáiđiếmhơnôngtưsản,anhcảnhsáthơnông

ThịTrưởng,kẻởdướihơnngườiởtrên,cáitốtấytôicholàcáitốtxấu.Cứ

tốtvớinhaukiểuấythìxãhộisẽtanrãmất!Ôichao!Tốtthìdễ,côngbằng

mớilàkhó!Ấy,nếungàimàquảlàcáitêntùtôiđoánthìkhôngbaogiờtôi

thươnghạiđâu!Nếumàthế,thìngàiđãbiếttaytôi!ThưaôngThịTrưởng,

tôixửvớingườitathếnàothìtôiphảixửvớitôithếấy.Nhữngkhitôitrừng

trịkẻlàmsằng,khitôiđànápbọngianphi,tôithườngtựnhủ:“Cònmày

đấy,nếumàycũnglàmláo,cũngphạmlỗithìđừngcóhòngthoát!”Tôiđã

làmláo,tôiđibắtđượctôiphạmlỗi!Chochết!Đuổi,cách,tốngcổvề!Đúng

lắm.Tôicóhaicánhtaykhỏe,tôivềcàycuốccũngđượckhôngsao.Thưa

ôngThịTrưởng,việcquanphảithếđểrănngười.Tôiyêucầuchỉcóthế,là

cáchchứcviênthanhtraJavert.

Giọnghắnvừakhiêmnhượngvừakiêuhãnh,vừathấtvọngvừatintưởng

khiếnchoconngườilươngthiệnkhácthườngthấytrởthànhvĩđạimộtcách

kỳquặc.

ÔngMadeleinebảo:“Đểtôixétsau”vàchìataychoJavert.

Javertgiậtlùivàphảnkhán:

—ThưaôngThịTrưởng,xinlỗiông,khôngthểthếđược.MộtôngThị

Trưởngkhôngbắttaymộttênmậtthám.

Hắnlẩmbẩmnóithêm:

—Mậtthám,đúngthế.Mộtkhitađãlạmquyềncảnhsátthìtachỉcònlà

mộtthằngmậtthámthôi.

HắncúirạpxuốngchàoôngMadeleinerồiđiracửa.Đếncửahắnquay

lạimắtvẫnnhìnxuống:

—ThưangàiThịTrưởng,tôixincứlàmviệcchođếnkhicóngườithay

thế.

Hắnđira.ÔngMadeleinengồimơmànglắngnghebướcchânrắnrỏi,

vữngchắccủaJavertxadầnởngoàihànhlang.

QUYỂNVII

VỤÁNCHAMPMATHIEU

I

BÀXƠSIMPLICE

NhữngsựviệcsắpkểsauđâykhôngphảiởMontreuilSurMerngườita

đềubiết.Nhưngchútítphongthanhcũngđãđểlạitrongthànhphốnàymột

ấntượnghếtsứcđặcbiệt.Vìthếchúngtôithấyphảikểtỉmỉ,chitiết,nếu

khôngsáchnàysẽcóthiếusótlớn.Trongcácchitiếtấycóđôibacáicóvẻ

vôlýnhưngxincứgiữnguyênchođúngsựthật.

BuổichiềuhômtiếpJavert,ôngMadeleineđếnthămFantinenhưthường

lệ.Trướckhivàogặpbệnhnhân,ôngchomờibàxơSimpliceđếngặpông.

Haibàphướctrôngcoibệnhxá,bàxơPerpétuevàbàxơSimpliceđềulà

nhữngnhàtuhànhtừthiện.

BàxơPerpétuelàmộtngườiđànbànhàquêgiốngbaonhiêungườiđàn

bàquêkhác,mộtbàphướcthôvụng,vàocửaChúacũngnhưvàochợ.Bàđi

tucũngnhưngườitađilàmngườinấubếp.Hạngngườinhưthếkểracũng

khônghiếm.Cácdòngtuthườngsẵnsàngđónnhậnthứđồgốmnặngnề,cục

kịchđóđểdễnắntheokhuônkhổcủadòngmình.Thựcranhữngngườiquê

mùaấylạicầnthiếtchonhữngcôngviệcnặngnhọcởtuhành,việcbiếnđổi

cũngchẳngvấpvápgìvàcũngchẳngcầncôngphulàmấy.Ởlàngbênhayở

nhàtukín,cáicănbảndốtnátvẫngiốngnhaunênanhnhàquêcóthểbiến

ngaythànhnhàtuhànhdễdàngnhưđãđượcchuẩnbịsẵn.Cáiáolaođộng

nớirộngramộttýlàcóngaycáiáotuhànhvậy.BàPerpétuelàmộtngười

đẫyđà,quêởMarines,gầnxứPontoise.Bànóigiọngđịaphương,lạiluôn

mồmcầukinhvàluônmồmlẩmbẩm.Thuốcthangchobệnhnhânbàcũng

tùyngười,xemmặt.Aingoanđạothìchénthuốcbàsắcnhiềuđường,aigiả

dốithìbàchoít.Đốivớingườiốmthìbàbiếtdịudàng.Đốivớingườisắp

chếtthìbàcàunhàucaucónémChúavàomặtngườita,còncầunguyệncho

ngườisắpchếtthìgiọnggiậndữ,nặngchìnhchịch,chẳngchúttôntrọnggiờ

phútlâmchungcủahọ.Tínhbàlạitáotợnvàngaythẳng.Damặtlúcnào

cũngđỏgay.

BàxơSimplicengườilạitrắngnhưbạchlạp.Haibàđứngvớinhauthìy

nhưcâybạchlạpđặtcạnhcâynếnmỡbò.ThánhVincentDePaulđãkhéo

ghilạimộtcáchtàitìnhhìnhảnhcácbàphướcbằngnhữnglờithậtđẹp,ca

ngợicuộcđờiphụngsựđầykhamkhổnhưngtựdo,tựnguyệncủacácbàấy:

“Cácbàsẽcoinhàngườibệnhlànhàtù,cănphòngtrọlàbuồngcấm,nhà

thờchungtrongxứlàNhàNguyện,đườngphốhoặcNhàThươnglànơitu

kín.Tườnglũy,songsắtlàởnơicácbàkínhvânglờiChúa,vàchiếckhăn

chemặtchocácbàchínhlàđứckhiêmtốncủacácbàtrướcmọingười”.Bà

xơ Simplice là hình ảnh vô cùng sinh động của lý tưởng ấy. Tuổi tác bà

khôngaicóthểđoánđúngđược.Hìnhnhưlúctrẻbàcũngkhôngratrẻvà

bâygiờbàcóvẻchẳngbaogiờgiàđượcnữa.Bàthậtlàmộtconngười-tôi

không dám nói là một người đàn bà - điềm đạm, khắc khổ, tiếp xúc với

ngườithìdễdãinhưnglạnhlùngvàchẳngbaogiờnóiđiềugìsaisựthật.Bà

dịudàngđếnmứctưởngnhưlàmỏngmảnhdễvỡ,thếmàlạirắnchắchơn

cảsắtđá.Bàsănsócbệnhnhânvớinhữngngóntaybúpmăngthanhkhiết.

Cóthểnóitronglờiăntiếngnóicủabàcócảsựyênlặng!Bàchỉnóiđủcái

gìđángnói.Giọngnóicủabàlạicócáigìanủi,cóthểđemlạisựtintưởng

trongmộtphòngxưngtộivàsaymêtrongmộtphòngtiếpkhách.Conngười

thanhtaoấymàchịuđượcchiếcáovảithô,chắcvìchiếcáothôkệchđó

nhắcnhủmìnhthườngxuyênnhớđếnTrời,đếnChúa.Cómộtchitiếtcần

nhấnmạnhlàbàkhôngbaogiờnóidối,khôngbaogiờvìmộtlợiíchgìdùlà

vôcanđốivớimìnhđinữa,bàlạichịunóimộtlờitráivớisựthật,sựthật

thiêngliêng.Đólàđặctínhcủabà,đócũnglàđặcđiểmnổibậttrongđức

hạnhcủabàtrongdòngtu,bàgầnnhưnổitiếngvìcáinếttrungthựckhông

gìlaychuyểnđó.

ChaSicardnóivềbàtrongmộtbứcthưgửichongườiđiếc,câmMassieu

như sau: “Chúng ta dù thành thật, ngay thẳng trong trắng đến đâu, cũng

khôngkhỏicótígợntronglòngvìmộtđôilầnnóidốivặtvãnh,khônghại

gì.Nhưngbàthìdứtkhoátkhông.Thậtra,cócáigọilàdốivặtvãnh,vôhại

không?Nóidốilàtuyệtđốisairồi.Vậythìcóthểnàonóidốitíchútđược;

đãdốilàdối,dốilàđitheomaquỷrồi.VìquỷSatancòncótênlàLừaDối.

Bàtanghĩvậyvàđãnghĩvậynênlàmvậy.Vìthếmàngườibàtatrắngnhư

trênđãnói.Màutrắngsángngờicảtrênmôivàtrênnétmặtlàmchonụcười

cũng trắng mà mắt nhìn cũng trắng. Lương tâm bà trong suốt như gương

khôngtímạngnhệnkhôngmảybụinào".

BướcvàodòngThánhVincentDePaulbàlấytênSimplicelàcódụngý

riêng.Làvìđólàtêncủamộtbàthánh.Bànàylàngườicótiếngtrungthực,

thàchịukhoéthaivúchứnhấtđịnhkhôngchịunóisaiquêquáncủamình;

giáđừngnhậnlàsinhởSyracuse,mànóisinhởSégestethìbàấyđãkhỏibị

giết. Bà xơ Simplice lấy tên bà này làm tên thánh của mình thật là xứng

đáng.Hồimớibướcvàonhàdòng,bàcóhaitậtxấulàhamănquàvàthích

nhậnthưtừ.Haitậtxấuấyvềsaudầndầnbàsửachữađược.Sáchvởbàchỉ

đọcmỗimộtquyểnkinhbằngchữLaTinhinchữthậtlớn.LaTinhthìbà

khônghiểugìnhưngquyểnsáchthìbàhiểu.

NgườiđànbàtừtâmấycảmthấyFantinelàconngườimàđứchạnhtiềm

tàng, nên đem lòng thương và hết sức chăm sóc cho riêng chị. Ông

MadeleinegọibàramộtnơidặndòbàtrôngnomchoFantine,giọngnóicủa

ôngcóvẻlạlùngkhiếnvềsaubànhớmãi.

Nóichuyệnxongvớibàxơ,ônglạigầnFantine.NgàynàoFantinecũng

chờôngMadeleineđếnthămnhưngườitachờmộttiasángmặttrờiấmáp

vàtươivui.

Chịbảocácbàxơ:

—TôichỉsốnglúccóôngThịTrưởngởđâythôi.

Hômấychịsốtnhiều.VừathấyôngMadeleinechịhỏingay:

—Cosetteđâu?

Ôngcườiđáp:

—Naymai.

ÔngđếnthămFantinecũngnhưmọingày.Cóđiềuhômấyôngởlạilâu

đếncảgiờchứkhôngphảinửagiờnhưmọibận.LàmchoFantinehếtsức

vuimừng.Ôngdặnđidặnlạimọingườiđừngđểchochịphảithiếumộtthứ

gì.Cólúcngườitathấymặtôngsasầmnhưnghiểungayđólàtạiôngthầy

thuốcvừaghétaiôngnóinhỏ:

—Chịấyyếuđinhiều.

SauđóôngtrởvềThịSảnhvàngườihầuviệcthấyôngchămchúxemxét

bảnđồgiaothôngtoànquốctrongphòng,rồilấygiấyghivàichữsốbằng

bútchì.

II

SỰTINHÝCỦANGƯỜICHỦXESCAUFFLAIRE

Ông đi từ Thị Sảnh đến đầu tỉnh, tìm vào nhà một người cho thuê xe

ngựa.LãotangườixứFlamandtênlàScaufflaire.

Conđườnggầnnhấtlàquamộtphốítngườiđilại,ởđấycónhàriêng

ôngchaxứ.Chalàngườiđạođứcđángkínhvàhaygiúpđỡýkiếnchomọi

người.LúcôngMadeleineđingangquanhàchaxứ,ngoàiđườngchỉcómột

ngườiđi.Ngườiấythấynhưthếnày:Ôngđãđiquáchỗấybỗngdừnglại,

đứngimmộtlúcrồiquayvềtrướccửanhàchaxứ.Ônggiơtaynắmlấychày

gõcửa,giơlênrồilạiđứngim,suynghĩ.Mộtchốcsau,đánglẽđậpchàygọi

cửa,ônglạinhẹnhàngbỏchàyra,rồivộivãđithẳng,thongthảnhưban

nãy.

ÔngMadeleineđếnnhàlãoScaufflaire,thấylãochữabộyênngựa.

—ÔngScaufflaireơi,ôngcóconngựanàokhông?

—Thưangài,ngựanhàtôiconnàocũnghaycả.Nhưngngàichothếnào

làngựahaymớiđượcchứ?

—Làngựađinổihaimươidặmmộtngày.

—Ốichà,nhữnghaimươidặm!

—Phải.

—Đóngvàoxe?

—Phải.

—Đimộtchuyếnnhưthếrồithìphảinghỉbaolâu?

—Hômsaucầnthìphảicònsứcđinữa.

—Cũnglạiđitrởvềconđườngấy?

—Phải.

—Chà!Chà!Lạinhữnghaimươidặm!

Ông Madeleine móc túi lấy tờ giấy có ghi bút chì cho chủ ngựa xem.

Tronggiấycóghimấyconsố5,5,8rưỡi.

—Ôngthấykhông?Tổngcộngmườichínrưỡi,coinhưlàhaimươidặm.

—Thưangài,tôicóthểthỏamãnyêucầucủangài.Tôicóconngựabạch

thấpbé.Chắcngàiđã cómộtđôilầntrôngthấynórồi.Giốngngựamiền

BoulonnaisHạđấy.Nóhăngvôcùng.Trướcngườitađịnhdùnglàmngựa

cưỡi. Nhưng nó có chứng cất hậu, ai cưỡi cũng bị nó quăng xuống đất.

Ngườitatưởngnóbấtkham,chẳngaibiếtdùngđểlàmgì.Thếlàtôimuavà

đemđóngnóvàoxe.Bẩmtérađúngýcucậu,cucậutrởnênhiềnlànhnhư

congáivàphinhanhnhưgió.Ấythếmàchớdạitrèolênlưngcucậu,cucậu

khôngđểngườitacưỡiđâu.Aichẳngcóthamvọngriêng.Bắtkéoxethì

được,đemracưỡithìkhông.Conngựanàyhìnhnhưnóđãtựbảonhưthế

thậtđấy.

—Vậynóđiđượcchứ?

—Haimươidặmcủangài,tôicholànóđichưađếntámtiếngđồnghồ

đâu.Màcứluônluônnướckiệulớnđấy.Nhưngphảicónhữngđiềukiện

nhưthếnày.

—Ôngcứnói.

—Điềuthứnhất,đếnnửađường,ngàichonónghỉxảhơiđộmộtgiờvà

chonóăn,lúcnóănngàiphảiđứngđókẻobọnlàmcôngởquántrọnóăn

bớt,vìtôithấycácquántrọ,lúangựathườnghaybịbọnlàmcônglấyđổi

rượuuốngchứngựathìchẳngmấykhiđượcăn.

—Tôisẽđứngđó.

—Điềuthứhailà…Bẩm,xeđểchínhngàidùngphảikhông?

—Phải.

—Bẩm,thếngàicóbiếtcầmcươngkhông?

—Có.

—Vậythìngàiđikhôngthôi,đừngmangtheohànhlýđểchongựakéo

đượcnhẹ.

—Đồngý.

—Nhưngngàikhôngđemtheoaithìxinngàichịukhóđứngcoingựaăn.

—Đượcrồi.

—Ngàitrảchobamươifrancsmộtngày,kểcảngàynghỉ.Khôngkém

mộttrinh.Còntiềnlúangựaănthìvềphầnngàichịu.

ÔngMadeleinemởtúilấyrabađồngtiềnvàngNapoléonđặtlênbàn:

—Tôiđặttiềntrướcchohaingày.

—Điềuthứtư,đườngtrườngnhưthếmàdùngcỗxecómuithìenặng

quálàmnhọcngựa.Xinngàibằnglòngdùngcỗxenhẹcủatôiđây.

—Tôibằnglòng.

—Xethìnhẹnhưngkhôngcómui.

—Khônghềgì.

—Ngàicónhớbâygiờđanglàmùađôngkhông?

ÔngMadeleinekhôngđáp.Chủngựalạinói:

—Vàtrờiđanglạnhlắmđấy.

ÔngMadeleinevẫnkhôngnóigì.Scaufflairetiếp:

—Lạicóthểcómưanữa.

ÔngMadeleinengẩnglênbảo:

—Sángmai,bốngiờrưỡi,ôngmangxevàngựađếntrướccửanhàtôi.

—Xinyhẹn.-LãoScaufflairelấymóngtaycạocạocáivếtđentrênmặt

bàn,rồinóitiếpvớicáivẻvôtìnhmàdânFlamandthườngkhéoxenvàocái

tinhkhôncủahọ-À!Từnãyđếngiờtôiquênkhôngnghĩđến.NgàiThị

Trưởngchưachotôibiếtngàiđiđâu.Vậyngàiđiđâuthế?

Từlúcbắtđầucâuchuyện,lãođãbănkhoănvềviệcđórồinhưngkhông

hiểusaolãochưadámnói.

ÔngMadeleinenói:

—Ngựacủaônghaichântrướccókhỏekhông?

—Bẩmkhỏelắm.Nhưngđếnchỗdốcthìngàithongthảchonónhờmột

tí.Conđườngngàiđicónhiềudốckhông?

—Đừngquênsángmaiđếnđằngnhàtôiđúngbốngiờrưỡisángnhé!-

ôngMadeleinetrảlờithếrồibướcra.

Lãochủngựa“đựcngười”rađúngnhưlờilãotựnhậnsauđó.ÔngThị

Trưởngrakhỏiđượcbabốnphútthìlạithấycửamở:Vẫnlàôngta.

Trôngôngcóvẻlạnhlùngvàtưlự.

—NàyôngScaufflaire,conngựavàcáixeôngchotôithuêthứnọmang

thứkia,cảđôiđánggiábaonhiêu?

Chủngựacườihahả:

—Thứnọkéothứkiachứ,bẩmngài.

—Cũngđược!Thếbaonhiêu?

—Bẩmngàimuốnmualạihaysao?

—Không.Nhưngcứphòngxa,tôimuốnđặttiềnkýquỹchoông.Khitôi

về,ôngtrảlạichotôi.Cáixevàconngựaôngđịnhgiábaonhiêu?

—Bẩmngàinămtrămfrancs.

—Tiềnđây.

ÔngMadeleineđểtờgiấybạclênbànrồiđira,lầnnàykhôngtrởlạinữa.

LãoScaufflairebứtđầubứttaitiếcrẻmãisaokhôngnóimộtnghìnfrancs.

Thậtracảcỗxevàconngựachỉđánggiámộttrămécuthôi.Lãogọivợra

kểlạiđầuđuôicâuchuyện.“Quáicáinhàôngnàyđiđâuthếnhỉ?”Vợchồng

bànnhau.Vợnói:“ÔngấyđiParis”.Chồngbảo:“Khôngphải”.ÔngThị

Trưởngbỏquênmảnhgiấycóghibútchìtrênlòsưởi;lãocầmlấycốđoán

xem.“Năm,sáuvàtámrưỡi?Cólẽđâylànhữngtrạmtrênđườngthiênlý”.

Lãoquaylạibảovợ:“Tìmrarồi".-“Thếnào?"-“TừđâyđếnHesdinnăm

dặm,từHesdinđếnSaintPolsáudặm,từSaintPolđếnArrastámdặmrưỡi.

ÔngấyđiArras”.

LúcấyôngMadeleinevềđếnnhà.

Lúctrởvề,ôngđitheoconđườngkhácdàihơn,khôngđingangquacửa

nhàchaxứnữa.Hìnhnhưôngsợnócámdỗ.Đếnnhà,ônglênngayphòng

riêngvàđóngcửalại.Việcđócũngthườngthôi,vìcóhômôngcũngđinghỉ

sớmđược.Tuythế,mụgáccổng,đồngthờicũnglàngườihầuhạduynhất

củaông,cũngđểýnhậnthấyôngtắtđèntừlúctámrưỡi,nêngặpngườithủ

quỹvềsauđiqua,mụthuậtchuyệnlạivàthêm:“ÔngThịTrưởngốmđaugì

phảikhông?Tôicoibộôngtalàmsaoấy".Ngườithủquỹởngaybênphòng

dướiôngMadeleine.Chẳngđểýgìđếnlờimụgáccổng,hắnđinằmvàngủ

ngay.Vào khoảngnửađêm, hắngiậtmình thứcgiấc.Trong giấcngủhắn

nghenhưcótiếngđộngởtầngtrên.Hắnlắngtainghe.Cótiếngchânngười

điđilạilại.NghekỹthìlàtiếnggiầycủaôngMadeleine.Hắnkinhngạcvì

thườngthìtrướcgiờôngdậy,trongphòngôngkhôngbaogiờcótiếngđộng.

Mộtlúcsaulạihìnhnhưcótiếngtủmởrarồikhéplại.Cótiếngbànghếdịch

đirồiimlặng,rồilạicótiếngchânbước.Hắnngồinhổmdậy,tỉnhhẳn,nhìn

quacửakínhsangphíatườngtrướcmặtthấycóánhsángđođỏởcửasổnào

chiếura.Cứcáihướngánhsángấythìđúnglàcáicửasổphòngngủcủaông

Madeleine.Ánhsánglunglinhhìnhnhưlàcóaiđốtcáigìchứkhôngphải

thắpđèn.Bóngsángkhônginhìnhnẹpcửakính,nhưthếnghĩalàcửakính

khôngđóng.Trờirétthếnàymàmởtoangcảcửasổcũnglàmộtđiềulạ.

Hắnquayquangủlại.Mộtvàigiờsau,hắnlạithứcgiấc.Vẫncáibướcchân

chậm chạp đều đều đi lại ngay ở trên đầu hắn. Ánh sáng chiếu sang bức

tườngvẫncòn,nhưngbâygiờnómờmờvàêmảnhưánhsángmộtngọn

đènhaymộtngọnnến.Cửasổvẫnmởtoang.

SauđâylànhữngviệcxảyratrongphòngôngMadeleine.

III

MỘTTRẬNBÃOTÁPTRONGĐẦU

ChắcđộcgiảđãđoánraôngMadeleinechínhlàJeanValjeanrồi.Chúng

tađãcólầnnhìnsâuvàolươngtâmông;bâygiờlạinhìnvàođấymộtlần

nữa.Làmviệcnàykhómàbìnhthản,khómàkhôngrunsợ.Vìcógìghêrợn

bằngcáiviệcquanchiêmđó.

Mộtconngười,dùlàconngườikhôngđángkểđinữa,đemtâmhồnhọ

màviếtthànhbàica,thìđólàthiênhùngcahaynhất,trọnvẹnnhấtđúclại

trênmọithiênhùngca.Ôi!Tâmhồnconngười,baonhiêuthứmơướchão

huyền,baonhiêuthứlòngtham,ýđịnh,chấtchồngởđấy!Baonhiêugiấc

mơnungnấu,baonhiêuýnghĩsâuxaẩnnấpởđấy!Ngụybiện,thanhminh

ngựtrịởđấy,dụcvọngxôxátnhaucũngởđấy.Vàolúcmộtconngườiđang

suynghĩ,thửbỏquavẻmặtlạnhlùngmànhìnvàotrongbóngtối,vàotâm

hồncủahọmàxem.Bênngoàicóvẻyêntĩnhmàởđấychínhlànhữngtráng

sĩkhổnglồđangđánhnhaunhưtrongthơHomère,nhữngrồngnhữngrắn

quầnnhaubêncạnhvôsốbóngmanhưtrongsáchMilton,nhữngvòngnọ

vòngkiachậtníchnhữnglinhhồnnhưtrongtưởngtượngcủaDante.Lương

tâmlàmộtcõivôbiênghêrợn.Conngườiaicũngcóvàphảilấyđóđểsuy

xéttấtcảnhữngýmuốnnảyratrongócvàtấtcảnhữnghànhvitrảiqua

trongcuộcđời!Ngàyxưacókẻđãđứngtrướccửamộtnơikianhưngvìcửa

rùngrợnquámàngậpngừng.Nhưngthôi,cứvàovậy.

TừkhiJeanValjeangặpthằngbéGervais,câuchuyệnđãxảyranhưthế

nào,độcgiảbiếtcảrồi,khôngcầnphảinóithêmnhiều.Chỉbiếttừhômấy

trởđi,Valjeanđãthànhmộtconngườikhác.ÔngGiámMụcmuốnValjean

trởnênnhưthếnào,Valjeanđãlàmynhưthế.Khôngphảilàmộtsựthay

đổi,màthậttìnhlàmộtsựlộtxác.Valjeantìmcáchmaidanhẩntích,bán

mónđồđạccủaôngGiámMụcđi,chỉgiữcóđôichânđènlàmkỷniệm.

Valjean lén lút từ tỉnh này sang tỉnh khác, đi suốt nước Pháp đến cảng

MontreuilSurMer.ỞđâyValjeannảyrasángkiếnđãnóitrênkiavàlàm

đượcnhữngviệcnhưđãbiết,khiếnchomìnhthànhngườikhôngaibắtnổi

vàkhôngaidámngờtới.ValjeanyêntâmởMontreuilSurMer,sungsướng

thấymìnhkhôngquênbàihọcđaubuồncủadĩvãngvàcuộcđờimìnhvềsau

đãrửasạchđượcvếtnhơcủanửađờimìnhngàytrước.ĐờiValjeantừnay

yênổn:Ôngvữnglòngvàhyvọng.Bâygiờôngchỉlocóhaiđiềulàgiấukỹ

têntuổivàsốngmộtcuộcđờiđượcthừanhận,thoátbàntayngườiđờivàtrở

về với Chúa. Hai ý nghĩ ấy gắn liền với nhau thành một trong tâm trí

Valjean.Cảhaiquyếtliệtchiếmhếttâmtrívàchiphốitấtcảhànhđộngcủa

Valjean.ThườngthìhaiýnghĩấythốngnhấtđểđịnhchoValjeancáchxử

thế,làmchoValjeanưacảnhsốngtốităm,biếnValjeanthànhngườitrung

hậu,giảndịvàcũngkhuyênValjeannhữnglờigiốngnhau.Nhưngđôikhi

cũngcómâuthuẫn.LúcđóconngườimàtấtcảvùngMontreuilSurMergọi

làôngMadeleineđãhysinhýnghĩthứnhấtchoýnghĩthứhai,hysinhsựan

toàncủamìnhchođạođức.Chonên,mặcdầuphảihếtsứcđềphòngvàgiữ

gìn.ValjeanvẫngiữđôichânđèncủaôngGiámMục,đểtangchoôngấy,

chogọivàhỏihantấtcảnhữngtrẻngườixứSavoyardđingangquatỉnh,

điềutravềcácgiađìnhởFaverollesvàsựcứumạngcholãoFauchelevent,

chẳng kể gì đến những lời bóng gió đáng lo ngại của Javert. Hình như

Valjeanđãtheogươngnhữngbậchiềnnhânquântửvànghĩavụđầutiên

củaôngkhôngphảilàvìmình.

Tuyvậycũngphảinóirằngchưabaogiờcóviệcnhưthếxảyra.Chưa

baogiờhaiýnghĩấy,hiệnngựtrịconngườiđángthươngmàtađangkểlại

cuộcđờiđaukhổđây,lạixungđộtnhaukịchliệtđếnthế.Javertvàobuồng

giấyông,vừathoạtnóimấylời,ôngđãlờmờhiểungaycâuchuyệnvàđã

thấynósâuxa.Lúcđộtnhiênngheđọcđếncáitênđãchônvùimấylớp,ông

nhưsữngsờchoángváng,vìthấysốmệnhsaolạicóđiềukỳdịkinhkhủng

đếnthế.Quaphútsữngsờônggiậtmình,cáigiậtmìnhbáohiệunhữngcuộc

biếnđổilớn.Bỗngdưngôngcúiđầunhưcâycốitrướccơngiông,nhưngười

línhtrướctrậnxungphong.Ôngthấynhưmâyđen,sấmsétđangkéotrên

đầumình.NgheJavertnói,ôngliềnnghĩđếnviệcđingay,chạyngayđitựtố

cáođểcứulãoChampmathieuvàngồitùthaycholão.Lòngôngđaunhư

daocắt.Nhưngrồiýnghĩấyquađi,ôngtựbảomình:“Saolạithế!”ôngcố

néncáicửchỉhàohiệpbanđầuấyđivàlùibước,khôngdámdũngcảm.

Tấtnhiên,saukhinghenhữnglờiđángtônkínhcủaôngGiámMục,qua

baonhiêunămhốicảivànhẫnnhục,giữalúcđangbắttayvàoviệcchuộctội

mộtcáchhiệuquảđánglẽngườiấy,mặcdầuđứngtrướcmộtnỗibănkhoăn

ghêgớmnhưlầnnày,nhấtđịnhkhôngchịuchùnchânchútnào,cứthẳng

bướcđếnchỗvựcthẳmmàdướiđáythìlạilàtrời,đượcnhưthếthìhaybiết

baonhiêu.Nhưngnàocóđượcthế.Chỉbiếtlàphảikểrađâytấtcảnhững

diễnbiếntrongtâmhồnconngườiấy.Vàcũngchỉkểđượccáigìđãxảyra

thôi.Banđầuôngbịbảnnăngsốngcònlôicuốnôngvộitậptrungmọiý

nghĩlại,cốnéncơnxúcđộng,đểýđếnsựcómặtcủaJavert,mốinguycơ

lớnchoông,hoãnnhữngđiềuđãquyếtđịnhvớicáiliềulĩnhcủangườiđang

sợhãi,thậntrọngđếnmệtóctrongmọiviệcsắplàmvàlấycáitháiđộbình

tĩnhnhưngườivõsĩcúinhặtlámộcđánhrơivậy.

Cảbuổitốihômấy,tâmtrạngôngcứnhưthế.Tronglòngrốinhưtơvò

màbềngoàivẫncứđiềmnhiên,bìnhthản.Ôngchỉthựchiệnnhững“biện

phápbảolưu”thôi.

[67]

Tấtcảnhưmơhồvàlộnxộntrongđầuócông.Lòng

phânvânđếnnỗiôngkhôngthểcóđượcmộtýkiếngìchorõrệt.Ngaycả

bảnthânông,ôngcũngkhônghiểunhưthếnàocả.Chỉbiếtrằngmìnhvừa

bịmộtvốnặng,ôngvẫnđếnthămFantineởphòngbệnhnhưmọikhivànấn

náởlạilâuhơn.Lòngthươngngườikhiếnôngthấycầnphảilàmnhưthếvà

ôngủythácchịchohaibàxơmộtcáchcặnkẽphòngkhiôngphảivắngmặt.

ÔngmơhồnghĩrằngcólẽcầnphảiđiArras,nhưngchẳngcóýgìquảquyết

cả.Ônglạitựbảonhưmìnhthìcònsợgìainghingờnữa,cótớiđócũng

khônghạigì,lạiđượcxemsựthểralàmsao.Vàôngđãđếnthuêxengựa

củalãoScaufflaire,cũnglàcáchchuẩnbịđềphòngmọisựbấttrắc,thếthôi.

Tốihômấy,ôngăncơmkhángonmiệng.Vàophòngnghỉ,ôngbìnhtâm

suynghĩlại.Ôngnhậnđịnhlạitìnhhìnhvàthấythậtlàphilý.Philýđếnnỗi

giữalúcsuynghĩvẩnvơnhưthếmàcũnghìnhnhưcómốilosợgìkhótả,

buộcôngphảiđứngdậyrađóngchặtcửavàcàithenthậtkỹ.Ôngsợcòncó

cáigìnóvàonữa.Ôngchặnngangcửađểchốnglạivớicáicóthểđến.

Mộtlátsau,ôngtắtnếnđi.Ánhsánglàmôngkhóchịu.Hìnhnhưngười

tacóthểtrôngthấyôngđược.Ngườita,làai?Khổthay!Ôngmuốnđuổinó

rangoàithìnóđãvào,ôngmuốnchemắtnóthìnóđãnhìnông,nólàlương

tâmông.MàlươngtâmôngtứclàChúa.Dùsao,lúcđầuôngvẫncònảo

tưởng,chomìnhthếlàyênchí,chỉcómộtmìnhmìnhthôi.Cửađãcàithen

khôngaicònlàmgìnổimình;đènđãtắtđirồi,cònaitrôngthấymìnhnữa.

Bâygiờôngmớinhìnkỹvàomình.Gianphòngtốiom.Ôngtỳkhuỷutay

xuốngbàn.Đưabàntayđỡtrán,ngồisuynghĩ.

“Tanghĩđếnđâurồi?Takhôngmơngủchứ?Họđãnóigìvớita?Cóthật

tađãgặptênJavertvànóđãnóivớitanhưthếkhông?TênChampmathieu

làthếnào?Nógiốngtaư?Cóthểthếđượckhông?Hômquatacònđược

thảnhthơivàcóngờđâusựthểthếnày!Hômqua,giờnàytađanglàmgì

nhỉ?Việcnàynóthếnào?Kếtcụcrồirasao?Làmthếnàobâygiờ?”

Đấy,tronglòngôngxốnxangnhưthếđấy.Đầuóckhôngcònsứcsuy

nghĩminhbạchnữa,cácýnghĩcứxôđinhưlànsóng,ôngđưahaitayôm

lấyđầunhưđểgiữlại.Tìnhtrạngbờibờiấylàmchotâmtrívànghịlựcông

bịđảolộncả,ôngmuốntìmmộtcáigìđíchxác,muốncómộtsựquyếtđịnh,

nhưngchỉthấycólosợ.Đầunóngbừngbừng.Ôngracửasổ,mởtoangcả

haicánhra.Trêntrờikhôngmộtbóngsao.Ônglạivàobànngồi.

Mộtgiờđồnghồtrôiquanhưthế.Dầndầnmộtvàiđầumốibắtđầuhiện

ravàcấukếtlạitrongýnghĩ,làmôngthấyhéramộtcáchchínhxácthựctế

củacảnhngộmìnhtuychưađượcbaoquátsongđãchắcchắnđượcđôiba

điều.Ôngbắtđầunhậnrarằngdùcảnhngộấycókỳdịbấpbênhđếnđâuđi

nữa,ôngcũnghoàntoànlàmchủđượctìnhthế.Vìlẽấy,ônglạicàngthấy

thêmlosợ…

Cácviệcônglàmđềunhằmmụcđíchsửamìnhmộtcáchnghiêmkhắc,

theolờirăncủaChúa.Nhưngđặtmụcđíchấyquamộtbênthìtấtcảnhững

điều ông làm, cầm bằngnhư ông đào mộthố sâu để chônchặt tên mình.

Điềuôngsợnhấttrongnhữnglúcôngtrầmngâmtựvấnhoặctrongnhững

đêmtrằntrọckhôngngủ,làcóaiđọcđếntênấy.Ôngnghĩrằngnếuviệcấy

xảyrathìmọisựcoinhưhỏnghết:Cáitênấymàhiệnrathìnósẽlàmtiêu

tancuộcđờimớicủaông,vàbiếtđâunólạikhônglàmtiêutancảtâmhồn

mớicủaôngnữa?Chỉmớinghĩviệcấycóthểxảyralàôngđãrùngmình.

Giảdụnhữnglúcấycóngườiđếnnóivớiôngnhưthếnày:Cólúccáitên

ấysẽvangđếnbêntai,cáitênJeanValjeanghêtởmấysẽtừtrongbóngtối

hiệnrasừngsữngtrướcmặt,nhữngluồngánhsángvĩđạilâunayđãxóa

sạchcáimànbímậtchungquanhông,bỗngdưngsángrựchẳnlên,làmcho

mọingườichóimờkhôngtrôngthấygì.Cáitênvìthếkhôngcòngìđángsợ,

cáimànbịxélạităngthêmsựbímật,cáiphúttưởngnhưtrờisađấtsụtkia

lạilàphútlàmchonềnmóngngôinhàthêmvững.Vàsựviệckỳlạkiachỉ

đưađến kếtquảlàm chocuộcđờiôngcàngthêmsángtỏ đồngthờicàng

thêmkhóhiểu,cáibóngmaJeanValjeanđemđặtbênôngtưsảnMadeleine

đángkính,chỉlàmchoôngcàngthêmvinhdự,càngthêmđượckínhmến,

đượcyêntĩnhhơngiờhết.Giảsửcóainóivớiôngnhưvậy,ôngcũngsẽlắc

đầuvàcholàvôlý.Thếmàtấtcảnhữngcáiđóvừaxảyra,tấtcảnhữngcái

khôngthểcóđãcóvàChúađãchophépcácthứviểnvôngkiatrởthànhsự

thật!

Suynghĩmãicũngthấysángsủadầnra.Mỗilúcôngmỗinhậnrõthêm

cáithếcủamìnhlúcnày.Ôngthấymìnhnhưvừatỉnhmộtgiấcmơvàđương

trượtdầntrênmộtconđườngdốctrongđêmtối,đếnbênbờmộtcáivựcsâu,

cảngườirunlênmàkhôngsaoluitrởlạiđược.Ôngnhìnthấyrõràngtrong

bóngtốiấycómộtngườilạmặtmàsốmệnhtưởnglầmlàôngvàđương

đemxôxuốngvựcthaychoông.Tronghaingười,hoặcônghoặcngườikia

phảicómộtngườingãxuốngthìvựcmớikhéplạiđược.

Ôngcứđểchoviệcxảyđếnrasaothìralàyên.Giờthìrõrànglắmrồi.

Ôngtựthúđiềunày:Chỗcủaôngởtrongnhàlaovẫncònbỏtrống.Dùông

cómuốnlàmthếnàođinữa,nóvẫncứchờông.Tộicướptiềncủathằngbé

Gervaisđãđưaôngtrởvàođó,chonêncáichỗbỏtrốngấy,nócứchờông,

lôikéoông,chođếnkhiôngphảivàomớinghe.Đólàviệckhôngthểtránh

được,thếnàocũngphảitới.Vàônglạinghĩ:“Hiệngiờôngđãcómộtngười

thaythế.NgheđâutênChampmathieunàođóđãvôphúcgặpphảicáikhông

mayấy.CònôngthìtừnaytrongnhàlaođãcótênChampmathieuthếchân,

ngoàixãhộithìônglàMadeleine,ôngkhôngcònphảilogìnữa,quýhồông

cứđểchongườiđờiđemcáitấmbiachungthânônhụckiađèlênđầuông

Champmathieu;cáitấmbiaấygiốngnhưcáinắpmồ,đãsậpxuốngmộtlần

thìthôi,khôngbaogiờcònnânglênđượcnữa…"

Tấtcảnhữngcáiđóquámãnhliệt,qualạđời.Trongngườiôngnhưcó

mộtchuyểnđộnggìkhótả,ítkhithấynảyratrongmộtđờingười.Hìnhnhư

lươngtâmđangvùnglênquằnquại,khuấyđộngtấtcảnhữnggìđángnghi

ngờcủatráitim.Hìnhnhưtrongđáysâucủacõilòngcómộttiếngcườiphá

đangvanglên,màýnghĩagồmđủmỉamaivuimừng,lẫnthấtvọng.

Bỗngôngthắpnếnlên,tựbảomình:

“Ơhay,tasợcáigìchứ?Saotalạiphảinghĩngợiphânvânnhưthế?Ta

đãthoátnạnrồi.Xongcảrồi.Trướckiathìcòncáicửabỏngỏđểdĩvãngcó

thểlọtđượcvàocuộcsốnghiệntại.Cáicửaấy,giờđãxâybịtlạirồi!Một

cáchvĩnhviễn!CáithằngJavertấy,lâunaynólàmtalolắng,nótheodõita

khắpnơi,cáilinhtínhđángsợcủanóhìnhnhưđãđoánđượcrata,màđoán

đượcra rồi chứ còngìnữa!Cái tên chósănđángtởm ấy nórìnhtatừng

bước,naythìnólạchướngrồi,lochạytheoconđườngkhácrồi,nósẽđể

chotayên,nóđãnắmđượctênJeanValjeancủanórồi!Hìnhnhưnólại

muốnbỏnơiđâymàđi!Vàcáichuyệnnàyxảyratacóbiếtđâu!Tacócan

dựgìđếnđóđâu!Nhưngmànày!Trongchuyệnnàycócáigìgọilàđáng

tráchđượckhông!Nhữngngườigặptachắcsẽtưởngtagặpnạnlớn!Chung

quylại,nếucóaigặptaihọaphennàythìchẳngphảilỗiởtachỗnàocả.

Thôithìcũnglàtạitrờicả.Cólẽtrờimuốnnhưthếthật.Tacóquyềngìxáo

trộnviệctrờiđãxếpđặt?Tacầumonggìbâygiờ?Tạisaotacứchựcxen

vàoviệcnày?Candựgìđếntađâu.Ơhay!Takhôngbằnglònghaysao?Mà

tađòihỏicáigìchứ?Cáimụcđíchlâunaytatheođuổi,cáiđiềuhằngđêmta

mơước,điềumàtađemcầunguyệnvớitrờilàsựantoàn,thìtađạtđược

rồi!ÝChúalànhưvậy.TacònlàmgìtráinổiýChúađược.Màtạisaoý

Chúalạimuốnnhưthế?Chínhlàđểtatiếptụccáiviệctamớibắtđầu,đểta

làmđiềuthiện, để tacóthểmộtngày kia nêu tấmgươngsángcho người

khác,đểngườitathấyrằngkẻđãbiếthốiquá,đãbiếttutỉnhthìcũngsẽ

đượchưởngphầnhạnhphúc!Thậtlạ,takhônghiểutạisaobannãytakhông

dámvàonóihếtcâuchuyệnvớiôngchaxứđángkínhấy,nhưmộtngười

xưngtội.Chắchỏiýkiếnông,ôngcũngsẽtrảlờinhưtanghĩthôi.Nhấtđịnh

rồi,cứmặcchocôngviệctiếpdiễn!ĐểyênchoChúađịnhđoạt".

Đólàlờiôngtựnhủ.Lờinóivanglêntừtậnđáylòngkhiôngcúinhìn

xuốngcáicóthểgọilàvựcthẳmcủalòngông.Sauđóôngđứnglên,đibách

bộtrongphòng-thôi,đừngnghĩđếnviệcđónữa.Quyếtđịnhrồimà!Nhưng

tronglòngvẫnkhôngthấyvui.

Tráilạinữa.Ngườitakhôngsaongăntríóctrởlạivớimộtýnghĩ,cũng

nhưkhôngsaongănsóngbểluirarồilạixôtrởvàobờ.Vớingườithủythủ,

đólàthủytriều.Vớikẻcótội,đólàlònghốihận.Chúakhuấyđộnglinhhồn

conngườicũngnhưlàmchođạidươngnổisóngvậy.Chỉmộtlátsau,dùđã

cố sức quên đi, ônglại phải trở lại với cuộcđối thoại đau khổ lúctrước,

mìnhnóirồimìnhlạinghe.Nóilênnhữngđiềumìnhkhôngmuốnnóitới,

rồiphảinghenhữngđiềumìnhkhôngmuốnđểvàotai.Đànhđểchomộtsức

gìhuyềnbínólôicuốnvàralệnh:“Nghĩđi!”Nhưnóđãralệnhchomộtkẻ

cótộitrướcđâykháctrướcđâyhainghìnnăm!“Điđi”.

Trướckhi kểtiếpxin nhấnmạnhmột nhậnxétcần thiếtđể mọingười

hiểuđầyđủcâuchuyện.

Loàingườibiếtsuynghĩ,aicùngtừngtrảiquanhữngphútmìnhnóivới

mình.Ngônngữthậtkhôngbaogiờhuyềndiệutuyệtvời,bằngkhiởbên

trong con người, nó như con thoi chuyển từ trí tuệ đến lương tâm rồi từ

lươngtâmquayvềvớitrítuệ.Nhữngchữ“ôngnói”,“ôngkêulên”thường

gặptrongchươngnày,chínhphảihiểutheonghĩaấy.Ngườitatựnóivới

mình,tựbảovớimình,tựkêulênvớimình.Thậtlàầmĩ:Cáigìtrongta

cũngnói,chỉmiệnglàkhông.Nhưngsựimlặngchungquanhkhônghềlúc

nào bị ngắt quãng. Bao nhiêu hiện thực của tâm hồn, không trông thấy,

khôngsờmóđược,nhưngvẫnlànhữnghiệnthực.

Ônghỏimìnhsuytínhđếnđâurồi.Ôngtựvấnxem“quyếtđịnhnhưthế”,

thìrồirasao?Ôngtựthú,côngviệcxếpđặtnhưthếlàbấtnhân.Cáilốiđể

mặcchocôngviệcxảyra,phảiđểyênchoChúađịnhđoạtlàmộtlốirõràng

ghêtởm.Cứđểmặcchosốmệnhvàngườiđờinhầmlẫn,khôngngăncảnnó

lại,yênlặngđểphụhọavớinó,khônglàmgìcả,tứclàmìnhđãlàmtấtcả

đấy!Đólàmộtviệcgiangiảođốnmạtnhất!Đólàmộttộiáckhốnnạn,hèn

hạ,hiểmđộc,đángkhinh,đángtởm!

Suốttámnăm,lầnnàylàlầnđầuconngườiđángthươngấymớilạithấy

cáivịcayđắngcủamộtýnghĩxấuvàcủamộthànhđộngxấu.Ôngkinh

tởm,khạcnhổnóđi.Ôngtiếptụctựvấn.Ôngnghiêmkhắctựhỏimìnhđịnh

nóigìvớicâu“mụcđíchđãđạt”?Ôngnhậnrằngđờimìnhcómộtmụcđích

thực, nhưng mục đíchgì?Giấu tên giấu tuổià? Che mắt bọn cảnhsát à?

Chẳnglẽđãlàmnhữngviệcnhưmìnhđãlàm,làchỉvìmộtđiềunhỏmọn

nhưthế? Thếkhôngcòn mụcđíchnào khác,caocả, chânchínhnữa sao?

Cứu vớt lấy linh hồn, chứ không phải thể xác. Trở lại thành người ngay

thẳngvànhântừ.Thànhconngườichínhtrực!Đócóphảilàđiềumìnhước

mongvàlàđiềuđộcnhấtmìnhướcmongkhông?Đócóphảilàđiềuông

GiámMụckhuyênbảokhông?Đoạntuyệtvớidĩvãngà?Trờiơi!Cóđoạn

tuyệtđâu,thếlànốilạiđấy,bằngmộthànhđộngkhốnnạnđấy!Thếlàtrởlại

thànhmộtthằngăncắpđángkhinhghétnhất!Mìnhđãăncắpcáisinhmệnh

củangườita,cảcuộcđời,cảsựyênổn,cảcáichỗđứngcủangườitadưới

ánhsángmặttrời!Mìnhthànhmộttênsátnhân!Khôngphảigiếtbằnggươm

đao,mà giếtbằngtinh thầnmộtcon ngườikhốnnạn. Buộcngườita phải

chịumộtcáichếtthêthảm,cáichếtdầnchếtmòn,chếtkhôngmồkhôngmả,

ngaygiữacảnhthanhthiênbạchnhật,tứclàcảnhtùngục.Tráilại,rathúđi,

cứuchongườitakhỏicáitaiáchbịlầmlẫnghêgớm,lấylạicáitêncũ,theo

nghĩavụmàtrởlạithằngkhổsaiJeanValjean,đấymớithựclàhoànthành

cáiviệctáitạovàvĩnhviễnthoátkhỏichốnđịangụclànơimàmìnhmới

vừabướcchânrakhỏi.Vàotùlại,trôngthìnhưlàsatrởvàođịangục,nhưng

thựctếthìthoátkhỏi!Phảilàmnhưthếmớiđúng!Nếukhôngthìbaonhiêu

điềuđãlàmđềucoinhưkhôngcó.Cảsựnghiệptrướcthànhvôích,cảcuộc

đờihốilỗiđềubỏđi,mìnhchỉcòntựbảomìnhmộtlời:Íchgì?Ôngthấy

hìnhnhưcóôngGiámMụcởtrướcmặt.ÔngGiámMụcđãmất,nênnaylại

hiện ra rõ rệt. Ông đang nhìn đăm đăm và bảo rằng ông Thị Trưởng

Madeleinecótiếnglàđạođức,téralạithậtlàbỉổi,còntêntùJeanValjean

thìsẽlạitrongsạch,đángquýbiếtbao.Ngườiđờichỉtrôngthấycáimặtnạ

củata,nhưngôngGiámMụcthìnomthấyrõđượcmặtthật.Ngườiđờichỉ

nomthấycuộcsốngbênngoàicủata,nhưngôngGiámMụcthìtrôngsuốt

đếncảlươngtâm.ThếthìphảiđiArras,giảithoátchoJeanValjeangiảkia

vàtốgiáctênJeanValjeanthật!Thanôi!Đólàsựhysinhcaocảnhất,một

cuộcchiếnthắngthươngtâmnhất,cáibướcsaucùngkhókhănnhất.Nhưng

cầnphảibướcquacáibướcấy.Đauđớnthaylàsốmệnh!Muốnthànhngười

trongsạchtrướcmặtChúa,lạiphảichịulàmkẻônhụctrướcmặtngườiđời!

“Dứtkhoát rồi,phảitheo conđườngấy! Phảilàmbổn phậncủamình.

Phảicứungườiấy”.Ôngcaogiọngnóitocâuấymàkhôngbiết.

Ônggiởsổsáchra,kiểmsoátlạivàsắpxếpchogọnghẽ.Ônglấybóvăn

tựmượnnợcủanhữngngườibuônbánnhỏtúngthiếunémvàolửa.Ôngviết

mộtbứcthư,niêmphonglạivàđềngoàiphongbì:“GửiôngLaffittechủ

ngânhàngphốArtois,Paris”.Ôngmởngănbàngiấylấyramộtcáivíđựng

mộtítgiấybạcvàtờthônghànhôngvừadùngđibầucửtrongnămấy.

Aitrôngthấyônglàmcácviệcấymànétmặtkhôngthôitrầmngâmtưlự,

chắcthừa hiểutrongbụng ôngđangsuynghĩ nhiềulắm.Chốc chốc,thấy

môiônghơimấpmáy;cólúcônglạingướcnhìnchămchúvàomộtchỗnào

đótrênvách,dườngnhưởđócócáigìphảihỏihan,phảilàmchosángtỏ.

Viếtxongmộtbứcthư,ôngbỏcảthưvàvívàotúiáorồilạiđứngdậyđi

báchbộ.Dòngsuynghĩcủaôngkhônghềchệchhướng.Ôngvẫnthấyrấtrõ

bổnphậncủaôngđượcviếtthànhchữsáng,đangrựcchóitrướcmắt;nhìn

đếnđâucũngthấydòngchữấy:“Đingay!Đếnmàkhaiđi!Thúđi!"

Trướcnaycóhaiýnghĩcoinhưhainguyêntắcchiphốicuộcđờiông:

Cấtgiấuhọtênvàtudưỡngtâmtính.Lầnnàylàđầutiênôngthấyhaiýnghĩ

ấycựaquậynhưnhữnghìnhbằngxươngbằngthịtvàhiệnrakhácnhaurành

rọt,cáchbiệthẳnnhau.Mộtýtrongđóhoàntoànđúng,cònýkiathìcóthể

trởthànhxấu;ýnàylàvịtha,ýnọlàcánhân!Đâylàvìđồngloại,đólàvì

bảnthân;cáinàybắtnguồntừánhsáng,cáikiabướcratừbóngđen.Hailực

lượngấytranhchấpnhauvàônglàngườichứngkiến.Ôngsuynghĩchừng

nàothìnólạilớnlênchừngấyvàbâygiờthìnótonhưnúi;Mộtbênlànữ

thần,mộtbênlànữkhổnglồ,haibênquầnnhautrongngườiông,trongcái

cõivôbiênvôtận,lẫnlộnvừaánhsángvừabóngtốinhưtrênđâyđãnói.

Người ông hoảng hốt nhưng ông có cảm tưởng như phía ý nghĩ đúng

thắngthếvàôngđangđiđếnmộtbướcquyếtđịnhcholươngtâmvàchosố

phậnnữađây.TrướckiaôngGiámMụcđãmởđầuchoônggiaiđoạnđầu

củacuộcđờimới,đếnnaythìlãoChampmathieunàylạiđánhdấuchogiai

đoạnthứhai.Cơnkhủnghoảngto lớnđãqua,trậnthửtháchgiannanlại

đến.

Cơnsốttrongngườimộtlúcđãnguôinguôi,naydầndầntrởlại.Muôn

nghìnýnghĩthoángquađầunhưngchỉlàmchoôngvữngtâmthêmtrong

quyếtđịnhcủamình.Ôngtựbảo:“Mìnhxétviệcquáưnóngvội,cáilão

Champmathieuấy,xétchocùngcũngchẳngcógìđángđểý,vàthậtralão

cóăntrộmthật”.Rồiônglạitựtrảlời:“Víthửlãotacótrộmtáođinữathì

cũngchỉmộtthángtù.Từđóđếnkhổsaicònxabiếtmấy.Vớilạibiếtđâu

đấy?Lãocóăntrộmthậtkhông?Cógìlàmbằng?CáitênJeanValjeanđã

làmchếtlão,hìnhnhưngườitachẳngcòncầnbằngchứnggìnữa.Cácvị

ChưởngLýcủanhàvuachẳnghaylàmnhưthếlàgì?Lãotavốnlàtùkhổ

sai,thìnhấtđịnhlãotacóăntrộm”.Lúckhácônglạinghĩrằng,saukhiông

ratựthú,rấtcóthểngườitasẽchiếucốđếnhànhvidũngcảmcủaông,xét

đếncuộcđờilươngthiệncủaôngtrongbảynămquavàcônglaocủaông

đónggópchoxứsởlâunay,màthabổngchoông.Nhưnggiảthiếtấytan

maunhưkhói.Ôngmỉmcườichuachátmànhớrarằngôngcướpđồnghào

củabéGervaislàmắcvàotộitáiphạm,việcnàynhấtđịnhsẽbịlôiravànhư

thế,đúngtheohìnhluật,ôngsẽbịkhépvàotộikhổsaichungthân.

Ôngxuatanmọithứảotưởngkiađi.Táchmìnhdầnrakhỏicuộcđời

thấphènvàđitìmchomìnhsựanủivàsứcmạnhởmộtnơikhác.“Nhất

địnhtaphảilàmtheobổnphậnta”,ôngtựbảo:“Làmxongbổnphậnchắcgì

đãkhổhơnlàtrốntránhkhônglàm?”Nếuôngcứđểmặckệvàôngcứở

MontreuilSurMer,thìuytíncủaông,tiếngtămcủaông,nhữngcốnghiến

củaôngchoxãhội,lòngthươngngười,đứctínhgầngũimọingười,cuộc

sốngtrongsạch,thậmchísựgiàucócủaông,rồilòngkínhyêu,trọngvọng

củamọingười,tấtcảnhữngcáiđódườngnhưphatrộntộiác.Vànhữngthứ

caoquýkiamàlẫncáivậtghêtởmnàythìmùivịsẽralàmsaonữa!Tráilại,

nếuôngdámhysinh,thìdùthâncóởlaotù,xiềngxích,ngườicóphảikhổ

saitạpdịch,chẳngbaogiờđượcnghỉngơimàluônluônbịquởphạt,dùđến

thếđinữathìtrongmỗibướcgiantruânấyvẫnbậtlênmộtánhsángthần

tiên.Nhưngcuốicùngônglạitựnhủrằngsựviệchìnhnhưphảithế,sốphận

củaôngtrêntrờiđãđịnhsẵn,ôngkhôngcóquyềnxáotrộnmọithứtrêncao

đãsắpđặt,màchỉđượcphéplựachọnmàthôi:Hoặcbênngoàiđạođứcmà

bêntrongnhụcnhãhoặcbêntrongcaoquýmàbênngoàinhụcnhã.

Dằn vặt mãi với bao ý nghĩ bi thảm, lòng can đảm của ông vẫn vững

vàng,nhưng tríócông cảmthấymệt mỏi.Bấtgiácôngbắt đầunghĩđến

nhữngđiềukhác,nhữngđiềukhôngdínhdánggìđếnviệckia.Mạchhaibên

tháidươngđậpdữdội.Ôngvẫn điđilạilạikhôngngừng.Đồnghồđiểm

mườihaigiờphíaThịSảnh,rồiphíanhàthờ.Ôngtẩnmẩnđếmtheotừng

tiếnghaicáiđồnghồởhainơirồilạisosánhtiếngchuôngvớinhau.Ông

sựcnhớmấyhômtrướcôngthấyởmộtcửahàngđồsắtmộtcáichuôngcũ

trêncóđềcáitên:AntoineAlbinDeRomainville.

Ôngthấylạnh,bènđếnbênlònhómmộtítlửa,nhưngquênkhôngnghĩ

đếnviệcđóngcửasổlại.Mộtlúclâu,ôngthấyđầuócmìnhtrởlạimụmẫm.

Phải cố gắng hết sức mới nhớ ra được mình đã nghĩ những gì trước lúc

chuôngđồnghồđánhmườihaitiếng.Cuốicùngôngnhớrađượcvàtựnhủ:

“Àphải,lúcnãytađãquyếtđịnhđemtaratốcáomà”.Bỗngôngsựcnghĩ

đếnFantine:“Ờnhỉ!Cònngườiđànbàtộinghiệpnàynữa!”Đếnđâymột

cơnkhủnghoảngkháclạinổra.Fantinebỗngnhiênhiệnratrongtâmtrínhư

đemđếnmộttiasángbấtngờ.Mọivậtxungquanhhìnhnhưkhôngcòncái

cảnhsắcnhưtrướcnữa.Ôngkêulên:“À,màsaotừnãyđếngiờtachỉnghĩ

đếnmìnhta?Tachỉtínhtoánđếnnhữngđiềuvừaýtathôi!Hoặclàcứyên

lặng,hoặclàratựthú,-ẩnnúpchoyênthânhaylàcứuvớtlấylinhhồn,-

làmmộtôngThịTrưởngđángkhinhmàđượctôntrọnghaylàmộtthằngtù

khổsaiônhụcmàlạiđángkính,đóvẫnlàchuyệncủata,luônluônlàcủata,

độcmộtmìnhta!Nhưngtrờiơi!Đóchỉlàchuyệníchkỷ!Hìnhthứcnàyhay

hìnhthứckhácđinữa,cũngchỉlàíchkỷ.Saotakhôngnghĩđếnngườikhác

mộttí?Nghĩđếnngườikháclàđiềuthiệnđầutiên.Nào,thửxétlạixem.Để

riêngtara,quênhẳntađi,thìrồisẽrasao?Tamàratựthúnhé!Thìhọbắt

ta,họthảtênChampmathieura,họđưatađiđày,vậylàphảirồi.Rồisao

nữa?Ởđâysẽxảyranhữngviệcgì?À,ởđâycócảmộtvùng,mộtthành

phố,nhữngxưởngmay,mộtnềncôngnghiệp,cóbaonhiêulàthợthuyền,

đànông,đànbà,ngườigià,trẻcon,nhữngngườithậtđángthương!Tađã

xâydựngnêntấtcả,tađãnuôisốngchotấtcả,chỗnàocókhóitỏatrênmái

nhàlàdochínhtaytađãđemcủichomàđốt,đemthịtchomànấu;nhờtacó

sựnoấm,cósựgiaolưu,cótiềncủa;trướcta,nàocógìđâu;tađãPhục

Hưnglại;làmsốnglại;làmchosầmuất,làmchophồnthịnh,làmchonhộn

nhịp,làmchogiàucócảmộtxứ;tamàthiếuđilàthiếucảmộtlinhhồn.Ta

màcấttađithìsẽchếthếtthảy.Lạicònngườiđànbàkiađãchịubaonỗiđau

khổ,đãcóbaođiềuđángquýtrongbướcsangã!Cuộcđờiđaukhổcủachị

đềudotavôtìnhgâyracả.Lạicònđứabémàtađịnhtìmvề,tađãhứahẹn

vớimẹnónữa!Đốivớichị,talạikhôngcóchútgìđểđềnbùhaysao?Tamà

khôngcònởđâynữathìrồisẽrasao?Ngườimẹtấtchết.Đứaconrồirasao

thìra.Đấy,nếutađitựthú,thìrồisẽnhưthếđấy.

“Haylàtađừngđithútộinữa?Xemnào,haylàđừngđi?”Tựhỏixong

câuấy,ôngngừng lạinhư có một chút rụt rè, run sợ. Nhưng phút ấy chỉ

thoángqua.Ônglạibìnhtĩnhtựtrảlời:“Được,lãotađitùkhổsai,điềuđó

cóthật,nhưngcósaođâu,lãotaăntrộmkiamà!Tacócốtìnhnóilãokhông

ăntrộmthìlãocũngđãăntrộmrồi!Cònta,taởđâytatiếptụccôngviệccủa

ta.Mườinămnữatasẽcómườitriệu,tasẽđemmườitriệuấyrảirakhắpxứ.

Tachẳnggiữgìchotacả,cótiềnhaykhôngcótiền,điềuấycóhềgì?Có

phảivìtamàtalàmviệcđâu?Khiấymọingườicứcàngsungtúclên,các

đồngnghiệpbừngdậyvàkíchthíchnhau,côngxưởngnhàmáyđônglên,

mọigiađình,hàngtrăm,hàngnghìngiađìnhđượcsungsướng;dânchúng

trongvùngđônglên,nhữngchỗnàymớilàtrạicủatáđiền,sẽcólàngxóm

mọclên,nhữngchỗnaycònhoangvusẽcótrạitáđiềnxuấthiện.Bấygiờ

đóinghèokhôngcònnữavàcùngvớiđóinghèocũngmấtluônnhữngtệnạn

trụylạc,đĩđiếm,trộmcắp,giếtngười,tấtcảnhữngtậtxấu,thóihư,tấtcả

nhữngtộiác!Ấy,cảmộtvùngsẽtrởnêngiàucóvàlươngthiện!Vàngười

mẹtộinghiệpấycóđủđiềukiệnđểnuôiconmình".

”Ơkìa,tađãđiên,tađãquávôlý,tạisaolạinóiđếnchuyệnđitựthú?

Thậtđấy,phảisuynghĩchokỹ,chớcóhấptấp.Quáinhỉ!Chỉvìtamuốn

làmmộtkẻvĩnhân,mộtngườinghĩakhí-tròtuồngthôi!Chỉvìmuốntránh

hìnhphạtchomộttêntrộmcắpvuvơ,chắclàngốcnghếchnữa,-hìnhphạt

cólẽhơiquáđáng,tuyvềcănbảnlàđúng,-màlạiđểchocảmộtxứphải

điêutàn!Đểchomộtngườiđànbàđángthươngphảichếtởphòng bệnh!

Mộtđứanhỏphảichếtđườngchếtchợnhưchóchết.A,thậtlàtànnhẫn!Mẹ

khôngđượcthấymặtcon!Conkhôngđượcbiếtcómẹ!Nhưthếchỉvìmột

thằnglưumanhgiàđángđiđày,khôngvìtộiăntrộmtáonàythìrồicũngvì

tộikhác!Thậtlànhữngtưtưởngđạođứchão,đigỡtộichokẻphạmtộiđể

hysinhnhữngngườivôtội!Màlãothìcònsốngđượcvàinămnữalàcùng

vàcóvàotùthìcũngchẳngkhổhơnchuirúcởtúpnhànát.Hysinhtấtcả

nhândânmộtvùng,baonhiêungườimẹ,baonhiêungườivợ,baonhiêutrẻ

con,đểđi cứu một lão già lang thang. Cả con Cosette tội nghiệp chỉ còn

trôngmongcóta,chắclàlúcnàynóđangréttímngườiởcáixólềucủavợ

chồngThénardier.Lũ này cũng làđồchóchếtđấy! Như thế làtađãtrốn

nhiệmvụđốivớinhữngconngườikhổsởấy!Talạinỡtựđithúà?Saotalại

địnhlàmcáiviệckhờdạithế?Cứcholàxấuxahẳnđi!Thídụcoiđólàmột

điềubấtnhân,màlươngtâmtarồiđâysẽtráchmắng.Vìlợiíchcủakẻkhác,

màchỉmìnhmìnhchịutráchmắng,chỉmìnhmìnhchịulàmđiềuxấuxađể

thiệtriêngcholinhhồnmình,thìnhưthếmớigọilàbácái,mớigọilàđạo

đứcchứ.”

Ônglạiđứnglên,điđilạilại.Lầnnàyôngthấynhưđượcthỏamãn.Tìm

kimcươngphảiđisâuvàolòngđất,cũngnhưtìmchânlýphảiđisâuvàoý

nghĩ.Dườngnhưôngđãđivàonhữngtầngsâunhưvậyvàsaumộtthờigian

khálâumòmẫmởnhữngnơitốinhất,ôngđãtìmrađượcmộttrongnhững

hạtkimcươngấy,mộttrongnhữngchânlýấyvàôngđanggiữtrongtay,

ngắmnghía,sungsướngđếnlóamắt.

“Phải-ôngnghĩ-nhưthếmớiphải.Tađãđiđúngđường,taphảinắm

đượccáchgiảiquyết.Mọisựrồiracũngphảicómộtchỗđểmàdựachứ.Ta

đãquyếtđịnhrồi.Cứđểmặc!Khônglunglaynữa,khônglùinữa.Đólàvì

lợiíchcủamọingười,khôngphảilợiíchcủariêngta.Hiệnnaytalàông

Madeleine,tacứgiữlàMadeleine.CònđứanàolàJeanValjeanthìmặcxác

nó.JeanValjeankhôngphảilàtanữa.Takhôngbiếthắnlàai,hắntalàgìta

cũngkhônghiểunữa.BâygiờailàJeanValjeanthìkẻấycứmàloliệulấy,

chẳngcancậpgìđếnta.Cáitênấybâygiờnhưlàmộtđịnhmệnh,nóđang

phấtphơtrongđêmtối,nócódừnglạivàgiángxuốngđầuaicũngthâykệ

nó!”Ôngsoimặtvàocáigươngcontrênlòsưởivànói:“Téraquyếtđịnh

xongthựcnhẹcảmình!Bâygiờtathấykháchẳnlúcnãy".

Ôngđidămbướcnữarồiđứngsữnglại:“Thôi,tađãquyếtthìdùcósao

đinữacũngkhôngnêntrùtrừlàmgì.Cònnhiềudâynhợgiữatavớicáitên

JeanValjeannàyđây.Phảicắtđứtnóđi!Ngaytrongphòngnàycómấyđồ

vậtcóthểbuộctộita,cónhữngthứvôtricóthểlêntiếnglàmchứngchống

lạita.Thôidứtkhoátphảithủtiêutấtcả".

Ônglụctúilấybọctiền,mởralấychiếcchìakhóacon.Ôngtravàomột

cáiổkhóabétílờmờlẩnvàogiữanhữngnétvẽtốisầmphủlênmặtgiấy

dántường.Mộtkhoảngtrốngtrongtườnghiệnra.Đólàmộtthứtủgiảẩn

vàomộtbênlàgóctường,mộtbênlàlòsưởi.Tronglòngtủgiấumấycái

quầnáorách,cáiáobànhtôcũvàcâygậytohaiđầubịtsắt.Aiđãđượcthấy

JeanValjeanhồitháng10năm1915khiđiquaDignesẽnhậnrađượcngay

nhữngđồcũnáttồitànđó.Ôngđãgiữgìnhữngđồvậtấy.Cũngnhưgiữgìn

cảđôiđènnếnbằngbạcđểluônnhớđếnngàymìnhbắtđầulàmlạicuộcđời

mình.Songônglạigiấunhữngthứmangtừnhàtùra,cònđôiđèncủaông

GiámMụcthìôngđembàyởgiữanhà.

Ôngnhìntrộmracửa,sợcửađãcàithenmàvẫncòncóthểmởđược.Rồi

khôngthèmliếcnhìnđếnnhữngthứđồvậtmàbaolâunayôngbấtchấpcả

nguyhiểmgiữgìnmộtcáchthànhkính,ôngvộivànghấptấpômcảđống

quầnáo,balô,gậygộckiavấtcảvàođốnglửa.Ôngkhépcáitủgiảlại.Để

đượccẩnmậthơn-kểcẩnmậtcũngvôích,vìtrongấykhôngcòngìnữa-

ôngcũngcứđẩymộtcáibànvàogóctườngđểchechỗấyđi.

Mấy phút sau, ánh lửa đỏ bập bùng chiếu sáng cả gian phòng và bức

tườngtrướcmặt.Tấtcảđềubắtlửa.Câygậynổláchtáchvàbắntànrađến

tậngiữaphòng.Cáibalôđựngquầnáoráchcháythànhtro,đểlộmộtcáigì

sangsáng,cúixuốngthìcóthểthấyrõlàmộtđồnghào.Chắclàđồngbốn

mươixuăncướpcủathằngbéGervais.Nhưngôngkhôngnhìnchỗlửacháy,

màcứđibáchbộđềuđều.Bỗngôngthấyđôichânđèncóánhlửalàmlóe

sángởtrênlòsưởi.

“Kìa,dấuvếtJeanValjeanhãycònrànhrànhởcáinàyđây,phảihủynốt

đichứ!"Ôngbèncầmlấyđôichânđèn.Đốnglửahãycònđủđểlàmchonó

mềmđi,dễnắnthànhmộtcụckhôngcònphânbiệtđượchìnhthùgìnữa.

Ôngcúixuốngsưởimộtlúc,thấyấmápdễchịu.Ôngnói:“Lửaấmquá!”

Rồilấymộtcâyđèncờithan.Chỉmộtphútnữathôilàhaicâynếnsẽnằm

giữa đống lửa. Lúcấy ông nghehình như trong mình có tiếng gọi:“Jean

Valjean!JeanValjean!Ôngrợncảngười,hoảnghốtnhưđangnghemộtcái

gìghêgớm.Tiếnggọitiếp:

“Ừ,phảiđấy,làmnốtđi!Đãlàmthìlàmchotrót!Hủynhữngcâyđènnày

đi!Thủtiêuvậtkỷniệmnàyđi!QuênôngGiámMụcđi!Quênhếtđi!Mặc

xácthằngChampmathieuchonóchết!Hừ!Giỏiđấy.Màytựkhenmàyđi!

Thếlàgiảiquyếtrồi,nhấtđịnhrồi,xongrồi.Thếlàngườiấy,ônggiàấysẽ

bị bắt, bị kết án thay chomày và sẽphải mang kiếp sống đầy ô nhục và

khủngkhiếp.Màôngtacóhiểuđầuđuôiralàmsaođâu,cólẽôngtacũng

chẳnglàmgìnêntội;ôngtachỉbịoan.Chínhcáitênmàyđãlàmnêntaivạ.

Chínhcáitênnàyđãđètrĩulênngườitanhưmộttộilỗinặngnề.Đượcđấy.

Cònmàythìmàycứởyênmàlàmngườilươngthiện.CứvẫnlàmôngThị

Trưởngđángkínhtrọng,trôngnomnhữngtrẻmồcôi.Cứsốngsungsướng

đạođứcđểchomọingườicangợi.Trongkhiấy,trongkhiởđâymàysống

vuitươivàánhsángthìcókẻphảimặcáotù,phảiđeotênmàytrongcảnhô

nhục,phải mangxiềngcho màyởchốn ngụchình!Ừ! Thậtkhéoxếp đặt

đấy.Đồkhốnnạn!"

Mồhôichảyướtcảtrán.Ônggiươngmắtngơngácnhìnđôiđèn.Những

tiếngnóibêntrongvẫnchưadứt.Nótiếptục:

“JeanValjean!Saođấy,chungquanhmàysẽcóbaonhiêutiếngnóilàm

ầmlên,kêutolênđểcatụngcôngđứccủamày.Nhưngcómộttiếngnói

khôngainghethấycả,nósẽnguyềnrủamàytrongbóngtối.Màyngheđây,

đồkhốnkiếp!Baonhiêulờicatụngấychưalênđếntrờiđãrơirụnghết,chứ

lờinguyềnrủakiasẽlênđượctớitaiChúa".

Tiếngnóiấytừtrongđáylươngtâmmàra.Banđầucònnhỏ,nhưngdần

dầnrõlênvàghêrợnnhưvăngvẳngngaybêntai.Hìnhnhưnóđãthoátkhỏi

ngườiôngvàbâygiờôngnghenótừbênngoàinóilại.Câusaucùngngherõ

mồnmột,khiếnôngsợhãingơngácnhìnquanhphòngvàquáthỏi:“Cóaiở

đâykhông?"Rồiôngbậtcười,cáicườingâyngôcủađứangốc:“Mìnhrõ

khỉ!Cóaivàođâyđượcnữa".

Cóngườithậtđấy,nhưnglàngườimàconmắttrầnkhôngthểnhìnthấy

được.

Ôngđặtđôiđènlênlòsưởi.Ôngtrởlạiđiệubáchbộđềuđềuvàbuồn

thảmkhiếnchoconngườiđangngủởbêntrongôngbịkinhđộngvàchoàng

tỉnhdậy.Ôngthấyvừadễchịuvừacógìsaysay.Hìnhnhưvàonhữnglúc

bốirốinhấtngườitalạimuốncửđộngnhiềumayratrongkhiđilạicóthể

tìmthấymộtlờikhuyênrăn,máchbảotrongnhữnggìmìnhgặp.Ôngđiđi

lạilạinhưthếmộthồivàkhôngbiếtmìnhđãsuynghĩđếnđâu.Ôngđãlần

lượtcóhaiquyếtđịnhkhácnhau,nhưngbâygiờthìôngđâmsợcảhai.Bởi

vìcáinàoxemracũngchẳnghayhogìđốivớiông.“Trờiôi!Saomàtrớ

trêu!Saolạisinhra cáichuyệnlãoChampmathieunày! Chúanhưđãcho

theomộtconđườngđểđitớitốtlành,naybỗngdưngcũngtrênconđường

ấylạibịxôxuốngvực".

Cólúcôngthửnhìnvềtươnglai.Tựthú,tựnộpmình.Trờiơi!Mộtniềm

chánnảnmênhmôngnhưchiếmlấytâmhồnông.Biếtbaonhiêuđiềuông

phảitừbỏ,biếtbaonhiêuđiềuôngphảinhậnlại!Ôngphảitừgiãcuộcsống

tốtlành,trongsạch,tươisángbiếtbao!Từgiãluôncảtựdo,vinhdự,cả

lòngtônkínhcủamọingười!Ôngsẽkhôngcònđượcđidạongoàiđồng,sẽ

khôngcònđượcnghechimhótđầuxuân,sẽkhôngcòncódịpđượcchotiền

trẻ,ôngsẽkhôngcòncódịpđượctrôngthấynhữngcặpmắtdịudàngnhìn

ôngvớilòngbiếtơnvàthươngmến.Ôngsẽrờikhỏingôinhàdoôngdựng

lên,rờikhỏicănphòngnày,cănphòngnhỏhẹpnày!Saolúcnàycáigìcũng

đángyêu!Ôngcũngsẽkhôngcònđượcđọcnhữngcuốnsáchnày,ôngcũng

sẽkhôngcònđượcngồiviếtởcáibànconbằnggỗxấunày!Bàgáccổng,

ngườigiúpviệcduynhấtcủaông,mỗisángsẽkhôngcònmangcàphêcho

ôngnữa.Thayvàotấtcảnhữngcáinày,trờiđấtơi!Lànhàgiam,làgông

xiềng,làáotù,làxàlim,làphảngỗ,tấtcảnhữngthứghêngườimàôngđã

từngđượcnếmmùivị!Lạivàolúctuổiđãcaovàlúcôngđãcóđịavịnhư

hiệnnay!Giánhưcòntrẻthìlạilàmộtnhẽ!Đằngnày,cótuổi,màbấtkỳai

cũnggọithằngnọthằngkia,lúcnàocũngbịcaitùlụcsoátđược,đánhđập

được,rồiphảixỏchânvàogiàyđanh,sángsángchiềuchiềuphảichìachân

chothợsắtnệnchiếcbúatạvàoxiềngđểkiểmtra,phảicúiđầuchịuđựng

nhữngcặpmắttòmòcủanhữngngườixalạ,lắngnghebọnlínhngụcchỉ

mìnhmànói:“TênđóchínhcáitênJeanValjeanghêgớmđãtừnglàmThị

TrưởngởMontreuilSurMer!”.Rồichiềuđến,cảngườirãrời,mồhôinhễ

nhại,chiếcmũxanhtrễxuốngtậnmắt,từngcặpmộtcùngbạntùlạileolên

chiếcthangdâycủacáinhàlaobồngbềnhtrênmặtnước,dướilànroicủa

têncaingục!Trờiơilàkhổ!Cóthểnàosốmệnhlạiđộcácnhưmộtsinhvật

cótrítuệvàtaiquáinhưlòngdạconngười!

Ôngvùngvẫyhếtcáchnhưngkhôngsaothoátkhỏicáisongquanluậnở

sâudướisựnghĩngợihoặcởlạithiênđườngnhưngtrởthànhquỷdữ!Hoặc

bướcxuốngđịangụcnhưnglạitrởnênthiênthần!Biếtlàmthếnào,hởtrời!

Biếtlàmthếnào?

Cơngiàyvòđaukhổ,vấtvảbaonhiêuôngmớithoátkhỏi,lạimộtlần

nữaùnùnkéođến.Mọiýnghĩlạirốitinhlên.Tronglòngnhưthấtvọngnên

tríócnhưthảngthốt,khôngcònsuynghĩgìđượcnữa.CáitênRomainville

cùnghaicâuthơtrongmộtbàihátnghetựngàynàolạivăngvẳngbêntai.

TrongtríôngRomainvillelàmộtkhurừngnhỏgầnParis,traigáiyêunhau

đếnđóháihoavàobuổiđầuxuân.

Ônglảođảoởthânthểcũngnhưcảtrongđầuóc.Ôngbướcchệchchoạng

nhưđứatrẻđượcthảchođimộtmình.Cólúcôngcốsứccưỡngmệtmỏi,để

lấylạicáisángsuốtcủamình.Mộtlầnsaucùng,ôngcốđặtlạivàgiảiquyết

dứtkhoátvấnđềđãlàmôngmệtmỏiđếngầnnhưkiệtsức.Cónênđitựthú

không? Có nên yên lặng ngậm miệng không? Ông cũng không phân biệt

đượccáigìrõràngcả.Nhữnglýlẽthoángquatrongóctừnãyđếngiờđều

thànhmờảo,lunglinhvàlầnlượttandầnđinhưmâykhói.Songôngcảm

thấydùmìnhcóquyếtđịnhbềnàođinữathìtrongngườimìnhcũngcócái

gìđósẽchếtđi,nhấtđịnhlàthế,khôngcáchnàotránhđược.Mìnhđangsa

vàohuyệt,cái bên trái haybênphảigì cũng thế. Mình đanghấphốiđây,

khôngbiếtlàhạnhphúccủamìnhhayđạođứccủamìnhhấphối.Trời!Thế

làtấtcảbaonhiêubănkhoănlưỡnglựđềuùalạichiếmlấytâmhồnông.Từ

chậptốiđếngiờchẳngthấyôngtiếnđượcchútnào.

Ấy,conngườikhốnkhổấyđãđểtâmhồnmìnhvậtvãtrongkinhhoàng

nhưvậyđó.Mườitámthếkỷtrướcconngườibấthạnhnày,đấngthầnbí

hiệnthâncủatấtcảnhữngthanhcaovàđaukhổcủanhânloạicũngđãtrải

quamộtcơndằnvặt.Trongkhicácrặngoliviersrunrẩytrướcgiócủavô

biênphũphàng,ngườicũngđãcólúcngậpngừngkhálâu,đưataygạtcái

cốcđángsợtrànđầybóngtốivàđêmđentrongnhữngcõithẳmsâuđầytinh

tú.

IV

NHỮNGHÌNHTHÁICỦAKHỔĐAUTRONG

GIẤCNGỦ

Chuôngđồnghồđánhthứcbagiờ.Tínhraôngđilạimãitrongphòng

nhưthếđãnămtiếngđồnghồ,khônghềnghỉ.Bâygiờôngmớingồiphịch

xuốngghế.

Ôngthiếpđivàchiêmbao.Giấcmơnàycũngnhưphầnlớncácgiấcmơ

khácchỉcócáigìđauxótvàrủirođãdínhlíuđếntìnhcảnhthựctại,nhưng

nóđãđểlạichoôngmộtấntượngthậtsâuxa.Saunàyôngphảighilạilàvì

thế.Nhưngdùgiấcchiêmbaoấynhưthếnào,câuchuyệnđêmnaycủaông

cũng sẽ không đầy đủ nếu ta bỏ qua không nhắc đến giấc chiêm bao ấy.

Chẳngquađócũnglàcâuchuyệnbônglôngcủamộttâmhồnđangđauốm.

Đâylàmộttrong những giấy tờ tự tay ông viết mà nay còn giữ được.

Chúng tôi nghĩ cần lục sao ra đây một cách đầy đủ. Bài ấy ghi như sau.

Ngoàibìacómấychữ:Giấcchiêmbaocủatađêmhômấy.

“Tađangđigiữamộtvùngnôngthôn.Mộtvùngđồngnộibuồnvìchẳng

cómàuxanh của câycỏ.Tacũngkhông có cảmgiálàđã sáng hay đang

đêm.

Tathơthẩndạochơivớiemta,đứaemtraicủathờithơdại,lâunayta

khôngbaogiờnghĩđếnvàtacũngđãbẵngquên,hầunhưkhôngcònnhớ

đếnnữa.

Chúngtôinóichuyệnvớinhau.Chúngtôicũnggặpnhiềukẻquađường.

Chúngtôinóichuyệnvềmộtcôlánggiềngngàyxưa.Từngàycôraởcạnh

đường, cô thường để cửa sổ mở rộng trong khi làm việc. Chúng tôi nói

chuyệnvớinhaunhưnghơithấylànhlạnhvìcáicửasổmởtoangấy.

Trêncánhđồngchẳngcómộtbóngcây.Mộtngườiđànôngđinganggần

chúngtôi.Hắntatrầntruồng,toànthânxámnhưtro,cưỡimộtconngựamàu

đất.Trênđầuhắnchẳngcósợitócnào,chỉthấycócáisọvàcácmạchmáu

xanh.Trêntayhắncầmmộtcáiquemềmnhưmộtcànhnhonhưngnặngnhư

thỏisắt.Hắncưỡingựađiqua,chẳngnóivớichúngtôimộtlờinào.Emta

bảo:Chúngmìnhđivàoconđườngtrũngnàyđi.Trướcmắtchúngtôilàmột

lốiđithụtsâuxuống,chẳngbụibờ,rêurácgì.Ởđấycáigìcũngxamxám

màuđất,cảnềntrờicũngvậy.Điđượcvàibước,tahỏithìchẳngcótiếngtrả

lời.Raemtađãbiếnđâumất.Ta đi vào một làng trước mặt. Ta có cảm

tưởng đó là làng Romainville(tại saolà Romainville).

[68]

 Con đường đầu

tiêntabướcchânđếnthậtvắngvẻ.Tarẽquamộtconđườngnữa.Chỗngã

bahaiđườnggặpnhau,mộtngườiđànôngđangđứngsátbờtường.Tahỏi:

Đâylàxứgì?Đâylàđâuthếnày?Ngườiấykhôngđáp.Tatrôngthấymột

ngôinhàcửamở,tabướcvào.Cănphòngđầutiênvắngvẻ.Tađivàocăn

thứhai.Đằngsaucánhcửa,mộtngườiđànôngđangđứngsátvách.Tahỏi:

Đây là nhà ai? Đây là đâu thế này? Người ấy không đáp. Quanh nhà có

vườn.

Tarờingôinhàđithẳngravườn.Vườnvắngvẻ.Mộtngườiđànôngđang

đứngsaugốccâyđầutiên.Tahỏi:Vườngìthếnày?Đâylàđâuthếnày?

Ngườiấykhôngđáp.

Tađivẩnvơtronglàngvàbỗngnhiênnhậnrađâylạilàmộtthànhphố.

Phốxáđềuvắngngắt.Cửangõđềumởtoang.Chẳngcóbóngmộtsinhvật

nàođitrênđườngphố,qualạitrongnhà,dạochơicácvườn,nhưngđằngsau

mỗigóctường,mỗicánhcửa,mỗigốccâylạicómộtngườilặngthinhđứng

đó.Vàmỗilúccũngchỉthấycómộtngười.Họlặnglẽnhìntađiqua.

Tarờikhỏi thành phố, bước đi trên cánh đồng.Mộtchốcsau quay lại

thấymộtđámđôngngườiđitheosauta.Tanhậnrađólànhữngngườitađã

gặptrongphố.Trênđầuhọtrôngrấtlạ.Họkhôngravẻgìvộivãnhưnghọ

đinhanhhơnta.Bướcchânhọimlìmvàkhôngmộttiếngđộng.Trongchốc

látđámngườiấybắtkịptavàbaoquanhlấyta.Ngườinàongườinấygương

mặtđềumộtmàuđất.Bấygiờ,ngườiđầutiêntagặpvàhỏiđườngkhivào

trongphố,mớilêntiếnghỏita:Anhđiđâu?Anhkhôngbiếtlàanhchếtđã

lâurồisao?

Tahámồmđịnhnóithìchợtthấyxungquanhtachẳngcònainữa.”

Lúctỉnhdậy,ôngthấytrongmìnhlạnhngắt.Mộtluồnggiólạnhnhưgió

sớmthổivàođẩyquanhđôicánhcửabỏngỏ.Lửatronglòsưởiđãtắtngấm

từbaogiờ.Ngọnnếncháygầntàn.Bênngoàihãycòntốiđennhưmực.

Ôngđứngdậyđiraphíacửasổ.Trêntrờivẫnkhôngcósao.Từtrêncửa

sổôngtrôngthấycảdướisânvàđườngphố.Cótiếnggìbỗngnhiênlộpcôp

trênmặtđấtkhiếnôngchúýnhìnxuống.Ôngtrôngthấyhaingôisaođỏ

đanglậplòetrongbóngtốimộtcáchkỳdị.Lúcấytâmthầnôngcònđương

bànghoàngchưatỉnhhẳngiấcmơ.Ôngtựnhủ:“Kìa,trờikhôngsao.Bây

giờlạicósaoởdướiđất".

Phútloạngchoạngấytanngay.Mộttiếngđộngnhưtiếngđộngbannãy

làmôngtỉnhhẳn.Ôngnhìnkỹvànhậnrahaingôisaoấylàđôiđènxe;một

cỗxengựanhỏkhôngmui,mộtconngựatrắng.Tiếnglộpcộpôngngheban

nãychínhlàtiếngchânngựatrênđườnglátđá.

“Xenàothếnhỉ?Aimàđếnđâysớmthế?"

Lúcấycótiếnggõkhẽởcửabuồng.Ôngruntừđầuđếnchânvàhét:

—Aiđấy?

Cótiếngtrảlời:

—Thưaông,tôiđây.

Ôngnhậnratiếngbàgáccổng.

—Chứcáigìthế?

—Thưaôngsắpnămgiờrồi.

—Thìviệcgìđếntôi?

—Thưaôngcóxerồi.

—Xenào?

—Bẩm,xengựa.

—Xengựanào?

—Thếôngkhôngchogọimộtcáixengựaà?

—Không.

—SaoanhđánhxelạibảođếngọiôngThịTrưởng?

—Anhđánhxenào?

—AnhđánhxenhàôngScaufflaire.

—ÔngScaufflaire?

Cáitênấylàmônggiậtmìnhnhưcótiachớplòengaytrướcmặt.

—A,phảiôngScaufflaire.

Giábàgáccổngnhìnthấyônglúcđây,chắcmụphảihoảngkinh.Lặng

yênmộtlúclâu.Ôngtrântrânnhìnngọnnếnvàlấyngóntayvênhữnggiọt

sápnóngbỏngchảyxuốngchungquanh.Bàgiàvẫnđứngđợi.

Mụmạnhbạohỏilại:

—Bẩm,thếtôiphảitrảlờingườitanhưthếnào?

—Bảolàđượcrồi,tôixuốngngay.

V

GẬYCHỌCBÁNHXE

Thuởấycôngviệcbưu chínhtừArrasđiMontreuilSurMercòndùng

loạixethưnhonhỏthờiĐếChế.Đólànhữngchiếcxengựanhẹ,haibánh,

tronglótdavàng,dướicólòxoống,haichỗngồi,mộtchonhânviênbưu

chính,mộtchohànhkhách.Bánhxetrangbịnhữngmoyeuxdàithườnthượt

rấtđángsợlàmchocácloạixekhỏephảitránhxa.Loạixenàyhiệnnaybên

Đứccònthấydùng.Thưtừgiấymáđểvàomộtcáithùngbầudụcdàigắn

chặtvàosauxe.Thùngsơnmàuđen,cònxethìmàuvàng.Ngàynay,chẳng

cógìgiốngloạixeấy.Hìnhthùnócócáigìkỳdị,gùgù,nhấtlàlúcđứngxa

trôngnóđiquavàbòtrênđườngcáiởchântrời,thìhệtnhưconmối,thân

hìnhđằngtrướccómộttímàkéotheođằngsaumộtcáimôngtotướng.Tuy

thếtốcđộcủanócũngkhánhanh.

Đêmnàocũngthế,chuyếnxethưArrasđợichuyếnxetừParisđếnmới

khởi hành vào khoảng một giờ sáng thì chỉ gần năm giờ sáng đã đến

MontreuilSurMer.Đêmhômấy,cáixethưtừHesdinxuôiMontreuilSur

Mer,lúcquachỗrẽđầuphốđểtiếnvàotrongtỉnh,lạiđâmphảimộtcỗxe

nhỏkhôngmuicómộtconngựabạchkéođangđingượctrởlại.Trêncỗxe

nhỏcómộtngườingồikhoácchiếcáotơi.Bánhxecủachiếcxenhỏbịhúc

khámạnh.Ngườitảixenhưthétngườikiadừnglại,songykhôngnghethấy,

cứphóngnhanh.

—Nhàanhnàyđiđâumàvộiđếnthếnhỉ?

Conngườivộivàngđóchínhlàngườimàtavừathấyquằnquạimộtcách

đángthươngtrênkia.Ôngấyđiđâuthế?Chínhôngcũngkhôngbiết.Saolại

vộivàngthế?Cũngkhôngbiếtnốt.Ôngcứnhắmđằngtrướcđibừa.Điđâu?

ChắclàđiArras.Haylàđinơikháccũngnên.Cólúcôngcảmthấynhưthế

vàrùngmình.Ôngđivàođêmtối,nhưvàomộthangsâu.Cócáigìnóđẩy,

nólôicuốn.Tâmtrạngônglúcấyrasao,khôngainóiđượcnhưngrồiai

cũngsẽhiểu cả. Trongđờingườita, ai mà chẳngcómộtlần vào quacái

hangtốitămcủahuyềnbí?

Thậtraôngchưagiảiquyếtgì,chưađịnhđoạtgì,màcũngchưaquyết

địnhgì,chưalàmgìcả.Chưacómộtmệnhlệnhlươngtâmnàochothậtdứt

khoát.Chưabaogiờnhưlúcnàyônglạithấymìnhhoàntoàngiốnglúcđầu,

lúcchưabướcvàosuynghĩ.

TạisaoônglạiđiArras?Ôngnhớlạinhữnglờiôngtựnhủlúcđithuêxe

củalão Scaufflaire: “Chuyến này đi kết quảthếnàomặc dù, nhưng được

trôngtậnmắt,nghetậntai,đượctựmìnhxétđoánviệcmình,cũngchẳngcó

hạigì.Biếtrõcáigìđãxảyra,vẫnlàcẩnthậnhơn.Khôngđượcquansátvà

nghiêncứuthìquyếtđịnhthếnàođược.Ởxathấycáigìcũngcholàtráinúi

đượccả.RútcụclúcđãthấythằngchaChampmathieucũnglàtuồngkhốn

nạnthôi,thìlươngtâmsẽnhẹnhõmđi,ôngsẽđểmặcnóđitùthaymình.

ThậtrasẽcócảJavertvànhữngtênBrevet,Chenildieu,Cochepaille,những

tùkhổsaicóquenbiếttrước,nhưngbâygiờchắchẳnlàkhôngthểnhậnra

ông được nữa. Chà khéo lẩn thẩn!Thằng Javert bây giờthì đâu còn dám

nghingờôngnữa.Mọisựđoánphỏngđồchừnglạicàngcứđinhninh.Vậy

thìcònngạigìnữa".

Chắcchắnđâylàmộtbướckhôngmay,nhưngrồiôngsẽvượtqua.Cuối

cùngdùcóxấuxađếnđâuđinữa,đờiôngôngcũngđangnắmtrongtay,ông

đanglàmchủ.Vàôngbámriếtlấyýnày.Thựcratrongthâmtâm,ôngnghĩ

giáđừngđiArrasthìhơn,tuyvậyôngvẫncứđi.

Vừasuynghĩ,ôngvừararoi.Conngựavẫnchạyđềunướckiệu,mỗigiờ

đúnghaidặmrưỡi.Xecàngtiến,ôngcàngthấylòngmìnhnhưcógìlùilại.

Trờihừngsángthìôngđãrađếnngoàiđồngrộng.ThịxãMontreuilSurMer

đãởtítsaulưng.Ôngnhìnchântrờitrắngdầnra.Ôngnhìnnhưngchẳng

trôngthấygì,mọihìnhdánglạnhlẽocủabuổisớmmùađôngđanghiệnra

trướcmắt.Sángsớmcũngnhưchiềuhômvẫncónhữngbóngkỳdịcủanó.

Ôngkhôngtrôngthấy,cũngchẳnghaybiếtgì,nhưngnhữnghìnhcây,bóng

núithấmđenkianhưthấmvàongườiônglàmchotìnhtrạnghỗnloạnácliệt

trongtâmhồnôngcàngthêmnãonề,rùngrợn.

Mỗilầnxeđiquagầnmộtngôinhàchơvơhaibênđường,ônglạitựbảo

mình:“Trôngđóthếmàcóngườiđangngủ!”Tiếngvóngựađinướckiệu,

tiếngnhạcngựa,tiếngxerítdướimặtđường,hóathànhmộtthứâmthanh

dịudịu,đềuđều.Ngườivuinghecũnghayhay,nhưngkẻbuồnlạithấyvô

cùngảonão.SángrõthìđếnHesdin.Ôngdừnglạitrướcmộtquáncơmcho

ngựa nghỉ lấy hơi và mua lúa cho ngựa ăn. Con ngựa ấy, cứ như lời lão

ScaufflairelàmộtgiốngngựanhỏxứBoulonnais,đầulớn,bụngto,cổnhỏ,

nhưng được cái ức nở, hông rộng, đùi nhỏ và gân guốc, chân chắc nịch;

giốngngựanàytrôngthìxấudáng,nhưngdaisứcvàkhôngbệnhtật.Đimột

lèohaigiờnhữngnămdặmmàmôngkhôngcómộtgiọtmồhôi.

Ôngkhôngxuốngxe.Ngườibồingựaởquánhàngmanglúachongựaăn

bỗngdưngcúixuốngngắmchiếcbánhxebêntrái:

—Đixamàxethếnày,hởông?

Ôngđangmơmàngnghĩđẩuđâu,chỉhỏi:

—Saovậy?

—Ôngtừxađếnư?

—Cáchđâynămdặm.

—Chà!

—Tạisaoanhlại:Chà?

Ngườibồingựalạicúixuống,lặngyênmộtlúc,nhìnkỹchiếcbánhxerồi

ngẩngđầulên:

—Bánhnhưthếnàythìđãđinămdặmthìcóthểđược,chứcứthếnày

màđinữathìchắckhôngđếnmộtphầntưdặmnữađâu.

Ôngvộinhảyxuốngđất:

—Anhbảosao?

— Tôi bảo rằng ông đi những năm dặm được mà cả người lẫn ngựa

khônglănxuốngcáihốsâunàobênđườngcái,thìlàchuyệnlạthật.Này,

ôngnhìnxem.

Quảthậtbánhxeđãbịhưnặng.Cáixethưđãvavàolàmnứthaicáicăm

xevàtoácmấtcáitrục,khiếncáiđanhốcđầutrụclongcảra.

—Ởđâycóthợchữaxenàokhônganh?

—Thưaông,cóchứ.

—Nhờanhđigọigiúpchomộttí.

—Ôngấyởngaykia,cáchmấybướcthôi.Này,bácBourgaillard!

BácBourgaillard,thợchữaxeđangđứngngaytrướccửahàng.Bácđến

xemcáibánhxerồinhănmặtlạinhưmộtnhàgiảiphẫunhìnmộtcáichân

gãy.

—Báccóthểchữangaycáibánhxenàyđượckhông?

—Thưa,được.

—Baogiờthìxongđểlạiđiđược?

—Đếnmai.

—Đếnmai?

—Phảimộtngàythẳngthắtmớixong.Ôngvộilắmhaysao?

—Vộilắm.Cógìcũngmộtgiờnữatôiphảiđingay.

—Thưaông,khôngthểđượcđâu.

—Ônglấybaonhiêutôicũngtrả.

—Baonhiêucũngchịu.

—Nếuthếthìhaigiờvậy.

—Nộingàyhômnaythìkhôngđược.Phảithayhaicáinanvàcáitrục.

Thếnàocũngphảiđếnmaiôngmớiđiđược.

—Việccủatôikhôngthểchờđếnmaiđược.Haylàđừngchữanữa.Thay

cáibánhxeấyđicóđượckhông?

—Thaythếnào?

—Báclàmnghềchữaxephảikhông?

—Thưaông,hẳnthế.

—Thếbáckhôngcócáibánhxenàođểlạichotôiđượcà?Thaybánh

khácđiđượcngay.

—Mộtcáibánhxedựtrữ?

—Phải.

—Làmgìcóbánhxelàmsẵnchocáixecủaông.Bánhxephảicóđôi.

Ngẫunhiênthìlàmgìcóhaichiếcbằngynhauđược.

—Nếuvậythìbánchotôicảđôivậy.

—Thưaông,cóphảibánhxenàocũngvừavớitrụcnàođâu.

—Cứlắpthửxem.

—Thưa,vôích.Tôichỉbáncóbánhxebòthôi.Đâylàmộtnơiquêmùa

ôngạ.

—Báccócỗxengựanàochothuêkhông?

Chỉnhìnqua,bácthợchữaxecũngbiếtlàxechothuê.Bácnhúnvai:

—Xengườitachothuêmàônglàmnhưthếà?Cóxetôicũngkhôngcho

ôngthuêđâu.

—Thếthìbánvậy.

—Nóithế,chứtôicũngkhôngcó.

—Sao!Khôngcócảđếncáixetậptàngà?Xenàotôiđicũngđược,đấy

ôngcoi.

—Đâylànơiquêmùa.Trongcháinhàtôicũngcómộtcỗxesongmãcũ,

củamộtôngtưsảnngoàitỉnhgửigiữhộmàchẳngbaogiờôngtadùngđến.

Tôicũngmuốnchoôngthuê,cóthiệthạigìđếntôiđâu!Nhưngđừngđểcho

ngườicóxetrôngthấy.Vảlạiđólàmộtcỗxesongmã,phảiđónghaingựa.

—Tôilấyngựatrạm.

—Ôngđiđâu?

—ĐiArras.

—Vàôngmuốntớinơinộihômnaysao?

—Chínhthế.

—Đibằngngựatrạm?

—Chứsao.

—Bốngiờsángmớitớinơicũngđượcchứ?

—Nhấtđịnhkhôngđược.

—Vìrằngcầnphảinóiđểôngbiếtlàhễlấyngựatrạm…Ôngcógiấy

thônghànhkhông?

—Có.

— Thế này nhé, có đi bằng ngựa trạm đi nữa, sáng mai ông mới đến

Arras.Đâylàconđườngđitắt.Trongcáctrạmcáigìcũngthiếuthốn,ngựaở

cảngoàiđồng.Vìđangmùadùngcàylớncầnnhiềungựa,nênởđâucũng

đemradùnghết,cảngựatrạmcũngthế.Đếnmỗitrạmôngphảichờítnhất

làbatiếngđồnghồ.Màngựachỉđibướcmộtvìđườnglắmchỗlêndốcquá.

—Thôi,tôicưỡingựavậy.Tháohộtôicỗxe.Quanhđâyhẳnlàcóthể

muađượcmộtcỗyên.

—Yênthìcó.Nhưngconngựanàycóchịuđểchocưỡikhông?

—Ừnhỉ,bácnhắctôimớinhớra.Nókhôngchịuđểcưỡithật.

—Làmthếnào?

—Nhưngcóthểthuêđượcmộtconngựakhácởlàngchứ?

—MộtconngựađểđimộtmạchđếnArras!

—Phải.

—Cầnmộtconngựanhưthếthìởvùngnàykhôngcóđâu.Nếucóthì

ôngphảimuachứngườitabiếtônglàaimàchothuê.Nhưnglàmgìcómà

muavớithuê;ôngtrảđếnnămtrămfrancs,mộtnghìncũngkhôngcóđâu.

—Làmthếnàobâygiờ?

—Tôibảothậtnhé!Tốthơnhếtlàđểtôichữachoôngcáibánhxevà

maiônghãyđi.

—Maithìchậmmất.

—Chà!

—ChứkhôngcònchuyếnxethưđiArrasà?Lúcnàonóquađây?

—Tốimai.Haichuyếnxethưđềuchạybanđêmcả,chuyếnxuôicũng

nhưchuyếnngược.

—Thếnào?

—Chữamộtcáibánhxemàphảinhữngmộtngàyà?

—Mộtngàymàphảilàmcậtlựccơđấy.

—Nếuhaingườithìsao?

—Cómườingườicũngthếthôi.

—Haylàlấydâythừngmàbuộcnanhoalại.

— Nan hoa thì được, Nhưng trụcxe thì sao? Còn cái vành bánh cũng

chẳngrasaonữa.

—Tronglàngcòncóaichothuêxekhông?

Anhbồingựavàbácthợchữaxelắcđầumộtlượt:

—Không.

Ôngbỗngthấytronglòngvuivẻvôcùng.

Trongviệcnàyhẳnlàcótrờirunrủi.Trờiđãlàmgãybánhxeđểông

phảidừnglạiởdọcđường.Sựviệcxảyranhưcóvẻbuộcôngđầuhàng,

nhưngôngkhôngchịu.Ôngvẫncốhếtsứcđểđichođếnnơi.Ôngđãthành

thựcvàcẩnthậntìmhếtphươngnàyđếnphươngkhác.Ôngkhôngquảnrét

mướt, nhọc mệt và tốn kém. Không có điều gì để ông tự chê trách được

mình.Khôngđiđượcxahơnnữacóphảilàởtạiôngđâu.Ôngkhôngcótội

lỗigìhết,lươngtâmôngcómuốnnhưthếđâu,đólàtạilòngtrời.Ôngthở

đánhphàomộtcái.TừhômôngtiếpchuyệnJavert,lầnnàylàlầnđầuông

thấymìnhthậtkhoankhoáivànhẹnhàng.

Cáibàntaybópngặttráitimônggầnmộtngàymộtđêmnay,bâygiờ

hìnhnhưôngmớithấynóchịubuôngra.ÔngthấyChúanhưđãđứngvề

phíaôngvàchobiếtrõýChúa.Ôngnghĩmìnhđãcốgắnghếtsứcmìnhrồi.

Bâygiờthìôngcóthểbìnhtâmmàquaytrởvề.

Nếucâuchuyệnchỉ có hai người nói vớinhautrongphòngtrọ,không

mộtaichứngkiến,khôngmộtainghethấy,thìcólẽcũngchỉkểđếnthếthôi

vàchắckhôngcònphảikểthêmnhữngviệcxảyrasauđâynữa.Nhưngcâu

chuyệnlạinóivớinhauởgiữađườngphố.Màcóngườibànbạcvớinhauở

ngoàiđườngthìynhưlàcóngayđámđôngxúmquanhlạinghe.Thiênhạ

bao giờ cũng thíchxem.Trong khi ông hỏingười thợ chữa xe,có hai ba

ngườiquađườngcũngdừnglại.Ngheđượcmộtlúc,mộtthằngbé,chẳngai

đểýđến,bỗnglenrakhỏiđámđôngvàchạyvụtđi.

Vừalúcôngcânnhắcxongđịnhquaytrởlại,thằngbédắtmộtbàgiàđến.

Bàgiànói:

— Thưa ông, thằng con tôi có nói là ông muốn thuê một cái xe phải

không?

Câunóibìnhthườngấyởmiệngmộtbàgiàđitheomộtđứatrẻcon,làm

ôngtoátmồhôi.Cáibàntayvừabuôngông,bâygiờônglạithấyhiệnra

trongbóngtối,chựctúmlấyôngtrởlại.Ôngđáp:

—Phải,bàlãoạ!Tôiđanghỏithuêmộtcáixe.

Rồiônglạivộinóiluôn:

—Nhưngởđâykhôngaicó.

—Cóđấy-Bàgiànói.

—Ởđâuthế?-Ngườichữaxehỏi.

—Ởnhàtôi.

Ônggiậtmình.Cáibàntaytànkhốcđãlạitúmlấyông.Bàgiàquảcó

mộtcáixetồiđanbằngsong,vẫnbỏởnhàtrại.Ngườichữaxevàngườibồi

ngựasợmấtmónkháchliềnchenvào:

—Xevớipháogìthứấy.Trụckhônglòxo.Cáctấmvánngồicũngcó

dâydatreovàothànhxeđấy,nhưngđểmãingoàimưanắng,bánhxeđãhan

rỉcả.Cũngchẳngđixahơnđượccáixecủaôngđâu.Thậtlàmộtcáixetã.

Ôngchẳngnênđichútnào…

Điềuđócóthật;nhưngcáixetồiấy,cáixetãấy,cáivậtấygọilàgìthì

gọivẫnlănđượcvớihaibánhvàcóthểtớiArras.Ôngtrảtheogiáhọđòi.

Ôngđểlạicáixeđộcmãchothợchữa,hẹnkhivềsẽlấy.Xongôngbảodắt

conngựatrắngđóngvàocáixemớithuêvàlênđường.Lúcxechuyểnbánh

ôngphảitựnhậnvớimìnhlàmộtphúttrướcđâyđãthoángcóývuimừng

mìnhsẽkhôngđiđếnmơimìnhđãđịnh.Ôngxemxétlạinỗivuimừngấy,

tronglòngthấychừngnhưnổigiậnvàchomìnhthậmvôlý.Tạisaolạivui

nếuphảiquaytrởlại?Dùsao,điđâylàhoàntoàntựnguyện,chẳngaiép

buộccả.Vàđúngnhưthế,ôngmongchỉgặpnhữngđiềuôngaoước,nhưng

nàođượcnhưvậy.

XevừarakhỏiHesdinôngnghecótiếnggọito:“Đỗlại!Đỗlại!”Ông

dừngxelạimộtcáchđộtngộtdườngnhưtrongtaycươngvẫncócáigìrun

rẩy,cogiậttựanhưđangcómộtướcvọnggì.Téralàthằngbéconbàcụ

già.

—Thưaông-Nónói-Tôiđãgiúpôngchạyrachiếcxe.

—Thìsao?

—Ôngchưathưởnggìchotôicả.

Vốnlàngườiaixincũngchovàchorấtdễdàng,thếmàlầnnàyônglại

nghĩlàthằngbéđòihỏimộtcáchvôlý,hầunhưtrângtráo.Ôngbảo:

—À,màyhả,nhãicon?Chẳngchomàygìsất!

Ôngraroigiụcngựavàtếthẳng.ÔngđãdừnglạiởHesdinquánhiềugiờ

nênmuốnđichochóngđểbùlại.Conngựanhỏnhưnghăng,sứcmộtmà

nhưhai.Bấygiờđangđộthánghai,trờimớimưa,đườngxấulắm.Xekhông

phảilàxetốt,vừanặngvừaxóc.Lạiphảileonhữngdốclàdốc.Phảimất

bốn tiếng mới đi đượctừ Hesdin đến SaintPol. Bốn giờ đi đượccó năm

dặm.

ĐếnSaintPolgặphàngquán,ôngchotháongựadắtvàotàu.Ôngyhẹn

vớilãoScaufflaiređíchthânđứnglạitrôngngườitachongựaăn.Trongăn.

Trongtrílạivẩnvơnhiềuýnghĩbuồnrầu,lộnxộn.Vợngườichủquánbước

vàohỏi:

—Thưa,ôngcódùngcơmchăng?

—Ừ,phảiđấy,tôicũngđangđóibụng.

Ôngtheongườiđànbàmặtmũitươitỉnh,vuivẻấyđivàomộtcănphòng

thấpkêmộtdãybànphủvảinhựa.

—Nhanhnhanhlên,tôivội,cầnphảiđingay.

Mộtngườiởgáitobéo,ngườiFlamande,tấttảbàybàn.Ôngngồinhìn

thấytrongngườidễchịu.

—Àrathế,tachưaăntígìcả.

Cơmdọnra.Ôngvồlấymẩubánh,cắnmộtmiếngrồitừtừđặtxuống

bànvàkhôngđụngđếnnữa.Ôngbảongườiphuxeđangănởbêncạnh:

—Saomàbánhcủahọđắngthếnhỉ?

NgườikiavốnlàmộtngườiĐứcnênkhônghiểuôngnóigì.Ôngtrởvào

tàungựa.Mộtgiờsau,ôngrakhỏiSaintPolvàđivềphíaTinques,lànơichỉ

còncáchArrascónămdặm.

Trênquãngđườngnày,ônglàmgì?Nghĩgì?Cũngnhưbuổisớmnayông

nhìn các rặng cây, các mái rạ, những thửa ruộng gieo trồng xong, những

phongcảnhbiếnđivàtanvỡởmỗikhuỷuđường.Nhìnnhưvậycókhicũng

làmchotâmhồnkhuâykhỏa,đỡnghĩngợi.Muônvậtdiễnratrướcmắt,cái

nàocũngmớithấylầnđầunhưngcũnglàlầnchót,hỏicógìbuồnvàsâusắc

bằng!Điđườnglàvừasinhralạivừachếtđitừnggiờtừngphút.Cólẽtrong

chỗmơhồnhấtcủatâmtrímình,ôngđãđemsosánhnhữngphongcảnhđổi

thaytrướcmắtkiavớicuộcđời.Mọisựtrênđờiđềunhưmãimãikéonhau

chạyquatrướcmắtta.Tốivàsánglẫnlộn:Sánglóeđórồimờđó.Ngườita

nhìn,ngườitavộivãbướcnhanh,ngườitagiơtaygiữlạicáiđangtrôiqua.

Mỗimộtsựbiếnxảyralàmộtchỗngoặt.Vàthìnhlìnhtuổigiàkéođến.

Ngườitacócảmtưởngnhưbịmộtcáixóc,rồichungquanhđềutốiom,chỉ

nhậnrađượcmộtcáicửathôi;conngựaủrũcủacuộcđờilâunaylếchthếch

kéomìnhđibỗngnhiêndừnglạivàloángthoángcókẻnàolờmờxalạđang

mởngựaratrongbóngtối.

Thángđôngngàyngắn.Trờixẩmtối.Lũtrẻconđihọcvề,nhìnngười

kháchnàyvừađếnTinques.Xekhôngdừnglại.Vừarakhỏiđầulàng,người

phulụclộđangrảiđátrênđường,ngướclênnói:

—Conngựanàymệtlắmrồi.

Quảthực,lúcbấygiờ,conngựachỉcònđiđượcbướcmột.Ngườiphulục

lộlạihỏi:

—ÔngđiArrasphảikhông?

—Phải.

—Cứcáiđiệunàymàđithìkhôngtớisớmđượcđâu.

Ôngkìmcươnglạihỏi:

—TừđâyđiArrascònbaonhiêuđườngnữa?

—Gầnnhữngbảydặm.

—Saothế?Trongsáchcủabưuchínhghichỉcónămdặmmộtphầntư

kiamà.

—A!Chắcôngkhôngbiếtlàđườngđangchữa?Chỉđikhỏiđâyđộmười

lămphútlànghẽnđường,khôngthểđixahơnđược.

—Thếà?

—ÔngrẽsangtráitheoconđườngđiCarency;ôngquasôngvàđiđến

Camblinthìôngrẽsangphải,đấylàđườngđitừMontSaintÉloyđếnArras.

—Nhưngtrờitốirồi,tôilạcđườngmất.

—Ôngkhôngphảilàngườivùngnàysao?

—Không.

—Đãthế,đườngđilạingangtắt.Ôngnày,tôikhuyênôngcâunàynhé!

Ngựacủaôngnhọclắmrồi,ôngnêntrởlạiTinques.Ởđấycóchỗtrọtốt.

Nghỉlại,maihãyđiArras.

—Tôiphảiđếnđấyngaytốinay.

—Thếthìlạikhác.Ôngvẫncứnêntrởlạiquántrọvàtìmthêmconngựa

nữa.Ngườigiữngựasẽtheodẫnđườngcho.

Ôngnghengườiphulụclộquaytrởlại.Vànửagiờsaukèmthêmmột

conngựatốt,lạiphóngxetrởquachỗđó.Ngườigiữngựađóngvaiđánhxe,

ngồiởmộtbêncàngxe.Ôngcảmthấymìnhđãđểmấtquánhiềuthìgiờ.

Trờiđãtốimịt.Rẽsangconđườngngangthìlạicàngthảmhại,bánhxe

hếtlọtxuốngổgànàylạirơivàoổgàkhác.Ôngbảongườiđánhxe:

—Cứchođinướckiệunhé,tiềnthưởnggấpđôiđấy.

Xevồnglênmộtcáimạnh.Chiếcđònngangbuộcngựagãyđôi.

—Thưaông,gãymấtđònngangrồi.Biếtđóngngựacáchnàobâygiờ?

Đườngnàyxấuquá.Trờilạitốinữa.HaylàôngtrởlạiTinquesnghỉ,maiđi

Arrascũngđếnđượcsớm,chẳngngạigì.

Ôngchỉtrảlời:

—Chúcómẩuthừngvàcondaonàokhông?

—Thưacó.

Ôngchặtmộtcànhcâylàmđònngang.Vìthếlạimấtthêmhaimươiphút

nữa,nhưngsauđóônglạichongựaphóngnhanhhơn.Cánhđồngtốimịt.

Sươngmùtừngđámlàlàtrêncácngọnđồivàlêncaodầnnhưkhói.Trên

cao,mâycónhữngrạngsángtrắngmờmờ.Gióbểthổimạnhlàmchobốn

phíachântrờinghecótiếngầmầmnhưcóaiđangxôđẩybànghế.Trong

cảnhvậtthoángthấylờmờ,cáigìtrôngcũngcódánghãihùng.Baonhiêu

vậtđangrùngmìnhtrongcảnhđêmgiólộngnày!

Ôngthấyhơilạnhthấmvàongười.Từtốihômquaôngchưacóhộtcơm

nàovàobụng.Ôngmơhồnhớlạicáiđêmôngđigiữacánhđồngrộngngoại

thànhDigne.Đãtámnămmàhìnhnhưmớihômqua.

Cótiếngchuôngđiểmgiờởnhàthờnàođằngxa.Ônghỏingườiđánhxe:

—Mấygiờthếnhỉ?

—Thưaôngbảygiờ.TámgiờtớiArras.Chỉcònbadặmnữathôi.

Lúcấyôngmớichợtnghĩramộtđiềuvàlấylàmlạsaokhôngnghĩđến

sớmhơn:Cólẽvấtvảthếnàycũngvôích;khôngbiếttòaxửvàomấygiờ,

điềuấy đánglẽphải hỏiđãchứ.Thậtlà gàndở,cứ phóngbừalên trước,

không suy tính xem có ích lợi gì không. Rồi ông nhẩm tính trong bụng:

ThườngthìphiênTòaĐạiHìnhbắtđầuxửtừchíngiờsáng,màviệcnày

cũngchóngthôi;ăntrộmtáothìxửmấytí;rồichỉcònvấnđềlýlịchnữa

thôi;bốnnămngườikhaichứng:Luậtsưcũngchẳngcógìlắmđểnói;đến

nơithìcólẽđãxongđâuvàođấycảrồi.

Ngườiđánhxecứraroi.XeđãquasôngvàlàngMontSaintÉloylùilại

rasauxa.

Đêmmỗilúcmộttốithêm.

VI

BÀXƠSIMPLICEĐƯỢCTHỬTHÁCH

GiữalúcấyFantineđangvui.

Đêmtrướcchịngủkhông yên.Ho xéphổi,sốttănggấpbội,suốtđêm

mộngmị.Buổisánglúcthầythuốcvàothămchịcònđươngcơnmêsảng.

ÔngtacóvẻlongạivàdặnhễôngMadeleineđếnthìchogọiôngtangay.

Cảbuổisáng,chịrầurĩítnói,taygậpgậpcáikhăntrảigiường,miệnglẩm

bẩmtínhnhưđangướclượngtừngchặngđường.Haiconmắtsâuhoắmnhìn

trừngtrừng.Cáinhìnkhôngcòntinhthần,songchốcchốclạisánglên,long

lanhnhưngôisao.Hìnhnhưkhimộtgiờuámnàođósắpđếnthìánhsáng

trêntrờilạilùavàonhữngcặpmắtđãtắthếtánhsángcủatrầngian!

MỗilầnbàxơSimplicehỏichịthấytrongngườithếnào,chịlạitrảlời

vẻnvẹnmộtcâu:

—Đỡnhiềurồi.TôimuốngặpôngMadeleine.

Mấythángtrước,khiFantinevừamấtsựelệcuốicùng,sựxấuhổcuối

cùngvàniềmvuicuốicùngthìchịlàcáibóngcủachị;đếnnaythìchịđãhóa

racáibóngmacủachị.Sựđớnđauthểxácđãhoànthànhsựnghiệpđaukhổ

củatinhthần.Conngườihămlămtuổiấythếmàtránnhăn,máchảy,cánh

mũilépkẹp,rănglồi,mặtchì,cổxươngxẩu,xươngvainhôlên,taychân

khẳngkhiu,nướcdasạm,trongmớtócvànglạilẫnnhiềusợibạc.Thanôi!

Bệnhhoạnlàmnêntuổigiàlàthếđấy!

Đến trưa, thầy thuốc lại đến, dặn dò về thuốc thang rồi hỏi ông Thị

Trưởngđãsangthămchưavàlắcđầu.ÔngMadeleinengàynàocũngđến

thămFantinevàolúcbagiờchiều.Ôngluôngiữđúnggiờ,đúnggiờkhắc

cũnglàdấuhiệucủasựtốtbụng.

Gầnđếnhaigiờrưỡi,chịbắtđầubồnchồn.Chỉhaimươiphútđồnghồ,

chịhỏibàxơđếnhơnmườilần:

—Thưabà,mấygiờrồi?

Chuôngđồnghồđánhbagiờ.Đếntiếngthứba,Fantinelúcthườngkhó

nhọclắmmớitrởmìnhđược,bỗngdưngngồinhổmdậy.Chịlẩybẩy,chắp

haibàntayxươngxẩuvàngbủnglại,thởdàimộttiếngnhưcấtmộtcáigì

đangđèxuốnglồngngực.Chịquaylạinhìnracửa.

Khôngcóaivào,cửavẫnđóngchặt.

Chị ngồi như thế đến mười lămphút, mắt dán chặtvào cánh cửa, yên

lặng,nhịnthở.Bàxơchẳngdámhỏihangì.Đồnghồnhàdướiđiểmbagiờ

mườilăm.Fantinegieomìnhxuốnggối.Chịvẫnkhôngnóinănggì,ngón

taytrởlạigấpgấpcáikhăntrảigiường.

Nửagiờqua,rồimộtgiờ.Vẫnchẳngcóaiđếncả.Mỗilầnchuôngđồng

hồđiểmgiờ,chịlạingồinhổmdậy,nhìnracửa,rồilạinằmphịchxuống.Ai

cũngnhìnthấychịmuốngì,nhưngchịkhônghềnóiđếntênaicả,không

phànnàn,khôngoántrách.Chỉcóhomộtcáchghêsợ.Hìnhnhưcócáigì

ảmđạmsaxuốngngườichị.Mặtchịtáinhợt,môitímngắt.Cólúclạinhếch

mépmỉmcười.

Chuôngnămgiờ.Bấygiờbàxơnghethấychịthìthầmmộtmình:

—Maithìtôiđirồimàhômnayôngấylạichẳngđếnthìcóhạikhông?

Bà xơ Simplicecũng ngạc nhiên tại saoông Madeleine mãi chưa đến.

Fantinenhìnlênđỉnhmànnhưcốnhớlạiđiềugì.Bỗngchịcấttiếnghát,

giọngyếuớtnhưhơithở:

«Dạochơikhắpphốngoạithành,

Tamuabaothứxinh,xinhtuyệtvời!

Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi,

Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.

Hômquabênbếplửanghèo,

ĐứcMẹmỹmiềughélạinhàtôi.

Bảorằng:“Tathểtìnhngười,

Đemchođứabénhưlờingườixin”.

—Emơi,raphốnhanhlên,

Muatacuộnchỉ,câykim,xấphàng.

Dạochơiquakhắpphốphường,

Tôimuabaothứphithườnglàxinh,

Bênlòsưởi

Đặtchiếcnôi

Nơxanhđỏ

Nôiđẹptươi.

Vítrờicóđổi

Ngôisaosángngời,

Tôicũngkhôngthích

Bằngđứacontôi,

ĐứcMẹphúcđức!

Ơnmẹkhôngnguôi.

—Côơi!Vảilàmgìđây?

Vảimuachobé,cắtmayđinào!

Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi

Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.

—Giặtvảiđi,

—Giặtởđâu?

—Giặtởngoàisông

Màđừnglàmbẩn,

Màđừnglàmhỏng,

Rồimaychiếcváy

Códâyđeovai,

Đểtôithêuthùa,

Đểtôithêuhoa.

—Côơi!Bécócònđâu,

Áoquầnchinữamàkhâuvảinày?

—Emơi!Đãthếemmay

Chotatấmáoliệmthâytacùng,

Dạochơikhắpphốngoạithành,

Tamuabaothứxinhxinhtuyệtvời!

Xanh,xanhbiếc,hồng,hồngtươi

Tôiyêutôiquýnhữngngườitôiyêu.»

Bàihátấylàmộtbàiruconđãcũlắm.Trướckiachịthườnghátđểrucon

béCosette,nhưng năm năm nay vắng con, chị khôngnghĩđếnnữa.Hôm

nay,chịlạihátgiọngbuồnthảmvàêmru làmcho đến cả người tu hành

cũngphảikhóc.Bàxơđãtừngquenvớikhắckhổcũngcảmthấycómộtgiọt

lệứalênkhóemắt.

Đồnghồđánhsáugiờ.Fantinenhưkhôngnghethấygì,chịkhôngchúý

đếnquanhmìnhnữa.BàxơSimplicesaimộtbàhộlýđihỏibàgáccổngnhà

máyxemôngThịTrưởngđãvềchưavàôngcósangngaybênNhàThương

không.Mộtlátsaubàhộlýtrởvề.

Fantinevẫnnằmyên,nhưđangtheođuổinhữngýnghĩriêng.Bàhộlý

khekhẽkểlạichobàxơ:ÔngThịTrưởngđiđâutừtrướcsáugiờsángấy.

Trờirétnhưthếnàymàchỉdùngmộtcỗxekhôngmuiđóngmộtconngựa

bạch. Mà lại đi một mình, không ai đánh xe cho cả. Chả biết ông ấy đi

đường nào. Có người nói là thấy ông ấy rẽ sang con đường đi Arras, có

ngườinóilàgặpôngấyởconđườngđiParis.Lúcrađiôngấyvẫndịudàng

nhỏnhẹnhưmọingày,chỉdặnbàcanhcổnglàtốinayôngấychưavềthôi.

Trongkhihaingườiquaylưnglạiphíagiườngthìthàovớinhau,kẻhỏi

ngườiđoánnhưthế,thìFantinenhanhnhẹnnhỏmdậy,quỳxuốnggiường,

chốnghaitaynắmchặtvàochiếcgốidài,nhôđầulênkhỏidiềmmàn,cốý

lắngnghe.Ngườimắcbệnhnộithương,thânhìnhgầygộcnhưxácchếtmà

cókhiđộtnhiêncửđộngnhẹnhàngnhưngườikhỏemạnhlàthế!Bỗngchị

kêulên:

—RacácbàđangnóichuyệnvềôngMadeleine!Saolạinóithầm?Ông

ấyđanglàmgì?Saokhôngthấyôngấyđến?

Tiếngnóigaygắt,khànkhàn,nghenhưtiếngđànông.Haingườiđànbà

sợhãiquaylại.

Fantinekêulên:

—Trảlờitôiđi!

Ngườihộlýấpúng:

—Bàgáccổngbảorằnghômnayôngkhôngđếnđược.

Bàxơdỗdành:

—Conạ,cứbìnhtĩnhnằmxuốngđi.

Fantinevẫncứquỳ.Chịnóito,giọngnhưđòihỏithảmthiết:

—Ôngấykhôngđếnđược?Saovậy?Cácbàcóbiếtvìlẽgìkhông?Các

bàvừathìthầmvớinhauđấy.Tôimuốnbiếtrõmà.

Ngườihộlýghévàotaibàxơ:

—Bàcứbảoôngđangbậnhọphộiđồngthànhphố!

Bàxơhơiđỏmặt:Ngườihộlývừaxuibànóidối.Nhưngbàbiếtnóithật

vớiFantinecũnglàmộtđiềutaihại;cóthểlàmchobệnhtìnhcủachịthêm

nguykịch,tronglúcchịđangốmnặngnhưthếnày.Bàtrấntĩnhngayđược,

đưamắtnhìnchị,bìnhyênvàbuồnrầu:

—ÔngThịTrưởngđivắng.

Fantinengồixổmlên,đôimắtsángquắc.Mộtnỗivuisướngrạngrỡhiện

lêntrênnétmặtđauđớn.

—Đirồià?ÔngđiđónconCosetteđấy!-Chịthétlên.

Rồichịgiơhaitaylêntrời,vẻmặtvôcùngsungsướng.Đôimắtchịmấp

máy.Chịlẩmbẩmcầunguyện.Cầunguyệnxong,chịnói:

—Bàxơơi,tôilạixinnằmxuốngnghỉ.Bâygiờaibảogìtôicũngxin

theo. Lúc nãy tôi thật không phải, tôi xin lỗi bà, tôi đã nói to như thế là

khôngnên,tôicũngbiếtthế,nhưngbàbiếtchotôiquámà!ChúaTrờithật

nhântừ,ôngMadeleinethậtnhântừ,bàơi,ôngấyđiMontfermeilđóncon

Cosettenhàtôiđấy.

Chịnằmxuốngcùngbàxơsửalạicáigối,rồihônvàochiếcthánhgiá

nhỏbằngbạcbàxơchochị,màchịđangđeotrêncổ.

—Conạ,bâygiờthìcốnằmyênmànghỉ,khôngnênnóinữa.

Fantinegiơbàntayướtlạnhranắmbàntaybàxơ.Bàxótxakhithấybàn

taychịđầymồhôi.

—ÔngấyđiParissángnayrồi.MàthựcrakhôngcầnphảiquaParislàm

gì.Montfermeiltừđâyđếnthìởxếvềbêntrái.Bàcónhớhômqua,khinói

đếnCosetteôngấycóbảotôi:“Nósắptới,nósắptới”không?Ôngấymuốn

dànhchotôimộtcáivuibấtngờmà!Bàạ,ôngấybảotôikýmộtcáigiấy

chovợchồngThénardierđểđónconbévề.Họkhôngcònnóiđượcvàođâu

nữabànhỉ?HọphảitrảconCosettethôi.Vìđãtrảđủtiềnchohọrồimà.Trả

tiềnrồimàcòngiữcontôilạithìcónhàchứctrách.Bàxơơi,bàđểtôinói,

bàđừngrahiệubắttôiim.Tôisungsướngquá.Tôiđỡlắmrồi.Tôilạithấy

đói,muốnănđây.Đãgầnnămnămrồikhôngđượctrôngthấycháu.Bàơi,

bàkhôngthểbiếtđượclòngmẹthươngconnhưthếnào!Rồibàxem,cháu

nókháulắmkia.Bàcóbiếtkhông,ngóntaynóthonthon,hồnghồngxinh

đáođể.Đôibàntayấysẽđẹplắm.Mớiđầynămmàhaibàntaytrôngmớidễ

ghétchứ!Đẹpthếđấy!Giờcólẽnóđãlớnlắm.Bảytuổirồicòngì.Mộtcô

tiểuthư!TôivẫngọicháulàCosette,nhưngchínhtênnólàEuphrasiekia…

Trờiơi!Hằngbaonhiêunămmàkhôngnhìngìđếnconcáithếcũngkhông

phải.Phảihiểurằngđờingườicóvĩnhviễnđâu!Ồ!ÔngThịTrưởnglạiđi

hộtôi,thựcôngấytốtbụngquá!Trờirétlắmphảikhông?Ôngấycóđemáo

khoácchứ?Maithìôngấyvề,phảikhôngbà?Maithìvuinhưhội,bànhỉ?

Sángmaibànhớnhắctôiđộimũcódentellenhé!Montfermeillàmộtvùng

rộnglắmđấy.Trướctôiđãđibộquađó.Cũngxalắm.Nhưngnaythìđãcó

xeđinhanhhơnnhiều.MaithìôngấyvềvớiCosette.ĐâyđếnMontfermeil

mấycâysốbànhỉ?

Bàxơchẳngrõxagầnthếnào,đáp:

—Ờ,tôichắclàđếnmaithìôngấyvề.

—Mai!MaitôisẽđượcthấyCosette?Bàxơơi,bàxemđâynày,tôikhỏi

bệnhrồi.Tôimừngđếnđiênđâynày.Aimuốn,tôinhảymúachomàxem.

Cáchnhaucómườilămphút,aitrôngthấyFantinelúcnãy vàlúcnày

cũngphảilấylàmlạ.Giờthìdadẻchịhồnghàohẳnra,tiếngnóinhanhnhảu

tựnhiên,nétmặttươitỉnh.Cólúclạicườivàlẩmbẩmmộtmình.Cáimừng

củangườimẹcókhácgìcáimừngcủacontrẻ.

Bàxơbảochị:

—Thôi,giờthìthíchrồinhé!Nghetôi,đừngnóichuyệnnữa.

Fantineđặtđầuxuốnggốithìthầm:

— Ừ, nằm xuống sắp được gặp con rồi, phải ngoan lên nhé! Bà xơ

Simplicenóiphải.Ởđâyaicũngphảicả.

Chịnằmyênkhôngđộngđậy,khôngquayngangquayngửanữa.Mắtmở

tonhìnkhắpnơi,dángsungsướng,chịkhôngnóigìnữa.Bàxơbuôngcửa

màn,mongchịsẽngủthiếpđi.

Vào khoảng giữa bảy và tám giờ, thầy thuốc đến. Thấy im lặng, ông

tưởngchịngủ,rónbướcvàođếngầnbêngiường.Ôngmởhécửamàn.Dưới

ánhđènchong,chịđangmởtohaimắt,bìnhtĩnhnhìnông.Chịhỏi:

—Thưaông,cóphảingườitasẽchocháucáigiườngđểcháungủcạnh

tôikhông?

Ysĩtưởngchịnóisảng.Chịtiếp:

—Ôngnhìnhộxem,cònđủchỗđấychứ!

ÔnggọiriêngbàphướcramộtchỗhỏibàvềcâuchuyệncủaFantine.Bà

cắtnghĩarằngnhânviệcôngMadeleineđivắngmộthaingày,chịtanghĩ

rằng ông Thị Trưởng đi Montfermeil, vì chưa rõ thực hư thế nào nên bà

tưởngcũngkhôngcầnchochịbiếtlàchịlầm.Vớilạibiếtđâuđoánnhưchị

talạihóarađúng.Ôngthầythuốccũngđồngýngay.

ÔngđếngầnFantine.Chịlạinói:

—Ôngnày,cónhưthế,sángdậytôimớihỏihanconchóconđượcvà

banđêm,khôngngủtôimớinằmnghenóngủđược,nóthởnhẹnhànglàm

sao,cứnghecũngđủkhoankhoáichotôirồi.

—Chịđưatayđây,tôixem-ngườithầythuốcbảo.

Chịvừagiơtayvừacườinói:

—A,này!Rõrànglàôngchưađượcbiếtnhỉ!Tôikhỏirồimà.Maithì

conCosettenóvềđây.

Ôngthầythuốcngạcnhiên.Trôngchịkhálênthật,thởđãdễdàng.Mạch

điđãthấymạnh.Mộtthứsinhlựcgìlàmchoconngườikiệtquệnayhồitỉnh

lại.

Chịnóitiếp:

—Thưaông,cóphảibàxơnóiônglàôngThịTrưởngđãđitìmconbé?

Ôngtabảophảigiữthậtyênlặngvàhếtsứctránhnhữngcảmxúcmạnh.

ÔngdặnchouốngnướcQuinquinanguyênchấtsắclênvànếubanđêmcòn

sốtnữathìchouốngthuốcanthần.Ravềôngtacòndặnbàxơ:

—Khárồiđấy.NếuphúcngàymaiôngThịTrưởngđemconchịtavề

thậtthìbiếtđâuđấy?Cónhữngbệnhchuyểnbiếnrấtlạ,ngườitađãthấycó

kẻmừngquámàkhỏibệnhthật.Bệnhnàylànộithươngmànặnglắmrồi.

Nhưngbiếtđâuđượcnhữngcáichuyệnhuyềnbíấy!Cólẽcứuđượcchịta

cũngnên.

VII

VỪAĐẾNĐÃCHUẨNBỊĐINGAY

Gầntámgiờ,chiếcxeđitrênđườngkhinãymớitiếnquacánhcổnglớn

củanhàtrạmtỉnhArras.Ngườihànhkháchtatheodõitừlâu,bấygiờbước

xuốngxe. Ônglơđãng trảlờinhững câumờimọcsănđón củabọnhàng

quán,chongườiđánhngựađưaconngựathuêsauvề,dắtconngựabạchnhỏ

xuốngtàungựa.Rồiôngđẩycửabướcvàomộtcáiphòngchơibillardởtầng

dưới,kéoghếngồi,tìtaylênbàn.Quãngđườngôngtínhbốntiếng.Nghĩcho

phảithìkhôngphảilỗitạiôngvàôngcũngthấyvuivuivìsựđếnmuộnđó.

Mụchủquánbướcvào.

—Ôngkháchcóngủlạikhông?Cóăncơmtốikhông?

Ônglắcđầu.

—Ngườihầungựanóirằngngựacủaôngnhọclắm.

Bâygiờôngmớilêntiếng.

—Sángmainócóthểlạiđingayđượckhông?

—Ồthưaôngphảiđểchonónghỉhaingàylàít.

—Cóphảibàngiấynhàtrạmcũngởngayđâykhông?

—Thưaphải.

Mụchủquándẫnôngđếnchỗbàngiấy.Ôngđưagiấythônghànhravà

hỏixemcóthểđixethưvềMontreuilSurMerngayđêmnayđượckhông?

Vừamaychỗbêncạnhngườichuyểnthưhãycòn.Ôngtrảtiềnvàgiữchỗ

ấy.Ngườithưkýdặnông:

—Thưaông,phảicómặtởđâyđúngmộtgiờsángđểxechạy.

Xongxuôi,ôngbướcrakhỏikháchsạn,đivềphíacácphố.Ôngchưađến

Arrasbaogiờ,đườngphốlạitối,nêncứđiliều.Hìnhnhưôngcốtìnhkhông

muốnhỏithămđườngaicả.ÔngquaconsôngCrinchonrồilạcvàomộtkhu

toàn những phố nhỏ ngóc ngách. Một người hàng phố cầm đèn đi qua.

Lưỡnglựmãi,ôngmớinhìntrướcsaunhưsợcóngườinghethấyvàquyết

địnhhỏi:

—Thưaông,nhờôngtrỏdùmchotòaánởchỗnào.

Ngườihàngphốđãcótuổiđáp:

—Ôngkhôngphảilàngườitỉnhnàyà?Vậyôngtheotôi,tôicũngđivề

phíatòaánđấy,chỗtỉnhđườngmà.Hiệnnaytòaánđangsửachữa,chỗxử

ántạmđặtởtỉnhđườngđây.

—PhiênTòaĐạiHìnhcũngxửởđấyà?

—Tấtnhiên.Đâynày,tỉnhđườngngàynaynguyênlàdinhGiámMục

trướcthờiCáchMạngđó.Rồinăm1872ôngConziélàmGiámMụccócho

xâythêmmộtphòngkhárộng.Nayphiêntòalậpởđó.

Đinửađường,ngườiấylạinóithêm:

—Nếuôngmuốnxemthìhơimuộn.Thườngthìcácphiêntoàntantừsáu

giờkia.

Lúcđếnchỗcôngviên,ngườiấytrỏchoôngbốncửasổdàicònsángđèn

ởmặttrướcmộtngôinhàtolùlùtrongbóngtối.

—Maychoông,vừađếnkịp.Ôngcótrôngthấybốncáicửasổsángkia

không?ChỗTòaĐạiHìnhđấy.Cònđènsáng,tấtlàchưaxửxong.Cólẽ

việckéodàinêntòahọpcảphiêntối.Ôngcầnbiếtviệcấysao?Cóphảilà

mộtvụđạihìnhkhông?Ôngđếnlàmchứngà?

—Tôikhôngcóviệcgìởphiêntòacả.Tôicầngặpôngluậtsư.

—Thếthìlạikhác.Kia,cửatòakia.Ngườilínhgácởđấy.Ôngcứđilối

cầuthanglớn.

Ônglàmytheolờingườihàngphốchỉdẫn.Mộtlúcsau,ôngbướcvào

mộtphòngrấtđôngngười.Đâyđótừngnhómluậtsưmặcáodàiđứnglẫn

vàođámđông,đangthìthàovớinhau.Cáicảnhnhữngngườimặcáodàiđen

tụmnămtụmbaởngoàiphòngánđểtonhỏvớinhauvẫnlàmchongườita

selònglại.Nhữnglờihọnóichẳngmấykhilànhữnglờinhântừvàthương

xót.Thườngchỉlànhữngcâukếtánnghĩtrước.Aiđangmơmàngquađó,

cũngtưởngđây là những tổ ongghêrợn,chứa những bầy ma quáivove

đangcùngnhaudựngnênđủmọikiếntrúctămtối.Cănbuồngrộngchỉcó

mộtngọn đèn. Trước kia đây là cái phòng đợitrongTòaGiámMục;nay

dùnglàmchỗtẠchỗtạmnghỉ.Mộtcáicửalớnhaicánhđóngchặtngănvới

phòngxửán.

Trongphòngánhsángmậpmờ,nênôngkhôngngầnngạihỏingaymột

luậtsưmớivừabắtgặp:

—Thưaông,xửđếnđâurồi?

—Xongrồi.

—Xongrồi!

Ôngnhắclạibằngmộtgiọngkhácthường,khiếnngườiluậtsưphảiquay

lại.

— Thưa ông, tôi hỏi khí không phải, ông là người nhà người ta phải

không?

—Không,tôikhôngquenaiởđâycả.Thếcókếtánkhông?

—Cóchứ.Cócáchnàokhácđượcđâu.

—Khổsai?…Chungthân.

Ônghỏicâunữa,giọngnhỏđi,chúýmớingherõ:

—Lýlịchđãđượcxácđịnhrồià?

Ngườitrạngsưđáp:Lýlịchgì?Cógìmàphảixácđịnhlýlịch.Vụán

thựcgiảndị.Mụấyđãgiếtcon,tangchứngđầyđủ.Tòaxétkhôngphảilà

chủtâmtrướcnênmớikếtánchungthân.

—Thếlàmộtngườiđànbà?

—Cònlàgìnữa,mụLimosinmà!Ôngđịnhnóiviệcnào?

—Không.Nhưngxongrồisaophòngxửcònđènsángthế?

—Xửđếnviệckhác,đãbắtđầuđượchaigiờrồi.

—Việcgìnữa?

—Ờ,việcnàycũngrõrànglắm.Tênnàylàmộttênđóikhát,mộttêntù

khổsaiđiđàyvề,táiphạmvềtộiăntrộm.Tôichẳngnhớtênnólàgìnữa.

Trôngmặtnóthựclàtayđạibợm.Cứcáibộmặtấycũngđủtốngcổnóđi

đàykhổsairồi.

—Thưaông,cócáchgìvàođượcphòngxửánkhông?

—Cólẽcũngkhóđấy.Trongphòngđônglắm.Nhưngtòavừanghỉ,có

nhiềungườira,khinàotòatiếptục,ôngthửvàoxem.

—Vàolốinào?

—Lốicửalớnnày.

Ngườiluậtsưbỏđinơikhác.Trongphútchốcôngthấytrămngànnỗi

cảmxúcùađếnmộtlầnlàmcholòngôngrốibời.Lờinóicủangườingoài

cuộckiađâmthẳngvàotimôngcólúcnhưmũikimlạnhbuốt,cólúclạinhư

lưỡidaocháybỏng.

Khiôngđượcbiếtlàtòaxửchưaxong,ôngthởđánhphàomộtcái.Song

ôngcũngkhôngthểnóirõthởphàonhưthếlàvìôngbằnglònghaylàvì

ôngđauđớn.Ôngđếngầnmấyđámđôngngườinghexemhọnóigì.Phiên

tòanàyxửnhiềuviệclắm,ôngChánhÁnphảiđưaraxửhômnaychoxong

haivụángiảndịvàchóngvánhnày.Bắtđầulàvụgiếtcon,giờđếnvụtêntù

khổsai,têntáiphạm,tên“ngựaquenđườngcũ”.Thằngnàycóăntrộmtáo,

song chứng cứ chưa chắc chắn; điều chắc chắn là nó đã từng đi đày ở

Toulon.Cáiấymớinguychonó.Vàtòađãhỏicungnórồi,chứngcứcũng

khaicảrồi;chỉcònluậtsưcãivàcôngtốbuộctội;nhưngchắcđếnnửađêm

mớixong.Thằngấythìthếnàocũngbịrồi;ôngChưởngLýtàilắm,không

kẻnàobịôngbuộctộimàthoátđược!Ônglạilàngườitàihoa,biếtcảlàm

thơkiađấy.

Mộtngườimõtòađứnggầncửavàobuồngxửán.Ônglạigầnhỏi:

—Thưaông,sắpmởcửachưa?

—Cửakhôngmởnữađâu.

—Saothế?Sắpxửlạirồimàkhôngmởcửaà?Cóphảitòađangnghỉ

không?

—Tòavừamớitiếptục,nhưngkhôngmởnữa.

—Tạisao?

—Tạitrongphòngchậtcảrồi.

—Sao?Khôngcònlấymộtchỗà?

—Khôngcònchỗnào.Cửađóngrồi.Khôngaivàođượccả.

Imlặngmộtlúc,ngườimõtòalạibảo:

—CũngcònhaibachỗnữasaughếôngChánhÁn,nhưngôngChánhÁn

chỉdànhchonhữngvịkháchquenthôi.

Nóixong hắnquayđi. Ôngcúiđầu bướcđi,qua phòngđợi,thong thả

từngbậcmộtxuốngcầuthang,dángngậpngừng.Chừngnhưôngđangtự

hỏixemnênlàmgì.Cuộctranhđấubảnthângaygotừhômquađếnnayvẫn

chưadứtvàcứmỗilúclạibắtsangmộttìnhtiếtmới.Xuốngđếnchâncầu

thang,ôngđứngtựavàolancan,khoanhtaylại.Bỗngôngmởcúcáongoài,

rútvíra,lấybútchìvàmảnhgiấyghévàochỗđènsángviếtvộivàngdòng

chữ như sau: “Ông Madeleine Thị Trưởng Montreuil Sur Mer". Rồi ông

bướcnhanhlênthanggác,rẽđámđông,đếnthẳngtrướcmặtngườimõtòa,

đưachohắnmảnhgiấyvàdõngdạcbảo:

—ĐemcáinàyvàochoôngChánhÁn.

Ngườimõtòacầmlấymảnhgiấynhìnquarồiđivào.

VIII

ĐẶCCÁCHĐƯỢCVÀO

Ôngkhôngngờrằngông Thị Trưởng Montreuil Sur Mer téracũnglà

ngườicóchúttiếngtăm.Từbảynămnay,cáitiếngđạođứccủaôngđãlanra

khắpvùngBoulogneHạ,cuốicùngvượtcảkhuônkhổmộtmiềnnhỏ,truyền

sang hai ba tỉnh xung quanh. Việc ông đứng ra chấn hưng nghề làm đồ

huyềnđãlàmộtcôngđứctolớnđốivớithịtrấnấy.Ngoàiranộibốnmươi

mốtthịxãtrongquậnkhôngxãnàokhôngđộiơnông.Khicần,ônglạibiết

cáchgiúpcôngnghiệpnhữngquậnkhácpháttriểnsảnxuất.Ôngđãdùnguy

tín và tiền bạc của mình để nâng đỡ và giúp cho xưởng làm vải màn ở

Boulogne,nhàmáylanhsợiởFréventvànhàmáydệtchạybằngsứcnướcở

Boubers Sur Canche. Đi đến đâu cũng thấy người ta nói đến cái tên

Madeleinemộtcách thành kính. Hai thành phố Arras và Douai cũng phải

ghentịvớicáithịtrấnMontreuilSurMernhỏbémàcóđượcmộtôngThị

Trưởngnhưthế.

ÔngChánhÁnphiênTòaĐạiHìnhởArrashômấy,vốnlàhộithẩmcủa

tòaánDouaicũngđượcbiếtnhưaicáitênquenthuộcđượcmọingườitôn

kínhsâusắcấy.Khingườimõtòakhẽmởcáicửathôngtừphònghộinghị

sangchỗxửán,đếnchỗsaughếcúiđưamảnhgiấycódòngchữvừarồivà

nói:“Ôngnàymuốndựbuổixửán”,thìôngChánhÁnđộtngộtcómộtcử

chỉtônkính,ôngcầmbútviếtmấychữvàoquãngdướimảnhgiấyrồitrao

lạichongườimõtòavànói:“Mờiôngấyvào”.

Cáingườikhổsởmàtađangthuậtchuyệnđây,lúcấyvẫngiữnguyênở

bêncửavớicáidángđiệukhôngthayđổitừkhingườimõtòacầmgiấyđi.

Ôngđangmơmàngthìthoángnghecóngườinóivớimình:“Thưangài,tôi

xindẫnđườnghầungài”.Thìravẫnlàanhmõtòakhinãyđãngoảnhmặt

làmlơvớiôngvàbâygiờlạicúirạpxuốngmàthưagửi.Hắntraochoông

mảnhgiấy.Ônggiởravànhâncóđènsáng,ôngđọc:“ChánhÁnTòaĐại

HìnhkínhchàoôngMadeleine”.

Ôngvònáttờgiấytrongtay.Mấydòngchữdườngnhưcódưvịgìlạ

lùngvàcayđắng.Ôngđitheongườimõtòa.Mấyphútsauôngđãởtrong

mộtcănphòngtườnglátvánđầyvẻnghiêmtrang.Trênchiếcbànphủdạ

xanh,haicâynếnđangcháysáng.Bêntaiôngcònvăngvẳnglờingườimõ

vừabướcrakhỏiphòng:“Thưangàiđâylàphònghộinghị;ngàicứxoaycái

númbằngđồngkiathìvàongayphòngxử,đằngsaughếôngChánhÁn”.

Trongtrínhớông,nhữnglờiấylẫnlộnvớihìnhảnhmơhồcủanhữnghành

langchậtchội,nhữngcầuthangtốiomôngvừađiqua.

Ngườimõtòađểôngởlạitrongphòngmộtmình.Giờquyếtđịnhđãđến.

Ôngcốtĩnhtâmmàkhôngđược.Chínhnhữngkhicầnsuynghĩnhấtvềcái

thựctếbithảmởđờithìnhữngdâytưtưởngnólạiđứtlungtungtrongđầu

óc.Ônghiệnởngaygiữachỗmàbọnquantòađangthảoluậnkếtán.Ông

lặngyênngẩnngườinhìncănphòngtĩnhmịchmàghêgớm:Đâylàchỗlàm

chotannátbiếtbaonhiêucuộcđời;đâylàchỗchốcnữatênôngsẽvanglên;

đâylàchỗlúcnàysốmệnhđãdẫnôngđến.Ôngnhìnbứctườngrồilạinhìn

vàomìnhvàngạcnhiênsaolạilàcáiphòngấyvàsaolạichínhlàông.

Mộtngàymộtđêmrồiôngchưaănmiếnggì,điđườngxexócvậtvãthế

màôngkhôngthấygìcả;hìnhnhưlàôngđãmấthếtcảmgiác.Ônglạigần

tấm khung kính đen treo trên tường trong lồng một bức thư bút của ông

Pache,ĐôTrưởngPariskiêmBộTrưởng,đềngày9tháng6nămII,cólẽđề

nhầm,trongđóôngPachegửicho ỦyBanCáchMạngdanhsáchcácBộ

TrưởngvàđạibiểuQuốcHộibịhọgiamgiữ.Giácóainhìnthấyvàtheodõi

lúcbấygiờ,chắcphảichobứcthưđốivớiôngcónhiềuđiềukỳlạvìthấy

ôngnhìnđăm đăm vàođấyvàđọc đi đọc lạihaiba lần. Cóđiềuđọcmà

khôngbiếtmìnhđọcvàcũngkhôngđểýmìnhđọcnhữnggì.Ôngđangnghĩ

đếnFantinevàCosette.

Đươngvơvẩnnhưthế,ôngquaylạivàchợttrôngthấycáinúmcửabằng

đồngmàôngđãquênkhuấyđimất.Mắtôngdừnglạitrênnúmcửavànhư

dánhẳnvàođấy.Cáinhìnbanđầucònbìnhtĩnhsauhóarađămchiêu,sợhãi

vàdầndầnnhuốmvẻhoảnghốt.Mồhôitoátraởkẽtócvàchảydàixuống

haibêntháidương.Cómộtlúc,ôngravẻquảquyếtvànhưchốnglạivới

mình.Ôngcómộtcửchỉrấtkhótảnhưngnónóilênrõràng:“Ôhay!Aibắt

tamớiđượcchứ?”Rồiôngquayphứtlại,nomthấycáicửavừađiquađể

vàođâyôngđếnmởcửavàbỏrangoài.Ôngđãrangoàiđitrongmộtlốihẹp

nhỏvàdài,ngócngáchkhắpnơi,lủngcủngthangbậccủaguichets.Dọclối

đicómấyngọnđèntùmùnhưđèntrongphòngngườiốm.Đólàlốiôngvừa

quađểvàophòng.Ôngvừathởvừangheđằngtrướcđằngsaukhôngcómột

tiếngđộng;ôngvụtchạytrốnnhưcóngườiđuổitheo.Quakhỏimấychỗrẽ,

ônglạinghengóngnữa.Chungquanhvẫnyênlặngvàtốimù.Ôngmệtthở

khôngrahơi,lảođảophảidựavàotường.Đátườnglạnhngắt,mồhôitrên

tráncũng lạnhngắt,ông rùngmìnhđứngthẳng ngườilên.Ông đứngmột

mìnhtrongbóngtối.Ngườiôngrunlênvìrétcólẽcũngvìcớkhácnữa.Ông

lạisuynghĩ.Đãnghĩcảđêm,lạinghĩcảngày,tronglòngchỉnghecómột

tiếngkêu:“Thanôi!”

Mườilămphútqua.Saucùngôngcúiđầuxuống,thởdàinãoruột,buông

thõnghaitayxuốngvàđitrởlại,ôngđirấtchậm,bướcđiquámệtnhọc,

chẳngkhácnàocóngườiđuổitheoôngvàbắtônglại.Ôngtrởvàophòng

hộinghị.Vậttrôngthấytrướcnhấtlàcáinúmcửaphòngxửán.Cáinúmcửa

bằngđồngtròntrònnhẵnnhụi,bóngloángtrôngnhưmộtngôisaoghêrợn.

Ôngnhìnvàonúmcửatrôngchẳngkhácgìconcừuđangnhìnvàomắthổ.

Mắtôngkhôngrờikhỏinắmcửa.Chốcchốcônglạibướclênmộtbước,tiến

đếngầncánhcửa.Giáôngtỉnhtáođểý,chắcđãnghenhưcótiếngồnàolộn

xộntừphòngbênvẳngsang.Bỗngnhiênkhônghiểuvìsao,ôngđãđứng

ngaybêncửa.Ôngđưabàntayrunrẩyxiếtcứngnúmcửa.Cửamở.

Ôngđãởtrongphòngxửán.

IX

NƠINGƯỜITAĐÃBẮTĐẦUTINCHẮC

Ôngnhíchbướcvào,thuậntaykhépcửalạirồiđứngyênnhìnquangcảnh

trướcmắt.Gianphòngkhárộng.Ánhđènkhôngđủsáng.Trongphònglúc

huyên náo, lúc lại yên lặng như tờ. Cả bộ máy xử án của Tòa Đại Hình

đươngphơibàyragiữađámđôngvớivẻuynghitầmthườngvàghêrợn.

Ởmộtđầu buồng, nơi ông đang đứng làchỗđámquantòa ngồi nhấm

móngtayhoặclimdimconmắt,đanglơđãngtrongnhữngáothụngđenđã

bạcmàu.Đầukialàđámdânchúng,quầnáoráchrưới,bọnluậtsưđứng

ngồiđủkiểu,mấyngườilínhnétmặtlươngthiệnvàcứngrắn.Tườnglátgỗ

lâungàyđãhoenố,cáitrầnnhàbụibặm,nhữngchiếcbàntrảidạxanhđã

ngảmàuvàng,nhữngcánhcửađenxìvếttayngười,nhữngcâyđènváchtỏa

nhiềukhóihơnlàánhsáng.Mấycâynếncắmtrêncácchânđènbằngđồng

đặt trên bàn. Quang cảnh tăm tối, ghê tởm, thảm đạm. Người ta có cảm

tưởngnhưcógìvừanghiêmnghịvừacaocả.Bởivìởđâynhưthấycómặt

cáiviệctotátcủaloàingườilàluậtpháp,cũngnhưcáiviệcvĩđạicủaChúa

Trờilàcônglý.

Chẳngmộtaitrongđámđôngchúýđếnôngcả.Baonhiêuconmắtđang

đổdồnvềmộtphía,chỗmộtchiếcghếdàibằnggỗdựavàotườngtrướcmột

cáicửanhỏ,ởmébêntráiôngChánhÁn.Trênghếcómộtngườingồigiữa

haitênlínhsenđầm,ánhđènchungquanhsoirõmồnmột.Ngườiấychính

làngườitrênkia.

Khôngđợiphảitìm,ôngđãtrôngthấyngayngườiấy,tựnhiênmắtông

hướngvàochỗđó,nhưđãbiếttrướcngườiấyngồiởđâurồi.Ôngtưởngnhư

mìnhđãtrôngthấychínhmình.Ngườicógiàđi,mặtmũikhônghẳnlàgiống

nhưđúc,songdángđiệuvàhìnhthùthìkhôngkhácgìcả.Cũngbộtóclởm

chởmấy,conmắtdữtợnvàlấmlét,cũngcáiáoblouseấy.Ynhưcáihôm

trướcvàothànhDigne,lòngđầycămhờnvàtríócchấtchứakhôngbiếtbao

nhiêuýnghĩghêgớmđãgópnhặttrongmườichínnămtrờiởnơitùngục.

Ôngrùngmìnhvàtựbảo:“Trờiơi!Rồitatrởlạinhưthếkiahaysao!"Cái

ngườiấytrạcsáumươituổi,trôngvẻngườicócáigìcụcmịch,ngớngẩnvà

kinhhoàng.

Nghetiếngmởcửa,ngườitanhíchlạiđểôngđivào.ÔngChánhÁnquay

lạinhìn,biếtngaylàôngThịTrưởngởMontreuilSurMerbèngậtđầuchào.

Ông Công Tố viên đã nhiều lần đến Montreuil Sur Mer vì công vụ cũng

nhậnraôngvàchàoông.Riêngôngchỉhơithoángthấynhữngcửchỉđó

thôi.Ôngnhưbịthôimiênvànhìnthẳngratrướcmặt.

Cảnhmấyôngquantòa,mộtanhlụcsự,mấyanhlínhsenđầm,mộtlũ

ngườihiếukỳmộtcáchtànác,ôngđãđượcthấymộtlầnrồi,cáchđâyhai

mươi bảy năm. Những cảnh tai ương ấy, giờ ông lại thấy nó. Nó ở ngay

trướcmắt,nócửđộng,nótồntại.Khôngphảivìnhớmàtưởngthấy,không

phải một ảo ảnh của trí tưởng tượng. Rõ rànglà những quan tòa có thật,

nhữnglínhsenđầmcóthật,mộtđámđôngvàngườiấy,cóxươngcóthịthẳn

hoi.Thôithếlàxong,ônglạithấyhiệnravàsốnglạixungquanhôngnhững

hìnhảnhghêrợncủadĩvãngvớitấtcảvẻđángsợcủasựthựcphũphàng.

Mọisựviệcđómởtoanghoáctrướcmặtông.Ônghoảngkinhnhắmmắt

lại,kêuthầmtrongtrí:“Khôngbaogiờ!”Cáitròsốmệnhbàyrakhiếnông

hoangmangcảtâmtrígầnnhưphátđiênlên,cáitròấythậtlàbiđát:Mình

đứngđâymàrõràngngườingồikiacũnglàmình.Cáingườiđangbịđemxử

kia,aicũnggọilàJeanValjean!

Trướcmắtônglàmộtcảnhtượnglạlùngkhónói.Hìnhnhưđólàmột

mànkịchdiễnlạicáiphútghêtởmnhấtcủađờiông.Mọithứđềuynhưthế,

cũngcảnhbàybiệnnhưvậy,cũngvàogiờđêmnhưvậy,cũnggầnbấynhiêu

bộmặtquantòa,línhtráng,côngchúng.Chỉcócâythánhgiátrênđầuông

ChánhÁnlàkhácxưavìthuởấycáctòaánchưacóthánhgiá.Hồiấy,khi

ngườitaxửông,ChúaTrờivắngmặt.

Đằngsaucómộtcáighế,ôngngồiphịchxuống,kinhhoàngvìnghĩrằng

ngườitacóthểtrôngthấymình.Ngồiyênrồi,nhờcóchồnghồsơtrênbàn

thẩmphán,ônggiấuđượcmặtmìnhvàcóthểnhìnkhắpgianphòngkhông

sợaitrôngthấycả. Dầndầnôngđịnhthầnlạivàtrởvềvớithựctếxung

quanh.Mộtlúclâuôngmớibìnhtĩnhđểngherõđượcmọiviệc.Trongsố

cáchộithẩmthấycóôngBamatabois.ÔngđưamắttìmJavertnhưngkhông

thấy.Hàngghếcủacácngườilàmchứnglấpsaucáibàncủaviênlụcsự.Vả

lạinhưtrênđãnói,trongphòngđènthắpkhôngđượcsáng.

Lúcôngmớivào,luậtsưcủabịcáovừacãixong.Ainấyđươnghếtsức

chúýtheodõiviệcxétxửấyđãkéodàibatiếngđồnghồrồi.Trongbatiếng

đồnghồấytộitrạngngườikiadầndầnhiệnracócơsở.Vàngườiđixem

nhậnthấygánhnặngcủacáivẻthậtghêgớmấydầndầnđèbẹpmộtcon

người,mộttênvôdanh,mộthạngngườikhốnnạn,hoàntoànngớngẩnhoặc

làhếtsứctinhkhôn.

Ngườiấy,nhưtađãbiết,làmộttênlangthangbịbắttạimộtcánhđồng,

taycòncầmmộtcànhtáocóquảchín,bẻcâytáotrongvườngầnđấygọilà

vườnPierron.Ngườiấylàaithế?Mộtcuộcđiềutrađượcmởra.Chứngtá

vừacungkhaixong.Ýkiếnmọingườithốngnhất.Cuộcthảoluậnđãlàm

lóenhiềuánhsáng.Ngườitabuộctộinhưsau:“Chúngtađưarađâykhông

phảichỉlàmộttênăncắphoaquả,mộttêntrộmvặt,màchúngtađãbắt

đượcmộtthằngcườngđạo,mộtđứatrốnánquảnthúc,mộttênkhổsaiđi

đày,mộtkẻgianáctốinguyhiểm,mộtthằnglưumanhtênlàJeanValjean

màphápluậtđãtruynãtừlâu.Tênnàycáchđâytámnăm,khirakhỏinhàtù

Toulonđãphạmtộicướpđườngcókhígiới,chặnlấytiềncủamộtđứabé

tênlàGervais.Tộinàytronghìnhluậtđiềuthứ383cóghirõ.Tòasẽtruytố

sau,khi nàocóđủ bằngchứngvềlýlịch củanó.Nó lạivừaphạmtộiăn

trộm.Thếlàtáiphạm.Xinhãykếtánnóvềcáitộimới,còncáitộicũsẽxin

xửsau”.

Nghebịbuộctộinhưthế,lạithấycácchứngtáđềukhainhưnhau,bịcáo

ngạcnhiênlắm.Khithìhắnhoataylắcđầu,rahiệukhôngphải,khithìhắn

chỉnhìnlêntrầnnhà.Hắnnóinăngkhónhọc,trảlờilúngtúng,nhưngtừđầu

đếnchân,cảngườihắnđềuchốicãitấtcả.Hắnnhưmộtthằngngốcnghếch

đứngtrướccảmộtđoànngườikhônngoanxếpthànhthếtrậntấncônghắn

vànhưmộtkẻxalạđứnggiữamộtxãhộiđangtúmbắthắn.Màcâuchuyện

đốivớihắnrồiđâycóphảilàvừađâu!Mỗilúclạithêmchứngcớ.Hắnlo

lắm,nhưng mọingườilạicònlohơnkhithấylờibuộctội kinhkhủngđè

nặnglênđầuhắn.Ngoàitộiđiđày,khôngchừnglạiđếntộitửhình,nếulý

lịchđượcchứngminhvà nếuviệcăncướpthằngbéGervaislạibịkếtán

chồnglênthêmnữa.Ngườiđólàthứngườigì?Cáilầmlìcủanólànghĩa

làmsao?Ngungốcthậthaylàxảotrá?Nóhiểuquáđirồihaylànókhông

hiểugìcả?Quầnchúngngồixemkhôngaiđồngývớiai,bọnquantòacũng

khôngnhất trí.Trongvụ ánnàycó phầnlykỳ màcũngcóphầnlàmcho

ngườitakinhhoảng,tấnbikịchkhôngnhữngảmđạmmàcòncógìtămtối

nữa.

Ngườibiệnhộcãicũngkhéo.Thứtiếngđịaphươngôngtanói,mộtthời

giankhálâu,đãlàmnênngônngữhùngbiệncủatòaánmàgiớiluậtsưđâu

cũngdùng.Loạingônngữấyngàynayđãthànhcổđiểnvàchỉnghethấyở

cửamiệngcácluậtsưcôngtốviên,nóthíchhợpvớicácngàivìnókêu,nó

nghiêmtrangvàoaivệ. Trongngônngữấychồngđượcgọilàphu,vợlà

phụ;Paris thìthaybằng trungtâmvăn hiến,vualà HoàngThượng,Giám

Mụclàsứgiảthánhđường,CôngTốViênlàphátngônhùnghồncủaluật

pháp,lờicãicủaTrạngSưlànhữnggiọngđiệubiệnhộ,triềuđạiLouisXIV

làthếkỷvĩđại,nhàhátlàđềnnữthầnMelpomène,dònghọnhàvualàkim

chingọcdiệp,buổi hòa nhạc là nhạc đội, tướng tư lệnh trong tỉnh là nhà

quânsựtrứdanh…Rồihọctròchủngviệnlạigọilànhữngnhàtuhànhthiếu

niên,nhữngsailầmcủabáochílàsựxảoquyệtxuấttiếtđộctốvàocơthể

báochương…Luậtsưấybắtđầubằngviệcgiảithíchviệcăntrộmtáo,dùng

lờivănhoamỹmànóichuyệnăntrộmkểcũngkhóđấy,nhưngphảinhớ

rằngôngBossuetngàyxưa,trongbàivăntếcólầnphảinhắcđếncongàmái

màcònnóilênđượcnhữnglờichâungọcnữalà!Luậtsưgiãibàyrằngviệc

ăntrộmtáokhôngcóbằngcớđíchxác.Kháchhàngcủaông-màôngcứ

nhấtđịnhgọilàChampmathieu-cóaitrôngthấyhắntrèotườnghaybẻcây

cối đâu. Người ta bắtđượchắn tay cầm cành táo(màông ta thích gọi là

nhánhhơn)nhưnghắnnóilàthấyrớtởdướiđấtnênnhặtlấythôi.Lấygì

làmbằngmàbảohắnkhaiman?Chắcchắnlàcókẻtrèotườngbẻtáothấy

độngthìvứtlạiđó;chắcchắnlàcókẻăntrộm.Nhưnglấygìlàmbằngmà

bảođứaăntrộmđólàChampmathieu?Chỉcómộtđiều.Cáitưcáchlàkhổ

saivề.Luậtsưphải nhậnlàkhóchốivìchứngcứrànhrành.Bịcáo cóở

Faverolles;bịcáolàmnghềxéncây:CáitênChampmathieurấtcóthểdo

chữJeanMathieumàra;nhữngđiềuấyđềuđúngcả,saunữacóbốnngười

làmchứngđềunhậnngayđượchắnvàquảquyếtChampmathieulàtêntù

khổsaiJeanValjean.Đểchốnglạinhữngđiềutốcáoấy,nhữngchứngcớấy,

luậtsưchỉcònbiếtdựavàolờichốicãicủakháchhàngmình,lờiphủnhận

cólợichomình.NhưnggiảthửhắnlàJeanValjeanthật,thìcáiđócóphảilà

bằngchứnghắnăntrộmtáokhông?Nóihắntaăntrộmtáochỉlàmộtmối

nghingờ,khôngphảilàmộtchứngcớhẳnhoi.Đànhrằngbịcáođãdùng

mộtphươngpháptựbàochữatồi,điềunàytrạngsưbiệnhộcũngphảithật

thàcôngnhậnnhưthế.Đólà cáchkhăngkhăngchốicãitấtcả, nhấtđịnh

mìnhkhôngăntrộm,mìnhkhônglàtùkhổsai.Luậtsưcókhuyênlãotanên

thúnhậnmìnhlàtùkhổsaiđithìcóthểcólợihơnvàchắcchắnlàsẽđược

tòaánthươngtìnhvàrộnglượng;nhưngbịcáonhấtđịnhchối,nghĩrằngcó

thểtránhđượctấtcảnếukhôngthúnhậngìhết.Thậtlàsailầm.Nhưngphải

chăngcũngnênlưuýđếnviệclãotaítthôngminh?Lãotarõrànglàngu

đần.Baonhiêunămđầyđọatrongtù,baonhiêukhổsởngoàitùđãlàmcho

lãotamụngườiđi…Lãotatựbàochữamộtcáchvụngvề,cóphảiđólàlẽ

đểkếttộilãotakhông?CònvụthằngGervaisthìtrạngsưchẳngphảibàncãi

đếnvìchẳngdínhlíugìđếnđâycả.Luậtsưkếtluậnxintòahễnhậnđích

hắnlàJeanValjeanthìchỉphạtvicảnhđốivớikẻviphạmánquảnthúcchứ

đừngkhépvàotộighêgớmcủangườitùkhổsaitáiphạm.

Côngtốviênđáplạilờibiệnhộ,lờilẽkịchliệtmàvẫnvănhoa.Cácông

CôngTốbaogiờmàchảthế!Ôngtỏlờikhenngợiđứctính“trungthực”của

luậtsưvàkhaitháctính“trungthực”ấymộtcáchtàitình.Chỗnàomàluật

sưchịunhượngbộlàôngtanhằmvàođấyđểđánhvàobịcáo.Luậtsưcóvẻ

côngnhậnbịcáolàJeanValjean.Côngtốviênghìmlấyđiềuấy,cholàmột

việcquảnhiên:NgườiấyđíchlàJeanValjean.Điểmnàynhưthếcoilàđã

xácđịnhvàđượcdùnglàmcăncứbuộctôi,khôngcònchốicãilôithôigì

nữa.Đếnđây,ôngđingượclênnguồngốcvànguyênnhâncủaviệcphạm

tộivàlêngiọnghùnghổkếtántrườngpháilãngmạnlàvôluânlý.Trường

pháinàyhồiấymớirađờivàđượccácnhàphêbìnhcủahaitờ“LáCờ”và

“NhậtBáo”mệnhdanhlà“TrườngPháiQuỷSứ”.Ôngđổchoảnhhưởng

củathứvănchươngxấuxaấy-khônghẳnlàđổbứa-cáitộiđãgâyravụ

trộmcủatênChampmathieuhaynóiđúnghơn,củaJeanValjean.Xongtràng

kháiluậnấy,ôngmớinóiđếnJeanValjeanthậtsự.JeanValjeanlàngườithế

nào?ÔngmôtảJeanValjean.Hắnlàmộtconquỷsứmàđịangụcđãkhạc

ra…CáchmôtảnàycómẫumựctrongcáchkểcủaThéramène.

[69]

Cáchkể

củaThéramènethìchẳngíchgìchovởbikịch,nhưnglạithườngxuyênrất

đượcviệcchocácnhàhùngbiệncủatòaán.

Cửtọavàhộithẩmviênrùngmình.Môtảxong,ônglạitiếptheocáiđà

hùngbiệnđáng để cho ngày hômsautờCông Báo địa phương hếtlờica

ngợi:Chínhcáitênnhưthế…vừalàlưumanh,vừalàhànhkhất,vônghề

nghiệp…cáitênđãquenvớinhữnghànhđộngtộilỗicủađờicũ,lạisống

mấymươinămtrongtùmàchẳngsửachữađượcgì,chứngcứlàviệcchặn

đườngăncướpthằngbéGervais…chínhcáitênnhưthếbịbắtquảtangăn

trộmtrênđườngcái,cáchchỗhắntrèotườngcómấybước,trêntaycòngiữ

vậtvừaăntrộmxong,màcòndámchốicảquảtang,chốiviệcăntrộm,chối

việctrèotường,chốitấtcả,chốiđếncảtênhọ,cảlýlịch!Ngoàihàngtrăm

chứngcớmàchúngtôikhôngnhắclạilàmgì,cóbốnngườiđãnhậnmặty:

ÔngJavert,thanhtracảnhsátđángtincậyvàbatêntrướckialàbạntùcủa

y,nhữngtêntùkhổsaiBrevet,ChenildieuvàCochepaille.Trướcsựnhấttrí

mãnhliệtấy,ychống chếnhưthếnào?Ychỉcóchối.Thậtlàđồlìlợm!

Thưacácngàihộithẩm,yêucầucácngàicầmcânnảymực…

TrongkhiôngCôngTốnóithìbịcáongồinghe,miệngcứháhốcranhư

vừangạcnhiênvừavẻthánphục.Hắnlấylàmlạlùngsaolạicóngườiănnói

đượcnhưthế.Thỉnhthoảngkhilờibuộctộiđếnchỗ“hănghái”nhất,những

chỗlờihùngbiệnkhôngthểkìmhãmnổi,đãnổthànhmộttràngnhữngtính

từthóamạ,đổxuốngđầubịcáonhưmộtcơnbãotáp,hắnchỉbiếtthongthả

lắcđầutừtráisangphảirồilạitừphảisangtrái.Đólàcửchỉminhoanbuồn

rầuvàlặnglẽcủahắntừlúcbắtđầuxửđếngiờ.Haibalầnkhángiảngồi

gầnnhấtnghehắnnóinhonhỏ“rõràngkhônghỏiôngBalouplànhưthế

đó!”ÔngCôngTốlưuýbanhộithẩmrằngdángđiệungớngẩncủahắnlà

dángđiệucótínhtoántrước,nóchứngtỏkhôngphảilàsựngungốcmàlà

sựtinhkhôn,ranhmãnh,thóiquenlừagạtphápluật,chínhcáidángđiệuấy

đãbóctrần“bảnchấtxấuxanhất”củatênnày.

ÔngkếtluậntáchvụcướpthằngbéGervaisđểlạisau,rồiđòixửthật

nghiêmkhắc.Ngườitacònnhớđólàánkhổsaichungthân.Luậtsưbiệnhộ

đứngdậy,bắtđầukhenôngCôngTốvềnhững“lờichâungọc”củangài,rồi

mớicốchốngđỡthêm,nhữnglýlẽnghechừngđuốidần,chỗtựalunglay

lắm.

X

PHƯƠNGPHÁPCHỐICÃI

Đãđếnlúckếtthúccuộctranhcãi.ÔngChánhÁngọibịcáođứngdậyvà

theothủtụchỏi:“Anhcònmuốnnóithêmđiềugìđểbàochữachoanhnữa

không”.Hắnđứngsữngnhưkhôngnghethấygì,haitaycứmânmêcáimũ

vảibẩnthỉuđếnghêtởm.

ÔngChánhÁnnhắclạicâuhỏimộtlầnnữa.Lầnnàyhắnngherõ.Hình

nhưhắnđãhiểu.Hắncócáicửchỉmộtngườivừabừngtỉnhdậy.Hắnđưa

mắtnhìnchungquanhmộtlượt,nhìnđámđông,nhìnbọnsenđầm,nhìnông

luậtsưbiệnhộ,nhữngônghộithẩm,cácquantòa.Hắnđểnắmtaytotướng

lênchỗvànhgỗtrướcmặt,nhìnquanhlượtnữarồibỗngnhiênnhìnthẳng

vàoôngCôngTố,cấttiếngnói.Ngườitacócảmtưởnglàmộthỏasơnphun

lửa.Hình nhưbaonhiêu lờinóiđều muốnxôcảrangoàimiệngmộtlúc,

lủngcủng,dồndập,xôđẩynhau,lẫnlộn.Hắnnói:

— Tôi xin nóinhư thế này. Rằngtôi trước làm nghề chữaxe ở Paris.

ChínhngayởhiệuôngBaloup.Côngviệcnặngnhọclắm.Cáinghềchữaxe

baogiờcũngphảilàmởngoàitrời,trongsân,chủtốtmớicholàmtrongnhà

trại,cóbaogiờđượcởtrongxưởngcửangõtửtế,vìcầnphảicóchỗrộng,

cácôngạ.Mùađôngrétmướtquáphảiđậpvàocánhtaychođỡcóng,nhưng

màchủkhôngmuốnthế,bảomấtthờigiờ.Cầm,nắnsắttrongsắttronglúc

giáđóngngaytrongkẽđálátsân,khổlắm!Làmnghềấynóchónggiàngười

đi.Chưađếntuổiđãlụkhụnhưônglãorồi.Đếnbốnmươituổilàkiệtsức.

Tôithìtôiđãnămmươiba,nhiềugiantruânlắm.Màbọnthợthuyềnthìtai

áclắm!Thấyaigiàyếuthìđộngmộttíchúnggọilàconcócgià,conbògià!

Tôichỉcònkiếmđượcmỗingàybamươixu;họcốtìnhtrảcôngrẻmạt,họ

lấynêlàmìnhgiàyếumà.Tôiđãvậy,trướckiatôilạicònđứacongáilàm

nghềthợgiặtởbếnsông,nócũngkiếmphầnnóđượcmộtít.Cảhaichacon

ngàyấylàmăncũngtiềmtiệmđủ.Nólàmcũngcựcnhọclắm.Suốtngày

ngâmnửamìnhtrongbểgiặt.Trờimưa,trờituyết,gióbấcvunvútvàomặt

nhưcắtthịtcũngmặc.Trờilạnhnướcđóngthànhbăngcũngphảigiặt.Lắm

kháchkhôngcónhiềuquầnáo,đưagiặtchờlấyngay,nếukhônglàmthìmất

khách. Gỗ ván ghép chẳng ra sao nên nước rỉ ra khắp chỗ. Áo quần ướt

ngoàiướttrong,tấtcả.Rétđếnthấuxương.Conbénócũngcólàmởnhà

giặtConĐỏ,ởđấycóvòinước,nênkhỏidầmvàobể.Mởvòilàgiặt,rồi

quayrasaulưngmàxát.Làmviệcchỗkínnênítlạnhhơn.Nhưnglạicóhơi

nướcnóngcũngđángsợ,vìnóxônglênhạimắtlắm.Làmđếnbảygiờtối

mớivề,nhọcmệtlắmphảiđinằmngay.Chồngnólạicònđánhđậpchonữa.

Nóchếtrồi.Chúngtôichẳngbiếtgìlàsungsướng.Thậtlàmộtconbéđảm

đang,khôngđihộihènhảynhótbaogiờ,ngoanngoãndễbảo,tôinhớcó

mộtngàyThứBaBéo,nóđingủlúctámgiờ.Thếđấy.Tôinóithậtđấy.Các

ôngcứchohỏimàxem.À,đihỏi?Tôingốcthật!Parisnhưmộtcáihốthẳm.

Ai mà biết được lão Champmathieu là ai? Nhưng mà tôi bảo cứ hỏi ông

Baloup,cứđếnhỏiôngBaloup.Ngoàira,tôikhônghiểucácôngmuốngì

tôi.

Hắn lặng im và đứng sững đó. Hắn đã nói một thôi, nói to và nhanh.

Giọnghắnxẵngvàkhànkhàn,cóvẻthựcthànhưngcóphatứcgiậnvàdữ

tợn.Mộtlầnhắnngừngnóiđểchàomộtngườinàođótrongđámđông.Bao

nhiêunhữnglờihắnnóiranhưđểchomọingườicùngđinhninhvớihắn,

hắnnhưvứtralungtungtrướcmặt,thànhtừngtràngnhưnhữngcơnnấc.

Mỗilờihắnlạikèmthêmđiệubộcủathợrừngbửacủi.Khihắndứtlờithì

cửtọacườirộlên.Hắnnhìnđámđôngthấyngườitacười,khônghiểusao,

cũngcườitheo.

Thậtlàquáigở.ÔngChánhÁnvốnlàngườicóýtứvàtốtbụngbènlên

tiếng. Ông nhắc “các ông hội thẩm” rằng “cái ông Baloup, chủ nhà hàng

chữaxemàbịcáokhaiđãlàmcôngởđó,cókhairacũngvôíchvìhắnđãvỡ

nợvàbỏđi,khôngbiếtnayởđâurồi”.Quayvềphíabịcáo,ôngkhuyênhắn

nghechokỹđiềuôngsắpnóirồitiếp:

—Anhđangởvàocáicảnhngộcầnphảisuynghĩchochín.Anhđangbị

nghicónhiềutộicóthểbịánnặnglắmđấy.Bịcáo,vìanhmàtôihỏitạianh

mộtlầncuốicùng,anhphảiphângiảirõrànghaiđiềunày:Thứnhất,anhcó

trèotườngvàotrongtrạiPierronbẻcànhvàăntrộmtáo,nghĩalàphạmtội

ăntrộmcótrèotường,cóhaykhông?Thứhai,anhcóphảitêntùkhổsai

JeanValjeanđiđàyvề,phảikhông?

Bịcáolắcđầucóvẻtựtin,nhưđãthựchiểuvàbiếtlàmìnhphảitrảlời

nhưthếnào.HắnhámiệngquayvềphíaôngChánhÁnvànói:

—Trướchết…

Rồihắnnhìncáimũ,nhìncáitrầnnhàvàlặngim.ÔngCôngTốgiọng

nghiêmkhắc:

—Bịcáo,coichừngđấy!Anhkhôngtrảlờigìvàocâuhỏingườitahỏi

anh.Lúngtúngthếlàgianrồi.ĐíchanhkhôngphảilàtênChampmathieu

màlàtêntùkhổsaiJeanValjean,trướccònđộitênJeanMathieulàhọđằng

mẹnữa.AnhđãđếnđấtAuvergne,anhsinhraởFaverollesvàlàmnghềxén

câyởđấy.ĐíchlàanhđãtrèotườngăntrộmtáochínởtrongtrạiPierron.

Cácônghộithẩmsẽnhậnxétnhữngviệcấy.

Bịcáođãngồixuống.ThấyôngCôngTốnóithế,hắnlạiđứngphắtdậy:

—Ông,ôngđộcácthực!Tôiđịnhnóithếnày.Bannãytôichưanghĩra.

Tôikhôngtrộmcắpgìcả.Tôinghèođếnnỗinhiềuhômkhôngcócáiăn.Tôi

ởAillyđến.Trờivừamưatoxong,vùngtôiđiquađềumộtmàuvàngđục.

Hồaocũngtrànđầy.Haibênđườngchỉcònnhữngngọncỏlitilòilênmặt

cát.Tôithấymộtcànhcâygãyrơidướiđất.Trêncànhcóquảtáo.Tôinhặt

lên,cóngờnólạimangtaivạđếnchomìnhđâu.Đãbathángnaytôibịgiam

vàbịngườitadằnvặtđủđiều.Thếmàtôikhôngnóigìđược,họvuvạcho

tôivàbảotôi:“Trảlờiđi!”Viênsenđầmthươnghạitôi,thíchvàokhuỷu

tay,khẽgiụctôi:“Trảlờiđichứ!”Tôithìtôikhôngbiếtcáchnói,tôicóhọc

hànhgìđâu,tôinghèokhổlắm.Đấylàchỗcácôngkhôngxétchotôi.Tôi

khôngtrộmcắp,tôithấyrơiởđườngthìtôinhặt.ÔngbảolàJeanValjean,

JeanMathieu!Tôicóbiếtnhữngngườiấylàaiđâu!Đấylàbọnnhàquê.Tôi

làmcôngchoôngBaloupởphốNhàThương.TôitênlàChampmathieu.Các

ôngbiếtđượccảchỗtôisinhkểcũngtàithật.Chínhtôi,tôicũngkhôngbiết.

Cóphảiaicũngđượcchamẹđẻratrongnhàtrongcửađâu.Đượcthếthìhay

quá.Tôitinrằngchamẹtôicũnglàhạngcầubơcầubấtthôi.Thậtratôi

cũngchảbiết.LúcbéngườitagọitôilàBé,giờlớnngườitagọitôilàLão.

Têncúngcơmcủatôilàthếđó.Cácôngmuốnchoviệcấyrathếnàothìmặc

ý.TôicóởAuvergne,tôicóởFaverollesthìcũngđược.Thếthìlàmsao?Có

lẽnàođãởAuvergnevàđãởFaverollesthìcứphảilàngườiđiđàyvềhay

sao?Tôibảolàtôikhôngăntrộm.TôilàlãoChampmathieu.Tôilàmcông

choôngBaloup.Tôicónơiởhẳnnhiên.Cácôngcứnóibậymãilàmtôi

phátbựcmìnhlênđây!Tạisaothiênhạcứđeotheomàlàmhạitôithếnày!

ÔngCôngTốvẫnđứng.ÔngtanóivớiôngChánán:

—ThưaôngChánhÁn,tênbịcáochốicãi,làmnhưmìnhlàthằngngốc

nghếch,nhưnglúngtúngkhônglừađượcai-Tôinóichonóbiếtthếđấy-

VàđãthếthìtôixintòalạichođòibatênBrevet,CochepaillevàChenildieu

cùngviênthanhtracảnhsátJavertrađâyđểđốicứumộtlầnnữavềlýlịch

têntùkhổsaiJeanValjean.

ÔngChánhÁnđáp:

—TôixinnóiđểôngCôngTốbiếtrằngviênthanhtracảnhsátJavertvì

bậncôngvụởmộtquậngầnđây,khikhaixongđãxinrakhỏitòavàrờikhỏi

thànhphốrồi.Chúngtôiđãchuẩnbịsaukhiđượcsựđồngýcủaôngvàcủa

luậtsưbênbịcáo.

ÔngCôngTốtiếplời:

—ThưaôngChánhÁn,đúngnhưthế.ÔngJaverthiệnkhôngcómặtở

đây,tôithấycầnnhắclạivớicácônghộithẩmlờiôngtakhaitrướcđây.

Javertlàmột người được tínnhiệm.Tínhthẳngthắn tuyệt đối củaôngta

trongkhithừahànhnhữngchứcvụthấpnhưngquantrọngđãlàmchoôngta

cónhiềuuytínđấy.Đâylàlờikhaicủaôngta:“Tôikhôngcầnphảinêura

nhữngsuyluậnlýtrívànhữngtangchứngcụthểđểgạtbỏnhữnglờichối

cãi của bị cáo. Tôi nhận được nó rõ ràng. Người này không phải tên là

Champmathieu,nólàmộtthằngtùkhổsaicũrấthungdữ,rấtđángsợtênlà

JeanValjean.Ngườitabấtđắcdĩphảithảnóravìnóđãhếthạntù.Nóđãbị

mườichínnămkhổsaivềtộitrộmcướp.Đãnămsáulầnnótìmcáchvượt

ngục.NgoàitộicướptiềncủathằngbéGervaisvàtộiăntrộmởtrạiPierron,

tôicònnghinólàthủphạmvụtrộmởnhàĐứcCốGiámMụcthànhDigne

nữa.TôiquenmặtnóvìtrướcđâytôilàmquảnđềlaoởnhàngụcToulon.

Mộtlầnnữa,tôixinkhailàtôinhậnđượcmặtnórõràng”.

Lờikhaichứngrànhmạchnhưthếlàmchocôngchúngvàbanhộithẩm

đềutincả.CuốicùngôngCôngTốlạiyêucầukhôngcóJavertthìcònba

ngườilàmchứngnữalàBrevet,CochepaillevàChenildieu,tòacứchogọicả

rađểnghehọkhailạivàđểtòatrịnhtrọnghỏilạihọlầnnữa.ÔngChánhÁn

ralệnhchomõtòavàmộtlúcsaucửaởphòngchứngtámởra.Mõtòa,theo

saucómộtsenđầmsẵnsàngratay,đưatùnhânBrevetvào.Cửtọatrong

phòngnhưngừngthởvàmọitráitimđềuhồihộp.

TêncựutùBrevetmặcthứáođenvàxámcủacácnhàngục.Hắntrạctuổi

sáumươi,nétmặtgiốnghệtmộtanhchạyviệcvàdángđiệuchẳngkhácmột

thằnglừabịp.Haitínhcáchấycólúcđivớinhau.Vìtáiphạmnênhắnlại

vàotùvàởđóhắnđãlàmmộtthứgáccửangục.Đúnglàloạingườimàcấp

trênthườngnói:“Hắnmuốntângcông”.Cácchatuyênúycũnglàmchứng

chonhữngthóingoanđạocủahắn.Xinđừngquênlàviệcnàyxảyradưới

thờiQuânChủPhụcHưng.ÔngChánhÁnbảo:

—Brevet,anhđãbịnhụcánnênkhôngđượcphéptuyênthệ…

Brevetcúiđầunhìnxuống.

—Song,ngayconngườimàphápluậtđãtướcmấtphẩmgiácũngcóthể

trờicònthươngmàđểlạichochútýthứcvềdanhdựvàcônglý.Tronggiờ

phútnghiêmtrọngnàytakêugọichútýthứccònlạiấy.Nếunócòn,vàta

mongrằngnócònthật,thìanhhãynghĩkỹđirồihãytrảlời.Hãynhìncho

kỹ:Mộtmặt,ngườiấycóthểdolờinóicủaanhmàbịtộivạ,nhưngmặt

kháctòalạicóthểnhờlờinóicủaanhmàbiếtrõtrắngđen.Giờphútnàyrất

quantrọng.Anhcònthờigiờđểphảncungnếuxétratrướcmìnhđãkhai

lầm.-Bịcáođứngdậy!-Brevet!Nhìnchokỹbịcáo,cốnhớchoravànói

chođúngđiềulươngtâmanhbảo,nói:NgườinàycóphảilàJeanValjean,

bạnđồngngụcvớianhtrướckia,nhưanhđãkhaikhông?

Brevetnhìnbịcáo,rồiquayvềphíaquantòa:

—ThưaquanChánhÁn,đúngthế.Chínhtôiđãnhậnranótrướctiênvà

tôivẫngiữnguyênlờikhai.NgườinàylàJeanValjean.Bịtốngngụcnăm

1796vàđượcthanăm1815.Tôicũngđượcranămsau.Giờthìcoibộnólù

đù,cólẽtạinócótuổinênmụngườiđi.Trongtùnólàthằngtinhquáingấm

ngầm.Tôinhậnchínhlànóđấyạ!

ÔngChánhÁnnói:

—Choanhvềchỗ.Bịcáo,cứđứngđấy.

NgườitalạidẫntênChenildieuchungthânkhổsaivào.Nhìnchiếcáođỏ

vàchiếcmũxanhđủbiếtlàhắnvẫnbịgiamởnhàlaoToulon,nayđượcđưa

đếnđâyđểlàmchứng.Hắnvàokhoảngtrêndướinămmươituổi.Ngườibé

nhỏ,nhănnheo,vàngbủng, nhưng có vẻ nhanh nhẹn, trâng tráo, hấptấp.

Trôngtaychânvàtoànthânthìốmyếunhưcóbệnhtậtmàconmắtnhìnlại

cómộtsứcmạnhvôcùng.Bạntùgọihắnlàthằng“KhôngCóChúa”.

ÔngChánhÁncũngnóivớihắnnhữnglờiđạikháinhưđãnóivớitên

Brevet.Khiôngtanhắclạichohắnbiếtlàtùphạmkhôngđượcquyềntuyên

thệ,hắnngẩnglênnhìnthẳngvàochỗcôngchúng.ÔngChánhÁnbảohắn

nênchúývàcũnghỏilạihắnxemlầnnàyhắnvẫnnhậnđúngbịcáonhưlần

trướckhông.Hắnphálêncười:

—Còngìnữa!Saolạikhôngbiết!Haiđứabịxíchchungvớinhaunăm

nămtrờimà.Anhgià,làmmặtgiậnđấyà?

ÔngChánhÁntruyền:

—Choanhvềchỗ.

MõtòadẫnCochepaillevào.Têntùchungthânnàycũngbịđưatừnhà

lao đến và vẫn mặc áo đỏ như tên Chenildieu. Hắn vừa là nông dân xứ

Lourdes,vừalàdânmiềnnúicụcmịchxứPyrénées.Trướchắnlàmnghề

chăncừutrênnúivàtừchăncừusangãthànhkẻcướp.Trôngngườicũng

manrợnhưbịcáovàcóphầnngớngẩnhơn.Chẳngquacũnglàmộthạng

ngườikhốnkhổ,lúcsinhtrờiđịnhnặnthànhthúdữ,nhưngxãhộilạichuốc

choramộttêntùkhổsai.

Ông Chánh Án tìm cách lay động tên này bằng mấy lời cảm động và

nghiêmtrangrồi hỏi hắn nhưđãhỏihaitên kia, rằng hắncònnhấtquyết

nhậncóbiếtrõcáingườiđứngtrướcmặthắnkiakhông.Cochepailletrảlời:

—JeanValjeanchứcònainữa!ChínhngườitacòngọinólàJeanKích

vìnókhỏelắm.

Nhữnglời khẳngđịnhcủa batênnày cốnhiênlàthànhthực vàvôtư.

Trôngchỗcôngchúngcótiếngxìxào.Thậtlàtriệuchứngkhôngtốtchobị

cáo.Tiếngxìxàoấytăngthêmvàlanrộngmỗikhicólờikhaimớithêmvào

lờikhaitrước.Hắnđứngnghe,vẻmặtngạcnhiên.Theolờibuộctộithìlàm

ravẻngạcnhiênlàcáchchốngchếchủyếucủahắn.Tênthứnhấtvừakhai

xong, mấy viên sen đầm ngồi bên cạnh nghe hắn lầm bầm trong miệng:

“Haychưa,cáithằng!”Đếntênthứhai,hắnlạinóirõthêmmộttí,giọngnhư

ngườivừaý:“Haynhỉ!”Đếntênthứba,hắnreolên:“Giỏithật!”.

ÔngChánhÁnhỏi:

—Bịcáo,anhngherõrồiđấy.Anhcógìnóikhông?

Hắnđáp:

—Tôinói:Giỏithật!

Sựồnàotrongđámcôngchúnglanrađếnchỗcácviênhộithẩm.Việc

rànhrànhrarồi,bịcáonguymấtrồi.

ÔngChánhÁnralệnh:

—Mõtòađâu,giữtrậttự.Việcthẩmcứuthếlàxong.

Giữa lúc ấy có tiếng động ở ngay bên cạnh ông Chánh Án. Có tiếng

ngườithétlên:

—Brevet,Chenildieu,Cochepaille!Nhìnđây.

Ainghetiếngthétấycũngphảilạnhngườivìnóthảmđạmvàghêgớm

làmsao!Mọingườiquaycảvềphíađó.Trongđámquankháchngồisaughế

thẩmpháncómộtngườivừađứngdậy,đẩycáicánhcửathấpngănchỗquan

tòavớivànhmóngngựa,tiếnrađứngngaygiữaphòngxửán.ÔngChánh

Án,ôngCôngTố,ôngBamatabois,đếnhaichụcngườiđềunhậnrangườiấy

vàcùngkêulên:

—ÔngMadeleine!

XI

CHAMPMATHIEUMỖILÚCMỘTTHÊMNGẠC

NHIÊN

Chínhôngtathật,ánhđèntrênbànviênlụcsựchiếurõvàomặt.Tayông

cầmmũ,quầnáohoàntoànchỉnhtề,cáiáokhoácngoàiđóngcúccẩnthận.

Mặtôngtáixanh.Ngườiônghơirunrun.Máitóctrênđầuông,lúcmớiđến

Arrashãycònlốmđốm,nayđãbạctrắng.Màchỉtrongmộtgiờôngngồi

đây.

Mọingườiđềungẩnglên.Cảmgiácthựclàkhótả.Côngchúngngơngác.

Tiếng kêu thì thảm thiết, thế mà người đứng kia lại có vẻ điềm tĩnh lạ

thường,mớiđầuchẳngaihiểuralàmsaocả.Họtựhỏiaiđãthétlênthế.Vì

khôngthểtinđượcrằngcáingườibìnhtĩnhkialạiđãkêulênghêrợnnhư

vậy.

Nhưng người ta chỉ lưỡng lự có vài giây thôi. Ông Chánh Án và ông

CôngTốchưakịpnóigì,cảbọnlínhsenđầmvàmõtòachưakịpcómộtcử

độnggìthìcáingườimàhếtthảyđềugọilàôngMadeleineđãtiếnđếnchỗ

batênlàmchứngBrevet,CochepaillevàChenildieu:

—Cácanhkhôngnhậnrađượctaà?

Cảbađềungẩnngườira,lắcđầutỏrakhôngbiết.Cochepaillecuốnglên,

vộigiơtaychàotheokiểunhàbinh.ÔngMadeleinequaynhìnbọnquantòa

vàbọnhộithẩmrồiôntồnnói:

—Cácônghộithẩm.Xincácôngthachongườibịcáođi.ÔngChánh

Án!Xinchobắttôiđi.Ngườimàôngđangtruynãkhôngphảingườinày,

màlàtôiđấy.TôichínhlàJeanValjean.

Ainấyđềunínthở.Phútchoángvángvìngạcnhiênđãqua,trongphòng

imlặngnhưnơinhàmồ.Trongphòngvụtcókhôngkhíthiêngliêng.Mọi

ngườicảmthấysợhãimộtcáchthànhkínhnhưđangchứngkiếnmộtcáigì

vĩđạiđangxảyra.ÔngChánhÁnthươnghạivàbuồnrầulộranétmặt.Ông

rahiệuvớiviêncôngtốvànóinhỏmấylờivớibọnhộithẩmrồiquaysang

hỏicôngchúng.Giọng ông có cái gìđặcbiệtkhiếnmọi người đều thông

cảm:

—Ởđâycóôngthầythuốcnàokhông?

ÔngCôngTốlêntiếng:

—Thưacácngàihộithẩm,việcxảyrathậtlạlùngvàbấtngờlàmnáo

độngcảphiêntòa.Nhưngchúngtôicũngnhưcácngàiđềuchỉcómộtcảm

tưởngnhưnhau,khôngcầnphảinóiralàmgì.Cácngàiđềubiết,hayítnhất

cũngnghetiếngvịnàylàôngThịTrưởngMadeleineởMontreuilSurMer.

Tronghàngdựthínhnếucóailàthầythuốcthìchúngtôicũngxinđồngý

vớingàiChánhÁnyêucầulạigiúpchoôngMadeleinevàđưahộôngtavề

nhà...

ÔngMadeleinekhôngđểchoôngCôngTốnóihết.Ônglêntiếngngắt

lời,giọngrấttừtốnvàdõngdạc.Sauđâylànguyênvănnhữnglờiôngnói,

đúngnhưmộtngườiđãchứngkiếnviệcnày,ởphiêntòavềlàchépngay,

cũngnhưnhiềungườiđãngheởđâycònnhưthấyvăngvẳngbêntaimình,

mặcdùtừđóđếnnayđãgầnbốnmươinăm:

—XincảmơnôngCôngTố,nhưngtôicóđiênđâu.Đâynày.Bannãy,

suýtnữacácôngphạmphảimộtđiềusailầmlớn.Xincácônghãythảngười

nàyra.Tôiđếnđâyđểlàmmộtnhiệmvụ.Chínhtôimớilàtênkhốnnạnđó.

Ởđây,chỉriêngtôilàbiếtrõsựthậtvàtôixinnóilên.Điềumàtôiđanglàm

đâycóChúaởtrênsoixétcho,thếlàđủ.Tôiđãđếnđây,cácôngcóthểbắt

tôiđi.Dùsaotôiđãdốclòngtutỉnh.Tôiđổihọthaytên,tôitrởnêngiàucó,

tôiđượclàmThịTrưởng;tôimuốnquayvềvớinhữngngườilươngthiện.

Hìnhnhưviệcấykhóthànhthực.Kểracórấtnhiềucáitôikhôngthểnóira

được, tôi không dám đem chuyện đời tôi để kể ra đây, một ngày kia rồi

ngườitasẽbiết.TôiquảcóăntrộmnhàĐứcGiámMục;tôiquảcócướptiền

củathằngbéGervais.NgườitabảotrướckiaJeanValjeanlàmộtđứacùng

khốnrấtđộcác,điềuấycũngcóthể.Mọilỗilầmcólẽkhôngphảiđềudo

hắncả.Vâng,thưacácôngthẩmphán,mộtkẻđãsangãnhưtôithìkhông

cònđượcchỉtríchTrờivàdạykhônngườiđờinữa.Nhưngcácôngxemđấy,

cáicảnhkhổnhụcmàtôiđãtìmcáchthoátkhỏilàmộtsựtaihại.Chốnlao

tùtạoranhữngthằngtù.Cócôngnhậnnhưthếhaykhônglàtùyởcácông.

Trướckhiphảitù,tôilàmộtkẻquêmùacụcmịch,mộtđứangungốc;tôiđã

biếncảiởtrongtù.Trướcthìngớngẩn,sauthìthànhđộcác.Xưachỉlàcành

củikhô,sauthìthànhkhúcgỗcháy.Vềsau,lòngquảngđạinhântừđãcứu

vớttôi,cũngnhưtrướckiasựnghiêmkhắcđãlàmtôihưhỏng.Nhưngmà

xinlỗicácông,cácôngkhôngthểhiểunhữngđiềutôivừanóiđâu.Cácông

đếnnhàtôisẽthấytrongđốngtrođồnghàomàtôiđãcướpcủathằngbé

Gervaisbảynămtrướcđây.Tôinóithếlàđủ.Bắtgiamtôiđi.Trờiơi!Ông

CôngTốlắcđầu,cácôngchắcbảo:“ÔngMadeleinehóađiênrồi!”Cácông

khôngtintôi!Thậtlàđángbuồn.Ítracũngxincácôngđừnglàmtộioan

ngườinày.Sao!Bọncácanhnàykhôngnhậnrađượctôià?ƯớcgìcóJavert

ởđâynhỉ.Anhtathìnhậnratôingay.

Giọngcủaôngcócáigìbuồnrầu,độlượngvàâmthầmrấtkhótả.Ông

quaysanghỏibatêntùkhổsai:

—Tôithìtôinhậnrađượccácanh!Brevet,cònnhớkhông?…

Ôngngừnglại,lưỡnglựmộttírồitiếp:

—Anhcònnhớởtrongtùanhvẫncócáiđaiquầnđanôvuôngkhông?

Brevetgiậtmìnhsợhãi,nhìnôngtừđầuđếnchân.Ôngvẫnnóitiếp:

—Chenildieu(NguyênvănChenidieuđọctươngtựnhư«JenieDieu»:

TôikhôngthừanhậnChúa)anhvẫntựxưnglàthằng“khôngcóChúa”.Vai

bênphảianhcóvếtbỏnglớn.Mộthômanhdívaivàomộtcáihỏalòthan

hồngđểcốxóamấychữKSCT(Khổsaichungthân.Nguyênbản:T.F.P:

«Travauxforcésaperpétuité»)mànóvẫncứrõ.Cóphảithếkhông?Nóiđi!

Chenildieuđáp:

—Đúngthế.

ÔngquaylạinóivớiCochepaille:

— Cochepaille, cánh tay trái anh có trổ một hàng chữ màu xanh bằng

thuốcsúng:“Ngày1tháng3năm1815”tứclàngàyĐứcHoàngĐếđổbộ

lênbếnCannes.Véntayáolênxemnào.

Cochepaillevéntayáolên.Baonhiêuconmắtđềuđổdồnvàocánhtay

đểtrần.Mộtngườilínhsenđầmcầmđènsoivào:Hàngchữcóthật.

Conngườitộinghiệpấyquaynhìnsangchỗcôngchúngvàchỗquantòa

vớimộtnụcườitrôngđếnnãoruột,cáinụcườiđắcthắngmàcũnglàcáinụ

cườithấtvọng.

—Đấynhé,cóphảichínhtôilàJeanValjeankhôngnào.

Trongphòngbấygiờkhôngcònailàquantòa,làcôngtốviên,làlínhsen

đầmnữa.Chỉtoànlànhữngconmắtđămđămvànhữngtấmlòngcảmđộng

thôi. Người ta quên cảnhiệm vụ của mìnhphải làm lúc đó; côngtố viên

quênrằngmìnhphảibuộctội.ChánhÁnquênrằngmìnhđangngồixử.Luật

sưcũngquênrằngmìnhđếnđâyđểbiệnhộ.Lạlùnglàkhôngmộtaihỏiai,

khôngmộtuyquyềnnàolêntiếngcả.Nhữngcảnhtượngvĩđạinónhưthế:

Nóchiếmđoạtcảtâmhồnngườitavàbắtngườitaphảilặngyênmàchiêm

ngưỡng. Có lẽ chẳng ai biết được mình đang có cảm xúc gì. Chắc cũng

chẳng ai bảo là mình thấy ở đấy như có một ánh sáng gì đang chói lọi.

Nhưngainấyđềuthấylòngmìnhrạngrỡlên.

Rànhrành trướcmắtmọi ngườilàJean Valjean.Điềuđó chóirựclên.

Conngườinàyxuấthiệnđủlàmchosựkiệnvừamớiđâycònmùmờ,nay

bỗng dưng sáng tỏ hẳn ra. Chẳng cần phải giải thích nữa, toàn thể quần

chúngcómặt,trongmộtchớpsángnhanhnhưđiện,đềuhiểungayvàhiểu

đầyđủrằngđâylàcảnhtượngđơnsơnhưngcaocảcủamộtconngườitựbó

taynộpmìnhchophápluậtđểchomộtngườikháckhỏiphảitùtộioanthay

chomình.Mọithứvụnvặt,mọingậpngừng,mọisựchốngđốilinhtinhcó

thểđềutanđitrướcánhsángrựcrỡcủahànhvilồnglộngnày.Lúcấycảm

giácđókhôngcógìngăncảnnổi,nhưngrồinóquarấtnhanh.

JeanValjeannóitiếp:

—Tôikhôngmuốnquấyrầyphiêntòanhiềunữa.Cácôngchưamuốn

bắttôithìtôixinđiđây.Tôicònnhiềuviệcphảilàmchoxongđã.ÔngCông

Tốđãbiếttôilàairồi,biếttôisẽvềđâu,lúcnàoôngchongườiđếnbắttôi

cũngđược.

Ôngđiraphíacửachính.Khôngmộtailêntiếng,khôngmộtaigiơtay

ngănônglại.Hếtthảyđềutránhchoôngđi.Bấygiờôngnhưcócáigìthiêng

liêngkhiếnđámđôngmuônngườiphảibướclùivànépmìnhtrướcmộtcon

người.Ôngthongthảbướcra.Vềsaucũngkhôngaibiếtđượcngườinàođã

mởcửachoônglúcbấygiờ,songrađếncửathìrõràngđãthấycửamởsẵn

rồi.Trướckhibướcraôngcònquaylạinói:

—ThưaôngCôngTố,tôixinđợilệnhông.

Vàôngnóivớicôngchúng:

—Cácôngbàcómặtởđây,chắcaicũngthấyáingạichotôicóphải

không?Trờiơi!Nhưngnghĩlạicáiviệcmàbannãysuýtnữatôiđãlàmthì

tôilạithấybâygiờtôiđángquýbiếtbaonhiêu!Dùsao,nhữngviệcnhưthế

nàyđừngxảyrathìvẫntốthơn.

Ôngđira.Cánhcửađónglạinhưlúcnómởra.Vìkhingườitalàmđiều

gìcaothượng,thìchắcthếnàotrongđámđôngcũngcókẻsẵnlònggiúpđỡ

mình.

Nonmộtgiờsau,tòatuyênánthabổngchotênChampmathieuvàtênnày

đượcthảngaytứckhắc.Hắnvừađiravừangơngác,tưởngnhưngườiđời

đềuđiênhếtvàkhônghiểuviệchắnvừanghethấyralàmsaocả.

QUYỂNVIII

HẬUQUẢ

I

ÔNGMADELEINENHÌNTÓCMÌNHỞCÁI

GƯƠNGNÀO

Trờivừahửngsáng.Fantinesốtvàtrằntrọcsuốtđêm,nhưngtrongmơ

chậpchờntoànnhữngcảnhsungsướng.Đếnsángchịmớingủyên.Bàxơ

Simplicechămsócchochịcảđêm,bâygiờmớilựađượclúcchịngủđểđi

phamộtliềuthuốcQuinquinanữa.Bàởtrongphòngthuốccủabệnhxámột

lúclâu,loayhoayvớinhữngthuốc,nhữngchai.Mọivậtbuổisớmcònmờ

mờ,phảinhìnsátmớitrôngrõ.Bỗngbàquayđầulạivàkhẽkêulên.Ông

Madeleinevừalẳnglặngđivàođứngsữngngaytrướcmặtbà.Bàkêulên:

—ÔngThịTrưởngđấyà?

Ôngtahỏikhẽ:

—Bệnhtìnhchịấyrasao?

—Bâygiờthìđãkhá.Đãcólúcchúngtôingạiquáđấy!

Bàkểlạichoôngnghe,hômquaFantineđãnguylắm,nhưngnaylạiđỡ

nhiềuvìchịtatưởngôngđiMontfermeiltìmconbécủachị.Bàxơkhông

dám hỏi thẳng ông, nhưng cứ nhìn dáng điệu ông, bà ta cũng biết ngay

khôngphảiôngởđấyvề.

Ôngbảo:

—Thếcũngđược.Bàcứđểchịtatinnhưthếlàphải.

—Vâng,nhưngthưaông,bâygiờchịtasẽđượcgặpôngmàlạichưa

đượcthấyconthìchúngtôibiếtnóivớichịtathếnào?

Ôngtrầmngâmmộtlúcrồibảo:

—CóChúasẽmáchbảochota.

Bàxơthìthầmtrongmiệng:

—Nhưnglẽđâulạiđinóidối.

Trongphòngsánghẳnlên.ÁnhsángchiếuthẳngvàomặtôngMadeleine.

Bàxơvôtìnhnhìnlênthấyrõ.Bàkêu:

—Trờiơi!Thưaông,ônglàmsaothế?Tócôngbạctrắngcả.

—Bạctrắngà!

Bàxơkhôngcógươngsoi.Bàlụctrongtúiđựngđồvặt,lấyramộtchiếc

kínhnhỏthầythuốcvẫndùngđểthửxemngườihấphốiđãtắtthởchưa.Ông

Madeleinecầmmiếngkínhgiơlênsoiđầuvàbảo:“Ờnhỉ!"

Ônglơđãngnóithế,tâmtrínhưcònđangnghĩđâuđâu.Bàxơlạnhcả

người,cảmthấycósựgìlạlùngmớixảyra.Ônglạihỏi:

—Tôivàothămchịtađượckhông?

Bàxơrụtrèhỏigặng:

—ThếôngThịTrưởngkhôngchođónđứaconvềchomẹnósao?

—Cóchứ,nhưngphảichờvàibahômnữa.

Bàkhẽnói:

—ThếthìtừhômnayđếnhômấyđừngđểchịtagặpôngThịTrưởng,

chịtasẽkhôngbiếtrằngôngThịTrưởngđãvề.Nhưthếdễbảochịtadằn

lòngđợi.Khiđứabéđãvềrồi,thìchịtayêntrílàôngThịTrưởngđãđiđón

nóthực.Nhưvậytakhôngphảinóidối.

Ôngcóvẻsuynghĩmộtlátrồiôntồnvànghiêmnghịbảo:

—Bàxơạ,khôngđược.Tôicầngặpchịtangay.Cólẽtôivội.

Hìnhnhưbàxơkhôngchúýđếnhaitiếng“cólẽ”nólàmcholờinóicủa

ôngThịTrưởngkhóhiểuvàlạlùng.Bàcúiđầucungkínhđáp:

—Nếuvậythìchịtađangngủ,nhưngôngThịTrưởngcứvàocũngđược.

Ôngnhắcbàxơchúýđếncánhcửamởkhôngđượctốt,tiếngcọtkẹtcó

thể làm cho người ốm đang ngủ phải giật mình, rồi đi vào phòng của

Fantine,đếngầnchỗchịnằmvàvénmànlên.Chịđangngủ.Hơithởkhò

khèđặcbiệtcủabệnhphổingherấtthươngtâm.Bàmẹnàocóconmang

chứngnanyấymàbanđêmthứcnhìnconngủ,tấtphảinãolòngvớitiếng

khòkhèbiđátấy.Chịthởkhókhănthếmànétmặtvẫntươitỉnhlắm,trông

kháchẳnlúcthức.Màudaxanhxaohóatrắngphau,haimáđỏhồng.Hai

hànglôngmidàivàánhnhưtơvànglàchútnhansắccuốicùngcònrớtlại

củathờihoaniêntrinhbạch.Haimắtvẫnnhắmmàhàngmicứmấpmáy.

Toànthâncủachịkhekhẽrungnhưcóđôicánhđangvỗnhènhẹvàsắpbay

bổnglênmangchịtheođi;đôicánhvôhìnhmắtkhôngtrôngthấynhưng

lòngtacảmthấyrõràng.Nhìnvẻngườichị,chẳngaidámbảođólàmột

ngườibệnhđãđếnlúcgầntuyệtvọng.Chịsắpcấtcánhđichứkhôngphảilà

sắpchết.Khicóbàntaylạigầnvàháihoathìcànhcâydườngrungrungnửa

nhưlẩntránh,nửanhưhiếndâng.Thânthểconngườihìnhnhưcũngcóchút

rungrinhấykhinhữngngóntayhuyềnbícủatửthầnsắpháilinhhồnđể

đemđi.

ÔngMadeleineđứnglặngyên bên giường một lúc lâu, hết nhìn người

bệnhlạinhìnlêncâythánhgiá,ynhưlúchaithángtrướcđây,ôngđếnthăm

chịlầnđầutiêntrongphòngnày.Hômnaytrongphòngcũngvẫnhaicon

ngườiấy,trôngcùngmộtdángđiệunhưhômxưa:Chịthìngủ,ôngthìcầu

nguyện.Cóđiềutronghaithángvừaqua,tócchịtrởnênhoarâmvàđầuông

đãthànhbạctrắng.

Bàxơkhôngtheoôngvào.Ôngđứngbêngiường,ngóntayđểlênmiệng

nhưrahiệuchomộtngườinàokhácimtiếng.

Fantinechợtmởmắtnhìnthấyông.Chịmỉmcườibìnhtĩnhhỏi:

—Cosetteđâu?

II

FANTINESUNGSƯỚNG

Chịkhôngtỏvẻngạcnhiênhayvuimừng.Cảngườichịlàhiệnthâncủa

vuimừng.Chịchỉhỏimộtcâu:“Cosetteđâu?”Nhưnggiọngchịtintưởng

sâuxachắcchắnvôcùng,khônglộmộtmảymayloâungờvực,làmcho

ôngMadeleinekhôngbiếtnóisao.Chịlạibảo:

—Tôibiếtngaylàôngđứngđấy.Tôingủnhưngvẫntrôngthấyông.Tôi

trôngthấyôngtừlâurồi.Tôinhìntheoôngsuốtđêm.Ôngđứnggiữamột

ánhhàoquangvàchungquanhôngcóđủmọithứthiênthần.

Ôngnhìnlêncâythánhgiá.Chịlạitiếp:

—Nhưngmà,Cosetteđâuhởông?Saoôngkhôngđặtnóvàogiườngcho

tôiđểthứcdậytôithấynóngay?

Ônglơđãngtrảlờimộtcâugìđó,vềsaucũngkhôngnhớralàmìnhđã

nóigì.Maysaoôngthầythuốcđượctinbáocũngvừatới.Ôngnàyđỡlờihộ

ôngThịTrưởng.

—Chịcứnằmyên,còncháubékiarồi.

MắtFantinesángngời,vẻmặtrạngrỡhẳnlên.Chịchắphaitaylạivới

cáidángđiệumộtngườicầukhẩnthiếtthavàdịudàngnhất:

—Ồ!Ẵmcháuđếnđâychotôi.

Cảmđộngthaycáiảotưởngcủalòngmẹ.ChịvẫncholàCosettecònbé

nhỏphảiẵmđến.Ôngthầythuốclạibảo:

—Chưađược.Hãykhoanđã.Chịcònhơisốtđấy.Trôngthấycháuchị

lạixúcđộngvàốmthêm.Chờkhỏibệnhđã.

Chịcáukỉnhngắtlời:

—Tôikhỏirồicơmà!Tôibảolàtôikhỏirồi!Conkhỉ,cáinhàôngnày!

Ơkìa!Tôimuốngặpngaycontôimà.

— Đấy, có phải thếkhông, chị lại nóng nảy lên rồi. Chị mà chưa giữ

đượcbìnhtĩnhthìtôinhấtđịnhchưachogặpconvội.Khôngphảichỉcốt

trôngthấymặtcon,màcònphảisốngđểnuôiconnữachứ.Baogiờchịbiết

điềuhơn,tôisẽtựtaydẫnnóvàovớichị.

Ngườimẹđángthươngấycúiđầuphụctùng:

—Thưaysĩ,xinôngthalỗichotôi.Tôithànhthựcmongôngthứlỗicho

tôi.Trướckiacóbaogiờtôidámnóinhưthếđâu.Đắngcaynhiềuquárồi,

nêncóđôikhitôinóicànmàkhôngbiếtmìnhđãnóigì.Tôihiểurồi,ôngsợ

tôixúcđộngquáchứgì.Tôiđợiđếnbaogiờcũngđược,nhưngtôixinthề

vớiônglàcóđượcgặpmặtcontôithìtôicũngkhônglàmsaođâu.Tôiđã

trôngthấycháurồi.Từchiềutốihômquatớigiờ,tôikhôngrời mắtnhìn

theo nó. Ông ạ, giá có mang cháu đến cho tôi bây giờ, tôi cũng chỉ nhẹ

nhànghỏichuyệncháuthôi.Cógìđâu.ĐãcấtcôngđếntậnMontfermeilđón

cháuvềchotôithìlẽtấtnhiênlàtôimuốnđượcgặpnóngaychứsao?Tôi

khôngnổinóngđâu.Tôibiếtlàtôisắpđượcsungsướnglắm.Cảđêmtôimơ

thấynhữngbóngtrắngvànhữngngườimỉmcườivớitôi.Khinàoysĩmuốn

dẫnconCosetteđếnchotôigặpcũngđược.Tôikhôngcònsốtnữa,tôikhỏi

rồicơmà.Tôicảmthấytrongmìnhchẳngcònbệnhtậtgìnữa,nhưngtôivẫn

cứphảilàmnhưtôicònốmvàphảinằmyênđểchiềulòngcácbàxơởđây.

Baogiờcácbàấythấytôithậtyêntĩnh,cácbàchắcsẽbảo:Chođứabévào

vớimẹnóđượcrồi.

ÔngMadeleinengồixuốngchiếcghếđặtcạnhgiường.Fantinequaymặt

vềphíaông.Rõrànglàchịcốgắnglàmravẻbìnhtĩnhvà“ngoanngoãn”

nhưchịnói,đểchomọingườithấyrằngchịđãbìnhtĩnhrồithìkhôngcòn

làmkhódễnữamàchochịđượcgặpmặtcon.Tronglúcốmyếungườita

thườngsinh ratrẻcon nhưthế.Chị muốncốgắng nằmyênnhưng không

khỏihỏiôngMadeleinehàngtrămcâuhỏi.

—Thếnào,ôngThịTrưởngđiđườngcóđượcbìnhyênkhông?Thựclà

nhânđứcquá,cáiviệcôngđiđóncháuvềchotôi,ôngThịTrưởngạ.Xin

ôngchotôibiếtquacháunóthếnào?Cháuđiđườngcómệtlắmkhông?Tội

nghiệp!Chắccháuchảnhậnrađượctôiđâu.Đãbaolâurồicòngì!Khốn

nạn,chắccháuquênrồi! Trẻemchóngquênlắm.Nhưloàichimấy.Nay

thấythếnày,maithấythếkhác,chẳnglưutâmđếnmộtcáigì.Quầnáocháu

cóđủmặckhông?CánhThénardiercótắmrửachocháusạchsẽkhông?Chả

biếthọchoănuốngrasao?Chaoôi!Trongcảnhbầnhàn,mỗikhitôinghĩ

đếnnhữngđiềuấythìlòngtôiđaunhưxéôngạ!Giờthìhếtrồi.Tôisung

sướngquá!Trờiơi!Tôimuốnthấycontôiquá!ÔngThịTrưởngơi!Ông

thấy cháu nó có xinh không? Nó trông xinh lắm có phải không ông? Đi

đườngngồixechắclạnhlắm!Cóthểchotôigặpnómộtlátthôikhông?Rồi

lạiẵmnórangaymà.Ônglàchủnhânởđây,ôngchophépnhé,nhé!

ÔngcầmlấytayFantine:

—Cosettexinhlắm.Cosettekhỏemạnh.Rồichịsẽđượcthấynó,hãycứ

bìnhtĩnh.Chịnóinhiềuquá,lạithòcảtayrangoàigiường,rồilạihođấy.

Thựcvậy,chịvừanóivừahorũrượi.

Chịnằmyên,sợnằnnìmãithêmhỏngviệc.Chịđangmuốnmọingười

tinởchị.Vàchịbắtsangnhữngchuyệnbângquơ:

—LàngMontfermeilcũngxinhđấychứ?Mùahèđếnđấychơiđược.Vợ

chồngnhàThénardierlàmăncókhákhôngnhỉ?Xứấykháchqualạicũng

chẳngnhiềugì.Quáncơmnhàấycũnglàloạitồithôi.

ÔngMadeleinevẫn nắm lấy bàntaychịvànhìnchị, lo lắng. Ông đến

thămchịđểnóinhữngđiềumàbâygiờđâyônglạibănkhoănkhôngnỡnói

ra.Ôngthầythuốcthămbệnhxongđãvề,chỉcònbàxơSimpliceởlạitrong

phòngvớihaingườithôi.

Giữacảnhtĩnhmịchấy,bỗngFantinereolên:

—Tôinghethấytiếngnórồi!Trờiơi!Tôinghethấytiếngnórồi!

Chịgiơtayrahiệuđểmọingườiyênlặng,cốnínthởvàlắngtainghe,có

vẻkhoáichílắm.Bấygiờcómộtđứatrẻđangchơiởngoàisân,concủabà

gáccổnghaycủamộtngườithợnàođó.Cũnglàmộtsựtìnhcờnhưvẫn

thường hay xảy ra,do một bàn tay huyềnbí cố tình xếpđặt trong những

trườnghợpbithảmnhưvậy.Đứabé,mộtemgáiđiđilạilại,chạynhảycho

ấm,vừacườivừahátvéovon.Chaoôi!Còncóchuyệngìmàtròchơitrẻ

conkhôngxenvào?ChínhFantineđãnghethấyconbéấyđanghát.

—Trờiơi!ConCosettenhàtôi!Tôinhậnrađượctiếngnómà.

Đứabéchợtđếngầnrồilạichợtđiraxa,tiếngnónhỏdần.Fantinecố

nghemộtlúcnữarồimặtsasầmxuốngvàôngMadeleinethấychịlẩmbẩm:

—Cáiôngthầythuốcnàytaiáclàmsao,khôngchotađượcnhìnthấy

conta.Mặtmũiôngấygìmàđángghétthế!

Nhưngrồinhữngýnghĩvuivẻtrởlại.Chịngảđầuxuốnggốilẩmbẩm

mộtmình:

—Giờthìmẹcontasắpđượcsungsướngrồi!Tasẽcómộtcáivườnnhỏ

trướchết!ÔngMadeleineđãhứanhưthếmà.Contachơiđùaởngoàivườn.

Nóchắcthuộcmặtchữrồi,tasẽbắtnóđánhvần.Nóthahồmàđuổibắt

bướmtrongcỏ.Tangồinhìnnóchạychơi.Rồinósẽchịulễlầnđầu.Ừnhỉ!

Baogiờthìnóchịulễlầnđầu?

Chịgiơngóntayrađếm:

—…Một,hai,ba,bốn…nólênbảy.Cònnămnămnữa.Nósẽtrùmkhăn

trắng,đitấtcórua,trôngravẻtiểuthưrồi.Bàxơơi,tôirõthậtlẩnthẩn,bây

giờmàtôiđãnghĩđếnchuyệncongáitôichịulễlầnđầurồiđấy!

Vàchịbậtcười.

ÔngMadeleineđãbuôngtaychịra.Ônglẳnglặngnghechịnóinhưnghe

tiếnggióthoảng,mắtnhìnxuốngđất,tâmtríđangtheođuổinhữngýnghĩvô

cùngtận.Bỗngchịngừngbặt,làmôngcũngchợtngẩnglên.Trôngmặtchị

cóvẻsợhãighêgớm.

Chịkhôngnóinữa,khôngthởnữa,chốngtaynghểnhdậy.Cáivaigầy

guộctrậtrangoàiáo.Nétmặtlúcnãycònhớnhởgiờthìtáimét.Haicon

mắtthaoláo,khủngkhiếp,nhìnthẳngvềđằngtrước,phíacuốiphòng,như

cócáigìghêsợlắm.Ôngvộihỏi:

—Trờiơi!SaothếhởFantine?

Chịkhôngtrảlời,mắtvẫntrântrânnhìnrađằngtrước,mộttaynắmlấy

tayông,mộttayrahiệuchoôngnhìnlạiphíasau.

ÔngquaylạivàtrôngthấyJavert.

III

JAVERTĐẮCÝ

Đầuđuôicâuchuyệnnhưthếnày.

ÔngMadeleinevừabướcrakhỏiphòngxửánTòaĐạiHìnhthìđồnghồ

đánhmườihaigiờrưỡi.Ôngvềđếnnhàtrọvừakịpđápchuyếnxethưông

đãgiữchỗtrước.Ôngtớinhàlúcgầnsáugiờsáng.Việctrướctiênlàđem

gửingay phongthưchonhà ngânhàngLaffitte,rồiôngđến NhàThương

thămFantine.

LúcôngvừarakhỏiphòngxửánTòaĐạiHìnhthìôngCôngTốcũng

vừaquacáiphútkinhngạcbanđầu.Ônglạilêntiếngphànnànchocáicử

chỉđiêncuồngcủaôngThịTrưởngđángkínhcủathànhphốMontreuilSur

Mermàôngtuyênbốlànhậnđịnhcủaôngvẫnkhôngcógìthayđổi.Cái

việcxảyramớirồisẽxétsau.BâygiờthìxinhãykếttộitênChampmathieu

nàyđãvàchínhthậtnólàJeanValjean.SựcốchấpcủaôngCôngTốrõràng

làtráihẳnvớiýkiếnchungcủacôngchúng,củacácquantòavàcácônghội

thẩm.Luậtsưkhôngphảikhónhọcgìmàcũngbácbỏđượclờicáotrạngấy.

LuậtsưchỉdựavàolờiphátgiáccủaôngMadeleine,tứclàtênJeanValjean,

đểchứngtỏrằngviệcnàyđãthànhđảongượchếtrồi.Đứngtrướctòabây

giờchỉlàmộtngườivôtội.Luậtsưcũngrútratừsựviệcnàymộtvàikết

luậnhùnghồnnhưngsáocũvềnhữnglầmlẫncủatòaán.ViênChánhÁn,

tronglờitómtắtthẩmkết,cũngđồngývớiluậtsưvàchỉtrongvàiphút,tòa

tuyênánthabổngchoChampmathieu.

Nhưng viên công tố cần phảicó một tênJean Valjean, nên không còn

Champmathieu thì ông cho bắt Madeleine. Ngay sau khi tha tên

Champmathieu,ôngCôngTốvàôngChánhÁnhộiývớinhauvề“sựcần

thiếtphảichođibắtngayôngThịTrưởngthànhphốMontreuilSurMer”.

Câunàylàdotựtayôngviếttrênbảnnhápbáocáogửilêntrên.ÔngChánh

Án,sauphútxúcđộngbanđầu,cũngkhôngcóýkiếngìtrởngại.Dùsao

pháp luật cũng phải theo con đường của nó. Với lại, nói cho cùng, ông

ChánhÁndùlàngườitốtbụngvàkháthôngminhđấy,nhưngôngcònlà

mộtnhàBảoHoàngkhávữngvàngvàkháhăng,chonênôngthấykhóchịu

khiôngThịTrưởngMontreuilSurMernhắcđếncuộcđổbộởCannes,lại

nóilàHoàngĐếchứkhônggọilàBonaparte.

Thếlàtráttruynãđượcgởingayđi.ÔngCôngTốsairiêngmộtngười

phóngngựamộtmạchđiMontreuilSurMergiaochoviênthanhtraJavert.

TrênkiađãnóiJavertkhaixongởtòathìvềngayMontreuilSurMer.Y

vừathứcdậythìngườitađemtráttruynãvàápgiảicũngvừatới.Ngườinày

vốnlàmộttêncảnhsátlànhnghề,chỉcầnvàicâulàđủchoJavertbiếtrõ

việcvừaxảyraởArras.TờtráttruynãcóchữkýcủaôngCôngTố,viếtnhư

sau: “Thanh tra Javert phải bắt cho được tên Madeleine Thị Trưởng

MontreuilSurMer,tênấytạiphiêntòahômnayđãđượcnhậnrachínhlà

têntùkhổsaiJeanValjeanđiđàyđượcthavề”.

Ai không quen biết Javert mà lại gặp hắn đang đi vào hành lang Nhà

Thươnglúcbấygiờthìkhôngthểđoánrađượcđãxảyraviệcgì,vìtrông

hắnvẫn ungdungnhưmọi ngày.Hắnlạnh lùng,bìnhtĩnh, nghiêmtrang,

máitóchoarâmchảithậtmượttậnhaitháidương.Hắncứthóiquenthong

thảbướclênthanggác.Nhưngaiđãbiếtrõtâmtínhhắnvànhậnxétkỹhắn

lúcấyhẳnphảigiậtmình.Cáiđaicổáobằngda,đánglẽđóngởđằngsau

gáylạitrẹovềphíataitrái.Điềuđóchứngtỏhắnđangbốirốiphithường.

Javertcómộtcátínhđặcbiệt,khôngbaogiờcósựthấtthốtrongnhiệmvụ,

cũngnhưkhôngbaogiờđểcónếpnhăntrênbộyphụccảnhsát,rấtnguyên

tắcđốivớibọnđộcáccũngnhưrấttềchỉnhđốivớibộquầnáo.Thếmàhôm

ấyhắnđóngcúccổáocẩuthảnhưvậy,thìthếnàotrongbụnghắnphảicó

điềugìxúcđộngghêgớmlắm,cóthểgọiđượclàmộtcơnđộngđấtngầm

vậy.Hắnđimộtmình,khiquabótcanhgầnđấy,hắnlấytheomộtviêncai

vàbốntênlính,nhưngđểcảbọnđứnglạiởdướisân.Hắnhỏimụgáccổng

buồngnằmcủaFantine.Mụnàykhôngnghingờgìcảvìvẫnthườngquen

thấycólínhtrángđếnhỏiôngThịTrưởng.

Đến phòng Fantine, Javert vặn chìakhóa, đẩy cửa nhẹ nhàngnhư một

ngườihộlýhaymộttênchósăn,rồibướcvào.Nóichođúngthìhắnkhông

bướcvào.Hắnđứngsữngởgiữacáicửahémở,đầuđộimũ,taytráithuvào

trong chiếc áo ngoài đóng khuy đến tận cằm. Chỗ khuỷu tay nom rõ cái

chuôibằngchìcủacâygậytotướngthuởsauáo.Hắnđứngyênnhưvậy

mộtlúcmàkhôngaibiết.BỗngFantinenhìnlêntrôngthấyvàrahiệucho

ôngMadeleinequayđầulại.

VừalúccáinhìncủaôngMadeleinebắtgặpcáinhìncủaJavert,thìhắn

khôngnhúcnhích,khôngcửđộng,khôngbướctớimàtrônghắnvôcùngdữ

tợn.Khôngmộttìnhcảmnàocủaconngườilạicóthểtrởnênghêgớmnhư

sựvuimừng.Đólàcáimặtcủatênquỷsứvừamớitúmlạiđượckẻbịnó

ám.ChắcchắnphennàybắtđượcđúngJeanValjean.Điềuđólàmhiệnrõ

lênnétmặthắntấtcảýnghĩhắnấpủtronglòng.Khuấynước,bùnvẩnlên

trênlàthế.Hắnlấylàmnhụcđãđểgầnmấtdấuvàtrongchốclátlạiđinhận

nhầmphảitênChampmathieu.Bâygiờthìcáibẽbàngấyđãxóanhòatrước

sựkiêuhãnhcholàmìnhđãđoánđúngvàđãcótừlâumộtlinhcảmkhông

sai.

CáivẻđắcýcủaJavertlộliễutrongdángđiệunghênhngangcủahắn.

Trêncáitránhẹpcủahắnloánglênhìnhthùkỳdịcủasựchiếnthắng.Cáibộ

mặtmãnnguyệnấyphơibàytấtcảcáigìghêtởmnhất.LúcnàyJavertsung

sướngnhưđượclêntiên.Hắnkhônghiểuđượcthậtrõràngnhưngnhờtrực

giáccũngcảmthấymơhồvaitròcầnthiếtcủamìnhvàsựthắnglợimình

vừathuđược.Hắn,Javert,hắnlàhiệnthâncủacônglý,củaánhsáng,của

chân lý, những cáinày có nhiệm vụ thiêngliêng tiêu diệt các thứtội lỗi.

Đằngsauhắn,chungquanhhắnlàuyquyền,làlẽphải,sựviệcđãphánxét,

làtráchnhiệmcủaphápluật,làyêucầutrừngphạtcủaxãhộinhưngvìsao

nhưởmộtcõinàohếtsứcsâuthẳm.Hắnlàkẻbảovệtrậttự,hắnlànước

đemsấmsétcủaphápluậttrảthùchoxãhội,giúpviệcđắclựcchotuyệtđối.

Ngườihắnnhưcóánhhàoquangbaoquanh.Trongchiếnthắngcủahắnhình

nhưcònchútíttháchthứcvàchiếnđấu.Hắnđứngđó,kiêuhãnh,rạngrỡ,

phơibàylênnềntrờixanhcáivẻácthúphithườngcủamộtthiênthầnhung

ác.Côngviệchắnlàmcóthêmmộtcáibóngđángsợ,nólàm hiệnrõcái

gươmrựclửacủaxãhộitrênnắmtaykhépchặtcủahắn.Vừasungsướng

vừagiậndữ,hắngiàydướigótchânmìnhtộiác,tậtxấu,sựnổiloạn,sựtrụy

lạc,tấtcảxấuxacủađịangục.Hắntiêudiệt,hắnmỉmcười,hắnhớnhở,hắn

làmộtThánhMichelquáiđản,nhưngrõrànglàcaocả.

Javertđángkinhhãithậtnhưngkhôngcógìbầntiện.Tínhngaythẳng,

chânthật,lòngtrongtrắng,tintưởng,tinhthầntráchnhiệm,lànhữngcáihễ

lầmđường,cóthểxấuxathật,nhưngdùxấuxacũngvẫncaocả.Sựcaocả

đólàđặctínhcủalươngtâm,nêndùrơivàosailầmghêrợncũngvẫncòn.

Đólànhữngđứctốtđẹpchỉ cómộtvếtxấulàlầmđường.Trongnỗi vui

chínhđángnhưngnhẫntâmcủamộttêncuồngtínđangnhúngtayvàomột

việctànbạo,vẫngiữđượcvẻrạngrỡ,đángkínhmặcdùcóthêthảm.

Chắchẳn Javertkhôngngờ! Trongniềmhạnh phúcdễsợcủa hắnquả

thậthắnchỉlàmộtthằngđángthươngnhưmọithằngngudốtkhácmàthôi.

Khônggìxótxavàdễsợbằngbộmặttrênđóbàyrõđiềumàngườitacóthể

gọilàtấtcảcáixấuxacủacáitốt.

IV

NGƯỜICẦMQUYỀNKHÔIPHỤCUYQUYỀN

Từ ngày ông Madeleine gỡ cho Fantine thoát khỏi bàn tay Javert, chị

khônggặplạihắnlầnnàonữa.Lầnnàyđầuócốmyếucủachịkhônghiểu

đượcmộtcáigìcả,nhưngchịđinhninhrằng hắn lại đến để bắt chị. Chị

khôngthểchịuđựngbộmặtgớmghiếcấy.Chịthấynhưtắtthở.Chịlấytay

chemặtvàkêulên,giọngkinhhoàng:

—ÔngMadeleine,cứutôivới.

JeanValjean-từgiờchúngtacứcáitênnàymàgọi-đứngdậy.Ôngvẫn

nhẹnhàngđiềmtĩnhbảoFantine:

—Cứyêntâm.Khôngphảinóđếnbắtchịđâu.

RồiôngquaylạinóivớiJavert:

—Tôibiếtanhmuốngìrồi.

Javertđáp:

—Maulên!

Trongđiệuhắnnóilênhaitiếngấycócáigìmanrợ,điêncuồng.Javert

không nói: “Maulên!” hắn nói: “Mauu lêênn!” Không có vần nào ghi sổ

giọngnóicủahắn.Khôngphảilàtiếngngườinóimàlàtiếngácthúgầm.

Hắnkhônglàmnhưthườnglệ.Hắnkhôngmàođầugìcả.Hắnkhôngchìa

tờtráttruynãra.HắncoiJeanValjeannhưmộtđấuthủbíhiểmvàcótàilẩn

tránh,mộtđôvậtlạlùngmàhắnđãômghìđượctừnămnămnaymàkhông

đánhngãnổi.Lầnnàybắtđượckhôngphảilàbắtđầumàkếtthúcvậy.Hắn

chỉcầnbảo:Maulên!

Nói xong, hắn cứ đứng lì một chỗ. Cắp mắt hắn gắn chặt vào Jean

Valjean.Cáinhìncứnhưcómóc,mócvàongườiJeanValjean.Chínhvới

cáinhìnấyhắnđãquenlôivàotròngcủahắnbaonhiêukẻkhốnkhổ!Chính

cáinhìnấyhaithángtrướcđâyFantineđãthấyđithấuvàođếnxươngtủy

củachị.

NghethấytiếngJavert,Fantine lại mở mắt ra. Nhưng ông ThịTrưởng

vẫnđứngđó.Chịcònsợgìnữa?

—Thếnào?Màycóđikhông?

Người đàn bà khốn khổ nhìn chung quanh. Chỉ có bà xơ với ông Thị

Trưởngthôi, ngoàirakhông cònainữa.Thếthì nómàytao thôbỉvới ai

vậy?Tấtcảlàvớichịthôi.Chịrùngmình.Rồichịcòntrôngthấymộtsựvô

lý,vôlýđếnnỗingaytrongnhữngcơnsốtmêsảnghãihùngnhấtchịcũng

khônghềthấyôngThịTrưởngcúiđầu.Chịtưởngnhưcảthếgiớiđangtan

biến.Quảvậy,JavertđãtúmcổáoJeanValjean.

Chịkêu:

—ÔngThịTrưởngơi!

Javertphálêncười,cáicườilàmhắnnhecảhaihàmrăng:

—ỞđâylàmgìcóôngThịTrưởngnữa!

JeanValjeankhônggiằngtayhắnra,chỉnói:

—Javert…

Javertngắtlờingay:

—Gọitalàôngthanhtra.

—Thưaông,tôimuốnnóiriêngvớiôngcâunày.

—Nóito,nóitolên.Ainóigìvớitathìphảinóito!

JeanValjeanvẫnthìthầm:

—Tôicầuxinôngcómộtđiều…

—Tabảomàynóitolêncơmà.

—Nhưngđiềunàyphảimộtmìnhôngnghemớiđược…

—Takhôngcần,takhôngnghe!

JeanValjeanghégầnhắnvàhạgiọngnóithậtnhanh:

—Xinôngthưchobangày!Bangàyđểđitìmđứaconchongườiđànbà

đángthươngnày!Phảihếtbaonhiêutiềntôicũngtrả.Nếucầnthìôngcứđi

kèmtôicũngđược.

Javertquát:

—Màyđùaư?Ồthằngnày,taokhôngngờmàylạingungốcthế!Mày

xintaobangàyđểchuồnhả!Màybảomàyđitìmđứaconchoconnàyhử!

Áà!Tốt,tốt!Tốtthật!

Fantinerunlênbầnbật:

—Contôi!Đitìmcontôi!Thếranóchưađếnđâysao?Bàxơơi!Chotôi

biết con Cosette đâu? Tôi cần gặp con tôi? Ông Madeleine ơi! Ông Thị

Trưởngơi!

Javertgiậmchân:

—Giờlạiđếnlượtconnàynữa!Conkhỉ,cócâmhọngđikhông!Cáixứ

chóđểugìmànhữngthằngtùđiđàythìlàmôngnọôngkia,cònlũgáiđiếm

thìđượcchạychữanhưnhữngbàhoàng!Nhưngmàrồiphảithayđổilạihết,

đãđếnlúcrồi.

HắnnhìnFantinetrừngtrừng,túmlấycổáovàcravatecủaJeanValjean

vàthêm:

—TaođãbảokhôngcóôngMadeleine,ôngThịTrưởngnàocả.Chỉcó

một thằng ăn cắp, một thằng kẻ cướp, một thằng tù khổ sai tên là Jean

Valjean!Taobắtđượcthằngấyđâynày!Chỉcóthếthôi.

Fantine chống hai cánh tay gầy guộc vùng nhỏm dậy. Chị nhìn Jean

Valjean,chịnhìnJavertrồilạinhìnbàxơ.Chịhámiệngnhưmuốnnóigì.

Cổhọngcótiếngnấclên,haihàmrăngđánhvàonhaucầmcập.Chịhoảng

hốtgiơtaylên,haibàntaycốsứcmởratìmlấychỗbámnhưngườingã

xuốngnướcđươngchớivới.Bỗngchịngãvậtxuốnggối.Đầuchịđậpvào

thànhgiườngvàgụcxuống,miệngháhốc,haimắttrợnngượcvàhếtthần.

Fantineđãtắtthở.

JeanValjeanđểtaylênbàntayJavertđươngnắmcổáoôngta,gỡtayhắn

ranhưgỡbàntaytrẻconvàbảohắn:

—Anhđãgiếtchếtngườiđànbànàyrồiđó.

Javertphátkhùnglên:

—Đừngcólôithôi!Taokhôngđếnđâyđểnghelýsự.Dẹpnhữngcáiđó

lại.Línhđứngsẵncảdướinhàrồi.Đingay,khôngthìôngcùmtaylạibây

giờ.

Tronggócphòngcóchiếcgiườngsắtcũđãhưhỏngnhiềuđểcácbàxơ

ngảlưngnhữngđêmphảithứccanhconbệnh.JeanValjeanđếnbêngiường,

trongchớpmắtgiậtgãycáigióngchínhcầmlămlămtrongtay.Việcấyđối

với sức ông không khó, cái giường vốn đã long sẵn. Ông trợn mắt nhìn

Javert,Javertlùiracửa.JeanValjeantayvẫncầmthanhsắt,từtừđếnchỗ

giườngFantine.Đếnnơi,ôngquaylạinóivớiJavert,giọngrấtkhẽ,cốýmới

ngherõ:

—Tôibảoanhđừngcóquấyrầytôilúcnày.

SựthậtJavertrunsợ.Hắnđịnhgọibọnlính,nhưnglạiloJeanValjean

thừacơtrốnmất.Hắnphảiđứngyênđó,taynắmlấyđầugậy,lưngtựavào

khungcửa,mắtvẫnkhôngrờiJeanValjean.

JeanValjeantỳkhuỷutaylêntrụđầugiường,bàntayômtrán,ngồingắm

Fantinenằmdàikhôngnhúcnhích.Ôngngồinhưthế,mảimiết,yênlặng,

tâmtrírõràngchẳngcònnghĩđếnmộtđiềugìởtrênđờinàynữa.Trôngnét

mặtvàdángđiệuôngchỉthấycómỗimộtnỗithươngxótvôhạn.Mơmàng

mộtlúclâu,ôngmớighélạigầnvàthìthầmbêntaiFantine.

Ôngnóigì?Conngườikhổsởấycóthểnóigìvớingườiđãchết?Những

lờiấylàlờigìvậy?Ngườiởdươnggiannàykhôngmộtaiđượcbiết.Kẻđã

chếtcónghethấykhông?Cónhữngảotưởngrấtcảmđộng,đồngthờilạicó

thể là những sự thực cao cả. Điều không ai nghi ngờ là bà xơ Simplice,

ngườiđộcnhấtchứngkiếncảnhấy,thườngkểlạilúcJeanValjeanghévào

taiFantinethìthầmnhưthế,thìbàtrôngthấyrõràngmộtnụcườikhôngsao

tảđượchiệntrênđôimôinhợtnhạtvàtrongđôimắtđờđẫnngạcnhiêncủa

chị.

JeanValjeanlấyhaitaynângđầuFantinelên,đặtngayngắngiữagốinhư

mộtngườimẹsửasoạnchocon.Ôngthắtlạidâyrútcổáochị,véngọnmớ

tócvàotrongchiếcmũvải.Xong,ôngvuốtmắtchochị.Lúcấytrôngmặt

Fantinenhưsángrỡlênmộtcáchlạthường.Chếttứclàđivàobầuánhsáng

vĩđại củaChúa.Tay Fantinevẫnbỏ thõngrangoàigiường.JeanValjean

quỳxuốngkhẽnânglênvàđặtvàođấymộtcáihôn.

Xongôngđứngdậy,quayvềphíaJavert:

—Giờanhmuốnlàmgìthìlàm.

V

CHỖCHỐNTHÍCHĐÁNG

JavertgiamJeanValjeanvàonhàngụccủathànhphố.

ViệcôngMadeleinebịbắtlàmxônxaocảtỉnhMontreuilSurMer,hay

nóiđúngralàlàmmọingườigiậtmìnhkinhhoảng.Thậtlàbuồnchotình

đời!Chỉnghenóiôngấy“trướckialàmộtthằngtù”,thếlàainấyđềugần

nhưlãngracả.Mớitrongnonhaitiếngđồnghồmàbaonhiêucôngđứccủa

ôngngườitađềuquênsạchvàôngchỉcònlà“thằngtù”thôi.Nóichođúng

thìcũngchưamộtaibiếtrõcâuchuyệnxảyraởArrascả.Cảngàyhômấy

khắptỉnhchỗnàocũngbàntánvớinhau:

—Chưabiếtà?Mộtthằngđitùvềđấy!

—Aikia?

—ÔngThịTrưởng.

—Sao!ÔngMadeleineấyà?

—Phải.

—Thậtà?

—HắnkhôngphảitênlàMadeleine,cáitêngìđókhónghelắm,Béjean,

Bojean,Boujeangìđó.

—Trờiơi!Lẽnào!

—Hắnbịbắtrồi.

—Bắtrồià?

—Giamởnhàngụcchờgiảiđi.

—Giảiđi!

—Sắpgiảiđiấymà!

—Giảiđiđâu?

—HắnphảiratrướcTòaĐạiHìnhvềmộttộicướpđườngngàytrước.

—Vậyà?Tôiđãbảomà.Ngườiấynhânđứcquá,hoànhảoquá,ngoan

đạoquá.TừchốicảBộiTinh.Gặpnhãiconnàocũngchotiền.Tôivẫnđồlà

trongđóthếnàocũngcócáigìmờám.

Đặcbiệtgiớithượnglưuđồnnhiềuchuyệnnhưthếnhất.Mộtbàlớncó

tuổi,độcgiảbáo “Cờ Trắng”, ngẫm nghĩ thế nào rồi nói lên một câu mà

khôngtàigìhiểunổiýnghĩathâmthúy:

—Khôngsaocả.CáiđólàmộtbàihọcchophelũBonaparte!

ThếlàcáibóngmamàngườitavẫngọilàôngMadeleineởMontreuil

SurMerbiếnđi.Cảtỉnhchỉcònđộbabốnngườilàcòncócảmtìnhvớiông.

Trongsốđócóbàgiàgáccổngnhàông.Buổitốihômấy,bàgiàđángkính

ấycònngồiởbuồnggác,tâmtríhoangmangvàbuồnrầunghĩngợi.Xưởng

máyđóngcửatừsáng,cổngchínhkhóachặt,đườngphốvắngtanh.Trong

nhà chỉ còn hai bà xơ, bà Perpétue và bà Simplice túc trực ở bên thi hài

Fantine. Vào giờ thường ngày ông Madeleine trở về nhà, bà già ấy bỗng

nhiênnhưmộtcáimáy,vôtìnhđứngdậy,mởngănkéolấychiếcchìakhóa

cửabuồngcủaôngtreovàocáiđinhmọikhivàđặtởcạnhđấycâyđènnến

ôngvẫndùngđểlênphòngriêng.BàquennhưtrướcđợiôngMadeleinevề,

quađấycầmlấychìakhóavàcâyđènnến.Xongbàtrởlạingồivàoghế,suy

nghĩmiênman.

Mãihơnhaigiờsaubàmớisựctỉnhvàkêulên:

—Ơkìa!Chúatôi!Cứquentreochìakhóanhưmọilần!

Giữalúcấy,cánhcửasổmởra,mộtbàntaythòvàocầmlấychiếcchìa

khóavà câyđèn,ghé châmvàongọn nếnbêncạnh. Bàgáccửanhìnlên,

miệngháhốc,muốnkêunhưnggiữngaytiếnglạitrongcổ.Bànhậnrađược

cáibàntayấy,cáicánhtayấy,cáitayáodàiấy.ChínhlàôngMadeleine.

Theolờivềsaubàkểviệcnàythìbấygiờbàkinhngạcquá,mộtlúclâu

mớinóilênđược:

—Trờiơi!ÔngThịTrưởng,tôicứtưởngông…

Bàchợtnínlặng.Mấytiếngsắpnóicóthểlàvôlễ,khônghợpvớimấy

tiếngbắtđầu.BàvẫncoiJeanValjeanlàôngThịTrưởng.Ôngtiếpýmụ:

—Bịbắtgiam.Phải,tôibịbắtgiam.Tôivừabẻchấnsongcửasổ,nhảy

từtrênnócxuốngvàvềđây.Tôilênbuồngđây,bàgọihộbàSimplice.Bàta

chắcđangởcạnhngườiđànbàxấusốấy.

Bàgácvộivàngđingay.Ôngkhôngcầndặndògìthêm,tinchắcbàgiữ

gìnchoôngcònkỹhơnlàôngtựgiữgìnlấychomình.Khônghiểuôngđã

làmcáchnàođểvàosânmàkhônggọimởcổngchính.Thườngôngcómột

cáichìakhóavạnnăngcóthểmởđượccổngphụbêncạnh,nhưngkhiôngbị

bắtchắcngườitađãlụctrongngườiôngvàtịchthurồi.Điểmnàyđúnglà

chưarõ.

Ônglêncáicầuthangđưavàobuồngriêng.Đếnbậctrêncùng,ôngđặt

ngọnnếnxuống,nhẹmởcửađivào,lầnmòtrongbóngtốiđónghếtcáccửa

chớp,cửakínhlại,rồimớitrởrađemđènvàotrongphòng.Cẩnthậnthếlà

đúng;mọingườicònnhớtừngoàiphốcóthểnomrõđượccửasổbuồng

ông.

Ôngđưamắtnhìnquanhphòngmộtlượt,cáibàncáighế,cáigiườnggọn

gàngđãbahômnaykhôngcóngườinằm.Chẳngcònvếttíchgìvềchuyện

xáotrộnđêmhômnọnữa.Bàgácđãdọndẹpsạchsẽ.Vàbàđãnhặtđược

trongđốngtrohaimẩusắtbịtđầugậyvàđồnghàobịđốtđensì,đểgọnghẽ

trênbàn.

Ônglấymộtmảnhgiấy,viếtmấydòngnhưsau:“Đâylàhaimẩusắtbịt

đầuchiếcgậycủatôivàđồnghàotôiăncướpcủathằngbéGervaismàtôi

đãkhaiởphiênTòaĐạiHình”.Ôngđặtnhữngthứđótrêntờgiấyđểởgiữa

bàncốtchoaithoạtbướcvàocũngtrôngthấyngay.Ôngmởtủlấymộtcái

áolótmìnhđãcũ,xéthànhmấymảnhvàgóihaicâynếnbằngbạclại.Dáng

điệuôngthongthả,bìnhtĩnh.ÔngvừagóiđôiđènnếncủaôngGiámMục

vừagặmmộtmẩubánhđen,chừngnhưlàthứbánhcủanhàtùphát,màông

đãđemtheokhitrốnra…

Chứngcớlànhữngvụnbánhmì,ngườitatìmthấytrênnềngạchkhinhà

chứctráchvềsauđếnkhámxéttrongphòng.

Cótiếnggõkhẽởngoài.Ôngbảo:

—Cứvào.

ĐólàbàxơSimplice.Mặtbàtáixanh,haimắtđỏngầu,câyđèncầmở

tayrunlẩybẩy.Conngườita,dùtậnthiệnhoặcnguộilạnhvớicuộcđờiđến

đâunữa,khigặpnhữngcảnhphũphàngcủasốmệnh,cũngthấy“bảnchất

người”củamìnhhiệnlêntừđáylòngsâukínnhất.Quabaonhiêucảmxúc

ngàyhômấy,bàxơđãtrởlạilàmộtngườiđànbàvàcũngkhóc,cũngrun

sợ.

JeanValjeanvừa viếtxongmấydòngchữ.Ôngđưatờgiấychobà và

bảo:

—Thưabà,bàđưagiúpcáinàychoôngcụxứ.

Tờgiấycònđểmở.Bàghémắtnhìn.Ôngbảo:

—Bàcóthểđọcđược.

Bàđọc:“Tôikínhnhờôngcụxứquảnlýhộtấtcảtàisảntôiđểlạiởđây.

Phiềnôngtríchramộtkhoảntiềnđểtrảánphíchotôivàđểchôncấtcho

ngườiđànbàchếthômnay.Cònbaonhiêuthìôngchongườinghèo”.

Bàxơmuốnnóigìnhưngnghẹnngàomãikhôngnóinênlời.Saubàmới

nóiđượcmộtcâu:

—ÔngThịTrưởngcómuốnthấymặtngườixấusốấymộtlầncuốicùng

không?

—Không.Họđangtầmnãtôi.Tôiđếnđấyhọsẽbắtđượctôi,lạithêm

làmphiềnđếnngườiđãmất.

Vừanóidứtlờithìởcầuthangcótiếngồnào.Tiếngchânngườiầmầm

lênthangvàtiếngbàgiàgáccổngđanggàoto,giọnglanhlảnh.

—Ôngơi,tôixinthềrằngcảngàyhômnayvàsuốtbuổitốikhôngcó

mộtngườinàoravàonhànàycả,tôicórờibêncửalúcnàođâu.

Tiếngmộtngườiđànôngđáp:

—Thếsaotrongbuồngkialạithắpđèn?Ainấyđềunhậnratiếngnóicủa

Javert.

Cánhcửacănphòngkhimởralạichekhuấtchỗgócbuồngbênphải.

JeanValjeanthổiphụtngọnnếnvàđứngnépvàoxóấy.BàxơSimplice

quỳxuốngbêncạnhbàn.

Cửamở.Javertbướcvào.Bênngoàicótiếngnhiềungườixìxàovàtiếng

bàgáccửaphảnkhángởhànhlang.

Bàxơkhôngnhìnlên.Bàcầunguyện.Ngọnđènđểtrênmặtlòsưởi,ánh

sánglùmù.Javerttrôngthấybàxơthìdừnglại,sữngsờ.

TađãbiếtbảnchấtcủaJavertrồi.Concásốngnhờnướcthìhắnsốngnhờ

sựtônvinhuyquyền.Tônkínhtuyệtđối,khôngmộtchútdèdặt,khôngmột

chútchốngđốilại.Mà,theohắnthìuyquyềnNhàThờlạilàthứuyquyền

caonhất.Hắn là một ngườitinđạo,vừa hời hợt vừanghiêmchỉnhở đây

cũngnhưởcácvấnđềkhác.Trongtríhắn,mộtgiáosĩlàmộtkhốióckhông

baogiờnhầmlẫn,mộtbàxơlàmộtngườikhôngbaogiờmắcmộtlỗinhỏ.

Đólànhữnglinhhồngiamkínmìnhgiữathếgian,chỉchừamộtcửathông

vớingoàimàcửaấychỉmởđểđưarangoàinhữngsựthật.

Vừatrôngthấybàxơ,hắnđãtoanquayra.Nhưngmộtbổnphậnkhácgiữ

lại,bứcbáchphảicóhànhđộngtráingượclại,đứnglạivàthấyítnhấtcũng

phảithửhỏimộtcâu.ChínhhắnlạigặpbàxơSimplicelàngườibìnhsinh

khôngbiếtnóidốibaogiờ.Javertbiếtvậyvàđặcbiệtkínhtrọngbàcũngvì

thế.

—Thưabà,trongphòngnàychỉcómộtmìnhbàthôichứ?

Thậtlàgiâyphútghêgớm!Bàgáccổngtộinghiệptưởngmìnhsắpngất

đi.

Bàxơnhìnlênđáp:

—Phải.

—Nếuvậythìxinlỗibà,tôicũngphảihỏiđihỏilạicũnglàvìphậnsự

bắtbuộc.Chiềutốihômnaybàcótrôngthấyaikhông,mộtngườiđànông?

Nóvừavượtngục,chúngtôiđangđitìm,cáithằngJeanValjeanấymà,bà

cótrôngthấynókhông?

Bàxơđáp:

—Không.

Bàđãnóidối.Bànóidốiliềnliềnhailần,khônglưỡnglự,nhanhnhảu,

nhưkhingườitalàmviệcnghĩa.

—Vậyxinlỗibà.

Hắnchàorấtcungkínhvàluira.

HỡingườicongáicủaChúa!Từlâungườikhôngcòntrênđờinàynữa,

ngườiđãđigặpcácbàchịĐồngTrinhvàcácônganhThiênThần,trongcõi

ánh sáng nghìn năm. Mong rằng, trên thiên đường, lần nói dối này cũng

đượcxétchobà.

Javertthấybàxơtrảlờinhưthếnêntinngay,khôngchúýđếnmộtsựlạ

lùnglàcâynếnvừabịthổitắthãycònvươngkhóitrênbàn.Mộtgiờsau,

trong cây cối và sương mù, có một người đi nhanh ra khỏi thành phố

MontreuilSurMer,tiếnvềhướngParis.NgườiấylàJeanValjean.Vềsaucó

haibangườiphuxetảihànglạikhairằngcógặpôngta,mìnhmặcmộtcái

áochoàngcôngnhân,tayômmộtgóiđồ.Ôngtanhặtđượccáoáoấyởđâu?

Chẳngaibiếtcả.Chỉbiếtlàcáchđóvàingày,cóngườithợgiànằmởNhà

Thươngcủaxưởngmớichết,đồ đạc để lại chỉ có một cái áo khoác công

nhân.Cólẽlàcáiáoấyđấy.XinnóinốtmộtcâuvềFantine.

Chúngtaaicũngcùngmộtbàmẹ:Đất.NgườitatrảFantinelạichobàmẹ

ấy.Ôngcụxứnghĩrằng-vànghĩnhưthếcólẽđúng-phảidànhhầuhết

món tiền của Jean Valjean cho kẻ khó. Vì nói cho cùng Jean Valjean và

Fantinelàhạngngườinào?Chỉcómộtthằngtùvàmộtconđĩ.Vìlẽđó,ông

hếtsứcđơngiảnhóaviệctangmaFantine,chỉgiữcáimứccầnthiếttốithiểu

làchôncấtởkhumộchung.NgườitachônFantineởkhunghĩađịabốthí,

nơiđất chungcủamọingườivà chẳnglàcủa aicả,nơivùilấp nhữngkẻ

nghèohèn.MaymàcòncóChúabiếtlinhhồnởđâuđểtìmvề.Ngườitađặt

Fantinevàobóngtối,bêncạnhnhữngnắmxươngvôchủ;xươngchịđành

chungchạvớixươngngười.Mồcủachịlàcáimồchungcủamọingườicũng

nhưgiườngchịnằmtrướckia.

PHẦNTHỨHAI

_COSETTE_

QUYỂNI

WATERLOO

I

NGƯỜITATHẤYGÌKHIĐITỪNIVELLESĐẾN

Năm ngoái (1861), vào một buổi sáng tháng năm đẹp trời, người kể

chuyệnnàytừNivellesđếnvàđivềLaHulpe.Anhtađibộ.Conđườngrộng

látđálượnmìnhbăngquanhiềuquảđồiliêntiếp,lúcnhôlêncao,lúctụt

xuống thấp, nhấp nhô như những đợt sóng khổng lồ. Anh ta đi theo con

đườngấy,giữahairặngcâybênlề.ĐiquáLilloisvàBoisSeigneurIsaac,

anhtanhìnvềphíaấythìthấycáigácchuônglợpđáxámcủanhàthờvùng

BraineL'Alleud,tròntrònnhưcáichậuúp.Anhtacũngvừađiquámộtcánh

rừngtrênmộtmỏmcaovàmộtcáiquánrượuchỗngãbamộtconđườngtắt,

bêncạnhmộtcáigìnhưmộtcáigiágỗmụcnátcònghimấychữ:Cổngcũ

số4.Trướcquáncóbiểnđề:GióBốnPhươngÉchabeau,quánrượutưnhân.

Cáchquánkhôngxamấy,lạiđếnmộtthunglũngnhỏ,conđườngvắtqua

mộtcáicổngvòmtròn,bêndướicódòngnướcchảyqua.Bêntrái,mộtlùm

câythưanhưngtànláxanhum,phủkínthunglũng;bênphảicũnglùmấy

màlơthơrảiráctrêncácđồngcỏ,rồiduyêndángvànhưlộnxộnchạyvề

BraineL’Alleud. Quãngấy,bên vệđường,về tayphảicó mộthàngcơm.

Trướccửa,mộtchiếcxebòbốnbánh,mộtbótonhữngcànhhoublon,một

cáicày,mộtđốnggaikhôbêncạnhhàngràoxanh,mộtmớvôiđangtôihãy

cònbốckhóitrongmộthốvuông,mộtcáithangtựavàováchđấtmộtcái

nhàkhocũ.Mộtthiếunữđangcuốccỏtrongruộng.Mộttấmápphíchmàu

vàng,chắclàcủamộtđámlàmtròchợphiênnào,đangphấtphơtrướcgió.

Bêngócquán,gầncáiaocóđànvịtbơilội,mộtconđườnghẻmlátđálởm

chởmchuisâuvàomộtbụirậm.Ngườikháchrẽvàolốiấy.

Điquãngmộttrămbước,mentheomộtdãytườngcổ,trêncaolàđầuhồi

nhọnhoắtbằnggạchxâyđổichiều,anhtađứngtrướcmộtcổngtòvòlớn

bằngđá,cócửagiảbêntrên,theokiểukiếntrúcnghiêmnghịđờiLouisXIV,

vớihaibênhaibứcphùđiêu.Bêntrong,làmặttrướccủangôinhà,đồsộ,

caongấtsovớicổngvào.Mộtbứctườngchạydàitừmặttrướcnhàđếngần

sátcổng,làmthànhmộtgócthẳngđộtngột.Trênbãicỏtrướccổng,bacái

bừabỏnằmchơvơ,cácloạihoaxuânđãchenvàokẽrăngthanhgỗ,đua

nhautươitốt.Cổngnhàimỉm.Trênhaicánhcửaọpẹphãycònchiếcbúagõ

cửagỉnátlàmthứtranghoàng.Mặttrờiấmápdễchịu.Cànhlácógìxôn

xaoêmdịucủamùaxuân.Dườngnhưkhôngphảivìgiómàtừcáctổấm

trêncànhtruyềnra.Mộtconchimnhỏdễthương,chắclàsitình,đanghót

mêmẩntrênngọncâycao.Ngườikháchcúixuốngnhìn,ởphiếnđábêntrái

dướichân cửa,cáilỗthủngkhá rộngvàtròn nhưmộtcục bi.Vừalúc ấy

cánhcổnghéravàmộtngườiđànbàquêmùabướcra.Chịtatrôngthấy

kháchvàhiểukháchđangnhìngì:

—ĐólàvếtđạnđạibáccủaquânPhápđấy.

Vàchịtatiếp:

—Phíatrênmộttí,ôngnhìnthấyđó;trongcánhcửa,cạnhcáiđinh,còn

cóvếtđạncủasúngcỡto,nhưngđạnchưaxuyênquagỗ.

Ngườikháchhỏi:

—Đâylàvùngnào?

—Hougomont-ngườiđànbàđáp.

Ngườikháchđứngthẳnglên.Anhtabướcđivàibướcrồiđưamắtnhìn

quađầuhànggiậu.Saucácrặngcây,vềphíachântrờilàmộtcáigòcaovà

trênđỉnhgòmộtcáigìnhìnxacóhìnhthùnhưmộtconsưtử.

NgườikháchđangởgiữachiếntrườngWaterloo.

II

HOUGOMONT

Hougomontlàmộtnơiđauthươngtangtóc,nơibắtđầumọichướngngại,

nơingườithợrừngvĩđạicủaChâuÂumàngườitagọilàNapoléonđãgặp

sựkhángcựđầutiênởWaterloo,làcáimắccứngđầutiêndướilưỡibúa.

Ngàyxưađólàmộtlâuđài,bâygiờthìchỉcònlàmộttrạitáđiền.Dướimắt

mộtanhbánđồcổthìHougomontchỉlàHugomons.Lâuđàinàydochúađất

SomerellàHugoxâynên,chínhôngcũngđãcúngchotuviệnVillersmột

phầnđấtlộccủatuviện.

Ngườikháchđẩycổng,láchquamộtcỗxengựacổdướihànhlangrồiđi

vàosân.Vậtđầutiênlàmanhchúýlàmộtcáicửarấtcổ,naytrôngnhưmột

cổngtòvòtrongđềncổ,vìchungquanhmọivậtđềuđổnáthết.Cảnhhoang

tànthườnglàmnênvẻhùngtrángcủaditích.Bêncạnhcổngtòvòấycómột

cáicửakhácxâyđánghiêngtheokiểuthờivuaHenriIV.Cửatrổtrênmột

bứctường,đằngsaucửathấpthoángmộtvườncâyănquả.Gầncửalàmột

hốphân,mộtmớcuốcxẻng,mấychiếcxebò,mộtcáigiếngcũvớiphiếnđá

tovàcầnquaybằngsắt,mộtchúngựaconđangnhảycỡn,mộtanhgàtây

đangxòeđuôi,mộtnhànguyệnnhỏcógácchuôngtrênnóc,mộthànglêáp

vàováchđangrahoa,đólàtấtcảquangcảnhcáisânmàNapoléonđãaoước

chiếmchođược.Mẩuđấtcỏnconnày,giáôngchiếmđượcthìôngđãnắm

cảthiênhạtrongtay.Mộtbầygàmáibớibớimổmổ,làmbụibaymùmịt.

Cótiếnggầmgừ:Đólàmộtconchókếchxùnherăng,gácthaychoquân

Anhkhôngcònđâynữa.HồiấyquânAnhđóngởđấyđángkhenthật.Bốn

đạiđộicậnvệcủaCookeđãđươngđầutrongbảygiờliềnvớicuộctấncông

ráoriếtcủacảmộtquânđoàn.

NhìntrênbảnđồtheobìnhdiệnhìnhhọcthìHougomontcảnhàcửalẫn

vườnnhưmộtthứhìnhchữnhậtkhôngđềumàmộtgócđãbịvạtđi.Cổng

phíaNamởvàogócnày.Bảovệcổnglàmộtbứctường,từbứctườngđócó

thểbắnthẳngvàocổng,rấtgần.Hougomontcóhaicổng:CổngNamlàcổng

vàolâuđài,còncổngBắclàcổngvàotrại.Napoléonđãđiềuemmìnhlà

JérômeđếnđánhHougomont.CácsưđoànGuilleminot,FoyvàBacheluđều

bịchặnđứngởđấy.HầuhếtbinhđoàncủaReillevứtvàođấynhưngchẳng

làmđượcgì,đạnpháocủaKellermanncũngđãtrútsạchvàocáimảngtường

anh dũng nọ. Cũng phải cả lữ đoàn Bauduin mới chọc thủng được

HougomontởmặtBắc,cònlữđoànSoyethìchỉcôngpháđượcnhiềuítở

mặtNam,màkhôngchiếmnổi.CácdãynhàtrạivòngtheosânởphíaNam.

MộtmiếngcửaBắcbịquânPhápbắngãy,cònlủnglẳngtrêntường.Đólà

bốnmảnhvánghéplạibằnghaithanhngang,dấuvếttrậntấncôngcòninrõ.

CổngphíaBắcđãbịquânPháppháthủng.Tấmvánlủnglẳngtrêntường

đãđượcthaybằngmộtphiếngỗ.Cổngmởhéởcuốidãyhànhlang,vềphía

Bắcsân.Nóđượcđụchẳnvàotường,phíadướixâybằngđá,trênbằnggạch.

Thậtrađóchỉlàmộtcáicổngchoxebòvàora,cũngnhưởmọinhàtrại

nôngdân,mấytấmvánghéplạithànhhaicánhthôsơ.Bênngoàicổnglàcác

đồngcỏ.Haibênđãtranhgiànhnhaurấtácliệtcáicổngnày.Rấtlâuvềsau

hãycònthấytrênkhungcửađủloạidấutayvấymáu.Bauduinchếtởchính

nơinày.

Bâygiờnhìnvàokhoảngsânnàyhãycònnhưnghethấygiôngtốcủatrận

đánh.Khôngkhíácliệtghêgớmđươngrànhrànhtrướcmắt.Cảnhquânlính

quầnnhauẩuđả,nayđãhóađátrongcảnhđổnáthoangtàn.Sốngđó,chết

đó,mớinhưhômqua.Tườngváchhấphối,gạchđáđổrơi,phákhẩukêu

gào. Những lỗ thủng là những vết thương. Cây cối ngả nghiêng, run rẩy

dườngnhưđangcốsứcchạytrốn.

Hồi1815chungquanhsânnàynhàcửanhiềuvàkiêncốhơnbâygiờ.

Nhiều cái ngày nay đã triệt hạ nhưng lúc ấy hãy còn và tạo ra rất nhiều

nhữnggóc,nhữngkhuỷu,nhữngmõmnhưnhữngcôngsự.QuânAnhcốthủ

ởđó.QuânPháplọtvàonhưngkhôngbámchốtđược.Bêncạnhnhànguyện,

toànbộlâuđàiHougomontvỡratoanghoác.Lâuđàibấygiờđãlàđồnlũy,

nhànguyệnthànhralôcốt.Haibênhủydiệtnhauởđây.Bịbắntừkhắpnơi,

từsautường,trêngác,dướihầm,quacáccửasổ,cáclỗthônghơi,cáckẽđá,

quânPhápđemcànhkhôđếnchâmlửađốtcácbứctườngvàđốtluônquân

Anh.Súngđạnđượcđáplạibằngđámcháylànhưvậy.Trongmảngnhàcòn

lạiấy,quacáccửasổcóchấnsongsắt,cònthấycáccănbuồngđổsạtnham

nhởcủamộtdãynhàbằnggạch.BọnvệbinhAnhnấptrongcácbuồngnày.

Chiếccầuthangxoáytrônốc,thủng,vỡtừdướiđấtlênđếntậnnóc,hiệnra

nhưmộtconốcbịđậpvỡ.Cầuthangcóhaitầng,quânAnhbịvâytrongcầu

thang,dồnlạiởcácbậctrêncao,đãpháđứtcácbậcdướithấp.Đólànhững

phiếnđáxanhrộngđổthànhđốnggiữavạtdềngai.Độmườibậccòndính

vàotường,bậcthứnhấtcókhắchìnhmộtcáiđinhba.Cácbậckhôngleolên

đượcnàycòngắnvữngvàotrụ.Phầncònlạithìnhưhàmrăngrụng.Haicây

mọctrướckiahãycònđó:Mộtcâyđãchết,câykiabịthươngởgốc,đến

thángtưthìxanhlại.Từ1815,nólạilớnlên,đâmxuyênquacầuthang.

Haibêntànsátlẫnnhautrongnhànguyện.Ởđấy,bâygiờđãyênlặngvà

trôngrấtlạlùng.Từngàycócuộcđổmáu,khônglàmlễnữa.Tuyvậy,cái

bànthờbằnggỗvẫncònnguyên,ápsátvàováchđáxùxì.Bốnváchquét

vôi,mộtcửaravàođốidiệnvớibànthờ,haicửasổnhỏcóvòmcuốn.Trên

cửa,mộtthánhgiáto bằnggỗ,phíatrênthánhgiá,mộtlỗthông hơihình

vuông,cómộtbórơmnhétkín;tronggóc,dướiđất,mộtkhungcửakínhcũ

vỡnát.PhotượnggỗxưacủanữThánhAnneđónghẳnvàocạnhbànthờ.

CáiđầucủaChúaHàiĐồngbịđạnbaymất.QuânPháplàmchủnhànguyện

mộtlúc,khibuộcphảirútrangoàiđãchâmlửađốt.Thánhđườngngậplửa

cháynhưmộtlòthan.Cửaravàocháy,sànnhàcháy,nhưngtượngĐấng

Christbằnggỗlạikhông.Lửachỉthiêucácngónchân,rồingưnglạiđểtrơ

lạibênchâncụtngónxémđen.Ngườitrongvùngchođólàmộtviệcthần

kỳ.ChúaHàiĐồngbịcụtđầu,cũngkhôngmaymắngìhơnChúaCứuThế.

Trênváchđầychữ.BênchântượngChúaCứuThếcótên:Henquinez.Rồi

cáctênkhác:RioMaïorMarques,Almagro.CũngcónhiềutênPhápvớidấu

thanđằngsau,biểuthịsựcămgiận.Cácquốcgiachửinhautrênấy.Đến

năm1849cácbứctườngnàyđãđượcquétvôilại.Chínhởtrướccửanhà

nguyệnnàyngườitađãnhặtđượcxácmộtchiếnsĩtrêntaycònghìchặtcái

búa.ĐólàxáccủathiếuúyLegros.

Rakhỏinhànguyện,vềbêntrái,cómộtcáigiếng.Trongsâncónhững

haicáigiếng.Ngườitađặtcâuhỏi:Tạisaoởgiếngbêntráinàykhôngcó

gầuvàròngrọc?Vìngườitakhônglấynướcởđâynữa.Tạisaolạikhông

lấynướcnữa?Vìtrongđóđầyxươngngười.Ngườicuốicùngcònmúcnước

giếngnàylàGuillaumeVanKylsom.Ôngtalàmộtnôngdânchuyênlàm

vườnởHougomont.Ngày18tháng6năm1815,giađìnhôngtachạytrốn

vàorừng.Dânchúngkhốnkhổtrongrừngcũngchạytantácnhưvậy.Cánh

rừngchungquanhtuviệnVillersđãchechởchohọsuốtmấyngàyđêmliền.

Ngàynaytheomộtsốdấuvếtcònnhậnrađược,thídụcácsúcgỗcháysém,

cóthểtìmlạiđượcnhữngnơimàđoànngườirunsợđãcắmlềunấptạmgiữa

vùnggaigóc.RiêngGuillaumeVanKylsomlạiởlạiHougomontđể“giữtòa

lâuđài”.Ôngtathumìnhtrongmộtcáihầmrượudướinhà.QuânAnhphát

hiệnrađược.Chúnglôiôngrakhỏihầmvàdùngbảnkiếmđánh,bắtcon

ngườihoảngsợấyphảiphụcdịch.Chúngkêukhátthìôngphảiđemnước

đến.Nướclấyởcáigiếngnày.Nhiềutênđãuốngngụmnướccuốicùngở

đây.Baonhiêukẻchếtđãuốngởgiếngnàyvàcáigiếngcũngphảichếttheo.

Sautrậnđánh,ngườitavộivãchôncácxácchết.Cáichếtthườngcócách

riêngcủamìnhđểbáohạichiếnthắngvàsauvinhquanglàdịchtễ.Thương

hànlàcáiđuôicủachiếnthắng.Cáigiếngkhásâu,ngườitadùngluônnó

làm ngôi mộ và vứt xuống đó ba trăm người chết. Vứt vội vứt vàng nên

khôngchắclàđãchếtcả.Tụctruyềnvẫncóngườicònsống.Vàngheđâu,

đêmhômsau,tronggiếngvăngvẳngcótiếngngườikêu.Giếngnằmbiệtlập

giữasân.Batấmváchnửađánửagạchxếplạinhưbacánhbìnhphong,bọc

bamặtnhưmộtlôcốthìnhvuông.Mặtthứtưđểhở,lànơingườitađếnmúc

nước. Trên tấm vách phía sau có một lỗ trống, có lẽ là do đạn pháo bắn

thủng,nênchẳngrahìnhthùgìcả.Lôcốtấynguyêncótrầnnhưnggiờchỉ

còntrơmấychiếcxàngang.Cácthanhsắtđỡtườngbênphảixếpthànhhình

mộtchữthập.Bướcvàogiếng,cúixuốngnhìn,chỉthấyváchgạchtrònvà

mộthốsâuthẳmtốiomom.Chungquanh,dềngaimọcđầyphủkíncảchân

tường.Đằngtrướcgiếngcũngkhôngcóphiếnđátomàuxanh,làmcáibình

phongnhưthóithườngởBỉ.Thayvàođólàmộtsúcgỗnằmnganglàmchỗ

gốiđầuchonămsáuđoạngỗhìnhthùxấuxí,đầymắt,cứngđờnhưnhững

xươngngườitotướng.Chẳngcòngầu,dây,ròngrọcgìcả,nhưngcáichậu

đáđểđổnướcvàothìhãycòn,đọngđầynướcmưa.Thỉnhthoảngmộtcon

chimrừngđâuđólạibayđếnuốngnướcrồivụtbiếnmất.

Giữacảnhhoangtànnày,mộtngôinhàcòncóngườiởlàngôinhàcủa

ngườitáđiền.Nhànàythôngvớisân.Trêncửaravào,gầnổkhóakiểuxưa

còncóquảnắmsắtchạmhìnhláđỗ,bắtchênhchếch.Hồiđangđánhnhau,

lúcviêntrungúyngườiĐứclàWilda,vừađưataycầmquảnắmđểmởcửa

vàotrốntrongnhànàythìmộtcôngbinhPhápvungbúachặtphăngbàntay

ấy.ÔngcụlàmvườnVanKylsomquađờiđãlâu.Bâygiờngườiởngôinhà

nàylàconcháucủacụ,gọicụbằngông.Mộtngườiđànbàtócđãhoarâm

kể:“Hồiấytôicóởđây.Tôimớilênba.Chịtôilớnhơntôi,chịtôisợ,chị

tôikhóc.Cảnhàđưachúngtôivàorừng.Mẹtôiẵmlấytôi.Ainấyđềughé

taixuốngđấtđểnghengóng.Còntôi,tôibắtchướctiếngđạibác,cứbùm

bùmluônmiệng”.

Bêntráicócửathôngravườncâyănquả.Vườncâynàymớithậtghê

gớm.Cóbaphần,cóthểnóilàbahồi.Phầnthứnhấtnguyênlàmộtmảnh

vườncảnh,phầnthứhailàvườncâyănquả,phầnthứbalàmộtkhómrừng.

Cảbaphầnđềucómộthàngràochungphíaphíađivàolâuđàivànhàtrại.

Cònbêntráilàmộthànggiậu,bênphảilàmộtbứctườngbằnggạch,phía

sau là một bức tường đá. Bước vào là đến khu vườn cảnh trước hết. Nó

chiếmphầnđấtthấp,trồngdâuđất,nhưngđầygaigóc,đằngcuốicómộtcái

nềnđấtcaođồsộchắnngang,bằngđátảng,cóhàngbaolơnchạybọc.Đây

làmộtkiểuvườnvươnggiảởnướcPháptrướckhikiểuvườnLenôtrerađời.

Nhưngbâygiờthìchỉcònhoangtànvàgaigóc.Cộtvôiđềucóquảcầutrên

đỉnh,giốngnhưnhữngquảđạnbằngđá.Trụbaolơncònđượcbốnmươiba

cáinguyên,baonhiêucáikhácđềungãnằmtrongcỏ.Hầuhếtđềucóvếtđạn

sâysứt.Cómộttrụgãynằmvậtngangnomnhưmộtcáichânngườibịrờira.

Sovớivườncâythìkhunàythấphơn.Chínhtrongvườnnày,sáubinhsĩ

trongđoànkhinhbinhsố1,lọtđượcvàonhưngkhôngtrởranổi.Bịvítlại

với hai đại đội quânĐức,trong đó có mộtđạiđội trang bị súng nhẹbắn

nhanh.BọnĐứcnấpdọctheodãybaolơnbắctừtrêncaoxuống.Sốkhinh

binhbắntrảlạitừbêndướilên.Sáungườimàchốnglạihaitrăm,chỉbằng

dũngcảm,chỉcónhữngcâydâuđấtchemình.Thếmàđếnmộtkhắcmới

chịuchết.

Bướcquamộtvàibậcđáthìsangvườncâyănquả.Chínhtrênkhoảnhđất

chỉmấythướcnày,mộtnghìnnămtrămngườiđãngãxuốngtrongkhoảng

thờigiankhôngđầymộttiếngđồnghồ.Nhìnlênvẫnthấybứctườngnhư

đangsẵnsàngtrởlạichiếnđấu.BamươitámlỗchâumaidoquânAnhđục

trong đá ở đủ tầm cao thấp khác nhau, hãy còn nguyên đó. Hai ngôi mộ

ngườiAnhbằngđáhoacươngnằmdàitrướclỗthứmườisáu.Chỉbứctường

phíaNamcólỗchâumai.Đợttấncôngchínhxuấtpháttừphíabứctườngcó

mộthànggiậucâyxanhchekhuất.QuânPhápkéođến,tưởngchỉphảivượt

quacóhànggiậu,khôngngờvấpphảibứctường.VệbinhAnhlấyđâylàm

côngsự,làmnơiphụckíchvàtừbamươitámlỗchâumai,nổsúngmộtloạt,

đạntođạnnhỏbắnnhỏbắnraràoràonhưdôngnhưbão.LữđoànSoyethế

làtannát.TrậnWaterloobắtđầunhưvậy.TuynhiênquânPhápvẫnchiếm

đượcvườncây.Khôngcóthang,họbámtaykhôngđểtrèo.Haibênđánh

giáplácà trong lùmcây.Cỏcâyở đấy đềuđẫmmáu.Một tiểu đoàn của

Nassaungãgụcởđây.Bênngoài,haikhẩuđộipháocủaKellermannchĩa

thẳngvàobứctườnglàmchonósứtmẻlỗchỗ.

Mùaxuân,vườncâynàycũngxônxaorungđộngnhưmọivậttrongbầu

trời.Cỏlênxanhtốt,hoaxuânđuanở.Mấyconngựacàygặmcỏ.Dâyphơi

quầnáochăngtừcâynàyquacâynọkhiếnngườiđiquaphảicúiđầu.Người

tabướcđitrongcỏdại,châncólúcthụtxuốngmộthangchuột.Trongcỏ

ngườitanhậnthấymộtthâncâytrốcgốc,nằmtrơđangnảymầuxanh.Đây

lànơiđạiúyBlackmanngồitựavàotrướckhitắtthở.Dướigốccâytobên

cạnhlànơitướngĐứcDuplatngãxuống,ôngnàylàconcháumộtgiađình

ngườiPháptịnạnsangĐứclúcthuhồisắcdụNantes.

[70]

Kềbêncócâytáo

giàxiêuxiêu,cóbệnh,đượcbăngbóbằngrơmvàđấtsét.Hầuhếtcáccây

táođềugiàcỗivàkhôngcócâynàolàkhôngcóvếtđạn.Trongvườncòn

baonhiêu làcâychết khô,đứngsững nhưnhữngbộ xương.Mộtbầyquạ

đangbaytrongcành.Đằngcuối,phíakhurừng,hoaviolettesmọcđầy.

Ởđây,Bauduintửtrận,Foybịthương,Duplattửtrận,Blackmantửtrận.

Ởđây,ngườitadùnglửathiêunhau,ngườitachémgiếtnhau,tànsátnhau.

Ởđây,máuđãchảythànhsông,máuPháp,máuAnh,máuĐức,lẫnlộn.Ở

đây,mộtcáigiếngsâuđãlàmmồchônxácchết.Ởđây,trungđoànNassau,

trungđoànBrunswickbịtiêudiệt,vệbinhAnhbịthiệthạinặng,haimươi

trênbốnmươitiểuđoànPhápcủaquânđoànReillebịđánhtantác.Đúng,ba

nghìnngười,trongcáitúplềuHougomontnày,đãbịđâm,bịchém,bịchặt,

bị bắn, bị thiêu. Và tất cả cái đó chỉ để cho ngày nay một ông dân địa

phươngtrảlờikháchquađường:“Thưaông,nếuôngưngnghe,ôngchotôi

bafrancs,thìtôixinkểcáichuyệnWaterloochomànghe!”

III

NGÀY18THÁNGSÁU1815

Xintrởluivềtrước-ngườikểchuyệnthườngđượcphéplàmnhưvậy-

và đặt mình vào năm 1815, hơn thế nữa, vào trước lúc câu chuyện trong

phầnmộtsáchnàybắtđầumộtít.

Víthửcáiđêm17rạngngày18tháng6năm1815màtrờikhôngmưathì

tươnglaiChâuÂuchắckhôngphảithếnày.Quảlàmộtvàigiọtmưathêm

bớtđãlàmchoNapoléonnghiêngngả.TéraĐấngCaoCảchỉcầnthêmmột

ítmưalàtrangsửvẻvangbắtđầutừAusterlitzđànhchấmdứtởWaterloo

vàmộtđámmâytráimùabayngangbầutrờilạiđủlàmsụpđổcảmộtthế

giới.

TrậnWaterloođếntậnmườimộtgiờrưỡitrưamớibắtđầuđược.Nhờthế

nênBlüchermớicóthìgiờđếnkịp.Tạisaolạichậmthế?Làvìtrờimưa,đất

ướt, phải đợi cho đất se lại một tí thì pháo binh mới vận động được.

Napoléontrướckialàsĩquanpháobinh,ôngcũngluônluônthấymìnhlà

nhưvậy.Cáicănbảncủanhàquânsựvĩđạiấy,làconngười,từthờiĐốc

ChínhkhibáovềtrậnAboukir,đãnóichínhxácrằng:Quảđạnpháonàyđã

diệtsáutênđịch.Ởconngườinàytấtcảkếhoạchđánhtrậnđềuphụcvụcho

conđườngđicủađạnpháo.Nãtậptrungpháovàomộtđiểmnhấtđịnh,đóbí

quyếtcủachiếnthắng.Ôngcoichiếnlượccủatướngđịchnhưmộtthànhlũy

vàôngđánhthủngnóbằngpháobinh.Lâmtrận,ôngchotậptrungpháovào

chỗbênđịchnúngthế;ôngthắttrậnđánhlạihaygiảiquyếttrậnđánhđều

bằngđạibác.Trongthiêntàicủaôngcóphầnxạkích.Chọcthủngcácđội

hìnhvuông,nghiềnnáttừngtrungđoàn,chọcthủngcáctrậntuyến,đèbẹp,

đánhtannhữngkhốitậptrung,tấtcảchiếnthuậtcủaônglàdập,dậpmạnh,

dậpkhôngngừngvàôngdùngđạnđạibácđểdậpđịch.Thậtlàmộtchiến

thuậtđángsợ.Chiếnthuậtấy,đikèmtheothiêntàiquânsự,đãkhiếncho

ngườiđôvậtdữdộiấygiữcờvôđịchsuốtmườilămnăm.

Ngày18tháng6năm1815,ônglạicàngtincậyởpháobinhvìsovới

địchôngnắmtrongtaynhiềupháohơn.TướngWellingtonbấygiờchỉcó

một trăm năm mươi chín khẩu pháo, còn Napoléon có đến hai trăm bốn

mươi.Giảdụbữaấyđấtkhô,đạibáccóthểlănbánhđượcvàcuộctấncông

bắtđầutừsáugiờsángthìtrậnđánhđãthắnglợivàkếtthúcvàohaigiờ

chiều,nghĩalàbagiờtrướckhiquânPhổvàocuộc.Trongcuộcthấttrậnnày,

liệuNapoléonđãphạmbaonhiêulỗilầm?Thuyềnchìmphảichăngdolỗi

củangườicầmlái?

NămấysứckhỏecủaNapoléonrõràngcósasút,nhưngkhôngbiếttình

trạngấycókéotheomộtsựkémsútnàovềmặttinhthầnkhông?Haimươi

nămchinhchiếncólàmchoconngườiấyhaomòncảlưỡicảvỏ,từtâmhồn

đếncơthểhaykhông?Haylàtuổigiàđãảnhhưởngtaihạiđếnvịtướngchỉ

huy?Tómlại,nhưnhiềunhàsửhọccótiếngđãkhẳngđịnh,thiêntàikiađã

mờđichăng?Đãcuồngnhiệtđếnmứctựlừadốivềsựsasútcủamình?Đã

bắtđầu nghiêng ngả, mất hướng vìliềulĩnh,phiêu lưu? Đã phạm khuyết

điểmnghiêmtrọngcủangườicầmquân,làmấthếtýthứcvềtàihoa?Hoặc

giảtronghàngngũnhữngngườivĩđạimàngườitacóthểgọilànhữngbậc

khổnglồtronghànhđộng,cóphảiđếnmộttuổinàođóthìthiêntàicũngtrở

nên cận thị chăng? Tuổi già chẳng làm gì nổi những bậc thiên tài của lý

tưởng:ĐốivớinhữngDante,nhữngMichelAnges,giàcónghĩalàlớnlên,

cònđốivớinhữngAnnibals,nhữngBonapartethìcónghĩalàbélạichăng?

PhảichăngNapoléonđãmấtđitrựcgiácvềchiếnthắng?Phảichăngôngđã

đếnlúckhôngcònnhậnrađâulàtrởngại,khôngcònđoánrađâulàcạm

bẫy, không còn phân biệtrõ đâu là bờ cheo leo trên vực thẳm nữa? Phải

chăngôngkhông còn linh cảmvềtaihọa?Xưa kia ông làngườiđãtừng

thuộcmọinẻođườngdẫnđếnvinhquang,đãtừngđứngtrêncỗxesấmchớp

của mình, đưa ngón tay uy vũ mà chỉ những lối ấy cho mọi người, phải

chăngconngườiấy,bâygiờbỗngdưngnổicơnhoảngloạngớmghê,dẫn

nhữngbinhđoànrầmrộcủamìnhlaođầuxuốngvựcthẳm?Conngườiấy,

bốnmươisáutuổi,đãmắcphảimộtcơnđiêntuyệtđộchăng?Ngườiđánhxe

khổnglồấycủasốmệnhphảichăngđãcốtìnhđâmvàonơitựsát?

Chúngtôikhôngnghĩnhưvậy.Kếhoạchtrậnđánhcủaông,theoýkiến

mọingười,làmộtkiệttác.Đánhthẳngvàogiữatrậntuyếnquânđồngminh,

chọcthủngmộtquãngởđócắtnóralàmđôi,đẩymộtnửalàcánhquânAnh

vềHal,mộtnửalàcánhquânPhổđếnTongres,chặtđạiquânđồngminhra

thànhhaiđoạn,đoạnWellingtonvàđoạnBlücher,giànhMontSaintJean,

chiếmBruxelles,xôquânPhổvềsôngRhinvàhấtquânAnhxuốngbể.Tất

cảkếhoạchấy,đốivớiNapoléonđềuởtrongtrậnnày.Cònsauđósẽhay.

KhôngcầnphảinóilàchúngtôikhôngđịnhviếtlịchsửchiếndịchWaterloo

ởđây.Mộttrongnhữngcảnhđẻracâuchuyệnchúngtôikểđâydínhđến

chiếndịchnày.Nhưnglịchsửtoànchiếndịchthìkhôngphảiviệcchúngtôi.

Lịchsửấythậtrađãviếtrồivàviếtmộtcáchtaythầy,hoặctheoquanđiểm

Napoléonhoặctheomộtquanđiểmkhác,domộtlônhữngnhàsửhọc.

[71]

Vềphầnchúngtôi,chúngtôixinđểchocácnhàsửhọctranhcãivớinhau;

cònchúngtôichỉlàmộtkẻchứngkiếntừxa,mộtkháchbộhànhđiquacánh

đồng,mộtngườitìmtòidừnglạitrênmảnhđấttrộnlẫnthịtngườinày.Có

thểchúngtôithấybềngoàimànhậnlầmlàsựthậtbêntrong.Nhưngchúng

tôikhôngcóquyền,nhândanhkhoahọc,cưỡnglạimộtloạtsựkiệntrongđó

cóthểcóảoảnh.Chúngtôikhôngcóthựctiễnquânsự,cũngkhôngcóthẩm

quyềnvềchiếnlượcđểcóthểchophépmìnhdựnglênmộthọcthuyết.Theo

ýchúngtôi,ởWaterloo,mộtchuỗinhữngngẫunhiênxoắnxítnhauđãtác

độngmạnhhơnnhữngtínhtoáncủahaingườicầmquânhaibên.Vàkhiđã

nóiđếnsốmệnh,cáitênbịcáohuyềnbíấy,thìchúngtôichỉxinphánxét

nhưdânchúng,ngườithẩmphánngâythơđơngiản.

IV

MuốnhìnhdungđượcrõràngtrậnWaterloochỉcầndùngtrítưởngtượng

vẽratrênmặtđấtmộtchữAhoa.VếtráilàconđườngđiNivelles,vếphảilà

con đường đi Genappe, vạch ngang là lối trũng từ Ohain đến Braine

L’Alleud.CònđỉnhMontSaintJean,Wellingtonđóngởđó;chânvếtráilà

Hougomont, chỗ Reille và Jérôme Bonaparte đóng; chân vế phải là Belle

Alliance,Napoléonđóng.Phíatrênchỗvạchnganggặpvếphảimộtchútlà

HaieSainte.Giữavạchngangđúnglàđiểmquyếtđịnhcuốicùngtrậnđánh.

Ởđấybâygiờcóđặtmộtconsưtử,chắclàvôtìnhnhưngđãtượngtrưng

cholinhhồnanhdũngvôsongcủađoànquâncậnvệ.

HìnhtamgiácnằmgiữahaivếvàvạchnganglàdãyđồiMontSaintJean.

Giànhgiậtdãyđồinàylàdiễnbiếncủacảtrậnđánh.Haiđạoquândànrahai

bênđường GenappevàNivelles:quâncủaD’Erlon đốidiệnvới quân của

Picton,quâncủaReilleđốidiệnvớiquâncủaHill.

Đằng sau đỉnh của chữ A, sau dãy đồi Mont Saint Jean là cánh rừng

Soignes.Cònbảnthâncánhđồngthìcứxinhìnhdungđólàmộtvùngđất

rộnglượnsóngnhấpnhô,đợtsaucaohơnđợttrướcvàlêndầnchođếnMont

SaintJean,rồihòavàokhurừngsauđó.

Haiđộiquânđốiđịchkhiđãdàntrênmộtchiếntrườngthìgiốngnhưhai

võsĩvậtnhau.Bênnàytìmcáchlàmngãbênkia.Vìthế,gặpcáigìhọcũng

bám;bụicây,góctườngđềulàchỗtựa;mộtcáinhàtồitàncóthểgiúpcho

mộttrungđoàndựavàovàtrụlại;mộtvệtđấtthấp,mộtlằnđấtcao,mộtcon

đườngtắtngangđúnglúc,mộtkhurừng,mộtdòngkhe,đềucóthểkìmchân

ngườivõsĩkhổnglồmàngườitagọilàmộtđạoquânvàkhôngchonólùi

nữa. Trong trận đánh, ai ra khỏi chiến trường kẻ ấy thua. Cho nên, trách

nhiệmcủangườichỉhuylànhấtthiếtphảixemxéttừngkhómcâybụicỏvà

đisâunắmvữngmọichitiếtđịahình.Hainhàcầmquânđãchămchúnghiên

cứu cánh đồng Mont Saint Jean, nay gọi làcánh đồng Waterloo.Từ năm

trước,Wellington,vớicáikhiếuviễncảmcủamình,đãtìmhiểuđịahìnhcả

vùng,dựphòngmộttrậnđánhtocóthểxảyraởđấy.Tómlại,vềđấtnàyvà

vềchuẩnbịchotrậnsốngmáinày,ngày18tháng6,Wellingtonđứngởthế

thuậnlợi,cònNapoléonởthếbấtlợi.QuânAnhđóngphíacao,quânPhápở

phíathấp.

Ở đây mà phác qua dáng dấp Napoléon, tay cầm ống nhòm, ngồi trên

mìnhngựaởngọnđồiRossomme,sángsớmngày18tháng6năm1815ấy,

kểracũngthừa.Bởivìchưacầnphảichỉra,mọingườiđãthấyrồi.Nétmặt

bìnhtĩnhấydướichiếcmũconconcủatrườngvõbịBrienne,bộquânphục

màulácâycóvetrắngchekhuấttấmhuânchương,chiếcáokhoácmàuxám

phủmấttuavai,gócchiếcbăngđỏdướiáogilet,cáiquầnbằngda,conngựa

trắngvớitấmphủlưngbằngnhungđỏthẫm,thêuhìnhchimưngvànhững

chữNcàimũmiệnởcácgóc,đôiủngkỵmã,bíttấtlụa,đôicựabạc,thanh

gươmởMarengo.Đó,toànbộhìnhdungcủavịCésarcuốicùngđứngsừng

sữngtrongtríócmọingười,màcókẻthìhoanhô,cókẻthìlênánmộtcách

nghiêmkhắc.Mộtthờigiankhálâu,conngườiấyhiệnlênhoàntoànrựcrỡ.

Cólẽvìchungquanhphầnđôngnhữngbậcanhhùngthườngcónhữngthần

thoạichekhuấtchânlýtrongmộtthờigian.Nhưngngàynaythìlịchsửcũng

nhưchânlýđãtỏtườngcảrồi.

Lịchsửlàthứánhsángnghiêmkhắc.Nólàánhsángvàchínhvìnólà

ánhsáng,nênmớicócáilạlùngvàthiêngliêng,lànóđặtbóngtốivàochỗ

mọingườichỉnhìnthấytiasáng;nóchiacũngmộtconngườiấyralàmhai

kẻkhácnhau,đểchokẻnàycôngkíchvàđánhgiákẻkiavàđểchomọithứ

tối tăm của tay độc tàichồng nhau với mọi thứrực rỡ của vị tướnglĩnh.

Chínhtừđómớicóđượccáimứcđođúnghơntrongsựđánhgiácuốicùng

của các dân tộc. Việc giày xéo Babylone làm giảm giá Alexandre; việc

chuyênchếđốivớiLaMãlàmgiảmgiáCésarvàJérusalembịchàđạplàm

giảmgiáTitus.Sựhungbạođitheobạochúa.Khốnthaychokẻđểlạisau

mìnhbóngđêmmanghìnhdungcủachínhbảnthânmình.

V

TRẬNĐÁNHCÓĐIỂMMỜMỊT

(NguyênvănLaTinh:Quidobseurum)

Mọingườiđềubiếtgiaiđoạnđầucủatrậnđánh.Thậtlàbốirối,mơhồ,

ngậpngừng,nguyhiểmchocảhaiđạoquân,phíaquânAnhcònnặngnềhơn

phíaquânPháp.

Cả đêm hôm trướctrờimưa rất to. Đấtbị ướt sũng. Đây đó trên cánh

đồng,nướcmưađọnglạicácchỗtrũngnhưtrongnhữngchậuthau.Cónơi

xecộcủahậucầnnướcngậpđếntậntrục;từnhữngdâydaquàngdướibụng

ngựaởcáccỗxe,bùnlỏngchảyrỏgiọt.Giákhôngcólúamì,lúamạchbịxe

cộrộnrịpgiàyxuốnglấpkínvếtxelàmcáilótchobánhlănđi,thìbấtkỳxe

pháo nào cũng không cử động được, đặc biệt ở các thung lũng mạn

Papelotte.

Trận đánh bắt đầu muộn. Như trên kia đã nói. Napoléon có thói quen

muốnnắmchắcpháobinhtrongtaynhưnắmcâysúngngắn,đểcầnthìlúc

chĩavàođiểmnày,lúcchĩavàođiểmkháctrênchiếntrường,nênôngcóý

đợichomặttrờilênvàđấtkhôđiđểcáckhẩupháocóngựakéocóthểlăn

bánhchạyngangdọcthahồ.Nhưngmặttrờikhônghiệnra.Thậtchẳngcòn

nhưcảnhAusterlitz.

[72]

Khiphátđạibácđầutiêngầmlên,viêntướngAnhlà

Colvillenhìnđồnghồđúngmườimộtgiờbamươilămphút.Cuộctấncông

củacánhtráiquânPhápvàoHougomontbắtđầudữdội,cólẽquádữdộiso

vớiýđịnhcủaNapoléon.Cùnglúcấy,NapoléoncholữđoànQuiotxônglên

HaieSainte,đánhvỗvàomặtgiữa,cònNeythìchocánhphảitiếnđánhcánh

tráiquânAnhđanglấyPapelottelàmchỗtựa.

CuộctấncôngvàoHougomontcóhàmýnghibinhđểnhửWellington

nghiêngvềphíacánhtráiđó.Kếhoạchlànhưvậy.Ýđồấycólẽthựchiện

được,nếubốnđạiđộivệbinhAnhvàsưđoànquânBỉdũngcảmcủatướng

Perponcherkhônggiữvữngnổivịtrínày.Nhưnghọđãcốthủđượcvàvìthế

Wellington,đánglẽphảidồnquânvềđó,chỉcầntiếpviệncóbốnđạiđộivệ

binhkhácvàmộttiểuđoàncủaBrunswick.

CuộctấncôngcủacánhphảivàoPapelottecótínhtriệtđểhơn.Phảilàm

rốiloạncánhtráiquânAnh,cắtđứtđườngđiBruxelles,chặnđườngquân

Phổ có thể kéo sang, đánh chiếm Mont Saint Jean, dồn Wellington về

Hougomont,từđóvềBraineL’AlleudvàtừL’AlleudđẩyluônvềHal.Kế

hoạchnhưthếrõnhưbanngày.Trừmộtvàisựbiếnnhỏ,cuộctấncôngnày

đãđạtđượcmụctiêu:ChiếmđượcPapelottevàhạđượcHaieSainte.

Ởđâycóchitiếtcầnghilại.TronghàngngũbộbinhAnh,đặcbiệttrong

lữđoànKempt,cókhánhiềutânbinh.Đứngtrướccácchiếnsĩbộbinhđáng

gờmcủachúngta,nhữngtênlínhtrẻấytỏrakhádũngcảmvàlòngdũng

cảmấyđãkhiếnchosựthiếukinhnghiệmcủahọtrởnênđượcviệc.Họbiến

thànhnhữngxạthủtàitình.Binhlínhmàchiếnđấutheokiểuxạthủthìgần

nhưđộclậphànhđộng,chỉvìmìnhchỉhuylấymình;nhữngtênlínhtrẻấy

vìthế,tỏracóítnhiềucáitínhsángtạovàsựhăngmáucủaquânPháp.Loại

bộbinhchưacókinhnghiệmnàyrấtlàưabắn.ĐiềuđóWellingtonkhông

thích.

SaukhiHaieSaintebịhạ,thìtrậnđánhchaođảo,thắnglợikhôngởvề

bênnàorõrệt.Trongngàyhômấy,từtrưađếnbốngiờchiều,cóchỗkhông

rõ.Trậnđánhcómộtquãngởgiữagầnnhưmờmờ,hìnhnhưlàcảnhhỗn

chiếnmù mịt.Trờiđấtnhưtối sầmlạilúc này.Trongđám sươngmùấy,

nhiềuđợtsóngdàichaoquađảolại,mộtvùngmàusắcloạnxạ,vunvút,nhìn

phátchoángváng.Đólàtấtcảmớquầnáo,mũmãng,giàydép,trongquân

trangthờibấygiờmàngàynaykhôngcònbiếtđếnnữa:Nhữngmũốngcó

chòmtuanhưngọnlửa,nhữngtúidalòngthòng,nhữngdâydamangchéo,

nhữngbọclựuđạn,nhữngáothêucủakỵbinh,nhữngđôiủngđỏđầynếp,

nhữngchiếcmũkỵbinhviềntuaxoắnốc;rồibộbinhcủaBrunswickquân

phụcxámđenchenlẫnvớibộbinhAnhquânphụcđỏtươi,cầuvaitrắng

thêunổitrênáolínhAnh,cáimũdatrònvàdàiquấndâyđồng,cóbờmbằng

lôngmàuđỏcủakhinhkỵĐức,rồilínhÉcossaisđểgốitrầnvàmặcáokhoác

carreau,línhcậnvệtamanggăngtaytrắng.Tấtcảnhữngcáiđóhìnhnhư

những bức tranh, những sắc màu, hình khối cần cho một họa sĩ, hơn là

nhữngtrậntuyếnchiếnlược,nhữngvịtrí,nhữngngườicầnchomộttướng

pháobinh.

Trongmộttrậnđánhthườngxenvàomộtlượngbãotápnhấtđịnh.Cáigì

mùmờ,thìchỉcóđoánmớibiết.Chonênngườichépsửtùymìnhmàghi

thànhmộtnétphangphácnàođóvềnhữngchỗlộnxộnấy.Bởivì,dùcác

tướngcầmquâncótínhtoánnhưthếnàođinữa,khihaiđạoquânchạmnhau

nhấtđịnhsinhravôsốnhữngđiềubấtngờ.Trongquátrìnhhaibênđánh

nhau,haikếhoạchtácchiếncàivàonhau,làmbiếndạnglẫnnhau.Chỗnào

trênchiếntrườngtiêuhaonhiềuchiếnsĩhơnchỗkhác,cũngnhưđổnước

lênđấtthìcónơiđấthútnhanh,cónơiđấthútchậm,chonênphảiđổbù

quânvàođóquámứcmongmuốn.Đólànhữngkhoảnchikhôngdựkiến!

Chiếntuyếnbềnhbồngquanhco,nhưmộtsợichỉ,máuchảythànhdòngmột

cáchkhônghợplý,phòngtuyếncácđạoquânnhấpnhô,cáctrungđoànnơi

thìlồiranơithìlõmvàothànhnhữngmũi,nhữngvịnh,tấtcảnhữngdãyđá

ngầmtrênmặtbểkiacửđộngliêntụctrướcmặtnhau.Chỗnàolàbộbinh

trướckiathìpháobinhlúcnàykéođến;chỗnàolàpháobinhthìkỵbinhùa

lại;cáctiểuđoàntưởngnhưnhữngđámkhói.Hìnhnhưtrongđóđangxảyra

chuyệngì,ngườiđangtìm,thìcáiđólạibiếnmấtrồi.Mớithấyhésángchỗ

nàythìlạiđãsángsangchỗkhác.Bóngtốitiếnlên,lùixuống.Hìnhnhưcó

mộtngọngiócủacõiâmđangnổilên,xôđẩy,thổicăng,thổigiạtđitấtcả

nhữngđámđôngbihùngnày.Hỗnchiếnlàgì?Làmộtsựchaođảo.Mộtkế

hoạchdùchínhxácnhưtoánhọcđinữa,đemrathựchiện,cógiãnguyên

khôngsaichạytínàolàtrongmộthaiphútchứkhôngthểtrongmộtngày

được.Chonênchỉcónhữngnhàdanhhọabiếttunghoànhngọnbútmớimô

tảđượcmột trận đánh. Và như thế RembrandthợphơnVanDerMeulen.

VanDerMeulen,họacảnhchiếntrườngrấtđúngvàogiờngọ,nhưngngười

mụckíchcùngchiếntrườngấyvàogiờthânthìcholàvẽláo.Ởlĩnhvựcnày

cáigìchânphươnghìnhhọclạikhiếnngườitalầmlạc;tráilạiphảilinhhoạt,

dữdộinhưbãotốthìmớinắmđượcsựthật.Cólẽvìvậymànhàchiếnthuật

ngàynaymớinóingượclạinhàsửhọcngàyxưađược.Cũngxinnóithêm

rằngcólúcnàođó,trậnđánhchỉcònlànhữngcuộcxungđộtnhonhỏ,riêng

biệtởtừngnơivàphântánravôvànnhữngsựbiếnvụnvặt,nhữngcáinày,

theocáchnóicủachínhbảnthânNapoléon“thuộctiểusửcủacáctrungđoàn

nhiềuhơnlàlịchsửcủađạoquân”.Trongtrườnghợpnày,ngườiviếtsửrõ

rànglàcóquyềntómtắt.Bởivìchỉcóthểnắmđượcnhữngnétbaoquátvà

chínhyếucủatrậnđánh,chứdùcócầncùđếnđâucũngkhôngtàinàoghi

dứtkhoátvà cố định hình dángcủamộttrận đánh, nó như mộtđámmây

rùngrợnluônluônbiếnđổi.

Đốivớitấtcảcáccuộcgiaotranhgiữahaiđạoquânxưanay,điềuđóđã

đúng,thìđặcbiệtđốivớitrậnWaterloonóiđiềuđócàngđúnghơn.

Tuyvậy,buổichiều,đếnlúcnàođó,trậnđánhvỡra.

VI

BỐNGIỜCHIỀU

Đếnkhoảngbốngiờchiều,tìnhhìnhđạoquânAnhnghiêmtrọng.Hoàng

ThânOrangechỉhuymặtgiữa.Hillcánhphải,Pictoncánhtrái.HoàngThân

rốitrínhưng dũng cảm, thétlênđộngviênliên quân Hà LanvàquânBỉ:

“Nassau!Brunswick!Nhấtđịnhkhônglùi!”CánhquâncủaHillđãnúngthế,

Hill phải đến tựa vào Wellington. Còn Picton thì đúng vào lúc quân Anh

cướpđượccủaquânPháp lácờcủaquânđoànsố105,quânPhápđãbắn

chếtôngtabằngmộtviênđạnxuyênquađầu.Wellingtoncóhaiđiểmtựa:

HougomontvàHaieSainte.Hougomontthìcòngiữđượcnhưngbốccháy,

cònHaieSaintethìđãmất.Ởđấy,cảmộttiểuđoànĐứcchốnggiữ,chỉcó

bốnmươihaingườisốngsót,tấtcảsĩquanđềubịgiếthoặcbịbắt,chỉcòn

nămngười.Banghìnbinhsĩđãchémgiếtnhautrongcáikhothócấy.Một

độitrưởngcậnvệAnh,chínhlàtayvôđịchquyềnAnh,nổitiếngtrongquân

ngũlàbấtkhảxâmphạm,đãbịmộtchúthiếuniênlínhkènPhápgiếtchếtở

đấy.Baringbịtốngra,Altenbịchémchếtcũngởđấy.Rấtnhiềulácờcủa

tiểu đoàn Lunebourg mà người cầm là một Hoàng Thân xứ Deux Ponts.

QuânÉcossaisxámkhôngcònmộtai,đoànkỵbinhhộphápcủaPonsonby

bịvằmnát.HọkhádũngcảmnhưngđãbịkỵbinhgiáodàicủaBrovàkỵ

binhthiếtgiápcủaTraversđèbẹp.Trongsốmộtnghìnhaihọchỉcònsáu

trăm;trongsốbatrungtá,haiđãtửtrận:Hamiltonbịthương,Materbịgiết.

CònPonsonbycũngbịngã,bịđâmđếnbảynhátgiáo.Gordonchết,Marsh

cũngchết.Haisưđoànnămvàsáubịtiêudiệt.SaukhiHougomontbịlấnvà

HaieSaintebịmấtthìchỉcònmộtmắtcứngnữalàmặtgiữa.Mắtcứngấy

giữ vững Wellington tăng quân củng cố, gọi Hill từ Merbe Braine, gọi

ChassétừBraineL’Alleudvề.

MặtgiữaquânAnh;đóngthànhvànhhơilõm,hàngngũđôngđặc,ởvào

mộtđịathếvữngchãi.NóchiếmcảcaonguyênMontSaintJean,đằngsaulà

làngxóm,trướcmặtlàsườndốchồibấygiờcònkhángược.Nótựalưngvào

mộtngôinhàvữngchắc-bấygiờlàtàisảncủaquậnNivelles,nằmgiữangã

bađường.Ngôinhànàyxâytừthếkỷmườisáu,toànbằngđá,làmnênmột

khối rất vững, đạn pháo bắn vào chỉ xước qua chứ không suy suyển nổi.

Chungquanhcaonguyên,quânAnhđãcắtxéncáchànggiậu,phátnhữnglỗ

trốngtrongcácchòmhoadại,giấumộthọngđạibácgiữahaicànhcây,biến

cácbụigaithànhcôngsựđặtsúng.Pháobinhcủahọđềuphụcnhưvậytrong

bụibờcả.Côngviệclừagạtấyđượcphépđemdùngvìtrongchiếntranhcó

thểdùngcạmbẫy.Cóđiềuhọlàmkhéoquáđếnnỗi,Napoléonhồichíngiờ

sáng,đãchoHaxođitrinhsátpháođịch,chẳngtrôngthấygìcảvàtrởvềbáo

cáolàkhôngcógìtrởngạicả,trừhaichiếnlũychắnngangcácconđườngđi

NivellesvàGenappe.Bấygiờlúacũngđãtốt;mentheobờcaonguyên,quân

Anhcũngđãchotiểuđoàn95củalữđoànKempt,trangbịbằngsúngnhẹvà

nhanh,nằmphụcsẵntronglúa.

Saukhiđãchốngđãchènmộtcáchbảođảmnhưvậy,mặtgiữacủađạo

quânAnh-HàLancoinhưởvàothếkhávữngchãi.Chỗhởcủatrậnđịanày

làkhurừngSoignes,liềnsátvớichiếntrườngnhưngcócácđầmnướcGroe

NendaelvàBoitsfortcắtngang.Nếuphảilùivàođóthìdùmộtquânđoàn

cũngkhómàkhôngtiêutan,vìcáctrungđoànlậptứcvỡnátngay,cònpháo

thì chết chìm trong các đầm nước. Rút lui vào đó, theo ý kiến của nhiều

ngườitrongnghề-đànhrằngcókẻkhácbácbỏ-chỉlàmộtcuộctháothân,

mạnhainấychạymàthôi.

WellingtonrúttừcánhphảimộtlữđoàncủaChassétừcánhtráimộtlữ

kháccủaWinckevàsưđoànClintonvềtăngcườngchomặtgiữa,phụlục

hai bên là bộ binh của Brunswick, của Nassau, quân Hanovriens và quân

Đức.NhưvậylàWellingtonnắmtrongtayhaimươisáutiểuđoàn.Và,như

Charrasnói,cánhphảicủađạoquânđãbẻcụplạiđằngsaumặtgiữa.Ởchỗ

ngày nay gọi là “Bảo tàng Waterloo” làmột khẩu đội pháo khổng lồ che

khuấtsaumộtđốngbaođất.Ngoàira,Wellingtoncòncósaumộtnếpđất

cao,độikỵbinhcậnvệcủaSomersetgồmmộtnghìnbốntrămngựa,phân

nửa của đoàn kỵ binh Anh nổi tiếng. Phần của Ponsonby đã bị tiêu diệt,

nhưngđoàncủaSomersethãycònđó.

Khẩuđộipháonếubốtríxongxuôisẽcóthểhầunhưlàmộtcôngsự.Nó

đượcđặtsaumộtbứctườngthấptrongvườn,phủvộilênmộtlớpbaocátvà

đắpnhanhmộtvànhđấtrộngvàcaoánngữ.Côngsựnàychưahoànthành,

vìkhôngcònđủthìgiờđểràongănchungquanhnữa.Wellingtontronglòng

băn khoăn nhưng không để lộ ra nét mặt. Suốt ngày ông ngồi trên mình

ngựa,luônluôntrongmộttưthếkhôngthayđổi,trướccáicốixaycổcủa

MontSaintJean,dướibóngmộtcâydu.Cốixaynàyhiệnnayhãycòn,duy

câyduthìmộtngườiAnh,vàoloạinhữngkẻpháhoạimàtưởngmìnhnhiệt

tình với lịch sử đã bỏ ra hai trăm francs để mua, rồi cưa và đem đi.

Wellingtonđứngđó,anhdũngmộtcáchlạnhlùng.Chungquanh,đạnpháo

tớitấpnhưmưa.Gordon,viênsĩquanphụtánữangãxuốngbêncạnh.Hill

trỏmộtquảtạcđạnđangnổ,hỏi:“Thưatướngquân,nếungàicómệnhhệ

nàothìngàiđịnhchỉthịnhưthếnàovàralệnhralàmsaochochúngtôi?”

Ôngtađáp:“Cứlàmnhưtôi”.ÔngcũngnóivắntắtvớiClinton:“Giữchỗ

nàyđếnngườicuốicùng!”Thếtrậnxấuđitrôngthấy.Ôngtanhìnvàocác

chiếnhữucủamìnhở Talavera,ởVitoria,ởSalamanquetrướckiavàlớn

tiếngkêugọi:“Nàycáccậu!Làmthếnàomànghĩđếnchuyệnrútluicho

được?PhảinghĩđếnTổQuốcAnhlâuđờicủachúngtachứ!”

Khoảngbốngiờchiều,bêntrậntuyếnquânAnhthấycóchuyểndịchvề

phíasau.ĐộtnhiêntrênngọncaonguyênMontSaintJeanchỉthấycópháo

binhvàcáctốplínhbắnlẻ,còntấtcảđềumấthút.Thậtrabịpháobinhquân

Phápđậpđuổi,họphảilùixuốngmộtnếpđấtsâu,chỗcóconđườngravào

củanhàtrạiởMontSaintJeancắtngang,đếnnayhãycòntrôngthấy.Một

sựvậnđộngchuyểnvềsauxuấthiện,trậntuyếnquânAnhđãlẩntránhmặt

trước.Wellingtonđãlùi.Napoléonreolên:“Bắtđầurútluirồi!”

VII

NAPOLÉONVUIVẺ

HoàngĐế đangốmlại cóchỗđau trongngườinên ngồingựahơi khó

chịu,nhưngchưabaogiờngườilạivuivẻnhưcáihôm18tháng6năm1815

ấy.Từsớmhômấyngườikhônglạnhlùngkhóhiểunữa,màlạihaymỉm

cười.Cáitâmhồnsâusắcấynhưbọcvỏcẩmthạch.Nhưnghômđótâmhồn

ấychẳngđắnđogì,rạngrỡhẳnra.TéraconngườitrướckiaởAusterlitzthì

âmthầm,nayởWaterloolạivuivẻ.Nhữngconngườivĩđạitrờisinhtrời

phúchonhữngsứmạnglớnlao,thườnghaycónhữngviệclàmngượcđời

nhưvậy.Nhữngvuimừngcủachúngtamơhồnhưbóngtối.ChỉcóChúa

mớicóđượcnụcườitốihậu.

BinhlínhthờiLaMãnóiCésarcười,Pompéekhóc.

[73]

NhưngPompée

lầnnàychưaphảiđãkhóc,màCésarthìchắcchắnđãcười.Đêmhômtrước,

hồimộtgiờsáng,mặcdùmưagiódữdội,ngườiđãcùngBertrandđithăm

dòcácquảđồigầnRossomme.NhìnthấyđènđómtrongtrạiquânAnhthắp

sángmộtdãydàiphíachântrời,từFrischemontđếnBraineL’Alleud,người

thấyyênlòngvàcócảmtưởnglàcáisốmệnhmàngườihẹnngàyđếntrên

cánhđồngWaterloonày,đãđúnghẹn.Ngườiđãdừngngựađứngimmộtlát,

nhìntrờinhìnmây,rồibỗngnhiênngườitangheconngườicủađịnhmệnh

ấythốtlêntrongđêmtốimộtcâunóibíẩn:“Chúngtađồngývớinhau”.

Không,ngườiđãlầm.Sốmệnhkhôngđồngývớingườinữađâu.

Đêmấyngườikhôngchợpmắttínào.Mỗiphútquađềunhưđánhdấu

bằngmộtnỗivuimừng.Ngườiđãđiquasuốthàngcậnvệ,chốcchốclại

dừnglạitròchuyệnvớinhữngngườilínhgác.Đếnhaigiờrưỡiđêm,khiđến

gầnkhurừngHougomont,nghecótiếngmộtđoànquânđangđi,trongchốc

látngườiđãtưởnglàWellingtonrútlui.NgườinóivớiBertrand:“Hậuvệ

chúngnóđangvậnđộngđểchuồn.Tasẽbắtgọnlũsáunghìnvừađápbến

Ostendeđó”.Ngườinóichuyệncởimở,hồhởinhưhồiđổbộngàymồng

mộtthángba.HồiấythấymộtngườinôngdânởvịnhJuannhiệtliệtđón

mừng,ngườiđưataychỉchođạinguyênsoáivànóito:“Kiakìa,Bertrand,

việnbinhđórồi!”Ngayđêm17rạng18thángsáuấy,ngườicũngchếgiễu

Wellington:“PhảichocáichúngườiAnhbénhỏnàymộtbàihọc!”Người

cứnóichuyệnmàngoàitrờimưacàngto,sấmchớpcàngdữ.

Đếnbagiờrưỡisáng,cáiảotưởngquânđịchrútkhôngcònnữa:Nhiềusĩ

quanpháiđitrinhsáttrởvềbáolàbênchúngchẳngđộngtĩnhgìcả.Tấtcả

đềuimlìm,lửatrongcáctrạichẳngchỗnàotắt.Quânđịchđangngủ.Mặt

đấtimlặnghoàntoàn,chỉtrêntrờilàầmĩ.Bốngiờ,línhcanhdẫnđếntrước

mặtngườimộtnôngnô.Ngườinàyđãdẫnđườngchomộtlữđoànđịch,chắc

làlữđoànVivian,đếnbốtríởlàngOhain,bêncựctả.Nămgiờ,hailínhBỉ

đàongũđưatinlàhọvừatrốnkhỏitrungđoànhọvàquânAnhđangsẵn

sàngchờđánhnhau.Ngườinóito:“Càngtốt,tathíchquậtchúnghơnlàđẩy

chúngrútlui".

Sánghômsau,ngườidừnglạiởbãicỏchỗkhúcngoặtcủaPlancenoit.

Ngườirờilưngngựa,bướcxuốngbùn,gọilínhlôitừnhàtrạiRossommera

mộtcáibànnấubếpvàmộtcáighếcụcmịch,rảimộtbórơmlàmthảmrồi

đặtlênđó.Ngườingồixuống,mởbảnđồchiếntrườngratrảilênbànrồivui

vẻbảoSoult:“Đẹpnhé!Nhưmộtbàncờ".

Đêmquamưa,đoànxequânlươngìạchmãitrongcácngảđườnglầylội,

đếnsángvẫnchưatớikịp.Quânlínhsuốtđêmbịmưaướt,khôngngủđược,

lạiphảinhịnđói.ThếmàngườivẫnnóivớiNeymộtcáchvuivẻ,nhẹnhàng:

“Trămphầnchúngtacầmchắctrongtaychínmươirồi".Támgiờ,cơmsáng

dọnra.Ngườimờinhiềuvịtướngquâncùngăn.Vừaăn,cóngườikểrằng

đêmhômkia,WellingtoncómặtởdạhộikhiêuvũtạinhàbàCôngTước

RichmondởBruxelles.Soult,vịtướngquânkhắckhổ,cónétmặtcủamột

ôngGiámMục,nghethế,liềnnói:“Hômnaymớithậtlàkhiêuvũđây!”Ney

tiếp:“Wellingtoncódạigìmàchờbệhạ!”NgườiliềnchếNeyvềcâuấy,đó

cũnglàthóiquencủangười.FleurybảovớiChaboulon:“Ôngấyđùaluôn

miệng". Gourgaud nói: “Căn bản ôngấy tính tình vui vẻ".Còn Benjamin

Constancenói:“Ôngấyđùanhiềunhưngcóphầnkỳquặchơnlàhómhỉnh".

Nhữngphútvuiđùacủacácbậcanhhùng,kểracũngđángnhấnmạnhmột

tí.Chínhngườiđãtừnggọiưubinhcủamìnhlà“dânhaycáu”,rồixáchtai,

kéorâuhọ. Và chính mồm họ lại có kẻ nói: Ngài chỉ nghịch thôi! Trong

chuyếnđibímậttừđảoElbevềđấtPháp,ngày27tháng2,đươnggiữabể

khơi,chiếcthuyềnbuồmVôĐịnhchởgiấuNapoléongặpphảichiếnhạm

ThanhPhongcủahảiquânPháp.ChiếcThanhPhonghỏichiếcVôĐịnhtin

tứcvềNapoléon.Bấygiờngườiđangđộimũcóbăngnửatrắngnửađỏlốm

đốmnhữnghìnhong

[74]

theokiểungườiđãnhậndùnglúcởđảoElbe.Người

liềnvừacườivừachụplấyốngloa,tựmìnhtrảlời:“HoàngĐếmạnhkhỏe”.

Đùađượcnhư thế kể phảiquenvớimọi biến cốlắmlắm.Bữa ăn sángở

Waterloohômấy,ngườiđãcónhiềutrậncườinhưvậy.Ănxong,ngườitrầm

ngâmmườilămphút.Sauđóhaivịtướngquânđếnngồitrênbórơm,người

đọcchohọchéplệnhraquân.

Đến chín giờ thì đạo quân Pháp chuyển mình ra trận. Toàn quân triển

khaithànhnămcánh,cácsưđoàndànthànhhaihàng,pháobinhxengiữa

cáclữđoàn,quânnhạcđitrước,cửđiệuxuấtquân,trốngrung,kènthổi.Một

rừng mũ mãng, gươm giáo lấp kín cả chân trời. Thật là một cảnh tượng

mãnhliệt,vuitươi,hùngvĩ.Lúcấy,HoàngĐếxúcđộng,reođếnhailần:

—Tuyệtđẹp!Tuyệtđẹp!

Thựclàkhótinnhưngchỉtừchíngiờđếnmườirưỡilàtoànbộđộiquân

đãchiếm lĩnhtrậnđịa, chialàmsáutuyến,hình thành,theolời củachính

Hoàng Đế, “sáu chữ V”. Cùng lúc, người ra lệnh rút từ hàng ngũ của

D’Erlon,ReillevàLobaubakhẩuđộipháogồmhaimươibốnkhẩu,đểmở

màntrậnđánhbằngcáchgiãvàoMontSaintJean,chỗcácđườngđiNivelles

vàGenappegặpnhau.Mấyphútsaukhihàngtrậnbàyxong,trongcáikhông

khíimlìmnặngtrĩutrướctrậnđánhcũngnhưtrướcmộtcơndông,khinhìn

thấycáckhẩuđộipháokéoqua,ngườivỗvàovaiHaxovànói:“Haimươi

bốncôgáiđẹpđó,tướngquânạ".

Đạiđộicôngbinhcủađạoquânthứnhấtđượcngườichỉđịnhsẽchếttại

MontSaintJeanmộtkhichiếmđượclàng,đangdiễuquatrướcmặt.Người

nhìnhọmỉmcườikhuyếnkhíchvìtrongbụngngườicầmchắcsẽthắng.Tâm

hồnngườilúcbấygiờhoàntoànthanhthản,chỉcómộtlầnngườibuôngmột

lờithươnghạikiêukỳ.Đólàkhithấybêncánhtrái,ởchỗngàynaycònmột

ngôi mồ to tướng, đoàn kỵ binh Écossais nổi tiếng, quân phục màu xám,

ngườingựatokhỏe,độingũdàyđặc,ngườithốtlên:“Thậtphíquá!"Sauđó

ngườilênngựa,đếntrướcRossomme,chọnmộtchỗđứngquansát.Đólà

chỗthứhaingườiđứngtrongtrậnnày,mộtmôđấtcỏhẹpbênphảiđườngđi

từGenappeđếnBruxelles.Vàobảygiờtối,ngườidờiđếnchỗthứba,giữa

BelleAlliancevàHaieSainte.Chỗnàyđángsợquá.Nólàmộtmôđấtkhá

cao, nay hãy còn đó. Đằng sau là đoàn vệ binh tập trung trên sườn dốc.

Chungquanhmôđất,đạnpháonhảythialiatừmặtđườngđếntậnchỗngười

đứng.TrênđầungườiđạntođạnnhỏvèovèonhưhồiởBrienne.Vềsau,

ngườitanhặtđượcngaydướichânngựacủangười,nhiềuquảđạnđạibácđã

gỉ,nhữngthanhgươmvàmảnhđạncáchđâymấynămchẳngcònhìnhthùgì

nữavàgỉăngầnhết.

Người ta còn đào được một quả tạc đạn 60 ly, thuốc nổ còn nguyên,

nhưngngòiđãbịgãysátvỏ.Chínhởtrạmthứbanày,trôngthấyngườinông

dândẫnđườngLacoste,vìcóthểgâytrởngạinênbịtróingồisaulưngmột

kỵbinh,cứhoảnghốtquaymặtmỗilầnđạnnổvàcốsứcnấpvàolưngkỵ

binhnày,ngườiđãmắng:“Đồngu!Xấuhổchửa!Khéokhôngrồilạibịbắn

chếttừphíalưnggiờ!”Tựtaykẻviếtsáchnàycũngđãtìmthấyởsườndốc

củamộtmôđấtnày,khiđàolớpcátrấttơiởđây,vếttíchcủamộtquảbom

gỉđãlàmnátvụnvàmộtsốnhữngthanhsắtcóthểlấytaybẻgãynhưnhững

quedút.

Nhữnglàmsóngđấtnhấpnhôtrêncáccánhđồngvànghiêngđổvềcác

hướngkhácnhautrướcđâylànơihaibênNapoléonvàWellingtonđấusức,

naykhôngcònnhưhồi18tháng6năm1815nữa,điềuđómọingườiđềurõ.

Vìmuốnlấyởmảnhđấttangtócnàyvậtliệucầnthiếtđểdựnglênmộtđài

kỷniệm,ngườitađãlàmthayđổicảđịahìnhcũ.Chonên,ngaylịchsửcũng

ngẩnngơ,không còn nhận ra đâulàđâunữa.Muốn cho đất nàyđượcvẻ

vang,ngườitađãvạtcảmặtmũinóđilànhưvậy.Hainămsau,Wellington

trởlạiWaterloobuộcphảikêulên:“Cáichiếntrườngcủatôi,ngườitađãđổi

kháchết”.Chỗbâygiờlàcáinềnđấttohìnhtháptrênđặtconsưtử,ngày

xưacòncócáimỏmkhácao,thoaithoảivềhướngNivellesthànhmộtlối

bậc thang đi lại được, nhưng về phía nẻo đi Genappe thì gần như là dốc

đứng.Sườndốcấycaobaonhiêu,ngàynaycóthểđobằngchiềucaocủahai

nấm mồ to tướng như hai gò đất ôm lấy con đường từ Genappe đến

Bruxelles,mộtcáidànhcholínhAnh,mộtcáidànhcholínhĐức.Khôngcó

cáinàocholínhPhápcả.ĐốivớinướcPháp,tấtcảcánhđồngnàylàmộđịa.

Hàngnghìnhàngvạnxebòđấtđãđượcđắpthànhmộtgòchuvinửacâysố,

caonămmươithước,nhờvậycaonguyênMontSaintJeanbâygiờcóthể

leolênbằngmộtlốithoaithoải,chứngàyxưa,hồiđánhnhau,nhấtlàvềphía

HaieSaintethìdốcngượcvàcaolắm.Sườnđồiởđónghiêngdựngđếnnỗi

đạibácquânAnhđặtởđấykhôngtrôngthấydướichânmìnhcáinhàtrại

nằmgiữa đámthunglũng, chỗtrungtâm củatrậnđánh. Ngày18tháng 6

năm1815,mưalạixóilởthêmnhữngsườndốckhókhănnày.Lạithêmcó

bùn,nênleocàngkhó,vìkhôngchỉcóleomàcònphảilộilầynữa.Dọctheo

mỏmcómộtthứhàodài,từxakhómàđoánrađược.

Đườnghàoấylàcáigìvậy?Xinnóingay.ĐâylàđấtBỉ,BraineL’Alleud

làmộtcáilàng,Ohainlàmộtcáilàngkhác.Hailàngấyđềuẩnmìnhtrong

nhữngkhuỷuđấtthấp,cómộtcon đườngđộmộtdặmrưỡinốiliềnnhau.

Conđườngnàybăngquamộtcánhđồngnhấpnhônênđâyđólạichuisâu

vàocácngọnđồinhưmộtrãnhcày,dođó,mộtđôinơi,conđườngthựcchất

làmộthàosâu.Năm1815cũngnhưngàynay,conđườngấycắtngangmỏm

caoMontSaintJeanởquãnggiữahaiconđườngđiGenappevàNivelles.

Chỉcókháclàngàynaynóbằngmặtvớicánhđồng,cònhồiđónólàmột

đườngtrũng.Haibờcaocủanó,vềsau,ngườitađãsanđiđểđắpvàocái

nềnđấtkỷniệm.Tuyvậyphầnlớnconđườnghãycònlàmộtconhàogiao

thông,cókhisâuđếnhàngtrượngvàhaibênbờcaongượcrảiráclạisạtđổ,

nhấtlàvềmùađông,khitrờimưato.Tainạnhayxảyracácnơiđó.Đến

cổnglàngBraineL’Alleud,conđườngquáhẹp,đếnnỗimộtngườibộhành

đãbịmộtcáixebònghiến.Tấmbiađádựngbênnghĩađịađãghirõtênhọ

ngườixấusố:ÔngBernardDebrye,nhàbuônởBruxelles,cũngnhưngày

tháng xảy ra tai nạn, tháng 2 năm 1637.

[75]

 Trên ngọn cao nguyên Mont

SaintJean,conđườnglạiđặcbiệtsâu,mộtngườinôngdân,MathieuNicaise

bịđấttrênbờlởxuống,đãchếtnăm1783,nhưcóghitrênmộttấmbiakhác.

Tấmbianày,phầntrênđãvùilấpkhingườitavỡhoang,nhưngphầnđếbị

lậtngượcngàynayhãycònthấytrênsườncỏbêntráiconđườnglớn,giữa

HaieSaintevànhàtrạiởMontSaintJean.

ConđườngtrũngmentheomỏmMontSaintJeanấy,cáirãnhsâutrên

ngọnsườnđồicaoấy,cáivệtlõmkhuấttrongđấtấy,chẳngcógìbáohiệulà

nócả.Chonên,trongtrậnđánhnhauhômđó,chẳngaitrôngthấynóvàvì

thếnótrởthànhmộtvậtkinhkhủng.

VIII

HOÀNGĐẾHỎINGƯỜIDẪNĐƯỜNGLACOSTE

Thếlà,sánghômđánhtrậnWaterloo,Napoléonlấylàmvừaý.Nhưvậy

làphải,vìkếhoạchtrậnđánhdoôngphácra,nhưtrênđãnói,đúnglàtuyệt

diệu.

Trậnđánhbắtđầu.Diễnbiếnthậtphứctạp.Hougomontvẫncốthủ,Haie

Saintechiếnđấukiêntrì,Bauduinchết.Foyloạikhỏivòngchiến.Lữđoàn

Soyetannáttrướcmộtbứctườngbấtngờ.Guilleminottrongtaykhôngpháo

dùng,khôngthuốcsúng,mộtsựdạidộthại.Cáckhẩuđộipháosalầy.Mười

lămkhẩuthiếubảovệbịđịchđánhtơibờitrongmộtđoạnđườngtrũng.Đạn

tráiphárơivàogiữahàngngũđịch,chuixuốngđấtnhão,khoétthànhhốsâu

làmchobùnbắnratungtóechứchẳngcómảnhđạnnào.Piréđemkỵbinh

ra biểu diễn một cách vô ích ở Braine L’Alleud, làm cho cả đoàn người

ngựa,mườilămđạiđội,gầnnhưbịxóasổ.CánhphảiquânAnhchưacógì

khiếnnaonúng,cánhtráichưabịtiêuhaođángkể.ViệchiểulầmcủaNey

thậtkỳlạ:Đánglẽraphảirảirathìlạichocảbốnsưđoàncủaquânđoànsố

1dàntrậnđôngđặc.Nhữngđộihìnhhaimươibảyhàngdàybít,nhữngtrận

tuyếnhaitrămngườisansát,cứthếmànộpmìnhchođạnghémcủađịch,cứ

thếmàđểchođạnđạibáckhoétnhữnglỗtrốngkinhkhủng.Hàngngũcác

độixungkíchrờirạc.Bourgeois,DonzelotvàDuruttelâmnguy,Quiot bị

đẩylui.TrungúyVieux,nhàlựcsĩtốtnghiệptrườngbáchkhoa,bịthương

tronglúcđangvácbúaphácửaởHaieSainte,vìquânđịchbắntừtrênchiến

lũychắnngangkhuỷuđườngtừGenappeđiBruxelles.SưđoànMarcognet

bịkẹpgiữabộbinhvàkỵbinhđịch,mộtđằngbịquânbộcủaBestvàPack

núp trong ruộng lúa bắn gần sátnách, một mặt bị quân kỵ củaPonsonby

chém.CôngTướcSaxeWeimarvẫnchiếnđấuvàgiữvữngkhiđộipháobảy

khẩucủaôngbịhóc,mặcdùBáTướcD’Erlon,FrischemontvàSmohaintấn

côngmãnhliệt.Lácờcủatrungđoàn105bịmất,lácờcủatrungđoàn45

cũngbịcướp.CáitênkỵbinhPhổ,mặcquânphụcđen,bịlínhgáccủađoàn

cơđộngbatrămngườiđisụcgiữaWavrevàPlancenoitbắtđược.Những

điềunókhairathậtđánglo.Grouchyđếnchậmquá.Mộtnghìnnămtrăm

ngườichếttrongvườnquảHougomonttrongnonmộtgiờ.Mộtnghìntám

trămngườingãchungquanhHaieSaintetrongmộtthờigianngắnhơn.Tất

cảnhững sự kiện bão táp ấy diễn ratrướcmặtNapoléonnhưnhững đám

mây vần của trận đánh. Nó chỉ làm cho mắt rồng hơi mờ đi một thoáng,

nhưngkhônghềlàmcholòngtinsắtđáấylunglay.Ôngđãquennhìnthẳng

vàochiếntranh.Ôngkhôngbaogiờđemtừngchitiếtmàcộnglại.Consố

khôngquantrọnglắm,chỉcốtnóđưađếntổngsốcuốicùnglàchiếnthắng.

Chodùnhữngbướcđầucóchệchchoạc,ôngcũngchẳngvìthếmàlongại,

vìôngtinchắcmìnhnắmđíchcuốicùng.Ôngbiếtchờđợi,coimìnhnhưở

ngoàivòngsốmệnhvàngangtầmvớisốmệnh.Cóvẻnhưôngnóivớinó:

“Màyđừnghòng”.Napoléonlànửaánhsángnửabóngtối.Ôngcảmthấy

phía tốt thì mình được bảo vệ, còn phía xấu thì mình được khoan dung.

Khôngbiếtđólàđiềucóthậthaylàôngtinnhưthế,nhưngsựthật,cóthể

nóilàmọisựviệcđềunhưđồngmưuvớiông,vềhùavớiông,chonênông

mớicócáimàthờicổgọilàtínhbấtkhảxâmphạm.

Tuy nhiên, khi người ta đã từng trải qua Bérésina, Leipsick,

Fontainebleau,thìlẽrangườitacũngcóthểhoàinghiWaterloo.Trêncõi

caothâmnghìntrùng,đãgợnmộtnétcaumàyhuyềnbí.LúcWellingtoncho

quânlùilại,Napoléonthấyngườimìnhrungđộng.CaonguyênMontSaint

JeantronggiâylátđãvắngbóngquânlínhvàtrậntuyếnquânAnhbiếnmất.

Địchtậphọplạinhưngđồngthờicũnglẩntránh.Napoléongầnnhưnhổm

ngườiđứnglênbànđạp.Tronggiây látchiếnthắngnhưmộttiachớpvụt

hiệntrongmắtông.

WellingtonmàbịđẩylùiđếnrừngSoignesvàbịtiêudiệt,tứcnướcAnh

bị nước Pháp quậtngã một cách vĩnh viễn. Đó lànhững thảm bại Crécy,

Poitiers, Malplaquet, Ramillies được phục thù. Các điều khoản Azincourt

ngườianhhùngMarengosẽxóasạch.Vừanhẩmtrongócgiaiđoạnghêgớm

ấy,Napoléonvừađưaốngnhòmnhìnkhắpmộtlượtcuốicùngtấtcảcácvị

trítrênchiếntrường.Đoànquâncậnvệ,súngchốngxuốngđất,sẵnsàngở

đằngsau,phíadướithấp,theodõicáccửchỉcủaông,trongbụngtinnhưtin

ởChúa.Ôngsuynghĩ,ôngquansátcácsườnđồi,đểýcácđườngdốc,nhìn

xoimóicácbụicây,cácthửaruộngmạch,cácđườnghẻm;cócảmtưởng

ôngtòmòđếmtừngbụigai.Ôngnhìnkháchămchúcácchiếnlũycủađịch

trênhaiconđườnglớn.Haichiếnlũy,haiđốngcâychồngchấtlênnhau,khá

rộng.CáitrênđườngGenappe,phíatrênHaieSainte,cóhaikhẩuđạibác;

trongtoànbộpháobinhđịchchỉhaikhẩunàylàchĩatớiđượcphíacuốicủa

chiếntrường.CáitrênđườngNivellesthìsángloángnhữnglưỡilêcủalữ

đoànHàLandoChasséchỉhuy.ÔngcũngchúýđếnngôinhàthờcổSaint

Nicolas bên cạnh, quét vôi màu trắng, ở góc đường tắt ngang đi Braine

L’Alleud. Ông nghiêng mình thì thầm với người dẫn đường Lacoste. Tên

nàylắcđầurahiệulàkhôngcógì,chắcchắnlànóxảoquyệt.

Napoléonngồithẳngngườilại,trầmngâm.Wellingtonđãlùi.Chỉcònđè

bẹphắntaluônmộtthể.ĐộtnhiênNapoléonquaylạiđằngsau,ralệnhcho

mộtchiếnsĩliênlạcphingựacấptốcvềParisbáotinchiếnthắng.

Napoléonvốnlàmộttrongnhữngthiêntàigâyrabãotáp.Ôngvừatìmra

được đòn sấm sét của mình. Ông xuống lệnh cho kỵ binh thiết giáp của

MilhaudđánhchiếmcaonguyênMontSaintJean.

IX

ĐIỀUBẤTNGỜ

Đoànquânấygồmbanghìnnămtrămngườidànthànhmộthàngtrậndài

mộtphầntưdặm.Ngườihộpháp,ngựakhổnglồ.Tấtcảlàhaimươisáuđại

độikỵbinh.HọcósưđoàncủatướngLefebvreDesnouetteslàmhậuthuẫn,

lại thêm một trăm linh sáu cấm vệ quân ưu tú, một nghìn một trăm chín

mươibảykhinhkỵbinhvàtámtrămtámmươikỵbinhxửtrườngthương

trongđộiquâncậnvệ.Họđộimũkhôngcólôngvàmặcgiápsắt,súngngắn

gàibênyên,gươmdàitreolủnglẳng.Buổisánghồichíngiờkhihọtiếnra

mặttrận,độingũhùngdũng,cờmởtrốnggiong,nhạcbinhcửbàiBảoVệ

ĐếQuốc,mộtđộitrọngpháobênsườn,mộtđộiởtrungtâm,toànquântrầm

trồkhenngợi.Đoànquânxếprảirahaihàng,giữahaiconđườngGenappe

vàFrischemontởtrongtrậntuyếnthứhaidũngmãnhmàNapoléonđãbốtrí

mộtcáchrấtkhoahọc,bêntráicóđoàngiápbinhcủaKellermann,bênphải

cóđoàngiápbinhcủaMilhaud,nhưhaicáicánhsắt.SĩquancầnvụBernard

manglệnhcủaNapoléonđếnchohọ.TướngNeyvunggươmxônglêntrước.

Cảđoànquânrầmrộtiếntheo.

Mộtcảnhtượnghùngvĩdiễnra.Tấtcảđoànkỵbinh,gươmvungcao,cờ

bayphấpphới,kèntrốngvangvang.Nghìnngườinhưmộtphingựatừtrên

đồiBelleAlliance,chínhxácvàmãnhliệtlaoxuốngcáithunglũngkhủng

khiếpđãchônvùibaonhiêuchiếnbinh,khuấthẳnsaulànkhóiđạnrồilại

xuấthiệnphía bên kia thung lũng,độingũvẫnkhépchặt thành một khối

chắcnịch,ngựaphidướilànmưađạn,leolênsườnđồiMontSaintJeanlầy

lộighêgớm.Đoànkỵbinhxônglênoainghiêm,dữdội,khôngnaonúng;

tiếngvóngựaầmầmgiữanhữngđợtsúngtrườngvàđạibác.Haisưđoàn

nhưhaimũidùitiếnlên,sưđoànWathierbênphải,sưđoànDelordbêntrái,

trôngxatưởng hai con rắnthépkhổnglồtrườn lên đỉnh đồivàbăngqua

chiếntrườngnhưmộtđiềukỳdiệu.

Sauđợtxungphongkinhkhủngcủađộikỵbinhđánhchiếmlũybờsông

Moskowatrướckia,thậtchưatừngthấymộtcuộctấncôngnàoghêgớmnhư

thếnày.VắngmặtMuratnhưngcòncóNey.

[76]

Đoànquântiếnthànhmột

conquáivật,tấtcảchỉcómộtlinhhồn.Nhữngđộiquândânglênnhưsóng

trào,cuồncuộnnhưconbạchtuộcuốnmìnhsaulànkhóimùmịtráchtoang

ởđôichỗ.Mũ,gươm,quayđao,môngngựachồmchồmtrongtiếnghòhét,

tiếngđạibác,tiếngkèn,gâynênmộtcảnhnáođộngdữdộivàcókỷluậtghê

rợn.Trêntấtcảcáikhốichuyểnđộngấynổibậtnhữngmảnhgiápsắt,như

vẩytrênmìnhconrắnkhổnglồ.Cảnhtượngthậthùngvĩnhưởthờicổđại

xaxôi,trongnhữngtruyềnthuyếthoangđường,nhữngđoànquânkhổnglồ

mặtngườimìnhngựaxônglênnúiOlympe,nhữngđoànquânkinhkhủng,vĩ

đại,bấttử,nửathầnlinhnửadãthú.

Mộtsựngẫunhiên:Haimươisáuđạiđộibộbinhchờđónhaimươisáu

đạiđộikỵ binh. Bên kia đỉnhđồi,nấpsau những cỗ pháo ngụytrang,bộ

binhAnhbốtríthànhmườibađộihìnhvuông,mỗiđộihìnhvuônggồmhai

đạiđội,dànthànhhaihàngtrận,bảyôhàngthứnhất,sáuôhàngthứhai,

súngkềvai,nòngchĩathẳngvềphíatrướcmặt,chờđónquânthùsắpđến,

bìnhtĩnh,imlặng.Họkhôngtrôngthấyđoàngiápbinh,đoàngiápbinhcũng

không trông thấy họ. Họ nghe đoàn kỵ binh phi ngựa tới như sóng triều

dâng,tiếngvóngựadồndập,nhịpnhàngcàngngàycàngrõ,banghìncon

ngựađangphinướcđại,tiếngáogiáp,tiếnggươmloảngxoảngvàmộthơi

thởlớnthậtlàghêgớm.Mộtphútimlặngkinhhãi,rồiđộtnhiêntrênđỉnh

đồixuất hiện một hàng cánh tay vung gươm, mũsắtnhấpnhô, kèn đồng

sángloáng,cờphấpphới,banghìncáiđầu,banghìnbộriamépxámcùng

kêulên:“HoàngĐếvạntuế!"Tấtcảđoànkỵbinhxônglên,mặtđồirung

chuyểnnhưmộtcơnđộngđất.RồibỗngnhiênởphíatảquânAnh,ởphía

hữuquânta,nhữnghàngkỵbinhđầuchồnlạivàthétlênmộttiếngrùngrợn.

Họđãxônglênđếnngọnđồi,máusôisụcmuốntiêudiệtngayquânthù,xéo

bẹpnhữnghàngbộbinhvàpháobinhcủagiặc,bỗngnhiênmộtcáivựcthẳm

hiệnragiữahọvàquânAnh:ChínhlàconđườngtrũngOhain.

Giâyphútkinhkhủng.Vựcthẳmbấtngờhiệnratrướcmặt,ngaydưới

chânngựa,sâuhaisải,miệngtoanghoác.Đoànkỵbinhxônhauxuốngvực,

hàngthứhaixôhàngthứnhất,hàngthứbaxôhàngthứhai,ngựachồmlên

ngãngửa,giơbốnvórồicứthếtuộtxuốngvựcđèlênnhữngngườikỵbinh;

khôngsaogiữlạiđược;đoànkỵbinhxônglênnhưvũbão,tưởngđèbẹp

quânAnh,lạixéolênquânPháp.Phảilấpđầycáivựcácnghiệtấythìcái

vựcmớiđểchoquânPhápvượtqua,ngườingựacứxônhauxuốngđèbẹp

lẫnnhau,nghiếnnátlẫnnhauthànhmộtkhốithịtkinhkhủng.Khivựcđãlấp

đầy,nhữnghàngkỵbinhsauxéolênngười,ngựamàtiến.Gầnmộtphầnba

lữđoànDuboisbịvùidướivực.Thuatrậnbắtđầutừđấy.

Người địa phương truyền lại, chắc là phần nào ngoa ngoắt, hai nghìn

ngựa,mộtnghìnnămtrămkỵbinhbịchôndướiconđườngtrũngOhainnày.

Consốđócólẽgồmcảnhữngxácchếtngàyhômsaungườitavứtxuống

đấy.CũngnênnhắclạirằngchínhlữđoànDuboisthấtbạinặngnềởđây,

một giờ trước tai nạn, đã tấn công quân địch và giật lá cờ của tiểu đoàn

Lunebourg.

Napoléon trước khi ra lệnh xung phong cho đoàn kỵ binh Milhaud đã

thămdòđịahình,nhưngkhôngnhìnthấytrênmặtđồimộtdấuvếtgìcủa

conđườngtrũngOhain.CáinhàthờtrắngnhỏởgócđườngNivellescũngđã

khiếnôngnghingờ,ôngđãhỏingườidẫnđườngLacostechỗấycóchướng

ngạigìkhông.Ngườidẫnđườngtrảlờikhôngcógì.Cáilắcđầucủamột

ngườinôngdânđãlàmsụpcảcơđồcủaNapoléon,nóinhưvậycũngkhông

ngoalắm.

Nhiềuvậnnạnkháccònđếntiếp.CóthểnàoNapoléonthắngđượctrận

này không? Chúng tôinói: Không. Vì sao?Tại Wellington? Tại Blücher?

Không.DoChúamàracả.BonapartemàthắngtrậnởWaterloothìđiềuđó

khônghợpvớiquyluậtcủathếkỷmườichínnữa.Rấtnhiềusựkiệnmới

đangchuẩnbịxuấthiện,nhưngNapoléonkhôngcóchỗđứngtrongđónữa.

Từlâuđãcódấuhiệuviệcchẳngchiềungười.Đãđếnlúcconngườitorộng

ấyphảisụpđổ.Conngườiấyđènặngquáđánglênvậnmệnhnhânloạilàm

lệchmọithếcânbằng.Riêngmộtmìnhôngmàchấpcảvũtrụ.Tấtcảsinh

lựctràntràocủaloàingườitậptrungvàomộtđầuóc,cảthếgiớinhưdâng

lêntrítuệmộtconngười,nếutìnhhìnhđómàkéodàithìvănminhcócơ

tiêudiệtmất.Đãđếnlúcluậtcônglýkhônggìsuysuyểnnổiởtrêncaophải

chúý.Bởivìchắchẳnbaonhiêunguyêntắc,baonhiêulựclượngđiềukhiển

mọisựvậnđộngbìnhthườngtronglĩnhvựctinhthầncũngnhưtronglĩnh

vựcvậtchất,đãlêntiếngphànnàn.Máuthànhsông,xươngthànhnúi,tiếng

khócmấtcon,mấtchồng,còncónhữnglờikêucanàođángsợhơn!Khimặt

đấtrênxiếtdướimộtáchquánặngnề,thìtừbóngđêmcũngcónhữnglời

rênrỉhuyềnbívangđếncaoxanhlồnglộng.

Napoléonđãbịtốgiáctrướcđấttrờivàsựsụpđổcủaôngđãđượcquyết

định.BởivìônglàmrầyChúa.ChonênWaterloonàophảilàmộttrậnđánh,

đólàcảnhtượngđấttrờingảvềphíakhác.

X

CAONGUYÊNMONTSAINTJEAN

Cùnglúcvớicáihàosâu,cáckhẩuđộipháocũngxuấthiện.Sáumươicỗ

đạibácvàmườibađộihìnhvuôngnổsúngnhưsấmsétvàođoàngiápbinh,

gầnnhưngaysátnách.TướngDelordgandạ,đưataylênchàopháoAnh

nhưtheokiểunhàbinh.Tấtcảpháobinhcơđộngcủađịchđềuphóngnhanh

trở vào giữa các đội hình vuông. Giáp binh không có lấy một lúc được

ngừnglạiđểchỉnhđốn.Taihạiởđườngtrũngcólàmchohọthiệthạinhiều,

nhưngkhônglàmchohọngãlòng.Đólànhữngconngười,cònítbaonhiêu

càngdũngcảmbấynhiêu.

Chỉ một mình đội ngũ của Wathier lâm vào tai họa. Còn đội ngũ của

Delord,thìhìnhnhưNeylinhcảmsẽcócạmbẫy,nênchotiếntạtquabên

trái,dođóđãđếnnơinguyênvẹn.Họphingựanhảyxổvàocácđộiquân

địch.Ngườinằmrạptrênlưngngựa,ngựabuônglỏnghếtcương,gươmsẵn

sàng,súnglămlăm.Lâmtrậncónhữnglúcmàtinhthầncủangườilínhlàm

choconngườihọrắnlạinhưtượngđồng,nhưsắtđá.Đólàcáctiểuđoàn

quânAnh,bịtấncôngmộtcáchđiêncuồng,nhưngvẫntrơtrơ.

Cảnhtượngthậtkinhkhủng.CácđộihìnhvuôngAnhđềubịtấncôngbốn

mặt một lúc. Chung quanh họ, người ngựa, gươm giáo quay lộn cuống

cuồng. Nhưng họ vẫn lạnh lùng, hàng ngũ chỉnh tề. Hàng thứ nhất, quỳ

xuống,chĩalêrađằngtrước,chờgiápbinhxôngtới,trongkhihàngthứhai

nhằmbắn.Sauhàngthứhaicácpháothủnạpđạnvàopháo;nạpxong,đằng

trướcdãnrachomộtloạtđạnghémbắnvãirarồilạikhéplại.Giápbinhđáp

lạibằng cáchchongựa xéolênngườihọ.Cácconngựatolớnchồmlên,

nhảyquacáchàngngười,phónglêntrêncácdãylêrồicảkhốingườingựa

khổnglồđổsầmxuốnggiữabứctườngngười.Đạnpháochọcthủngtừnglỗ

tronghàngngũgiápbinh,giápbinhphávỡtừngmảngcủađộihìnhvuông.

Từngdãyngườibiếnmất,ngãlăn,bịnghiềnnátdướichânngựa.Nhiềulưỡi

lêcắmlútvàobụngnhữngngườingựaấy.Cácvếtthương,dođócũngkỳdị,

khôngđâucó.Giápbinhđánhnhưđiênnhưdại,cácđộihìnhvuôngcóbịsứt

mẻ,nhưngchỉbịthuhẹplạichứkhônglaychuyển.Đạnghémcủahọcứliên

tụcnổvàogiữađoànngườitấncông.Quangcảnhtrậnđánhthậtkỳ quái.

Cácđộihìnhvuôngchẳngcònlàbinhlínhnữa,màlànhữngnúilửa;cácđội

giápbinhchẳngcònlàquânkỵmãnữa,màlàmộttrậnbão.Mỗimộtđội

hìnhvuônglàmộtnúilửabịmộtđámmâytấncông;phúcthạchđánhnhau

vớisấmsét.

Độihìnhvuôngbêncựchữu,ởvàovịtrítrốngtrảinhấtnênbịtiêudiệt

gầnhếtngaytừnhữnghiệpđầu.Đólànhữngbinhlínhcủatrungđoàn75ở

vùng núi Écossais. Trong lúc tứ phía mọi người đâm chém nhau thì anh

chàngquânnhạctayômkèn,ngồitrêncáitrốngcủamình,vẫnlơđễnhđưa

cặpmắtnhớrừngnhớsuốinhìnvàochỗxaxôi,dạolênmấyđiệunúirừng.

DânÉcossaischếtvẫnnhớđấtBenLothiancủahọcũngnhưdânHyLạplìa

đờivẫnnghĩđếnvùngArgoscủamình.Mộtlưỡigươmkỵbinhđãchémđứt

cảcánhtaylẫncâykèn,giếtchếtnhạccông,cắtngangluônkhúcnhạc.

Quânsốđoànkỵbinhvốnđãítlạigiảmđirấtnhiềusautainạnởđường

trũng,phảiđươngđầugầnnhưvớitoànbộquânđộiAnh,nhưngđượccáihọ

hănglêngấpbội,mộtngườinhưnhânthànhmười.Tronglúcấythìmộtsố

tiểuđoànHanovriensnúngthế.Wellingtontrôngthấybènnghĩđếnkỵbinh

củamình.GiáNapoléonlúcấy,cũngnghĩđếnbộbinhthìcólẽôngđãgiành

phầnthắng.Nhưngôngđãquên,cáiquênđólàmộtlầmlỗilớndẫnđếntai

họakhôngtàinàotránhkhỏi.

Đoàngiáp binh đang ở thế tiến công, đột nhiêncảmthấynhưbị phản

kích.Kỵbinhđịchđãởsaulưng.Thếlàmặttrướccócácđộihìnhvuông,

mặtsaucóSomersetvớimộtnghìnbốntrămkỵbinhcậnvệ.Ôngtacòncó

bênphảiđộikhinhkỵĐứccủaDornberg,bêntráiđộikhinhkỵBỉcủaTrip.

Giápbinhnhưthếlàbịbộbinhvàkỵbinhđánhtứphía,phảichốngđỡcả

bốnmặt.Chẳngságì!Cảđoàntrởthànhmộtcơnlốc.Tinhthầnanhdũng

củahọthậtkhônglờinàotảxiết.Lạithêm,saulưng,pháobinhvẫnnhằmhọ

mànổkhôngngớt.Vìthếhọbịthươngtừsaulưng!Trongmớhiệnvậtgọilà

BảoTàngWaterloocòngiữmộtbộgiápcủahọbịthủngởbảvaibằngmột

viênđạnsúngcỡtoấy.

ChốnglạinhữngconngườiPhápnhưvậy,tấtphảicónhữngconngười

Anhcũngnhưvậy.Vìthếcũngkhôngcònlàmộtcuộchỗnchiếnnữa,màlà

mộtcuộcvậtlộntốitrờiđenđất,mộtcuồngnộ,mộtcơnbốcđồngghêngười

củatâmhồnvàcanđảm,mộttrậnsấmsúngchớpgươm.Chỉtrongchốclát

từmộtnghìntưkỵbinhcậnvệAnhchỉcòntámtrăm.TrungtáFullerbịgiết.

NeydẫndộikỵbinhcủaLefebvreDesnouettesxôngtới.CaonguyênMont

SaintJeangiànhđigiậtlạivớiđịchđếnlầnthứhai.Giápbinhđánhvớibọn

kỵbinhrồilạiquayđánhvớibọnbộbinh.Hay,nóiđúnghơn,cảđámngười

ngựaloạnxạnàyquắpchặtlấynhau,khôngbênnàochịurờibênnào.Giáp

binhđãxungphongmườihailần.Neymấtđếnconngựathứtưbịgiếtdưới

đùimình.Mộtnửagiápninhnằmlại,trênđồi.Nhưngcácđộihìnhvuông

quânAnhvẫnđứngvững.Cuộcchiếnđấukéodàihaitiếngđồnghồ.

ĐạoquânAnhbịlunglaymộtcáchnghiêmtrọng.Thậtchẳngcònnghi

ngờgìnữa,nếuđoànkỵbinhthiếtgiápmàkhôngyếuđivìcáitaihọaởcon

đườngtrũng,thìhọđãđánhtanmặtgiữađạoquânAnhvàquyếtđịnhthắng

lợi.ChínhđoànkỵbinhthầnkỳnàyđãlàmchoClinton,conngườiđãtừng

chứngkiếncáctrậnTalaveravàBadajoz;phảingâyngườikhâmphục.Còn

Wellingtonxemnhưbaphầntưthuatrận,vẫntrầmtrồmộtcáchanhhùng:

“Tuyệtvời!”

[77]

Giápbinhđãtiêudiệtbảytrongsốmườibađộihìnhvuông,

chiếmvàpháhỏngsáumươikhẩutrọngpháo,cướpcủacáctrungđoànđịch

sáulácờvàchobagiápbinhvàbakỵbinhcậnvệmangvềchoNapoléon

trướctrạiởBelleAlliance.

TìnhthếcủaWellingtonđãxấuđi.Trậnchiếnkỳlạnàygiốngnhưmột

cuộcđọsứcgiữahaingườiđãbịthương,nhưngvẫnquyếtliệt,bênnàocũng

vừađánhvừacốhếtsứcnêndầndầnmáuragầnhết.Bênnàosẽngãxuống

trước?

Cuộcvậtlộntrêncaonguyênvẫntiếpdiễn.Đoàngiápbinhđãtiếnđến

đâu?Khôngaicóthểbiếtrõ.Điềuchắclàhômsautrậnđánh,ngườitatìm

thấymộtgiáp binh, cả ngườilẫnngựachết trong cái giàncânxeở Mont

Saint Jean, đúng chỗ bốn con đường Nivelles, Genappe, La Hulpe và

Bruxellesgặpnhauvàcắtnhau.Anhgiápbinhấyđãchọcthủnghàngtrận

củaquânđịch.Mộttrongmấyngườikéoxácanhtara,hiệncònsốngởMont

SaintJean,tênlàDehaze.Hồiấyôngtamườitámtuổi.

Wellingtoncảmthấythếtrậncủamìnhkhôngđứngnổinữa.Tanvỡđến

nơirồi.Đoàngiápbinhchưađạtđượcmụctiêu,vìchưachọcthủngđược

mặtgiữa.Haibêncùngcómặt,trêncaonguyênMontSaintJeanchứchưa

bênnàochiếmđược.NóichođúngthìphầnlớncònởtrongtayquânAnh.

Wellingtongiữkhulàngvàcánhđồngtrêncao,Neychỉchiếmmỏmvàsườn

thấp.Cảhaibênđềunhưcắmrễxuốngmảnhđấtghêrợnnày.Tuynhiênsự

suyyếucủaquânAnhxemchừngkhôngcứuchữanổi.Đạoquânđãthiệthại

ghê gớm quá. Ở cánh trái, tướng Kempt đòi viện binh. Wellington đáp:

“Khôngcó.Bảoôngấytửthủthôi!”Gầnnhưcùnglúcấy,Neycũngxin

HoàngĐếchobộbinhchiviện.Napoléonkêulên:“Bộbinh!Lấyđâurabộ

binh?Họalàbảotađẻra!”Trùnghợpngẫunhiênvàkỳlạ,nhưngthậtrađó

chỉlàtìnhtrạngbênnàocũngkiệtsức.

Tuynhiên,phíabênAnhnghiêmtrọnghơn.Nhữngđợtxungphongdữ

dộicủacácđộigiápthépngựcđồngấyđãnghiềnnátbộbinhđịch.Cóchỗ

đóngmộttrungđoànnaychỉcònmấyngườichungquanhmộtlácờ.Cótiểu

đoànchỉcònmộtđạiúyhoặcmộttrungúychỉhuy.SưđoànAltenởHaie

Sainteđãbịđánhtơitảthìnayhầunhưbịtiêudiệt.LữđoànBỉdũngcảm

của Van Kluze xác nằm ngổn ngang trong ruộng mạch trên đường đi

Nivelles.LínhpháothủHàLan,hồi1811cùngđứngtronghàngngũquânta

ởTâyBanNhađánhWellington,thìnay,1815lạitheoquânAnhđánhlại

Napoléon,họgầnnhưkhôngcònsótlạiđượcngườinào.Sĩquanhaohụt

nhiềuquá.HuânTướcUxbridgebịvỡđầugối,hômsauđemchônốngchân

mình.Trongcuộctấncôngcủagiápbinh,nếubênPháp,Delord,Lhéritier,

Colbert,Dnop,TraversvàBlancardbịloạirangoàivòngchiếnthìphíaAnh,

Altenbịthương,Barnebịthương,Delanceychết,VanMerlenchết,Ompteda

chết,toànbộthammưucủaWellingtonbịtổnthấtnặngnề.Trongcuộcchia

máunàybênAnhphảichịuphầnnặnghơn.Trungđoànsố2vệbinhbịmất

nămtrungtá,bốnđạiúyvàbasĩquancầmcờ;tiểuđoànIcủatrungđoàn30

bộbinhmấthaimươibốnsĩquanvàmộttrămmườihailính,trungđoàn79

sơnbinhcó hai mươi bốn sĩ quan bị thương, mười tám sĩ quan chết, bốn

trămnămmươilínhchết.KỵbinhHanovrienscủaCumberland,cảmộttrung

đoàn,quayluitrướctrậnđánhvàchạyvềphíarừngSoignes,rồirútluitan

vỡvềtậnBruxelles.ViênđạitáchỉhuylàHacke,vềsaubịđưaratòaánvà

cách chức. Các đoàn hậu cần, kéo pháo, chở hàng, tải thương, thấy quân

Pháp tiến dần và nhíchgần đến khu rừng, liền kéo nhau chạyùa vào đó.

QuânHàLan,kỵbinhPhápphangcả,thétlên:Cứu!Cứu!TừVertCoucou

đếnGroenendael,trênmộtquãnggầnhaidặmđivềphíaBruxelles,theolời

nhữngngườichứngkiếnhồiđó,quânlínhchennhauchạytrốn.Tìnhtrạng

hoảnghốtấyghêgớmđếnnỗilâyđếncảHoàngThânCondéởMalinesvà

LouisXVIIIởGand,Wellingtoncoinhưkhôngcònkỵbinhnữa,trừsốdự

trữyếuớtđóngrảisautrạmquânyởnhàtrạiMontSaintJeanvàmấylữ

đoànVivianvàVandeleurphụvàocánhtrái.Rấtnhiềukhẩuđội,nằmbẹp

hư hỏng. Những tình hình này đều do Siborne thú nhận. Còn Pringle thì

phóngtosựthiệthại,đếnmứcchorằngđạoquânAnh-HàLanchỉcònba

vạntư.QuậnCôngThép

[78]

vẫngiữvẻbìnhtĩnh,nhưngđôimôiđãtáinhợt.

VincentủyviênÁo,AlavaủyviênTâyBanNha,cómặttrongtrậnđánhbên

cạnhbộthammưu,tưởngWellingtonnguyđếnnơi.Nămgiờchiều,ôngrút

đồnghồxemvàlẩmbẩmmộtcâunãonuột:“Blücher,hoặclàđêmtối!"

Vừalúcấymộthànglưỡilênhấpnhánhđằngxa,trêncácngọnđồiphía

Frischemont.Giaiđoạnkếtthúccủatấnkịchkhổnglồnàybắtđầu.

XI

HƯỚNGĐẠOCỦANAPOLÉONTỒI,HƯỚNGĐẠO

CỦABÜLOWTỐT

Mọi người đều biết Napoléon đã lầm lẫn đau xót như thế nào. Chờ

GrouchythìBlücherlạiđến,mongcáisốngthìcáichếtlạitới.Cuộcđờicó

nhữngcáioáioămnhưvậy.Địnhlàmbáchủthiênhạ,khôngngờlạinhìn

thấySainteHélène.

Giá như thằng bé chăn cừu làm hướng đạo cho Bülow, tướng của

Blücher,khuyênôngtađổracánhđồngbênkiatheoconđườngrừngphía

trênFrischemontchứkhôngphảiởdướiPlancenoit,thìhìnhthếcủathếkỷ

XIXcólẽđãkhácnay.NapoléoncólẽđãthắngởWaterloo.Bởivìbấtkỳ

mộtconđườngnàokhácởtrênPlancenoitđềudẫnđếnmộtdòngkhesâu,

pháo binh không tài nào qua nổi và như thế Bülow không đến kịp. Như

tướngMufflingtrongquânPhổtuyênbố,nếuBlüchermàđếnchậmmộtgiờ

thìWellingtonđãkhôngcòntrụnổinữa,trậnđánhthuamấtrồi.Nhưvậylà

Bülowđếnrấtđúnglúc.Sựthực,ôngtađãgặpnhiềutrởngạikhôngthìđã

đếnsớmhơnthế.ĐêmtrướcôngđóngdãngoạiởDionLeMontvàsáng

sớmđãrađi.Nhưngđườngxấuquá,cácsưđoànđềumắcphảilầy,không

tiếnđược.Cáccỗpháongậpbùnđếnnửabánhxe.LạiphảivượtsôngDyle

bằngmỗicáicầuhẹpởWavre.ĐườnglêncầulạibịquânPhápđốt,nhàcửa

haibênđườngcònđangcháy.Vìthếcáchòmđạn,cácxecộcủapháobinh

phảichờcholửatắtmớidámđiqua.MãiđếntrưamàtiềnđạocủaBülow

vẫnchưatớiSaintLambert.

Trậnđánhnếubắtđầuhaigiờsớmhơn,thìđếnbốngiờcólẽđãxongvà

dùBlüchercóđếnthìcũngđếnvàolúcNapoléonđãthắngtrận.Nhữngđiều

ngẫunhiênlớnlaonhưvậythậtlàsựtínhtoáncủacõivôbiênnào,takhông

tàigìhiểunổi.Từtrưa,Napoléonlàngườiđầutiên,nhìnthấyquaốngnhòm

ởphíacuốichântrờimộtcáigìlàlạlàmôngđểý.Ôngnói:“Tathấyđằng

xa kia có một đám bụi hình như là quân đội”. Ông lại hỏi Quận Công

Dalmatie:“Soult,ôngthấygìphíaSaintLambertkhông?”ThốngChếSoult

đưaốngkínhcủamìnhvềphíađó,đáplại:“Tâubệhạ,cóđếnbốnhaynăm

nghìnngười, chắcchắnlà quâncủaGrouchy”. Nhưngđámbụi cứimlìm

trongsươngmù.Tấtcảcácốngnhòmcủabộthammưuđềutheodõiquan

sátcái“đámbụi”Napoléonđãpháthiện.Cóngườichođólànhữngquân

đoànđangnghỉ.Phầnlớnđềunghĩrằngđóchỉlànhữngđámcây.Trênthực

tếđámbụiấyđứngimthật.NapoléonđãpháiđoànkhinhkỵcủaDaumontđi

trinhsátvềphíacáichấmmờấy.

ĐúnglàBülowdừnglại,imlìm.Tiềnđạocủaôngtamongmanhlắm,

khôngthểlàmgìđược.Phảichờđạiquânđến.Và,ôngđãđượclệnhtậpkết

rồimớibướcvàotrận.Nhưngđếnnămgiờ,thấytìnhhìnhnguyngậpcủa

Wellington,BlücherralệnhchoBülowtấncông.Ôngtađãnóimộtcâudí

dỏm:

—PhảihàhơichoquânAnh.

Mộtlúcsau,cácsưđoànLosthin,Hiller,HackevàRysseltriểnkhaitrước

phòngtuyếncủaLobau,kỵbinhcủa HoàngThânGuillaumenướcPhổ từ

khurừngPariscũngđổra.PlancenoitnổicháyvàtrọngpháoquânPhổbắt

đầurơinhưmưavàotậncáchàngcậnvệdựbịđóngsaulưngNapoléon.

XII

ĐOÀNCẬNVỆ

Tìnhhìnhdiễnbiếnnhưthếnào,mọingườiđềubiết:Mộtđạoquânthứ

bađộtnhiênxuấthiện.Trậnđịavỡlở.Támmươisáukhẩutrọngpháonổ

đồngloạt.PirchĐệNhấtđùngđùnghiệnravớiBülowKỵbinhdođíchthân

Blücherchỉhuy.QuânPhápbịđẩylùikhắpnơi.Marcognetbịquétkhỏiđồi

Ohain,DuruttephảibỏPapelotte.DonzelotvàQuiotrútlui,Lobaubịđánh

vỗvàosườn.Nghĩalàmộttrậnđánhmớiàoàođổlênđầucáctrungđoànđã

tảtơicủaquânta,vàolúctrờitối.Thừathế,quânAnhtrênkhắpcácmặttrận

lạitrởlạitấncông,laovềphíatrước.TrậntuyếnquânPhápbịchọcthủng

mộtquãngto.QuânAnh,quânPhổtrợlựcchonhau,đạntođạnnhỏ,vãira

nhưmưa,thahồmàtiêudiệt.Thếlàtanvỡ,tanvỡmặttrước,tanvỡbên

sườn.Trướctìnhhìnhsụpđổkinhkhủngấy,đoàncậnvệbướcvàochiến

đấu.Biếtthếnàorồicũngchết,họthétto:“HoàngĐếvạntuế!”Thậtxưa

naykhôngcógìcảmđộngbằngcảnhtượngđoànquânsắpchếtđócònvùng

lênhoanhônhưvậy.

Suốtngàyhômấytrờiđầymây.Bỗngnhiên,đúngvàolúcấy-bấygiờđã

támgiờtối-mâyởchântrờivénra.Xuyênquacácvòmcâytrênđườngđi

Nivellesloangloángánhsángđỏbầm,ghêrợncủamặttrờiđanglặn.Người

tanhớcũngmặttrờiấyđãmọclênởAusterlitz.Trongtrậngiảikếtnày,mỗi

tiểuđoànquâncậnvệđượcmộtvịtướngchỉhuy.Friant,Michel,Roguet,

Harlet,Mallet,Morvanđềucómặt.Khicóđộiưubinhcậnvệxuấthiệngiữa

chiếntrườngmùmịt,vớinhữngchiếcmũcao,nhữnghuychươngchimưng,

hàngngũchỉnhtề,cânđối,lặnglẽ,rựcrỡ,quânđịchtưởngnhưtrôngthấy

uyphongcủacảnướcPhápnêncảmthấyphảikínhnể.Hìnhnhưtấtcảcác

chiếnthắngxưanayđangxòerộngđôicánhtiếnrachiếntrườngcùngmột

lúc,chonên,nhữngkẻđangchiếnthắngbỗngdưngcoimìnhnhưthuatrận

vàlùilại.NhưngWellingtonthétto:“Vệbinh,đứnglênvànhằmchođúng!”

Trungđoànvệbinhquânphụcđỏ,đangnằmphụcsaucáchànggiậu,bỗng

đứnglên.Mộtloạtđạnnhưmưabắnvàolácờbasắcđangrùngmìnhchung

quanhbầychimưngcủachúngta.Rồitấtcảlaotớitrước.Cuộcchémgiết

cuốicùngbắtđầu.

Trongbóngtối,đoàncậnvệcảmthấytấtcảhàngngũchungquanhnúng

thếvàkhắpnơiđềucódấu hiệulunglaymuốntanvỡ.Họnghetiếnghô

mạnhainấychạy!Thayvàotiếnghôvạntuế!Mặcchonhữngkẻbỏchạy

saulưng,họvẫntiếptụctiếnlên.Mỗibướctiếnlênhọlạibịbắnthêmnhiều

hơnvàbịgiếtthêmnhiềuhơn.Nhưngkhônghềcóaingậpngừnghoặce

ngại.Línhcũng như tướng trong đoàn quân nàytấtcảđềuanh hùng như

nhau.Chẳngmộtaichịuthiếumặttronggiờtựunghĩanày.

Giữacơnbãotápnhưthế,Neycuốngcuồngnhưnghùngvĩtrongcửchỉ

sẵnsànghysinh,đưamìnhđóntấtcảgươmsúngcủaquânđịch.Conngựa

thứ năm đã chết dưới người ông. Ney mồ hôi ướt đẫm, cặp mắt đổ lửa,

miệng sùi bọt, quân phục bật tung, một bên cầu vai bị một tên giữ ngựa

chémsảlòngthòng,chiếchuânchươngĐệNhấtĐẳngBộiTinhbịđạnbắn

nonglên,toànthânđầymáu,đầybùn,nhưngđẹptuyệtvời!Ôngvunglưỡi

gươmđãgãylên,thét:“MởmắtmàxemmộtThốngChếPhápchếtởchiến

trườngnhưthếnào!”Nhưngvôích,ôngkhôngchết.Ôngphờphạcvàphẫn

uất.ÔngquaythéthỏiDrouetD’Erlon:“Cònanh,anhkhôngchếthả?”Giữa

nhữngtiếngnổcủapháođịchdồnvàobămnátmộtnhúmngười,ôngthét

lên:“Saokhôngdànhphầnchota!Trờiơi!Tachỉmuốntấtcảbomđạnvào

hếttrongbụngnày!”Khôngđâu,conngườibấthạnh,sốphậnđãdànhanh

chonhữngviênđạnPhápđấy.

[79]

XIII

ĐỔVỠ

Đằngsauđộicậnvệtìnhtrạngtanvỡthậtthêthảm.Cảđộiquânxiêungã

độtngộtcũngmộtlúcởkhắpnơi,ởHougomont,ởHaieSainte,ởPapelotte,

ở Plancenoit. Tiếng thét nổi lên: “Bị phảnrồi! Bị phản rồi!” Tiếp theo là

tiếngkêu:“Chạy!Chạy!”Mộtđạoquânbỏchạythìchẳngkhácgìbăngtan.

Tấtcảđềuchôngchênh,rạnnứt,lềnhbềnh,răngrắc,rồilănlóc,đổvỡ,xô

vàonhau,chồmlênnhau.Tanrãchưatừngthấy.Neymượnmộtconngựa,

phóclên,khôngmũ,khôngáo,taykhông,đứngchặnnganggiữađườngđi

Bruxelles,ngănlạikhôngchochạycảquânPháplẫnquânAnh.Ônghếtgọi

lại mắng, cố giữ sức quân đội lại, cố sức ngăn cản không cho nó tan rã.

Nhưng sức ông không xuể. Quân lính chạy xa ông, vừa chạy vừa kêu:

“ThốngChếNeymuônnăm!”HaitrungđoàncủaDuruttechạytớichạylui,

hoảnghốt,nhưbịhấtđihấtlạigiữalàngươmcủakỵbinhPhổvàhọngsúng

củacácsưđoànKempt,Best,PackvàRylandt.Tanvỡlàcuộcẩuđảtồitệ

nhất! Cùng một bên nhưng cứ giết nhau để thoát, tiểu đoàn kỵ binh, tiểu

đoànbộbinhxôlẫnvàonhaurồicùngtanratừngmảng,nhưbọtbèo.Đầu

nàyLobau,đầukiaReille,haicánhđềubịcuốnvàodòngtháclũ.Napoléon

mộtmình,vớichỗcậnvệcònlại,cốsứclàmnhữngbứctườngngăn,nhưng

ôngchỉđemcảtiểuđoàntrựcchiếncủaôngthửcốgắngmộtlầncuốicùng,

chứ chẳng được gì. Quiot lùi trước Vivian, Kellermann trước Vandeleur,

LobautrướcBülow.MorandtrướcPirch,DaumontvàSubervictrướcHoàng

ThânGuillaume.GuyotdẫnđầucáctiểuđoànkỵbinhcậnvệcủaNapoléon

tiếnlênxungphong,đãngãxuốngdướichânngựaquânAnh.Napoléonphi

ngựađuổitheobinhlínhbỏchạy,kêugọi,thúcgiục,đedọa,vanlơn.Cũng

nhữngconngườiấy,sángnaythétto:“HoàngĐếvạntuế”,nhưngbâygiờ

thìháhốcmồmkhôngđáplờinàovànhìncũngkhónhậnrahọnữa.Trong

lúcđóthìkỵbinhPhổmớitới,sungsức,xôtới,bayvàovùnvụt,chém,chặt,

bửa,giết,diệt.Cáccỗpháongựakéolồnglênbỏchạy;línhtiếpđạnbỏcác

xeđạnlại,tháongựacưỡitrốn;nhiềuxetảithươngđổnhào,bốnbánhchổng

ngược,ngángcảlốiđi,tạocơhộichoquânđịchùađếntànsát.Ngườita

giẫmlênnhau,đèbẹpnhau,bướcbừalêncảngườichếtlẫnngườisống,tay

chân cuống cuồng như điên như dại. Bốn vạn người chạy trốn một lần!

Đườngto,ngõhẻm,nàocầu,nàoruộng,nàođồi,baonhiêulũng,baonhiêu

rừng,đâuđâungườicũngđôngnghịt,hốthoảng,cuốngcuồng.Kêukhóc,

thởthan,xắc,súngvứtvàoruộngmạch,chémgiếtđểmởlối,hếtbạnhếtbè,

hếttướnghếttá.Kinhkhủngkhôngtảxiết.NướcPhổcứgươmmàchém

nướcPhápthahồ.Sưtửđãtrởthànhhươunon.Cảnhtanvỡnàylànhưvậy.

ĐếnGenappe,ngườitacốđứnglại,lậpthànhtrậntuyến,cảnquânđịch.

Lobautậphọpđượcbatrămngười,cùngnhauchặncổnglànglại.Nhưng

nếmloạtđạnđầutiêncủaquânPhổ,mọingườilạibỏchạy.Lobaubịbắt.

Ngàynay cònthấyvết đạnấytrên nócmộtngôinhàgạchbênđường,về

phía tay phải, một quãng trước khi vào Genappe. Quân Phổ nhảy vào

Genappe,tứcgiậnsaochiếnthắngchỉcóthế.Họđuổitheomộtcáchđiên

cuồngvàBlücherralệnhtiêudiệtmộtcáchmanrợ.Roguetđãtừngnêumột

cáigươngthảmhạilàhễlínhPhápnàomangđếnchohắnmộttùbinhPhổ

thì hắn dọa đem bắn. Nhưng Blücher bây giờ còn vượt xa hơn. Tướng

Ducesmetrongđộithanhniêncậnvệ,bịdồnđếntrướccửamộtquáncơmở

Genappe,ôngtraothanhgươmchomộttênkỵbinhPhổ,tênnàycầmlấy

gươmvàgiếtluônngườitùbinh.Ngườitakếtthúcchiếnthắngbằngcách

giếthạinhữngngườithuatrận.Chonênphảinóilênlờiphêpháncủachúng

ta,vìchúngtalàlịchsử:TướngBlücherđãtựbôinhọmình.

Sựmanrợấylàmchocuộcđổvỡcàngthêmkhủngkhiếp.Binhlínhthất

trận,tanvỡtuyệtvọng,cứthếcắmđầuchạy,quaGenappe,quangãtư,qua

Gosselies, qua Frasnes, qua Charleroi, qua Thuin, đến tận biên giới mới

dừnglại.Màthanôi!Kẻchạylàai?Chínhlạilàđạoquânvĩđại.Cáitinh

thầnanhdũngtuyệtvờicủađạoquânđãtừnglàmcholịchsử kinhngạc,

bỗngdưngsụpđổtantànhnhưvậy,kinhhoàng,khủngkhiếpnhưvậy,phải

đâukhôngcónguyênnhân?Không.Bóngđencủamộtđườngthẳngkhổng

lồđãchiếuxuốngWaterloo.Đólàngàycủasốmệnh.Mộtsứcmạnhtrên

conngười,đãtạorangàyhôm đó. Do vậy mà mọi vầng trán đều có nếp

nhăn,mọitâmhồncaocảkiaphảihàngphục.Nhữngngườiđãtừngchiến

thắngcảChâuÂu,đànhngãxuống,chẳngnóichẳngrằng,vìđãcảmthấy

đâutrongbóngtốicómộtcáigìghêgớm.Ngàyhômấy,bộmặtnhânloạiđã

thayđổi.Waterloocoinhưlàbảnlềcủathếkỷmườichín.Conngườivĩđại

ấybiếnđilàcầnthiếtchothếkỷvĩđạirađời.Mộtkẻnàođóđứngtrêntấtcả

mọingườiđãphụtráchxếpđặttấtcảcáccôngviệcấy.Bâygiờthìhiểu

đượcvìđâucósựhoảngloạntrênkia.TrongtrậnWaterlookhôngphảichỉ

cómâymàcòncócảđiềmtrời,Chúađãcómặt.

Chậpchoạngtối,trongmộtcánhđồnggầnGenappe,mộtngườibịcuốn

theo dòng thác tan vỡ, vừa xuống ngựa, dáng bơ phờ, âm thầm dữ tợn.

Ngườiấykẹpcươngngựadướinách,rồimộtmình,ngơngác,đitrởvềphía

Waterloo.BấygiờBernardvàBertrandmớiđưataynắmlấyvạtáongườiđó

giữlại.ĐólàNapoléonđangcốsứctiếnvềphíatrước,mộtkẻmộngduto

lớntronggiấcmộngvừađổvỡtantành.

XIV

ĐỘIHÌNHVUÔNGCUỐICÙNG

Nhưnhữnghònđágiữadòngnướcchảy,mộtsốđộihìnhvuôngcủađoàn

cậnvệvẫnđứngtronglànsóngtanvỡvàgiữvữngchođếntối.Đêmđến,cái

chếtcũngđến,họchờcảhaivàđểchocảhaivâyphủlấymình,khônglay

chuyển.Chẳngcònliênlạcgìvớicảquânđộiđãtanvỡkhắpnơi,màcũng

cáchbiệtnhaumỗitrungđoànmỗinơi,nênmỗiđơnvịchỉcònbiếtmình

chiếnđấuchomình.Đểlàmđượcviệcđó,mộtsốbốtrítrêncácngọnđồiở

Rossomme,mộtsốgiữađồngbằngMontSaintJean.Ởđấy,bịbỏrơi,thua

trận,nhữngđộihìnhvuôngdữtợnấyđãchếtdầnmộtcáchâmthầmnhưng

thậtvĩđại.CùngvớihọhìnhnhưUlm,Wagram,Iéna,Friedland

[80]

 cũng

chếttheo.

Đếntối,vàoquãngchíngiờ,dướichâncaonguyênMontSaintJean,còn

mộtsốcácđộihìnhvuôngấy.Nóchiếnđấutrongcáithunglũngnhỏấy,ở

cuốicáisườnđồitrướcđâygiápbinhđãchiếmđược,nhưngbâygiờthìđầy

quânAnh, nóđứngdưới tầmpháotập trungvàdưới lànđạndàyđặccủa

quânđịchchiếnthắng.Ngườichỉhuycủahọlàmộtsĩquanchẳngtiếngtăm

gì,tênlàCambronne.Quânđịchbắnhọmộtloạt,mộtsốtrongbọnhọngã

xuống,nhưnghọcũngbắntrảlại.Cóđiềusúnghọnhỏhơn,íthơn.Vàhọ

phảiluônluônthuhẹpbốnmặttườngcủahọ.Quânlínhchạytrốnxaxa,có

lúcmệtquádừnglại,vẫnnghetrongđêmtốitiếngsúngcủahọthưadần.

Đếnlúcđoànquânấychỉcònmộtnhúmngười,lácờcủahọchỉcònlàmột

miếngvảirách,súnghếtđạncủahọchỉlànhữngquecủi,xácngườichết

chấtcaohơnngườicònsống,tronghàngngũnhữngkẻchiếnthắngnhưcó

mộtthứhoảngsợthiêngliêngtrướcnhữngngườidũngcảmtuyệtvờinày.

PháobinhAnhdừnglạilấyhơi,bỗngdưngimbặt.Đólàmộtthứnghỉngơi.

Nhữngngườichiếnsĩđónhìnthấychungquanhmìnhkhôngbiếtbaonhiêu

làbóngma,nhữnghìnhngườicưỡingựa,bóngđencủacáckhẩutrọngpháo,

màumâybạcnhìnquabánhxevàchuôipháo,cáiđầukhổnglồcủacáichết

màcácchiếnsĩanhhùngđãluônluônnhìnthấytrongkhóiđenởcuốitrận

địa,cáiđầuấyđangtiếnvềphíahọvàtrừngtrừngnhìnhọ.Trongbóngtối,

họ cũng nghe được tiếng trọng pháo nạp đạn, thấy rõ được các ngòi lửa

giốngnhưnhữngmắthổtrongđêm,đangvâyquanhđầuhọvànhữngque

lửanhíchgầnđếnnòngpháo.Vàolúcđó,mộtviêntướngAnh,cóngườinói

làColville,cókẻcholàMaitland,đangnắmtrongtaymìnhcáigiâyphút

cuốicùnglơlửngtrênđầuhọ,bỗngthấyđộnglòng,bèncấttiếngkêugọi:

“HỡinhữngngườiPhápanhdũng,hãyhàngđi!”Cambronneđáplại:“Cục

cứt!”

XV

CAMBRONNE

ĐộcgiảPhápaicũngmuốnđượctôntrọng.Chonên,mặcdùlờiấylàlời

đẹpnhấtmàmột người Pháp đã nói, cũng không thể lặp lại với họ. Thói

thườngkhôngđượcđặtcáicaosiêuvàotronglịchsử.Nhưngchúngtôixin

đượcviphạmđiềuđóvàgánhlấytấtcảtráchnhiệm.

Tronghàngngũnhữnghộphápấylạicómộtkhổnglồ,đólàCambronne.

Nóilờinóikiararồichết.Còngìlớnhơn!Bởivì,ôngđãmuốnthế,thìphải

coinhưôngđãchếtrồi.Cònmặcdùbịbắnnhưvãiđạnôngtacũngkhông

chếtthìđâuphảilỗitạiôngta.NgườithắngtrậnWaterloo,cốnhiênkhông

phảilàNapoléonbịtanvỡ,cũngkhôngphảilàWellington,vìhồibốngiờ

Wellington núng thế và đến năm giờ ông tuyệt vọng, cũng không phải

Blücher vì Blücher chẳng đánh chác gì. Người thắng trận Waterloo là

Cambronne.

Đậplạicáisấmsétgiếtmìnhbằnglờinóiấy,cónghĩalàchiếnthắng.Đó

làđáplạicuộcđổvỡ.Đólànóivớisốmệnh,đólàđặtnềnbệchoconsưtử

dựnglàmkỷniệmvềsau.Đólàcâutrảlờichogiómưađêmtối,chobức

tườngphảnbộicủalâuđàiHougomont,choconđườngtrũngOhain,chosự

chậmtrễcủaGrouchy,chosựkịpthờicủaBlücher.Đólàcườiđùatrongcõi

chết,đứngdậysaukhiđãngãxuống.Đólàdìmtrongvàichữcáiliênminh

củaChâuÂu,dânglênchovuachúanhữngbồnxiamàhọtừngbiết.Đólà

đưacáichữbẩnnhấttrongngônngữlênthànhchữđẹpnhấtbằngcáchpha

lẫnvàođócáitinhthầnsấmchớpcủanướcPháp.ĐólàkếtthúcWaterloo

mộtcáchngạo mạn bằng một giây phàm tục,bổsungchoLéonidasbằng

Rabelais,tómtắtchiếnthắngnàytrongmộtlờicuốicùngkhónói.Đólàmất

đấtđainhưnggiữđượclịchsử,làsaucuộcchémgiếtkinhkhủnglạitranh

thủđượcnhữngkẻbiếtcười.Thậtlàvôcùngvĩđại!

Nóngạomạnvớicảsấmsét,nócótầmhùngtrángnhưbikịchEschyle.

CâunóicủaCambronnecótácdụnglàmgãyxương.Đólàcúđấmkhinhbỉ

làmgãyxươngngực.Chếtđếnnơinhưngứcquánênmớinổralời.Kẻnào

đãthắng?CóphảiWellingtonkhông?Không.BởivìkhôngcóBlücherthì

ông ta đã thua. Có phải Blücher không? Cũng không. Không có công

Wellington trước đó thì Blücher cũng chẳng làm được trò trống gì. Anh

chàngCambronnekiachỉlàmộtkẻđộchànhgiờchót,mộtngườilínhvô

danh,mộthạtbụitrongcuộcchiến.Anhcảmthấyởđâycócáigìdốitrá,mà

dốitrátrongmộtcuộcđổvỡghêgớmnhưthếkiathìbiđátthànhhai.Thế

màđếnkhianhđãsôisụcphẫnuấtthìkẻkialạidámbảoanhbámlấycái

sốngvônghĩa!Hỏiaikhôngnổikhùng?

TấtcảvuachúacủaChâuÂu,tấtcảtướnglĩnhmaymắn,tấtcảnhữngkẻ

làmmưalàmgiótrongthiênhạđềucómặt.Mườivạnbinhlínhthắngtrận

vàtheogótmườivạnấylàtrămvạnkhác,súngchĩarađằngtrước,đạnlên

nòng,sẵnsàng,dữtợn.Chúngđãgiẫmlênđoànquâncậnvệvàđạiquâncủa

Napoléonvàđèbẹpôngta.ChỉcònsótcómỗimộtCambronne.Chỉcònmỗi

mộtcongiunquènnàyđểphảnkháng.Vànóđãphảnkhángthật.Anhtìm

chữnghĩanhưngườitatìmmộtlưỡigươm.Vàanhđãtìmthấynótrongbọt

bèo, bọt bèo chính là nó. Đứng trước trận chiến thắng lạ thường mà tầm

thường,trậnthắngkhôngcóngườithắngnày,conngườituyệtvọngkiađã

vùngdậy.Anhbịcáitolớncủanónghiềnnát,nhưnganhvẫnthấynólàvô

nghĩa.Cónhổvàomặtnócũngchưađủ.Dướisựbứcbáchcủasốđôngsức

mạnhvàcủavậtchất,anhtìmthấychotinhthầnmìnhmộttiếngnói,thứbẩn

thỉunhấtđểbàytỏtháiđộmình.Xinnóilạiđiềunày:Nóiđượcnhưthế,làm

đượcnhưthế,tìmđượcnhưthế,tứclàchiếnthắng.

Nhữngsựkiệnhệthốngtrongđờithườngcótinhthầnriêngcủanó.Tinh

thầnấyđãnhậpvàoconngườivôdanhnàytronggiâyphútkhủngkhiếpkia.

Cambronne đã tìm ra lời nói của mình về Waterloo cũng như Rouget De

l’IsleđãtìmrađượcbàiLaMarseillaise,đólànhờcóngọngióthiêngliêng

thổixuống.Mộtlàngiótừkhốibãotốcủatrờicao,thổiquanhữngtâmhồn

này,làmhọrùngmình,kẻthìhátlênbàiháttuyệtvời,ngườithìnémratiếng

thétdữdội.Lờikhinh bỉmênhmôngấyCambronnekhôngphảichỉnhân

danh Đế Chế mà văng vào Châu Âu, vì như thế còn ít; ông còn vì Cách

Mạngvăngvàoquákhứ.Ngườitađãnghethấylờinóiấyvàngườitađã

nhậnthấytinhthầncácnhânvậtkhổnglồngàyxưanhưnhậpvàoconngười

ấy.CócảmtưởngnhưđólàDantonđangnóihoặcKléberđanggầm.

TiếptheotiếngthétcủaCambronne,giọngngườibênAnhđáp:“Bắn!”

Cáckhẩupháobùnglửasángrực,quảđồirùngmình.Mộtloạtđạnkhủng

khiếpvụtratừcáchọngthép.Mộtđámkhóitocuồncuộnlanra,trăngtrắng

dướiánhtrăngvừalênmờmờ.Khilànkhóitanxongthìkhôngcòngìnữa.

Đámngườianhhùngcònlạiđãbịquétsạch.Đoàncậnvệhoàn toàntiêu

diệt.Bốnbứctườngcủacáicôngsựbằngngườiđềungãrạpdướiđất,nhìn

kỹmớithấythấpthoángcóchútcựaquậytrongđámxácchết.Thếlàcác

đoàncậnvệPháp,anhhùnghơncácđoànquânLaMãnhiều,đãtắtthởở

MontSaintJean,trongnhữngruộnglúaâmu,trênmặtđấtdầmmưavàđẫm

máu. Chỗ đó, ngày nay, cứ bốn giờ sáng, anh chàng Joseph, phụ trách

chuyếnxethưNivelles,lạichoxemìnhđiqua,vừagiơroiquấtvàomông

ngựavừahuýtsáovuivẻ.

XVI

BAONHIÊUQUYỂNSÁCHTRONGTÂMHỒN?

[81]

TrậnWaterloolàmộtđiềukhóhiểu.Đốivớingườithắngcũngnhưđối

vớikẻbại,nóđềumùmờ.TrongtríNapoléonđólàmộtphúthoảngloạn;

[82]

Blüchermùmịt;cònWellingtoncũngchẳnghiểusao.Hãyđọccácbáocáo

mà xem. Những bản tin rối mù, những lời bình luận lúng túng. Kẻ ấp a,

ngườiấpúng.Jominithìphântrậnđánhralàmbốnbước;Mufflingthìcắt

làmbagiaiđoạn;chỉcóCharras,tuyởmộtđôiđiểmcáchđánhgiácókhác

chúngtôi,nhưngđãnắmđượctrongmộtcáinhìncaodiệunhữngnétlớn,

tiêubiểucủacuộcđổvỡnày,cuộcđổvỡcủathiêntàiconngườiđốichọivới

ngẫunhiêncủatrờiđất.Còntấtcảcácnhàsửhọckhácđềunhưbịlóamắt,

chonênphảimòmẫm.Sựthậtđócũnglàmộtngàysấmchớp,mộtngàymà

báquyềnquânsựđổvàcuốntheocácngaivàngkháckhiếnchovuachúa

sửngsốt;đólàngàysứcmạnhphảinhàođổvàochínhchiếntranhlạibại

trận.Trongsựkiệnlịchsửnày,dấuấncủasiêuphàmrấtđậm,nênphầncủa

conngườithậtchẳngcóýnghĩagì.

CấtcáivinhquangchiếnthắngWaterloođốivớiWellingtonvàBlücher

thì nước Anh, nước Đức có mất gì không?Không. Nước Anhdanh tiếng

cũng như nước Đức tôn nghiêm, không nước nào liên quan trong vấn đề

Waterloo.Ơntrời,cácdântộcđượcvĩđạikhôngphảilànhờnhữngphiêu

lưuquânsự,thêthảm.NướcĐức,nướcAnh,nướcPháp,chẳngnướcnào

vậnmệnhlạinằmtrongmộtvỏgươmcả.Ngaythờimàgươmđaokhuavang

ởWaterloo,trênBlüchernướcĐứccóGoethevàtrênWellingtonnướcAnh

cóByron.Thờiđạichúngtađánhdấubằngmộtcuộctrỗidậyrộnglớnvềtư

tưởngvànướcAnh,nướcĐứcđềucóphầnánhsángrựcrỡcủamìnhtrong

buổibìnhminhấy.Cácdântộcấyuynghivìnhữngtưtưởngcủahọ.Trình

độvănminhđượcnânglênvàđónggópcủabảnthân,dosứchọlàmrachứ

khôngphảinhờmộtchuyệnngẫunhiên.Thếkỷmườichín,họcólớnlên

đượcchỗnàothìđókhôngphảibắtnguồntừWaterloo.Chỉcónhữngdân

tộcdãmanmớinổilênđộtngộtsaumộttrậnchiếnthắng.Nhưngđóchẳng

qualàcơnnướclũsautrậnmưadông,khoatrươngồnàotrongchốclát.Còn

nhữngdântộcvănminh,nhấtlàtrongthờiđạingàynay,thìkhôngbaogiờ

vìsựrủimaycủamộttướngcầmquânmàgiátrịmìnhlạitănglênhaygiảm

xuống.Vịtrícủahọtrongnhânloạiđượcquyđịnhbởimộtcáigìkháchơn

mộtcuộcchiếnđấu.Danhdựcủahọ,phẩmchấtcủahọ,ánhsángtàibatrí

tuệcủahọ,ơnChúa!Đâuphảilànhữngquânbàimàkẻanhhùng,người

chinhphụcđemđặtvàocuộcđỏđencủacáctrậnđánh.Nhiềulúctrậnmạc

thìthua,màvănminhlạicótiếnbộ.Vinhquangcógiảm,nhưngtựdođược

tăng.Trốngtrậnimlặng,thìlẽphảilêntiếng.Ởđâyngườithualạilàngười

được.ChonênphảinóivềWaterlootừcảhaiphíavớicáinhìnthậtkhách

quan.Cáigìthuộcvềngẫunhiên,xintrảvềchongẫunhiên,cáigìcủaChúa,

xindânglạiChúa.VậyWaterloolàgì?Mộtchiếnthắng?Không.Mộtsốđộc

đắc.ChâuÂutrúngsốđộcđắc,nướcPháplàngườitrảtiền.

Đặtmộtconsưtửvàođấyđểlàmgì!Waterloochỉlàmộtcuộcgặpgỡkỳ

lạbậcnhấttronglịchsử.NapoléonvàWellington,haingườiấykhôngphải

làkẻthù,màlànhữngngườitráingượcnhau.Trêntrờivốnthíchđốichọi,

nhưngchưabaogiờlàmđượcmộtsựđốilậpsắcsảo,mộtsựđốichiếulạ

lùngnhưthế.Mộtbênlàcáigìcũngchínhxác,cũngđoántrướcnhìnsau,

cũngngangngaysổthẳng,cũngthậntrọng,cũngcẩnmậttínhchuyệntiến

thoáiantoàn,cũngdèdặtsửdụnglựclượngdựbị.Thêmvàođólàmộtnghị

lựcsắtđá,mộtýthứcphươngphápkhônglaychuyển,mộtchiếnlượckhéo

léobiết lợidụngđịathếđịa hình,mộtchiến thuậtbiếtquân phâncácđội

ngũ.Rồiđếnchémgiếtcũnglàkẻmựcgiăngdây,chiếnđấumàtínhtoán

từnggiờtừngphút,chẳngchịubỏsótchútgìchorủimay.Đólàtinhthần

dũngcảmcổđiển,sựđúngđắntuyệtđối.Cònbênkialàtrựcgiác,làthần

đoán,làkỳtàiquânsự,làlinhkhiếusiêuphàm,làconmắtnảylửa,làcái

nhìnsắcnhưchimưngvàgiángmạnhnhưsấmsét.Kèmtheolàmộtnghệ

thuậttuyệtvời,mộttácphongsôinổicoithườngmọikhókhăn,tấtcảnhững

bíẩncủamộttâmhồnsâusắc,mộtuyquyềntuyệtđốinhưđiềukhiểncả

chiếntrường,lôicảsốmệnh,núisông,đồngbằng,rừngrậmvềphíamình,

buộcchúngphảituântheovàcuốicùnglàlòngtinởthờivậncộngvớikhoa

họcquânsự,làmchokhoahọcnàythêmlớnlênnhưngđồngthờicũnglàm

chonóthêmbănkhoăn.TómlạiWellingtonlàmộtchiếntrườngmựcthước,

sáchvở, còn Napoléon lại là một nghệ sĩ thiên tàitrong nghệthuậtchiến

tranh.Vàlầnnày,conngườithiêntàiđãbịconngườitínhtoánđánhbại.

Bấygiờcảhaiphíađềuđợiviệnbinh.NapoléonđợiGrouchy,Grouchy

khôngđến.WellingtonđợiBlücher,Blücherđếnkịpthời.Ngườitínhtoán

giỏiđãthắng.Wellingtonđãgiànhlạithếthắngchochiếntranhcổđiển.Hồi

mớixuấthiện,BonaparteđãgặpnóởÝvàđãđánhbạinómộtcáchoanh

liệt.Voinonramặt,trâugiàchạydài.Chiếnthuậtcũnhưbịsétđánh,mất

tinhthần.CáianhchàngngườiCorsehaimươisáutuổiấy,cáichúdốtkiêu

hùngấylàquáigìmàdámđemmộtnhúmngườikhônglươngthực,không

đạndược,khôngtrọngpháo,khônggiàydép,chẳngraquânđộibinhlínhgì,

cứthếtaykhôngnhảyvàohàngtrậnđầyđủmọithứcủatấtcảChâuÂuliên

kếtlại.Thếmàanhtađãchiếnthắngvôlýtrongnhữngđiềukiệnkhôngsao

cóthểchiếnthắngđược,làmchongườitakhôngtàinàohiểunổi.Cáianh

chàngcuồngtửấylạicùngvớinhúmngườiđó,chẳngkịpnghỉngơigì,liên

tiếpnghiềnnátnămđạoquâncủaHoàngĐếĐức,đuổidồntướngBeaulieu

lênlưngtườngAlvinzi,xôWurmservàoBeaulieu,đẩyMélaslênWurmser

và dồn cục Mack vào Mélas,

[83]

 cái anh chàng ấy ở đâu ra thế? Cái anh

chàngchânướtchânráotrongnghiệpchinhchiếnmàsángrỡnhưsaođólà

ai?Trườngpháicổđiểnvềkhoahọcquânsựchịuthuaanhtanhưngchẳng

thừanhậnanhta.Cólẽtừđómànhữngngườitheođườnglốiquânsựcũ,nề

nếp, chân phương tính toán, thận trọng, sinh ra căm hờn không đội trời

chung với đường lối chiến thuật mới ào ạt, nảy lửa, linh hoạt, thần tình.

Ngày18tháng6năm1815,mốicămhờnấyđãđượcrửasạchvàdướiLodi,

Montebello, Montenotte, Mantoue, Marengo, Arcole, nó đã ghi chữ

Waterloo. Những kẻ tồiđã thắng, đa số lại được yênlòng. Khôi hài thật,

nhưngsốmệnhlạiđồngtình.Vàolúcmạtvậncủamình,Napoléonđãgặp

lại Wurmser hồi trẻ. Chỉ cần nhuộm trắng đầu Wellington là chúng ta có

Wurmser.

Waterloo là một trận đánh vào loại một mà kẻ chiến thắng lại là một

tướng cầm quân loại hai. Trong trận Waterloo, đáng khâm phục là nước

Anh,làlòngcươngnghịAnh,chíkiênquyếtAnh,làdòngmáuAnh:Cáirực

rỡnhất ởđâynói hơithấtlễ,chínhlà bạnthânnước Anh.Khôngphảilà

ngườichỉhuy,màlàquânđộiAnh.

Wellington, trong một bức thư gửi cho Huân Tước Bathurst, tuyên bố

rằngđạoquâncủaông,đạoquânđãchiếnđấungày18tháng6năm1815,là:

“Mộtđạoquânđángghét”.Khônghiểusaoônglạibạcbẽokỳlạđếnthế.

NhữngđốngxươngvôđịnhcònvùidướiđồngruộngWaterloo,đốngxương

ấynghĩnhưthếnàovềcâunóikia?

NướcAnhđãquákhiêmtốn.ĐềcaoWellingtonđếnthếlàhạthấpnước

Anh.Ôngtachỉlàmộtngườidũngcảmnhưmuônnghìnngườikhác.Những

người lính Écossais quân phục xám, những kỵ binh cận vệ, những trung

đoàn Maitland, Mitchell, bộ binh của Pack, của Kempt, kỵ binh của

Ponsonby,củaSomerset,nhữngngườilínhvùngnúithổikèndướilửađạn,

nhữngtiêuđoàncủaRylandt,nhữnglínhmớivừabiếtcầmsúngmàđương

đầuvớiđoànquângiàdặntừngđánhnhauởEsslingởRivoli,tấtcảnhững

conngườiấymớivĩđại,Wellingtonđượccáikiêntrì,cáiđólàưuđiểmcủa

ôngta,khôngbàncãilàmgì,nhưngbấtkỳanhlínhbộbinhnào,anhlínhkỵ

binhnàocũngđãkiêntrìnhưông.Quânthépcũngxứngvới“QuậnCông

Thép”.Nhưngđốivớichúngtôi,chúngtôigiànhchongườilínhAnh,cho

quânđộiAnh,chonướcAnhtấtcảlờicangợicủachúngtôi.Nếuquảcó

một giải chiến thắng thì giải ấy phải trao cho nước Anh. Ở đài kỷ niệm

Waterloo giá người ta xây tượng một dân tộc, chứ đừng xây tượng một

ngườithìcólẽđúnghơn.

NhưngnướcAnhvĩđạisẽphậtývìđiềuchúngtôinóiđây.

SauCáchMạng1688vàCáchMạng1789,nướcAnhvẫncònảomộng

phong kiến. Nó tin tưởng vào dòng giống và tôn ti trật tự. Dân tộc này,

khôngaiquanổivềmặtvinhquangvàquyềnlực,tựhàolàmộtquốcgia

hơnlàtưcáchmộtdântộc.Làdântộcthìnósẵnsàngchịuphụthuộcvà

nhậnmộtnhàquýtộclàmthủlĩnh.Làmthuêthìngườitakhinhcũngđược,

đilínhthìngườitađánhcũngxong.TrongtrậnInkermannngườicứunguy

cho cả đạo quân hình như là một trung sĩ, điều đó mọi người còn nhớ.

NhưngtênngườitrungsĩấykhônghềđượcHuânTướcRaglankểra,vìtheo

tụclệthứbậctrongquânđội,ngườitakhôngchophéptuyêndươngtrong

báocáomộtngườianhhùngcấpbậcdướisĩquan.

Ở một cuộc đọ sức như kiểu Waterloo, trong tất cả mọi sự, chúng tôi

khâmphụcnhấtlànhữngcáingẫunhiênsaolạiđượcxếpđặtkhéoléo,thần

tình đến thế! Mưa suốt đêm, bức tường ở Hougomont, con đường trũng

Ohain,Grouchynghetiếngsúngmànhưđiếc,Napoléonbịhướngđạolừa,

Bülowđượchướngđạochỉđúngđường,tấtcảđềuhìnhnhưđượcđạodiễn

mộtcáchtuyệtdiệutrongcuộcđạibiếnnày.

Tínhchung,phảinóiWaterloolàmộtcuộctànsáthơnlàmộttrậnđánh.

Trongtấtcảcáctrậnđánhcódàntrận,Waterloolànơicóchiếntuyếnngắn

nhấtsovớisốquânthamdự.BênNapoléon,baphầntưdặm,bênWellington

nửadặm,màmỗibênbảyvạnhaichiếnsĩ.Đôngđặcđếnthếthìtànsátlàdễ

hiểu.

Ngườitađãtínhtoánvàxácđịnhnhữngtỉsốsauđây.Vềsốtửvong:Ở

Austerlitz, Pháp, mười bốn phần trăm; Nga, ba mươi phần trăm; Áo bốn

mươiphầntrăm.ỞMoskowa,Pháp,bamươibảyphầntrăm;NgavàPhổ,

mườibốn.ỞWaterloo,Pháp,nămmươisáuphầntrăm;đồngminh,bamươi

mốt.TổngcộngởWaterloo,bốnmươimốtphầntrăm.Mườibốnvạnbốn

nghìnngườichiếnđấu,cósáuvạnchết.

NgàynaycánhđồngWaterlootrôngchẳngkhácgìmọicánhđồng.Nó

vẫncócáiyêntĩnhcủađấtđai,nguồnnuôinấng,chởchechoconngười,

nhưnglạnhlùngtrướcmọicuộcbểdâu.Nhưngbanđêmmộtlànsươngmù

maquáinhưbốclêntừlòngđất.Bâygiờcókháchvãngcảnhnàodạoqua,

quansát,lắngnghe,hoặcmơmàngnhưVirgiletrướccánhđồngPhilippe,

chắcchắnngườiấysẽcócáiảotưởngthấyhiệnlêntrướcmắtmìnhbóngma

củatrậnđổvỡnămxưa.Quangcảnhhãihùngcủangày18tháng6sốnglại.

Cáigògiảđắplàmkỷniệmbiếnđi,consưtửvônghĩaấycũngmờtanvà

cảnhthựccủachiếntrườngdiễnlại.Từngđoànbộbinhnhấpnhôtrêncánh

đồng.Nhiềuvóngựahùnghổvụtquachântrời.Vàngườikháchmơmàng

nhưtrôngthấygươmvunglấploáng,lưỡilêchạmnhaunảylửa,đạnpháo

sánglòasấmchớpđannhaukỳquái.Ngườiấynhưnghecótiếngreohòxa

xôicủatrậnchiếnma.Đâylàbóngưubinhcậnvệ,kialàánhlửagiápbinh.

BộxươngnàylàNapoléon,bộxươngkialàWellington.Tấtcảchỉlànhững

bóng ma, nhưng họ vẫn xô vào nhau, đâm chém nhau. Khe sâu đỏ ngầu,

ngàncâyrungchuyển,sátkhíbừngbừngđếntậnmâyxanh.Vàtrongbóng

tối, Mont Saint Jean, Hougomont, Frischemont, Papelotte, Plancenoit, hết

thảynhữngngọnđồidữdộiấyđềuhiệnra,mờmờ,đầyrẫynhữngbóngma

quaycuồng,đâmchém,tiêudiệtlẫnnhau.

XVII

CÓNÊNCHOWATERLOOLÀTỐTKHÔNG?

Cómộttrườngpháitựdo đáng kính tỏ ra chẳng có ác cảm gì đối với

Waterloo.Chúngtôikhôngthuộctrườngpháiấy.ChúngtôicoiWaterloochỉ

làngàyngạcnhiêncủatựdo.Trứngnhưthếmànởraphượnghoàngnhư

thế,thìrõlàbấtngờthật.

ĐứngtrênchótvótcủavấnđềmàxétthìWaterloolàmộtchiếnthắng

phảnCáchMạng,theochủtâmcủanhiềungười.ĐólàcảChâuÂuchốnglại

nướcPháp,đólàPétersbourg,ViennechốnglạiParis.Đólàtưtưởngbảothủ

chốnglạitưtưởngtiếnbộ,làtinhthầnngày14tháng7năm1789bịtấncông

vàongày20tháng3năm1815,đólàtấtcảcácnềnQuânChủnổikènxung

phongchốnglạiphongtràovùnglênvôđịchcủanhândânPháp.Ướcmơ

củacácthếlựcấylàdậptắtphongtràoCáchMạngsôinổicủadântộcPháp

từ hai mươi sáu năm nay. Cho nên các dòng họ Brunswick, Nassau,

Romanoff, Hohenzollern, Habsbourg mới liên kết với dòng họ Bourbons.

Waterloo,vìthế,cónghĩalàQuânChủthẩmquyềnđượckhôiphục.Nóicho

đúng,nềnĐếChếtrướckiachuyênchế,thìnềnQuânChủsauđó,dophản

ứngtựnhiên,bắtbuộcphảitựdovàngượclạiýmuốncủabọnchiếnthắng,

mộtnềntrậttựcóhiếnchươngmiễncưỡngrađờisauWaterloo.Nhưthế

nghĩalàCáchMạngthậtsựkhôngthểnàobịđánhbạivàdohợpýtrờivà

nhấtđịnhphảixảyra,nênnóphảixuấthiện.TrướcWaterloonóxuấthiện

trongNapoléon,ngườiđãxôđổtấtcảcácngaivàngxưacũ.SauWaterloo

nólạihiệnratrongLouisXVII,khiôngnàybanchodânbảnhiếnchương

nhưngđồngthờicũngphảiphụctùnghiếnchươngấy.Bonapartecấtnhắc

mộtanhđánhxelênngôivuaởNaplesvàmộtanhđộitrưởnglênlàmvua

Thụy Điển; lấy cái bất bình đẳng chứng minh cho cái bình đẳng. Louis

XVIIIphảiduyệtkýởSaintOuenbảntuyênngônnhânquyền.Muốnhiểu

CáchMạnglàgì?HãygọinólàTiếnBộ.Tươnglainhấtđịnhlàmtheotừ

bây giờ. Nó cũng luôn luôn đạt được mục đích, một cách kỳ lạ. Nhờ tay

WellingtonnóbiếnFoytừmộtanhlínhthànhmộtnhàhùngbiện,làmcho

conngườingãxuốngởHougomontấylạiđượcđứngdậyởdiễnđàn.Đó,

TiếnBộđãlàmnhưvậy.Đốivớianhthợấy,khôngdụngcụnàokhôngdùng

được.Chonên,anhtasửdụngvàocôngviệcthiêngliêngcủamìnhchẳng

chútlúngtúng,conngườiđãtừngnhảyquanúiAlpeslẫnôngcụgiàốmđau,

khấpkhểnhởcungÉlysée.Anhtadùngcảôngcụthấpkhớplẫnnhàchinh

phục,nhàchinhphụcvàocôngviệcbênngoài,ôngcụthấpkhớpcôngviệc

bêntrong.Waterloo,chấmdứtđộtngộtcôngviệcpháhoạicácngaivàng

Châu Âu bằng súng gươm, cũng chỉ làm cho Cách Mạng tiếp tục ở một

phươngdiệnkhác.Sứmệnhcủasúnggươmđãhết,sứmệnhcủanhữngnhà

tưtưởngbắtđầu.CáithờihạnmàWaterloomuốnngănlại,đãgiẫmlênnó

vàtiếptụcconđườngcủamình.Cáichiếnthắngđángbuồnấyđãbịtựdo

đánhbại.

Tómlại,cáiđiềurõràngkhôngsaochốicãinổilà,nhữngkẻđãchiến

thắng ở Waterloo, đã núp sau Wellington mà mỉm cười sung sướng, đã

phongchoôngtatấtcảcácdanhhiệuThốngChếChâuÂu,kểcảThốngChế

Phápnhưngườitanói,nhữngkẻđãvuisướngđẩycácxeđấtđầyxươngkhô

đểđắpcáigòsưtử,đãđểmộtcáchđắcývàochânđàikỷniệmcáithờiđiểm

18 tháng 6 năm 1815, đãkhuyếnkhích Blücher chém giết bừa bãi những

ngườithuatrậnvàđứngtrênMontSaintJeanđãdòmxuốngnướcPhápnhư

dòmmộtmiếngmồi,nhữngkẻấylàbọnphảnCáchMạng.Chínhbọnphản

CáchMạngđãthìthầmvớinhaucôngviệcghêtởmlàchặtnướcPhápra

từngmảnh.NhưngđếnParisthìchúngthấymiệngnúilửagầnkềmộtbên,

đấtđáhìnhnhưcháybỏngdướichân,nênchúngtỉnhlại.Chúngđànhấpúng

bằngmộtcáihiếnchương.

ChỉnênnhìnnhậntrongWaterloocáigìcótrongWaterloo.Chủtâmnó

muốnđemlạitựdoư,khôngđờinào.PhảnCáchMạngđãmiễncưỡngtán

thànhtựdo,cũngnhư,theomộthiệntượngtươngtự,Napoléonđãphảibất

đắcdĩCáchMạng.Ngày18tháng6năm1815,Robespierrengồitrênmình

ngựađãbịhấtngãxuốngđất.

XVIII

QUÂNQUYỀNTHẦNTHÁNHLẠIĐƯỢCĐỀCAO

Độctàichấmdứt.CảmộthệthốngChâuÂusụpđổ.ĐếChếtantành,

thiênhạrơivàomộtthờikỳtămtốinhưhồiđếquốcLaMãsuytàn.Cuộc

đờilạiđầyhangsâuvựcthẳmnhưthờicácbộlạcdãman.Cóđiều,cáidã

mancủanăm1815,màphảigọibằngtêncúngcơmcủanólàphảnCách

Mạng,vìíthơisức,nênmauthởdốcvàchẳnglàmgìđượcnữa.Phảinóithật

làĐếChếchếtđicónhiềungườithươngtiếcvàtoànlànhữngngườianh

dũng. Nó đã đi từ một lưỡi gươm đến ngai vàng và nếu như thế là vinh

quangthìĐếChếđíchlàvinhquangđấy.Nóđãgieorắctrênđờitấtcảánh

sángmàmộtchếđộbạotàncóthểbanphátra.Đànhrằnglàthứánhsáng

âmu,cóthểnóithêm,làsángnhưngmàtối.Sovớibanngàyrựcrỡ,nólà

đêmtối,nhưngcáiđêmtốiấymấtđithìcũngnhưđêmtrăngbỗngdưngcó

nguyệtthực.

LouisXVIIItrởlạiParis.Baonhiêunhiệttìnhphấnkhởingày20tháng3

bịnhữngcuộcnhảymúatrênvỉahèxóasạch.Trongngônngữ,anhCorsebị

đemrađốilậpvớichàngBéarnais.

[84]

NgọncờtrênvòmmáiđiệnTuileries

bâygiờmàutrắng.NhữngkẻtrốnranướcngoàihồiCáchMạngnaytrởvề

trị vì. Cái bàn gỗ bách của Hartwell đặt trước chiếc ghế trổ hoa huệ của

LouisXIV.CâuchuyệnBouvines,Fontenoy

[85]

thuởnàomàcứnóinhưmới

xảyrahômqua,cònAusterlitzthìđãthànhcũrích.NgôivuavàNhàThờ

bắt tay nhau một cách oai vệ. Một trong những hình thức tổ chức xã hội

đượccông nhậnởthế kỷmườichín đượcthiếtlậpởPháp vànhiềunước

kháctrênlụcđịa.CảChâuÂudùngphùhiệumàutrắng.Trestaillonđâmnổi

tiếng.Khẩuhiệu“ĐệNhấtThiênHạ”

[86]

lạixuấthiệntrênbứcchạmđákhắc

hìnhmặttrờitỏasáng,đặttrướccửadoanhtrạiởbờOrsay.Chỗtrướckia

quâncậnvệđóngthìbâygiờlàmộtđồncảnhsát.ĐàichiếnthắngCarrousel,

cólẽmangnhiềuchiếncôngquámàsinhralạclõnggiữabaonhiêuthứmới

mẻ.HìnhnhưnócũnghơixấuhổvớicáivũcôngMarengovàArcole,nên

đãxoayxởvớicáitượngcủaQuậnCôngAngoulême.NghĩađịaMadeleine

làcáihốchungghêgớmhồi93,bâygiờđềuxâyđáhoa,đávâncả,vìđây

vốncóhàicốtcủaLouisXVIvàMarieAntoinette.ỞVincennes,mộtcái

thápđượcxâylêntrênmồQuậnCôngEnghien,nhắclạirằngQuậnCôngbị

giếtngaytrongthángNapoléonlàmlễđăngquang.GiáoHoàngPieVIIđã

cửhànhlễđăngquanggầnvớingàyCôngTướcEnghienchết,thìbâygiờ

lặnglẽcầuphúcvềsựsụpđổcũngnhưtrướckiaôngđãbanphúcchobước

đilên.Ở Schoenbrunn có một emnhỏbốntuổi,mongmanh như một cái

bóng,aigọiemlàvuaLaMãthìcũngnhưlàphiếnloạn.Ấy,cuộcđờicứ

nhưthế,tấtcảcácvịvuachúacácnơiđềutrởlạingôicũ,cònngườilàmbá

chủChâuÂuthìnayđãởtrongtù.Chếđộcũbâygiờtrởthànhchếđộmới,

trênkhắpmặtđấtchỗtốiđãthànhsángvàchỗsángđãthànhtối.Tấtcảđều

chỉvì,mộtbuổichiềumùahènọ,mộtchúchăncừuđãnóiởtrongrừngvới

mộtngườiPhổ:“Đilốinàychứđừngđilốikia!"

Cáinăm1815ấyquảnhưmộtđầuxuânảmđạm.Nhữngthựctếdơbẩn,

độcđịacủamộtchếđộgiànuabỗngkhoáclênmìnhmộtchiếcáomới.Lừa

dốikhoácáoCáchMạng1879.Quânquyềnthiêngliêngđeomộtcáimặtnạ

làbảnhiếnchương.Nhữngcáibịađặtcũngvỗngựctađâylàhợphiến.Bao

nhiêuthànhkiến,mêtín,mưutoanđềutâmtâmniệmniệmcáikhoản14và

phủlênmìnhlớpsơncủachủnghĩatựdo.Thậtchẳngkhácgìkhácloàirắn

thayda.

Napoléonđãlàmchoconngườilớnlênnhưngđồngthờicũngbénhỏlại.

Lýtưởng,ởvàocáithờivậtchấthuyhoànglàmchúatểấy,đượctặngcáitên

lạlùnglàhệýthức.Conngườianhhùngđóđãdạidộtchếnhạotươnglai.

Nhưngnhândânkhắpnơi,dùcóphảilàmbiađỡđạn,cũngcứsaymêcon

ngườicầmsúngấyvàthâmtâmhằngmongđợi.Ôngấyđangởđâu?Đang

làmgì?Mộtngườiquađườngnóivớimộtthươngbinhđãtừngthamgiacác

trậnMarengovàWaterloo:“Napoléonchếtrồi”.Ngườilínhấyliềncãilại:

“Ngườimàchếtà!AnhbiếtNgườirồichứ!”Trongtrítưởngtượngcủaquần

chúng,conngườibịquậtđổấyđãtrởthànhbấttử.SauWaterloocảnhtrời

ChâuÂunhưtốisầmlại.Napoléonbiếnđi,đểlạirấtlâumộtkhoảngtrống

mênhmông.Bọnvuachúanhảyvàochỗtrốngấy.Cácchếđộgiàcỗicủa

bọnChâuÂulợidụngcơhộivựcnhauđứngdậy.Mộtliênminhthầnthánh

đượchìnhthành.“LiênMinhHẩu”thìđúnghơn.CánhđồngWaterlootaiác

đãbáotrướcđiềuđóbằngcáitênmộtquảđồicủamình.

[87]

ChâuÂucổđanghồiphục.Đứngtrướctìnhhìnhđó,mộtnướcPhápmới

đượcphácratrênnhữngnétlớn.TươnglaimàtrướckiaNapoléonhaychế

giễu,bắtđầuxuấthiệntrêntránđeomộtngôisao,saoTựDo.Cácthếhệtrẻ

đềunhiệtliệthướngvềngôisaoấy.Điềulạlàhọvừamêtươnglai,làTự

Do,lạivừatiếccáiquákhứ,làNapoléon.Cuộcbạitrậnaingờđãlàmkẻ

thua trận lớn lên. Bonaparte ngã xuống lại có vẻ cao hơn Napoléon đang

đứng.Dođónhữngchiếnthắngsinhlongayngáy.NướcAnhcắtHudson

Lowecoigiữ,nướcPháp choMontchenurìnhmò.Conngườikhoanhhai

chúa.Alexandrecoiôngtalàmốilomấtngủcủamình.Thậtratấtcảsựhãi

hùngkiasởdĩcólàdoôngđãchấtchứatrongmìnhmộtkhốilượngCách

Mạngquálớn.ĐiềuđócũngcắtnghĩacáichủnghĩatựdoBonaparte,vừa

cắtnghĩamàcũngvừathathứ.Cáibóngmaấyvìthếcứlàmchocảthếgiới

cũrunsợ.CòncáimỏmđáSainteHélènethấpthoángởchântrờithìvua

chúađềunhưnhấpnhỏmngồikhôngyêntrêncácngaivàng.

NapoléonmònmỏidầnởLongwoodthìsáuvạnngườingãxuốngởchiến

trườngWaterloocũngyênlặngmàtrởthànhtrobụi.Chútítyêntĩnhcủahọ

đãlantỏavàocuộcđời.HộinghịViennetiếpthucáiyêntĩnhấylàmthành

cáihiệpđịnhnăm1815.CảChâuÂugọiđólàPhụcHưng.

ĐấyWaterloolànhưthếđấy.Nhưngcáiđócónghĩalýgìđốivớivôbiên

vôtận?Đứngtrướcmênhmôngmộtconbọnhảytừlácỏnàysanglácỏkia,

cókhácgìconchimphượnghoàngbaytừthápchuôngnàyquathápchuông

nọchođếncácthápcaocủanhàthờĐứcBà.Chonêntấtcảcáthứbãotố,

mây mù, chiến tranh,hòa bình, bóng tối kia cũng chẳnglàm mờ nổi một

phútánhmắtcủavôbiên.

XIX

CHIẾNTRƯỜNGBANĐÊM

Cuốnsáchnàycầnnênchúngtahãytrởlạibãichiếntrườngnàymộttí.

Đêm18tháng6năm1815,trăngtrònvànhvạnh.Trăngsoiđườngcho

đoànquâncủaBlüchertruykíchvàchémgiếttànbạo,trăngsoitỏdấuvết

ngườitrốnchạy,trăngnhưnộpđámtànquânấychođoànkỵbinhsaymáu

kiavàgiúpmộttayvàocuộcthảmsát.Banđêmthườngcónhữnglúctỏra

đồngtìnhvớitaihọamộtcáchkinhkhủngnhưvậyđó.

Phátđạibáccuốicùngimrồi,cánhđồngMontSaintJeanlạimênhmông

lặngngắt. Thóithường,đã thắngthìphảicógì tỏlàmình thắng,chonên

quânAnhchiếmlấytrạicủaquânPháp,đểngủngaytrêngiườngkẻbạitrận.

Họđi quaRossommemột tívàđóng dãngoạitạiấy.Quân Phổbậnđuổi

theotànquânPháp,cònđangtiếnvềphíatrước.Wellingtonbènvàolàng

WaterloođểviếtbáocáogửivềchoHuânTướcBathurst.

Nếucâu“cúkêumaăn”màdùngđượcthìápdụngvàotrườnghợplàng

Waterloonàythậtđúngquá.LàngWaterloochẳngcóliênquangì,còncách

chỗ đánh nhau đến nửa dặm. Mont Saint Jean bị pháo dập, Hougomont,

Papelotte,Plancenoitđềubịđốtcháy,HaieSaintethìxungphongmớichiếm

được,cònBelleAlliancethìmụckíchhaiđộiquânchiếnthắngômchầmlấy

nhau.Thếmàcáctênnàyngườitachỉmangmáng,cònWaterloochẳngcó

vaitrògìtrongtrậnđánhnàylạichiếmtấtcảvinhdự.

Chúngtôichẳngphảilàngườinóitốtchochiếntranh.Códịp,chúngtôi

cũngnóilênnhữngsựthật.Chiếntranhcónhữngvẻđẹpquáưđauxót,điều

đóchúngtôikhônghềgiấu;nhưngcũngxincôngnhậnlànócũngcóđiều

ghêtởm.Mộtđiềulạlùngnhấtlàchiếnthắngxongthìquầnáođồđạctrên

ngườichếtcũngbịlộtxongvàthôngthườngthìhômsaumặttrờimọclên

trênnhữngxácchếtđãtrầntruồngnhưnhộng.Ailàmcáitròđó?Kẻnàođã

trátdơlênchiếnthắngnhưvậy?Bàntaybẩnthỉunàođãlầnvàotúingườita

lanhlẹvậy?Quântrộmcắpnàođãdámchơicáimẻấpngaysấplưngchiến

thắng?Mộtđôitriếtgia,trongđócóVoltairekhẳngđịnhđóchínhlànhững

kẻthắngtrận.Họnóirằngchínhnhữngkẻcònđứngcướpngườiđãlàmchứ

cònaivàođó,vìcóaiđếnthayhọđâu.Banngàyhọlàchiếnsĩanhhùng

nhưngbanđêmhọlàconyêuhútmáu.Xétchocùng,đãgiếtđượcngườithì

kểcũngcóquyềntướclấymộtítđồđạcchứ!Nhưngriêngphầnchúngtôi,

chúngtôikhôngnghĩnhưthế.Ailạicũngconngườiấymàkhidũngcảm

xônglênthìháihoachiếnthắng,khilạiđilộtgiàymóctúinhữngxácchết.

Khôngthểđược.Điềuchắcchắnlàđitheosauđộiquânchiếnthắngthường

lànhữngkẻtrộmcướp.Nhưngởđâycũngnêntrừngườiquânnhân,nhấtlà

ngườiquânnhânhiệnđạira,vìhọkhôngliênquangì.

Mỗiđạoquânđềukéotheomộtcáiđuôi,chínhđólàchỗđángbuộctội.

Thôithìđủloại:Nhữngquânănsương,nửabồihầunửatrộmcướp,đủloại

dơiloạivạcănnhờvàobóngtốicủachiếntranh,nhữngtênmặcquânphục

màchẳngđánhđấmgì,nhữngtêngiảốm,giảđau,nhữngtênđithìchậmmà

cướpgiậtthìnhanh,nhữngtênbáncantinelậuchuyênăncắprồiđembánlại

cókhicảvợđitheo,líchkíchtrongnhữngxebònhonhỏ,nhữngkẻhành

khấttìnhnguyệndẫnđườngchocácsĩquan,nhữngtênlưumanh,trộmcắp.

Chúngtôikhôngnóiđếnquânđộithờinay;ngàyxưamộtđạoquânđiđường

kéotheo tấtcảcácloạingười ấy,đếnnỗi trongthuậtngữphảicócáitên

riêngchonólà“đoànquânlếchthếch”.Chúngđinhưvậy,nhưngchẳngđạo

quânnào,chẳngnướcnàochịutráchnhiệmvềchúngcả.Cókhichúngnói

tiếngÝnhưngđitheoquânĐức,cókhichúngnóitiếngPhápnhưnglạiđi

theoquânAnh.ChínhHầuTướcDeFervacquesđãbịmộttênkhốnnạnnhư

thế,đitheoquânTâyBanNha,lừaphỉnhbằngmấytiếngPháptrờiơi,nên

nhậnnólàngườibênta,đểbịnógiếtchếtvàcướpngaytrênchiếntrường,

trongđêmtiếpliềnchiếnthắngCerisoles.

Trộmcắpđẻrabọnchuyêntrộmcắp.Aiđãđặtracâutụcngữđángghét:

Bênđịchphụckíchbênta?Chínhcâuấyđãđẻracáidịchtrộmcắpmàchỉ

cómộtkỷluậtthậtvữngmớicóthểngănchặnnổi.Cónhữngdanhvọng

khôngxứngđáng.Ngườitakhônghiểuvìsaomộtsốtướnglĩnhđượclòng

ngườiđến thế.Thậtra họcũngcó tài,nhưngđó làchuyệnkhác. Turenne

chẳnghạn,

[88]

Turenneđượcbinhsĩyêumếnvìôngtachophéphọthahồ

cướpbóc.Chophéplàmđiềuxằngbậycũnglàtốtbụng.Chonênôngtatốt

đếnnỗichoquânlínhcủamìnhlàmcỏcảxứPalatinat.Nóichođúngthìđi

theođạoquâncóíthaynhiềukẻcắplàtùyngườichỉhuynghiêmhaykhông

nghiêm.ĐốivớihaitướngquânHochevàMarceau

[89]

thìkhôngcó“quân

lếchthếch”nàođitheocả.CònWellingtonnóichocôngbằngcũngkhông

cóbaonhiêu.

Tuyvậy,đêm18rạng19tháng6,ngườitacứcướpbócđồđạccủangười

chết.Wellingtonthậtrarấtcứngrắn.Ôngđãralệnhkẻbịbắtquảtangsẽbị

đemraxửbắn.Nhưngthóitrộmcướpvẫnlìlợm.Đằngkiacóxửbắncũng

mặckệ,ởđâycứcuỗmcáiđã.Đêmấy,mặttrăngtrêncánhđồngtrôngthật

ghêrợn.Khoảnggiữađêm,mộtngườiđànônglầnmò,haynóichođúngbò

vềphíaconđườngtrũngOhain.Chắchẳnlàmộtloạingườinhưđãmôtả

trênkia.KhôngphảilàngườiPháp,khôngphảilàngườiAnh,khôngphải

nôngdân,khôngphảilính,hìnhnhưlàmachứkhôngphảingười,đánhhơi

thấyngườichết,lấytrộmcắplàmchiếnthắng,mòđếntướcđoạtWaterloo.

Hắnmặcmộtcáiáongoàigiốngnhưmộtcáiáokhoác,dángđiệuvừatáo

tợnvừalosợ;vừatiếnvềphíatrước,vừanhìnlạiphíasau.Hắnlàai?Cólẽ

đêmtốibiếtlịchsửcủahắnnhiềuhơnlàbanngày.Hắnkhôngmangcáibị

nàonhưngbêntrongcáiáokhoáccủahắnchắccónhữngcáitúirộng.Thỉnh

thoảnghắnđứnglại,nhìncánhđồngchungquanhnhưxemcóaitheodõi

mìnhkhông;đột nhiên hắn cúirạpxuốngđất,lật lên một vậtgìyênlặng

khôngcửđộng, rồi lại nhổm dậylẩnđichỗ khác. Trông điệubộhắn,cái

dángvộivàng,bímậtcủahắntưởngnhưnhữngbóngmalúchoànghônhiện

lênởcácnơicổtíchđiêutàntrongtruyềnthuyếtngàyxưa.Nhữngconcò,

convạcănđêmtrênđầm,ruộngcũngcónhữnghìnhbóngnhưvậy.Trong

đámsươngmùngườitinhmắtđểýsẽthấygầnđấycócáigìgiốngmộttoa

xecủangườibánănnhỏ,máiđanmâysơnhắcín,đỗđằngsaucáilềuởgóc

đườngNivellesvàđườngMontSaintJeanởDeBrainel’Alleud.Xeđóng

mộtconlừađói,cóhàmthiếc,đanggặmcỏ.Trongxecómộtngườiđànbà

ngồitrênmộtđốngnhữnghòmvàbaobị.Cáitoaxenàyvàtênăntrộmkia

chắckhôngxalạnhau.

Đêmquang,trờikhôngcómộtgợnmây.Mặtđấtthìđỏlòmnhưngtrăng

vẫnbạc.Trờivẫnthườngthờơnhưvậy.Trêncánhđồng,nhữngcànhcâybị

đạnbắngãy,nhưngcònvướngtrênthâncây,đuđưanhènhẹtheongọngió

đêmthanh.Hìnhnhưcómộtluồnghơithởlàmchuyểncácbụicây.Cỏrùng

mìnhnhưcónhữnglinhhồnbayđi.Xaxanghemơhồtiếngđộngcủanhững

toánquântuầnphòngchungquanhdinhtrạiquânAnh.XómHougomontvà

HaieSaintevẫncònbốccháy,mộtởphíaĐông,mộtởphíaTây;giữahaicái

ngọnlửaấynhững đốm lửa của dinhtrạiquânAnhgiống như một chuỗi

hồngngọcnốiliềnhaibônghoataithànhmộtđườngbánkínhmênhmông

trênnhữngngọnđồiphíachântrời.

ChúngtôinóiđếncáitaihọaởchỗconđườngtrũngOhain.Cáichếtrùng

rợncủabao nhiêu chiến sĩ dũng cảm,cứnghĩđến cũng thấy kinh khủng.

Nếucómộtcáigìđángghêsợ;mộtsựthậtnàokinhkhủnghơnácmộngthì

làđiềunày:Đangsốngdướiánhtrờichóilọi,đangsốngcườngtránglành

mạnh,tươivui,nụcườiluônluônngạonghễtrênmôi,đangtiếnlêngiành

lấyquangvinhngaytrướcmặt,đangthấytronglồngngựcbuồngphổinở

căng, trái tim đập mạnh, ý chí sáng suốt, đang nói, đang nghĩ, đang yêu,

đangcómộtngườimẹ,mộtngườivợ,mộtđàncon,đangsốngtràntrềánh

sáng,thếrồibỗngnhiên,chỉkịpkêulênmộttiếng,khôngđầymộtphútlộn

nhàoxuốngvựcthẳm,chồngchấtđèlẫnnhau;nhìnthấybônglúa,thấyhoa

thấygươmcủamìnhvôdụng,thấytrênmìnhlàmộtđốngngười,dướimình

làmộtđốngngựa,cựaquậyvôích,nghethấyxươnggãydướimóngngựa

trongbóngtối,thấynhưmộtgótgiầygiẫmlòimắt,cắnđiêncuồngnhững

móngsắtngựa,ngạtthở,cốhétlên,quằnquạidướicáiđốngkinhkhủngvà

nghĩrằng:Vừamớiđây,talàmộtngườicườngtráng.

Ởcáichỗchếthạithảmkhốcmớiđâycònvangtiếngrênrỉ,bâygiờhoàn

toànyênlặng.Conđườngtrũngngậpđầynhữngngườivàngựa,dằngdịtlấy

nhau,hỗnđộn,ghêgớm,khôngcònthấyhaibênbờnữa,xácngườivàngựa

đãlấpphẳngconđườngngangvớimặtcánhđồngnhưmộtđấuthócgạtsát

miệng,mộtnúithâyởphíatrên,mộtsôngmáuởphíadưới,đólàcảnhtượng

con đường ấy trong đêm hôm 18 tháng 6 năm 1815. Máu chảy đến tận

đường Nivelles, loang ra như một cái ao trước một đống cây chặn ngang

đườngmàbâygiờdânđịaphươngcònchỉđược.Mọingườicònnhớ,đoàn

giápbinhđãsahốởchínhchỗđốidiệnvớiđốngcâynày,vềphíaconđường

điGenappe.Conđườngtrũngsâubaonhiêuthìđốngxácchếtdàybấynhiêu.

Đến khúc giữa đường gần phẳng, chỗ sư đoàn Delord tiến lên, đống xác

mỏngđimộtchút.

Ngườiănđêmkiađivềphíaấy.Hắnnhìncáimồkinhkhủng,hắnnhìn

chămchămnhưđiểmmộtđoàntửthiquânghêrợn.Chânhắnbướctrong

vũngmáu.Bỗnghắnđứnglại.Trướcmặthắn,cáchvàibước,chỗmépđống

xácngườivàngựa,cómộtbàntaymởdướiánhtrăng.Chiếcnhẫnvàngóng

ánhtrênmộtngóntay.Ngườiănđêmcúixuống,ngồixổmmộtlátrồinhổm

dậy.Cáinhẫnvàngđãbiếnmất.Hắnkhôngđứngdậyhẳn,hắnquỳ,haiđầu

gối,haingóntaytrỏtìxuốngđất,hắnlomkhomnhưmộtconthúdữrình

mò,lưngquayvềđốngrác,đầungẩngnhìnphíatrênbờconđườngtrũng.

Rồinhưđãcảquyết,hắnđứngdậy.Bỗngnhiênhắngiậtmình,hắnthấynhư

cóaigiữlấyhắn.Hắnngoảnhlại;cáibàntaymởlúcnãyđãkhéplạivànắm

lấyvạtchiếcáongoàicủahắn.

Mộtngườilươngthiệnchắcphảihoảngsợ,nhưnghắnthìbậtcười:

—A,ralàcáixácchết.Mathìvẫnthíchhơnlàsenđầm.

Cáibàntayđuốisứcbuônghắnra.Ngườiđãnằmdướimồthìcònmấy

hơisức!

Tênănđêmlạihỏi:

—Áichà!Cáingườichếtnàycònsốngchăng?Xemthửnào.

Hắnlạicúixuống,bớiđốngrác,gạtnhữngcáigìvướngởtrên,nắmlấy

cánhtay,bớiđượccáiđầulên,lôiđượccáithânravàmộtlátsauhắnkéo

vàobóngtốiconđườngtrũngmộtthânngườikhôngđộngđậy,đãchếtngất.

Ngườiấylàmộtgiápbinh,mộtsĩquan,cólẽmộtsĩquancaocấp;mộtchiếc

ngùvànglớnlòiradướiáogiáp,viênsĩquankhôngcònmũ,mộtnhátgươm

dữdộichémngangmặtngườiấy,mặtchỉthấyđầymáu.Chântayhìnhnhư

khôngbịgãy,cólẽmộtsựngẫunhiênmaymắn-ởđâymàcũngcòncóthể

gặpmaymắnđượcthìcũnglạ!-Đãkhiếnnhữngxácchếtchồngchấtlên

ngườiấykhôngđèxuốngmàlạichốngđỡchongườiấy.Haimắtngườinày

nhắmnghiền.Trênáo giáp có chiếc huân chươngBắcĐẩuBộiTinhbạc.

Thằngănđêmrứtchiếchuânchươngbạcđútthêmvàotrongtúiáokhoác

củahắn.Rồihắnlầntúiviênsĩquan,lấymộtchiếcđồnghồquảquít,móc

túiáogiletlấyđượccáivítiềnhắnđútngayvàotúihắn.

Khihắn“cứuchữa”ngườihấphốiđếnđoạnấythìngườiđóbỗngmởmắt

vànóisesẽ:

—Cảmơnông.

Ngườiấyvìbịlôikéo,giậtmạnh,vìđượcthởtựdo,vìkhítrờimắtlạnh

banđêmkíchthíchnênđãtỉnhlại.Thằngănđêmkhôngtrảlời;hắnngẩng

đầulên.Xaxanghethấytiếngchânngườiđi,chắclàmộtđộituầnphòng

đangtiếnlạigần.

Viênsĩquannóithìthầm,giọngcònnhưlàcủangườihấphối:

—Aithắngtrận?

Thằngănđêmtrảlời:

—QuânAnh.

Viênsĩquannóitiếp:

—Ôngxemtrongtúitôicómộtchiếcđồnghồvàmộtcáivítiền.Ông

cầmlấy.

Việcnàyhắnđãlàmxong.Nhưnghắncũnglàmtròtheolờiviênsĩquan

bảovànói:

—Chẳngcógì.

—Họđãđánhcắpcủatôi.Giậnthật.Đánglẽđểbiếuông.

Tiếngbướcchânđộituầntiễunghecàngrõ.

—Họđếnđấy.

Tênăntrộmvừanóivừasửasoạnchuồnđi.Viênsĩquancốnhấccánh

taylêngiữhắn:

—Ôngđãcứusốngtôi.Ônglàai?

Tênănđêmnóisẽvàvộivàng:

—Tôicũngnhưôngởtrongquânđội Pháp.Thôitôiphảiđiđây,nếu

chúngnóbắtđượcchúngnósẽbắnchếttôi.Tôiđãcứusốngôngrồi,bâygiờ

ôngliệuđấy!

—Ôngđónglongì?

—Độitrưởng.

—Tênônglàgì?

—Thénardier.

Viênsĩquannói:

— Tôi sẽ không bao giờ quên cái tên ấy. Ông cũng nhớ lấy tên tôi:

Pontmercy.

QUYỂNII

CHIẾCTÀUORION

I

SỐ24601TRỞTHÀNHSỐ9430

JeanValjeanđãlạibịbắt.

Bạnđọcsẽlấylàmhàilòngkhithấychúngtôilướtquacácchitiếtđau

thương.Chúngtôi chỉ xin chéprađâyhaimẩu thời sự đăngtrêncácbáo

ngàyấy,mấythángsaukhixảyranhữngviệclạlùngởMontreuilSurMer.

Nhữngbàibáoấyhơisơlược.ChúngtanhớrằngthờiấychưacóTưPháp

nhậtbáo.

ChúngtôilấybàithứnhấtởtờLáCờTrắng,sốrangày25tháng7năm

1823:

“ỞmộtquậnthuộctỉnhPasDeCalaisvừaxảyramộtviệclạthường.Một

ngườikhôngphảinguyênquánởđấytênlàôngMadeleine,mấynămnay

nhờnhữngphươngphápmớiđãchấnhưngmộtnềncôngnghiệpvốncósẵn

ởđịaphương,lànghềlàmđồhuyềnvàđồthủytinhđen.Nhờthếhắnđãlàm

giàuvàphảinóicũnglàmgiàuchocảquận.Đểtưởnglệcônglao,ngườita

đã cử hắn làm Thị Trưởng. Gần đây Sở Cảnh Sát phát hiện cái ông

Madeleineấychínhlàmộttêntùkhổsaitrốnquảnthúc,tênlàJeanValjean

hiệnđãbịtốnglaolại.Hìnhnhưtrướckhibịbắt,hắnđãkịpđếnngânhàng

Laffitterútrasốtiềnhơnnămmươivạngửitạiđó;nóichođúngthìsốtiền

ấyhắnkiếmđượcrấtchínhđángtrongkinhdoanh,ngườitabảothế.Không

aibiếtkhibịbắtgiamlạivàongụcToulon,JeanValjeanđãgiấusốtiềnấyở

đâu”.

Bàibáothứhai,nhiềuchitiếthơnmộtchút,tríchởtờParisNhậtBáo,

cũngngàyấy:

“MộttêntộiphạmđãđượcphóngthíchtênlàJeanValjeanvừamớiphải

ratrướcTòaĐạiHìnhhạtVartrongnhữngtrườnghợpkhálykỳ.Tênđại

bợmnàyđãlừabịpđượccảconmắttinhtếcủaSởCảnhSát;hắnđổitênvà

tìmcáchxoayđượcchânThịTrưởngởmộtthànhphốnhỏmiềnBắc.Hắnlại

đặtđượcmộtcơsởkinhdoanhkhálớnởthànhphốấy.Nhưngcuốicùng,

nhờsựmẫncánkhôngmệtmỏicủacôngtốviên,hắnđãbịlộtmặtnạvàbị

bắt.Hắncó một con vợ không cưới xin, nguyên là một gái giang hồ; lúc

chồngbịbắtthìconvợsợquámàchết!Tênkhốnkiếpấykhỏenhưvâm,đã

tìmcách trốnthoátnhàgiamnhưng chỉba,bốn hômsau,cảnh sátlạibắt

đượchắn,ởngayParis,giữalúcnósắpsửađápmộtchiếcxenhỏchạycon

đườngtừthủđô đến làng Montfermeil (tỉnh SeineetOise).Ngườita đồn

rằnghắnlợidụngba,bốnngàyđượctựdoấyđểrútmộtsốtiềntogửiởmột

nhà ngân hàng lớn tại thủ đô. Số tiền ấy ước có đến sáu, bảy mươi vạn

francs.Theobảncáotrạngthìhắnđãchônsốtiềnấyởmộtnơichỉmìnhhắn

biết,vìthế,chưalọtvàotaycảnhsát.Dùsao,tênJeanValjeancũngvừabị

truytốtrướcTòaĐạiHìnhhạtVar;hắnbịkhépvàotộicướpđườngcóvũ

khí,xảyrakhoảngtámnămvềtrước;nạnnhânlàmộtđứatrẻlươngthiện

trongđámthiếuniênđãđược“lãotrượngFerney”

[90]

diễntảtrongbàithơ

bấthủ:

«CácemtừđấtSavoyard

Hàngnămtrởlại,điquavùngnày

Cácemđưanhẹbàntay

Chùilauốngkhóibámđầymuộiđen.»

Tên tướng cướp ấy đành cam không chối cãi. Viện Công Tố đã khôn

khéovàhùnghồnchứngtỏrằngJeanValjeanăncướpcótùngđảngvàhắn

có chân trong một ổ trộm cướp ở Miền Nam. Do đó, tòa tuyên bố Jean

Valjeanlàtộiphạmvàkhépántửhình.Têntộiphạmấykhôngxinchốngán

lêntòapháán.HoàngThượngđãlấylượngkhoanhồngnhưtrờibểmàban

đặcânchođượcđổithànhánkhổsaichungthân.LậptứcJeanValjeanbị

giảiranhàlaoToulon”.

NgườitakhôngquênrằngkhiởMontreuilSurMer,JeanValjeanđãtỏra

mộđạo.Chonên một vài tờ báo, trong đó có tờ Lập Hiến trình bày việc

chuyểngiảmtộihìnhnàynhưmộtthắnglợicủapháiCôngGiáo.

Vàonhàlao,JeanValjeanđổisốhiệu.Bâygiờtênhắnlà9430.Cũngnên

nóingayđiềunàyđểkhỏiphảitrởlại:MấtôngMadeleine,thịtrấnMontreuil

SurMercũngmấtcảnhphồnvinh.Tấtcảnhữngđiềuôngtadựđoántrong

đêmthaothứcvàlêncơnsốtđãxảyđến.Mấtông,thịtrấnđãmấtcáilinh

hồn.Ôngsụpđổthìởthịtrấncũngxảyraviệcchiacủaíchkỷ,việcxâuxé

thầmlặngnhữngphồnvinhsaukhicáccuộcđờilớnsụpđổ.Đólàđiềutất

nhiêntrongcộngđồngnhânloại,tuylịchsửchỉnóiđếncómộtlầnvìnó

diễnrasaukhiAlexandrechết.

[91]

TướnglĩnhxưngvươngsaukhiHoàng

Đếbănghà,đốccôngcũngtựtônlàmnhàsảnxuấtsaukhiôngchủquađời.

Sựcạnhtranhđốkỵdiễnra.Cácxưởngthợrộnglớnđóngcửa,cáctòanhà

đổnát.Thợthuyềnphântán,ngườibỏxứ,kẻbỏnghề.Từđấychỉcósản

xuấtnhỏ,khôngcònnềncôngnghiệpquymôngàytrước.Ngườitasảnxuất

vụlợichứkhôngvìlợiíchcôngcộng.Khôngcótrungtâm,đâuđâucũngchỉ

cócạnhtranh,cạnhtranhkhốcliệt.NgàyxưaôngMadeleineởtrêntấtvà

điềukhiểntất.Ôngđổxuống,mỗingườiđềucốkéomốilợivềmình.Ócđấu

đáchiếmchỗcủaóctổchức,lònghámlợithaylòngnhânái.Ngàyxưaông

chủsánglậpâncầnsốtsắngvớitấtcảmọingười,ngàynaymọingườithù

hằnnhau.NhữngchỉbuộccủaôngMadeleinengàyxưabâygiờrốimùvà

đứttung.Ngườitalàmgiandốitrongsảnxuất,làmmấtphẩmchấtcủasản

phẩm,dođókhôngđượckháchhàngtínnhiệmnữa.Ngườimuaítđi,đơn

đặthànggiảmsút.Tiềncôngbớt.Cácxưởnghếtviệc.Rồiphásản.Không

cònphúclợigìchokẻkhónữa.Tấtcảđãtannhưmâykhói.

NhàNướccũngnhậnthấycóaibịđèchếtởđâuđây.Khôngđầybốnnăm

sau khi Tòa Đại Hình thẩm định ông Madeleine và tên tù khổ sai Jean

Valjeanchỉlàmộtvàtốngngườiấyvàonhàlao,thìởquậnMontreuilSur

Mer,phítổnnhưthuếcũngtăng lêngấpđôi.ÔngDeVillèleđã nhậnxét

điềuđótrêndiễnđànNghịViênvàohồitháng2năm1827.

II

NƠICÓHAICÂUTHƠCÓLẼLÀCỦAQUỶSỨ

Trướckhikểtiếp,cũngnênnhắclạicóchitiếtmộtchuyệnlạlùngxảyra

ởMontfermeilcũngdạoấy;câuchuyệnnàycólẽkhôngphảilàkhôngăn

khớpvớimấyđiềuphỏngđoáncủaViệnCôngTố.

ỞvùngMontfermeilcómộtđiềumêtíntừlâuđời,kỳthúvàquýbáubởi

vìmộtđiềumêtíndângiantồntạiởgầnPariscũnghiếmcónhưcâycúc

mốcởSibérie.Chúngtôithuộchạngngườiquýtrọngtấtcảnhữnggìnhư

loạicâyhiếmcó.ChonêncáiđiềumêtínởMontfermeillàthếnày:Ngườita

cholàtừđờihồnghoang,quỷsứđãchọnrừngđểgiấucủa.Nhữngbàcảtin

nói quyết rằng nhiềulần người ta bắt gặp lúc hoànghôn, ở những quãng

vắngtrongrừng,mộtngườiđenđủi,cóvẻlàmộtanhđánhxetảihaymột

anhđốtthan,điguốc,mặcquầnáovải,rấtdễnhậndiệnvìđầuchẳngcómũ

nóngì,chỉcóhaicáisừngdài.Đúnglàdấuhiệuđódễnhậnrathật.Người

ấythườngmảiđàolỗ.Gặpvậy,cóbalốithoát.Cáchthứnhấtlàđếnhỏihan

ngườiấy.Bấygiờsẽnhậnthấyđóchỉlàmộtnôngdân,đenđủivìlúcấytrời

nhánhem;ykhôngđàolỗmàchỉcắtcỏchobò;cáitưởnglàsừngthìchỉlà

mộtcáichĩahaiđểxớiphânđeoởsaulưng;haicáirăngsắtnhưtừđầumọc

lênvìnhìntrongbóngtối.Thếlàkhivềnhà,ngườitachếtnộitrongtuầnlễ.

Cáchthứhailàcứquansát,chờchonóđàolỗxong,lấplạivàđikhỏi.Bấy

giờhãychạynhanhđếnlỗ,bớiđấtlênvàcuỗmngaycáikhocủamàcon

ngườiđenđủitấtphảichôn.Trườnghợpnày,ngườigặpsẽchếttrongtháng.

Cáchthứbalàđừngnóinănggìvớinóhết,đừngnhìnnó,cứviệcvắtchân

lêncổmàchạytránh.Nhưthếthìsẽchếttrongnăm.

Vìbaphươngphápđềulưuhạicảnênngườitathườngchọncáchthứhai

vìítranócũngmangđếnchovàicáilợi,đặcbiệtlàcáilợicómộtkhocủa,

dùchỉcótạmtrongvòngmộttháng.Vìthế,nhữngngườibạoganchỉthích

thửthờivận,nghenóihọthườngbớicáihốcủangườiđenđủiravàthửđánh

cắpquỷsứ.Hìnhnhưkếtquảcũngtầmthườngthôi.Ítra,đócũnglàđiềumà

truyềnthuyếtkhẳngđịnh.Đặcbiệtngườitathấyýnghĩađótronghaicâuthơ

bí ẩn bằng tiếng La Tinh cổ lỗ do một tu sĩ hổ mang kiêm phù thủy xứ

NormandtênlàTryphonđểlại.MộtênTryphonấyởtuviệnSaintGeorges

Bocherville,gầnthànhRouen.Cócsinhsôitrênmộấy.

Ngườitahìhục-nhữnghốquỷchôncủaấythườngsâulắm-ngườitađổ

mồhôi,ngườitađàobới,ngườitavấtvảtrọnmộtđêm-côngviệcấylàm

vàođêmthôi-ngườitalàm,ướtcảchemise,hếtcảnến,mẻcảcuốc.Cuối

cùng,khiđàođếnđáyhố,khivớitới“khocủa”,thìngườitatìmthấygì?

“Khocủa”quỷsứlàgì?Mộtđồngxu,đôikhimộtđồngécuhoặcmộthòn

đá,mộtbộxươngngười,mộtxácchếtcònchảymáu;cókhiđólàmộtcon

magấptưnhưmộttờgiấygấpđểtrongvída,cũngcókhikhôngcógìcả.

ĐólànhữngcáimàmấycâuthơcủaTryphoncóvẻbáochobọnhiếukỳtò

mòbiết.

«Nóđàolênvàởdướihốtốiđen,nógiữnhữngkhotàng

Tiềnđồng,tiềnbạc,đá,xácchết,tượngvàmọithứlinhtinh.»

[92]

Ngàynay,hìnhnhưcũngcókhingườitatìmthấyhoặcmộtbọcthuốc

súngvàđạn,hoặcmộtcỗbàicũvàngốvànhầymỡ,chắcchắnlàcủalũquỷ

dùng để chơi với nhau. Tryphon không ghi hai vật này, vì lẽ dễ hiểu là

TryphonsinhsốngởthếkỷXIIvàkhôngcóvẻgìlàquỷsứđãtàitìnhphát

minhrathuốcsúngtrướcRogerBacon,bàiTâytrướcCharlesVI.Cầnphải

nóithêmlàaiđembàiđórađánhthìthuatấtcảgiatài,cònthuốcsúngtrong

bọcđó,nếuđembắnthìynhưrằngnólàmnổtoácsúngvàomặtanh.

ÍtlâusaucáingàyViệnCôngTốtưởngrằngtênphạmnhânJeanValjean

trongmấyngàytrốnthoátrangoàiđãlảngvảngởquanhMontfermeil,thì

ngườitađểýđến,ởngaylàngđó,nhữnghànhtungbímậttrongrừngcủa

mộtngườiphulụclộgiàtênlàBoulatruelle.Dânchúngcónghenóitênnày

trướccũngphảitù,bâygiờvẫnbịcảnhsáttheodõi,nhưngvìhắnkhôngtìm

raviệclàm,nênNhàNướcphảimượnhắnlàmphulụclộvớiđồnglươngrẻ

mạt để hắn trông nom con đường tắt từ Gagny sang Lagny. Cái lão

Boulatruelleấykhôngđượcngườiđịaphươngđánhgiátốt.Lãolễphépquá,

khiêmnhườngquá,gặpaicũnggiởmũ,đứngtrướccảnhsátthìvừarunsợ

vừacườinhănnhở.Ngườitanóilãocóchântrongcácđảngtrộmcướpvà

nghilãothườngnúprìnhxórừngvàolúcnhánhem.Điềuduynhấtcóthể

thanhminhcholãolàlãonghiệnrượu.

Đâylànhữngđiềungườitacholàđãnhậnthấy:Ítlâunay,Boulatruelle

nghỉviệchàngngàyrấtsớmvàváccuốcđivàorừng.Ngườitagặplãovào

đêmởnhữngquãngrừngthưavắngnhấthoặcrậmrạpnhất,dángbậntìm

kiếmmộtcáigì,mộtđôikhiđangđàolỗ.Gặphắn,lúcđầucácbàtưởnglà

Belzébuth,sau khi nhận ra là Boulatruellethì cũngchảyêntâm hơn chút

nào.Nhữngcuộcgặpgỡấycóvẻlàmchohắntarấtkhóchịu.Rõrànglàlão

muốntrốnconmắtthiênhạvàtronghànhđộngcủalãocócáigìbíẩnđây.

Dânlàngkháonhau:“Rõrànglàquỷđãhiện.Boulatruelleđãtrôngthấy

quỷchonênhắnsụcsạo.HiểnnhiênlàhắnmàômđượccáikhocủaChúa

Quỷthì,coinhưmệnhhắnđiđứt”.Bọnhoàinghinóithêm:“Chẳngbiếtai

lừaai,BoulatruellelừaquỷhayquỷlừaBoulatruelle?”Cácbàgiàthìluôn

taylàmdấuthánhgiá.NhưngrồiBoulatruellecũngthôikhôngvàorasục

sạotrongrừngnữavàlạilàmviệcđềuđặn.Ngườitacũngkhôngbàntánvề

việc ấy nữa. Tuy nhiên cũng còn có mấy kẻ tò mò. Họ nghĩ rằng trong

chuyệnnàycólẽkhôngcónhữngkhocủadịthườngnóitrongtruyềnthuyết,

màhẳnlàmộtmónbởgìthiếtthựchơnvàđánggiáhơnnhữnggiấybạccủa

quỷsứ.Chắclàlãophuchữađườngđãkhámpháđượcmộtphầnđiềubímật

đó.ÔnghươngsưvàanhchủquánThénardierlànhữngngười“bănkhoăn”

nhất,Thénardierthânvớitấtcảmọingười,kểcảBoulatruelle.Hắnnói:

—Boulatruelleđãlàmkhổsaitrêntàubiểnư?Ốidào!Biếtaiđãởđó,

biếtaisẽđếnđó!

Mộtbuổitối,ônghươngsưnóirằnggiángàytrướcthìtòaánđãđiềutra

xemBoulatruelleđivàolàmgìtrongrừngấyvàchắclàhắntaphảikhaira.

NếucầnthìngườitatrakhảovàhẳnlàBoulatruellekhôngchịunổingón

đòntàulặn.

—Thôithìtadùngđònrượuđi-Thénardiernói.

Thếlàhọcốchạyvạyđểmờirượulãophulụclộgià.Boulatruelleuống

rấtnhiềumànóirấtít.Vớimộtnghệthuậtđángkhâmphục,lãođiềuhòasự

đóikhátcủamộtđứaphàmphuvớitínhkínđáocủamộtquantòa,theomột

tỉlệkhoahọc.Tuynhiên,nhờtấncôngráoriếtvàđốichiếu,vắtnắnnhững

lờilẽmậpmờlãobuộtmiệngnóira,Thénardiervàônggiáocũngđoánđược

nhữngđiềusauđây:

Mộthôm,sángtinhmơ,Boulatruelleđilàmnhưthườnglệ,chợtthấyở

mộtxórừng,trongbụirậm,mộtcáixẻngvàmộtcáicuốc,hìnhnhưcóai

giấuở đấy.Song,hắnnghĩlàcólẽcái xẻng,cáicuốcấylà củalãogánh

nướcthuêSixFours,nêncũngchẳngđểýlàmgì.Nhưngchiềutốihômấy,

hắnthấy “mộtngườilạ,khôngphảilàngườilàng, màhắnthì hắnbiếtrõ

lắm”:Ngườiấyrẽtừđườngđisâuvàotrongrừngnơirậmnhất;chắcchắnlà

ngườikiakhôngtrôngthấyhắn,bởivìcómộtgốccâychekhuất.Ngườilạ

mặtmangmộtgóigìvuôngvuônghìnhnhưlàmộtcáihộplớnhaymộtcái

hòmnhỏ.Boulatruellengạcnhiênhếtsức;mãibảy,támphútsauhắnmới

nảyraýnghĩtheodõi“kẻlạ”.Nhưngchậmquárồi;kẻlạđãởtrongrừng

sâumàtrờilạisậptối,nêntheokhôngkịp.Thếlàhắnđànhđứngrìnhởbìa

rừng.Trăngsáng.Haibatiếngđồnghồsau,Boulatruellemớithấykẻlạkia

từrừngsâuđira,tayxáchmộtxẻngvàmộtcáicuốcchứkhôngphảicáihòm

nhỏnhưlúcnãy.Hắnđểmặcngườikiađichứkhôngdámgọilạihỏi;hắn

nghĩlàngườiấykhỏegấpbahắn,lạicócuốctrongtay,ngườikiamànhận

rađược hắnvàbiếtmìnhđã bịlộmặt thìthếnàohắncũng bịđánhchết.

Nhưngcáixẻngvàcáicuốcđãsoichohắnmộttiaánhsáng;hắnchạyđến

chỗbụirậmbansángthìchẳngthấycuốcvớixẻngđâucả.Hắnkếtluậnrằng

kẻlạvàorừngchỉlàđểlấycuốcđàohốchôncáihòmvàlấyxẻnglấpđi.Cái

hòmnhỏquá,khôngbỏvừamộtxácchết,vậychỉlàhòmđựngtiền.Thếlà

hắn ra công dò tìm. Boulatruelle sục sạo, thăm dò, chui rúc khắp cả khu

rừng,chỗnàođấtcóvẻmớiđàolênlàhắnxụctới.Nhưngkhôngănthuagì.

Hắn chẳng “kiếm” được gì hết. Ở Montfermeil, không ai nghĩ đến cái

chuyệnấynữa.Chỉcóvàimụlắmmồmmiệngcógannói:“Hãycứtinrằng

cáilão phulụclộ Gagnyấychẳngdạihành thânhoạithể nhưvậyđể mà

chơi.Chắcchắnlàcóquỷsứhiện”.

III

XIỀNGSẮTMÀĐẬPMỘTBÚAĐÃGẪYTANTHÌ

CHẮCĐÃCÓKẺCHUẨNBỊBẺTỪTRƯỚC

Vào khoảng cuối tháng mười cũng năm 1823 đó, nhân dân thành phố

ToulonthấychiếctàubiểnOrionvừaquamộtcơnbãotápngoàibiển,cập

bếnđểsửachữamấychỗhưhỏng.Chiếctàunàyvềsaudùnglàmtàuhuấn

luyệnthủyquânởBrest,nhưnglúcấy,tàuthuộchạmđộiĐịaTrungHải.

Chiếctàuchiếnbịsóngdậpgiónhồiđãtrởnênquặtquẹo,nhưngnóvẫn

làmchongườitachúý.Nókéocờtướnglệnhgìkhôngbiếtmàđượcchào

bằng mười một phát đại bác nghi lễ và cũng đáp lại với số tương đương

thànhrađãcótấtcảlàhaimươihaitiếngđạibácrềnlênkhitàucậpbến.

Ngườitatínhracứmỗingàyđêm,thếgiớivănminhbắnmấtmườilămvạn

phátthuốcsúngđạibácvôíchvềnhữngviệcchàomừng,nhữngnghilễđế

vương và quânsự, những trao đổi lễ nghĩa, những hiệu lệnh, những nghi

thứcnhậpcảng,nhậpthành,nhữnglễchàomặttrờimọc,mặttrờilặnởtấtcả

cácthànhtrìvànhữngviệcphùphiếmkhác.Cứcholàmỗipháttiêutốnsáu

francs,thìmỗingàycóchínmươivạn,mỗinămbatrămtriệuthựcsựtan

thànhkhói.Mộtkhoảnnhỏnhặtthôimà!Trongkhiđóthìngườinghèocứ

chếtđói.

Năm1823lànămmànềnQuânChủPhụcHưnggọilà“Thờikỳchiến

tranh Tây Ban Nha”. Cuộc chiến tranh ấy gồm nhiều biến cố chứa đựng

trongmộtbiếncốduynhấtvàvôsốnhữngđiềuđặcbiệt.Mộtviệcgiađình

lớntrongdònghọBourbons;chiBourbonsởPhápviệntrợvàchechởcho

chiBourbonsởMadrid,nghĩalànóthựchiệnnghĩavụhuynhtrưởng;mộtsự

phụchồinhữngtruyềnthốngdântộclẫnkhuynhhướngphụctùngvàphụ

thuộcđườnglốicủacácnộicácPhươngBắc;CôngTướcAngoulême,mà

các tờ báo tự do mệnh danh là “Người Anh Hùng Andujar", Công Tước

Angoulême đang dồn ép chủ nghĩa khủng bố thực sự của Nhà Thờ, chủ

nghĩakhủngbốnàyxungđộtvớichủnghĩakhủngbốhuyềnảocủapháitự

do,nhưngdángđiệu đắc thắng không hợp vớivẻmặthiền hòa của Công

Tước;nhữngngườiCộngHòaphụcsinhdướidanhhiệuDescamisadoskhiến

chonhữngbàquảphụhưởngquyềnthừakếđâmralosợ;chủnghĩaquân

quyềncoisựtiếnhóalàhỗnloạnvàngăntrởnó;nhữngnguyênlýcủaCách

Mạng89bịgiánđoạnđộtngộttrongcơnbãotáp;ChâuÂuhô“Họ!”vớitư

tưởngPhápđangchạyvòngquanhquảđất;bêncạnhđạitướngtổngtưlệnh

người Pháp, Hoàng Thân Carignan, sau này là Charles Albert, đầu quân

trongđạothậptựviễnchinhcủavuachúachốngnhândâncácnước,dưới

danhnghĩalàmộtlínhpháothủtìnhnguyện,ngùvaibằnglenđỏ;línhcủa

HoàngĐếlạiratrậnsautámnămnghỉngơi,nhưngbâygiờgiàcả,buồnbực,

chiếnđấudướicờhiệutrắng;cờtamtàithìbâygiờchỉcómộtdúmnhỏ

ngườiPhápanhdũngnhấtởnướcngoài,cũngnhưcờtrắngởCoblentzba

mươinămtrước;tusĩchenlẫntrongbinhlínhta;tưtưởngtựdovàtântiến

bịlưỡilêkhuấtphục;nguyêntắcbịđạnđạibácvùidập;nướcPhápdùngvũ

khíhủyhoạinhữnggìnóđãxâydựngbằngtưtưởng.Ngoàiracòncósự

muachuộcnhữngtướnglĩnhphíathù,sựdodựcủabinhlính,nhữngthành

phố bị vây hãm bằng tiền ức bạc triệu. Không có những hiểm họa chiến

trườngnhưngcũngcónhữngvụbùngnổ,nhưtronghầmmỏ;ítđổmáu,ít

vinhdự,nhụcnhãchovàingườivàkhôngvinhquangchoaicả.Đó,cáitrận

chiếntranhdocácvuachúacháuchắtcủaLouisXIVgâynênvàcáctướng

lĩnh mà Napoléon đào tạo tiến hành. Buồn làm sao! Nó không khiến cho

ngườitanghĩđếnnhữngcuộcchiếnlớnhaynhữngsựkiệnchínhtrịlớn.

Cũngcóđôichiếntíchquantrọng.ChẳnghạnviệchạTrocadérolàmột

chiếncôngxuấtsắc.Nhưngchungquy,chúngtôilặplại,nhữngloa,còng

củacuộcchiếntranhnàynghenhưcótiếngrạn.Toàncuộccócáigìđáng

ngờ,nướcPhápnuốtcóphầnnghẹnngàocuộcchiếnthắnggiảnàyvàlịchsử

cũngđồngtìnhvậy. Hình như mộtsốchỉhuy Tây Ban Nha cónhiệmvụ

khángchiếnđãchịuthuamộtcáchquádễdàng,chonênkháiniệmmuabán

cứphảngphấttrongdanhtừchiếnthắng.Hìnhnhưngườitađãmuađược

hơnlàđánhđượccáctướnglĩnhbênthù.Giờkhảihoànmàngườilínhchiến

thắnglạicảmthấybịnhục.Đúnglàmộtcuộcchiếntranhlàmbémìnhđi,

mộtcuộcchiếntranhmàtrongnhữngnếpcủaquânkỳ,ngườitađọcthấy

chữ“NgânHàngPhápQuốc".

Nhiềucựubinhnăm1808,màthânxácsuýtbịvùitrongcảnhsụpđổdữ

dộicủathànhSaragosse,đãcaumàytrướcnhữngthànhtrìdễdàngmởcửa

chohọvàonăm1823.HọđâmratiếcrẻPalafox.CáitínhkhíPháplànhư

vậy; thà đối địch với Rostopchine

[93]

 chứ không thiết có kẻ thù là

Ballesteros.

Còncómộtđiểmquantrọnghơnmàchúngtacũngcầnphảichúý.Cuộc

chiếntranhấy,đãlàmtổnthươngtinhthầnthượngvõnướcPhápcònbôi

nhọtinhthầndânchủ.Đólàmộtcôngcuộcnôdịchhóangườita.Ngườilính

Phápdochếđộdânchủđẻra,thếmàmụctiêucủahọtrongtrậnnàylàdành

chođượcmộtcáiáchchovaicổnhândânmộtnướckhác.Mộtphảnnghĩa

ghêtởm!NướcPhápsinhrađểthứctỉnhcácdântộcchứkhôngphảiđểbóp

nghẹthọ.Từnăm1792,tấtcảnhữngcuộcCáchMạngởChâuÂuđềulà

CáchMạngPháp.TựdotỏasángtừPháp.Đólàmộthiệntượngnhậtquang.

Chỉcókẻmùmớikhôngnhìnthấy!ChínhBonaparteđãnóiđiềuđó.

Chiếntranh1823làmộtxúcphạmđốivớidântộcTâyBanNhahàohiệp,

đồngthờilàmộtxúcphạmđốivớiCáchMạngPháp.Vụhànhhungquáigở

vàtotátấychínhlàdonướcPháplàmra.Bằngbạolực.Bởivìtrừnhững

cuộcchiếntranhgiảiphóng,thìnhữnggìquânđộilàm,họđềulàmbằngbạo

lực. Danh từ phục tùng thụ động chứng tỏ điều đó. Một đạoquân là một

côngtrìnhtổhợpkỳquặcvàtuyệtdiệutrongđósứcmạnhnảysinhtừmột

tổngsốnhữngbấtlực.Đólàsựgiảithíchvềchiếntranh,donhânloạitiến

hànhchốngnhânloại,bấtchấpnhânloại.VềphầndònghọBourbons,thì

chiếntranh1823đãlàmhạihọ.Họtưởngđólàmộtthắnglợi.Họcóthấy

đâusựnguyhiểmgâyradodùngmệnhlệnhmàgiếttưtưởng.Họngâythơ

đếnđộđemcáisuyyếulớndotộiácgâynênlàmnhântốhùngmạnhcủa

chế độ. Tư tưởng đánh úp len vào đường lối chính trị. 1830 nảy mầm ở

1823.Trongcáchộinghịcủahọ,ChiếnDịchTâyBanNhatrởthànhmột

luậncứ đểbảovệ nhữngbạohành vànhữngcuộc hànhquânvì quyềnvị

thiêngliêng.NướcPhápđãphụchồinhàvua

[94]

ởTâyBanNha,thìcũngcó

thểphục hồinềnQuân Chủchuyênchếở nướcmình.Dòng họBourbons

phạmmộtsailầmghêgớmlàlẫnlộnsựphụctùngcủangườilínhvớisự

đồngýcủaquốcgia.Tintưởngnhưvậythìmấtngôidễnhưchơi.Không

nênngủdướibóngcâyMancenillier

[95]

cũngnhưdướibóngquânđội.

ChúngtahãytrởlạivớichiếctàuOrion.

TrongnhữngchiếndịchdoHoàngThântổngtưlệnhchỉhuycómộthạm

độituầnhànhtrongĐịaTrungHải.ChúngtađãnóichiếnhạmOrionởtrong

hạmđộiấyvànóchạyvàocảngToulonlàdobãobiểnlàmhưhỏng.Chiến

hạmmàvàođỗởcảngthìquầnchúngkéođếnxemvàmảimiếtvớinó.Bởi

vìnólớnmàquầnchúngthìthíchcáilớn.

Mộtđạichiếnhạmlàsựphốihợpkỳdiệucủathiêntàiconngườivớisức

mạnhhùnghậucủathiênnhiên.Mộtđạichiếnhạmlàsựhợpnhấtcủacáigì

nặngnhấtvớicáigìnhẹnhấtbởivìnócóquanhệsongsongvớibahìnhthái

củavậtchất:Thểrắn,thểlỏngvàthểhơi,vàđồngthờiphảiđốiphóvớiba

hìnhtháiấy.Nócómườimộtbộvuốtsắtđểbámđádướiđáybiểnvàcòncó

nhiềucánh,nhiềurâuhơnloạibọđểhứnggiótrêntầngmây.Hơithởcủanó

thoátratừmộttrămhaimươihọngđạibác,nhưtừnhữngcáikènkhổnglồ

vàdõngdạctrảlờichosấmsét.Đạidươngmuốnchonólạcnẻotrênmặt

nướcvớingànvạnđợtsónggiốngnhaukinhkhủng,nhưngnócómộtlinh

hồn,đólàcáilabànđểhướngdẫnvàluônchỉhướngBắcchonó.Trong

nhữngđêmtối,đènhiệucủanóthaythếsaotrời.Nhưthếlàchốngvớigió,

tàucódâyvàvải;chốngvớinướcthìcógỗ;vớiđáthìcósắt,đồngvàchì;

chốngvớibóngtối,cóánhđèn;chốngvớimênhmông,cómộtcáikim.

Aimuốncómộtýniệmvềnhữngkíchthướckhổnglồlàmnênmộtđại

chiếnhạmthìhãyvàotrongmộtthântàusáuhầmđượccheđậyởcảngBrest

hoặccảngToulon.Chiếnhạmđượcđóngởđấycóthểnóilàđangđặttrong

mộtcáichuông.Chiếcđòn khổng lồ này là một trục buồm: Cái trụ gỗ to

tướngnằmdướiđấtdàinhưvôtậnấylàcáicộtbuồmcái.Nếutínhtừgốcở

đáytàulêntậnđỉnhchótvóttrênmây,thìcộtbuồmcaongótmộttrămhai

mươimét,đườngkínhởgốclàmộtmét.CộtbuồmcáiAnhngấtngưởngbảy

mươiméttrênmặtnước.Hảiquâncủaôngchalàdùngdâycáp,hảiquân

ngàynaydùngxíchsắt.Riêngđốngxíchcủamộthạmtrangbịmộttrămđại

bácđãcaomộtméttư,rộngbảymét,sâuhaimétrưỡi.Cầnbaonhiêugỗđể

đóngchiếctàuấy?Banghìnmétkhối.Cảmộtkhurừngnổi.

Nênchúýđâylàmớinóiđếnchiếctàuchiếnbốnmươinămvềtrước,tức

làchiếctàubuồm.Lúcbấygiờhơinướccònđangởbướcđầu.Từấyđến

nayhơinướcđãđưathêmvàochiếctàuchiếntuyệtvờinhiềuđiềukỳdiệu

mới.Chẳnghạn,hiệnnaychiếctàuchânvịthỗnhợplàmộtcỗmáylạlùng

chịusứcđẩyđưacủamộtbộbuồmrộngtổngcộngbanghìnmétvuôngvà

mộtnồihơimạnhhainghìnnămtrămsứcngựa.

Khôngnóiđếnnhữngkỳquanmớiấy,chiếctàucủaChristopheColomb

vàRuyterxưakiacũngđãlàmộtkiệttácvĩđạicủaloàingười.Sứcmạnh

củanóvôtậncũngnhưgiótrongcõivôbiên.Nóchứagiótrongbuồm,nó

tiếntớichínhxáctrênnhữnggiànsóngdàntrảibaola,nóbềnhbồngnhưnó

ngựtrị.Tuynhiên,cómộtgiờphútnàođóbãotốbẻgãycáitrụcbuồmhai

mươimétđónhưmộtcọngrạ,gióuốncongnhưmộtcâylaucáicộtbuồm

mộttrămhaimươimét,chiếcneomộtvạncângậptronghọngsúngcũng

nhưcáilưỡicâutrongmồmconcáquả,nhữngcỗđạibáckhổnglồgầmlên

thảm thương vô ích, tiếng gào thét cứ theo gió biệt tăm vào đêm tối và

khoảngkhông,tấtcảsứcmạnhvàoaihùngcủacontàutronggiờphútấybị

hủyhoạibởimộtsứcmạnhvàoaihùngcaohơn.

Khimộtsứcmạnhvôtậntriểnkhaiđểđiđếnmộtsựsuyyếuvôcùng,nó

thườngbắtconngườiphảisuynghĩ.Dođómàcósựtụtậpcủanhữngngười

tòmòquanhnhữngcôngcụchiếntranhvàhànghảiấy,tuyhọkhônghiểu

thậtrõrànghọđếnvìlẽgì.Ngàynàocũngvậy,từsớmđếnchiều,cácđê,

cácbờbếnđềuchậtníchnhữngkẻvôcôngrồinghề,nhữngngườilêulổng-

như ở Paris người ta gọi - họ chỉ có mỗi một việc là đến xem chiếc tàu

Orion.

Tàu Orion là một chiếc tàu bệnh hoạn từ lâu. Trong những hành trình

trướcđây,nhiềulớphàdàycộmđãbámlênvỏtàu,đếnnỗilàmmấtmộtnửa

tốcđộ.Nămtrước,ngườitađãkéotàulêncạnđểcạyhà,sauđóchođibiển

lại.Nhưngviệccạyhàcũnglàmthươngtổnđếnhệboulonnagesởvỏtàu.

ĐếnngangquầnđảoBaléares,sườntàumỏimệtđãlonglở;thờibấygiờ,vỏ

tàuchưađượcbọcbằngtônchonênnướcđãlọtvào.Mộtcơngiómạnhtiết

thuphânthổiđếnđãlàmvỡmũitàubêntráicùngvớimộtcửasổvàlàmhư

hạibộdâybuồmmũi.Saunhữnghưhạiđó,tàuOriontrởvềToulon.Tàubỏ

neo ở gần Binh Công Xưởng thủy quân. Tàu đang trang bị và được đem

chữa.Vỏtàuvềphíabênphảikhôngcóchỗnàohỏng,nhưngtheolệthường,

ngườitatháomấycáinẹpsắtrađểlùakhôngkhívàotrongsườntàu.

Mộtbuổisáng,đámngườiđixemtàuđượcchứngkiếnmộttainạn.Bọn

thủythủđangbuộcbuồmvàotrục.Bỗngngườithủythủphụtráchcầmmép

buồmvuôngbênhữumấtthăngbằng.Anhtalảođảo.Đámngườitụtậpở

bếnBinhCôngXưởng hét lên mộttiếng.Anhtalộncổ xuống, quay một

vòngquanhtrụcbuồm,taybuôngthõngxuốngvựcthẳm.Anhtagiơvộimột

tay,rồihaitaynắmđượccáibậcthanggiảvàcứthếngườitreolủnglẳng.

Bêndướianhtalàbiểnsâuthămthẳm.Cáibậcthanggiảbịvamạnh,đuđưa

nhưmộtcáiđu.Ngườiấycứlủnglẳngđưađiđưalạiởđầudây,chẳngkhác

gìhònđáởcáidâybắnđá.Trèolênđểcứuanhtalàmộtviệcnguyhiểmghê

người.Bọnthủythủtoànlàdânchàimớituyểnmộ,thếmàkhôngmộtngười

nàodámmạohiểm.Lúcấy,ngườithủythủbấthạnhđãmệtmỏilắm;tuy

khôngthấyđượcnétmặtkhiếpđảmcủaanhta,nhưngcứtrôngcáichân,cái

taycũngbiếtlàanhtađãkiệtsức.Haicánhtaybịkéocăngthẳngghêgớm.

Màmỗilần cố cotayleolên thìcáibậcthang lại đumạnhthêm.Anh ta

khôngkêu,sợmấtsức.Aicũngchỉcònchờcáigiâyphútanhphảibuôngtay

vàchốcchốcngườitangoảnhmặtđiđểkhỏiphảitrôngthấycảnhtượnganh

rơixuống.Cónhữnglúcmộtmẩudâythừng,mộtconsào,mộtcànhcâylà

cảsựsống,chonênthậtlàkhủngkhiếpphảitrôngmộtsinhmệnhtừđấyrơi

xuốngnhưmộtquảchínmuồi.

Bỗngthấymộtngườileolêncáidâygòcộtbuồm,nhanhthoănthoắtnhư

mộtconmèorừng.Ngườiấymặcquầnáođỏ,vậyralàmộttêntùkhổsai,

hắnlạiđộimộtcáimũvảixanh,vậyralàmộttêntùchungthân.Hắnleođến

tầngtrêncộtbuồmthìgióđánhbạtchiếcmũ,đểlộmộtcáiđầubạcphơ;vậy

rakhôngphảilàmộtthanhniên.Đúngthế,mộttêntùkhổsai,cùnglàmtrên

tàuvớicảbọntùnhân,ngaytừphútđầuđãchạyđếnchỗviênsĩquantrực

nhật,xinphépđượcliềumìnhcứuanhthủythủ,giữalúcmọingườiluống

cuốngchưabiếtlàmthếnào,giữalúcmọithủythủđềurunsợvàchịubó

tay.Viênsĩquanvừagậtđầuthìngườiấylấybúađậpmộtnhátgãyngay

chiếcxiềngxíchchânrồivơlấymộtcuộnthừngvàleolêndâybuồm.Lúc

ấy,chẳngaiđểýxemtạisaochiếcxiềnglạidễgãythế.Mãisaungườita

mớinghĩđếnchuyệnấy.

Trongnháymắt,người ấy đã lênđếntậntrụcbuồm. Hắn dừng lại vài

giây,hìnhnhưđểlấymắtướclượngdàingắnthếnào.Tronglúcthânngười

thủythủtreolủnglẳngởđầudây,gióđưađiđưalại,thìvàigiâyđồnghồấy,

ngườiđứngnhìnởdướithấylâunhưhàngmấythếkỷ.Saucùng,hắnngước

mắtnhìntrờirồibướclênmộtbước.Ainấyđềuthởphào.Rồithấyhắnchạy

trêntrục.Đếnđầutrục,hắnlấyracuộndâythừngđemtheolúcnãy,buộc

mộtđầuvàotrụcrồithảđầukiaxuống;thậtlàvôcùngkhủngkhiếp,vìbây

giờkhôngchỉcómộtngườitreolơlửngtrênvựcthẳmnữa,màlàhaingười.

Trônghệtnhưmộtconnhệnsắpbắtmộtconruồi,nhưngđâylàconnhện

manglạicáisốngchứkhôngphảicáichết.Hàngvạnconmắtchămchăm

nhìnhai người đó. Không một tiếng kêu, không mộtlờinói,cơnhồi hộp

chungkhiếnhọnhíucảlôngmàylại.Ainấyđềunínthở,tưởngnhưsợrằng

hơithởởmiệngmìnhgópthêmsứcchogióđuđưahaikẻkhốncùng.

Thếnhưng,têntùcũnglầnđượcxuốngtớigầnngườithủythủ.Vừakịp!

Giáchậmmộtphútthìngườikiakiệtsứcvàtuyệtvọngsẽbuôngtaychorơi

ngườixuốngvực.Têntùmộttaybámdâythừng,mộttaylấythừng buộc

chặtngườikialại.Rồingườitathấyhắnleolêntrục,kéocảngườithủythủ

lênvàđặtanhtaởđó;hắnnângđỡanhtamộtlátđểanhtalấylạisức,xong

lạicắplấyanhtamàmangtừđầutrụcđếnchốtcộtbuồm,rồilạitừchốtcột

buồmđếntậnchỗsàntầngtrên;bấygiờhắnmớigiaoanhthủythủchocác

bạnanh.

Côngchúngvỗtayvangdậy;cónhữnganhlínhgiàcoitùứanướcmắt

trênbến,cácbàômlấynhaumàhôn.Muônmiệngnhấtloạtthétto,tiếng

thétvừadữdộivừaxúcđộng:“Ânxáchongườiấy!”

Tênkhổsailúcấyvộivãxuốngngayđểtrởvềvớicôngviệckhổdịch.

Hắnbám vàodâybuồm tụtxuốngcho nhanh,rồichạy trêncáitrục dưới.

Baonhiêuconmắtđềunhìntheohắn.Đếnmộtlúc,mọingườisợhãithấy

hắnngậpngừngrồilảođảo:Chắclàhắnmệtquáhoặcchoángváng.Bỗng

mọingườikêuthétlên:“Hắnvừarơixuốngbiển!"Têntùkhổsaixấusốrơi

vàomộtchỗquánguyhiểm.Hắn lọtxuốnggiữahaichiếctàuchiến:Tàu

OrionvàtàuAlgésirasđậucạnhnhau.Chỉsợhắnngụpxuốngdướibụngcủa

mộttronghaichiếctàu.Bốnngườivộivàngnhảyxuốngmộtchiếcxuồng.

Dânchúngcổvũhọ.Sựhồihộploâulạitrởvề.Khôngthấyhắnnổilênmặt

nước.Hắnchìmxuốngbiểnnhưrơixuốngmộtthùngdầu,khôngmộtvết

sónggợn.Ngườitathămdòngườitalặnkiếm.Vôhiệu.Tìmmãiđếntối

cũngkhôngthấyxáchắn.

HômsautờnhậtbáoToulonđăngmấydòngsauđây:“17tháng11năm

1823.Hômqua,mộttêntùlàmviệckhổdịchtrêntàuOrion,saukhicứu

đượcmộtthủythủ,đãngãxuốngbiểnchếtđuối.Khôngtìmthấyxáchắn.

Người ta đồn rằng hắn bị mắc vào hàng cọc ở chỗ mỏm gần Binh Công

Xưởng.Têntùấysố9430,tênlàJeanValjean”.

QUYỂNIII

GIỮLỜIHỨAVỚINGƯỜIĐÃKHUẤT

I

VẤNĐỀNƯỚCĂNTẠIMONTFERMEIL

MontfermeilởvàogiữaLivryvàChelles,bênrìaphíaNamcaonguyên

ngănđôitriềnsôngOurcqvàsôngMarne.NgàynayMontfermeillàmộtthị

trấnkhálớn;nhữngbiệtthựbằngđátrắngtôđiểmchothịtrấnquanhnămvà

cứngàychủnhậtthìnólạiđượcđiểmtôbằngnhữngôngthịdânmặtmàynở

nangrạngrỡ.Nhưngnăm1823thìMontfermeillàmgìcónhiềunhàtrắng

xóanhưthế,nhiềukẻsungsướngnhưthế!Nơiấyhồiđóchỉlàmộtcáilàng

miền rừng. Rải rác cũng có dăm ba biệt thự xây từ thế kỷ trước, nhờ vẻ

đườngbệmàdễnhậnra,cóbaolơnbằngsắtuốn,cócửasổcaolấplánh

nhữngmiếngkínhđủcácmàuxanhtrênnềntrắngcủanhữngcửagỗđóng

imỉm.TuyvậyMontfermeilcũngkhônghơngìmộtthônxóm.Nhữngtay

buônlendạvềvườnvànhữngthầycòthầykiệnđinghỉmátchưatìmranơi

này.Đâylàmộtkhutĩnhmịchvàxinhxắn,khôngnằmtrênconđườngnào

hết.Đờisốngquêmùa,dễdàng,cóđủthứvàrấtrẻ.Chỉcókhoảnnướclà

khanhiếm,vìlàđồicao.

Phảiđikháxamớikiếmđượcnước.ĐầulàngvềphíaGagnythìlấynước

ởcáchồaorấtđẹptrongrừng.Cuốilàng,mấyxómquanhnhàthờ,vềphía

Chelles,phảixuốngtậnlưngchừngđồi,gầnđườngcái,đimấtkhoảngmười

lămphút,mớicómộtconsuốinhỏcónướcăn.Vìvậy,nhànàocũngthấy

việcđilấynướclàmộtcôngviệckhónhọc.Nhữngnhàgiàucó,nhữngnhà

quýphái,quánhàngThénardiercũngtrongsốấy,phảithuêgánhnước,cứ

mỗithùngmộtđồngliard;lãogánhnướcthuêchocácnhàởMontfermeil

mỗingàykiếmđượctámxu;nhưngvềmùahạ,lãochỉlàmđếnbảygiờ,về

mùađôngthìđếnnămgiờ,chonênlúctrờiđãtối,cửangõmọinhàđãđóng,

nhànàohếtnướcphảitựđilấyhoặcnhịnuốngđếnhômsau.

ConbéCosetterấtsợcáinạnấy,chắcđộcgiảchưaquênconbéđáng

thương.VợchồngThénardiernuôiconCosetteđượchaicáilợi,mẹthìtrả

tiền,conthìhầuhạchúngnó.Đếnkhimẹnókhôngcótiềntrảnữa,vìcớđã

nóiởcácchươngtrên,vợchồngThénardiervẫngiữđứabé;nólàmthayđứa

ở.Vìlàđứaởnênkhicầnthìnóphảiđilấynước.Hễnghĩđếnviệcđilấy

nướcbanđêmlànókhiếpsợ,nênkhôngbaogiờnódámđểtrongnhàphải

thiếunước.

NgàylễGiángSinhnăm1823ởMontfermeilđặcbiệtvuivẻ.Đầumùa

đông, tiết trời dễ chịu, chưa có hôm nào đóng băng hay mưa tuyết. Đám

phườngtròởParisđãđượcphépôngThịTrưởngchocấtrạpởngayphố

chínhtronglàng.Bọnbánhàngrongcũngthahồđượcdựngquánởsânnhà

thờvàđếntậncảngõHàngBánh;chắcđộcgiảcònnhớngôihàngcủavợ

chồng Thénardier cũng ở ngõ này. Quán ăn, quán rượu chật ních những

kháchhàng;cáilàngthườngngàytĩnhmịchnàybỗngtrởthànhồnào,vui

vẻ.Đểlàmmộtsửgiatrungthành,chúngtôicầnphảinóilàtrongmọicáilạ

tailạmắtphôbàygiữathiênhạ,còncómộtgánhxiếcthúrongmànhững

diễnviênlànhữngngườibẩnthỉu,ráchrưới,khôngbiếttừđâulại.Từnăm

1823, họ đã trưng bày cho nông dân Montfermeil xem một con kên kên

BrésilkhủngkhiếpmàViệnSinhVậtHoàngGiacủachúngtamãiđến1815

mớicó.Loạikênkênnàycóconmắtmàucờtamtài.Hìnhnhưcácnhàsinh

vậthọcgọiconchimđólàCaracaraPolyborus,loạiănthịt,giốngkênkên.

MộtvàicựubinhchấtphácthuộcpháithânBonaparteđếnchiêmngưỡng

convậtấymộtcáchtínmộ.Bọnlàmxiếcthìkhoatrươngcáimàucờtrong

conmắtchimđólàmộthiệntượnghãnhữumàChúanhântừbàyrađểgiúp

đỡgánhxiếccủahọ.

ĐêmlễGiángSinh,vôsốngười,nàophuđánhxe,nàophutảivàohàng

Thénardier ăn ăn uống uống, xúm quanh bốn hay năm ngọn nến ở gian

phòngtầngdưới.Gianphòng nàycũng giốngnhưởmọiquánrượukhác,

lủngcủngnhữngbàn,nhữnghũrượubằngthiếc,nhữngchailọ,nhữngngười

uốngrượu,ngườihútthuốclá.Ánhsángthìítmàtiếngồnàothìnhiều.Hai

vậtthờithượngcủatầnglớpthịdânnằmtrênmộtchiếcbàn,chứngtỏrõ

ràngchúngtađangởnăm1823:Đólàmộtốngkínhvạnhoavàmộtcâyđèn

sắttâymàugợnsóng.MụThénardierđangchămnomcácmónănxèoxèo

trên lò lửa cháy đượm; lão chồng uống rượu và nói chuyện thời thế với

kháchhàng.

NgoàicáccâuchuyệnthờisựmànhữngchủđềchínhlàchiếntranhTây

BanNhavàCôngTướcAngoulême,trongtiếngồnàochung,ngườitanghe

đâyđónhữngmẩuchuyệnđịaphươngđạiloại:“VùngNanterrevàSuresnes

nhođượcrượuquá,cứdựtínhmườithùngthìđượcnhữngmườihai.Cho

vàobànépmớithấynholắmnước.Nhưthếlànhochưachínchăng?Ởvùng

ấykhôngaichờnhochínmớihái,nếucấtrượubằngnhochínthìrượubị

lềnhngayvàoxuân.Thếlàrượutiểuthủcông,rượuđịaphương?Cònđịa

phươnghơnởđâynữa.Phảiháinhoxanh”…

Cólúcmộtanhthợxayhét:

— Làm sao đổ tội cho chúng tôi về những gì nằm trong các bao lúa?

Chúngtôitìmthấycảmộtxứnhữnghạtkiahạtnọ,hơisứcđâumànhặt,cho

nêncứphảiđểvậymàđổvàocối.Nàolàcỏkiệu,cỏgấu,cỏmay,cỏchỉ,cỏ

mật,lùng,nànnànvàkhốinhữngvịkhác,khôngkểnhữnghòncuộinhan

nhảntronglúamộtđôivùng,đặcbiệtlàvùngBretagne,cũngnhưbọnthợ

cưakhôngthíchxẻnhữngkhúcgỗcóđanh.Cứthửnghiệmxemcáibụiđá

ấymàtrộnlẫntrongbộtthìcònragì.Rồithìngườitakêubộtthếnọ,bộtthế

kia.Nóibậytuốt.Chúngtôichẳngcólỗigìnếubộtxấu.

Ởkhoảngcáchgiữahaicửasổ,mộtanhcắtcỏngồiuốngrượuvớimột

điềnchủ.Ngườiđiềnchủđangmặccảgiácắtmộtđámcỏcầntiếnhànhvào

mùaxuân.Anhcắtcỏbảo:“Cỏướtcũngkhôngsao.Càngdễcắt.Sươnglà

tốt,ôngchủạ.Bùvàocáicỏấy,cỏcủaôngnonkhóxơilắm,nómềmquá,

cứoằnxuốngtránhlưỡihái”…

ConCosettevẫnởchỗthườngngày,nóngồitrêncáithangngangdưới

gầmbànbếp,kêcạnhlòsưởi.Quầnáonóráchtảtơi;chânkhôngbíttấtxỏ

mộtđôiguốcgỗ;bênánhlửalờmờ,nóđangđanbíttấtlendànhchomấy

đứaconnhàThénardier.Mộtchúmèoconđùagiỡndướigầmghế,cótiếng

mấyđứatrẻ,conÉponinevàconAzelmacườinóibibôởgianbên.Ởgócbệ

sưởi,cócáiroidatreovàomộtchiếcđinh.Thỉnhthoảnglạicótiếngmộtđứa

rấtbéđặtnằmchỗnàokhôngbiếtkhócthétlêngiữacảnhồnàotrongquán.

MụThénardierđẻthằngbénàyvàomộtmùađôngtrước:Mụthườngbảo

“khôngbiếttạisaolạiđẻranó,chắclàtạitrờirét”.Thằngbéđãđượchơnba

tuổi.Mẹnóvẫnnuôinó,nhưngkhôngưa.Khithằngbékêukhócdữquá,

làmmọingườikhóchịu,thằngchồngmớibảomụvợ:“Thằngnhãilạioeóe

kìa,xemnóđòigì”.Conmụđáp:“Chà!Bựccảmìnhvớithằngranh”.Đứa

bébịbỏmặcvẫnlakhóctrongbóngtối.

II

HOÀNTHÀNHHAIBỨCCHÂNDUNG

TrênđâytamớiđượcbiếtchândungvợchồngThénardiernhìnnghiêng;

đãđếnlúccầnđiquanhđôivợchồngnàyđểthấyđủmọimặt.Thằngchồng

vừamớichẵnnămmươituổi;convợthìgầnbốnmươi,nhưnglàđànbà,kể

cũngnhưnămmươi;nhưthếlàhaivợchồngvừatuổinhau.

ChắcđộcgiảcònnhớcáibóngdángđầutiêncủamụThénardier;mụcao

lớn,tócvàng,dađỏ,béonungnúcnhữngthịt,vuôngngười,phụcphịchmà

nhanhnhẹn;nhưchúngtôiđãnói,mụthuộccáihạngnữkhổnglồmanrợở

cácphiênchợ,tócđeonhiềutảngđáđứngtấnchongườitaxem.Mụlàm

mọiviệctrongnhà,dọngiường,laubuồng,giặtgiũ,bếpnúc,làmmưalàm

gió,tácyêutácquái.TrongnhàchỉcómỗimộtconởlàconCosette.Rõ

ràngmột conchuộtnhắt hầumộtcon voi.Tiếngmụnóilàmrungcảcửa

kính,đồđạcvàlàmmọingườirunlên.Cáimặtphènphẹtđầynhữngchấm

đỏ,trôngnhưcáimôihớtcanh.Mụcórâu.Rõlàmộtanhphukhuânvácđầu

chợ,mặcquầnáođànbà.Mụchửirủaratuồng;mụkhoechỉđấmmộtcáilà

vỡtanquảhạnhđào.Giảsửkhôngcónhữngcuốntiểuthuyếtmụđãđược

đọc,thỉnhthoảnglạilàmhiệnramộtcáchkỳquáibóngdángcôảmỹmiều

trongcáilốtconquỷcái,thìkhôngbaogiờaicóýnghĩgọimụlàmộtngười

đàn bà. Mụ giốngnhư một tiểu thư ghép vào một mụ hàngtôm hàng cá.

Nghetiếngmụnói,ngườitabảo:Mộttênsenđầm;nhìnmụuống,ngườita

bảo:Mộttayđaophủ.Lúcmụnghỉngơi,vẫnthấysátkhíđằngđằng.

ThằngchaThénardierngườibénhỏ,gầygò,xanhxao,góccạnh,xương

xương,khẳng kheo, trông như ốm thế mà mạnhkhỏeradáng;nó xảo trá

ngaytừhìnhdáng.Nóquenmỉmcườiđểđềphòng;nóhầunhưlễphépvới

hếtthảymọingười,vớicảđứaănmàymànókhôngthíchođượcmộtđồng

liard.Mắtnónhưmắtgiốngcầynhưngvẻmặtnólàvẻmặtmộtnhàvăn.

Trôngnó,giốngnhưcácbứcchândungcủaôngthầytuDelille.Chỗhãnh

diệncủanólàngồiuốngrượuvớibọnphutải.Chưaailàmchonóuốngđến

saybaogiờ;nóhútmộtcáitẩutotướng.Nómặcáochoàngngoàimộtbộ

quầnáođenđãcũ.Nósínhnóivănchươngvàduyvậtluận.Lúcnónóicái

gìravẻquantrọng,nóthườngkểnàolàVoltaire,làRaynal,làPamyvàcó

cái lạ là cả Thánh Augustin nữa. Nó tự xưng có “một học thuyết”. Học

thuyếtcủaquânkẻcắp.Đúnglàmộtnhà“đạotặcđạo”,

[96]

mộtdanhtừcóý

nghĩariêng.Tacònnhớnókhoenóđãtừngđilính;nókểlểkhôngdèsẻnlà

ởtrậnWaterloo,nóđónglonđộitrongđạokhinhkỵthứ6haythứ9gìđó,

mộtmìnhnóđươngđầuvớimộttiểuđoànkỵbinhquyếttửvàđãlấythân

chekínvàcứusống“mộtvịtướngbịtrọngthương”giữamưađạn.Docâu

chuyệnấymớicócáibiểnlòeloẹttreotrêntườngvàtronglàngaicũnggọi

quánăncủanólà“QuánĐộiTrưởngWaterloo”.Nótựnhậnthuộcpháitự

do,cổđiểnvàđếchính.Dânlàngđồnrằngnóđãtừngđihọcđểlàmcốđạo.

ChúngtôithìnghĩrằngnóchỉhọccáinghềbánhàngcơmởHàLan.Có

lẽđúnglàloạitứchiếngấy:ỞxứFlandrethìnólàngườiFlandrecủathành

phốLille,ởParisthìlàngườiPháp,ởBruxellesthìlàngườiBỉ,haichânở

haibiêngiới,khaivàochỗnàocũngtiện.NódũngcảmởWaterloonhưthế

nàothìtađãbiếtrồi.Đấy,nóphóngđạiramộtchútnhưthế.Đờinókhúc

khuỷu,phiêulưu,lúclênvoilúcxuốngchó;lươngtâmđãráchnátthìcuộc

đờicũngchắpváthôi;hìnhnhưtrongcáithờigianbãotápngày18tháng6

năm1815,Thénardierthuộccácloạinhữngkẻvừalàmnghềbáncantinevừa

ăncắptrongquânđội,nhưđãnóiởtrên;chúngđiđếnđâulàsụcsạođến

đấy,bánhàngchongườinày,đánhcắpcủakẻkia,cảbầuđoànthêtửtrên

mộtchiếcxelănkhấpkhểnhtheocáccuộchànhquân,dựavàobảnnăngđể

baogiờcũngtheobênthắng.Sauchuyếnđó,sẵncóítvốn

[97]

nóbènvềmở

quánhàngănởMontfermeil.

Cáivốnấylànhữngtúitiền,đồnghồ,nhẫnvàng,huychươngbạcgặt

được trong vụ mùa trên những luống cày gieo bằng xác chết; cái vốn ấy

chẳngtogìnêntênbánhàngtrongquânđộiấylúctrởvềmởcáiquántồitàn

này,chứcũngchẳnglàmnêntròtrốnggìhơn.CửchỉThénardiermangmột

nếpcứngrắnriêng.Nếpcứngrắnấycộngvớithóiquennguyềnrủalànếp

củatrạilính,cộngvớidấuchữthập,lànếpcủanhàtu.Nóănnóihoạtbát.

Nóđểchongườitađồnrằngnóhọcthông.Tuyvậythầygiáolàngvẫnthấy

nó “hớ” luôn. Nó kê hóa đơn cho khách hàng một cách rất thạo. Nhưng

ngườitinhýnomvàothìthấycólỗichínhtả.Thénardierlàđứathâmhiểm,

háuăn,lacà,lanhlợi.Nóchẳngtừconsenconở,nênmụvợkhôngmượn

ngườigiúpviệcnữa.Convoinanấymàghentuông.Mụtưởngnhưtấtcả

đànbàcongáiaicũngmuốnchimcáilãobéchoắt,còmnhom,vàngễnhđó.

Nổibậthơnhết,Thénardierlàmộtthằnglưumanhthuộcloạiônhòa,nó

làmộtđứagiảohoạtvàtỉnhtáo.Loạinàymớithậtlànguyhiểmnhất:Đã

lưumanh,lạiđạođứcgiả.KhôngphảilàcólúcThénardierkhôngbiếtnổi

nóng;ítranócũngnóngbằngconvợnó;nhưnghọahoằnthôi;lúcấythìnó

thùghéttấtcảnhânloại,lòngnóchứachấtcảmộtlòlửacămthù;nógiống

nhưnhữngngườisuốtđờichỉlotrảthùtrảoán,nhữngngườiđộngmộttílà

buộctộitấtcảmọivậtxungquanh,rồilúcnàocũnglămlechỉmuốnnhảy

xổvàokẻnàochẳngmaychợtquađấy;kẻđótứclàthủphạmchínhthức

gâyratấtcảnhữngthấtvọng,nhữngtaihọa,nhữngbấthạnhtrongđờinó;

bấy giờ nó giống như có men rượu bốc trong người, sôi sục trong mồm,

trongmắt,thếlànótrởthànhghêgớm.Vôphúcchokẻnàochợtđếnlúcnó

hunghãnnhưthế.

Ngoàinhữngnăngkhiếukhác,Thénardierlạicònđượccáinếtýtứvàsâu

sắc,biếtlựalúcmàimlặnghaybahoa,nhưngdùlúcnào, nócũng tỏra

thôngminhrấtmực.Nócócáinhìncủangườithủythủquennheoconmắt

trướcốngkínhviễnvọng.Thénardierlàmmộtchínhkháchvậy.Kẻnàomới

đếnquánănnàylầnđầu,thấymụThénardiercũngphảibảo:“Hẳnđâylàchủ

nhà”.Lầmto.Mụcũngchẳnglàbàchủnữa.Chínhthằngchồngmớivừalà

ôngchủvừalàbàchủ.Thằngchồngsắpđặtcôngviệc,convợcứthếlàm.

Nóđiềukhiểntấtcảbằngmộtthứđiệnlựcvôhìnhvàthườngxuyên.Chỉ

một tiếng, hay có khi chỉ cần một dấu hiệu, thế là con voi cái tuân lệnh.

ThằngThénardier,đốivớiconvợ,vôtìnhđãlàmộtđấngđặcbiệtquyềnuy

vôthượng.Tháiđộấyâucũnglàmộtđứctínhriêngcủamụ.Nóithídụ,-ấy

làthídụthôi,chứchẳngbaogiờlạicóthế,-nếucóđiềugìkhôngđồngývới

“ôngThénardier”thìdùlàviệcgìđinữa,mụcũngkhôngđổchochồnglàsai

trướcmặtmọingười.Có“ngườilạ”,khôngbaogiờmụphạmlỗiấy,cáilỗi

nàynhiềubàmắcphảivàthườngđượcgọilà:Vạcháochongườixemlưng.

Tuycáicảnhthuậnvợthuậnchồngchỉlàđểlàmviệcđộcác,nhưngsựphục

tùngcủamụThénardiervẫncómộtcáigìtônnghiêm.Cảcáinúithịtsuốt

ngàyầmĩấychuyểnđộngtheongóntaybénhỏcủatênbạochúalẻokhoẻo

kia.

Đâylàchuyệnvậtchấtbáiphụctinhthần,mộtchânlý lớnlaovàphổ

biếnbiểuhiệnởmộtsựviệcbénhỏvàbuồncười.Bởivìmộtđôicáixấuxí

dịhợmvẫncócơsởtồntạiởsâungaytrongcáiđẹpvĩnhcửu.ỞThénardier

cómộtcáigìthuộccõibấtkhảtri.Dođóhắncóquyềnuytuyệtđốivớivợ.

Cónhữnglúcmụtathấyhắnnhưmộtngọnnếnsángtrưng;nhiềulúckhác

mụcảmthấyhắnlàmộtcáivuốtnhọn.Ngườiđànbàấylàmộtsinhvậtghê

gớmchỉbiếtyêuconvàsợchồng.Mụsởdĩcóconlàvìmụthuộcloàicóvú.

Tuynhiêntìnhmẹconcũngchỉtrùmlênhaiđứacongáilàhết,mụkhông

yêugìnhữngđứacontrai,saunàytasẽrõ.Cònthằngchồng,nócóđộcmột

tưtưởng:Làmgiàu.

Nhưng nào có được. Cái tài ba lỗi lạc ấy không có đất dụng võ. Ở

Montfermeil,Thénardiercứsasútmãi,ấylàtạmdùngchữsasút,đếnđấy

Thénardier cũng chỉ có hai bàn tay trắng. Giả sử nó ở Thụy Sĩ hay ở

Pyrénées,chắccáithằngkiếtxácấyđãtrởthànhtriệuphú.Nhưngsốmệnh

đãbuộcchặtthằngchủquánởđâuthìnóđànhphảigặmởđấy.Chủquánở

đâydùngtheonghĩahẹpkhôngmởrộngđếncảgiaicấp.

Đúngvàocáinăm1823ấy,Thénardiermắcnợchừngngànrưỡifrancs,

đềulànhữngmónvaynóng,nênnócóbềlolắng.Sốmệnhdùđốivớihắn

khekhắt mộtcáchkiên trì.Thénardiervẫn làmộttrong nhữngconngười

hiểusâusắcvàmớimẻnhấtcáinghĩavụđốivớikháchtrọ.Cáinghĩachủ

kháchđóởcácdântộcdãmanlàmộtđứctínhcaoquý,ởcácdântộcvăn

minh,đólàmộtmónhàngbánmua.Ngoàirahắncònlàmộttaysănbắn

trộmtàitình,đườngđạntinhaicũngcangợi.Tiếngcườicủanólạlắm,lạnh

lẽovàônhòanhưngrấtthâmhiểm.Mộtđôikhinhữnglýthuyếtlàmchủ

quántừócnóbậtranhưnhữngtiachớp.Cácgiáođiềunghềnghiệpấyhắn

càivàotríócvợnó.Mộthômnóhunghăngnóinhỏvớivợ:“Bổnphậncủa

ngườichủquánlàbánchomọingườibướcvàocửahàngcáiăn,cáingủ,cái

ánhsáng,cáilửasưởi,chănđệmbẩn,côhầuphòng,rậnrệpvànụcười;là

bắtcóc kẻquađường, làtrútnhững túinhẹ,làmnhẹnhững túinặngmột

cáchlươngthiện;làcungkínhchứatrọnhữnggiađìnhđiđườngxa,lànạo

ông,vặtbà,lộtdacô,cậu;làđịnhgiátấtcả:Nàocửamở,cửađóng,bệsưởi,

ghếbành,ghếtựa,ghếđẩu,ghếcon,nệmlôngchim,nệmbông,ổrơm;là

phảibiếtbóngngườilàmmòngươngsoibaonhiêuđểtínhtiềnLà…nghĩa

là,mẹkiếp!Phảibiếttínhtiềnđủcácthứđểbắtkháchhàngtrả,đếnnhững

conruồimàchóhọngápphảicũngbiếttính!”

Ngườiđànôngấyvớingườiđànbàấylàxảoquyệtvàđiêncuồngkết

hôn,mộtđôihợpphốigớmghiếcvàđángsợ.Thằngchồngthìâmthầmnghĩ

ngợi,tínhtoán;cònconvợthìchẳngthèmnghĩgìđếnbọnchủnợkhôngcó

ởđấy;nóthìchẳnglogìvềngàyhômqua,cũngchẳngmàngđếnngàymai;

nósốnghăngtiết,sốngtấtcảtronggiờphúthiệntại.

Đấy,haiconngườiấylànhưthế.Cosettesốnggiữachúngnó,chịuđựng

sứcépcủacảhaiđứa,giốngnhưkẻvừabịtảngcốixaynghiến,vừabịkìm

xéthịt.Thằngchồngvàconvợ,mỗiđứamộtcáchđốixử:Cosettebịđánh

đậptơibờilàdoconvợ;nóđichânkhôngmùarétlàdothằngchồng.Con

béhếtlênlạixuống,nàolàgiặtgiũ,cọchải,lauchùi,quéttước,vừađivừa

chạy,vừalàmvừathở, chuyểnnhữngđồvậtnặng;tộinghiệpconbégầy

còmnhưthếmàphảilàmnhữngcôngviệcrấtnặngnhọc.Chẳngaithương

hại nó; một bà chủ dữ tợn, một ông chủ thâm độc. Cái cửa hàng của

Thénardiergiốngnhưcáilướinhện,Cosettemắcvàođó,runrẩy.Cáilốihà

hiếpngườitrongcảnhởtớthảmđạmnàythậtlàmộtcảnhđiểnhình.Đólà

kiếpconruồilàmtôiconnhện.

Tội nghiệp con bé đành ngậm miệng mà chịu đựng. Vừa từ cõi Chúa

xuống,trầntrụi,bébỏngbướcvàobìnhminhcủacuộcsốngmàgặpphải

ngườiđờinhưvậy,thửhỏicáclinhhồntrongtrắngấynghĩgì?

III

PHẢICÓRƯỢUCHONGƯỜI,NƯỚCCHONGỰA

Lạibốnkháchđiđườngnữavàohàng.Cosettebuồnrầunghĩngợi;vìtuy

mớitámtuổiđầu,nóđãchịubaođauxót,nênnóngồinghĩvơvẩnvớidáng

điệumộtbàcụgiàthảmhại.

Mộtbênmắtnótímbầm,vìmộtquảđấmcủamụThénardier,đãthếthỉnh

thoảngmụcònnói:

—Gớm!Conmắtsưnghúpcủanósaomàxấuthế!

Cosettenghĩngợi:Đêmthìtốiđennhưmực,độtnhiênlạiphảimúcnước

đổđầycácbình,cácchaitrongbuồngbọnkháchchợtđếnvàngoàibểlại

chẳngcònhộtnướcnào.Nócòn yêntâmđôitílàởnhàhàngThénardier

này,ngườitakhônguốngnhiềunướclắm.Chẳngthiếugìngườikhát;nhưng

thậtlàkhátcáivòrượuchứkhôngphảikhátcáivạinước.Ởđây,trướcmột

cáibànlaliệtcốcrượu,aimàgọimộtcốcnướcthìchẳngkhácgìngườiman

rợ.Vậymàđãcólúcconbéphảirunsợ:MụThénardiermởvungmộtcái

xoongđangsôitrênbếplửa,rồicầmlấycáicốcđivộirabểnước.Mụvặn

vòinước;conbéngẩngđầulênvànhìntheotừngcửchỉcủamụ.Mộttia

nướcnhỏchảyratừvòinước,chỉcólưngcốc.Mụbảo:“Ồ!Hếtsạchnước

rồi!”;mụđứngimmộtlát.Conbénínthở.MụThénardierxemlạilưngcốc

nước,lạinói:“Chà,thôithếnàycũngđủ”.

Cosettelạicắmcúilàm,nhưngđếnhơnmườilămphútđồnghồ,nóthấy

timnónhảytronglồngngực,bồngbềnhtựanhưbóng.Nóđếmtừngphút

trôiquanhưvậyvàmongchochóngđếnsánghômsau.Thỉnhthoảnglạicó

kháchđanguốngrượunhìnrađường,kêulên:“Tốinhưhũnút”hoặc“Giờ

nàycóhọalàmèomớirađườngkhôngđènđuốcgì”,Cosetterùngmình.

Bỗngmộtôngkháchtrọbuônhàngchuyếnbướcvàosừngsộnói:

—Ngựatôikhôngđượcuốngnước!

MụThénardierbảo:

—Chouốngrồiđấychứ.

Tênláibuônđáp:

—Cáichịnày!Tớbảokhôngmàlị.

Cosettechuidướigầmbànra,nói:

—Thưaông,cómà!Ngựauốngrồi,nóuốngởthùng,nóuốngmộtthùng

đầycơđấy,thìtaycháumangnướcchonó,cháulạicònnóichuyệnvớinó

nữa.

Chuyệnkhôngcónhưthế.Cosetteđãnóidối.Ôngláiquát:

—Conranhbébằngnắmtaymànóiđiêutonhưhònnúi.Taobảonó

chưauốnglànóchưauống,nhóccáiạ!Lúcnókhátthìnóthởthếnào,tao

biếtchứ.

Cosettecốcãi;nóhoảngquá,giọngthềuthàonghekhôngrõ:

—Nóuốngnonêlàkhác!

Tayláibuôncảgiậnmắng:

—Thôiđừngnóiláo.Chongựauốngnướcđi,rồixếp,khôngđôicogì

nữa.

Cosettelạichuivàogầmbàn.MụThénardierbảo:

—Phải,phảirồi.Ngựachưađượcuốngthìphảichonóuốngchứ.

Rồimụnhìnquanh:

—Kìa,cáiconkiađâurồi?

Mụcúixuống,thấyCosettengồithumìnhmãicuốibàn,gầnngaydưới

chânkháchuốngrượu.Mụthét:

—Màycórangaykhông.

Cosettetừxóẩnchuira.MụThénardiertiếp:

—MờicôChóVệnđilấynướcchongựauốngđi.

Cosettetrảlờikhekhẽ:

—Nhưng,thưabà,nướchếtrồiạ.

MụThénardiermởtoangcửarađường:

—Hếtthìđimàxáchvềchứ!

Cosettecúiđầuvàolấycáithùngkhôngởgóclòsưởi.Cáithùngtohơn

cảnó,conbémàngồihẳnvàotrongcũngcònrộngchán.

Mụlạiđếnngồicạnhbếplò,cầmcáimôigỗnếmthửmónănnấuởtrong

xoong,mồmlẩmbẩm:

—Nướcởngoàisuốichứcònđâu.Cókhógì!Ồ!Giámìnhtánhànhra

thìhơn.

Rồimụlụccáingănkéođựngcảxu,cảhồtiêu,cảtỏi.Mụtiếp:

—NàycôCóc,lúcvềvàohàngbánhmuachotôimộtcáibánhto.Đồng

mườilămxuđâynày.

Cosettemặccáitạpdềcótúiconởmộtbên;nólẳnglặngcầmđồnghào

bỏvàotúi.Rồinóđứngim,tayxáchthùng,trướccáicửamởtoang.Hình

nhưnóđợicóngườiđếncứunó.MụThénardierthét:

—Điđichứ!

Cosetteđira.Cánhcửađónglại.

IV

MỘTCONBÚPBÊLÊNSÂNKHẤU

Tacònnhớ,cáidãycửahànggiữatrờichạytừnhàthờđếntậncáiquán

ănThénardier.Nhữngquánấychờbọnnhàgiàuđidựlễnửađêmđiqua,

nênquánnàoquánnấyđềunếnthắpsángtrưngtrongnhữngcáiphễubằng

giấy;cảnhấytrôngnhư“cảnhthầntiên”,theolờiôngthầygiáotronglàng,

lúcấy đangănuống trong quốngtrongquán Thénardier.Tráilạitrêntrời

khôngcólấymộtôngsao.

Cái quán cuối dãy dựng lên ngay trước mặt cửa hàng nhà Thénardier;

hàngbánđồchơi,lấplalấplánhnhữnggiấytrangkim,nhữngđồthủytinh,

nhữngđồbằngsắttâyrấtđẹp.Bênngănngoài,ởngayđằngtrước,bàymột

conbúpbêlóttrênmộtlượtkhănbôngtrắngnõn.Conbúpbêthậtlộnglẫy,

caotớigầnbảymươiphân,mặcmộtcáiáonhiễumàuhồng,đầucàinhững

bông lúa vàng, tóc như tóc thật, mắt thì bằng men sứ. Suốt ngày những

kháchtíhondướimườituổiqualạiđềungâyngườiramàngắmcáikỳquan

ấy.ỞMontfermeiltìmđâurabàmẹcóđủtiềnhaythừatínhtiêuhoangmà

muachoconcáicủaấy.ConÉponinevàconAzelmacứđứnghànggiờmà

ngắmconbúpbê;cảconCosettenữacũngcảganlấmlalấmlétnhìntrộm

búpbê.

LúcCosettebướcrangoài,tayxáchthùng,mặtrầurĩvàkhổsởnhưthế,

mànócũngkhôngnhịnđược,phảingướcmắtnhìnconbúpbêkỳdiệuấy,

nhìn“cáibàquýpháiấy”,nhưnónói.Conbékhốnnạnđứngđờngườira.

Chưalầnnàonóđượcnhìngầnnhưthế.Nótưởnggianhàngnhưmộtcái

cungđiệnnào;cònbúpbêthìkhôngphảilàconbúpbê,màlàmộtnàngtiên

hiểnhiện.Conngườibénhỏđángthươngấyđangchìmsâutrongcảnhảm

đạmlạnhlẽobỗngnhiênthấyđứngtrướcmộtcảnhvuivẻ,lộnglẫy,giàucó,

hạnhphúcthoánghiệnranhưtrongmộtluồngánhsángảomộng.Cosette

lấycáitríthôngminhthơngâynhưngđángbuồncủanóđểướclượngcáihố

sâuthămthẳmphâncáchnóvớiconbúpbênày.Nóchorằngphảilàmộtbà

HoàngHậuhayítralàmộtnàngcôngchúamớimuađược“cáicủaấy”.Nó

ngắmnghíacáiáohồngtươiđẹp,mớtócmượt,bụngnghĩthầm:“Conbúp

bênày,chắcnósungsướnglắmnhỉ!”Mắtnókhôngthểrờicáicửahàng

huyềndiệuấy.Càngnhìncàngthấylóamắt.Nótưởngnhưđượcthấythiên

đường.Nhữngconbúpbêbàyphíasauconbúpbêto,tưởngnhưtiênnữ,

thánh thần cả. Còn cái ông bán hàng đi đi lại lại sau quầy thì nó mường

tượngnhưĐứcChúaTrờivậy.

Mảichiêmngưỡng,nóquênhết;quêncảnhiệmvụphảilàm.Bỗngnhiên

tiếnggắtcủamụThénardiergọinótrởvềthựctế:

—Ôkìa,conranh,màychửađià?Cứđứngđấy,taorađây!Khôngbiết

nócònđứngđấylàmgìkiachứ!Đồquỷquái,điđi!

ThìramụThénardiervừanhìnrađườngthấyCosetteđangsaysưangắm

nghía.

Cosettevộivàngxáchthùnglủiđi,cốhếtsứcbướcnhữngbướcthậtdài.

V

MỘTMÌNHCONBÉ

QuánThénardierởphíađầulàng,khuxómnhàthờ,nênconCosettephải

đi lấy nước ở mãi tận cái suối trong rừng về phía Chelles. Nó đi thẳng,

khôngnhìnđếncửahàngnàonữa.LúccònởngõHàngBánhvàtrongkhu

vực nhà thờ thì còn đèn nến sáng trưng trong các cửa hiệu soi rõ lối đi;

nhưngchẳngbao lâu, ánh đèn cửa hiệu cuối cùng mờ hẳn. Con bé conở

trongbóngtối.Nócứđisâuvàobóngtối.Trongbụngđãthấysờsợ,nóvừa

đivừahếtsứcvungvẩycáiquaithùngchokêulên;tiếngkhuađộngnhưlà

mộtngườibạncùngđivớinó.

Càngđibóngtốicàngdàyđặc.Ngoàiđường,khôngcònlấymộtbóng

người.Thếnhưngnócũnggặpmộtbàthấynóthìđứnglạinhìntheo,miệng

lẩmbẩm:“Đứabénàođiđâuthếnày?Haylàmaquỷgìđây?”Bànhậnra

Cosette:“À!RaconSơnCa!”

Cứthế,Cosettelầnmòquanhữngphườngphốkhúckhuỷu,quanhcovà

vắnglặngởcuốilàngMontfermeilvềphíaChelles.Cònthấycóbóngnhà

haychỉ nhữngbứctường haibênvệ đường,conbé cònmạnhdạn màđi.

Chốcchốccònđượcthấyánhđènlelóilọtquakhecửa;ánhsángđấy,sự

sống đấy, còn có người đấy, nócòn được vững dạ. Nhưng càng đi,bước

chânnótựnhiênchầmchậmlại.Lúcnóvừaquacáigócnhàcuốicùng,nó

dừnglại.Điquácáicửahàngcuốicùngđãlàkhórồi;điquácáinhàcuối

cùngnàythìkhôngthểđượcnữa.Nóđặtcáithùngxuốngđất,thòtaylênđầu

gãigãi;đólàcửchỉđặcbiệtcủacontrẻlúckinhsợvàngầnngừ.Khôngcòn

làlàngMontfermeilnữa;chỉcònđồngkhôngmôngquạnh.Trướcmắtnó,

khônggianđenngòm,vắnglặng.Nónhìnbóngtốituyệtvọng;khôngcòn

lấymộtbóngngười,chắccóthúdữ,cócảmanữacũngnên.Nócốnhìn,nó

nghethấytiếngnhữngconvậtđitrongcỏ,nóthấyrõràngnhữngconma

ngóngoáytronglùmcây.Thếlàsợquáhóaliều,nóvớlấycáithùng,miệng

nói: “Chà! Cứ bảo là hết nước rồi!” Rồi nó quả quyết quay trở về

Montfermeil.Song,đượcđộtrămbước,nólạiđứnglạivàgãiđầu.Bâygiờ

thìhìnhảnhmụThénardierhiệnra;mụThénardiervớicáimõmsóicầy,con

mắtgiậndữnảylửa.Conbénhìntrướcnhìnsauthảmhại.Làmthếnàobây

giờ?Rồisẽrasao?Biếtđiđâu?Đằngtrước,bóngconquỷcáiThénardier.

Đằngsau,tấtcảnhữngmaquáicủađêmtốivàrừngrậm.Nhưngmàtrước

mặtđãcómụThénardierthìphảilùi.Thếlànólộntrởlạiconđườngrasuối

vàđâmđầuchạy.Nóchạykhỏilàng,nóchạyvàorừng,chẳngcònnhìngì,

chẳngcònnghethấygìhết.Mãiđếnlúcđứtcảhơithởnómớithôichạy,

nhưngcứđimãi.Nócứtiếnđi,hếtcảhồncảvía.

Nóvừachạyvừamuốnòalênkhóc.Cảnhrừngrậmbanđêmrìràovây

bọclấynó.Nókhôngnghĩgìnữamàcũngchẳngnhìnthấygì.Mộtđứabé

nhỏxíutrướcđêmtốibaola.Mộtbênlàtấtcảbóngtối;mộtbênlàmộthạt

bụiliti.Từcửarừngvàođếnsuối,đichỉmấtbảy,támphút.Cosetteban

ngàyvẫnthườngđinênthuộcđường.Cóđiềulạlàđêmtốinhưthế,hãihùng

nhưthếmànóvẫnkhônglạc.Hãycònchútbảnnăngđưađườngchonó.Nó

códámđưamắtnhìnsanghaibênđâu,sợnhỡtrôngthấycáigìởtrêncành

câyhayởbụirậm.Cứthếmànóđếnđượcsuối.

Đâylàmộtcáilòngchảothiênnhiênnhỏ,donướcxóimãivàođấtsét;

vũngsâuchừngsáumươiphân,chungquanh,rêuvàcỏmọc,thứcỏcao,hoa

tròn,thườnggọilà“cỏcổáovuaHenriIV”.Giữamấyviênđátảng,một

dòngsuốirócráchchảylặnglờ.Cosettekhôngkịpthởnữa.Trờitốiđennhư

mực,nhưngnóđãquenconsuốinàyrồi.Taytráinóquờquạngtrongbóng

tốitìmcâysồinhỏmọcngảxuốngsuối,thườngngàynóvẫnvịnvàođấymà

múcnước;nónắmđược mộtcành,bámchặtlấy,cúixuống vàvụcthùng

xuống múc. Lúc ấy nó hăng hết sức nên khỏe gấp ba mọi ngày. Lúc cúi

xuống,nókhôngđểýđếncáitúitạpdềđangdốcngược.Đồngmườilămxu

rơixuốngnước,Cosettekhôngtrôngthấyvàcũngkhôngnghethấytiếngrơi.

Nókéocáithùngnướcgầnđầylênrồiđặtxuốngbãicỏ.Xongxuôi,nómới

thấyđãkiệthơi.Nócũngmuốnvềngaynhưngnóđãdùnghếtsứclựcđể

múcnướcnênlêkhôngnổinước.Nóđànhphảingồinghỉ.Nógieophịch

ngườixuốngrồingồixổmluôntrênbãicỏ.

Nónhắmmắtlại,rồimởmắtra,khônghiểutạisao,màcũngchẳnglàm

khácđược.Bêncạnh,nướctrongthùngsóngsánhvẽthànhnhữngvòngtròn

trôngnhưnhữngconrắnbạclonglanh.Trênđầu,bầutrờiphủđầymâyđen

bátngát,trôngnhưtừngmảngkhói.Cáikhuônmặtthêthảmcủabóngtối

nhưnghiêngxuốngđứatrẻnày.

SaoMộcđanglặnởphươngxathămthẳm.Conbékinhhoàngnhìnngôi

saoto,lạlùngkia.Ngôisaolúcấyđangđếnsátchântrời,xuyênqualàn

sươngđêmdàyđặc,trôngđỏđòngđọc.Sươngmùnhuốmmộtmàuđỏghê

rợnlàmchongôisaotothêmra.Giốngnhưmộtvếtloétngờisáng.Giólạnh

từđồngthổivào.Rừngtốiom!Khôngmộttiếnglásộtsoạt,khôngmộtgợn

sóng,thứánh sáng mờ mờ, mát mẻ những đêm mùa hạ. Các cành cây to

dựngđứngtrônggớmchết.Mấybụicâygầyguộc,hìnhthùkỳquặcđangrít

gióởvenrừng.Đámcỏcaovútnhungnhúcdướilàngióthổi,nhưmộtđàn

lươn.Nhữngcâygaivặnvẹonhưnhữngcánhtaydàinghêucóvuốtđanggiơ

rabắtmồi;mấycànhkhôgióthổicuốnnhanhquanhưkinhhãichạytrốncái

gìsắptới.Tứbềtoànlàcảnhmênhmôngkinhkhủng.

Bóngtốilàmchochoángváng.Conngườicầncóánhsáng.Kẻnàođivào

chỗkhôngphảilàánhsángsẽthấylònghồihộp.Hễmắtthấymùmịttríóc

cũngthấybànghoàng.Trongnguyệtthực,trongđêmđen,trongcảnhuám

khóimuội,ngườibạonhấtcũngcóphầnngạingùng.Khôngaiđitrongrừng

đêmmàkhôngrunrẩy.Bóngđêmvàcâycốilànhữngkhốiđángsợ.Một

hiệnthựckỳ ảo mọc ratừcõimậpmờ sâu thẳm.Cáikhôngtưởngtượng

đượcsẽhìnhthànhcáchanhmấybướcrõràngnhưbóngma.Anhsẽthấy

lunglinhtrongkhônggianhaytrongđầuóc,mộtcáigìmậpmờvôđịnhnhư

nhữngđóahoanhìnthấytrongmơ.Phíachântrờicónhữngbóngdángdữ

tợn.Anhhítthởtừngluồnggiótừkhoảngkhôngđentối.Anhthấysợvà

muốnnhìnraphíasau.Nhữnghốcđêm,nhữngđồvậttrởnênbơphờ,những

hìnhbónglặnglẽtanbiếnkhianhbướctới,nhữngdángđiệurũrượilờmờ,

nhữngbụibờgiận dữ, những đầm vũng nhờnhờ,hìnhảnhảmđạm phản

chiếutrongcảnhtangma,cảnhvắnglặngmênhmôngcủahầmmộ,những

sinhlinhbíẩn,nhữngcànhláhuyềnbínghiêngmình,nhữngthâncâydễsợ,

những bụi cỏ rùng mình mãi không thôi. Trước tất cả những cái ấy, anh

khôngcógìchechở,ganlìmấycũngkhôngtránhkhỏigiậtmình,cũngthấy

mìnhsắphoảngloạn.Anhcảmthấycócáigìgớmghiếcnhưthểlinhhồn

anhnhậpvàobóngtối.Trạngtháinhậpvàobóngtốiđórấtthảmhạiđốivới

trẻcon.

Cảnhrừnglàcảnhtậnthế.Vàcáiđậpcánhcủamộtlinhhồnbébỏngdội

lênnhưmộttiếnghấphốidướivòmcâylábaola.Cosettekhônghiểuđược

cáicảmgiáccủamìnhlúcấy,nhưngnócảmthấycả cáikhốitolớn,đen

ngòmcủavũtrụđangtúmchặtlấynó.Khôngphảinóchỉthấykhủngkhiếp,

nóthấycáigìkhủngkhiếphơncảsựkhủngkhiếp.Nórùngmình.Mộtcái

rùngmìnhlạlùnglạnhthấutâmcan,khôngchữnàotảxiết.Conmắtnóhãi

hùng.Nónhưcảmthấycũngđếngiờnàyngàyhômsaunókhôngthểnào

khôngtrởlạichỗnàyđược.

Bấygiờ,nhưmộtthứbảnnăngxuikhiếnđểthoátkhỏicáitrạngtháidị

kỳ,khóhiểumànókhiếpsợđó,nóbèncấttiếngrõtođếmmột,hai,ba,bốn

đếnmười;đếmxong,nólạiđếmnữa.Lúcấynómớihoànhồn,nhậnrõsự

vậtquanhmình.Nóthấytaynólúcmúcnướcbịướtnênrétcóng.Nóđứng

dậy.Nólạithấysợ,cáisợtựnhiên,khôngsaotránhđược.Nóchỉcómộtý

nghĩlàchạytrốn;bachânbốncẳngmàchạy,chạyquarừng,quacánhđồng,

mộtmạchđến tận nơicónhà,có cửa sổ, cóđènthắpsáng. Nó chợt nhìn

thấy, cái thùng nước trước mặt. Nghĩ đến mụ Thénardier, nó lại sợ hơn,

khôngdámbỏthùngnướcđấymàchạy.Nóphảilấycảhaitaymànắmquai

thùng.Thùngnướcnặng,ìạchmãimớixáchnổi.Điđượchơnchụcbước,

nólạiphảiđànhlòngđặtthùngnướcxuốngđất;thùngđầynước,nặngquá.

Nóđứngthởmộtlát,rồilạinhấcthùnglên,lạiđi,lầnnàythìđượcmộtthôi

dàihơn.Nhưngrồilạiphảidừnglạinữa.Nghĩvàigiây,lạiđi.Trôngnónhư

mộtbàgià,đithìcòngvềđằngtrước,đầucúixuống.Thùngnướcnặngquá,

cánhtaygầygòcứthẳngcăngvàcứngđờra.Cáiquaisắtlàmcóngnốthai

bàntaynhỏbéướtđẫmnước.Chốcchốcnólạiphảiđứnglại;mỗilầnđứng

lạithìnướclạnhtrongthùnglạisóngra,chảyvàohaichângiẫmđất.Giữa

rừngthẳm,giữađêmtối,mùarét,xaconmắtcủamọingườivàđứabémới

lêntámtuổiđầu.Lúcấy,họachăngcótrờimớinhìnthấycáicảnhbithảm

ấy.Và,thanôi!Cólẽcảvonghồnmẹnónữa.Vìởđờicónhữngcảnhngộ

làmchongườichếtởdướimồcũngphảimởmắtramànhìn.

Nóthởnhưrênsiết,ngheđauđớnlắm.Tiếngkhócdânglênnghẹncổ;

nhưngnghĩđếnmụThénardier,nókhôngdámkhócto,dùkhôngcómụở

đấy.LúcnàonócũngtưởngnhưmụThénardierởngaytrướcmặt.Cứthế,

nókhôngđiđượcbaođườngđất;nóđichậmlắm.Lúcnghỉthìrõít,màđi

thìrõlâu;nhưngcũngchẳngănthuagì.Cólẽphảihơntiếngđồnghồmới

đến Montfermeil rồi thế nào mụ Thénardier cũng đánh đòn; nghĩ thế, nó

càngkhiếp.Đãkhiếplạithêmhoảngsợ,mộtthântrơtrọibanđêmgiữarừng

sâu.Nóđãmệtlửngườimàvẫnchưarakhỏirừng.Đếngầnmộtgốccâydẻ

cổthụnóquenlắm,nódừnglạilâuhơnmọilầnđểnghỉmộtlầncuốicùng

chothậtkhỏe,rồinóthuhếtsứclực,xáchlấythùngnước,lạicanđảmbước

đi.Tuyvậy,conngườibébỏngtuyệtvọngấykhôngkhỏibuộtmiệngkêu:

“Trờiơilàtrời!”

Đúnglúcấy,nóthấythùngnướctựnhiênnhẹbỗngđi.Mộtbàntaycólẽ

tolớnlắmvừanắmlấyquaithùngvànhấclênrấtmạnh.Nóngẩngđầulên.

Mộtbóngđentolớn,đứngthẳng,đangđibênnó,trongbóngtối.Ngườiấy

làmộtngườiđànông,đisaunó,đếngầnnólúcnàonókhôngbiết.Ngườiấy

chẳngnóichẳngrằng,nắmlấyquaithùngnóđươngxách.

Trênđời,mỗilầngặpgỡ,vìlinhtínhnóbáotrướcdữlành.Conbékhông

thấysợ.

VI

CÓLẼBOULATRUELLECŨNGTHÔNGMINH

THẬT

XếchiềungàylễGiángSinhnăm1823,cómộtngườithathẩnrấtlâuở

quãngđườngvắngvẻđạilộNhàThươngởParis.Ngườiấynhưmuốntìm

mộtchỗởthuêvàhìnhnhư cóýchọnnhữngnhànàotầmthườngnhấtở

xómngoàivùngngoạiôSaintMarceau.

Đoạnsautasẽbiết,ngườiấyđãthuêđượcmộtcănbuồngởcáixómhẻo

lánhnày.Trôngcáchănmặcvàbộđiệu,cóthểthấyngườiấylàhìnhảnh

củahạngănmàytửtế,nghèoxácxơnhưngvẫncốgiữđượchếtsứctinh

tươm.Ngườiấylàmộtngườirấtnghèokhổ,lạilàngườibiếtgiữtưcách,hai

điềuđókhiếnchonhữngkẻthôngminhđĩnhngộphảithêmphầnkínhtrọng.

Ngườiấyđộimộtcáimũtrònrấtcũvàchảirấtkỹ,mặcmộtcáiáokhoác

bằngdathôđãsờnđếntậnlầntrong,màuvànggạch,làmàuquenmắtthủa

ấy;mộtcáigiletrộng,túimaykiểurấtxưa;cáiquầnđen,haiđầugốiđãbạc

phếch,đôibíttấtlenmàuđenvàđôigiàythôcàikhuyđồng.Nomnhưmột

giasưcũởnhàquýpháimớihồicư.Cứnhìnmáitócbạcphơ,cáitránnhăn

nheo,haimôitáingắt,khuônmặtnhọcnhằn,chánnảnsựđời,ngườitađoán

cólẽlãođãngoàisáumươi.Songnhìncáidángđituychậmchạpnhưng

chắcchắn,nhữngđiệubộmạnhmẽlạthường,thìngườitađồchừnglãota

chỉmớiđộnămmươi.Mấynếpnhăntrêntránthậtđúngchỗ,khiếnainhận

xétkỹlãocũngphảinể.Môithìmímlạithànhmộtnếpkỳlạ,vừanghiêm

nghịvừakhiêmnhường.Conmắtnhìnthìtrongsuốtmànãonùng.Ngườiấy

taytráixáchmộtgóinhỏbuộctrongchiếckhănmùixoa,tayphảichốngmột

cáigậychặtởmộthàngcâylàmrào.Cáigậygọtđẽocẩnthận,trôngkhông

đếnnỗitồilắm;cácđốtđềuđượcsửachođẹpthêm,chỗnắmtaythìbằngxi

đỏgiảsanhô;chínhralàcáidùicui,nhưngravẻmộtcáigậy.

Conđườngnàyvốnvắngngườiqualại,nhấtlàvềmùarét.Ngườiấyhình

nhưcòncốtránhmọingườichứkhôngmuốngầnmộtai.Thuởấy,vuaLouis

XVIIIngàynàocũngxagiátớiChoisyLeRoi;ngàilạiưađiconđườngnày.

Cứvàohaigiờchiều,ítkhisai,thìxagiávàđoànkỵmãphóngnhanhtrên

đườngphốNhàThương.Cácchịdânnghèotrongkhuphố,nhờthếmàbiết

giờkhắc.Cácchịbảonhau:

—Haigiờrồiđấy,ngườitađivềđiệnTuilerieskia.

Ngườinàychạyđến,kẻkiatránhđi.Mộtnhàvuađiquachẳngbaogiờ

chẳnggâymộtsựnáođộng.VảlạivuaLouisXVIIIhiệnrahaybiếnđicũng

cóảnhhưởngphầnnàođốivớiđườngphốParis.Đoànxagiáđirấtnhanh,

nhưnguynghiđườngbệ.Ôngvuabạiliệtấylạithíchphinướcđại.Không

bước được, ngài chỉ muốn chạy. Tuy què liệt,ngài muốn đằng vân. Hiền

hòa,nghiêmtrang,ngàilướtquacùngvớimộtrừnggươmtuốtvỏ.Cỗloan

xa nặng thiếp vàng, điểm hoa huệ, lăn đi rầm rộ. Người ta chỉ kịp nhìn

thoángquamộtcái.Tronggócxebênphải,mộtngườingồitựachồnggối

bọcsatintrắng,mặtto,chắc,hồnghào,trántươimátđiểmphấn,conmắttự

phụ,tinhvimàvôtình,nụcườihọcgiả,haivaicóhaingùlớntỏatuaxuống

bộquầnáokhônglòeloẹt,trênngựccóđủhuânchươngvàBộiTinhcao

cấp,mộtcáibụngphệ cóbăngchoàngxanhvắtngang.Vuađấy.Rakhỏi

Paristhìngàilấymũxuốngđểtrênđầugối,mũngàicắmlôngvũtrắng,chân

ngàimanggiầyghệtAnhcao.Vàothànhthìngàiđộimũ,nhưngítkhichào.

Ngàinhìndânchúnglạnhlùng,lạnhlùngdânchúngnhìnlạingài.Khingài

xuấthiệnởkhuphốSaintMarceaulầnđầu,uytíncủangàitómtắttrongcâu

củaanhdânngoạiônàynóivớibạn:“Cáiôngbéophịấylàcảtriềuđình

đó”.

XagiánhàvuacứđúnggiờấyđiquaphốNhàThương,ngàynàodânphố

cũngquenlệấy.Ngườiđidạomặcáovànghẳnkhôngphảilàngườikhunày

vàcólẽkhôngphảilàngườiParis,nênkhôngbiếtviệctrên.Lúchaigiờ,khi

xagiácóđoànthịvệcưỡingựavâyquanh,từSalpêtrièrerẽvàođườngnày

thìngườiấycóvẻngạcnhiênvàgầnnhưsợhãi.Bênlềđườngchỉđộccó

lão;lãovộinúpsaumộtbứctường,nhưngCôngTướcD’Havrécũngkịp

trôngthấy.Vìlàchỉhuytrưởngtrựcbancủađộicấmquân,CôngTướcngồi

đốidiệnnhàvua.Ôngnói:“Tênkiakhảnghi”.Nhữngviêncảnhsátđidẹp

đườngcũngđểýđếnlão;mộtngườiđượclệnhtheodõi.Nhưngngườilạmặt

đãlẩnvàonhữngphốvắngvẻtrongkhu;lúcấytrờibắtđầutốinênngười

cảnhsátđànhđểmấthút.NgaytốihômđóngườitagửibáocáolênBáTước

Anglès,BộTrưởngBộAnNinhvềviệcấy.

Khi người mặc áo vàng đánh lạc đường viên cảnh sát rồi, lão bèn rảo

cẳngđi,chốcchốclạingoáicổnhìnlạixemcóaitheomìnhkhông.Đếnbốn

giờmườilăm,tứclàlúctrờiđãtốihẳn,lãođiquarạphátcửaôSaintMartin

hômấydiễnkịchHaiTênTùKhổSai.Tờquảngcáođểngaydướingọnđèn

rạphátlàmlãophảichúý;tuyđangvộiđi,lãocũngdừnglạiđểđọc.Mộtlát

sau,lãođivàocáingõcụtPlanchette,tìmđếnquán“CáiĐĩaThiếc”lànơi

bấygiờđặtbuồnggiấycủahãngxechạyLagny.Đếnbốnrưỡithìxechạy.

Ngựađãđóngcươngđâuđấy;nghetiếngngườiđánhxegọi,hànhkháchhấp

tấpleolênchiếcthangcaobằngsắt.

Ngườiấyhỏi:

—Cònchỗkhôngbác?

Ngườiđánhxeđáp:

—Chỉcònmộtchỗthôi,cạnhtôiđâynày.

—Được,đểchotôi.

—Lênngayđi.

Nhưng,trướckhixechạy,ngườiđánhxeđưamắtnhìnbộquầnáotồitàn

củakháchvàcáigóinhỏxíurồiđòitiền.Anhtahỏi:

—ÔngđitậnLagnychứ?

—Phải.

KháchtrảlờirồitrảtiềnxeđếnLagny.

Xechạy.Quacửaôrồi,ngườiđánhxethửbắtchuyện,nhưngkháchchỉ

trảlờigióngmột.Anhtađànhhuýtsáomiệngvàcứquátngựachạy.Người

đánhxetrùmkínáotơi.Trờilạnh.Kháchhìnhnhưkhônglưuýtới.Cứthế,

xechạyquaGournayvàNeuillySurMarne.ĐộsáugiờtốithìđếnChelles.

Ngườiđánhxechoxedừnglạiđểngựanghỉngơi,xeđỗtrướccửaquánăn

củaphuxetải,nguyêntrướckialànhàtukín.Ngườilạmặtbảo:

—Tôixuốngđây.

Rồicầmlấycáigóivàcáigậy,nhảyxuốngđất.Chỉmộtlátlàlãobiến

mất!

Lão không vào hàng ăn. Mấy phút sau, xe lại chạy trên con đường đi

Lagny,nhưngcũngkhôngthấylãoởphốchínhthànhChelles.Ngườiđánh

xequaylạinóivớihànhkháchngồitrongxe:

—Lãoấykhôngphảingườivùngnày,nếuphảitôiđãbiết.Coibộkhông

cómộtxuthếmàchảthiếtgìđếntiền.TrảthìtrảđếntậnLagny,màđến

Chellesđãxuống.Khuyarồi,nhànàonhànấyđóngcửaimlìmthếmàlại

khôngvàohàngtrọvàcũngchẳngthấyđâucả.Thếthìchẳngđộnthổthìcòn

điđâu.

KháchkhôngđộnthổmàlạivộivãđiquaphốchínhthànhChelles,trong

đêm tối; rồi chưa đến nhà thờ đã rẽ sang trái, tạt vào con đường hẻm đi

Montfermeil,ynhưmộtngườiđãquenvùngnàylắmvàđãđếnđâynhiều

lầnrồi.Kháchđirấtnhanh.Lúcđếnchỗngãtư,nơiconđườnghẻmgặpcon

đườngcũđitừGagnyđếnLagny,haibêncócây,lãonghecótiếngngười

đangđilại.Lãovộivàngnúpxuốngcáirãnh,đợichobọnkiađikhuất.Kể

cẩnthậnnhưthếcũnglàthừavìđêmnaylàđêmthángchạp,trờiđennhư

mực.Trêntrờithấpthoángchỉhaibaôngsao.Chỗấybắtđầulêncáidốc

khuđồi.LãokhôngrẽvàoconđườngđiMontfermeil;lãoquặtsangtayphải,

đitắtquaquãngđồngvàvộivãvàokhurừng.

Vàođếnrừng,lãođichậmlại;lãonhìnkỹtừnggốccây,đitừngbước

mộtnhưtìmkiếmvàđitheomộtconđườngbímậtchỉmộtmìnhlãobiết.Có

lúchìnhnhưlãolạcmấthướngnênđứnglại,tầnngần.Saucùng,lầnmòmãi

mớitớimộtkhurừngthưacómộtđốngđálớntrăngtrắng.Lãovộivàngđến

gầnđốngđá,xemxétkỹlưỡngqualànsươngđêm,nhưđểđiểmquatừng

hònmột.Cáchđốngđáchừngmấybước,cómộtgốccâylớnvỏxùxìnhững

mấu.Lãođếngầngốccây,lấytaylầntrênvỏnhưđểnhậnravàđếmtừng

mấusứttrênthâncây.Câyấylàcâytần;trướcmặt,cómộtcâydẻcóchỗ

bongvỏnênngườitalấymiếngkẽmđóngvàođểbăngbó.Lãokiễngchân

lênrồilấytaysờmiếngkẽm.

Lãolấychângiậmkhoảngđấtgiữagốccâyvàđốngđámộtlúcnhưlàđể

xem xét có ai mới đào bới gì chỗ ấy lên không. Xong xuôi, lão định lại

phươnghướngrồilạixuyênrừngmàđi.

NgườiấylàngườivừagặpconCosette.Thìralúcngườiấylenlỏiqua

rừngđivềphíaMontfermeil,chợttrôngthấymộtcáibóngbénhỏvừanhúc

nhíchđivừarênrỉrồiđặtcáigìnặngxuốngđất,lạixáchlấy,lạiđi.Người

ấytiếnđếngần,nhậnralàmộtđứabétítẹomàlạixáchmộtcáithùngto

tướng.Ngườiấybènđếngầnđứabé,lẳnglặngxáchlấyquaithùngnước.

VII

COSETTEĐICẠNHNGƯỜILẠTRONGBÓNG

TỐI

Nhưtrênđãnói,Cosettekhôngsợ.

Ngườiấybắtchuyệnvớinó;ôngnóikhẽ,hầunhưthầmthì:

—Nàycháu,cháuxáchcáinàychắcnặnglắmnhỉ?

Cosettengẩngđầulênđáp:

—Thưaông,vâng.

Ngườiấylạitiếp:

—Đưađây,ôngmangđỡcho.

Cosettebuôngtayra.Ngườikiađitừtừbêncạnh,nóikhekhẽ:

—Nặngthật.

Rồingườiấybảo:

—Cháulênmấy?

—Thưaông,lêntám.

—Cháuđitừđâu,cóxakhông?

—Cháuởsuốivề,trongrừngkia.

—Nhàcháucònxanữakhông?

—Điđộmườilămphútnữathìđến.

Ngườilạmặtimlặngmộtlúcrồiđộtnhiênhỏi:

—Thếcháukhôngcònmẹư?

Đứabétrảlời:

—Cháukhôngbiết.

Khôngđợingườikiakịpnói,nótiếpluôn:

—Hìnhnhưkhôngcó.Đứanàocũngcómẹ,màcháuthìkhôngcó.

Mộtlátsau,nólạinói:

—Hìnhnhưtrướckiacũngkhôngcó.

Ngườilạdừnglại,đặtthùngnướcxuốngđất,cúixuốngđất,cúixuốngrồi

đặthaitaylênvaiconbé:ngườiấycốnhìnkỹnó,nhìntậnmặtnótrong

bóngtối.Khuônmặtgầygò,quắtqueocủaCosettemờmờdướiánhsáng

nhợtnhạtcủabầutrời.Ngườikiahỏi:

—Têncháulàgì?

—Cosette.

Ngườiấynhưbịđiệngiật;lãonhìnkỹnólượtnữarồitaybuôngvaicon

bé,lạixáchthùngnước,cấtbướcđi.

Mộtlúcsaulãohỏi:

—Bénày,nhàcháuđâu?

—ỞMontfermeil,ôngcóbiếtkhông?

—Bâygiờcháuvềđấyphảikhông?

—Thưaông,vâng.

Ngừngmộtlát,lãolạihỏi:

—Aisaicháuvàorừnglấynướckhuyathếnày?

—BàThénardierạ.

Ngườilạcốhếtsứclấygiọngtựnhiênmàhỏi,songnghenhưcóvẻrun

runkhácthường:

—BàThénardiernhàcháulàmgì?

Conbéđáp:

—Bàấylàbàchủcháu.Nhàbánquán.

—Quánà?Thếthìtalạiđấytrọđêmnay.Cháudẫntalạinhé.

—Điđườngnàyđấyạ.

Ngườilạđikhánhanh.Cosettenhanhnhẹntheosau.Nókhôngthấymệt

nữa.Thỉnhthoảngnólạingướcmắtnhìnngườiấy,ravẻbìnhtĩnhvàtincậy

vôcùng.ChưaaidạynóngướclênChúavàcầunguyệnbaogiờ.Thếmàlúc

nàynócảmthấycócáigìgiốngnhưniềmhyvọngvànỗisungsướngđược

hướngvềThượngĐế.

Mấyphúttrôiqua.Ngườikialạihỏi:

—NhàbàThénardierkhôngmượnngườiởà?

—Thưakhôngạ.

—Chỉcómộtmìnhcháuthôiư?

—Vângạ.

Lạiimlặng.Cosettelêntiếng:

—Cũngcònhaiđứacongáinữa.

—Haiđứanào?

—ConPoninevớiconZelma.

CosettegọigọnnhưvậyhaicáitênđặctiểuthuyếtmàmụThénardierđặt

chocon:

—PoninevớiZelmalàai?

—LàhaicônhàbàThénardier.Congáibàchủđấy.

—Haicôấylàmgì?

—Ấy,cáccôcónhữngconbúpbêđẹpghê,cảnhữngvậtcóvàngnữa,

baonhiêuthứ.Cáccôấyđượcchơi,đượcnôđùa.

—Cảngàyà?

—Vângạ.

—Thếcháu?

—Cháuthìbận,cháulàmviệc.

—Suốtngàyà?

Conbéngướcđôimắtto,longlanhgiọtnướcmắt,tốiquákhôngtrông

thấy.Nódịudàngđáp:

—Vângạ.

Lặngimmộtlát,nólạitiếp:

—Cũngcókhilàmlụngxongxuôiđâuđómàđượcphépthìcháucũng

chơi.

—Cháuchơigì?

—Chơigìthìchơi.Ngườitamặccháu.Nhưnglàmgìcólắmđồmàchơi.

ConPoninevớiconZelmakhôngchocháuchơichungbúpbê.Cháuchỉcó

mộtthanhgươmbằngchì,dàibằngnày.

Conbéxòengóntayútra.

—Thếkhôngcắtđượcchứ?

—Cóôngạ…cắtđượclárauvàđầuruồi.

Đãđếnđầulàng.Cosettedẫnngườikiaquacácphố.Quacửahàngbánh

nhưngCosettequênbẵngphảimuabánhvềchomụchủ.Ngườilạkhônghỏi

chuyệnnónữa,cứlầmlìđi.Vừađikhỏinhàthờ,ngườiấythấytấtcảnhững

quándựngngoàitrời,liềnhỏiCosette:

—Ởđâymởchợphiênđấyà?

—Khôngạ.LễGiángSinhđấyạ.

Gầnđếnquánăn,Cosettekhẽsờtayngườikia:

—Thưaông…

—Gìthếcháu?

—Gầnđếnnhàrồi.

—Thếthìlàmsao?

—Bâygiờôngchocháuxinlạicáithùngnước.

—Saothế?

—Cháuchỉsợbàchủtrôngthấycóngườixáchhộ,cháulạiphảiđòn.

Ngườikiađưathùngchonó.Chỉmộtlátsauđãđếncửahàngăn.

VIII

PHẢITIẾPTRONGNHÀMỘTKẺNGHÈOMÀCÓ

LẼGIÀUTHÌTHẬTPHIỀN

Cosettekhôngthểkhôngđưamắtliếcnhìnconbúpbêtovẫnbàyởcửa

hàngbánđồchơi,rồimớigõcửa.MụThénardierlóra,taycầmngọnđèn:

—Raconranh!Gớmnhỉ,đisaomàlâuthế!Chắccònlacàchơiđâu,con

nỡm!

Cosetterunlẩybẩyđáp:

—Thưabà,cóôngnàyhỏitrọ.

MụThénardiermặtđanghầmhầmliềnnhănnhởlấylòngkhách:Thói

thườngđámnhàhàngănxưanayvẫnđổithaynhưthế.Mụhauháuconmắt

tìmxemaiđến.Mụhỏi:

—Ôngnàyphảikhông?

Ngườilạđểtaylênmũđáp:

—Thưabà,vâng.

Kháchgiàulàmgìcóngườilễphépđếnthế.Cứcáicửchỉấyvàquầnáo

cùnghànhlýcủakhách,mụThénardierchỉthoángnhìnmộtlượtlàđổingay

nétmặtđonđảtrởlạihầmhầmgiậndữ.Mụnhạtnhẽonói:

—Ônggià,vàođi.

“Ônggià”bướcvào.MụThénardierđưamắtnhìnlượtthứhai.Mụđặc

biệtnhìnkỹcáiáokhoácngoàiđãsờnhết,cáimũđãbẹp,rồimụhấtđầu,

nhăn mũi và nháy mắt ra hiệu hỏi ý chồng; gã Thénardier vẫn đang ngồi

uốngrượuvớibọnphuxe.Hắntrảlờibằngcáchmáymáynhẹngóntaytrỏ,

môithìphềuramộttí,cónghĩalà:Kháchkiết.Thấyvậy,mụbènlêntiếng:

—À,thếnày,bácạ,thậtkhôngphải,nhàhếtchỗcảrồi.

—Tôinằmđâucũngđược,cóchỗgácxéphayngoàichuồngngựacũng

được;rồitôicũngcứtrảnhưtrảmộtphòng.

—Bốnmươixucơđấy.

—Bốnmươixu.Được.

—Maychưa!

MộtngườiphuxenóikhẽvớimụThénardier:

—Bốnmươixucơà?Tưởngchỉhaimươixuthôichứ?

Mụcũngkhẽđáp:

—Hắnthìbốnmươixu.Hạngnghèokhôngbaogiờtôilấykém.

Thằngchồngnhẹnhàngnóithêm:

—Ấy,chứanhữngđồấychỉtổbẩnnhà.

Khách để khăn gói và cái gậy xuống ghế dài rồi ngồi vào bàn; con

Cosette vội vàng đem đến một chai rượu vang và một cái cốc. Người lái

buônđòinướclúcnãytựtayxáchthùngrachongựauống.Cosettelạichui

xuốnggầmbànbếp,ngồiđan.

Kháchrótrượuracốcnhưngchỉnhấpcómộttírồichămchúnhìnconbé.

Cosette trông xấu quá. Giá mà nó được sung sướng, chắc nó cũng xinh.

Chúngtôiđãphácquacáikhuônmặtâusầubénhỏấy.Cosettegầyvàxanh;

nólêntámmànomnhưmớilênsáu.Mắtnóto,sâulõmvào;nókhóclắm

nênmắtdạihẳnđi.Haibênmépcónếpnhăn,dấuhiệucủasựkhủngkhiếp

thườngxuyên,thườngthấytrênnétmặtnhữngkẻtùtộihoặcnhữngkẻốm

đauđãtuyệtvọng.Haibàntaythìnứtnẻ.Ánhlửalúcnàychiếuvàonó,làm

nổirõnhữngđầuxương,thânhìnhgầyguộccủanócàngthêmghêsợ.Lúc

nàonócũngrétruncầmcập,nênhaiđầugốinóépsátvàonhauđãthành

thóiquen.Quầnáo thì độc một manh, mà đã rách nát, mùa nực trông rất

thươngtâm,mùarétthìđếnphátkhiếp.Khôngmộtmụnlen,rặtnhữngmảnh

vảiráchmướp.Hởcảdathịttừngquãng,trôngrõcảnhữngvệtđen,vệttím

donhữngtrậnđòncủamụThénardierđểlại.Haicẳngkhẳngkhiuvàmẩnđỏ

chẳngcógìcheđậy.Haivaigầylõxương,trôngđếnrớtnướcmắt.Tấtcả

ngườiconbéấy,từcáchđiđứng,dángđiệu,đếngiọngnói,lờinóiấpaấp

úng,conmắtnhìn,sựimlặng,cửchỉrụtrè,tấtcảđềunóilênvàdiễntảmột

điều:Sựsợhãi.Sợhãithấmđầyngườinó,trùmlênnó.Sợhãinhưcósứcgì

khépchặtkhuỷutaynóvàohaiđùi,thugótchânnóvàotrongváy,corúm

ngườinólạichokhỏitốnchỗ,nínhơikhôngdámthởmạnh;nósợquá,nên

nóđãnhiễmcáithóiquenấy,mỗingàymộtcorúmthêm.Trongkhóemắt,

còncómộttiakinhsợ.Nósợquá,đếnnỗivềđếnnhà,ướtátlàthếmànó

cũngkhôngdámlạigầnlửamàhơ;nólẳnglặngbắttayvàoviệc.Nómớilên

támtuổiđầu,màconmắtnhìnlúcnàocũngâmthầm,đôikhisầuthảmquá,

nêncólúctưởngnhưnósắphóadạihaythànhconquáivật.Nhưtađãbiết,

bìnhsinhnóchưahềbiếtcầunguyệnlàthếnào,chưatừngbướcchânvào

nhàthờbaogiờ.MụThénardierthườngbảo:“Thờigiờđâu?”

Người mặc áo khoác vàng vẫn đăm đăm nhìn Cosette. Bỗng mụ

Thénardiertrutréo:

—Ơkìa,thếbánhđâu?

Cứquenlệ,mỗilầnmụThénardierthethélêntiếng,conbélạichuicho

nhanhrakhỏigầmbàn.Nóquênkhuấyviệcmuabánh;nólạidùngđếncái

kếcủanhữngđứatrẻlúcnàocũngkhiếpsợ.Nónóidối:

—Thưabà,hiệubánhđóngcửarồiạ.

—Phảiđậpvàocửaấychứ.

—Thưabàconcóđập.

—Thếsao?

—Ngườitakhôngmở.

—Đểmaitaohỏixemcóthậtkhông.Màymànóidốithìliệuhồn.Bây

giờhãytrảtaođồngmườilămxuđây.

Cosettethọctayvàotúitạpdề;bỗngnótáixanhngười.Mấtđồngmười

lămxurồi.MụThénardierbảo:

—Hừ,taobảogì,màycónghethấykhông?

Cosettelộntúiáo,chẳngcógì.Khôngbiếttiềnnóđiđằngnào? Khốn

nạn,conbékhôngcònbiếtnóisao.Nóngâynhưphỗng.

MụThénardierrênlên:

—Màyđánhmấtđồngmườilămxurồià?Haylàmàđịnhăncắpcủa

tao,conkia?

Vừanói,mụvừatayvớicáiroidatreotrênlòsưởi.Trôngthấymụhùng

hổnhưthế,Cosettebậtkêulên:

—Conlạybà,conlạybà,bàthachocon,conchừarồi.

MụThénardiertháocáiroira.Lúcấy,ngườimặcáokhoácvàngmóctúi

áogiletmàkhôngaiđểýtới.Vảlạinhữngngườikháccònmảiuốngrượu,

đánhbài,cóaiđểýđếncáigìđâu.

Cosettekhiếpđảmthuhìnhlại,ởgóclò,corúmchântaytrầntrụilại,

hònggiấuđi.MụThénardiervừagiơroithìngườikianói:

—Xinlỗibà.Lúcnãytôivừathấycáigìởtúiconbérơirarồilănvào

đây.Haylàđồnghàođấy.

Vừanói,kháchvừacúixuống,vờtìmdướiđấtmộtlúc,rồingẩnglên:

—Đúngrồi.Đâybànày.

RồiôngtađưamộtđồnghàochomụThénardier.Mụnói:

—Phải,phảirồi.

Nhưngnàocóphải,đồngnàylàđồnghaimươixu;nhưngmụthấycólời.

Mụbỏđồngtiềnvàotúiđànhquắcmắtlườmconbémàbảo:

—Dùvậy,từgiờcũngphảichừa,nghekhông?

CosettelạichuivàocáichỗmụThénardiergọilà“ổchó”;mắtnómởto

nhìnmãingườikháchlạ;conmắtbắtđầunhưcómộtánhgìlạlùngtừxưa

chưa từng có. Mớichỉlà một nỗi ngạcnhiên thơ ngây nhưng có lẫn một

niềmtinthảngthốt.

MụThénardierhỏikhách:

—Nàybác,báccóăntốikhông?

Kháchkhôngtrảlời,hìnhnhưđangmảimênghĩngợigì.Mụlẩmbẩm:

“Hạngngườigìthếnày?Chắclàmộtgãkiệtxác.Làmquáigìcótiềnmàăn.

Chẳngbiếtcótiềnmàtrảtiềntrọkhông.Nhưngcũngmaymàhắnkhôngnổi

lòngthammàăncắpđồngtiềnrơidướiđất".

Lúcấy,cửabênmở.ÉponinevàAzelmachạyvào.Haiđứabégáiđẹp

thật;chúngnóravẻthànhthịchứkhôngquêmùa,rấtxinh;mộtđứatóctết

chảibóngmàuhạtdẻ;mộtđứatócđennhánhtếtđuôisam,bỏxõasaulưng;

cảhaiđứađềunhanhnhẹn,sạchsẽ,mũmmĩm,tươitắn,khỏemạnh,nhìnrất

thíchmắt.Haiđứacùngmặcáorấtấm,nhưngnhờcóbàntaykhéoléocủa

ngườimẹ,nênvảituydàymàmặcvẫnsátsóngvàduyêndáng.Mặcphòng

đông mà vẫn không mất vẻ xuân tươi. Hai con bé như tỏa ra ánh sáng.

Chúngnólạicòncáivẻtrịvìnữa.Cứtrôngbộcánh,cáchnôđùaầmĩcũng

đủ thấy chúng nó là những bà chúa trong nhà. Thấy con chạy vào, mụ

Thénardiermắngyêuchúngnó:

—À!Rahaicôđấyư?

Rồimụkéotừngđứamộtvàolòng,lấytayvuốttócchúngnó,buộclại

cáibăngchochúngnó,rồibuôngchúngnóra,vừabuôngvừađẩymộtcách

âuyếm,miệngnói:

—Cáccontôiănvớimặclôithôiquá!

Haiđứanhỏđếnngồibêncạnhbếplửa.Chúngnócómộtconbúpbêđặt

trênđùi,hếtlậtqualậtlại,bibôvớinhaurấtvuivẻ.Cosettethỉnhthoảngbỏ

đanngẩnglênnhìnhaiđứa,nétmặtthiểunão.

ÉponinevàAzelmathìkhôngnhìnđếnCosette.ChúngcoiCosettecũng

như con chó trong nhà. Cả ba đứa cộng tuổi lại chưa đầy hai mươi tuổi,

nhưngtiêubiểuđượcchotấtcảxãhộiloàingười;mộtbênlàthèmmuốn,

mộtbênlàkhinhrẻ.Conbúpbêcủahaichịemnóđãcũ,bạcphếchcảra,

giànua,còmcõi,nhưngCosettevẫnthấyđẹplắm;cảđờinàonócóđược

mộtconbúpbê,mộtconbúpbêthậtbaogiờ-ấylàchúngtadùngcáitiếng

củatrẻcon,đứanàocũnghiểu.

BấtchợtmụThénardierđangđiđilạilạitrongnhàtrôngthấyCosettelơ

đãngnhìnhaiđứabékiachơi,bỏcảviệc.Mụthét:

—À,quảtangnhé.Màylàmănthếà?Đểtaoquấtchomấyroivàoxác

rồimớichịulàm,hả.

Kháchlạvẫnngồitrênghế,quaylạimụThénardiermỉmcườicóvẻrụtrè

vànói:

—Chà!Thưabà,cứđểchocháunóchơi.

Giámàcâunóiấylàởmiệngmộtôngkháchđãgọimộtkhoanhđùilợn

vàhaichairượuvang,màđừngcócáivẻkiếtxácthìđãlàmộtcáilệnhđấy.

Nhưngđằngnày, một người độicáimũnhưthế kia lại muốnthếnàythế

khác,mộtngườimặccáiáokhoáckhôngraáokhoácnhưthếkialạidám

yêucầunàynọthìmụThénardierchịusaonổi.Mụgaygắtđáp:

—Nóănthìnóphảilàmchứ.Ainuôikhôngnóđược?

—Thếcháunólàmgìđấyạ.

Giọngkháchnóiôntồn,tráihẳnlạivớibộđồănmàyvàcáidángvaiu

thịtbắpcủamình.MụThénardierhạcốtrảlời:

—Đanbíttấtđấy,chứcònlàmgì.Đanchohaicontôi,haiđứakhôngcó

bíttất,lúcnãychảđichânkhôngđấythôi.

KháchnhìnxuốngđôichânmẩnđỏcủaCosette,lạihỏi:

—Đôinày,cháunóđanbaogiờmớixong?

—Nólạikhôngdâyraba,bốnngàynữaà,cáiconlườiấy!

—Thếđanxongthìmộtđôigiáđộbaonhiêu?

MụThénardiernhìnkháchravẻkhinhbỉ:

—Rẻracũngphảibamươixu.

—Nămfrancsbàcóbánkhông?

Mộtngườiphuxenghechuyệnphálêncười:

—Áichà!Nămfrancsđấyà?Bánphứtđichứlị!Nămfrancskiamà!

Thằngchồngthấycầnphảilêntiếng:

—Thưaông,vâng.Ôngcóthíchthìnhàcháuđểlạihầuông,nămfrancs

đấy.Nhàhàngchúngcháubaogiờcũngchiềukhách.

MụThénardiergiởcáigiọngănchắcvàgọnquenthuộc:

—Muathìtrảtiềnngayđây.

—Được,tôimuađôitấtnày.

Kháchvừanóivừamóctúilấyđồngnămfrancs,đặtlênbàn:

—Tiềnđây.

RồiquaylạiCosette:

—Giờthìđôitấtconđanlàcủata.Choconchơiđi.

Ngườiphuxethấyđồngbạcthíchquá,bỏcảcốcrượu,chạylạinhìnkỹ

rồireolên:

—Ồmàthậtnày!Cảmộtcáibánhhậu.Bởthật!Khôngphảibạcgiảđâu.

MụThénardierkhôngcònnóivàođâuđược.Mụcắnmôi,radángtứctối

lắm.

Cosettesợrunlên.Nóđánhliềuhỏi:

—Thưabà,cóthậtkhông?Conchơicóđượckhôngạ?

MụThénardiergầmlên:

—Thìchơi!

—Cảmơnbà.

MiệngnónóicảmơnThénardiernhưngtấmlòngthơcủanóthìcảmơn

khách.

ThằngThénardierlạingồiuốngrượu.Vợnóghévàotai,khẽhỏi:

—Tatừngthấychánnhàtriệuphúănmặcnhưthế.

Cosette không đan nữa nhưng chưakịp chui rakhỏi gầm bàn. Nó vẫn

thườngítđộngđậy.Nóthòtayrasaulưnglấyởtronghộpramấymụngiẻ

cũvàcáigươmnhỏbằngchì.ConÉponinevớiconAzelmachẳngđểýđến

cáigìcả.Chúngnóvừalàmđượcmộtviệctrọngđại;chúngnóbắtđượccon

mèo.Chúngvứtbúpbêxuốngđất,rồiconÉponinelàconchịlấyáoquần,tã

lótxanhđỏquấnchoconmèocon,thahồchonókêugàogiãygiụa.Nóvừa

làmcáicôngviệcquantrọngvàkhókhănđó,vừathủthỉvớiconem;giọng

contrẻngheêmái,dễthươnglạ,đẹpnhưcánhbướmhuyhoàngvàcũng

nhưcánhbướmvừađịnhghìlấy,đãbaymất.

—Emnommàxem,conbúpbênàythíchbằngmấyconbúpbêkia.Nó

biết động đậy, nó biết kêu, người nó lại ấm cơ. Đấy! Em nom mà xem,

chúngmìnhchơivớinónhé.Giảvờnólàcongáichị;chịthìvờlàmmộtbà.

Chịđếnchơivớiemrồiemnhìnnó,rồiemthấynócórâu,emlạquá.Rồithì

emlạithấycáitainó,rồilạicáiđuôi,emlạilạquá.Thếrồiembảo:Trờiơi,

kìa!Chịmớibảoem:Thưabà,vâng,concháutôinónhưthếđấy.Bâygiờ

thìbọncongái,đứanàocũngthếcả.

Azelma ngây người ra mà nghe Éponine nói. Lúc ấy, bọn khách uống

rượu đang hát một bài hát tục tĩu rồi cười vang, làm rung trần nhà.

Thénardiercũngháttheođểkíchthíchthêm.

Cũngnhưgiốngchimbạcáigìcũngthavềlàmtổđược,bọntrẻconthì

cáigìcũnglàmđượcbúpbê.HaichịemÉponinevàAzelmacònmảiquấn

choconmèothìCosettecũngquấnchocáigươm.Quấnxong,nóbếlêntay

vàkhekhẽru.Búpbêlàmộtđòihỏibứcbáchcủacácembégáivàđólà

biểuhiệnđángyêucủanữtínhởtuổitrẻcon.Chămsóc,vámay,trangđiểm,

thayáoquần,dạydỗ,mắngmỏchútít,ruẵm,vỗvề,dỗngủ,coimộtđồvật

là một sinh linh, tương lai củangười đàn bà là ở đấy. Em bé gái lúcmơ

tưởnglíulo,lúcvámayquầnáohaytãlótnhỏxíu,lúcmaycáiáongoài,cái

yếm,cáiáolótxinhxinh.Cứvừalàmnhưthếmàđứatrẻdầndầntrởthành

mộtcôgáinhỏ,côgáinhỏthànhcôgáilớn,côgáilớntrởthànhthiếuphụ.

Đứaconđầulòngsẽthaychânconbúpbêcuốicùng.Mộtđứabégáithiếu

búpbêthìcũngkhổsởgầnnhưngườiđànbàkhôngconvàcũnglàchuyện

vôlý.Vìthế,Cosettelấythanhgươmlàmconbúpbê.

CònmụThénardierthìmonmenđếngầnngườiáovàng.Mụnghĩthầm:

“Chồngmình nóiphải,hay đâylàông chủ ngânhàngLaffitte?Cónhững

nhàgiàucứhaybôngphènnhưthế".

Mụđếnbênbànkhách,tìtaynói:

—Thưaông…

Thấytiếng“ông”kháchquaylại.Từnãymụchỉmộtgiọnggọikháchlà

“bác” hay “ông già”. Giờthì mụ cố làmra dáng dịu dàng, nhưng cái dịu

dàngcủamụcònkhảốhơncáinanháclúcnãy.

—Thưaông,ôngxem,tôicócấmđoánnóđâu,nóchơithìchơi.Cóchơi

cũngchỉlầnnàythôi.Thậtnểôngtốtquá.Ôngxem,nótrơthầnxácra,cógì

đâu.Nóphảilàmchứ!

Kháchhỏi:

—Cháunókhôngphảilàconbàư?

—Rõkhốnnạn!Thưaông,tôiđâucóthứconấy.Nólàconnhàtúngđói,

chúngtôiđemvềnuôilàmphúc.Nóđầnđộnlắmcơ.Đầunódễthườngchỉ

toànlànước.Ôngxem,đầunótothếkiamà.Chúngtôicũnglàmhếtsức

mìnhvìcháu,nhưngnhànghèolắm.Chúngtôiđãgửithưvềquêquán,mà

sáuthángnaychẳngđượctintứcgìcả.Chắclàmẹcháuchếtrồi.

—Thếà?

Kháchnóixonglạitrầmngâmnghĩngợi.

MụThénardiernóitiếp:

—Mẹnócũngchẳngraquáigì.Mangconbỏchợ.

LúchaingườinóichuyệnthìCosettenhưcólinhtínhbáochonóbiếthai

ngườiđangnóichuyệnnó;nókhôngrờimắtnhìnmụThénardier.Nónghe

bậpbõm,câuđượccâuchăng.

Bọnkháchđãsaymềmvẫnhátmãicáibàihátthôtụccủahọ,càngngày

càngầmĩ.ĐólàmộtbàihátchúatụctrongđócónóiđếnĐứcNữĐồng

TrrinhvàẤuChúaJésusChrist.MụThénardierđãchạyđếnchiaphầnvui

nhộn.Cosettevẫn ngồi dưới bàn nhìn đămđămngọnlửavà ngọn lửa thì

phảnchiếulonglanhtrongmắtnó.Nólạirunựngcáiquấntãnóvừalàmra,

vừanựngvừahátkhekhẽ:“Mẹemchếtrồi!Mẹemchếtrồi!Mẹemchết

rồi".

Bàchủhiệumờimọcmãi,nhà“triệuphú”mớichịuăntối.

—Thưaông,ôngdùnggì?

—Bánhmìvàphomát-kháchnói.

“Rõrànglàmộttênkiếtxác”,mụThénardiernghĩvậy.

Bọnsayvẫnhátbàitụctĩucủachúng.Cosettethìcứrubàihátriêngcủa

mình.BỗngCosetteimbặt.Nóvừaquaylạivàthấyconbúpbêcủachịem

nhàThénardiervứtchỏngdướiđất,gầncáibànlàmbếp,đểchơiconmèo.

Thếlànóbuôngthanhgươmquấngiẻxuống,vìnàocórabúpbê;rồinó

thongthảnhìnquanhphòngmộtlượt.MụThénardierđangmảinóithầmvới

chồng,taythìđếmtiền;ÉponinevớiAzelmabậnchơiconmèo;kháchthì

nàoăn,nàouống,nàohát;khôngainhìnnócả.Conbéthừacơhội,tứckhắc

ởtrongbànbòra,nhìnquanhlượtnữaxemcóairìnhnókhông,rồinhanh

nhẹntrườnrachỗconbúpbêmànhặtlấy.Thoángmộtcái,nóđãngồivào

chỗcũ,khôngnhúcnhích,quaylưnglạiđểchoconbúpbêvàochỗbóngtối;

nóbếconbúpbêtrêntay.Nóchẳngmấykhiđượcchơibúpbêthậtnênnó

thấysungsướnghếtsức.

Ngoàingườikháchlạđangthongthảănbữaănxoàngkia,khôngaitrông

thấynócả.Conbévuiđượcđếngầnmườilămphút.SongmặcdầuCosette

đãhếtsứccẩnthận,nókhôngngờmộtchânconbúpbêvẫnthòrangoài,ánh

lửarựcrỡtronglòsoivào.BỗngconAzelmanhìnthấycáichânhồnghồng

vàsángchóiấythòrangoàibóngtối.NóbảoÉponine:“Kìa!Chị!”Haiđứa

béngừngchơi,ngẩnngườira:ConCosettecảganlấybúpbêcủachúngnó!

Éponineđứngdậy,tayvẫnômconmèo,đếngầnmẹnó,kéováy.Mẹnó

bảo:

—Yênnào!Cáigìthế?

—Mẹơi!Trôngkìa!

MiệngnóitaytrỏconCosette.Cosettemảimêconbúpbê,khôngnom

thấygìvàcũngkhôngnghethấygìhết.NétmặtmụThénardierbiếnsắc!Mụ

cócáivẻđặcbiệtcủabọnnặcnô,chẳngcógìcũnggiơnanhgiẩumỏ.Lần

nàymụbịbẽmặtnêncànggiậndữ.Cosettekhôngcoiairagìhết.Cosette

dámphạmđếnconbúpbêcủa“cáccôchiêu”ấy.

Giả thử một bà Hoàng Hậu nước Nga mà thấy một tên nông nô dám

khoácthửcáibănghuânchươngnhấtđẳngcủađôngcungHoàngTháiTử

thìvẻmặtphẫnnộcũngchỉđếnthếlàcùng.Mụthétlên,giọngkhảnđivì

uấtức:

—Cosette!

Con bé giật nảy mình, tưởng như trời long đất lở. Nó quay lại. Mụ

Thénardierlạithét:

—Cosette!

Cosettecầmconbúpbêkhẽđặtxuốngđất,vừanângniuquýtrọngvừa

ngaongánthấtvọng.Mắtnóvẫnnhìnconbúpbê,haitaynóchắplại;rồinó

vặntaytrôngmớithảmchứ,conbéngầnấytuổiđầu!Quabaocơnsợhãi

ngàyhômđó,nàolàlặnlộitrongrừng,nàolàxáchthùngnướcnặng,nàolà

đánhmấttiền,nàolàcáiroida,nàolànhữnglờiđộcđịamụThénardiernói

lúcnãy,màcũngchẳnghềgì,thếmàlúcnàynókhóc.Nókhócnứcnở.

NgườikháchđứngdậyhỏimụThénardier:

—Cáigìthếbà?

MụThénardiertrỏcáitangvậtcònnằmsóngsượtdướichânconbé.

—Khôngtrôngthấyư?

—Thếthìlàmsao?

—Conănmàydámsờvàobúpbêcủatrẻtôi!

—Chỉcóthếmàcũngầmlênà?Thếnóchơibúpbêđóthìđãsao?

—Taybẩnthếkiamàdámmóvào,taythậtlàtởm.

Cosettecàngnứcnởkhóc.Mụquát:

—Côcâmhọngngaykhông?

Ngườikháchđithẳngraphíacửa,mởcửavàrangoài.

Thấykháchđikhỏi,mụThénardierthừadịpthòchânvàogầmbànđạp

mạnhchonómộtcái,làmnóphảikêulênmấytiếng.

Cửalạimở,ngườikháchtrởvề,haitayômconbúpbêkỳdiệuđãnóiở

trên,conbúpbêmàtấtcảtrẻcontronglàngngắmnghíatừsáng.Ngườiấy

đặtconbúpbêđứngngaytrướcmặtCosettenói:

—Này,củaconđây.

Chắc là người ấy lúcngồi nghĩ vẩn vơcó đến hơn mộttiếng đồng hồ

cũngthoángthấycửahàngbánđồchơirựcrỡnhữngđènnến,trôngquacửa

kínhhàngănnhưmộtánhsángthầntiên.

Cosettenhìnlên,thấyngườiấymangbúpbêđivềphíamìnhthìnótưởng

nhưthấymặttrờitiếnđến;rồinónghethấycâunóilạlùng:“Củaconđây";

nóliềnchậmchậmlùilại,lùivàotậnchỗcuốibàn,nơixótườngmànúp.Nó

khôngkhócnữa,nókhôngkêunữa,nónhưkhôngdámthởnữa.

Mụ Thénardier, Éponine, Azelma sừng sững như ba pho tượng. Bọn

kháchcũngphảingừngcảlại.Trongquántựnhiênimlặng,trangnghiêm.

MụThénardierđứngtrơnhưphỗngvàngậmcâm,mụlạibănkhoăn.Cáilão

giànàylàngườithếnào?Mộtkẻnghèo?Haylàmộtnhàtriệuphú?Cólẽcả

hai,tứclàmộtthằngkẻcướp.

Mặtthằngchồngnhănnhíulại.Cáinhănđóphảnánhrõdụcvọngbên

trong,đólàcáinhăntrênmặtngườikhibảnnăngthútínhnổidậythôithúc.

Tênchủquánhếtngắmconbúpbêlạingắmngườikhách;nóđánhhơiông

tanhưmộttúibạc.Nhưthếchỉthoángquanhưmộttiachớp.Rồinóđếngần

vợthầmthì:

—Cáinàyrẻcũngphảibamươiquan.Đừngcódạidộtnhé.Hãyquỳ

mọptrướcmặthắn.

Nhữngkẻvũphucũnggiốngnhưnhữngngườithơngây,thườnghaythay

đổiđộtngột.MụThénardiercốlấycáigiọngngọtngào-ngọtmàchuanhư

dấmcủabọnđànbàcaynghiệt-bảoCosette:

—Kìa,Cosette,ôngcho,saoconkhôngcầmlấy?

Cosettekhiếpsợnhìnconbúpbêkỳlạ.Mặtnócònròngròngnướcmắt,

nhưnghaiconmắtđãngờilênnhữngtiasánglạlùngvìsungsướng,tựanhư

bầutrờilúcbìnhminh.Lúcấynócócảmtưởngnhưcóngườiđộtnhiênbảo

nó:“Côbé,côlàHoàngHậunướcPháp”.Nótưởngnhưnómàmóvàocon

búp bê thì sấm sét sẽ nổ ra. Cái đó cũng có phần đúng, vì nó nghĩ mụ

Thénardiersẽmắngnó,rồiđánhnó.

Songnóhamthíchquá,nóliềnsánđếngầnrồiquaylạimụThénardier,

rụtrèkhẽhỏi:

—Thưabà,conxin,cóđượckhôngạ?

Khôngcóchữnàotảđượccáivẻvừaliềulĩnh,vừakhiếpsợ, vừahân

hoanấy.MụThénardiernóisõng:

—Đượcchứ!Củamàyđấy.Ôngchomàymàlị.

—Thưaông,cóthậtkhông?Cóthật“bàlớn”nàylàcủaconkhông?

Kháchnhư muốn ứa nước mắt. Kháchcảmđộngquá, không nói vì sợ

tiếngnóisẽbậtthànhtiếngkhóc.KháchnhìnCosettegậtđầurồicầmtay

búpbêđặtvàotayCosette.Cosettevộirụtngaytaylạinhưnóphảilửavà

cúigằmmặtxuốngđất.Phảinóithêmrằnglúcấynóthèlưỡidàira.Rồinó

quayphắtlại,ômchầmlấyconbúpbê.Nónói:

—CháuđặttênnólàCatherine.

CáilúcquầnáotảtơicủaCosettechạmvàovàquấnquítvớinhữngdảilà

áolượtmàuhồngcủaconbúpbê,thậtlàgiâyphútlạlùng.Nóhỏi:

—Thưabà,conđặtnólênghếcóđượckhông?

—Được,conạ.

Giờ thì lại đến lượt Éponine và Azelma đứng nhìn Cosette mà thèm.

Cosetteđặtbúpbêlênghếrồingồibệtxuốngđấtngaytrướcmặt,ngồiyên,

khôngnóikhôngrằngtrôngdángđiệuchiêmngưỡng.Kháchlạbảonó:

—Cosette,conchơiđi.

—Ồ!Conchơichứ.

Cái người lạ mặt ấy hình như Trời sai xuống để thăm Cosette thì mụ

Thénardierlạicămghétnhấtthiênhạ.Nhưngphảinén giận.Mặcdầulâu

naymụđãquennhấtcửnhấtđộngđềuhọchỏichồng,khôngbaogiờđểlộ

nỗivuigiận,lúcnàymụkhôngsaonhịnđượctức.Mụvộichohaiconđi

ngủ,mụlạixinphépngườiáovàngchoCosettecũngđượcđingủ;mụnói

thêm,ravẻthươngyêunólắm:“Hômnaycháunóchảmệt”.Cosettehaitay

ômbúpbêđingủ.

Chốcchốc,mụlạiđếnchỗcuốiphònglànơichồngngồiđể“khaiuất”.

Mụthìthàovớichồng,nhưngcàngkhôngdámnóito,giọnglạicànghằn

học:

—Cáiconkhỉgià!Khôngbiếtbụngdạnónghĩthếnào!Đếnmàlàmrầy

ngườita!Nólạimuốnchoconquỷconchơi!Lạichonócảbúpbênữa!Con

búpbênhữngbốnmươifrancs,lạiđemchocáiconchóghẻcóbánxácđi

cũngchỉ được bốn mươi xu. Không khéo lạiđếnnướclãota“bẩm Công

Nương”vớinónhưbẩmvớiBerryQuậnChúachắc!Khôngbiếtnócótỉnh

táokhông.Cáithằnggiàbímậtnày,dễnóhóarồ.

Thằngchồngcựlại:

—Saolạirồ!Cógìlàlạ.Ngườitathíchthếthìsao!Mẹmàythìmẹmày

thíchbắtconbéphảilàm,ngườitathìngườitathíchchoconbéchơi.Người

tacóquyềncủangườita.Kháchtrọmuốnlàmgìthìlàm,miễnlàtrảtiền.

Lãoấylàkẻhaythươngngườithìbậngìđếnmẹmày?Cònnhưlãotagàn

dởthìcũngchẳngcangìđếnmẹmày.Ngườitacótiềnthìmặcngườita,việc

gìmàcứnóimãi?

Trướccáigiọngdứtkhoátcủaôngchủvàcáilýlẽchủquánấy,cũnghết

ngõtrảlời.

Ngườikháchlạchốngtayxuốngbàn,ngồitrầmngâm.Bọnláibuônvà

bọnphuxelảngdần,thôikhônghátnữa.Họngồixamànhìnôngta,ravẻ

kínhsợ.Ngườitaănmặctồitànthếmàkhôngcoitiềnbạcvàođâu,lạivứt

tiềnramàmuanhữngconbúpbêtotướngchonhữngđứatrẻbẩnthỉu,rách

rưới,chắcphảilàbậcphúquý,cóquyềnthếlắm.

Mấytiếngđồnghồtrôiqua.Lễnửađêmđãxong,tiệcđêmGiángSinhđã

tàn,kháchkhứacũngđãravề;cửahàngănđãđóng;cáigianphòngdưới

vắngngắt,đènlửađãtắt.Ngườikháchlạvẫnởnguyênchỗcũ,vẫndáng

ngồinhưtrước.Thỉnhthoảngmớiđổikhuỷutaychốngnhẹ.Chỉcóthế.Từ

lúcCosetteđikhỏi,kháchkhônghềnóimộtlời.

ChỉcònhaivợchồngThénardierởlạitrongphòng,vìlễnghĩacũngcó,

vìtòmòcũngcó.Mụvợcàunhàu:“Dễthườngcứngồithếsuốtđêmchắc”.

Lúcchuôngđồnghồđánhhaigiờsáng,mụđànhchịuthua,bảochồng:“Tôi

đingủđây,mặcmìnhlàmgìngườitathìlàm”.Thằngchồngđếnngồiởcái

bànnơixóbuồng,thắpmộtcâynếnrồigiởtờTinTứcnướcPháprađọc.

Mộttiếngđồnghồnữatrôiqua.Ôngchủquánđángkínhấyítnhấtcũngđã

đọctờTinTứcnướcPhápđếnbalần,từchỗđềngàythángđếntênnhàin.

Kháchvẫnkhôngnhúcnhích.

Thénardiercựamình,ho,khạc,sĩmũi,khuabànghế.Kháchvẫnyênnhư

không.Thénardier nghĩthầm:“Hay làngủrồi”.Khách khôngngủ,nhưng

không tài nào đánh thức được. Sau cùng, Thénardier bỏ mũ, khẽ lại gần

khách,đánhliềuhỏi:

—Thưangài,ngàichưađinghỉ?

Nóilàchưađingủsợhơinặngvàsuồngsã.Đinghỉnghelịchsựvàkính

trọng hơn. Những tiếng ấy sáng hôm sau có tác dụng huyền diệu là thổi

phồngtonhữngconsốtrênđơntínhtiền.Mộtcáibuồngchokháchngủ,chỉ

trảhaimươixu;mộtcáibuồngchokháchnghỉthìphảitrảhaimươifrancs.

Kháchđáp:

—Ừnhỉ!Ôngnóiphải.Chuồngngựađiđằngnào?

Thénardiermỉmcười:

—Thưangài,đểtôiđưangài.

Nó cầm một cây nến, khách lấy khăn gói và cái gậy. Thénardier dẫn

kháchvàomộtcáiphòngởtrêngác,rấtlộnglẫy,đồđạctoànbằnggụ,có

giườngkhungbuôngmànđiều.

Kháchhỏi:

—Saolạithếnày?

—Đâylàbuồngcướicủavợchồngnhàcháungàyxưa.Bâygiờchúng

tôiởphòngkháchmộtnămchỉvàophòngnàyba,bốnlần.

Kháchnóisẵng:

—Tôithìchuồngngựacũngthếthôi.

Thénardiervờnhưkhôngnghethấycâunóikhiếmnhãấy.Nóthắphai

câynếncònmớitinhlênlòsưởi.Tronglò,lửacháykháđượm.Trênlòsưởi,

cómộtcáikhăntrùmphụnữdệtbằngchỉbạckếthoacamđặtdướimộtcái

bình.

Kháchhỏi:

—Còncáinàylàcáigì?

—Thưangài,cáikhăncướicủamẹcháu.

Kháchnhìnvậtđónhưcóýbảo:Hóaraconquỷcáiấycũngcólúclàgái

đồngtrinhkiađấy.

Thénardiernóiláo,khinóthuêcáinhànàyđểmởhàngănthìđãcósẵny

nguyêncáiphòngvànhữngđồđạcnàyrồi,nómualạiđồđạcấyvàđổichác

ởđâuđượccáikhănhoacam,chongườitatưởngrằngtrướcđâyvợnócũng

cócáivẻmỹmiềuvànhàtacóvẻlịchsựmộttí.

Lúckháchquaylạithìchủquánđãbiếnmất.Thénardierkhéolủirangoài

lúcnào;nókhôngdámcáotừ,sợnếutỏraquáthânthìthấtlễvớikẻmànó

địnhbụngsánghômsausẽthẳngtaycắtcổ.

Chủquánvềphòngriêng.Mụvợđãđinằmnhưngchưangủ.Nghetiếng

chânchồngvào,mụquaylạibảo:

—Mìnhạ,maitôitốngconCosetterakhỏicửa.

Thénardiernhạtnhẽođáp:

—Mìnhhăngnhỉ!

Haivợchồngkhôngnóigìnữa,mấyphútsauthìtắtđèn.

Vềphầnkhách,kháchcấtgậyvàkhăngóivàomộtxó.Lúcchủquánđã

ra ngoài, khách mới ngồi xuống cái ghế bành và nghĩ ngợi một lúc. Rồi

khách tháo giầy, cầm một cây nến, còn cây kia thì tắt đi, rồi đẩy cửa ra

ngoài,kháchnhìnquanhnhưngườitìmcáigì.Ôngtađiquahànhlang,đến

đầucầuthang.Đếnđây,nghethấytiếngthởrấtkhẽ,nhưtiếngtrẻconthở.

Lầntheotiếngthởấymàđếnmộtcáihốcgócthụtvàodướicầuthang;chỗ

ấychínhlàcáigầmcầuthang.Nhìnvàothấyngổnngangnhữngsọtcũ,chai

lọvỡ,bụibặmvàmạngnhệnchăngđầy;ởgiữacómộtcáigiường.Gọilà

giườngnhưngthậtrachỉlàmộtcáiổrơmcũthủnglòicảrơmrangoài,lại

cócảmộtcáichănráchgiơcảlõi.Làmgìcókhăntrải.Ổrơmđặtngaytrên

mặtđất.GiườngấylàgiườngcủaCosette.

Kháchđếngầnnhìnconbé.Cosettengủsay.Nóđểnguyêncảquầnáo

màngủ.Mùarét,nókhôngdámcởibớtáo,sợlạnh.Nóômchặtlấyconbúp

bê;haimắtbúpbêmởto,lónglánhtrongđêmtối.Chốcchốcnólạithởdài

nhưsắptỉnhdậyrồilạiômghìlấyconbúpbê.Bêncạnhgiườngchỉcómột

chiếcguốc.

BênkiacáicửacạnhgiườngCosettelàmộtcáibuồngkhárộngtốiom.

Kháchvàoxem.Qualầncửakính,kháchthấyởcuốibuồnghaicáigiường

nhỏtrắngtinhkêsongsong.GiườngấylàgiườngAzelmavàÉponine.Phía

sau,cómộtcáinôibằngmâykhôngcómàn:Chínhthằngbékêukhócsuốt

lúctốingủđấy.

Khách đoán là buồngnày thông sang buồngcủa vợ chồng Thénardier.

Vừađịnhquayrathìchợtthấycáilòsưởi;mộtthứlòsưởinơiquántrọvừa

tovừarộnglúcnàocũngcómộtngọnlửaheohắtvềmùađông,trôngchỉ

thấylạnh.Nhưnglònàylạikhôngthấyđốtlửa,trotàncũngkhông.Khách

chúýnhìnhìnhnhưcóvậtgì;thìrahaichiếcgiàytrẻconrấtxinh,chiếcto

chiếcnhỏ.ÔngnhớracáitụcđángmếnlưulạitừxưalàcứngàylễGiáng

Sinhđếnthìtrẻconlạiđểgiàyvàolòsưởiđểchờnàngtiênđêmđếnsẽcho

mộtmónquàsángchói.ÉponinevàAzelmakhôngquêntụcấy,nênmỗiđứa

đãđemmộtchiếcgiàyđểtronglòsưởi.

Kháchcúixuốngnhìn.Nàngtiên,tứclàngườimẹ,đãquathămrồi,nên

trongmỗichiếcgiàythấymộtđồngmườixulấplánh.Kháchđứngdậytoan

rathìlạithấyởphíatrong,chỗxótốinhấttronglò,cònmộtvậtgì.Nhìnkỹ

thìramộtchiếcguốc,mộtchiếcguốcbằnggỗxấuđãmònvẹtcả,nhơnhớp

nhữngtrocùngbùnđóngkhôlại.GuốcấylàguốccủaCosette.Thìramặc

dùluônluônbịđánhlừa,lòngtrẻconvẫnluônluôntintưởng,nênCosette

cũngđểchiếcguốccủamìnhtronglòsưởi.

Thấymộtđứabéchỉgặpđiềuthấtvọngmàcònbiếthyvọngthìthậtphấn

khởivàthúvị.Guốcchẳngcógì.Kháchlụctúiáogilet,cúixuốngđểvào

guốccủaCosettemộtđồnglouisvàng.Rồiôngrónréntrởvềbuồngmình.

IX

THÉNARDIERGIỞTHỦĐOẠN

Sánghômsau,cònđếnítralàhaigiờđồnghồnữamớisángrõ,đãthấy

Thénardierngồiởbànnơiphòngthấpdướicửahàng,bênngọnnến,taycầm

bút;nóđangsángchếcáiđơntiềntrọcủaôngkhácháovàng.Mụvợđứng

cạnhkhomkhomcúixuốngnhìnchồngviết.Haivợchồngkhôngnóivới

nhaumộtlời.Mộtđằngthìsuynghĩtrầmngâm,mộtđằngthìchiêmngưỡng

mộtkỳcôngcủatàitríconngườiđanghìnhthànhvàraánhsáng.Trongnhà

cótiếngđộng;Cosetteđangquétcầuthang.

Saumườilămphútvàmấylầngạchxóa,Thénardierhoànthànhkiệttác

sauđây:

«Đơnkêtiềntrọcủaôngkháchbuồngsố1:

Bữaăntối3francs

Tiềnbuồng10francs

Nến5francs

Tiềncủisưởi4francs

Hầuhạ1francs

Cộng:23francs.»

Trongđơn,cónhiềulỗichínhtả.

Mụvợthấythếthíchchíreolên,tuycònngàingại:

—Haimươibafrancs!

Thằngchồngvẫnchưađượcvừaý,cũngnhưcácbậcnghệsĩđạitàivậy.

Nó “phừ” một tiếng. Ấy, lúc ông Castlereagh kê khoản đài thọ của nước

PhápởHộiNghịVienne,

[98]

ôngcũng“phừ”nhưvậy.

MụvợnghĩđếnconbúpbêôngkháchchoCosettetrướcmặthaiđứacon

gáimình.Mụkhẽnói:

—Mìnhạ,mìnhtínhphảiđấy,trảthếlàphải.Đúngthìđúngnhưngsợ

hơinhiều.Chỉsợnókhôngchịutrả.

Thénardierlạnhlùngcười:

—Nótrảthôi!

Cáicườiấylàcáicườicủakẻcả,cóuythếtuyệtđối.Nócóýnghĩa:Cứ

yêntrí,đãnóisaothìđượcvậy.Mụvợkhôngbànthêm.Mụđithudọnlại

bànghế.Thằngchồngđiđilạilạitrongphòng.Mộtlátsaunónói:

—Taocònnợmộtmónnghìnrưỡifrancskiamà.

Nóđếnbênlòsưởingồixuống,chângáctrênđốngtrocònấm,dángnghĩ

ngợi.Mụvợlạinói:

—Ànày,hômnaylàtôitốngcổconCosetteđiđấynhé.Conôn!Nghĩ

đếnconbúpbêlàtôilộncảruột.ThàrằnglấyvuaLouisXVIII

[99]

cònhơn

làphảichứathêmnómộtngàytrongnhà.

Thénardierchâmốngđiếuhút,rồiphìcườimàbảovợ:

—Chốcđưacáigiấynàychongườita.

Xong,hắnđira.Hắnvừarakhỏithìngườikháchbướcvào.Thénardier

lậptứcquaytrởvào,theosaulưngkháchđứngyênchỗngoàicửahémở,chỉ

cómụvợlàtrôngthấy.

Ngườimặcáovàngtayxáchgậyvàkhăngói.MụThénardiernói:

—Ngàidậysớmthếạ?Ngàiđịnhđingay,khôngđểchúngtôihầuhạnữa

sao?

Vừanóimụvừalúngtúngmânmêcáiđơntrảtiền,ngóntaygấpgấptờ

giấy.Nétmặtđanhđácủamụcómộtvẻkhácthường,nửanhưrụtrè,nửa

nhưbănkhoăn.Hìnhnhưmụthấyđưamộtcáiđơntiềntrọnhưvậychomột

ngườicóvẻ“kiếtxác”thếkia,thìcũngkhóchịu.

Kháchhìnhnhưlơđãng,óccònbậnnghĩngợiđiềugì.Kháchđáp:

—Thưabàvâng,tôiđibâygiờ.

—ThếngàikhôngcóviệcgìởMontfermeilạ?

—Không.Tôichỉquađây.Thếthôi.Thưabà,tôiphảitrảbaonhiêunhỉ?

MụThénardierchìatờgiấyra,khôngnóigì.Ngườikiamởgiấynhìnqua,

tâmtrícònđểtậnđâuđâu.

—Thưabà,nhàtamởhàngởđâycókhákhông?

MụThénardierkinhngạcthấykhôngbùngnổrachuyệngìcả,mụđáp:

—Cũngnhìnhằngthôiạ.

Rồimụđổigiọngnỉnonthanvãn:

—Thưangài,thờibuổikhókhănquá!Vùngnàylạiítnhàcócủa.Ngài

xem,toànhạngxuềnhxoàngcả.Giámộtđôikhikhôngđượcnhữngvịkhách

hàophóng,dưdậtnhưngàithìcũng…chúngtôilạilắmgánhnặng.Đấy,

nhưcáiconbéấy,thậtđếnróctủyrócxươngvớinó.

—Conbénào?

—Kìa,cái con ấy,conCosetteấy ạ, con SơnCaấymà, vùng này cứ

quengọinólàconSơnCa.

—À,à!

Mụlạitiếp:

—Ngườinhàquêkểngốcthật,khôngbiếtsaolạiđặtnólàSơnCa;trông

nónhưcondơithìcó.Thưangài,chúngtôichẳngmuốnănxinai,nhưng

chẳngcócủađâumàlàmphúcchoaiđược.Lờilãichẳngcógì,màđóng

gópthìvôsố.Nàomônbài,nàothuếnọ,thuếkia,thuếcửalớn,thuếcửasổ,

thuếphụthu.ChắcngàicũngthừabiếtNhàNướcđangthutiềnkhiếplắm.

Chúngtôilạicònconcáinữachứ.Hoàicôngmànuôiconngười.

Kháchcốlấygiọngtựnhiên,nhưngvẫncóvẻcảmđộng:

—Thếngộcóairướcnóđithìbànghĩsao?

—Rướcai?ConCosetteấyà?

—Vâng.

Cáimặt đỏgaydữ tợncủamụ chủquánbỗng rạnghẳnlên, trôngghê

tởm:

—Trờiơi,thưangài,ngàiphúcđứcquá!Ngàivàomànhậnnóđi,ngài

giữ lấy nó, dắt nó đi, mang nó theo, đem nó đi mà nâng niu, mà chiều

chuộngnó.ĐứcMẹĐồngTrinhvàthầnthánhtrênthiênđườngphùhộcho

ngài!

—Đượcrồi.

—Thậtư?Ngàiđemnóđithậtư?

—Tôiđemnóđi.

—Đemngay?

—Ngaybâygiờ.Bàgọiconbérađây.

MụThénardiergọi:

—Cosette!

—Bâygiờtôihãytrảtiềnbàđã.Hếtbaonhiêunhỉ!

Kháchliếcquatờgiấy,khôngkhỏilộvẻngạcnhiên:

—Haimươibafrancs!

Ôngtanhìnmụchủquán,nhắclại:

—Haimươibafrancskiaà?

Cùngmộtcâunói,nhưngcâutrướcthìtỏvẻngạcnhiên,câusaulàmột

câuhỏi.

MụThénardierđãcóthờigianchuẩnbịđốiphó.Mụtrảlờichắcnịch:

—Thưangài,vâng,đúnghaimươibafrancs.

Kháchđặtnămđồngnămfrancsxuốngbàn,nói:

—Tìmconbéchotôi.

Vừalúcấy,Thénardiertiếnvàogiữaphòng,bảo:

—Thưangài,ngàichỉphảitrảhaimươisáuxuthôi.

Mụvợkêulên:

—Saolạihaimươisáuxu!

Thénardierlạnhlùngđáp:

—Tiềnbuồnghaimươixu,bữaăntốisáuxu.Cònchuyệnconbéthìtôi

cầnthưavớiôngđâyvàilời.Mìnhđểmặcôngvớitôi.

MụThénardierlóamắtvìthiêntàiđãxuấthiện.Mụbiếtlàngườidiễn

viênưutúđanglênsânkhấu.Mụđira,khôngcãinửalời.

Còn lại hai người, Thénardier đưa ghế mời khách ngồi. Khách ngồi

xuống,cònnó,nóvẫnđứng,bộmặtlàmravẻhiềnlành,ngaythật.Nónói:

—Thưangài,đểtôixinthưachuyện.Tôithìtôiquýconbéấylắm.

Kháchnhìnnóchằmchằm:

—Conbénàokia?

Nóvẫnnói:

—Cũnglạthật.Haibốconmếnnhauđáođể.Tiềngìthếnày?Ngàicất

nhữngđồngnămfrancsnàyđi.Conbé,tôiquýnólắm.

Kháchlạihỏi:

—Aicơchứ?

—Kìa,conbécháuCosetteấymà!Ngàichảđịnhđemnóđilàgì?Đây,

tôixinnóithật.Ngàilàngườiđứngđắnthếnàothìtôinóicũngthậtnhưthế;

tôikhôngthuậnđểchonóđi.Thiếunótôikhôngchịuđược,tôinuôinótừ

tấmbé.Đànhrằngnuôinóthìtốnkémthật.Đànhrằngnólắmtậtxấu,đành

rằngchúngtôichẳngdưdậtgì,đànhrằngnóchỉốmmộttrậncũngđủthuốc

thangđếnbốntrămfrancs.Nhưngănởcũngphảichophúcđức.Nómồcôi,

mồcút,tôiđãnuôinó.Tôicònđủcơmnuôimiệngtôi,nuôimiệngnó.Thật

thế,tôimếnnólắm.Ngàihiểucho,bấynhiêulâulàmgìkhôngquyếnluyến

nhau.Tôiquêmùacứnóithật,khônglýluậngìcả.Conbéấy,tôiquýnó

lắm.Vợtôiphảicáinóngnảynhưngcũngthươngcháulắm.Ngàixemđấy

haivợchồngchúngtôicoicháunhưconđẻ.Cónóthìvuicửavuinhà.

Kháchvẫnnhìnnóchằmchằm.Nólạitiếp:

—Ngàithứlỗi,nóithếnàythìcũngcóphầnkhôngphải.Ailạiđemcon

màchokháchquađườngnhưthế.Nóithếcóphảikhôngạ?Nhưngnghĩlại,

ngàithìgiàucó,lạirangườiphúchậu,thôicũnglàhạnhphúccủacháu,có

phảikhôngạ?Nhưngphảixemthếnào.Giảdụtôihysinhmàchocháutheo

ngài,thìtôicũngphảibiếtlàcháuđiđâuchứ,tôikhôngthểđểchocháubiệt

tămbiệttích;tôicònmuốnbiếtcháunóởnhàaiđểthỉnhthoảngcònđilại

thămnom;cháucũngcầnbiếtbốnuôicháuvẫnởđây,lúcnàocũngchúý

đếncháu.Tómlạikhôngthểnhưthếđượcạ.Ngayquýdanh,tôicũngchưa

tường.Ngàimangnóđirồi,tôichỉcònbiếtkêu:Conơi,SơnCaơi,conđi

đâurồi?Ítracũngphảixemmộtmẩugiấytờlăngnhănggì,mộtmẩugiấy

thônghànhchẳnghạn.

Kháchvẫngiươngmắtnhìn,cáinhìnnhưthấysuốttậntâmcannó,rồitrả

lời,giọngnghiêmnghịvàdõngdạc:

—ÔngThénardierạ,từParisđếnđâycónămdặm,thìaimàlấygiấy

thônghành.TôicóđemconCosetteđilàtôicứđem,thếthôi.Ôngkhông

đượcbiếttêntôi,ôngkhôngđượcbiếtnơitôiở,ôngkhôngđượcbiếtnósẽở

đâuvàýtôithìtôimuốntừnay,suốtđờinó,nósẽđikhỏicáinhànày.Ông

cóưngthếkhông?Ưnghaykhôngthìôngnói.

Maquỷ,thầnthánhchỉcầnthấymộtvàidấuhiệulànhậnngayrađược

mộtbậcthượngđẳngthần;Thénardiercũngvậy,nóbiếtngaylàgặpmộttay

ghêgớm.Giốngnhưmộtthứtrựcgiácvậy;vốnnótinhnhạy,sắcsảonênnó

hiểungay.Hômtrước,lúcngồiuốngrượuvớibọnphuxe,lúchútthuốc,lúc

hátnhảmnhí,nókhôngrờimắtnhìnngườikháchlạsuốtmộtbuổitối,rình

ngườikianhưmèorình,nghiêncứungườikianhưmộtnhàtoánhọc.Nóvừa

rìnhnhưthếvìquyềnlợiriêng,vìnóhamthíchnhưvậyvàbảnnăngnónhư

vậy;nóvừadòxéttuồngnhưđượcăntiềnđểmàdòxét.Nókhôngbỏqua

mộtcửchỉ,mộtdángđiệunàocủangườikháchmặcáovàng.Ngaytrướckhi

kháchtỏvẻ rõ rệtlàđặcbiệt chú ýđếnconCosette, nó đãđoánbiếtrồi.

Nhiềulầnnóbắtgặpconmắtsâusắccủaônggiànhìnconbé.Saolạicócái

cảmtìnhđặcbiệtnhưvậy?Ngườinàylàai?Tạisaotrongbọclắmcủanhư

vậy,lại ănmặcbẩnthỉuthế kia?Biếtbaonhiêucâu hỏinótự đặtra,mà

khôngtàinàotrảlờiđược,nócàngthêmtứctối.Nónghĩngợisuốtđêm.Tất

khôngphảilàbốconCosette.Haylàôngnội,ôngngoại?Thếthìsaokhông

xưngrangaycóđượckhông?Baogiờngườitacóquyềnthìngườitacũng

nóingaychứ.HẳnlàngườinàykhôngcóquyềngìvềconCosettecả.Thếthì

nólàai?Thénardiernghĩmãiđâmquẩn.Càngđoáncàngmờmịt.Mặcdù

vậy,lúcmớinóicâuchuyện,nóbiếtchắclàcósựgìbíẩn,màbiếtchắclà

ngườikiamuốngiữkíntiếng,nóthấynóởthếmạnh.Nhưngnghecâutrảlời

dứtkhoát,cứngcỏicủakhách,nóthấyngườikháchnàybímậtchỉlàvìbí

mật,thếthôi,lúcấy,nólạithấynóởthếyếu.Nókhôngngờcâuchuyệnlại

xoayrathế.Baonhiêuđiềuướcđoánđềuvứtđicả.Nóbèntậptrungýnghĩ

lại.Nócânnhắcchỉtrongnháymắt.Thénardierlàđứachỉcầnliếcmắtđã

nhậnđịnhđượctìnhthế.Nóbiếtlúcnàycầnđithẳngvàovấnđềvàquyết

địnhngay.Cũngnhưnhữngvịdanhtướngcầmquânbiếtgiờphútnàoquyết

địnhvậnmệnhcủatrậnđánh.Thénardierliềnnổsúng.Nónói:

—Thưangài,phảiđúngnghìnrưởiquan.

Kháchmóccáitúibên,lấyramộtchiếcvídađenđãcũ,mởvírútrabatờ

giấybạcđặtlênbàn.Kháchlấyngóntaycáichặnlênmấytờgiấybạc,bảo

tênchủquán:

—ChogọiconCosetterađây.

Lúcấy,Cosettelàmgì?Cosettevừadậyđãvộichạyratìmchiếcguốc.

Nóthấycóđồngtiềnvàng.ĐâykhôngphảilàđồngvàngNapoléon.Đâylà

mộtđồngvànghaimươifrancsmớitoanh,thờiQuânChủPhụcHưngmà

trênmặtkhắcnổimộthìnhkhácđãthayhìnhvòngnguyệtquế.Conbéhoa

cảmắt.Nónhưbắtđầusaysưavớithờivận.Nóchưahềbiếtđồngtiềnvàng

rathếnào,cóbaogiờnóthấyđâu.Nóvộivànggiấungayvàotúinhưvừa

đánhcắpởđâuvậy.Song,nócảmthấyđồngtiềnnàylàcủanó,nóđoánbiết

aiđãchonó.Tuynhiênnómừngmàvẫnsợ.Nósungsướnglắm.Nhưngnó

kinhngạcnhiềuhơn.Nókhôngdámtinlànhữngcáitươiđẹpnhưthếlạicó

thậtđược.Thấyconbúpbê,nósợ,thấyđồngtiềnvàng,nócũngsợ.Thấy

nhữngvậtmỹlệnhưthế,bụngnórunrunthấpthỏm.Duycóôngkháchlà

nókhôngsợ.Tráilại,nóthấyvữngtâm.Từtốihômqua,quabaochuyệnlạ

lùng,rồicảtronggiấcngủ,lúcnàohìnhảnhngườikiacũngvẩnvơtrong

khốiócbénhỏcủanó;ngườiấyravẻgiànua,nghèokhổ,rầurĩ,thếmà

nhiềutiền,nhânđứcđếnthế.Từlúcgặpônggiàấyởtrongrừng,nóthấy

cuộcđờinónhưbiếnđổi.

Cosettekhôngđượcnhưconchiménbénhỏtrêntrời,nóchưahềbiếtcái

hạnhphúcđượcẩnnấpdướibóngmẹ,đượcủtrongcánhmẹ.Từnămnăm

nay,nghĩalàtừngàynóbắtđầunhớđược,khốnnạn,conbéchỉrặtmộtmàu

nhữngruncùngsợ.Đờinónhưthểtrầntrụitrongcơngióbấccắtdacủa

cảnhkhổải;bâygiờthìnónhưđượctấmáochethân.Xưa,tâmhồnnógiá

lạnh,bây giờ, tâm hồn nó ấm áp. Nókhôngkhiếpsợmụ Thénardier như

trướcnữa.Nókhôngcôđộcnữa;đãcóaiởbênmình.

Hômấy,vừathứcdậynóđãtấttảlàmmọiviệcnhưmọisáng.Đồngtiền

vàngnằmtrongcáitúiáotốihômquacóđồnghàomườilămxurơira.Đồng

vàngấyđãchonónhiềuphútlýthú.Nókhôngdámmótới,nhưngcứchốc

chốcnólạingắmnghía,lưỡithìcứthèdài.Nóquétcầuthang,thỉnhthoảng

lạingừngtay,ngâyngườinhìnngôisaolấplánhtrongđáytúi,quêncảchổi

vàvũtrụbênngoài.

Đươnglúcnómảimê ngắmđồngtiềnthìmụThénardierchợtvào.Có

điềulạlùnglàmụkhôngphátnócáinàomàcũngkhôngchửi.Mụlạicóvẻ

ngọtngàobảo:

—Cosette,rangayđâynhé.

Mộtlátsau,Cosetteracáiphòngthấpbênngoài.

Ngườikháchcầmcáigóimởra.Tronggóicómộtcáiáolendàitrẻcon,

mộtcáitạpdề,mộtcáiáovảibông,mộtcáiváy,mộtcáikhănquàng,một

đôitấtlen,mộtđôigiày,đủmộtbộphậnáocongáilêntám.Toànquầnáo

đencả.Kháchbảoconbé:

—Conmangquầnáonàyvàotrongnhàmặcnhanhlên.

Lúctrờisángrõ,cácnhàởMontfermeilmởcửasớmđềutrôngthấyở

phốParismộtônggiàănmặctồitàndắtmộtđứabégáimặctoànđồtang,

tayôm mộtconbúp bêtomàuhồng.Haiôngcháuđi vềphíaLivry. Hai

ngườiấylàngườikháchtrọvàCosette.Khôngaiquenbiếtngườiấycả;mà

conCosettekhôngănmặcráchrướinữa,nênnhiềungườikhôngnhậnđược

nó.

Cosetterađi.Vớiai?Nókhôngbiết!Điđâu?Nócũngchẳnghay.Chỉ

biếtmộtđiềulànóđãthoátkhỏicáihàngănnhàThénardier.Chẳngaihơi

đâumàtừbiệtnómànócũngchẳngthiếttừbiệtai.Nóbướcrađi,rờikhỏi

cáinhànóthùoánvàcũngoánthùnó.Đứatrẻnhỏđángthương,lòngvẫnbị

dồnéptừtrướctớigiờ.

Nóđinghiêmchỉnh lắm, hai mắt mở to nhìn trời. Nó đã bỏ đồng tiền

vàngvàotúichiếctạp dềmới.Thỉnhthoảngnócúinhìnđồngtiềnrồilại

ngẩngnhìnônggià.NótưởngnhưnóởbêncạnhChúaTrờiphúchậu.

X

THAMTHÌTHÂM

MụThénardiervẫntheothườnglệđểmặcchồnggiảiquyếtmọiviệc.Mụ

hyvọngsẽcónhữngbiếncốlớnlao.LúcngườikháchvớiCosetteđikhỏi,

Thénardierngồiyênđếnmườilămphútkhôngnóigì,rồimớigọivợramột

chỗvàchìachoxemsốtiềnnghìnrưỡifrancs.Mụbảo:

—Cóthếthôià?

Từthuởlấynhau,lầnnàylàlầnđầumụdámchêônggiatrưởng.

Quảlàcóhiệulực.Thằngchồngnói:

—Ừ,mìnhnóiphải.Thậtngốcquá.Đưamũđây…

Nógấpbatờgiấybạclại,nhétvàotúirồivộivàngchạyđi.Nhưnglạiđi

lầmđường;thoạtđầunórẽtayphải.Sau,hỏithămmấyngườihàngphốmới

biếtconSơnCavàngườikiađivềphíaLivry.Nótheolốiấy,vừarảocẳng

vừanóimộtmình:“Ngườiấychắcphảilàmộttaytriệuphú,giảkhoáccái

áovàngcònmìnhthìnhưmộtconlợn.Lúcđầubỏrahaimươixu,saunăm

francs,rồinămmươifrancs,rồiđếnnghìnrưởimàlúcnàocũngdễnhưbỡn.

Nócóthểtrảđếnvạnrưởifrancscũngnên.Nhưngthếnàocũngđuổikịp.

Lạicòncáigóiquầnáomaysẵnchoconbé!Toànlàchuyệnlạlùng.Chắclà

cóchuyệngìbímậtlắm.Nắmđượcđiềubímật,ailạithảrabaogiờ.Mà

điềubímậtcủabọncócủalạilànhữngnắmbọtrongbiểnthấmđầyvàng;

phải khôn khéo mà vắt". Những ý nghĩ ấy cứ quay cuồng trong đầu óc

Thénardier.Nónóimộtmình:“Mìnhlàconlợn".

RakhỏiMontfermeil,đếnchỗngoặtsangconđườngđiLivry,tathấycon

đườngchạydàitămtắptrướcmặttrêncaonguyên.Đếnđây,nóđinhninhlà

sẽtrôngthấyngườikiavàconbé.Nóphóngtầmmắtrõxa,nhưngchẳng

thấygì.Nólạiphảihỏithăm.Thànhralạimấtthêmthờigiờ.Mấyngườiđi

đường mách cho nó biết người khách và con béđã đi vào khu rừng phía

Gagny.Nóchạyvềnẻoấy.Tuyhaingườicóđitrướcnó,nhưngđứabéắtđi

chậm,cònnóthìđinhanh.Vànóthuộchếtđườngđấtvùngnày.Chợtnó

đứngdừnglại,tayđậpvàotránnhưngườiquênmộtcáigìcầnthiếtvàsẵn

sàngquaytrởlại.Nótựbảo:“Đánglẽmangsúng!"

Thénardierthuộcloạingườilưỡngdiện,lắmkhiđiquagiữachúngtamà

chúngtakhôngbiếtrõ,rồibiếnmấtđichúngtacũngkhôngtường,bởivì

cuộcđờirunrủinóchỉhiệnratrướcmắttaởmộtphía.Sốkiếpcủanhiều

ngườilànhưvậyđấy,làsốngchìmngậphếtnửangười.Ởcảnhngộbìnhan,

ổnđịnh,Thénardiercóđủđiềukiệnđểlàm-chúngtôikhôngnóiđểlà-một

nhàbuônlươngthiện,mộtanhtưsảnđủđỗi,theoquanniệmcủangườiđời.

Tronglúcấy,khicónhữngsựkiệnnàođó,khixảyranhữngbiếnđộnglàm

dậybảnchấtcủahắnthìhắnlạicóđủkhảnăng,đểlàmộttayvôlại.Đólà

mộttaychủquáncónuôitrọtrongngườimìnhmộtconquỷ.ChắcChúaQuỷ

Satan đã nhiều lúc ngồi xổm ở một xó nào đó trong cái nhà hát của tên

Thénardiervàmơmàngnghĩvềcáicôngtrìnhkiệttácđócủamình.

Lưỡnglựmộtlát,nónghĩthầm:“Chà!Thếthìchúngnócóđủthìgiờ

thoátchết".Thếlànólạiđi,rảocẳngtiếnlênphíatrước,cóvẻchắcăn;trông

nótinhranhnhưconcáođánhhơithấymộtđàngàgô.

Quảnhiên,lúc nó vượt khỏi khu aođầmvàtắtngang qua quãng rừng

thưaởbênphảiconđườngBellevuevàđếncáilốiđiđầycỏmọclượnquan

đồirồivượtquavòmconsôngđàocũgầnnhàtuChelles,thìnóchợtnhìn

thấymộtcáimũnhôlênkhỏimộtbụirậm.Cáimũấyđãlàmnótốncông

phuxâydựngbaonhiêuướcđoán.Mũấylàmũcủangườikhách.Bụicây

khôngcaolắm.ThénardiernhậnrangườikháchvàCosetteđangngồinghỉ.

Khôngnhìnthấyconbévìnóbéquá,nhưngnhìnthấycáiđầubúpbê.

Thénardierkhônglầm.NgườikháchđãngồilạiđểchoCosettenghỉchân.

Thénardierđivòngquabụirậm,độtnhiênxuấthiệntrướcmặthaingười.Nó

vừathởvừanói:

—Thưangài,ngàithalỗicho,xintrảlạingàinghìnrưởiquancủangài.

Vừanóithế,nóvừachìarabatờgiấybạc.Ngườikháchngướcmắtnhìn

lên:

—Thếnàylàthếnào?

Thénardierlễphépđáp:

—Làthếnày,tôixinbắtconCosettelại,thưangài.

Cosetterùng mình,népvào ngườiônggià. Ôngtanhìnthẳngvàomắt

Thénardier,nóidằntừngtiếng:

—ÔngbắtconCosettelại?

—Thưangài,vâng,tôibắtnólại.Tôixinnóirõ.Tôiđãnghĩkỹ.Thựcra,

tôikhôngcóquyềngiaonóchongài.Tôilàngườiđứngđắn,ngàixem.Con

bénàycóphảilàcontôiđâu;nócònmẹnó.Mẹnógửinóchotôi,tôichỉ

đượcquyềntrảlạichomẹnómàthôi.Chắcngàibảo:Mẹnóchếtrồi.Được.

Thếthìtôichỉcóthểgiaonóchongườinàocógiấytờcủamẹnókývàbảo

làphảigiaonóchongườiấy.Rõrànglànhưthế.

Ngườikháchchẳngnóichẳngrằng,lụctìmtrongtúi;Thénardierthấyông

talấyracáivíđựngtiềnlúcnãy.Tênchủquánmừngrunlên.Nónghĩthầm:

—Được,phảivữngvàng.Mìnhsắpđượcmuachuộcđây.

Trướckhimởví,ngườikháchcònđưamắtnhìnchungquanh,nơinày

vắngtanhvắngngắt.Trongrừng,dướilũngkhôngmộtbóngngười.Ôngta

mởví,lấyramộtmảnhgiấycon,-chứnàođâucóphảilànắmgiấybạcnhư

Thénardierđangmongchờ-Ôngtamởtotờgiấy,đưachoThénardierrồi

bảo:

—Ôngnóiphải.Đọcđi.

Thénardiercầmlấyđọc:

«“MontreuilSurMer,ngày25tháng3,1823.

GửiôngThénardier

ÔnggiaoCosettechongườinày.Baonhiêukhoảnchiphílặt

vặt,ngườinàysẽtrảđủchoông.

Kínhchàoông.

Fantine”»

Ngườikianóitiếp:

—Ôngbiếtchữkýnàychứ?

ĐíchthựclàchữkýcủaFantine.Thénardiernhậnrangay.Chẳngcòncãi

vàođâuđượcnữa.Nóbịhaicáibẽbàng:Mộtlàtưởngđượcđấmmõmlại

hóasuông,hailàbịđuốilý.Ngườikháchlạibảo:

—Ôngcứgiữlấygiấynàylàmbằng.

Thénardierngoanngoãnthuquân.Nólẩmbẩm:

—Chữkýbắtchướckểcũngkhéo.Thôi,được!

Nóđãtuyệtvọng,nhưngcòncốvớtvát:

—Thưangài,thếcũngđược.Ngàilàngườiấy.Nhưngphảitrảchotôi

cáckhoảnchiphílặtvặt.Khoảnấycũngto.

Ônggiàđứngphắtdậy,lấytayphủibụitrêncáiốngtayáođãsờn,miệng

nói:

—ÔngThénardiernày,ngàythánggiêng,mẹconbétínhcònthiếuông

một trăm hai mươi francs, thế mà tháng hai, ông gửi giấy đòi năm trăm

francs;hồicuốithánghaiôngđãnhậnbatrămfrancs,đầuthángbalạiba

trăm francs nữa. Từ dạo ấy đến nay được chín tháng, mỗi tháng đã thỏa

thuậnlàmườilămfrancs,vịchilàmộttrămbamươifrancs.Trướcôngnhận

dôiramộttrăm.Tínhthế,cònphảitrảôngbamươilămfrancsthôi.Thìvừa

đâytôiđưaôngnghìnrưởiquan.

Thénardiercócảmgiácnhưmộtconsóimắccạmbịcáihàmthiếccắn

vàochân.Nónghĩbụng:“Thằngquỷnàylàthằngnào?"Rồi,làmnhưcon

chósói,nógiãymộtcái.Đãmộtlầnnóliềumàhóađược.Nóvứtbỏcái

giọnglễđộđi,sừngsộnói:

—Nàyôngchacăngchúkiếtkiaơi,mộtlàtôibắtlạiconCosette,hailà

đưangaymộtnghìnécuđây.

Ônggiàbìnhtĩnhnói:

—Cosette,đi,con.

Rồi tay trái ông dắt đứa bé, tay phải ông nhặt cái gậy ở dưới đất.

Thénardiernhậnthấycáigậyquátovàquãngrừngvắngngắt.Ônggiàđi

thẳngvàorừngsâuvớiconbé,đểmặctênchủquánđứngngâychỗcũ.

Trongkhihọđixadần.Thénardiernhìntheohaivairộngcòngcòngvà

hainắmtaytotướngcủaônggià.Nónhìnlạinó,haicánhtaykhẳngkhiu,

haibàntaycòmnhom.Nónghĩbụng:“Đãđisănlạiquênmẹnócảsúng.

Quảtalàmộtthằngngốc".

Song tên chủ quán vẫn chưa chịu buông mồi. Nó nói: “Để xem nó đi

đâu".Rồinótheohútđằngsau,cáchxaxa.Trongtaychỉcònhaithứ,một

tròchơi:TứclàcáimảnhgiấynátcóchữkýFantinevàmộtniềmanủitứclà

nghìnrưởiquan.

NgườikháchdắtCosetteđivềnẻoLivryvàBondy.Ôngtađithongthả,

đầucúigằm,ravẻnghĩngợi,buồnrầu.Vềmùađôngrừngthưalá,nêntuy

Thénardierđãcách khá xa mà vẫn nhìn thấyhúthaingười.Thỉnhthoảng

người khách lại quay lại nhìn xem có ai theo sau không. Chợt ông thấy

Thénardier. Ông vội lôi Cosette đi vào một khu rừng rậm hơn, trong đó

Thénardierdễmấtdấuhọ.

“Chóquá!"Nóixong,Thénardierrảocẳngtiếnlên.Rừngchỗnàyrậm

nênnóphảitheogầnsát.Đếnquãngrừngrậmnhất,ônggiàquayđầulại.Nó

cốnúpvàochỗcànhcâynhưngvôhiệu,ônggiàđãtrôngthấynó.Ônglo

ngạinhìnnórồihấtđầumộtcái,lạiđi.Tênchủquánlạiđitheo.Đinhưthế,

đượcđộhaibatrămbước.Bỗngônggiàquaylạilượtnữa.Vẫnthấytênchủ

quán.Lầnnày ông trừng mắt nhìn nó, nên nó thấy có theonữa cũng“vô

ích”.Thénardierbènquaytrởvề.

XI

CONSỐ9430LẠIXUẤTHIỆN,COSETTETRÚNG

SỐẤY

JeanValjeanchưachết.

Lúcngã xuốngbiển,nói chođúng,lúc nhảyxuống,thì nhưtađãbiết,

JeanValjeankhông còn xiềng xích trên ngườinữa.Ông bơi giữa hai con

nước,đếntậndướilườnmộtcáitàuđậubến;mộtchiếcthuyềnconbuộcbên

cạnhtàu.Ôngtìmcáchnúptrongthuyềnđếntậntối.Vàođêm,ônglạinhảy

xuốngnướcbơivàobờ,chỗgầnmỏmBrun.Đếnđây,tiềnsẵnnêncũngdễ

kiếm được quần áo. Quanh vùng Balaguier có một cửa hàng chuyên bán

quầnáochobọntùvượtngục,nghềnàykểcũngtươm.JeanValjeancũng

nhưmọikẻđitrốntránhđángthươngkhác,phảitìmcáchmàthoátkhỏicon

mắtcúvọcủaluậtpháp,thoátkhỏicáixãhộiácnghiệt,JeanValjeanlần

theo một hành trình tối tăm và lắt léo. Chặng thứ nhất thì nghỉ lại ở

Pradeaux,gầnBeausset.RồiđivềphíaGrandVillard,gầnBriançon,thuộc

quânthươngAlpes.Thậtlàmộtcuộctrốntránhmòmẫm,đầyloâu;đường

thìrặtnhữngđườngnhánhtốiom,khôngbiếtđâumàmò.Saunày,cótìm

được một vài vết tích của Jean Valjean ở vùng xứ Anh, thuộc địa phận

Civrieux, ở Accons, một nơi gọi là Grange De Doumecq, trong dãy núi

Pyrénées, gần thôn Chavailles. Rồi ở vùng lân cận xứ Périgueux, làng

Brunies tổng Chapelle Gonaguet. Ông lên Paris. Vừa rồi ta gặp ông ở

Montfermeil.

Chúngtavẫnnhớrằnglầnvượtngụctrước,ôngtađãbímậtđếnđấyhay

vùngchungquanhđấyvàtòaáncũngđãcóchútítánhsángvềhànhtrình

đó.Aicũngtưởngôngchếtrồi,vìthếhànhtungcàngthêmtốităm,mùmịt.

ỞParis,cólầnôngđượcxemtờbáotườngthuậtviệcôngngãxuốngbiển.

Ôngcảmthấybớtlo,gầnnhưyênổn,nhưlàđãchếtrồithực.

ÔngtrởvềđếnParisngaytốihômgiànhđượcCosettekhỏinanhvuốtvợ

chồngThénardier.ÔngcùngconbéđilốicửaôMonceauxmàvàoParis,lúc

chậptối.Rồilênxeđộcmã,vàochỗsânThiênVănĐài.Ôngxuốngtrảtiền

xerồilạidắtCosettecứthếmòmẫmtrongđêmtốiquacácphốvắnggần

OurcinevàLaGlacièrerồiđếnđườngNhàThương.

Ngàyhôm ấylàngày Cosettecảmthấy rấtlạvàđầynhữngxúc động.

Đếnbữathìônggiàmuabánhvàphomátởnhữngquánhàngkhuấtnẻorồi

mangrasaubụicâyhàngràomàăn;điđườngthìđổixeluôn;chốclạiđibộ

mộtquãng.Nómệtlắmnhưngkhôngkêucagì.Ônggiàthấytaynócứco

trĩu xuống, biết là nó mệt, ông liền cõng nó. Cosette tay vẫn không rời

Catherine,ngảđầutrênvaiJeanValjean,ngủthiếp.

QUYỂNIV

CĂNNHÀNÁTGORBEAU

I

ÔNGBIỆNLÝGORBEAU

Bốn mươi năm trước, khi người đi dạo chơi một mình đưa chân vào

nhữngvùnghẻolánhkhuNhàThươngSalpêtrièrevàđingượclêndọctheo

đạilộđếntậncửaôItalie,thìsẽtớimộtkhunhàngườitacóthểnóirằng

khôngcònlàParisnữa.Khôngphảilànơihoangvắng,ởđâycóngườiqua

lại;khôngphảilànôngthônvìởđâycónhàvàđườngphố;khôngphảilà

thànhthịvìđườngphốcónhững vếtxelõmsâu,đầycỏmọc,nhưởtrên

nhữngđườngtrường;khôngphảivìxómlàngvìnhàcửaquácao.Thếthìlà

cáigìvậy?Làmộtkhudâncưmàkhôngcóaiở,làmộtvùngvắngtanhmà

lạicóbóngngười;làmộtđạilộcủathủđô,mộtphốcủaParis,banđêmghê

sợhơnlàgiữarừng,banngàybuồnthảmhơnlàmộtbãithama.

Đâylàcáikhuphốcũchợngựa.Ngườiđidạochơiấynếudấnbướcxa

hơnbốnbứctườngcổkhuchợngựa,nếuhắnưngđiquaphốPetitBanquier

saukhiđãđiquamộtmảnhvườnnhàquêởbêntayphải,cótườngcaoquây

bốnphía,mộtbãicỏcómấyđốngvỏsồibaosừngsữngnhưnhữngcáilều

củagiốnghảilykhổnglồ,rồiquamộtkhuđấtràokín,ngổnngangnhững

thanhrầm,ruimớixẻ,nhữngđốnggỗđầumẩu,nhữngđốngmùncưavàvỏ

bào,cómộtconchóđứngtrênsủainhỏi,rồilạiquamộtbứctườngthấpđã

đổnátvớimộtcáicổngđenảmđạm,rêuphủkínvàkhimùaxuânđếnthìlại

đầyhoa,rồiđếncáiquãngvắngnhất,sẽthấymộtcáinhàghêtởm,điêutàn,

vớitrêntườngmộtdòngchữlớn:“Cấmdányếtthị”,sauđóngườidạochơi

khôngmụcđíchấysẽtớigócphốVignesSaintMarcel,mộtvùngítngười

biết đến. Ở đây, gần một xưởng máy và giữa hai bức tường của hai khu

vườn,hồibấygiờngườitathấymộtcáinhàhát,lúcmớitrôngthìchỉbénhư

mộtcáinhàgianhnhưngthựcranótonhưmộtcáinhàthờ.Ngoàiđườngchỉ

trôngthấy mộtcáiđầuhồi,dođómàtưởngnónhỏ.Gần toànbộcái nhà

khuấtmắtmọingười.Ngườitachỉtrôngthấycáicửaravàovàmộtcáicửa

sổ.

Cáinhànátấychỉcómộttầnggác.Nhìnkỹcáinhà,thoạtđầuphảiđểý

chitiếtnổibậtnày:Cáicửaravàochỉcóthểlàcủamộtnhàtồitàn,còncửa

sổnếuđụctrongđáhoachứkhôngphảiđáxâycấtthườngthìphảilàcửasổ

củamộttòalâuđài.Cánhcửathìchỉlàmấytấmvánđãmọt,ghépvớinhư

bằngmấycáigióngngang,trôngchẳngkhácgìthanhcủi.Cửamởngaysát

mộtcáicầuthanggácdựngđứngvớinhữngbậccaođầybùn,vôitườngvà

bụi,cũngrộngbằngbềrộngcáicửangoàiphốtrôngchẳngkhácgìmộtcái

thangdựngđứngmấthútgiữahaibứctường.Bêntrêncánhcửalàmộtcái

khungcửaméomó,cómộttấmvánche,ởgiữađụcmộtcáilỗhổnghình

tamgiác.Khicánhcổngđóngthìcáilỗhổngnàyvừalàcáicửasổtrêntrần

nhà,vừalàcáilỗdòmởcửa.Phíatrongcửa,mộtcâybútvẽđãvạchbằng

mựchainétthànhconsố52vàởcáitấmvánbêntrêncửa,cũngcáibútvẽ

ấyđãvạchconsố50.Thànhrangườitaphânvân.Cáinhàsốmấyđây?Bên

trêncửathìbảolàsố50,bêntrongcửathìcãilại:Đâylàsố52.Nhữngmảnh

giẻmàubụirủxuốngtừcáikhungnhỏtamgiácnhưlànhữngtấmmàncửa.

Cáicửasổthìrộng,khácao,cócửachớpvàcửakínhvớinhữngôkínhto.

Chỉphảicáilànhữngôkínhấymangnhữngthươngtíchđadạng,cónhững

băng giấy khéo dán muốn che đậy cái thương tích nhưng cũng làm cho

ngườitađểýcácvếtthương,còncánhcửachớp,lỏnglẻonhưrăngbàlão,

thìđedọangườingoàiđườnghơnlàchegiữngườitrongnhà.Nhữngthanh

vánngangcửachớpđãmấtởvàichỗvàđượcthaythếbằngnhữngmảnh

vánđóngđinh,theochiềudọc,thànhravừalàcửachớp,vừalàcửaván.

Cáicổngcóvẻghêgớmấyvàcáicửasổcóvẻtửtếấy,tuyrằngmụcnát

kề sát nhau trêncùng một căn nhà, trôngnhư hai kẻ hànhkhất rách rưới

cùngđivớinhau,sátcánhvớihaivẻmặtkhácnhautrongnhữngtấmgiẻ

ráchnhưnhau,mộtkẻtừxưavẫnlàhànhkhất,mộtkẻđãtừnglàmộtnhà

quýphái.Cầuthangdẫnlênmộtgiannhàrấtrộng,trônggiốngnhưmộtcái

khomàngườitachữathànhnhàở.Giannhàấynốivớimộtđườngống,đólà

mộthànhlangdài,bênphảibêntráicónhữngbuồnglớnbékhôngđều,cũng

khôngthể ởđược,giống nhưnhữngcửa hàngthợhơn lànhữngbuồng ở.

Nhữngbuồngấycócửasổtrôngranhữngkhuđấthoangởxungquanh.Tất

cảtốităm,trôngkhóchịu,mờnhạt,buồnbã,cóvẻthamavàquanhữngkẽ

hởởtrênmáivàởcửa,cónhữngtiasánglạnhlọtxuốnghaynhữngngọngió

rétlùavào.Mộtnétđặcbiệtđángchúývàkỳthútathườnggặptrongnhững

loạinhànày,ấylànhữngconnhệnkhổnglồ.

Bêntráicửaravào,nhìnramặtđường,caongangđầungười,cómộtcửa

tòvòmàngườitađãbítlạicònnhưmộtcáiổvuôngđầynhữnghònđámà

trẻconkhiqualạinémvào.Mộtphầncănnhànàygầnđâyđãbịpháhủy.

Phầncònlạicũngcóthểgiúptamườngtượngđượctrướckiacảcáinhàấy

nhưthếnào.Toànbộcáinhàấytuổichưangoàimộttrăm.Mộttrămnămđối

vớimộtnhàthờlàtuổitrẻ,nhưnglàtuổigiàđốivớimộtcáinhàở.Hìnhnhư

nhàởcủangườiđờicũngngắnngủinhưđờingười,cònnhàcủaChúathì

cũngvĩnhcửunhưChúa.

Nhữngngườiphátthưcủabưuđiệngọicáinhànátấylànhàsố50-52.

NhưngởtrongkhunàyngườitaquengọinólànhàôngGorbeau.

Hãykểxemvìđâunómangcáitênđó.

Nhữngkẻthíchcópnhặtcácsựviệcnhỏvàxếplạinhưmộttậpmẩuthực

vật,đãghimvàokýứchọnhữngniênđạithoángqua,chắcbiếtrằngởthếkỷ

trước,vàokhoảngnhữngnăm1770cóhaiôngbiệnlýởtòaánChâtelet,một

ông tên là Corbeau, một ông tên là Renard.

[100]

 Hai cái tên đó La

Fontaine

[101]

trướckiađãnóiđến.Cơhộiquảthậtlàrấttốtđểchogiớitư

phápthahồcườicợt.Thơ,vèchếnhạo,xuấthiệnngaytứckhắcvàtruyềnđi

trongnhữngtòaánởParis.Cónhữngcâuthơítnhiềukhậpkhiễng:

«TrạngsưQuạđỗtrêngiấymá

Ngậmtrongmồmmộtlátịchbiên

ĐánhhơitrạngCáotớiliền

Múamôiuốnlưỡibẩmlên:“Thưangài…”»

Nhữngcâuchếgiễulàmchohaivịbiệnlýkhóchịuvànhữngtiếngcười

khúckhíchđuổitheohọ,làmchohọkhóngẩngcaođầu.Họquyếtđịnhtâu

lênvua,nhờnhàvuacanthiệp.HọdângsớlênLouisXV,đúngvàongày,

giờmà sứthầncủa GiáoHoàngmộtbênvà ĐứcGiáoChủ DeLaRoche

Aymonmộtbên,đangquỳgốimộtcáchkínhcẩnnânghaichiếchàixỏvào

haibànchântrầncủabàDubarryvừangủdậy.Nhàvuađangcườilạiđược

dịpcườithêm.MặchaivịGiámMục,HoàngThượngquayvềhaingàibiện

lý và cho phép hai ông thầy kiện ấy đổi tên hay sửa tên một chút. Ông

Corbeauđượcphépnhàvuathêmmộtcáiđuôivàochữđầutiêncủaôngvà

trởthànhôngGorbeau.ÔngRenardthìkhôngđượcmaymắnbằngvìchỉ

được phép cho thêm chữ P ở trước chữ R của mình và mang tên mới là

Prenard,khiếnchocáitênsaunàycũngtiêubiểuchoôngchẳngkémcáitên

trước.

[102]

TheongườikhuphốấytruyềnlạithìôngbiệnlýGorbeaulàchủ

cái nhà mang số 50-52 ở đại lộ Nhà Thương này. Chính ông ấy cũng là

ngườiđãtrổcáicửađồsộkia.Dođómàcáinhàhátbấygiờcócáitênnhà

ôngGorbeau.

Ngaytrướccửasốnhà50-52,giữanhữngcâycốitrênđạilộcómộtcây

duđãchếtđếnbaphầntư.Hơichếchcửanhànàymộtchútlàphốcửaô

Gobelins,lúcbấygiờchưacónhàở,chưacóđálát,câytrồngkhônghàng

lối,xanhtươihaybẩnlấmtùymùa,phốnàydẫnthẳngđếnhàngthànhbao

quanhParis;mộtxưởngmáygầnđóbốclênquamáimộtmùidiêmsinh.

Cửaôngayởgầnđấy.Năm1854tườngthànhvẫncòn.Chínhcáicửaô

nàygợiratrongđầuócnhữnghìnhảnhthêthảm.Nólàconđườngdẫnđến

Bicêtre.Chínhquacửaôấy,dướithờiĐếChếvàthờiPhụcHưng,nhữngtù

tửhìnhđượcđưavềParisngàyhọbịhànhhình.Chínhởđâyvàokhoảng

năm 1829 đã xảy ra một vụ ám sát mệnh danh là “Vụ ám sát cửa ô

Fontainebleau”màcônglýđãkhôngtìmrađượcnhữngthủphạm.Vấnđềbi

thảm không được đưa ra ánh sáng, bí mật ghê sợ không được khám phá.

Tiến thêm vài bước nữa bạn sẽ tới cái phố tai họa Croulebarbe nơi mà

UlbachđãđâmchếtcôgáichăndêởIvry,giữatiếngsấmrềnnhưtrongmột

vởbikịch.Đivàibướcnữabạnsẽtớinhữngcâydu,ghêtởm,bịchặtngọn

củacửaôSaintJacques.Đâylàmưumẹocủacácnhàáiquần,muốnche

giấucáimáychémởnơipháptrườngtitiệnvànhụcnhãcủamộtxãhộicon

buônvàthịdân.Cáixãhộiđóđãlùibướctrướccáiántửhình,khôngdám

hủy bỏ nó một cách đại lượng, cũng không dám duy trì nó một cách oai

nghiêm.

Bamươibảynămtrướcnếukhôngkểđếncáiquảngtrườngcủacửaô

SaintJacqueslúcnàocũngghêrợnnàymàsốphậnđãđịnhthìcáinơivắng

vẻ,thêthảm nhất củacáivùngthê thảm này,đúnglàcáinơi mà bâygiờ

cũngchẳngvuihơntínào,cáinơitathấyngôinhànát50-52.Nhữngngôi

nhàthịdânmớibắtđầuxuấthiệnởđâykhoảnghaimươilămnămsauđó.

Cáikhunàyvẫnuám.Quanhữngýnghĩchếtchócmàcáikhunàykhêugợi,

người ta cảm thấy mình đứng giữa cái vòm mái của Nhà Thương

Salpêtrière

[103]

vàcửaôBicêtremàngườitanhìnthấyẩnhiệncáihàngrào.

Nghĩalàgiữacáiđiêndạicủaphụnữvàcáiđiêndạicủađànông.

Phóngtầmmắtnhìnraxanhấtcũngchỉthấynhữnglòsátsinh,bứctường

thànhvàvàibamặttiềnnhàmáyhiếmhoi,giốngnhưnhữngtrạilínhhay

nhữngtuviện.Đâucũngthấynhữngtúplềugỗván,nhữngđốngvôigạchđổ

nát, những bức tường cổ, đen như những tấm vải liệm người, những bức

tườngmớitrắngnhưnhữngbứclụaphủmặt.Khắpnơinhữnghàngcâysong

hành,nhữngngôinhàthẳngtắpkẻchỉ,lạnhlẽovànhữnggócvuôngbuồnbã

thêthảm.Khôngcómộtcáimôcáigònào,khôngcómộtnétkiếntrúctàitử

nào,khôngcómộtnếpgợnnào.Cảmộtkhốilạnhlẽonhưbănggiáđềuđặn,

xấuđếnkinhkhủng.Khôngcógìlàmchotráitimtađauthắtlạinhưcáicân

đối.Bởivìcânđốilàchánngánvàchánngánlàgốcrễcủatangtóc.Tuyệt

vọngbiểulộbằngcáingápdài.Ngườitacóthểtưởngtượngmộtcáigìghê

rợnhơncõiđịangụclàmngườitachịuđaukhổ,ấylàcáiđịangụclàmcho

ngườitabuồnchán.Nếucáiđịangụcấycóthậtthìđoạnđườngnàycủađại

lộNhàThươngcóthểlàconđườngdẫnđếnđó.

Khiđêmbắtđầuxuống,khiánhngàybắtđầuđi,nhấtlàvềmùađôngkhi

giólạnhhoànghônlàmrungnhữngláhungđỏcuốicùngcủanhữngcâydu,

khibóngtốidàyđặc,khôngcómộtánhsaohaylàkhimặttrăngvàgióchọc

thủngnhữngđámmây,thìcáiđạilộnàybỗngtrởnênkinhkhủng.Những

đườngnétthẳngđâmsâuvàođêmtốivàmấthútđinhữngkhúcđườngcủa

vôtận.Ngườiquađườngkhôngthểkhôngnghĩtớinhữngcảnhtreocổquen

thuộccủavùngnày.Cáivắngvẻcủamộtnơiđãxảyrabaonhiêutộiác,thật

cómộtcáigìghêrợn.Trongcáibóng tối đen này, người ta cảm thấy có

nhữngcạmbẫy,tấtcảnhữnghìnhdángmơhồcủabóngtốiđềuđángnghi

đángsợvànhữngkhoảngvuôngtrốngrỗngởgiữanhữngbóngcâycóvẻlà

nhữnghuyệtchônngười.Banngàythìxấuxí,chiềulạithêthảm,đếnđêm

quảghêrợn.

Mùanực,lúcsẩmtốingườitathấyởmộtvàichỗnhữngbàgiàngồidưới

gốccâyduhaytrênnhữngtấmghếdàimốcmeovìdầmmưa.Nhữngbàgià

ấyđôikhicũngngửatayxintiền.Nhữngcáikhuphốcóvẻxưachứkhông

cổấybâygiờmỗingàymộtthayđổi.Ngayhồibấygiờaimuốnbiếtcáikhu

phốấythìphảiđếnmau.Mỗingàymộtnétcủacáikhuphốcũnátấymấtđi.

Vàbâygiờthìhaimươinămrồi,cái“bến”xelửađiOrléansđãđặttạiđây,

bêncạnhkhuphốngoạithànhcũvànhàogọtchonóthayđổi.Ởrìamộtthủ

đô,chỗnàođặtmộtbếnxelửathìởđókhaitửmộtkhungoạiôvàkhaisinh

mộtthànhphố.Hìnhnhưxungquanhnhữngtrungtâmhoạtđộngcủacác

dântộc,trongtiếngsấmrềncủanhữngcáimáycựckỳmạnhấy,tronghơi

thởcủanhữngconngựaquáiđảncủavănminhngốnthanvàphunlửa,lòng

đất đầy mầm sống rung động và mở ra để nuốt những chỗ ở cũ của con

ngườivàlàmhiệnlênnhữngchỗởmới.Nhữngnhàcũđổxuốngvànhững

nhàmớimọclên.

TừkhinhàgaOrléanslấnchiếmđấtđaicủakhuSalpêtrière,nhữngphố

cũchậthẹpởgầnnhữngphốSaintVictorvàVườnBáchThảo,rungchuyển

mỗingàyba,bốnlần,vìnhữngđoànxengựachởkhách,xengựacon,xe

buýtchạyxuyênquavàtrongmộtthờigiannhấtđịnhlàmchohaidãynhà

bêntráibên phải lùilại.Có nhiều sự việcnóira thì lạlùngnhưnglạirất

chínhxác,cũngnhưcóthểnóirấtđúng,trongcácthànhphốlớnmặttrời

làmchocácmặtnhàquayvềphíaNamnhưsốngdậyvàlớnlên,cũngrấtcó

thểnóirằngviệcqua lạithườngxuyêncủaxecộlàmchocácđườngphố

rộngra.Nhữngtriệuchứngcủamộtcuộcsốngmớithậtrõrệt.Trongcáikhu

phốtỉnhnhỏcónhữngngõngáchhoangvunhấtnày,nềnđườngbắtđầubày

ra,vỉahèbắtđầubòvàkéodài,ngayởnhữngchỗchưacóaiqualại.Một

buổisáng,mộtbuổisángđángghinhớvàotháng7năm1845,bỗngnhiên

ngườitathấynhữngcáinồinấunhựađườngbốckhói.Ngàyhômấyngười

tacóthểnóirằngvănminhđãđiđếnphốLourcinevàParisđãđivàocửaô

SaintMarceau.

II

TỔDÀNHCHOCÚVÀBẠCMÁ

JeanValjeandừnglạiởtrướccửachínhcáinhànátGorbeauấy.Cũng

nhưloạichimdữ,ôngtađãtìmchỗxavắngnhấtđểlàmtổ.

Ônglụctúiáogilet,lấymộtchiếcchìakhóavạnnăngmởcửa,đivàorồi

đónglạicẩnthậnvàleolênthanggác,lưngvẫncõngconCosette.Lênhết

cầuthang,ôngmóctúilấyramộtchiếcchìakhóakhácvàmởmộtcửakhác.

Cáiphòngôngvừavàolàmộtgianphòngtồitànnhưngkhárộng,vềđồđạc

chỉcómộtcáinệmđặtdướiđất,mộtchiếcbànvàmấycáighếtựa.Mộtlò

sưởiđặtởgóc,đangcháy,từngoàinhìnthấythanhồng.Ngọnđènđườngsoi

lờmờcảnhnhànghèonànấy.Cuốiphòng,cómộtcáibuồngđặtmộtchiếc

giườnggiátcứng.JeanValjeanmangconbéđặtnằmlênchiếcgiườngđó,nó

vẫnkhôngtỉnhdậy.

Ôngbậtmáylửađốtcâynến.Máylửa,nếnđềuđặtsẵntrênbàntừtrước.

Cũngnhưtốihômqua,JeanValjeanngắmCosettevớiđôimắtsaysưatrong

đóvẻnhântừvàniềmâuyếmnhưđếnmứcđiêndại.Conbébìnhtĩnhtin

cậynhưngườikhỏetuyệtđốihoặcnhưkẻyếuvôcùng,trướcđâyđãngủ

thiếpđimàkhôngcầnbiếtmìnhđangởnơinào.

JeanValjeannghiêngmìnhhôntayconbéđó.Chínthángtrước,ôngđã

hôntayngườimẹ,lúcđócũngvừangủ.Mộtniềmđauthươnglẫnkínhcẩn

thắt gan thắt ruột tràn ngập lòng ông. Ông quỳ xuống bên cạnh giường

Cosette.

Trờiđãsángrõmàconbécònngủ.Ánhsángnhợtnhạtmặttrờitháng

chạpxuyênquacửasổ,inlêntrầnnhànhữngvệtdài.Thìnhlình,mộtchiếc

xechởđáchấtnặngđiquađạilộlàmchuyểncănnhànhưmộttiếngsấmtrời

giôngvàlàmrungđộngnótừnềnđếnmái.Cosettebừngtỉnh,kêu:

—Vâng,thưabà!Conđây!Conđây!

Vànónhảytừgiườngxuống,mắtcònnửanhắmnửamởvìngáingủ.Nó

đưatayvàogócbuồng,miệngnói:

—Chaoôi!Cáichổicủatôiđâurồi?

NómởhẳnmắtvàtrôngthấygươngmạttươicườicủaôngJean.Nónói:

—Ô!Này,màthật!Conchàoông.

Khi niềm vui và hạnh phúc đến thì trẻ con tiếp nhận ngay, tiếp nhận

khôngkiểucáchbởivìchínhchúnglàniềmvuivànguồnhạnhphúc.Cosette

nhìnthấyCatherineởcuốigiườngvàvồlấy.NóvừachơivừahỏiôngJean

hàngtrămcâuhỏi:Đâylàđâu?Pariscólớnkhông?BàThénardiercóquảlà

ởxakhông?Bàcótrởvềkhông?…

Độtnhiên,nókêu:

—Chaoôi!Ởđâyxinhquá!

Thậtrađâylàcănnhàtồitànxấuxí.Nhưngmànócảmthấytựdo.Lát

saunónóitiếp:

—Concóphảiquétnhàkhông?

—Conchơiđi-JeanValjeannói.

Ngàyhômđótrôiquanhưvậy.Khôngcầntìmhiểugìhết,Cosettecảm

thấysungsướngkhôngxiếtkểgiữaconbúpbêđóvàônggiàkia.

III

HAIBẤTHẠNHHỢPTHÀNHHẠNHPHÚC

Hômsau,tảngsáng,JeanValjeanvẫncònngồibêngiườngCosette.Ông

ngồilặngyên,chờconbédậy.

MộtcáigìmớilạnảynởtrongtâmhồnJeanValjean.Ôngchưatừngbiết

yêu bao giờ. Haimươilăm năm nay, mộtthân ông trơ trọi trênđời. Ông

chưahềlàmcha,làmngườiyêu,làmchồng,làmbạn.Trongtùthìxấutính

xấunết,lầmlì,traigiới,dốtnát,dữtợn.Tấmlòngngườitùgiàấycònlắm

điềutrinhkhiết.Ngườichịvàmấyđứacháuchỉcònlànhữnghìnhảnhphai

mờ,xaxôi,hầunhưkhôngcòngìnữa.Ôngđãhếtsứcthămdòtìmkiếmmà

khôngthấy,nênrồicũngquênmất.Conngườivẫnthế.Nhữngkỷniệmêm

đềmthờiniênthiếu,nếucóđinữa,cũngđãchìmtrongvựcthẳm.

LúcthấyCosette, lúc bắt nómangvề,lúcgiảithoát được cho nó,ông

thấylòngmìnhbồihồixúcđộng.Nhữngtìnhcảmthiếttha,trìumếnthức

dậytronglòng,trútcảvàoconbé.Ônglạigầngiườngnóngủ,runrunsung

sướng.Ôngthấylòngquặnđaunhưlòngngườimẹ,màkhôngbiếtnólàcái

gì.Tráitimlúcbắtđầuyêucónhữngxúcđộnglớnlao,lạlùng;thậtlàhuyền

bí,êmđềm.Thươngthay,tấmlònggiàcònthơdại.Nhưngvìôngđãnăm

mươilămtuổimàCosettemớilêntámnêntấtcảyêuđươngmàtráitimông

suốtđờicóthểchứađựngđượcđãhòatanthànhmộtnguồnánhsángêm

đềmkhôngsaotảđược.ĐâylàlầnthứhaitrongđờiJeanValjeanđượcthấy

màutrắnghiểnhiện.Trướckia,ôngGiámMụcđãlàmthứctỉnhđạođức,

rạngrỡnhưbuổibìnhminh,bâygiờCosettethứctỉnhtìnhyêutronglòng

ông,nhưbuổibìnhminhthứhai.

Nhữngngàyđầutrôiquatrongcảnhxánlạnđó.

VềphầnCosettecũngvậy,Cosettecũngbiếnđổi,nhưngtộinghiệp,nào

nó có biết đâu. Nó xa mẹ từ ngày còn bé tí, nay không còn nhớ gì nữa.

Cosettecũngnhưmọitrẻkhác,giốngnhưcànhnhocon,gặpgìcũngquấn

lấy,nótìmđểmàyêu.Nhưngnàocóđược.Aiaicũngruồngrẫynó,từvợ

chồngThénardier,đếnhaiđứacon,cảtrẻkhácnữa.Nómớiyêuconchóthì

conchólănrachết.Chẳngaithèmchơivớinó,cáigìcũngmuốnxanó.Như

đãnóiởtrên,mànóirathìthậtlàbithảm,conbémớitámtuổiđầumàlòng

đãnguộilạnh.Cóphảilỗiởnóđâu,đâucóphảiconbékhôngbiếtyêu,song,

cóaiđâuđểmàyêuchứ.Thànhrangaytừhômđầu,nóthươngyêuônggià

thắmthiết.Nócómộtcảmgiáclạlùngchưatừngthấybaogiờ;lòngnónhư

bừngnở.Mắtnónomônggiàkhôngthấygiànua,nghèokhổ.NóthấyJean

Valjeanđẹptựanhưnóthấycănnhànàyxinhvậy.

Đólànhữngảoảnhmàbìnhminh,ngàythơấu,tuổithanhxuân,hạnh

phúcđemlại.Cảnhvậtmớimẻ,cuộcsốngmớimẻcũngcóphầntácđộng

nữa.Khôngcógìđẹpbằngnhữngmàusắclonglanhcủahạnhphúctrong

mộtgiannhàtiềutụy.Trongquákhứ,chúngtađềucómộtcáiổxanhtươi.

Thiênnhiên,cáikhoảngcáchdàinămmươinămđãđàomộtcáihốsâu

giữaJeanValjeanvàCosette.Cáihốngăncáchôngđãđượcsốmệnhlấp

bằng.Sốmệnhđãđộtngộtgắnliềnvớimộtsứcmạnhkhônggìngăncản

nổi,haicuộcđờibậtrễ,khácnhauvềlứatuổimàgiốngnhauvềtóctang.

Cuộcđờinàybổsungchocuộcđờikia.BảnnăngdẫnCosetteđitìmmột

ngườicha,bảnnăngdẫnJeanValjeanđitìmmộtngườicon.Gặpnhaulàđã

tìmthấynhaurồi.Khihaicáibàntaycủahọchạmvàonhauthìtứckhắcđã

gắnliềnvớinhau,cùngtrongmộtphútgiâyhuyềnbí.Khihaitâmhồnấy

trôngthấynhauthìđãnhậnranhau,ngườinọnhậnraởngườikiaconngười

màhọđangcần;vàhọđãômchặtlấynhau.

Dùngdanhtừvớicáinghĩadễhiểunhấtvàtuyệtvờinhất,tacóthểnói

rằng,cáchbiệtvớitấtcảcuộcđờinhưgiữanhữngbứctườngcủanhàmồ,

JeanValjeanlàngười đàn ông góa bụa, Cosette là đứa trẻmồcôi.Trong

hoàncảnhấyJeanValjeanđãtrởthành,mộtcáchthiêngliêng,ngườicha

củaCosette.

ThựcracáicảmgiáchuyềnbímàCosettethấytrongrừngsâu,khibàn

tayJeanValjeannắmtayemtrongbóngtối,khôngphảilàmộtảotưởngmà

làmộtđiềucóthực.JeanValjeanđếnvớiembéấytứclàChúađãđếnvới

em.

JeanValjeanđãkhéochọnđượcnơinàymàẩnnáu.Hìnhnhưđượchoàn

toànyênthân.CănbuồngmàôngcùngvớiCosetteở,cócửasổtrôngraphố.

Cảnhàchỉcóđộcmộtcáicửasổnày,nênkhôngsợcókẻnàonhòmnom

vàođược,cảhaibênhaytừtrướcmặtcũngthế.Tầngdướingôinhàsố50-52

làmộtcáikhođổnát,dùng làmnơichứaxe của bọn hàng rau, nhà dưới

khôngcólốinàolêntầngtrênđược.Sàngáckhôngđụccửa,khôngcócầu

thang,thànhthửtầngtrêntầngdướicáchbiệthẳnnhaunhưcómộtcáimàng

ngănvậy.Tầngtrêncónhiềubuồngvàmấygiangácxép,bàgiàgiúpviệc

JeanValjeanởmộtgian,cònthìbỏkhôngcả.

Bàgiànàygọilàngườithuênhàchínhchođẹp,chứthậtrachỉcónhiệm

vụ gác cổng. Bàấy đã cho JeanValjeanthuê lại cái buồng, đúng hôm lễ

GiángSinh.Ôngtựxưnglàmộtnhàtưsảnbịkhánhkiệttrongvụquốctrái

TâyBanNha,nênôngđếnđâyởvớiđứacháugái.Ôngtrảtiềnnhàtrước

sáuthángvànhờbàgiàsắmchoítđồđạcbàybiệntrongbuồngnhưtavừa

thấy.Bàấyđãchuđáođốtlòvàsửasoạnmọithứ,tốihômấyôngđưađứa

nhỏvề.

Mấytuầnlễqua.Haiconngườiấysốngsungsướngtrongcănnhàkhốn

khổ.VừabảnhmắtđãthấyCosettecười,nóibibô,cahát.Trẻđứanàosáng

dậychảhátnhư chim hót. Đôi khi Jean Valjean cầm cái bàn tay nhỏ tím

bầm,nứtnẻ,vànânglênmôihôn.Đứatrẻxưanaychỉbiếtcóroivọtkhông

hiểugìcảvàbẽnlẽnchạyra.Cũngcólúcemnghiêmnghịngắmnhìncáiáo

dàiđencủaem.Cosettekhôngmặcáoráchnữamàbậnđồtang.Emđãra

khỏicảnhnghèokhổvàbướcvàocảnhđời.

JeanValjeanbắtđầudạychữchoCosette.ThỉnhthoảngkhidạyCosette

đánhvần,ôngnhớlạiôngđãtậpđọcởnhàlaovớiýđịnhlàđểlàmđiềuxấu,

nayhóarađểdạymộtđứatrẻhọcvàngườitùkhổsaimỉmcườicáinụcười

trầmtưcủathiênthần.Ôngcảmthấycósựxếpđặttrướccủabềtrên,mộtý

muốnkhôngphảicủangườiđờivàôngđắmđuốitrongmơmộng.Nhữngý

tốtlànhcũngsâuthẳmnhưnhữngmưuđồxấuxa.

BấygiờhầunhưtấtcảcuộcđờicủaJeanValjeanchỉlàđểdạyCosette

họcvàchoCosettechơi.Ônglạicònđemchuyệnmẹnókểchonónghevà

bảonócầukinh.NógọiJeanValjeanlàcha;nókhôngbiếtôngcòncótêngì

khác.

Ôngngồingắmnóhếtmặcáorồilạicởiáochobúpbê,nghenónóirúc

rarúcrích hàng giờ không chán.Từnay,ông thấy cuộc đờiđầyýnghĩa,

ngườiđờiaicũngtửtế,côngbằng;trongthâmtâmôngkhôngoántráchgìai

cả.Bâygiờ,conbéấynóyêumếnông,thìchẳngtộigìmàkhôngsốngrõ

lâu nữa. Cosette như một luồng ánh sáng êm dịu rọi vào tương lai ông.

Ngườitatốtđếnđâucũngkhôngtránhkhỏinhữngýíchkỷ.Đôikhiôngcó

ýmừngkhithấyCosettesaunàysẽchẳngnhansắcgì.

Sauđâychỉlàmộtýkiếnriêng.Đểnóihết,thìchúngtôinghĩrằngtừkhi

JeanValjeanđemlòngthươngyêuCosettenhưthế,thìmốitìnhấylàkhoản

việntrợgiúpchoôngtiếptụcsốngmộtđờisốngnhânhậu.Ôngvừađược

thấylòngđộcáccủangườiđời,cáixãhộikhốnnạn,dướinhữngkhíacạnh

mới;nhữngkhíacạnhnàychưađầyđủvàchỉbiểuhiệnmộtmặtcủasựthật:

SốphậnngườiđànbàtronghìnhảnhFantine,quyềnlựccủaNhàNướctrong

nhânvậtJavert.Ônglạiphảivàotù,lầnnàyvàotùvìmộtđiềuthiện.Cuộc

đờilạitrànngậpnhữngnỗiđắngcay.Ônglạichánnản,ngãlòng.Đôikhi,

hìnhảnhôngGiámMụccũngbịchelấp,tuysaunàylạihiệnlênrựcrỡ,vinh

quang;nhưngdùsaohìnhảnhthiêngliêngấycũngmờyếudần.Biếtđâu

JeanValjeanchẳngsắpnảnlòngvàsangãlượtnữa?Nhưngôngyêu,nên

lòngthêmmạnhmẽ.Lúcbấygiờthanôi,ôngcũngđươngbướccaobước

thấpchẳngkémgìCosette.ÔngchechởchoCosette,Cosettelàmcholòng

ôngthêmvữngvàng.ÔngdắtCosetteđitrênđườngđờivànhờCosette,ông

mạnhbướcvàoconđườngđạođức.Cosettenươngtựavàoông,cònông,

ôngtựavàoCosettemàsống.Sốphậnconngườiđiềuhòanhưvậy,thậtlàbí

ẩnhuyềndiệuvôcùng.

IV

NHỮNGNHẬNXÉTCỦABÀCHÁNHTRƯƠNG

JeanValjean cẩnthậnkhông rakhỏinhà banngàybao giờ.Chiềunào

cũngđợilúcnhánhemtốiôngmớiđichơiđộmột,haitiếngđồnghồ,đôikhi

mộtmình,nhưngthườngthìdắtCosetteđitheo;cóđicũngchọnnhữngcon

đườngphụbêncạnhđạilộ,rấtvắngvẻhoặcvàocácnhàthờlúctốimịt;ông

ưanhấtvàonhàthờSaintMédardlànhàthờgầnnhất.Khiôngđimộtmình

thìCosetteởnhàvớibàgià.Nóthíchđượcđichơivớiônghơn;ngaynhững

lúcrủrỉrấtlýthúvớiCatherinenócũngkhôngthíchbằng.Ôngdắttaynó,

vừađivừakểnhữngcâuchuyệnvuivui.

Cosettesốngnhữngngàyvuivẻ.Bàgiàthìlàmviệcnhà,nấuănvàđi

chợ.Đờisốngđạmbạc,nhưcủangườitúngbấn,tuytrongnhàbaogiờcũng

đốtngọnlửanhỏtronglòsưởi.Đồđạcvẫnynguyênnhưngàyđầu;duychỉ

cócáicửangănphòngCosettebằngkínhthìôngthaybằngcửagỗbịtkín.

Ôngvẫnmặccáiáokhoácvàng,cáiquầnchẽmàuđen,vẫnđộicáimũdạ

cũ.Rađường,aicũngtưởngônglàkẻnghèokhó.Cókhicónhữngbàhảo

tâmquaylạichoôngmộtxu.JeanValjeannhậntiềnrồikínhcẩnváichào.

Cũngcókhiônggặpmộtngườiráchrướiđiănxin;thếlàôngnhìnphíasau

xemcóaitrôngthấymìnhkhông,rồirónrénđếngần,dúichomộtđồngtiền,

thườnglàmộtđồnghàobạc,vàrảocẳngbướcđichonhanh.Làmthếcũng

cóđiềubấtlợi.Trongxómnhiềungườibắtđầubiếtôngvàgọiônglàkẻăn

màyhaybốthí.

Bàgiàthuêchungnhà,vốnlàngườiquàuquạu,lúcnàocũngchỉrìnhrình

ghentịkẻkhác;mụthườngdòxétJeanValjeanluônmàôngkhônghềbiết.

Mụhơinghễnhngãng,nênlạicàngbépxéptợn.Dĩvãngcònđểlạichomụ

haicáirăng,mộtcáiởhàmtrên,mộtcáiởhàmdưới,lúcnàocũngcộcvào

nhau.MụhỏidòCosette;conbéchẳngbiếtgìnêncũngchẳngnóiđượcgì,

ngoàicáichuyệnnóởMontfermeillênđây.Mộtbuổisáng,mụthấyJean

Valjeanvàomộtcănbuồngbỏtrống,coicóvẻkhácý.Mụvộirónrénđi

theonhưconmèogià;mụnhòmquakhecửanhìnôngmàôngkhôngbiết.Ý

chừngôngcũngđềphòngcẩnthậnnênquaylưngraphíacửa.Mụthấyông

lụctúilấyramộtcáibaocócáikéovàsợichỉ;ôngtháolầnlótởvạtbêncái

áokhoác,lôiramộtmảnhgiấyvàngvàngrồimởra.Mụnhậnralàtờgiấy

bạcmộtngànquan,mụchoángvángcảngười.Từthuởchasinhmẹđẻ,lần

nàylàlầnthứhaithứbagìđómụmớiđượctrôngthấytờgiấybạcmộtngàn.

Mụhãiquá,chạybiếnđi.

Mộtlátsau,JeanValjeantìmmụnhờđiđổihộtờgiấybạcmộtngàn,nói

làtiềnlờitiếtkiệmmớilĩnhngàyhômqua.Mụnghĩbụng:“Lĩnhởđâu?Mãi

sáugiờtốilãotamớiđi,màkhobạcNhàNướcđâucómởvàogiờđấy".Mụ

điđổitờgiấyvàcứphỏng đoán thế này thế khác. Tờ giấy bạc một ngàn

đượcbàntánvànhânlênthànhđầuđềcủavôsốnhữngcâuchuyệnkinh

ngạctrongđámđànbàrỗimồmởphốVignesSaintMarcel.

Mấyhômsau,chợtcólầnJeanValjeancởiáokhoácracửagỗởngoài

hànhlang.Mụgiàthìquétdọnởtrongbuồngcómộtmình;lúcấyCosette

mảithíchthúngắmnhìnnhữngmảnhgỗvừaxẻ.Mụthấycáiáokhoácmắc

trênmộtcáiđinh;mụnhìnkỹ:chỗlótđãkhâukínlại.Mụgiànắnrõkỹthì

hìnhnhưthấyhaibênvạtáovànhữngchỗlótcồmcộmnhữnggiấy.Thôi

chắclàtoàngiấybạcmộtngànrồi!Mụcònthấyởtúiáovôkhốithứ,ngoài

kéo,kim,chỉđãnomthấyhômnọ,còncómộtcáivílớn,mộtcondaoto

tướngvàmấybọtócgiảcácmàu,cáiđómớiđángnghi.Mỗitúiáoralàmột

cáicẩmnangđểđềphòngnhữngviệcbấttrắc.

Ngàyquathánglại,chẳngmấychốcmàmùađôngđãtàn.

V

MỘTĐỒNGNĂMFRANCSRƠIXUỐNGĐẤTKÊU

THÀNHTIẾNG

GầnnhàthờSaintMédard,thườngcómộtngườinghèokhóngồicoro

trênbờgiếngcôngcộngnayđãbỏkhông;JeanValjeanhaychongườiấy

tiền,khôngmấykhiđiquamàkhôngchovàixu.Đôikhicònhỏichuyện

nữa. Những kẻ ghen ghét người ăn mày kia thường bảo lão ta là đồ mật

thám.Trướckialãotaquétdọnnhàthờ,nayđãbảymươilămtuổi,lúcnào

miệngcũnglẩmbẩmcầukinh.

Mộttối,JeanValjeanđiquachỗấymộtmìnhkhôngdắttheoCosette;

ôngvẫnthấyngườiănmàyngồichỗcũ,dướicộtđènvừamớithắp.Cũng

giốngnhưmọingày,ngườilãolomkhomxuốngvàhìnhnhưvẫncầukinh.

JeanValjeanđếngần,đưatiềnbốthívàotậntaylão.Lãovụtngướcmắtlên,

nhìnchòng chọc Jean Valjean, rồi lại vộicúiđầu xuống. Thật nhanh như

chớp.JeanValjeangiậtbắnmình.Dướiánhđèn,hìnhnhưôngthoángthấy

mộtcáimặtghêgớm,quenquen,chứkhôngphảicáimặtlờđờ,ngớngẩn

củalãoquétdọnnhàthờ.Ôngcócảmgiácnhưngườiởtrongbóngtốibỗng

chạmtránmộtconcọp.Ônghếtvíalùilại,ngườingâyđờra,khôngdám

thở,không dámnói,đứng lạicũngkhôngdám màchạytrốn cũngkhông;

ôngnhìnkỹngườiănmàyđãcúigằmxuống,đầuchemộtmảnhgiẻ,làm

nhưkhôngbiếtcóôngđứngđấynữa.Giâyphútlạlùngấy,linhtính,cólẽlà

bảnnăngsinhtồn,xuiôngkhôngnênhémôinóimộtlời.Ngườiănmày,vẫn

cáitầmvócấy,vẫnbộquầnáotảtơi,vẫnhìnhdángmọingày.JeanValjean

tựbảo:“Quái!Mìnhđiênà!Mêngủrồi!Vôlý!"

Hômấy,ôngvềnhà,lòngvôcũngbốirối.Ôngkhôngdámquảquyếtvới

mìnhrằngcáimặtông vừathoángthấylàmặtthằngJavert.Đêmấynghĩ

ngợimãi,ôngtiếcsaokhônghỏichuyệnngườikiađểbắtnóphảingẩngmặt

lênlượtnữa.

Chậptốihômsau,ônglạirachỗấy.Ngườiănmàyvẫnngồinguyênchỗ

cũ.JeanValjeancholãomộtxuvàquảquyếtnói:“Chàoônglão”.Ngườiăn

màyngẩngđầulên,rầurĩđáp:“Xinđatạông”.Đúnglàlãoquétnhàthờ.

JeanValjeanthấyhoàntoànyêndạ.Ôngcườimộtmìnhnghĩthầm:“Thế

quáinàohômqualạitrôngrathằngJavertđược?Khôngbiếtmìnhcóquáng

gàkhôngđây".Rồiôngkhôngnghĩđếnchuyệnấynữa.

Mấyhômsau,lúcấykhoảngtámgiờtối,ôngđangởtrongbuồngdạy

Cosettetậpđánhvầnlênthànhtiếngthìnghethấycửadướinhàmởrarồi

đónglại.Ônglấylàmlạ.Nhàchỉcóđộcmộtbàgià;mụcứchậptốilàđingủ

đểkhỏitốnnến.ÔngrahiệuchoCosetteimtiếng.Cótiếngngườilênthang

gác.Cùnglắm,cóthểlàmụgiàgiởgiờilàmsaomàđimuathuốcvề.Jean

Valjeanlắngtainghe.Tiếngchânbướcnghenặngnề,lộpcộpnhưchânđàn

ông;nhưngmụgiàvẫnđithứgiàytovàbướcchânbàgiàthìrấtgiốngvới

bướcchânđànông.Tuyvậy,ôngcũngvụttắtcâynến.

ÔngchoCosetteđingủ,khẽdặn:“Conimlặngngủđinhé!"Lúcôngôm

hôntránnóthìtiếngđibênngoàicũngngừnglại.Ôngngồiyên,khôngnhúc

nhích, không lay động chiếc ghế, lưng quay ra phía cửa, không dám thở

mạnh.Đượcmộtlúckhálâu,khôngthấygìôngmớikhẽquayđầunhìnra

phíacửa:Ởlỗkhóacóánhsáng,trôngnhưmộtngôisaoquáigởmọcgiữa

khoảngtốiđencủacánhcửavàbứctường.Đíchlàcóngườicầmnếnnghe

ngóngởbênngoài.Mấyphútsau,cáiánhsángấybỏđichỗkhác.Nhưng

tuyệtkhôngnghethấytiếngđộng;tứclàngườiđếnnghetrộmngoàicửađã

tháogiầyra.JeanValjeanđểnguyêncảquầnáovậtmìnhnằmtrêngiường,

suốtđêmkhôngchợpmắt.

Lúcrạngsáng,ôngmệtquáthiếpđithìcótiếngkẹtcửaởmãicănbuồng

cuốihànhlang;ôngtỉnhdậy.Vẫntiếngchânngườilêncầuthangtốihôm

qua.Tiếngchântiếnlạigần.Ôngnhảyxuốngđất,ápmắtvàolỗkhóa,cũng

kháto,địnhbụngxemngườiấylàaimàđêmhômlạivàonhàmìnhmànghe

trộmnhưthế.Quảnhiênthấymộtngườiđànôngđiqua,nhưnglầnnàythì

khôngdừnglạiởtrướccửabuồngnữa.Ngoàihànhlang,lúcbấygiờcòntối,

khôngđượcrõmặt.Nhưngkhingườiấyđếnđầucầuthangthìcóánhsáng

bênngoàichiếuvào,làmnổirõcáibóngđenđangđi;JeanValjeannomrõ

phíasaulưng.Ngườiấycaolớn,mặcmộtcáiáokhoácdài,náchcắpmộtcái

dùicui.ĐíchthịlàcáithânhìnhvạmvỡcủaJavert.

JeanValjeancóthểracửasổtrôngrađường,nhìnlạichorõ.Nhưnglại

phảimởcửa,ôngkhôngdám.Tấtnhiênngườiấyphảicóchìakhóariêng

nênmớiravàotựnhiênnhưởnhàmìnhnhưthế.Chìakhóaấyaicho?Thế

nàylàthếnào?

Đếnbảygiờsáng,bàgiàvàobuồngdọndẹp;JeanValjeannhìnmụnhư

muốnthămdò,nhưngkhônglêntiếnghỏi.Bàgiàvẫnbìnhthườngnhưmọi

ngày.

Vừaquétnhàmụvừabảo:

—Chắcđêmquaôngcũngnghethấycóngườivàonhàchứ?

Đếntuổiấymàlạiởcáiphốấythìmớitámgiờtốicũngđãgọilàđêm

sâurồi.Ôngcốlấygiọngđiềmtĩnhtrảlời:

—Ừ,có.Aithế?

—Mộtngườithuênhàmớinữa.

—Tênlàgì?

—Cũng chảnhớ.Cáiông Dumonthaylà Daumontgìđó, cũngchẳng

biết.Đạikháinhưthế.

—ThếôngDaumontấylàmgì?

Bàgiàranhmãnhnhìnông,đáp:

—Ấy,cũngsốngvềlợitứctiếtkiệmnhưôngđấy.

Cólẽmụchẳngcóácýgì.NhưngJeanValjeanthìđemlòngngờvực.

Khimụrakhỏicửa,ôngmởtủlấyrasốtiềnmộttrămfrancscótrongtủ,

cuộnlạirồibỏvàotúi.Mặcdầuôngđãrấtgượngnhẹchântayđể người

ngoàikhỏinghethấytiềnxủngxẻng,mộtđồngmộttrămxucũnglọttayrơi

xuốngrồilănlengkengtrênsàngạch.

Trờinhánhem,ôngxuốngnhànhìntứphíarấtcẩnthận.Khôngmộtbóng

người.Đườngvắngtanhvắngngắt.Duychỉsợcóngườinàonấpsaucây.

Ônglạilêngác,bảoCosette:

—Đi,con.

Ôngdắttayconbé,haingườibướcrađường.

QUYỂNV

ĐÀNCHÓPHẢITHẦMLẶNGTRONGCUỘC

SĂNĐUỔITỐITĂM

I

CHIẾNLƯỢCQUANHCO

Bạnđọcnênchúýmộtđiểmtrướckhiđọcnhữngtrangtớivànhiềutrang

vềsaunữa.

Tácgiảrấttiếclàphảinóiđếnbảnthânmình,nhưngthấycầnphảinói.

Đãbaonămnay,tácgiảxaParis.Từđộấy,Pariscónhiềuthayđổi.Paris

ngàynaylàmộtthànhphốmới,đốivớitácgiảhầunhưxalạ.Tácgiảkhông

cầnnóimìnhyêuParis,Parisđãlàquêhươngtinhthầncủatácgiả.Parisđã

quabaonhiêusựpháhoại,baonhiêusựkiếnthiết,cáithànhphốParisthời

tươitrẻcủamình,cáithànhphốParismàmìnhkínhcẩnmanghìnhảnhbên

lòng,ParisấybâygiờđâylàmộtPariscủadĩvãng.Bạnđọchãychophép

tácgiảnóiđếncáiParisxưaấynhưlànóđươngcònhiệntại.Cókhitácgiả

đưabạnđếnmộtkhuvựcnàođóvànói:“Ởconđườngphốấycóngôinhà

thếkia”,thìngàynayphốchẳngcó,mànhàcũngkhông.Bạnđọcsẽsoátlại

xemnơikianơinọcócònnhưcũkhông,nếuchịumấtcông.Riêngvềphần

tácgiả,tácgiảkhôngquenthuộcvớiParismới.Tácgiảviếttruyệnnàyvới

ảoảnhcủaParisngàyxưatrướcmắt,mộtảoảnhmuônphầnđángquý.Thật

dễchịubiếtbaonhiêukhitácgiảmơtưởnglàgiờđây,vẫncòndấuvếtcủa

nhữngsựvậtmìnhđãtrôngquatrongnhữngngàycònởquêchađấttổ,là

khôngphảimọivậtđềuđãtanbiếnnhưmâykhói.Ngàynàocònđiđilạilại

ởquêhươngthìanhcòntưởngrằngnhữngconđườngphốấy,nhữngmái

nhà,nhữngcánhcửaấychẳngdínhdánggìđếnanh,nhữngcâycốiấygiống

nhưmuônnghìncâycốikhác,nhữngngôinhàanhkhôngbướcchânvàoấy

chẳngcóíchlợigìchoanh,nhữngphiếnđálátđườnganhgiẫmchânlênchỉ

lànhữngphiếnđá.Đếnkhianhxaquêhương,anhmớinhậnthấynhữngcon

đườngkialàthânthiết,anhnhớnhữngmáinhà,nhữngcánhcửaấy,anhthấy

nhữngbứctườngkiacầnchođờianh,nhữngcâycốikialàbạnlòngcủaanh;

nhữngngôinhàanhkhôngđặtchânđến,bâygiờanhthấythậtraanhđãvào

rahàngngàyvànhữngphiếnđálátđường,anhđãtrảiruộtgan,anhđãdội

máunóngcủacontimanhlêntrênấy.Đốivớihìnhảnhnhữngnơiấymà

anhkhôngđếnnữa,-cólẽkhôngbaogiờanhcònđượcđếnlạinữa,-đốivới

nhữnghìnhảnhấysaymêmộtcáchxótxa.Nhữnghìnhảnhấyđãđếnmãi

vớianh,rầurầunhưmộtbóngmơ,nólàmchoquêhươngthiêngliênghiển

hiệntrướcmắt.CóthểnóiđólàhìnhdungcủanướcPháp,anhyêunhững

hìnhảnhấy,anhgợinólênnguyênhình,nhưhệtngàyxưa,anhbámchặtlấy

nó,anhkhôngmuốnthayđổimộttígìcả,bởivìanhquýchuộngvẻmặtTổ

Quốccũngnhưvẻmặtmẹanh.

Bởithếtácgiảxinđượcphépnóivềsựvậtquákhứnhưcònhiệntại,bạn

đọcnhớchovàchophéptácgiảkểtiếp.

JeanValjeanrờibỏngayđạilộvàđivàocácđườngphố.Ôngcốrẽngoặt

rấtnhiềubận,mộtđôikhiôngquaytrởlạimộtquãng,độtngột,đểxemcho

chắclàkhôngaiđuổitheomình.Đólàmánhkhóecủaconnaibịsănđuổi.

Cáchấycónhiềucáilợi,cáithứnhấtlànóđánhlừangườiđisănvàchósăn

bằngnhữngvếtchânchồngdấuởnhữngchỗđấtmềm.Gặptrườnghợpnhư

thế,trongđạosănbắn,ngườitagọilónglàconnaiđãtrườn.

Đêmhômấylàmộtđêmtrăngtròn.JeanValjeanthấynhưthếrấtlợibởi

vìmặttrăngcònthấp,trongcácđườngphốbóngtốivàánhsánginthànhhai

mảng,Valjeancóthểtiếnmentheocácdãyphố,bênphíabóngtốivànhìn

rõraphíasángtrăng.Ôngquennghĩrằngnhưthếthìôngcũngchẳngthấygì

bênphíabóngtối.Vàôngtinchắcrằngkhôngcóailầnmòtheoôngtrong

cácngõngáchquanhphốPoliveau.

Cosettekhônghỏimộtcâunàocả,lặnglẽđitheo.Sáunămđaukhổtrong

tuổithơấuđãrènluyệnchonómộttâmhồncamchịu.Vảlạinóđãlàmquen

vớitínhkỳquặccủaValjean,nócũngquenthấynhữngcáibấtngờcủasố

mệnh.Hơnthế,cóValjean,thìCosettechẳngthấycógìđángsợnữa.

Jean Valjean cũng không hơn gì Cosette, ông không biết mình đi đâu.

ÔngtincậyChúacũngnhưCosettetincậyông.Ôngcảmthấybàntayông

cũngđương ởtrongtay mộtngườilớn hơn,mộtngười vôhình,người ấy

đươngdắtdẫnôngđi.Ôngkhôngcóýđịnh,khôngcóchươngtrình,không

dựtính.ÔngcũngchưatinchắcrằngđólàJavert.MànếucóJavertthìchắc

gìJavertđãnhậnraJeanValjean?Ôngkhôngcảitranglàgì?Ngườitacho

làôngđãchếtrồikiamà!Nhữngmấyngàygầnđâycónhữnghiệntượng

không thường. Thế là đủ cho Jean Valjean quyết định không trở về nhà

Gorbeaunữa.Ôngtìmmộtcáihốcđểtrốntạmnhưmộtconthúbịđuổikhỏi

hang,trongkhichưatìmramộtxónàođểở.

JeanValjeanqualạiluitớiquanhcótrongkhuphốMouffetard.Hàngphố

ngủsớmcả,imlìm,nhưcònđươngsốngtrongphápchếTrungCổvớicái

luậtgiớinghiêmkhắcnghiệt.Ôngqualạinhiềuđườngphốchằngchịt,theo

nhữngchiếnthuậtcaokỳ.Cónhữngnhàtrọđâyđónhưngôngkhôngvàovì

nhàtrọkhôngthíchhợpvớiông.Ôngtinchắcrằngnếuvạnnhấtcógườinào

theodấuôngthìngườiấycũngchưamấtdấuđâu.

ÔngđiquaphốPontoise,ngangđồncảnhsátởsốnhà14,khiđồnghồ

nhàthờDumontđổmườimộttiếng.Mấyphútsauvẫntheolinhtínhông

quaymặtlại.Nhờánhđèntrướccửađồncảnhsát,ôngtrôngthấyrõràngcó

bangườitheochânông,lầnlượtđiquadướiánhđèn,vềphíabóngtốicủa

đườngphố.Mộtngườitrongbọnđivàocổngđồn.Ngườiđiđầutrôngdáng

rấtkhảnghi.ÔngbảovớiCosette:

—Điđâycon.

RồiôngvộivãrờibỏphốPontoise.Ôngmởmộtconđườngcungđivòng

cổngPatriarchesđãđóng,bướcsảiquaphốÉpéeDeBoisvàphốArbalète

vàtiếnvàophốPostes.ỞchỗấycómộtngãtưngàynaycótrườngRollin.

PhốmớiSainteGenevièvebắtđầutừngãtưnày.(Chẳngcầnphảinóilàphố

mớiSainteGenevièvelàmộtphốcổvàđếnmườinămcũngkhôngcómột

chuyếnxetrạmquaphốPostes.CáiphốPostesnàyhồithếkỷ13conngười

làmđồgốmvàchínhtêncủanólàphốPots).

[104]

Trăngrằmdộiánhvằngvặcxuốngngãtư.Valjeannấpvàomộtcáicửa.

Ôngđồrằngnếunhưbọnchúngcòntheodõiôngthìkhichúngđiquadưới

ánhtrăng,ôngsẽtrôngthấychúngrõmồnmột.

Đúngnhưôngđoán,khôngđầybaphútsau,bọnấyhiệnra,bâygiờlà

bốnngườichứkhôngphảibanữa.Tênnàocũngcaolớn,cũngmặcáokhoác

đendài,đầuđộimũtròn,taycầmgậylớn.Hìnhvóccaolớnvàbàntayhộ

phápcủachúngtrôngcũngdễsợnhưdángđihắcámcủachúng,chúngcó

vẻlàbốnconmahóatranglàmngườithànhthị.Chúngdừnglạigiữangãtư

vàchụmđầunhưthểhộiý.Chúngcóvẻdodự.Cáitênradángcầmđầu

quaylạivàchỉrấtnhanhvềhướngValjeanđi.Mộttênkháccóvẻnhấtquyết

chỉhướngngượclại.Khitênthứnhấtquaylạithìánhtrăngrọivàongaymặt

nó.JeanValjeannhậnraquảthịlàJavert.

II

MAYMÀCẦUAUSTERLITZCÓXECỘĐILẠI

Jean Valjean không còn phân vân gì nữa. Nhưng cũng may chính bọn

chúngcònđươngdodự.Valjeanlợidụngsựdodựcủachúng.Nhữngphút

chúngmấtđivìdodựnhưthếlạirấtcólợichoông.Ôngrakhỏichỗnấpvà

tiếnsâuvàophốPostes,hướngvềkhuVườnBáchThảomàđi.Cosettebắt

đầuđuốisức,ôngphảiẵmnótrongtayvàcứthếđi.Ngoàiđườngkhôngmột

bóngngườiqualại.Trờisángtrăng,ngườitacũngkhôngđốtđènphố.

Valjeanrảobướcđilên.Chỉmấysảichânôngđãđếntrướcxưởnggốm

Goblet.Ánhtrăngchiếurõnhữngcâuchiêuhàngtừxưakhắcởtrướccửa

xưởng:

«Đâylàxưởnggốm

CủaGobletcon,

Hãyđếnmuacong.

Chậu,bôvàhũ.

Cáigìcũngđủ:

Ốngmáng,gạchhoa…

Kháchhànggầnxa,

Đềutiếpniềmnở.»

Ông đi quaphố Clef, đi khỏi giếng may Saint Victor, theonhững phố

thấpdọcVườnBáchThảovàđếnbờsông.Đếnđâyôngdừnglại,quayđầu

trông.Bờsôngvắngvẻ,phốxákhôngbóngngười.Đằngsauôngkhôngcó

aicả,ôngthởranhẹnhõm.

ÔngtiếnđếncầuAusterlitz.Thuởấythuếcầuchưabỏ.Ôngđếnbuồng

ngườithươngbinhthuthuế,đưamộtxu.

Ngườiấybảo:

—Phảihaixumớiđược.Ôngbếmộtđứabéđidạonêncứphảitrảhai

xuất.

Ôngtrảngayhaixuvàlấymộtbựcdọcvìcóngườiđểý.Đãđitrốnthì

phảitrótlọt,trơntru,khôngvavấpvàođâu.

MộtcỗxetảitođiquacầusôngSeinemộtlầnvớivàingườivàcũngđi

sangbờbênphải.Cáiđócólợichoông,ônglẩntrongbóngxemàđiqua

cầu.ĐếngiữacầuCosettethấytêchân,đòixuốngđi.Ôngđểnóxuốngvà

cầmtaynódắt.Ôngvượtkhỏicầuthìthấyvềbênphảicómấycôngtrường.

Ôngnhằmhướngđómàđi.Muốnđếnkhuvựccôngtrường,phảiliềulĩnhđi

quamộtkhoảngtrốngsángngờiánhtrăng,nhưngôngkhôngngầnngại.Bọn

ngườiđuổitheoôngchắcchắnlàmấtdấurồi.Ôngcholàđãthoátnạn.Ông

tinlàchúngnósụctìm,nhưngkhôngtheodõiđượcnữa.

MộtđườngphốnhỏlàphốCheminVertSaintAntoinechạydàigiữahai

côngtrườngbọcvách.Phốấyhẹpvàtốităm,tuồngnhưxâydựngsẵnđể

chờông.Trướckhitiếnvào,ôngngoáinhìnlạiđằngsau.Ởvịtríôngcóthể

trôngrõsuốtchiềudàicầuAusterlitz.Ôngthấycóbốnbóngđenvừađilên

cầu.Bốnbóng đen ấy quay lưng về phía Vườn Bách Thảo và đisangbờ

phải.Bốnbóngđenấychínhlàbốntênđãđuổitheoông,JeanValjeanrùng

mìnhkinhhãiynhưconthúchạysổngvừabịbắtgặplại.

ÔngcònmộthyvọnglàlúcôngdắttayCosetteđiquakhoảngđấttrống

vằngvặcánhtrăng,cólẽbọnấychưalêncầuvànhưthếthìvẫnchưanhìn

thấyông. Trongtrườnghợp ấy,nếuông đivàocon đườngphốnhỏtrước

mặt,nếuôngđếnđượckhuvựccôngtrườngrồivùngaođầm,vườntượcvà

nhữngkhoảnhđấtchưacónhàthìôngthoátnạn.

Ôngcảmthấyđivàocáiphốnhỏlặnglẽấycóthểyênthânđược.Ôngđi

vàophố.

III

XEMBẢNĐỒPARISNĂM1727

Điđộbatrămbước,JeanValjeanđếnmộtchỗrẽ.Đườngphốchialàm

hai,mộtchệchvềbêntrái,mộtchệchvềbênphảinhưhainhánhcủamột

chữY.Chọnđườngnào?

Ôngkhôngdodự,rẽvềbênphải.Tạisaovậy?Làvìnhánhtráiđivềngả

ngoạiô,tứclàkhuvựccóngười,cònnhánhphảiđưavềcánhđồngvắng.

ValjeanvàCosettekhôngđinhanhđượcnữa.BướcđicủaCosettelàm

chậmchânValjean.Ônglạiẵmnó.Nógụcđầuvàovaiôngkhôngnóimột

tiếng.Chốcchốcôngngoáicổnhìnlại:Ôngvẫnchúýđivềmébóngtối.

Đằngsauông,conđườngphốthẳngtuột,mấylầnnhìnlại,ôngvẫnkhông

thấybóngdángai.Vẫnyêntĩnhhoàntoàn,ôngcũngcóphầnyêndạ.Nhưng

khingoảnhlạilầnsaucùng,thìnhlìnhôngthấynhưcóvậtgìđộngđậyở

đằngxatrongbóngtối.Ôngkhôngđinữa,ônglaomìnhlênphíatrước.Ông

hyvọngtìmthấymộtlốingangđểlẩnvàovàlàmchobọnsănngườiphảilạc

hướngmộtlầnnữa.

Cuốiphố,ônggặpmộtbứctường.Nhưngbứctườngkhôngchắnlốiđi

lên của ông. Bức tường ấy nằm dọc theo một ngõ phố ngang ở cuối con

đườngphốôngvừađiqua.Đếnđâycũngphảidứtkhoátchọnđườngmộtlần

nữa:Đibênphảihaybêntrái?Ôngnhìnvềbênphải.Ngõphốchạydàimột

đoạngiữanhữngnhàxevàvựathócmộtlúcrồihếtlối.Ôngnhìnthấyrõ

ràngbứctườngtrắngnằmcuốingõ.Ôngnhìnsangbêntrái.Ngõphốbênấy

thông.Cáchchỗôngđứngchừngvàitrămbước,nóđổramộtphốtonhư

mộtchilưuđổvềsôngcái.Lốithoátlàởphíaấy.

Valjeanvừađịnhrẽsangbêntráiđểcốđiđếnconđườngphốlớnlờmờ

đầukiathìcũngvừathấyởgócphốấymộtvậtgìlùlùnhưmộtphotượng

đenkhôngnhúcnhích.Đóhẳnlàmộtngườinàongườitavừacắtragácở

đấy.NgườiấyđónlốiđivàchờJeanValjeantới.JeanValjeanlùilại.Cái

nơimàJeanValjeanđangđứng,giữaôSaintAntoinevàkhuLaRâpée,là

mộtkhuvựcParis bị đảo lộn hoàntoàntrongnhữngcuộc xây dựng mới,

ngườithìcholàxấuđi,ngườithìcholàđẹphẳnlên.Đấttrồngtrọt,xưởng

gỗđá,nhữngngôinhàcũđãbiếnhết.Bâygiờlànhữngphốlớnmới,những

rạphátngoàitrời,rạpxiếc,trườngđuangựa,nhữnggaxelửa,mộtcáinhàtù

Mazas.Bộmặtcủatiếnbộnhưtathấyđấy,cùngvớimónvạcủanó.

Cáchđâynửathếkỷ,trongngônngữbìnhdânthôngdụng,ngườitacứ

nhất định gọi Viện Khoa Học là “Nhà Tứ Lộc”, Nhạc Hí Viện là Viện

Feydeau,thìcáinơimàJeanValjeanvừatớithìđượcgọilàPetitPicpus.

CổngSaintJacques,cổngParis,cửaôSergents,LesPorcherons,LaGaliote,

LesCélestins,LesCapucins,LeMail,LaBourbe,L’ArbreDeCracovie,La

PetitePologne,LePetitPicpus.ĐólànhữngtêncủaPariscổ,nổilềnhbềnh

trênParis mới.Kýức củanhândâncònbámvàonhữngtàntíchcủathời

xưa.

KhuphốPetitPicpusthựcracũngchưabaogiờthànhhìnhhẳnhoi.Nó

cócáivẻmặttuviệncủamộtthànhphốTâyBanNha.Đườngítlátđá,phố

xálơthơ.Ngoàihaibaphốmàchúngtôisẽnóiđến,toànlàtườngcaovàbãi

vắng. Không có cửa hàng, không có xe cộ, lác đác một ngọn đèn trong

khungcửasổ.Đènlửatắthếttừmườigiờđêm.Vườntược,tuviện,xưởng

gỗđá,đầm,đìa,mộtvàicáinhàthấp,rấthiếmvànhữngbứctườnglớncao

bằngnhà.

Đólàbộmặtcủakhuphốấymộtthếkỷtrước.CáchMạngđãbạcđãinó,

viênchứcCộngHòacủathànhphốđãpháhủy,chọcchỗnày,đụcchỗkia.

Gạchngói,vôivữapháhủydồnđốngđâyđó.

Cáchđâynửathếkỷ,khuphốcũkhôngcòngìmấydướinhữngđường

vạchngangdọccủanhàcửamới.Ngàynaythìnóđãđượcxóahẳn.Những

bảnđồmớibâygiờkhôngcònghidấuvếtcủakhuPetitPicpus,nhưngbản

đồnăm1727củanhàxuấtbảnDenisThierryởParis,phốSaintJacques,đối

diệnvớiphốDuPlâtrevàbảnđồcủanhàxuấtbảnJeanGirinởLyon,phố

Mercière,ởLaPrudencevẫncònghirõrệtkhuphốnày.KhuPetitPicpus

nhưchúngtôiđãnóicómộtphốchữY,gồmphốCheminvàSaintAntoine,

táchrathànhhainhánh,nhánhtráitênlàphốnhỏPicpus,nhánhphảilàphố

Polonceau. Hai cái nhánh chữ Y ấy nối với nhau trên ngọn bằng một cái

gạchngang,ấylàphốDroitMur.PhốPolonceauđếnđâythìhết,cònphố

nhỏPicpusthìđixahơnnữa,ngượclênchợLenoir.Ngườiđitừbờsông

Seine tới đầu phố Polonceau sẽ thấy phố Droit Mur ở bên tay trái; và đi

ngoặt thước thợ sẽ thấy bức tường dài của phố ấy trước mặt và bên phải

thêmmộtkhúc cụt củaphốDroitMur,khôngcó lối thoát, gọilàngõcụt

Genrot.

JeanValjeanđangởchỗấy.

Nhưchúngtôivừanóiởtrên,khinhìnthấycáibóngđứnggácởgócphố

DroitMurvàphốnhỏPicpus.JeanValjeanlùilại.Chắcchắnlàcáibóngđen

ấyđangrìnhông.Làmthếnàobâygiờ?Quaytrởlạithìkhôngkịpnữa.Cái

vậtđộngđậytrongbóngtốiởđằngsauôngmấyphúttrướcđây,bâygiờông

đoánra làJavertvà đồngđội.Khi Valjeanđến đầunàyđường phố,cólẽ

Javertđãvàođầukia.CứnhưthếthìchắcJavertrấtthuộccáikhuphốmắc

cửinàyvàhắnđãcắtngườichắnlốithoátrồi.Nhữngđiềuướcđoánchắc

nịchấyquaycuồngtrongđầuóckhổsởcủaValjean,nhưmộtnắmbụitung

tronggiólốc.ÔngnhìnkỹngáchGenrot;ngáchbịnghẽnthậtsự.Bóngsẫm

củangườicanhnằmsóngsượttrênmặtđườnggiãiánhtrăng.Đilêntứclàsa

vàongườiấy.QuaytrởlạisẽrơivàotayJavert.JeanValjeanthấymìnhnhư

savàomộtcáilướiđươngtừtừthắtlại.

Thấtvọng,ôngngẩnglênnhìntrời.

IV

MÒMẪMĐỂTRỐN

Đểhiểunhữngđiềuxảyrasaunày,phảihìnhdungmộtcáchchínhxác

cáingõDroitMurvàđặcbiệtcáigóctườngởbêntaytrái.Khingườitađitừ

phốPolonceauđểvàocáingõnày.NgõDroitMurbêntayphải,chođếncái

phốnhỏPicpus,hoàntoànchỉcónhữngngôinhàtrôngcóvẻnghèo,xấu,

bêntaytráithìchỉcómộtngôinhàtrôngnghiêmnghị,gồmnhiềunhàở,cứ

caodầnlên,mộthaitầnggácchođếnphốnhỏPicpus,nhưthếlàngôinhà

nàyrấtcaovềphíaphốnhỏPicpus,cònvềphíaphốPolonceauthìlạikhá

thấpvàđếnchỗấy,chỗcáigóctườngmàchúngtôiđãnóiđến,nóhạthấp

đếnmứcchỉcòncómộtbứctường.Bứctườngnàykhôngchạythẳngraphố,

nóthànhmộtcáiváchlùivàotrongmàhaigóctườngnhôra,chonókhuất

đi,khiếnchohaingườiquansátởphốPolonceauvàởphốDroitMurkhông

trông thấy nó được. Từ hai góc tường này, bức tường kéo dài ra phố

Polonceauđếnngôinhàsố48vàraphốDroitMur,nhữngđoạntườngnày

ngắnhơnnhiều,đếnmộtngôinhàtốitămmàchúngtôiđãnóiđến,ởmột

đầuhồicủanhànày,thànhralạicómộtgóctườnglõmvàoởđây.Cáiđầu

hồinàytrônguám,chỉcómộtcáicửasổ,haynóiđúnghơn,haicánhcửasổ

bọcmộttấmkẽmvàlúcnàocũngđóngkín.

Tìnhhìnhnhữngđịađiểmmàchúngtôimôtảởđâyhoàntoànchínhxác

vàchắcchắnphảigợichonhữngngườiđãởkhunàytrướckiamộtkỷniệm

rấtrõrệt.

Toànbộbứcváchlùivàokiabịchebởimộtcáigìnhưmộtcánhcổnglớn

tiềutụy. Đólànhững tấmvánghép vuônggócmộtcáchthôsơkhôngra

hìnhthùgì,vánphíatrênrộnghơnvánphíadưới,bằngnhữngnẹpsắtngang.

Bêncạnhcómộtcáicổngchoxeravào,kíchthướcbìnhthường;mớiđụcra,

chắcchưaquánămmươinăm.Mộtcâybồđềxòecànhlátrênváchtườngvà

phíaphốPolonceaulạicócâyleophủkín.

TronggiâyphútnguyhiểmđangđedọaJeanValjean,ngôinhàtốitămcó

vẻhoangvắngnàyhấpdẫnông.Ôngnhìnthoángtấtcảngôinhàvàtựbảo,

nếuvàođượcngôinhànàythìcóthểthoátnạn.Ôngvụtnghĩnhưvậyvàhy

vọng.LưngchừngbềmặtngôinhàquayraphốDroitMurnày,ởtấtcảcác

cửasổcáctầnggác, đềucónhữngchậuhìnhphẫubằngchì.Mộtcáiống

chínhchiathànhnhiềunhánhdẫnđếnnhữngchậukia,nhưhìnhmộtcáicây.

Nhữngốngấyvớihàngtrămnhánhcongqueocủanógiốngnhưnhữngcành

nhogiàtrụiláquằnquèotrướccửanhữngvườntrạicũ.Cáicâykỳquặcmọc

trêntườngấyvớinhữngcànhbằngtônvàbằngsắtlàvậtliệuđậpvàomắt

JeanValjean.ÔngđặtCosettedựavàomộtcáitrụbênđường,dặnembé

ngồiimlặngvàchạytớichỗcáiốngsàxuốngsátmặtđất.Mayracóthểleo

lêntừđóvàtrèovàotrongnhà.Nhưngcáiốngđãnátkhôngdùngđượcnữa

vàgắnrấtlỏnglẻovàotường.Vảlạitấtcảnhữngcửasổcủangôinhàim

lặngnày đềubịtgióng sắtdày,cảnhữngcửa sổsátmái cũngvậyvà ánh

trăngđangdọivàomặtnàycủangôinhàấy,ngườitheodõiởđầuphốđàng

kiacóthểnhìnthấyJeanValjeantrèolênđấy.RồiconCosettethìlàmsao?

LàmthếnàođẩyCosettelênmộtmáinhàgácbatầng?

JeanValjeanđànhbỏýđịnhleolêntheocáiốngkiavàôngđimentheo

tườngđểtrởvềphốPolonceau.Khitớicáiváchtườnglùivào,nơiôngđã

đặtCosette,ôngnhậnrarằngởđókhôngaicóthểnhìnthấyông.Nhưchúng

tôiđãgiảithíchởtrên,ởchỗnàykhôngaicóthểnhìnthấyJeanValjean,dù

ngườiấyđứngởđâu.Thêmvàođóôngtalạiđangởtrongbóngtối.Vàởđó

cóhaicáicửa,mayracóthểxôhaicáicửaấymàvào.Bứctườngtrêncó

câybồđềvàcâyleochắclàgiápvớimộtcáivườnmàôngcóthểẩnmình

được,tuyrằnglúcnàycâychưacólávàôngcóthểởđấychođếnhếtđêm.

Thờigiantrôiqua,cầnphảihànhđộngnhanh.Ôngđẩythửcáicổngxevà

nhậnrangaylànóbịchặnởcảhaiphíatrongvàphíangoài.Ônglạigần

cổnglớnvớinhiềuhyvọnghơn.Cáicổngđãmụcnát,rấttồitànvàvìnó

rộngquáchonênlạicàngkhôngchắc,cáctấmvánđãmục,cácnẹpsắt-chỉ

cóbanẹpthôi-đãrỉhoencả.Ôngtinlàcóthểchọcthủngcáicổngmọtấy.

Nhưngxemkỹôngthấycáicổngấykhôngphảilàmộtcáicổng.Khôngcó

chốt,khôngcónẹpsắt,khôngcókhóa,khôngcókẽhởởgiữa.Nhữngnẹp

sắt chạy ngang cả mặt cổng, không có chỗ nào đứt quãng. Qua những lỗ

hổngcủanhữngtấmvánấy,nhìnthấynhữngviênđáto,đánhỏgắnximăng

mộtcáchxơsàimàngườiquađườngcáchđâymườinămcòntrôngthấy.

Cuốicùngôngkinhhoàngnhậnrarằngcáihìnhthứccổngấychỉlàcáivỏ

bênngoàibằnggỗcủamộtbứctườngxây.Cóthểdễdàngdứtđimộttấm

ván,nhưngngườitasẽchạmtránvớimộtbứctường.

V

NẾUĐƯỜNGPHỐTHẮPĐÈNKHÍTHÌKHÔNG

THỂTHẾĐƯỢC

Bâygiờcótiếngđộngnặngnề,nhịpnhàngtừxadộilại.JeanValjeanló

đầurangoàigócphốnhìnthửthìthấybảytámtênlínhxếpthànhđộingũ

tiếnvàophốPolonceau.Lưỡilêsángloáng,chúngtiếnlênphíaông.Tênđi

đầuvócdángcaolênnomđúnglàJavert.Chúngđichậmchạpvàthậntrọng.

Chúngthườnghayđứnglại.Rõrànglàchúngsoátxéttừngnếptường,từng

hốccửa,từngngõngách.ĐâyhẳnlàmộtđộilínhtuầntramàJavertgặpvà

trưng tập, điều ướcđoán này chắc không sai. Hai têntùy tùng của Javert

cũngđitronghànglính.

Tiếptheocáiđàấyvàhayđứnglạinhưthếthìcũngphảimấtmườilăm

phútchúngmớiđến chỗ Jean Valjean.Giâylátấy thật hãi hùng. Chỉcòn

mấyphútlàJeanValjeanlạisavàovựcthẳmghêrợnmộtlầnthứba.Lần

này thì vào ngục không phải chỉ là vào ngục, mà còn có nghĩa là mất

Cosette,làsốngcáiđờisốngtốitămcôquạnhnhưởtrongmồ.

Chỉcònmộtcáchkhảdĩthoátthân.JeanValjeancócáinàylàđặcbiệt,có

thểnóiôngcóhaibị:Mộtbịđựngnhữngýnghĩhiềntừcủamộtvịthánh,

mộtbịnhốtnhữngngóntaytàilạghêgớmcủamộttêntùkhổsai.Tùylúc

màônglụctìmtrongbịnàyhaybịnọ.Mộttrongnhữngngónhayấylàngón

leo trèo. Nhờ nhiều lần vượt ngục Toulon, ông đã trở nên một tay thánh

trongcáithuậtleokhótưởngtượngấy,làleođộcbằnggâncốt,khôngdây,

khôngthang,khôngmấu.Ởmộtgóctườngnàođấy,ôngchỉvậndụngvai,

gáyhôngvàgối,thỉnhthoảngmớinươngvàomộtmảnhđáhọahoằnnhôra,

cứthếnếucần,ôngleolêntầngthứsáucủamộtngôilầu,theocáithuậtđã

làmgócsânnhàtùLaConciergerieởParisnổitiếngvàđángsợvìởđóhai

mươinămtrướctêntùBattemolleđãvượtngục.

Trênbứctườngtrướcmặt,mộtcâybồđềtỏacànhlá.JeanValjeannhìn

tường,ướclượngchiềucaokhoảngsáumét.Tườngđâmvàocháicủamột

ngôinhàlớn,làmthànhmộthìnhgóckhay,nhưngngườitađãxâybịtđoạn

dướigóctườngấybằngmộttrụvôihìnhtamgiác,cólẽđể chobọnlang

thangnghèohènkhỏivàoẩnnáu.Cáchbítgóctườngchốngbọnlangthang

nhưthếlàchuyệnthườngởParis.

Cáitrụvôicaođộtrênmộtmétrưỡi.Từđỉnhtrụlênđến ngọntường,

khoảngcaochỉcònhơnbốnmét.Trêntườnglàmộttảngđábằngphẳng.Cái

khókhănlàCosette.Cosettetrèotườngthếnàođược?Bỏnólạiư?Valjean

khôngbaogiờtínhđếnchuyệnấy.Mangnóđithìleolàmsao!Leotường

theokiểulạlùngấy,leomộtmìnhđãphảidùnghếtsứclựcrồi.Nếuthêm

mộtsứcnặngnào nữa, trọng tâm sẽ chệch ra ngoài và người leo sẽ nhào

xuống.Cómộtcáidâythìgiảiquyếtđược,nhưngValjeankhôngcó!Tìm

đâuchoramộtmẩudâylúcnửađêmởphốPolonceau?LúcấyValjeansẵn

sàngđổicảmộtvươngquốcđểlấymộtsợidây.

Trongcảnhcùngđường,cónhữngtiachớpcókhilàmlòamắtta,cókhi

rọisángtríta.ConmắttuyệtvọngcủaValjeanbắtgặpcâytrụđèmởngách

Genrot. Thuở ấy đườngphố chưa có đèn khí, đêm đến người ta thắp đèn

lồngcách từng quãng; đèn lồng buộc vào dâyđểkéolênkéo xuống; dây

chạyluồnvàomộtcáirãnhkhoéttrongmộtgiátravàotrụđènvànằmngang

quađường.Trụcquaydâyđặtvàomộthòmbằngsắtnhỏdínhliềnvớitrụ,

chìakhóadongườithắpgiữ.Cáidâycũngluồntrongmộtốngbằngkimkhí.

Jean Valjean vận dụng hết nghị lực trong cuộc chiến đấu quyết liệt. Ông

nhảyphócquađườngvàongáchGenrot,lấymũidaonhọncạyhòmsắtởtrụ

đèn.MộtlátsauôngtrởlạichỗCosettevớimộtcuộndây.Cácbácthánh

xoaynày,khicácbácđươngđầuvớisốmệnhthìcácbácnhanhtaykhiếp

lắm!

Chúng tôi đã nói là đêm ấyđèn đường không thắp. Đèn lồng ởngách

Genrottấtnhiêncũngkhôngthắpnhưmọiđènkhác,chonêndùcóđisát

mộtbêntrụđèncũngkhôngaithấyđèntreokhôngđúngchỗ.

Canh khuya, cảnh lạ, bóng đêm mờ tối. Valjean bận rộn lo âu và có

nhữngcửđộngkỳdị,Cosettetrôngthấycảnhtượngấybắtđầulolắng.Một

đứatrẻkhácthìđãkêukhóctừlâurồi,nhưngCosettethìchỉkéoáoValjean.

Độituầntrađếngần,tiếngđinghecàngrõ,Cosettekhekhẽnói:

—Chaơi,consợquá!Aiđiđấy?

—Im!MụThénardierđấy.

Cosetterùngmình.Valjeannóitiếp:

—Đừngnóigìcả.Đểmặccha.MụThénardierchựcbắtconđấy,nếucon

kêukhócthìmụấybiếtngay.

Thế rồi Valjean cởi cravate buộc quanh mình Cosette, phía dưới nách.

Ôngrấtcẩnthậnđểkhỏitrượtdaconbé.Rồiôngbuộcmúivàođầusợidây,

theokiểunúténcủangườiđibiển.Xongôngcắnđầudâykia,cởigiàyvàbít

tấtnémquatườngrồitrèolêntrụvôivàbắtđầuleolêntườngvữngvàng,

chắcchắnnhưcónấcthangđểbướcvàđểbámtayvào.Mọicôngviệcông

làmkhôngvộivànghấptấp,nhưngmỗiviệclàmrồilàrồi,khônglàmlại.

Tronggiờphútnguynannhưthế,khiđộituầntracủaJavertcóthểxuấthiện

lúcnàokhôngbiết,sựtỉnhtáo,sựnhanhnhẹnvàchínhxáccủaôngthậtlà

đángphục.Khôngđầynửaphútsauôngđãquỳtrênngọntường.

Cosettekhôngnóikhôngrằng,kinhngạcnhìnlên.CáitênThénardiervà

lờidặncủaValjeanlàmchoemkhiếpđảm.ThìnhlìnhnóngheValjeangọi

nhonhỏtronghọng:

—Cosette,lạitựalưngvàotường.

Cosettengoanngoãnlàmtheo.

—Đừngnóigìcả,đừngsợ.

Thế là Cosette thấy người nhấc bổng lên khỏi mặt đất. Chưa hiểu đầu

đuôirasao,emđãlênđếnngọntường.ValjeancõngCosettesaulưng,dùng

bàntaytráigiữhaitaynó.Ôngnằmbẹptrênngọntườngvàtrườnđichođến

chỗcómảnhtườngxẻ.Nhưôngđãđoán,ởđấycómộtmáinhàđitừngọn

hàngràogỗ,nằmlàlàcànhlácâybồđềvàxuốngthoaithoảiđếncáchmặt

đất không cao lắm. Rất may là ngọn tường về phía này cao hơn về phía

ngoàiphốnhiều.JeanValjeannhìnthấymặtđấtrấtsâuởdướichântường.

Valjean chuyền qua mái nhà, tay chưa rời khỏi mặt tường thì đã nghe

tiếnglaócủađộituầntra.GiọngJavertvangdội:

— Soát cái ngáchcụt này. Phố Droit Mur đã bịchắn, phố nhỏPicpus

cũngthế.Tôicamđoanhắnởtrongngáchnày.

BọnlínhxôngvàongáchGenrot.

TrongkhiấyJeanValjeantheomáinhàtụtxuống,tayvẫngiữCosette.

Đếncâybồđề,ôngbámlấynhảyxuốngđất.Từđầu,Cosettekhôngnóimột

tiếng,khôngbiếtvìgangóchayvìquásợhãi.Taynóhơibịtrầyda.

VI

BÍMẬTBẮTĐẦU

JeanValjeannhưlọtvàomộtkhuvườnrộng,cảnhtượngtrônglạlùng,

buồnbã,mộtthứvườnhìnhnhưxếpđặtđểngắmvàonhữngđêmtrườnghay

ngàyđôngthánggiá.Vườnhìnhbầudục,phíasaucómộthàngbạchdương.

Ở mấy góc vườn có những lùm cây đại thụ khá cao lên, ở giữa có một

khoảngthoáng.Trongkhoảngấycómộtcâycổthụlẻloi,rấtlớnvàvàicây

ănquảquằnquẹovàxùxìnhưnhữngbụirậm,mấykhoảnhray,mộtbểchứa

cũ,mộtđámdưabở,lồngbọcdưaloangloángdướiánhtrăng.Đâyđócóvài

chiếcghếđámốcthếchnhưrêu.Hàngcâynhỏthẳngđuộtvàđensẫmđứng

haibêncáclốiđimộtnửaphủcỏ,mộtnửaphủrêuxanh.

Valjeanđãleoquamáinhàđểxuốngđất.Cáinhàấybâygiờđứnglùlù

bêncạnhôngcùngvớimộtđốngcủibó.Sauđốngcủicómộtphotượngđá

dựavàotường,mặtmũisứtmẻlờmờhiệnratrongbóngđêm.

Cáinhàhìnhnhưđổnát,cácgianphòngđãdỡván.Cómộtgianchừng

đểdùnglàmnhàxe,bềbộnđồđạc.MặtsautòanhàphốDroitMurmởvào

vườnthànhhaimặtchâuvàonhauhìnhthướcthợ.Mặtsaucònảmđạmhơn

mặttrướcnữa.Baonhiêucửasổđềuchắnsongsắt.Khôngcóánhđèn.Ởcác

tầngtrêncónhữnglồngcunhưởnhàpha.Bóngmộtmặtnhàngảphủlên

mặtnhàkiavàtrảixuốngđấtnhưmộttấmdạđen.

Không thấy có nhà nào khác nữa. Phía đằng sau vườn mờ mịt trong

sươngmùvàđêmtối.Nhưngngườitacũngnhìnthấylờmờcónhữngbức

tườngngangdọc,tuồngnhưđằngsautườngcótrồngtrọtnhữngthứgìnữa.

Phíasautường,sansátnhữngmáinhàthấpthấpởphốPolonceau.Không

thểtưởngtượngcómộtcảnhnàocôquạnhvàrợnngườihơncảnhvườnấy.

Khôngcóbóngngườithìđãđànhvìkhuyakhoắtnhưthếaicònđilạilàmgì.

Nếuchỉvắngbóngngườithìcũngkhôngcầnnói,đằngnày,hơnthế,người

tacócảmgiáclàchỗấykhôngphảilàchỗđểchoconngườiqualại,dùlà

qualạigiữabantrưa.

ViệcđầutiêncủaJeanValjeanlàtìmgiầymangvào,rồicùngCosetteđi

lẩnvàonhàxe,bởivìngườiđitrốnkhôngbaogiờchorằngmìnhtrốnđã

kín.CosettethìcứnghĩsợmụThénardiernêncũngđồngtìnhchịutrốn.Nó

runsợvànépngườivàoJeanValjean.Độituầntrađươngsụcsạotìmkiếm

trongngáchGenrot,tiếnghuyênnáodộivàotrongvườn,đólàtiếngbáng

súngdộngvàođá,tiếngJavertthétgọibọnmậtthámđứnggácvàtiếnghắn

nguyềnrủalầmbầmcáigìnghekhôngrõ.

Mườilămphútsau,cơnnáođộngbắtđầuxadần.TừlâuValjeannínthở

vàđểnhènhẹbàntaylênmiệngCosette.Tuyvậy,cảnhvắngvẻởđâyhoàn

toàn,sựnáođộngkhủngkhiếpbênngoàidùgầncũngkhônglàmchoaichột

dạ.TuồngnhưnhữngbứctườngkiaxâybằngthứđáđiếcmàKinhThánhđã

nóiđến.

Bỗngnhiênlạicótiếngvọnglêntrongvắnglặng.Mộtthứtiếngcaocả,

thiêngliêng,huyềndiệu,nólàmcholòngngườikinhrợn.Đâylàmộtbản

hợptụngtrongbóngtối,mộtbàikinhnhạcmêhồntrongcảnhvắnglặngcủa

đêmsâu.Giọngtụngnàylàgiọngphụnữ,nólàsựhòahợpgiữagiọngtrong

trẻo của những người đồng trinh với giọng thơ ngây của các em bé. Thứ

tiếngấykhôngphảilàtiếngởthếgiannày,nógiốngthứtiếngmàtrẻsơsinh

hãycònnghethấyvàngườinhắmmắtcũngbắtđầunghe.Tiếngấyvọngra

từngôinhà tăm tối.Cólẽđâylà khúc hợpxướngcủathiênthần dịch lại

trongbóngđêmđểthaychotiếngnáođộngcủalũquỷvừabayxa.

CosettevàJeanValjeanvộivàngquỳxuống.Họkhôngbiếttiếngấylà

tiếnggì,họkhôngbiếtchỗnàylàchỗnào.Tuyvậyngườiluốngtuổihốilỗi

ấyvàembétrongtrắngnày,cảhaiđềucảmthấyphảiquỳxuốngkínhcẩn.

Tiếngấyvẫnkhông làm cho ngôi nhà bớt vắng lặng; nó là một khúc hát

thiênđườngtrongmộttòanhàkhôngngườiở.

Trongkhinghehát,JeanValjeanquênhếtmọiưuphiền.Ôngkhôngthấy

đêmtối,ôngchỉthấytrờixanh.Ôngcảmthấyhìnhnhưđôicánhthiênthầnở

trongngườiôngtừtừmởra.Tiếnghátdứt.Khúchátngânlênđãlâuchưa,

Valjeankhôngnóiđược.Nhữnggiờngâyngấtđắmsaychỉngắnbằnggiây

phút.

Quangcảnhđãtrởlạiyênlặng.Khôngcòngìngoàiphố,khôngcòngì

trongvườnnữa.Mốiđedọa,niềmanủicũngđềutanbiếnhết.Gióthổitrên

ngọntường,mấycâycỏkhôcọvàonhauphátramộttiếngđộngnhènhẹ,thê

lương.

VII

BÍMẬTCÒNTIẾP

Gióđêmthổilênhâyhẩy,nghĩalàcóthểđãđếnmộthaigiờkhuya.Con

béCosettevẫnimlặng.EmngồixuốngbêncạnhValjean.Valjeantưởngem

đãngủ,cúixuốngnhìn.Nhưngkhông,Cosettevẫnmởmắtthaoláo.Vẻmặt

ưutưnghĩngợicủaemlàmchoValjeanthấynhóitrongtim.Emvẫncònrun

bầnbật.

—Concóbuồnngủkhông?

—Conrétquá.

Mộtlátsauemhỏi:

—Bàấyvẫncònởđâyư?

—Bànào?

—BàThénardierấymà.

Jean Valjean đã quên bẵng cái chuyện đem mụ Thénardier dọa cho

Cosetteimlặng.

—Ồ!Mụấyđirồi.Conđừngsợgìnữa.

Cosettethởranhẹnhõm,nhưcấtmộtgánhnặngtrênngực.

Đấtẩmướt,nhàxetrốngtrải,gióđêmcàngkhuyacànglạnh.Valjeancởi

áokhoácngoàiphủlênmìnhCosette.

—Thếnàyconcóthấyđỡrétkhông?

—Ồ,đỡlắmchaạ.

—Bâygiờhãyđợiởđây,chađimộtlátlạivềngay.

Ôngrangoài,đimentheotòanhàlớnđểtìmmộtchỗtrútốthơn.Ông

thấynhiềucửa,nhưngđềuđóngcả.Ởcáccửasổtầngdưới,cửanàocũngcó

songsắt.Khiôngrakhỏigócnhà,thìthấycónhữngcửasổcuốncóánhđèn,

ông kiễng chân dòm vào.Tấtcả các cửa sổ cuốnấy là của một giannhà

rộng,látđátảngto,đầynhữngvòmcuốnvàcộttrụ.Ánhsángheohắtlàm

chotừngmảngbóngtốilayđộngtrênnền,trênvách.Ánhsángtỏaratừmột

chiếcđènchongởmộtxó.Khôngmộtdángngười,khôngmộttiếngđộng,

gianphònghoàntoànvắnglặng.

NhìnmãiValjeanthấyởnềnnhàcóvậtgìnhưmộtngườiđangđắpvải

liệm.Hìnhấynằmsấp,mặtúpxuốngđất,taydangchữthập,trongđócócái

dángbấtđộngcủangườichết.Trênnềnnhà,mộtvậtgìngoằnngoèo,hình

nhưcáihìnhthùghêrợnấycódâyởcổ.Cảnhrùngrợncàngtăngvìcảgian

phòngchậpchờntronglùmùcủaánhsáng.

Vềsau,Valjeanthườngnóilàtrongđời,ôngđãthấynhiềucảnhghêrợn,

nhưngôngkhôngbaogiờthấycócáigìghêrợnvàkinhkhủngbằngcáihình

thùbímậtđươngthựchiệnmộtphéphuyềnbígìtronggianphòngmậpmờ

đêmhômấy.Nghĩrằngđólàngườichếtđãlàkhủngkhiếp,nghĩrằngcólẽ

làngườisốnglạicàngkhủngkhiếphơn.

Valjeanmạnhdạndòmsátvàocửakínhđểrìnhxemhìnhthùấycóđộng

đậykhông.Ôngđứngmộtthờigianchừngnhưlâulắmmàvẫnkhôngthấy

nócửđộng.Thìnhlìnhôngcảmthấykhiếpsợquá,vộibỏchạy.Ôngchạy

mộtmạchvềphíanhàxe,khôngdámngoáicổlại.Ôngcócảmgiáclànếu

ôngquayđầulại,ôngsẽthấycáithâymaấysảibướcđuổitheoông,haitay

vevẩy.

JeanValjeanvềđếnnhàxe,thởhổnhển.Đầugốiôngmuốngấplại,mồ

hôiđầmđìasaulưng.Nơinàylànơinào?AitưởngtượngđượcgiữaParis

lạicómộtthứmộđịakiểuấy?Cáinhàkỳquáinàylànhàgì?Nóđầyrẫy

nhữngnhàbíẩncủabóngđêm.Nóđemgiọngthiênthầnkêugọilinhhồn

ngườitatrongđêmtối,rồikhingườitađến,nólạichongườitaxemmột

cảnh tượng ghê rợn như thế kia. Nó hứa hẹn mở cửa thiên đình xán lạn,

nhưngnólạimởcửamộđịatốităm.Ấythếmàrõrànglàmộtngôinhànhìn

rađườngcómangbiểnsố.Đâucóphảilàmộtgiấcmơ!JeanValjeanphảisờ

đếncácphiếnđáxâyngôinhàấymớitinlàmìnhkhôngmơngủ.

Vừarét,vừasợ,vừalo,lạiluônluônbịxúcđộngmạnhtừbantối,Jean

Valjeanthấynhưtrongngườilêncơnsốtvàcácýnghĩtrênkiaquaycuồng

trongđầuócông.

ÔnglạigầnCosette.Cosetteđãngủ.

VIII

BÍMẬTCÀNGTĂNG

Cosettegốiđầulênmộtphiếnđávàngủthiếptừbaogiờ.JeanValjean

ngồixuốngbêncạnhngắmnhìnnó.Càngnhìn,ôngcàngthấytríócdầndần

bìnhtĩnhvàôngđiềmnhiênsuynghĩ.

Ôngtìmthấymộtsựthật,làCosettemàcònởđấy,cònởbêncạnhông,

thì ông có cần cái gì cũng là vì Cosette mà cần, có sợ cái gì cũng là vì

Cosettemàsợ.Nólàýnghĩacủađờiông.BỏáorađểđắpchoCosette,ông

vẫnkhôngthấyrét,mặcdùtrờirét.

Trongcơnsuynghĩmiênman,ôngnghevăngvẳngmộttiếnggìlàlạ.Nó

nhưmộttiếngnhạcrungtừtrongvườnlại,ngherấtrõ,tuychỉvăngvẳng

thôi.Nógiốngnhưtiếngnhạcđồngbuộccổnhữngconcừu,condêănđêm

trênđồngcỏ.Ôngquaylại.Nhìnra,ôngthấycóbóngaitrongvườn.Một

sinhvậtgiốnghìnhngườiđươngđigiữacácluốngdưa.Nóngẩnglên,cúi

xuống,dừnglạiđềuđềunhưkéomộtvậtgìhaytrảicáigìdướiđất.Hình

nhưnóthọtchân.

Valjeanrùngmình.Lúcnàoôngcũngrunsợnhưtấtcảmọingườicùng

khổ.Cáigìđốivớihọcũnglàthùnghịchvàkhảnghi.Họngạibanngàyvì

banngàyhọdễbịnomthấy;họngạibanđêmvìbanđêmhọcóthểbịtóm

màkhônghay.Lúcnãy,Valjeanrùngmìnhvìcảnhvườnvắngvẻ,bâygiờ

ôngrùngmìnhvìvườncóbóngngười.Hếtlosợvìtưởngtượng,ônglạilo

sợvìthựctại.ÔngcholàbèlũJavertcònlẩnquấtđâuđâyvàcólẽchúngcó

cắtngườiởlạiquansát.CáingườiđitrongvườnnàymàthấyJeanValjean

tấtsẽkêucótrộmvàôngsẽbịlộ.Nghĩthế,ValjeansesẽẵmCosettelên,

mangrasauđốngbànghếcũnátởxónhàkhuấtnhất.Cosettekhôngcựa.

Từtrongxóấy,Valjeantheodõihànhtungngườikiavàthấycóđiềurất

lạlàtiếngnhạcrungtheocửđộngcủahắn.Hắnlạigần,tiếngnhạcnghegần,

hắnraxa,tiếngnhạcngânxa.Khihắncửđộngnhanhthìcảmộttràngnhạc

rungtheocửđộng.Khihắnđứnglại,tiếngnhạccũngimbặt…Thậtquárõ

làngườiấyđeonhạctrênngười.Thếlàthếnào?Ngườiấylàngườigìmà

đeonhạcynhưconbò,conchiênvậy.

Valjean vừa tự hỏi như thế vừa sờ tay Cosette. Tay em bé lặng ngắt,

Valjeanbuộtmiệngkêu:“Trờiơi!”Ônggọikhekhẽ:

—Cosette,con!

Cosettekhôngmởmắt.Ônglaymạnhembé.Embévẫnkhôngthứcgiấc.

Valjeanlẩmnhẩm:

—Cólẽnóchếtchăng!

Ôngđứngphắtlên,toànthânrungđộng.Ôngliênmiênnghĩđếnnhững

điềurủirorùngrợn.Cónhữnglúcnhữngphỏngđoánghêrợnnhấtnhưmột

đoàncuồngquỷbaovâyvàđộtámvàotríócta.Vớinhữngngườitayêu

quý,taquáloxachonêntưởngtượngranhữngđiềuđiêndại.

Ôngsựcnhớlàngườingủngoàitrờimộtđêmrétcóthểchếtđược.Con

Cosettexanhxaolạingãsóngsượtdướiđấtbênchânông,khôngđộngđậy.

ValjeancốnghehơithởcủaCosette.Emvẫnthở,nhưngôngtưởngthấyhơi

thởmỏngmanhnhưmộtsợitơvàsắpđứt.Làmthếnàosưởichonóấmlại?

Làmthếnàochonótỉnh.Valjeanchỉlocóchừngấy,mọinỗilongạikhácđã

baybiến.Hoảngquá,ôngbổnhàorakhỏinhàxe.

PhảilàmthếnàochoCosettecógiườngnằm,cólửasưởitrongmườilăm

phút.

IX

NGƯỜIĐEONHẠC

JeanValjeanđixămxămlạichỗcóngườilạ.Ôngrútcuộngiấybạctrong

túigiletra,cầmlămlămtrongtay.Ngườikiađươngcúi,khôngtrôngthấy

ônglạigần.Ôngsảimấybướcđãđếnbênhắnta.Ônghét:

—Mộttrămfrancs.

Ngườikiagiậtmìnhđánhthótmộtcái,ngẩngnhìnlên.

Valjeantiếp:

—Chotôitrọđêmnay,tôibiếumộttrămquan.

TrăngsoingờingờivẻmặthoảnghốtcủaValjean.

—Ôkìa!BácMadeleine!

Conngườixalạtrongđêmtốiởcáinơikhôngquenthuộcnày,saolạigọi

cáitênấy?Valjeanlùilại.Ôngđãdựkiếnhết,nhưngviệcnàythậtquábất

ngờ!

Ngườikialàmộtônggiàcòmvàthọt,ănmặctừatựanhưnôngdân.Ở

đầugốitráicủalão,cómộttấmdabọcgối,trênấytreolủnglẳngmộtchiếc

nhạc.Mặtlãokhuấtbóngđêm,trôngkhôngrõ.

Lãocấtmũrunrẩykêu:

—Trờiđấtơi!Làmsaobáclạiởđây,hởbácMadeleine?LạyChúa!Bác

vàobằngcáingõnàothế?Báctừtrêntrờirơixuốngđấyư?Cáiđó cũng

khônglạ,bácmàrơithìtấtlàphảitừtrêntrờirơixuống.Ôichaoơi!Saobác

racơsựthếkia?Báckhôngcócravate,khôngcómũ,khôngcóáongoài.

Báccóbiếtlàtướngbáctrôngdễsợlắmkhông,aikhôngquenbácmàgặp

báchômnaytấtphảichếtkhiếp.Chúacaocảôi!Phảichănglànhữngbậc

thánhngàynayđềuhóađiêncả?Thếnhưngbáclàmthếnàomàlọtvàochỗ

nàymớiđượcchứ?

Lờitiếplờikhôngngớt,ônggiàbahoanhưmộtngườinôngdânnhưng

khônglộýgìđángngại.Tronggiọngnóicủaôngcósựkinhngạclẫnvẻ

niềmnởthậtthà.Valjeanhỏi:

—Ônglàai?Nhànàylànhàgì?

—Ôichaoôi!Cáinàymớithậtlàkỳquặc.Tôilàngườibácđưavàolàm

ởđâyvànhànàylànhàbácđưatôivàolàm,chứcònngườinào,nhànào

nữa!Màthậtvậyư?Báckhôngnhậnratôithậtư?

—Không.Cònôngthìtạisaomàôngbiếttôi?

—Bácđãcứusốngtôi.

Ônggiàngoáiđầu,ánhtrăngsoirõsốngmặt.Valjeannhậnraônggià

Fauchelevent.

—Ôhay!Bácđấyư?Ờphải,tôinhậnrabácrồi.

—Quýhóachưa!-Ônggiànóicóvẻtráchmóc.

—Thếbáclàmgìởđây?

—Thìđấy!Tôichedưabở.

Quảvậy,ôngFaucheleventđươnglấytranhrạđậylênmấyluốngdưa.Từ

lúcravườndưađếngiờ,ôngđãtrảiđượcmộtsốtranhrồi.Nhữngcửđộnglạ

lùngValjeanđãtrôngthấy,chínhlàcôngviệcchedưa.

ÔngFaucheleventnóitiếp:

—Tôitựbảo,trăngsángthếnàychắclàsắprétgiá,dưasẽbịlạnh,dễta

phảimangáorachochúng.

ÔngFaucheleventvừanhìnValjeanvừacườihàhànóitiếp:

—Gặpphảibác,chắcbáccũnglàmthếthôi!Nhưngbáclàmthếnàomà

vàođượcđây?

Thấy ông già Fauchelevent biết mình, dù là chỉ biết với cái tên

Madeleine,JeanValjeancũngtrởnêndèdặtthậntrọng.Ônghỏihanônggià

dồndập.Vaitròthayđổi,chínhngườikháchlạlạichấtvấnchủnhân:

—Bácđeocáinhạcgìởđầugốithế?

—Nhạcnàyư?Ấy,đểchohọbiếtmàtránhtôi.

—Thếnào?Đểchohọtránhbác?

ÔngFaucheleventnheomắtmộtcáchkhótả:

—Ấy!Ởtrongnhànàychỉcóđànbà,phầnnhiềulàthiếunữ.Hìnhnhư

họcholàgặptôilànguyhiểmthếnàoấy.Chonêntôiphảiđeocáinhạcnày

đểbáohiệuchohọbiết,nghetôiđếnthìhọlẩntránhđi.

—Nhànàylànhàgì?

—Ôhay!Bácbiếtlắmchứ.

—Không,tôikhôngbiết.

—Bácgiớithiệuchotôiđếnđâycoivườnmàlị.

—Báccứcoinhưlàtôichưabiếtgìhếtvàtrảlờichotôi.

—ThếthìđâylànhàtukínPetitPicpus.

Valjeanlầnhồinhớlạiviệccũ.Sựtìnhcờ,nghĩalàbàntayChúađãném

ông vào chính cái tu viện mà hai năm trước, ông đã giới thiệu lão

Faucheleventvàolàm,sau khilãonày trởnêntàn tậtvìxe kẹp.Ônglẩm

nhẩmnhưnóimộtmình:

—TuviệnPetitPicpus!

—Mà này,bácMadeleine, báclàmthếquáinào màvàođược tuviện

này?Bácthìlàbậcthánhđấy,nhưngbácvẫnlàđànông,màđànôngthì

khôngđượcvàođây.

—Chứcònbácthìsao?

—Chỉcómìnhtôiđặccách.

—Thếmàtôicứphảiởlạitrongnàyđấy!

—Ôitrời!-Faucheleventkêu.

JeanValjeannhíchlạimộtbênônggià,nghiêmtrangbảo:

—ÔngFauchelevent,tôiđãcứuông.

—Ấytôinhớrachuyệnấytrướcbáckia.

—Ngàynayôngcóthểcứutôicũngnhưtôiđãcứuôngngàytrước.

ÔngFaucheleventđưahaibàntaynhănnheonắmlấybàntayrắnchắc

củaValjean,nghẹnngàokhôngnói.Mãisau,ôngmớikêu:

—Ôi!TôimàbáobổđượcphầnnàothìquảthậtlàơnChúa.Tôicứu

đượcôngư,ôngThịTrưởng?Nếuthếthìôngcứsaibảolãogiànàyđi.-Nét

mặtôngFaucheleventtrởnênrạngrỡlạthường.Ônghỏi,-Bácđịnhkhiến

tôilàmgìđây?

—Tôisẽnóikỹ.Hiệngiờthìtôimuốnbiếtbáccómộtcănbuồngkhông?

—Tôicómộtcáinhànhỏtrơtrọiởđầukia,tronghốckhuấtđằngsaucái

nhàđổnátấy.Nhàcóbabuồng.

Thậtvậy, cáinhànhỏ nàykhuấtsau cáinhà cũkỹkia,khôngaitrông

thấy.VìthếValjeankhôngbiếtcónó.

—Tốtlắm.Bâygiờtôinhờbáchaiviệc.

—Việcgì,ôngThịTrưởng?

—Thứnhất,báckhôngnóigìvớiaihếtvềtungtíchcủatôi.Thứhailà

báccũngđừngtìmhiểugìthêmvềtôi.

—Đượcrồi.Tôitinbáclàmviệcgìcũnglàviệclươngthiệncả.Baogiờ

báccũnglàngườiconcủaChúanhânhậu.Vớilạichínhbácđãđưatôivào

làmởđây.Đâylàviệccủabác.Báccứsaikhiến.

—Đượcrồi.Bâygiờthìbácđivớitôi,đếntìmđứabé.

—Ơ!Cómộtđứabé!

Ôngkhôngnóithêmgìnữa,lủithủibướctheoJeanValjeannhưchótheo

chủ.

Cosetteđượcsưởilửa,đôimálạihồnghàovànửagiờsau,emngủyên

trêngiườngônglão.JeanValjeanthìđãbuộclạicravatevàmặcáokhoác.

Chiếcmũcũngđãtìmthấy.Faucheleventcởicáinịtgốiđeonhạc,mắcbên

cạnhmộtcáigiỏtreo,nhưmộtvậttrangtrítrêntường.Haingườichốngtay

trên bàn ngồi sưởi lửa. Faucheleventđem ra một ít bánh khô, một miếng

bánhsữa,mộtchairượuvớihaicáicốc.ÔngđểtaylênđùiJeanValjean,

nói:

—BácMadeleineơi!Mãibácmớinhìnratôi!Báccứusốngngườita,rồi

bácquênngườitađi.Bậythật!Ngườitathìvẫnnhớbác.Báclàmộtngười

bộibạc.

X

VÌSAOJAVERTĐIKHÔNGVỀRỒI

Nhữngsựviệcmàchúngtavừađượcthấynhưlàcáiphíasauđó,đãxảy

ramộtcáchrấtdễhiểu.

Đêm hôm sau cái hôm Javert bắt Jean Valjean bên cạnh thi thể của

Fantine,ValjeanvượtngụcMontreuilSurMer.SởCảnhSátdựđoánlàanh

tavàoParis.Parislàmộtcáivựcxoáytrêncạn,mộtcáirốnxãhội,cáigì

cũngchìmđắm,cũngmấttămởđấynhưtrongrốnbể.Khôngcókhurừng

nàochegiấuconngườitakínđáobằngcáirốnngườiđôngđặcấy.Nhữngkẻ

đàotị,bấtkỳloạinào,cũngđềubiếtnhưthế.HọtìmđếnParisđểtrầmmình

vàotrongấyvìcókhitrầmmìnhlàsống.Cảnhsátcũngbiếtnhưthế,cho

nênmấtgìởđâu,họcũngvàoParismàtìm.CứthếhọtìmôngnguyênThị

TrưởngMontreuilSurMer.JavertđượcgọivềParisđểgiúpcáccuộclùng

xét.QuảJavertđãgiúpmộttayđắclựcvàoviệcnãbắtJeanValjean.Nhờ

thôngminhvàmẫncán,JavertđượcôngbíthưSởCảnhSátlàChabouillet

chú ý. Ông này làbí thư thời Bá TướcAnglèslàm giám đốc. Vả lạiông

Chabouillet cũng đã che chở cho Javert từ lâu. Ông thuyên chuyển viên

thanhtraMontreuilSurMervềSởCảnhSátParis.ỞParis,Javertđãtỏralà

ngườihữuíchtrongloạicôngviệcnàycũnglạlùng.

JavertkhôngnghĩđếnValjeannữa.Đốivớibọnchósănnhànghềấy,con

sóiđánhhơiđượchômnayátmấthơibámconsóingàyhômqua.Tháng

chạpnăm1823,tìnhcờJavertđọcmộttờbáo,mặcdầuítkhihắnđọcbáo.

LầnnàyJavertđọcbáolàvìhắnlàmộtngườiBảoHoàng,hắnmuốnbiếtchi

tiết cái việc “Hoàng Thân Đại Tướng” vào thành phố Bayonne một cách

vinhquangnhưthếnào.Đọcxongbàibáoấy,Javertđểýđếntênmộtngười

ở cuối trang. Tên người ấy là Jean Valjean, tin báo nói tên khổ sai Jean

Valjeanchết.Lờibáorõràng,dứtkhoátkhiếnJavertkhôngnghingạigìhết.

Hắnchỉnói:“Nhàgiamấymớithậtlàmộtnhàgiamchắcchắn”.Rồihắnvứt

tờbáovàkhôngnghĩđếnchuyệnấynữa.

Cáchđâyítlâu,SởCảnhSátParisnhậnđượcmộtbáocáocủaSởCảnh

SátquậnSeine về việcmộtđứabéở làng Montfermeilbịbắtđi mất một

cáchrấtlạ.Báocáonóicómộtđứabéđộbảytámtuổibịbắttrộmđemđi;

trước đây mẹ đứa bé gửi nó cho một người chủ quán nuôi hộ.Tên nó là

Cosette,mẹnólàFantine;nghenóiFantinechếtởNhàThươngPhúc,không

biếtlúcnàovàởđâu.Javertthấybáocáoấyđâmranghĩngợi.Hắnrấtquen

cáitênFantine.HắnnhớrahắnđãphìcườikhingheJeanValjeanxinkhoan

chobangàyđểđimangđứaconcủaconđĩấyvề;hắncũngnhớValjeanbị

bắt ở Paris đúng khi đáp chuyến xe đi Montfermeil. Hơn nữa nhiều triệu

chứnglàValjeanđiMontfermeillầnấylàlầnthứhai,đêmtrướchắnđãđi

Montfermeil, nhưng chỉ lùng quanh làng chứ chưa vào. Hắn ta đi

Montfermeillàmgì,ngườitakhôngđoánra.BâygiờđâyJavertmớihiểu:

Con của Fantine ở đấy, Valjean đến tìm nó. Thế mà ngày nay con của

Fantine bị một kẻ lạ mặt mang đi. Người lạ mặt là Jean Valjean chăng?

Nhưng không, Valjean đã chết rồi. Tuy vậy Javert cũng đáp xe đi

Montfermeil,chẳngnóichoaibiết.

Hắnđilàđểchobiếtrõđầuđuôi;đếnđâyhắnlạicàngmùmịt.Sựthật,

nhữngngàyđầu,vợchồngThénardiermấtănnổicáucónóilungtung.Việc

mấtconSơnCathếlàđồnđạixagần.Cónhiềugiảthuyếttungra,thuyết

cuốicùnglàSơnCabịbắtcóc.Vìthếnênđãcóbảnbáocáocủaquậncảnh

sát.Tuyvậyquacơngiậndữlúcđầu,linhkhiếucủaThénardierbáochohắn

biếtrằngđụngtớiôngbiệnlýchẳngbaogiờcólợi.Hắnmàrêuraokianọ

thìchỉtổlàmchoconmắtsángquắccủacônglýtrướchếtđâmvàonhiều

côngviệccủachínhhắnta.Loạicứtrướchếtsợánhđènngườitamangtới.

ViệcnàymàđộngđếnSởCảnhSátthìmóntiềnnghìnrưỡiquanấynuốt

cũng không trôi, đừng có nói gì đến chuyện khác. Hắn cắt đứt ngay câu

chuyệnvàcấmvợmáchlẻo.Hắnlàmbộngạcnhiênkhingườitanóiđến

việcmấtconSơnCa.Hắnnóihắnthậtkhônghiểu.Ừthìlúcđầuhắncũng

cóphànnànlàmsaongườitavội“bắt”conbéyêuđinhưthế.Trìumếncon

béđãquen,hắncũngmuốngiữlạithêmvàibahôm.Nhưngchínhlà“ông”

conCosettethânđếnđemnóvềthìbảolàmsaođược!Cáitiếng“ôngcon

Cosette” thế mà có hiệu lực, nó làm cho ai cũng tưởng thật. Đến

Montfermeil,Javertngheđượcchuyệnnày.“ÔngconCosette”đãđánhtan

sựnghingờcủaJavertvềJeanValjean.NhưngJavertcũnghỏiThénardier

một đôi câu thăm dò ý tứ. Ông con Cosette là ai, tên gì? Rất tự nhiên,

Thénardierđáp:Mộtphúông.Tôicóxemgiấythônghànhcủaôngấy.Tôi

nhớnhưtênlàGuillaumeLambert.

Lambertlàmộtcáitênhiềnlành.JavertyêntâmtrởvềParis.Hắntựbảo:

—ThằngchaJeanValjeanấyđãchếtđứtđirồi.Mìnhquảlàngớngẩn.

Hắnlạiquêncâuchuyện.Vàothángbanăm1824,mộthômhắnnghenói

đến một nhân vật kỳ quặc. Nhân vật ấy ở trong giáo khu Saint Médard.

Ngườitagọihắnlà“ngườiănmàyhaybốthí”.Họnóihắnsốngvềlợitức

côngthải.Khôngaibiếttênhắn,hắnởmộtmìnhvớimộtconbétámtuổi,

connàycũngchỉbiếtmộtđiềulànguyêntừMontfermeilđến.Montfermeil!

Cáitênnày vẫn lởnvởntrongtríóc Javert vàlàmchohắn vểnh taicảnh

giác.Mộtngườihànhkhấtgiàkiêmmậtthám,nguyênlàlaocôngtrongnhà

thờthườngxintiềncủanhânvậtấy,choJavertbiếtthêmmộtvàichitiết.

Ngườiấybảocáinhânvậtnàykhólạigầnlắm,tốiđếnhắnmớiraphố.Hắn

không nói chuyện với ai, trừ một đôi khi trao đổi với người nghèo đói.

Khôngaibắtchuyệnvớihắnđược.Hắnmặcmộtchiếcáokhoácvàngxấuxí

nhưngđánggiámấytriệuvìkhâuđầygiấybạc.ChitiếtnàylàmchoJavert

hếtsứcchúý.Muốnchonhânvậtkỳquáiấykhỏikinhsợđểxemchorõ

mặt,mộthômJavertmượnbộđồráchcủaônghànhkhấtgiàmặcvàomình,

ngồithayvàochỗông.Ởchỗấy,lãohànhkhấtgiàkiêmmậtthámđêmđêm

vẫntụngvànomdòmnhữngngườiqualại.

Đúngnhưdựđoán,nhânvậtkhảnghiđếngầnJavertvàbốthíchohắn.

LúcấyJavertngẩnglên:JeanValjeannhậnraJavert,giậtmình.Javertcũng

giậtmìnhvìnhậnraJeanValjean.NhưngJavertnghĩrằngmìnhcóthểnhận

lầm.Cáitin Jean Valjeanchếtđãchínhthức kia mà. Javertlàngườithận

trọng,khicònnghingại,Javertchẳngbắtai.

HắntheoconmồichođếnnhàGorbeau.Hắngợichuyệnvớibàgiànấu

ănchoValjean.Bàgiàcũngbảolàchiếcáokhoáccókhâubạctriệuvàkể

luôncâuchuyệncáigiấybạcmộtnghìnfrancschínhmắtmụđãnhìnthấy,

taymụcũngđãmóvào.Javertthuêgianbuồngbêncạnhvàngaytốiấyhắn

dọnđến.HắnnghiêngtaibêncửaValjeanđểchờnghegiọngnóicủaông.

Nhưngqualỗkhóa,Valjeantrôngthấyánhđèncủahắn,chonênkhôngnói

mộttiếng.Javertchờhoàicông.

Ngàyhômsau,Valjeandọnđi.Nhưngtiếngrơicủađồngnămfrancslàm

chobàgiàchúý.Bànghetiếngtiềnlengkeng,đoánlàValjeandọnđi,vội

vãbáovớiJavert.Đêmđến,lúcValjeanrađi,Javertđemtheohaingười,

cùngđứngrìnhsaubóngcây.JavertđãxinngườiởSởCảnhSát,nhưnghắn

khôngnóilàđểbắtai.Hắngiữbímậtvìbalýdo:Trướchếtnếulộmộttígì,

Valjeansẽđềphòng;saunữabắtđượcmộttênkhổsailâunămvượtngục

màaicũngđinhninhlàchếtrồi,mộttêntộiphạmmàhồsơtưphápliệtkê

vàohạngnguyhiểmnhất,bắtđượcmộtnhânvậtnhưthếlàmộtkỳcôngmà

chắcchắnlàbọncảnhsátcũởđâykhôngđểdànhchomộttênmớiđếnnhư

Javert;Javertrấtsợngườitaphỗngtaytrênconmồicủahắn,lýdocuốicùng

làJavertnhưmộtnghệsĩ,hắnthíchchuyệnbấtngờ.Hắnchúaghétnhững

thànhtíchkhôngcònsốtdẻovìbịngườitakháotrướcnhiềuquá.Hắnưng

xây dựng tác phẩmtrong bóng tối để rồicuối cùng kéo bứcmàn cho tác

phẩmhiệnrathìnhlìnhtrướcmắtcôngchúng.

Javertlầnmòtừgốccâynọquagốccâykia,từgócphốnàyđếngócphố

khácđểđuổitheoValjean.Khôngmộtphútnàohắnmấtdấuconmồi.Ngay

nhữnglúcmàValjeantưởnglàyênổnnhất,Valjeancũngvẫnởtrongtầm

conmắtvọcủaJavert.TạisaoJavertkhôngbắtJeanValjean?Tạivìhắncòn

nghingại.

Bạnđọcnênnhớrằngthuởấycảnhsátrấtlúngtúng.Quyềntựdobáochí

làmrầychohọlắm.Báochíđãtốcáomộtvàivụbắtbớvônguyêntắc,làm

chấnđộngcácNghịViện,dođóSởCảnhSátđâmrarụtrè.Viphạmquyền

tựdocánhânbịcoilàmộtsailầmnghiêmtrọng.Vìthế,ngườilínhcảnhsát

rấtsợnhầm.Ônggiámđốcsẵnsàngtráchcứhọ,hễnhầmlẫnlàtứckhắcbị

cách.Hãytưởngtượngtiếngdộicủamộttinngắnnhưthếnàymàmộttờbáo

đăngtin,tứckhắchaimươitờđănglại:“Hômquamộtôngcụgiàtócbạcbị

bắtgiảivềtrạigiamcủaSởCảnhSáttrongkhiôngđichơivớimộtembé

támtuổi,cháuông.Ngườitabảoônglàmộttênkhổsaivượtngục.Thậtra

thìôngấylàmộtngườitửtế,sốngbằnglợitứccôngthải”.

Cũng nên nhớ rằng Javert còn cónhững nỗi băn khoăn của riênglòng

mình.Nhữnglờidặndòcủalươngtâmcộngvàovớinhữnglờidặndòcủa

ôngCảnhSátTrưởng.Thậttìnhlàhắncònnghingạilunglắm.

Jean Valjean quay lưng lại, bước đi trong bóng tối. Dáng đi của Jean

ValjeanrấtkhôngbìnhthườngchínhValjeancũngkhôngbiết.Đólàvìông

buồn,ônglo, ông sợ hãi, ông chán nản, ngoài ra còn có cái đau xót phải

đươngđêmtrốnđi,nỗilolắngtìmđâurachỗtạmtrú,sựcầnthiếtphảibước

hếtsứcchậmđểchoCosettetheokịp.Tấtcảnhữngthứấylàmchongười

Valjeancòmxuống,giàcọmhẳnđi,đếnnỗiJavertlàhiệnthâncủacảnhsát

cũngphảinhầm.Javertthìkhôngthểđếnquágần,màbộáoquầnthầygiáo

già luân lạc của Valjean, cái việc Thénardier nói quả quyết người mang

Cosetteđilàôngnộicủanó,sauhếtcáitinValjeanđãchết,tấtcảcáiấy

cànglàmchođầuócJaverthoangmang.

CómộtlúchắnnảyracáiýhỏigiấyValjeanđộtngột.Nhưngcũngkhông

lợi.NếungườiấykhôngphảilàJeanValjean,cũngkhôngphảilàmộtông

giànhànnhãlươngthiện,thìtấtphảilàmộttênđầutrộmđuôicướp,dính

dángtrongcáimạngnhệntộiáccủathànhphốParis,mộttêntrùmlưumanh,

đibốthíchongườinghèođểchemắtthiênhạ,mộttròcũrích.Hẳnnóphải

cónhữngtòngphạm,nhữngtaychân,nhữngnhàphònghờđểlẩntránhkhi

cần đến. Cách nó tìm những đường phố quanh co mà đi, đủ chứng tỏ nó

khôngphảilàmộtanhgiàchấtphác.Nhưthếthìbắtnóquásớmcũngbằng

“giếtthịtcongàđẻtrứngvàng”.Chờmộttínữathìcómấtgì?Têngianphi

thoátlướilàmsaođược!

Javertvừađivừasuynghĩlungtungvàđặtrấtnhiềucâuhỏivềconngười

bímậtấy.Mãisau,nhờánhđènrấtsángcủamộtquánrượuphốPontoise,

JavertmớinhìnrađúnglàJeanValjean.Trênđờinàycóhaisinhvậtcócái

rungđộng ghê gớm: Người mẹ tìm thấy con và con hổ bắt lại được mồi.

Javertthấytoànthânrungđộngnhưthế.Chạmtránhmộtngườinguyhiểm

nhưValjeanhắnthấybọnhắncóbangườilàquáít,hắnbènxinthêmngười

ởđồncảnhsátphốPontoise.Trướckhimóvàomộtcáicâygaigóc,phải

manggăngtaymớixong.

Việcdừnglạixinngườicùngvớiviệchộiýởngãtưsuýtnữalàmcho

chúng mất dấu Valjean, Javert cúi đầu suy nghĩ như con chó săn dí mũi

xuốnglốiđiđểđánhhơiconvật.Bảnnăngcủahắnthậtlàlinhdiệu.Hắn

đoánngayraValjeanthếnàocũngvượtquacầuđểlấyconsôngchắnnhững

ngườiđuổitheomình.HắnđếnthẳngcầuAusterlitz.Chỉhỏingườigáccầu

mộtcâuthôilàhắnrõsựthật:“Báccóthấymộtngườiđiquacầuvớimột

conbékhông?”-“Tôivừabắthắntrảhaixuđấy!”Javertlêncầukịplúcở

bờbênkia,ValjeandắtCosetteđiquakhoảngtrốngvằngvặcánhtrăng.Hắn

thấyValjeanvàophốSaintAntoine;hắnnghĩđếnngõcụtGenrotnằmởđó

sẵnsàngnhưmộtcáibẫyvàcáilốithoátđộcnhấttừphốDroitMurrangõ

phốPicpus.Hắnlođónngáchnhưnhữngngườisăn:Hắnvộipháimộttên

thuộchạđitắtđếnchắnlốiđiraphốDroitMur.Hắntrưngtậpmộtđộituần

tratrênđườngvềBinhXưởngvàdắttheohắn.Trongnhữngvánbàinhưthế,

línhlàconchủ.Vảlạimuốnhạmộtconlợnrừng,phảicócảcáithôngthạo

củangườithợsănlẫnrăngmóngcủamộtđànchó.

Xếpđặt xong đâu vào đấy, Javert yên trírằngValjeanthếlàbị nghẽn

đường,ởbênphảivấpvàongách cụtGenrot,bêntráigặpngườicủa hắn,

đằngsaulưngthìcóchínhhắn.Javertđươngđuổitới.Khoankhoái,Javert

hítmộthồithuốclá.Rồihắnmuốnđùagiỡnmộttí;giờphútấylàgiờphút

khoáitrátànácnhấtcủahắn.Hắncứđểchoconmồilaotớitrước.Hắnbiết

làhắnđãnắmchắcconmồi,nhưnghắnmuốnhãyhoãnlạicáiphútđưatay

ratómlấynó.Biếtnóđãbịbắtmàcònthấynótungtănghắnlấylàmsung

sướng.Connhệnđểchoconruồivùngvẫy,conmèođểchoconchuộtchạy

đi,connhện,conmèokiacónhữngkhoáicảmgìthìJavertcónhữngkhoái

cảmđó.Nhữngcáivùngvẫy,nhữngcửđộngkhôngđưađếnđâuhếtcủacon

vậtbịbắtlànguồnnhụccảmgớmghiếcchomóngvuốtcủalũănthịt.Còngì

làmchochúngsaysưabằngsựvùngvẫyngộtngạtấy.

Javertrấtkhoái.Mắtlướicủahắnhếtsứcchắcchắn,thắnglợiđãrõràng,

chỉcònmỗiviệcnắmbàntaytómcổconmồi.JavertchorằngdùValjeanrất

khỏe,dùValjeancảgan vàtuyệtvọng,Valjeancũngkhôngthểchốngcự

được,vìhắncóđôngtùytùngđếnvậy.

Javerttiếntừngbước,hắnthămdòsoátxétmỗimộtngócngáchnhỏnhư

lụctúimộtthằngăncắp.Thếmàlúcđếngiữarốnlưới,hắnkhôngtìmthấy

conruồinữa.

HãytưởngtượngxemJaverttứctốithếnào!Hắntrahỏingườithuộchạ

canhgiữởgócphốPicpus.Ngườiấyvẫncanhgiữvịtrí,nhưngkhôngthấy

Valjeanđiqua.

Trongđạođisăn,cũngcólúccảđànchóđeobênchânconnaimàconnai

vẫncứchạythoát,khiếnnhữngtaysănbạcđầutrongnghềcũngkhôngcòn

biết nói sao. Cả Duvivier, Ligniville và Desprez cũng bó tay. Trong một

trườnghợpkhôngmaynhưvậy,Artongeđãkêulên:“Phảiđâulànai,nólà

mộtcontinhđấy!”Javertcũngrấtmuốnkêunhưthế.Hắnthấtvọnggầnnhư

phátcuồnglên.

NapoléonđãphạmlầmlỗitrongchiếndịchđánhNga,Alexandretrong

cuộcviễnchinhẤnĐộ,CésartrongviệcxâmlượcChâuPhi,Cyrustrong

chiếntranhScythie;JavertcũngcólẫmlỗitrongtrậnđánhJeanValjean.Lúc

đầu,khôngquyếtđoánngườiđitrốnlàJeanValjeanlàsai.Đúnglýra,nhìn

thấylầnđầulàphảicầmchắc.KhôngbắtValjeanngaytrongnhàlàsai.Ở

phốPontoise,JavertbiếtđíchxáclàValjeanrồi,màkhôngbắttứctốclàsai.

Hộiývớingườithuộchạgiữangãtư,dướiánhtrăngvằngvặccũnglàsai.

Đãđànhrằnghỏihanngườithuộchạlàtốt,cũngnhưngườiđisănthường

tìm hiểu ý những con chó đuổi hay; nhưng người đi săn lành nghề cũng

khôngnênquácẩnthậnkhiđuổinhữngconthúđanghinhưconsóihoặc

thằngtùkhổsai.Vìquáchămchođànchóđuổitheođúngdấu,Javertđãlàm

cho con mồi đánh hơi được đoàn săn và phóng mất. Cái sai lầm nghiêm

trọng nhất của Javert là khi đã tìm lại được dấu của Valjean trên cầu

Austerlitz,hắncònmuốnbốtrícáitròmèobắtchuộtghêgớmmàthơngây

ấy.Hắnđánhgiátàinăngcủahắnquácao,tưởngbắthổdễnhưbắtchuột.

Đồngthờihắncũngcóphầntựti:Ấylàlúchắnxinviệntrợ.Cẩnthậnđến

nướcấythìthậtlàtaihại,làlàmmấtbaonhiêuthờigiờvàngngọc.Javert

phạmnhữnglỗilầmấy,nhưngJavertvẫnlàngườithámtửthôngthạovà

hợpcáchnhấttừxưađếnnay.Đúnghắnlàmộtconchóhay,nhưngườita

thườnggọitrongsănbắn.Aimàtoànthiệntoànmỹđược?Nhữngnhàthao

lượcthiêntàinhấttronglịchsửcũngcòncólúclúlẫn.

Nhữngđiềungumuộilớnnhấtthườngcũngnhưnhữngcáidâythừngto,

tếtbằngvôsốsợinhỏ.Táchcáidâythừngratừngsợi,táchrờinhữngnhân

tốnhỏbévàquyếtđịnh,bạncóthểbiếtđượcchúngrấtdễtừngcáimộtvà

bạnsẽbảo:Chỉthếthôiư!Nhưngbệnnólại,quấnnólại,nósẽghêgớm.Đó

làchuyệnAttiladodựgiữaMarcienởĐôngvàValentinienởTây,chuyện

AnnibalslàđàởCapoue,DantonngủquênởArcisSurAube.

Mặcdùthếnào,khithấyValjeanmấttích,Javertvẫnkhôngrốitrí.Hắn

tínhchắclàValjeancònlẩnquẩnđâuđấychứchưathểcaobayxachạy.Hắn

bốtríngườirình,gác,hắntổchứcnhữngbẫysập,hắnlùngngangdọctrong

khuphốsuốtđêm.Trướchếthắnnhậnthấychiếcđènlồngnằmkhôngđúng

chỗ,dâytreođènbịcắt.Đólàmộttangchứngquýbáuthật,nhưngcáitang

chứngấylạilàmchoJavertlạchướng.

HắnchămchútìmtòilụcsoátquanhngáchGenrot.Ởtrongngáchấy,có

nhữngbứctườngthấp,sautườnglàvườntược;quakhỏicáckhuvườnnày

thìđếnnhiềuđámđấtmênhmôngbỏhoang.HắnnghĩtấtnhiênValjeanđào

tẩu theo hướng ấy. Thật vậy, nếu trước đấy, Valjean tiến sâu vào ngách

Genrotthìhẳnôngđãchạyvềhướngấy,vàbâygiờđãbịnguyrồi.Bởivì

Javertthămdòcáckhoảnhvườnvàcácđámđấtquanhđấytỉmỉnhưtìmmột

câykimrơi.

Sángsớmhômsau,Javertđặthaithuộchạkhônngoanquansátởđấy,

cònhắnthìluivềsở,xấuhổnhưmộtanhthámtửbịkẻtrộmlừa.

QUYỂNVI

NHÀTUPETITPICPUS

I

NGÕPICPUS,SỐ62

Cái cổng lớn số nhà 62, trong ngõ Picpus, cách đây nửa thế kỷ, cũng

giốngnhưmọicổnglớnkhác.Thườngngày,cổngvẫnhémở,khiếnaicũng

phảinhòmvào;nhìnvàocũngkhôngcógìthảmđạmlắm:mộtcáisâncó

tườngbaoquanh,phủđầylánhoxanh,mộtkhuônmặtbácgáccổngđangđi

thơ thẩn. Phía trong cùng, những chòm cây to vươn lên khỏi bờ tường.

Nhữngkhivườnhéchútánhnắnghaykhuônmặtbácgáctươicườivìcó

chúthơimenthìkháchquađường,aicũngcảmthấylòngvuiphơiphới.Thế

màngôinhàsố62làmộtnơivôcùnguuất,màchúngtađãđượcnhìnqua.

Ngoàicửathìvuitươi,trongnhàthìchỉnghethấytiếngcầukinhvàtiếng

khóc.Nào mấyaiđã quađượcbác gácmàvàonhà;muốn quađượcbác,

phảibiếtmộtcâuthầnchúnhưkiểu“úmbalamởcửatavào”;khiquađược

bác,tathửrẽvàocănphòngnhỏởphíatayphải;mộtcáithanggácchậthẹp

giữahaibứctường,chỉvừađủmộtngườiđi;màuvôivàngsẫmthậtdễsợ;

cầuthangđánhbóng,màunâu.Nếutacóganmạohiểmleolên,tasẽqua

chỗquặtđầutiên,chỗquặtthứhai,rồitađếnmộtcáihànhlang;vẫncáimàu

vàngđùngđục,vẫncáichântườngmàuchocolattheodõita.Haicáicửasổ

xinhđẹpchiếusángxuốngcầuthangvàchiếuvàohànhlang.Đếnmộtchỗ

quặtthìhànhlangtốisầmlại.Nếutacứbướcthêmvàibướcnữa,tasẽthấy

mộtcáicửabímật,bímậtchínhbởivìnókhôngđónglại.Đẩycửavàothìlà

mộtcănbuồngchừngbamétvuông,látđáhoa;lauchùisạchsẽ,lạnhlẽo,

tường trải thứ giấy hoa xanh mười lăm xu một cuộn. Bên trái, choán hết

chiềungangcáibuồng,mộtcáicửakínhônhỏđểlọtvàomộtthứánhsáng

nhànnhạt.Mắtnhìnkhôngthấymộtbóngngười;tainghekhôngthấymột

bướcchânđi,khôngmộttiếngthìthào.Tườngtrầntrụikhôngbọcgì,buồng

khôngcóđồđạc,đếnmộtcáighếcũngkhông.

Nhìnmãimớithấyởbứctườngtrướcmặtmộtcáilỗhìnhvuông,độba

tấcvuông,chăngmộthàngchấnsongsắtmàuđen,đanchéonhau,sầnsùi,

chắcchắn.Cácsongsắtngangdọclàmthànhnhữnghìnhvuôngcóthểnói

nhữngmắtlướivuôngđườnghuyềnnămsáuphân.Nhữngbônghoavẽmàu

xanhtrêntườngcứthảnnhiênvàđềuđặnkéođếngầnnhữngôsắt,khôngtỏ

vẻgìkhiếpsợvàrốiloạn.Tacóthểtưởngtượngmộtconngườigầyđétdù

lọtra,haylọtvàoqualạiôvuôngấy,thìnhữngcáigióngsắtkiasẽcảnlại.

Nókhôngđểthânthểlọtqua,nhưngđểchomắtlọt,nghĩalàtinhthần.Hình

nhưngườitađãnghĩđếnđiềuđóvìtathấyhọđãđóngthêmmộttấmthiếc

vàotườngởphíasaumộtít,tấmthiếcđụchàngngànglỗnhỏliti,nhỏhơn

lỗmôihớtbọt.Ởphíadướitấmthiếccóđụcthủngmộtkhenhỏnhưmiệng

hòmthư.Bênphảicáikhe,treothònglọngmộtmẩudâyđểkéochuông.

Cầmdâygiật,tứcthìmộttiếngnóingaysátđấylàmtaphảirùngmình:

—Aiđấy.

Tiếngấylàtiếngđànbà,mộttiếngnóinhẹnhàng,vìnhẹnhàngquánên

ngherathảmđạm.Nơinày,cũngphảibiếtmộtcâuthầnchúthìcửamớimở.

Nếukhông,tiếngnóisẽlạicâmlặng,bứctườngimlìm,tưởngnhưphíabên

kiatườngchỉcóbóngtốikhủngkhiếpnơimộđịa.

Nếutabiếtcâubímật,tiếngnóikiasẽtiếp:

—Rẽsangtayphải.

Nhìnsangbứctườngphíatayphải,đốidiệnvớicửasổ,tathấymộtcái

cửalắpkính,sơnmàuxám,bêntrênlàmộtkhungkính.Nhấccáichốtbước

quacửa,tacócảmtưởnghệtnhưkhitabướcchânvàocáibuồngconởrạp

hátkhichấnsongchưahạxuốngvàđènchưathắplên.Buồngnàyquảgiống

nhưmộtbuồngcontrongrạphát,chỉcóánhsángphíacửakínhtỏaxuống

mờmờ,hẹp,kêhaicáighếcũvàmộtcáiđệmrơmđãxơxác,đứngnhưmột

cáibuồngrạphát,phíatrướccómộtcáibànnhỏbằnggỗđen.Phòngđótứ

bềcóchấnsong,nhưngkhôngphảithứchấnsongbằnggỗthếpvàngtrong

rạpOpéraởParis,màlạilàmộtthứchấnsongsắtkhủngkhiếpchằngchịt,

đóngvàotườngbằngnhữngchốttotướngtrôngnhưnhữngnắmtay.

Mấyphútqua,khimắtđãquenvớithứbóngtốimờmờnhưởdướihầm

ấy,tathửđiqualớpchấnsong;nhưngđượcvàibước,lạicómộthàngcửa

ván đen ngòm chắn ngang trước mặt. Cửa thì đầy những then ngang của

hàngchấnsongvàlúcnàocũngđóngimỉm.

Mộtlátsau,mộttiếngnóitừsaucửavọngragọikháchvàhỏi:

—Tôiđây,ngườicầngìởtôi?

Tiếngnóiấylàtiếngnóicủamộtngườithânmến,nhiềukhilàtiếngnói

củangườiyêu.Khôngthấybóngngười.Đếnmộthơithởcũngkhôngnghe

thấy.Hìnhnhưhồnmanàotừdướimồvọnglênchuyệntròvớikhách.Có

khi,trongnhữngtrườnghợphiếmhoi,mộtcánhcửamởratrướcmặtkhách,

hồn ma ấy hiển hiện lên. Sau lưới sắt, bên trong cửa sổ, có một cái đầu,

nhưngchỉnhìnthấymiệngvàcằm,cònthìlàmộtcáikhănvoanđenkínmít.

Thấpthoángmộtcáiyếmđen,mộthìnhngườiphủmảnhvảiliệmđen.Cái

đầuấynóichuyệnvớikhách,nhưngkhôngnhìnkháchvàchẳngbaogiờhé

mộtnụcười.

Ánhsángtừphíacửasổsoivào,khiếnkháchthấycáiđầuấytrắngxóa,

cònkháchchỉlàmộtcáibóngđenngòm.Ánhsángấycómộtýnghĩatượng

trưng.Qualỗhổng,mắtkháchchămchămnhìnvàokhoảngtốiâmu,tĩnh

mịch.Tứbềxungquanhcáihìnhngườimặcđồtang,chỉlàmộtthứkhông

khímơhồthămthẳm.Mắtkháchchămchútìmtòixemtrongkhoảngmơhồ

ấycónhậnđượcvậtgì,ngoàibóngmakhông.Mộtlátsaumớinhậnralà

chẳngtrôngthấygìhết.Chỉthấyđêmtối,khoảngkhôngtrốngrỗng,bóng

đenmùmịt,mộtthứsươngmùquyệnvớihơisươnglạnhlẽongoàibãitha

ma;vàyênlặngghêngười,khôngthấygìhết,khôngcócảđếnhơithởdài

nãonuột;toànlàbóngtối,khôngthấycảđếnbóngmavơvẩn.

Nơiấylànhàtukín.

Nhàtuảmđạm,khắckhổnàythuộcdòngThánhBernard,gọilànhàtu

“ChầuMìnhThánhHàngNgày”.Cái“buồngxemhát”vừarồi,làphòngtiếp

khách;tiếngnóiđầutiênvớikháchlàtiếngnóicủamộtnữtugiữcửa,lúc

nàocũngngồilặngthinh,ởphíatườngbênkia,gầncáicửavuôngnhỏcó

hàngchấnsongsắtvàtấmthiếcđụcnhiềulỗbảovệđếnhailần.

Cáiphòngkháchbịtlướisắttốiom,vìchỉcómộtcửasổđểlọtánhsáng

từngoàivào,cònphíanhàtuthìkhôngcó.Conmắttrầntụckhôngđược

nhìnvàonơithiêngliêngkia.Tuyđâylàbóngtối,nhưngbênkiavẫncóánh

sáng.Trongcõichếtnày vẫncómộtcuộcsống.Nhàtunàylànhàtu kín

cổngcaotườngnhất,nhưngtacứthửvàovàđưabạnđọcvàođểxemđời

sốngbêntrongrasaovàthuậtlạicóchừngmựcnhữngđiềuxưanaychưaai

từngthấy,dođócũngchưakểbaogiờ.

II

TIỂUTUVIỆNCỦAMARTINVERGA

Cáitiểutuviệnấy,hồi1824đãcótừlâuởngõPicpus,làmộttuviệncủa

cácnữtusĩBernardines,thuộcdòngcủaMartinVerga.Nhưthếlànhữngtu

sĩ ấy không phụ thuộc vào tu viện Clairvaux như những nam tu sĩ dòng

Bénédictins,nóikhácđilàhọkhôngthờThánhSaintBernardmàthờThánh

SaintBenoît.

AiđãđọcmộtítbộsáchlớnđềubiếtrằngMartinVerganăm1425đã

sánglậpmộtgiáohộinữtusĩBernardinesBénédictinesmàtuviệnchínhlà

SalamanquevàtuviệnphụlàAlcala.Hộinữtuấyđãpháttriểnchinhánh

khắpcácnướcChâuÂutheođạoCatholique.

Ghépmộtdòngtunàyvớimộtdòngtukháclàviệcthườngdiễnratrong

nhàthờLaTinh.ChỉkểdòngThánhBenoîtcủaMartinVergacònbốngiáo

hộinữa:haiởÝ,giáohộiMontCassinvàgiáohộiNữThánhJustineDe

Padoue;haiởPháp,giáohộiởClunyvàgiáohộiSaintMaurvàchínnhánh

nữa: Valombrosa, Grammont,Célestins, Camaldules, Chartreux, Humiliés,

Olivateurs,Silvestrins,cuốicùnglàCîteaux,bởivìchínhcảCîteaux,thân

câytrổranhiềunhánh,cũngchỉlàmộtnhánhđốivớiThánhBenoît.Cîteaux

đượcsánglậptừThánhRobert,giáosĩởMolesme,trongkhuLangres,năm

1098.Chínhlàtừnăm529conquỷác,vềẩnởxamạcSubiaco(quỷgià,hắn

muốnlàmnhàẩndậtchăng?)đãbịđuổikhỏiđềnthờcũcủaApollonbởi

ThánhBenoît,lúcbấygiờmớimườibảytuổi.

SauluậtkhổhạnhcủanữtusĩdòngCarmélites,đichânđất,đeomộttấm

giápmâytrướcngựcvàkhôngbaogiờngồi,luậtkhổhạnhnghiêmkhắcnhất

là luật của dòng nữ tu sĩ Bernardines Bénédictines của Martin Verga. Họ

mặcáođenvớimộtcáiyếmcứnglênđếntậncằm,theođúngquyếtnghịcủa

ThánhBenoît.Mộtcáiáodàiserge,ốngtayrộng,mộtvuônglenchemặt

lớn,cáiyếmcứnglênđếntậncằmvàxénthẳngngangngực,cáibăngtrán

cheđếnsátmắt,đólàyphụccủahọ.Tấtcảđềuđen,trừchiếcbăngtránlà

trắng.Nữtusĩtậpsựcũngmặcnhưthế,nhưngmàutrắng.Nhữngnữtusĩđã

tuyênthệđeothêmmộtchuỗitrànghạtbênhông.

Nữ tu sĩ Bernardines Bénédictines của Martin Verga thực hành “Chầu

MìnhThánhHàngNgày”,cũngnhưnhữngnữtusĩBernardinesmangtênlà

nữ tu sĩ “Thánh Thể”; đầu thế kỷ này ở Paris có hai tu viện, một ở khu

Temple, một ở phố Neuve Sainte Geneviève. Vả lại những nữ tu sĩ

BernardinesBénédictinescủatuviệnPetitPicpusthuộcmộtdòngkháchẳn

các nữ tu sĩ “Thánh Thể” trong những nhà tu kín ở phố Neuve Sainte

Geneviève và ở khu Temple. Có nhiều chỗ khác nhau trong kỷ luật, khổ

hạnh.TrongyphụccácnữtusĩBernardinesBénédictinesởPetitPicpusmặc

yếmđen,cácnữtusĩtheo“ThánhThể”ởphốNeuveSainteGenevièvemặc

yếmtrắngvàởtrênngựccònđeomộtcáimìnhthánh,caotámphân,bằng

bạc mạ vàng hay bằng đồng mạ vàng. Nữ tu sĩ ở PetitPicpus không đeo

mìnhthánh.Việc“ChầuMìnhThánhHàngNgày"làmộtkỷluậtchungcủa

tuviệnPetitPicpusvàtuviệnTemple,cònngoàirahaidònghoàntoànkhác

nhau.Chỉcósựgiốngnhauấytrongkỷluậthànhlễgiữacácnữtusĩ“Thánh

Thể"vàcácnữtusĩBernardinesBénédictinescủaMartinVerga,cũngnhư

cósựgiốngnhautronghọctậpvàngợicanhữngđiềuthuộcthuởthơấu,đời

sốngvàcáichếtcủaJésusChristvàthuộcvềĐứcMẹĐồngTrinhgiữahai

dòng rất xa nhau và có khi thù địch nhau: phái Nhà Nguyện Italie do

PhilippeDeNérilậpởFlorencevàNhàNguyệnPhápdoPierreDeBérulle

lậpởParis.DòngNhàNguyệnParistựcholàđứngtrênvàPhilippeDeNéri

chỉlàThánh,cònBérullelàGiáoChủ.

TahãyquayvềcáikỷluậtkhổhạnhTâyBanNhacủaMartinVerga.

CácbàBernardinesBénédictinescủadòngnàycảnămđềukiêngănthịt,

nhịnănnhữngngàytuầnchayvà nhiềungàykhácdohọđịnhriêng;đêm

đêmsaugiấcngủđầutiên,họthứcdậytừmộtgiờchođếnbagiờđểđọc

kinhvàtụngbàikinhsớm.Bốnmùahọnằmtrênổrơm,đắpchănlenthô,

khôngtắm,khôngđốtlòsưởi,mỗithứsáutựlấyroivọtđánhmình,giữkỷ

luậtimlặng,chỉnóivớinhautrongnhữnggiờgiảilaongắnngủi,mặcáolót

thô,suốtsáutháng,từngày14tháng9làngàysuytônThánhGiá,chođến

ngàyLễPhụcSinh.Sáuthángthếlàđãgiảmnhẹrồi,kỷluậtbắtcảnăm,

nhưngcáiáolótmìnhthôấy,trongnhữngngàyhènóngbức,khôngsaochịu

nổi,nógâysốtvàđộngkinh,nênphảihạnchếviệcmặc.Tuycósựchâm

chước,ngày14tháng9,khicácnữtusĩbắtđầumặccáiáoấy,họcũnglên

cơnsốtbabốnngày.Phụctùng,nghèokhó,trinhbạch,suốtđờisốnggiữa

bốnbứctường,đólànhữnglờinguyệncủahọmàkỷluậtcònlàmnặngnề

thêmnhiều.

MẹNhấtbanămmộtlầnđượcbầulênbởicácmẹgọilà“mẹtưvấn”bởi

vìcácmẹấyđượccóýkiến,cóthẩmquyền.MẹNhấtchỉđượcbầulạihai

lần,nhưthếnghĩalàquyềnhànhcủamẹchỉlâunhấtlàchínnăm.

HọkhôngbaogiờđượcnhìnLinhMụcchủlễ,cómộttấmmànsergecao

hơnhaimétrưỡichekhuất.Khigiảngđạo,LinhMụcgiảngđạoởtrongnhà

nguyện,cácmẹphảibuôngtấmkhănchemặt.Lúcnàocũngphảinóikhẽ,đi

thìmắtluôn nhìn xuống vàđầucúi.Chỉcó một người đànôngđượcvào

trongtuviện,đólàvịTổngGiámMụcđịaphận.Cũngcómộtngườiđànông

nữa,đólàngườilàmvườn.Nhữngngườiấybaogiờcũnglàmộtônggiàvà

đểlúcnàoônggiàấycũngtrơtrọimộtmìnhtrongvườnvàđểcácnữtusĩ

biếttrướcmàtránhlão,ngườitabuộcvàođầugốilãomộtchiếcnhạccon.

CácbàphảiphụctùngMẹNhấtmộtcáchtuyệtđốivàthụđộng.Đólàsự

phụctùngtheophépđạovớitấtcảtinhthầnnhẫnnhụccủanó.Nhưphục

tùnglệnhcủaChúaJésusChrist,

[105]

tuântheocửchỉ,theodấuhiệu,phục

tùngtứckhắc,mộtcáchhânhoan,mộtcáchkiênnhẫn,hầunhưmộtcách

nhắmmắt,nhưcáiđũatrongtayngườithợ,khôngđượcđọc,khôngđược

viếtmộttígìnếukhôngđượcphéprõrệt.

Lầnlượtmỗibàphảilàmcáihọgọilàđềntội.Đềntộitứclàcầunguyện

đểchuộctấtcảcáctội,tấtcảcáclỗi,tấtcảcácsựrốitrậttự,tấtcảcácsựvi

phạm,tấtcảcácsựbấtcông,màloàingườiđãphạmphảitrêntráiđấtnày.

Suốt 12 giờ liền,từ 4 giờ chiềuđến 4 giờ sáng, hay từ 4 sáng đến 4 giờ

chiều,bàphướcđềntộiquỳtrênphiếnđá,trước“ThánhThể",chắphaitay

vàcổbuộcchiếcdâythừng;khimệtmỏikhôngchịuđượcnữathìhọnằm

rạpxuống,mặtápđất,haicánhtaydangchữthập,chỉlàmthếthôiđểđỡmệt

mỏi.Trongcáitưthếnhưvậyhọcầunguyệnchotấtcảnhữngngườiphạm

tộitrongvũtrụ.Thậtlàcaocảđếntuyệtvời.

Vìlễcầunguyệnấytiếnhànhtrướcmộtcáicột,trêncóthắpmộtcâynến,

nênngườitagọilàlễđềntộicũngđược,hayđứngcộtcũngđược.Cácbàvì

tinhthầntựhạ,lạithíchcáchgọisaunàyđơnvịnócóhàmýchịutội,ýxả

thân.Đềntộilàmộthànhvithuhúttấtcảtâmhồn.Dùsấmnổsaulưng,bà

phướcđứngcộtcũngkhôngquayđầulại.

Ngoàiralúcnàocũngcómộtnữtusĩquỳtrước“ThánhThể".Mỗingười

quỳnhưthếmộttiếngđồnghồvàthayphiênnhaunhưlínhthayphiêngác.

Đólàlễ“ChầuMìnhThánhHàngNgày".

CácMẹNhấtvàcácmẹhầuhếtđềumangnhữngcáitêncómộtýnghĩa

nghiêmtrangđặcbiệt,gợilạikhôngphảinhữngvịThánhhaycácvịtửvì

đạo,mànhắclạinhữnggiaiđoạntrongcuộcđờicủaJésusChrist,nhưmẹ

GiángSinh,mẹĐồngTrinh,mẹTiếnDâng,mẹThươngKhó.Tuyvậycũng

khôngcấmmangtêncácvịNữThánh.

Khitanhìnhọthìbaogiờcũngchỉnhìnthấycáimồm.Răngaicũngvàng

cả.Khôngbaogiờcómộtcáibànchảirăngđượcvàotrongtuviện.Đánh

rănglàbậcthangtrêncùngcủamộtcáithangmàbậccuốicùnglà:Mấtlinh

hồn.

Họkhôngbaogiờbảocủatôi.Họkhôngcócáigìriêngvàcũngkhông

đượcgắnbóvớicáigìcả.Cáigìhọcũngbảolàcủachúngtôi,thídụnhưcái

mànchemặtcủachúngtôi,cáichuỗihạtcủachúngtôi;giánóiđếncáiáolót

mìnhhọcũngsẽbảo:Cáiáolótmìnhcủachúngtôi.Đôikhihọcũngquyến

luyếnmộtcáigìnhonhỏ.QuyểnKinhNhậtKhóa,mộtthánhtích,mộtcái

ảnhthánh.Nhưngkhihọbắtđầuthấyhọquyếnluyếnvậtấythìhọđemcho

đingay.HọvẫnnhớcâunóicủaThánhThérèsetrảlờimộtbàmệnhphụ,bà

nàykhisắpđitheodòngtucủaThánhThérèse,đãthưa:“Chophépconsai

ngườiđimangđếnchoconquyểnThánhKinhmàconthíchlắm”.“Thếà!

Thếrabàcònthíchmộtcáigìà.Thếthìbàđừngvàođâyvớichúngtôi”.

Cấmkhôngaiđượcởriêngramộtmình,cómộtchỗởriêng,mộtphòng

riêng.Tuyphònghọlúcnàocũngmởcửa.Khihọgặpnhau,mộtngườinói:

Ngợikhenthờkính“ThánhThể"rấtthiêngliêng,ngườikiatrảlời:Đờiđời.

Khihọgõcửabuồngnhaucũngvậy.Vừathấytiếnggõnhẹ,phíatrongđã

nghemộtgiọngêmdịu,vộivàngnói:Đờiđời.Vớithóiquen,điềunàytrở

thànhmộtviệclàmnhưmáy.Đôikhingườinàychưakịpnóicáicâukhá

dài:Ngợikhenvàthờkính“ThánhThể"rấtthiêngliêngthìngườikiađãvội

đáp:Đờiđời.Vớidòng tuVisitandines,thìngườigõ cửanói:AveMaria,

ngườitrongbuồngnói:Đầyduyênphúc.Đólàlờichàocủahọ,cũng“đầy

duyên”phúcthật.

[106]

Mỗigiờchuôngtuviện,sauhồichuôngbáogiờ,lạiđánhthêmbatiếng.

Nghehiệutiếngấy,tấtcảmọingười:MẹNhất,cácmẹtưvấn,cácbàđã

khấnnguyện,cácbàphụcvụ,cácbàtậpsự,cácbàcònđợivàodòng,tấtcả

đangnóigì,đanglàmgìđềungừngcảlạivàtấtcảđồngthanhnói,thídụnếu

lànămgiờ:Lúcnămgiờvàtấtcảmọigiờ,ngợicavàthờkinh“ThánhThể"

rấtthiêngliêng.Nếulàtámgiờ:Lúctámgiờvàtấtcảmọigiờ…vàcứthế

tùytheomỗigiờ.

Cáitậptụcnhằmmụcđíchbấtcứlúcnào,cũngcắtđứtdòngtưtưởng,để

quynóvềvớiChúa,trongnhiềudòngtuđềucó,chỉcólờitụnglàthayđổi,

thídụnhưdòngtuJésusChristHàiĐồngthìngườitanói:Ởgiờnàyvàtất

cảmọigiờlòngtôiluônnghĩđếnChúaJésusChrist.NhữngbàBernardines

BénédictinesdòngMartinVergatừnămmươinămnayởtrongnhàtukín

PetitPicpus,đềuháttheomộtđiệunguyệnkinhtrầm,điệuháthànhlễcổ

truyền,lúcnàocũngđềuđều,suốtcácbuổilễ.Mỗikhitrongsáchhátcómột

dấusao,họđềudừnglạimộtlátvànóisẽ:JésusChrist,Maria,Joseph.Lễ

cầuhồnngườichết,họhátgiọngthấpđếnmứcítcógiọngnữnàothấpđến

thếvàtạoramộtcảmgiácxúcđộngvàthêthảm.

Các nữ tu sĩ Petit Picpus xây một cái hầm mộ ngay dưới nền bàn thờ

chínhđểchônngườichếtcủahọ.NhưngChínhPhủ,nhưhọnói,khôngcho

phépđặtquantàidướiđó.Vìvậykhihọchếtcũngphảiđưaxácrangoàitu

viện.Điềuđólàmhọbuồnvàkinhsợnhưphạmmộttộinặng.Họxinđược

chônvàomộtgiờriêngtrongnghĩađịacũVaugirard,ởmộtmiếngđấtxưa

kialàcủadònghọ.Tuynhiênânhuệđócũngchẳnganủihọđượcmấy.

Thứnămhọnghelễlớn,kinhchiềuvàcáclễkhác,cũngnhưngàychủ

nhật.Họcònlàmđầyđủtấtcảmọilễkhácmàngườingoàiđờihầunhưhoàn

toànkhôngbiết,nhữnglễmàtrướckianhàthờPhápđặtrarấtnhiều,nayở

TâyBanNhavàÝvẫncòngiữ.Thìgiờhọởtrongnhànguyệnthậtlàvôtận,

cònsốkinhhọnguyệnvàthờigianmỗilầnhọnguyệnkinhchúngtôichẳng

thể nào nói đúng hơn là lời nói hồn nhiên của một người trong bọn họ:

“Nhữngbàtậpsựnguyệnkinhthìthậtlàghêsợ,nhữngbàmớivàodòng

càngghêsợhơnvànhữngbàđãkhấnthìcàngghêsợhơnnữa”.Mỗituần

mộtlần,tậphợptấtcảtuviện.MẹNhấtchủtọa,các“mẹtưvấn”thamdự.

Mỗibàphước,lầnlượtraquỳtrênphiếnđávàtrướcmặtcảmọingười,cất

tiếngtoxưngthútấtcảcáclầmlỗi,cáctộiđãphạmtrongtuần.Các“mẹtư

vấn”traođốivớinhausaumỗilờithútộivàcấttiếngtuyênbốnhữnghình

phạt. Ngoài việc thú tộicông khai rộng rãinhư vậy dành chocác lỗi hơi

nặng,cònnhữnglỗinhẹthìcóhìnhthứckhácgọilàlàmcoulpe.Làmcoulpe

làquỳápbụngxuốngđấtsuốtbuổilễ,trướcmặtMẹNhất,chođếnkhiMẹ

Nhất-màbaogiờcũngphảigọilà“mẹchúngtôi"-gõmộttiếngnhỏvào

taychiếcghếngồicủamẹ,báochokẻthútộibiếtlàđượcđứngdậy.Mộttí

gìcũngphảilàmcoulpe.Đánhvỡmộtcáicốc,làmráchmộtkhănchemặt,

vôtìnhđếndựlễchậmvàigiây,hátsaimộtnốtởnhàthờ…thếlàđủđểlàm

coulpe. Làm coulpe là việc tự nhiên tự phát, chính người phạm tội (dùng

theonghĩatừnguyêncủachữcoulpe)tựxétxửmìnhvàtựtrừngphạtmình.

Nhữngngàylễvàngàychủnhật,cóbốnmẹhátnguyệntrướcmộtcáigiá

sáchbốnngăn.MộthômmộtmẹxướngmộtbàitụngbắtđầubằngchữEcce,

nhưngmẹlạikhôngnguyệnEccemàlạiháttobanốtnhạcut,si,sol.Vìsự

lơđãngấy,mẹphảilàmcoulpesuốtbuổilễ.Lỗicàngthêmnặngvìcảtu

việnđãcườiồ.

Khimộtnữtusĩđượcgọilênphòngkhách,dùlàMẹNhất,cũngphải

buôngkhănchemặtđểngườitachỉtrôngthấycáimiệngthôi,nhưtađãbiết.

ChỉcóMẹNhấtđượctiếpxúc,nóichuyệnvớingườingoài.Nhữngbàkhác

chỉđượcgặpngườithậtthâncậntronggiađìnhmìnhvàcũngrấtítkhithôi.

Nếungẫunhiênmộtngườingoàiđếnxingặpmộtnữtusĩmàhọđãbiếthay

yêungoàiđời,thìphảiquacảmộtcuộcthươngthuyết.Nếulàmộtphụnữthì

đôikhicònđượcphép.Nữtusĩấyđiravàngườiđếnthămchỉđượcnói

chuyện qua khung cửa, cánh cửa chỉ mở cho mẹ hay chị thôi. Tất nhiên

khôngbaogiờngườitachophépmộtngườiđànôngvào.

ĐólàkỷluậtcủaThánhBenoîtvàThánhVergađãlàmchothêmnghiêm

ngặt.

Nhữngnữtusĩnàykhôngvuitươi,hồnghàonhưởcácdòngtukhác.Họ

xanhxaovànghiêmnghị.Từ1825đến1830cóbangườiđãhóađiên.

III

NHỮNGĐIỀUNGHIÊMKHẮC

Đợiđượcvàodòngítnhấtphảihainăm,nhiềukhibốnnăm;thờigiantập

sựphảibốnnăm.Rấthiếmcónhữngbàđượckhấnnguyệntrướctuổihăm

ba, hăm bốn. Dòng tu Bernardines Bénédictines của Martin Verga không

nhậnvàodòngmìnhnhữngphụnữgóachồng.

Ởtrongtuphòng,họtựdằnvặt,tựđầyđọaxácthịtmộtcáchlạlùngmà

khôngbaogiờnóivớiai.Ngàyđượcchínhthứckhấnnguyệnngườinữtusĩ

mặcnhữngquầnáođẹpnhất,đầuchítmộtvànhhoahồngtrắng;ngườita

chảidầuthơmvàtếttócchobà,rồibàquỳxuống;ngườitaphủlênmìnhbà

mộttấmmànđenvàhátbàicầuhồn.Bấygiờcáctusĩphânrathànhhai

hàng,mộthàngđisátbàvà nóivớimộtgiọngrầurĩ:“Ngườichịemcủa

chúngtađãchết”,vàhàngngườikiatrảlờivớimộtgiọngâmvang:“Sống

tronglòngJésusChrist”.

Thờikỳxảyracâuchuyệnnày,trongtuviệncómộtnhàlưutrú.Nhàlưu

trúdànhchocáccongáiquýtộc,phầnlớnlàgiàu;trongsốđócótiểuthư

SainteAulaire,tiểuthưDeBélissenvàmộtcôgáingườiAnh,mangcáitên

nổitiếngtronggiớiCôngGiáolàTalbot.Nhữngcôgáiđượccáctusĩnuôi

dạytrongbốnbứctườngkín,lớnlênvớilòngghêsợxãhộivàghêsợcuộc

đời,mộtcôtrongsốđócólầnnóivớichúngtôi:“Chỉnhìnthấycáilềđường

cũngđủlàmchotôighêsợrùngmìnhtừgáyđếnchân”.Cáccôgáiấymặc

quầnáomàuxanh,độimũchụptrắngvàmangmộthìnhChúaThánhThần

bằngbạchayđồngmạvàngtrướcngực.Vàomộtsốngàylễlớn,đặcbiệtlà

vàongàylễSainteMarthe,tuviệnchophéphọ,coinhưlàmộtđặcânvà

mộthạnhphúclớnlao,mặcáonhưcácnữtusĩ,đidựlễvàthựchiệnmọi

biện pháp tắc của ThánhBenoît suốt một ngày.Lúc đầu các tu sĩcho họ

mượnquầnáođencủamình.NhưngnhưthếcóphầnphàmtụcnênMẹNhất

cấm.Chỉcócáctusĩmớinhậpdòngmớiđượcphépmượnquầnáo.Đáng

chúýlànhữngchuyệnấy,cólẽđượcxemnhưbìnhthườngvàkhuyếnkhích

ởtrongtuviệnvìmộtnhiệttìnhtruyềnđạovàđểchocáccôgáinhỏấysớm

ưathíchcáibộáothiêngliêng,lạilàmộthạnhphúcthựcsựvàmộtđiềugiải

tríđốivớihọ.Cáccôgáinhỏấyvuithíchmộtcáchhồnnhiên.Đólàmộtcái

mớilạ,nólàmchohọthayđổi.Thậtlànhữnglýdothơngâycủatuổitrẻ,

khôngthểlàmchochúngta,nhữngngườilớn,trảiđời,hiểuđượccáisung

sướngđượccầmcáicầnrẩynướcthánhvàđứnghànggiờ,taybốncùnghát

tụngtrướcgiákinh.

Nhữngnữsinhlưutrúnày,trừphầnkỷluậtkhắckhổ,cũngphảitheohết

cáctậptụccủatuviện.Cócôđãtrởvềnhàvàđilấychồngmấynămrồimà

vẫnchưabỏđượcthóiquennóivộivàng“đờiđời”khinghecótiếngngười

gõcửa.Cũngnhưcácnữtusĩ,nhữngcôgáilưutrúchỉđượcgặpngườinhà

ởphòngkhách.Nhữngbàmẹcủahọcũngkhôngđượcphépômhôncon.

Đâylàmộtvídụchứngtỏsựnghiêmngặtấycóthểđếnmứcnhưthếnào.

Mộthômmộtcôgáicóngườimẹđếnthăm,đicùngvớiemgáicô,mớiba

tuổi.Embékhócvàmuốnhônchị.Khôngthểđược.Côgáilưutrúchỉxin

phépchoemcôđưabàntaynhỏquachấnsongđểcôcóthểhônbàntayem.

Điềunàycũngbịtừchốigầnnhưtànnhẫn.

IV

NHỮNGNIỀMVUI

Tuyvậynhữngcôgáilưutrúấycũngđãđểlạitrongnhàtunghiêmnghị

nàynhữngkỷniệmtươivui.

Cónhữnglúctuổitrẻchóisángngờingờitrongnhàtukínnày.Giờra

chơivừađiểm.Mộtcánhcửaquaytrênbảnlề.Chimtrêncànhbảonhau:

Đây!Cácbạnnhỏđây.Tuổitrẻvuitươibỗngnhưnướcphunlên,trànngập

cáivườncócâythậptựgiốngnhưmộttấmvảiliệm.Nhữngkhuônmặtrạng

rỡ,nhữngvầngtrántrắngtinh,nhữngcặpmắtngâythơđầyánhsángtươi

vui,tấtcảcácthứánhbìnhminhtỏaragiữabóngđêmđentốiấy.Saunhững

giờnguyệnkinh,nhữngtiếngchuông,nhữnghồichuônggọi,nhữngtiếng

chuôngbáotử,nhữngbuổilễ,bỗngnhiênnổtungracáitiếngồnàocủacác

côgáinhỏvàmỗiconongmangmậtcủanóđến.Chơiđùa,gọinhau,túm

năm,tụmba,chạynhảy,nhữnghàngrăngngọcngàxinhxắn,bibôởtừng

góc.Nhữngtấmmànchemặt,từđằngxa,giámsátcáctiếngcười,bóngtối

đangrìnhtiasáng.Nhưngmặckệ,cácemvẫntươivui,sángrỡ,nóinóicười

cười.Bốnbứctườngthêthảmấycónhữngphútsángngời.

Nhưđượcánhchóicủabaonhiêuvuitươilàmchotrắnglên,chúngđứng

chứngkiếnnhữngđànongkiabaylượnêmđềm.Đúnglàmộttrậnmưahoa

hồngđổxuốngmộtcảnhtangtóc.Cácemgáinhỏbaylượndướiconmắt

củacácbàtusĩ.Cáinhìncủanghiêmtúctuyệtđốikhônglàmchongâythơ

phảilúngtúng.Nhờcónhữngemgáinhỏấymàgiữabaonhiêugiờphút

nghiêmkhắckiacómộtgiờthơngây.Cácemgáibénhảynhót,cácemgái

lớnnhảymúa.Ởnhàtukínnàytrongnôđùacủatrẻconnhưcótrờixanh.

Khônggìtươisángvàhuyhoàng,đườngbệ,nhưnhữnglinhhồntươimát

nhưhoanởấy.HomèrecũngmuốnđếnđâycườiđùavớiPerrault

[107]

trong

cáivườnđentốinàycótuổitrẻ,cólànhmạnh,cótiếngđộng,cótiếngkêu,

cósựquaycuồngvuinhộn,cóthúvui,cóhạnhphúc,cóthểlàmchotấtcả

nhữngbàcốcủaanhhùngca,củacổtích,củangaivàng,cũngnhưcủalều

tranh,từHécubeđếnMèreGrand,phảivuicười,giảmhếtvếtnhăntrênmặt.

Trong cái nhà này, có lẽ hơn bất cứ ở đâu, người ta được nghe nhiều

nhữnglờitrẻconlúcnàocũngýnhịlàmchomọingườicườivàmơmộng.

Chínhởgiữabốnbứctườngảmđạmnày,mộtemgáinhỏnămtuổimộthôm

thốtlêncâunày:“Mẹơi!Mộtchịlớnvừabảoconrằngchỉcònphảiởđây9

năm10thángnữathôi.Sungsướngquánhỉ!”

Cũngởđâyngườitađãđượcnghenhữngcâuđốithoạiđángghinhớmãi

mãinày:

Mộtmẹtưvấn:Conơisaoconkhóc?

Emgáinhỏ(sáutuổi)nứcnở:ConbảoAlixrằngconthuộclịchsửPháp.

Alixcứbảolàconkhôngthuộc,thếmàconthuộcthật.

Alix(emlớn,chíntuổi):Không,nókhôngthuộcđâu.

Mẹ:Conơi!Thếnàolànókhôngthuộc?

Alix:Nóbảoconlàcứmởquyểnsửra,bấtcứtrangnàovàhỏinómột

câucóởtrongsách,nósẽtrảlờiđượcchocoi.

—Thếrồisao?

—Nókhôngtrảlờiđược.

—Xemnào,conhỏinócâugì?

—Conđãmởquyểnsáchnhưnóbảovàđãhỏinócâuhỏiđầutiêncon

thấy.

—Thếcâuhỏiấylàcâuhỏigì?

—Nhưthếnày:Sauđóthìthếnào?

Cũngởđây,tanghethấymột lờinhậnxétsâusắcvềmột convẹthơi

thamăncủamộtbàlưutrú:

— Con vẹt này mới ngộ chứ. Nó ăn cái phần nhân trên bánh, như là

ngườiấy.

Cũngởtrênmộtviênđálátnhàtukínấy,ngườitađãnhặtđượcnhững

lờithútộisauđâycủamộtkẻphạmtộilênbảytuổichéptrướcvàogiấyđể

khỏiquên:

“Thưacha,contựthúđãmắctộihàtiện".

“Thưacha,contựthúđãmắctộingoạitình".

“Thưacha,contựthúđãmắctộingửamặtlênnhìnđànông”.

Cũngởtrênmộtchiếcghếđátrongvườnnày,mộtcáimiệnghồngsáu

tuổiđãđặtracâuchuyệnnhỏnàymànhữngcặpmắtxanhbốn,nămtuổi

nghechămchú:

“Ngàyxưacóbacongàsốngởmộtxứcónhiềuhoa.Chúngnóháihoa

bỏvàotúi.Xongrồichúngnóháiláđểvàođồchơicủachúng.Trongxứấy

cómộtconchósóivàởđấycónhiềurừng;consóithìởtrongrừng.Vàcon

sóiđãănthịtmấycongàsốngnhỏ.”

Vàcònbàithơnhỏnàynữa:

«Xảyracâuchuyệnđánhmộtgậy

ẤylàPolichinelleđãđánhchoconmèomộtgậy

ChuyệnấykhôngtốtchoPolichinelle,chuyệnấyđãlàmhạinó.

ThếlàmộtbàlớnbắtPolichinellebỏtù.»

Ởđấycómộtembégáibịbỏrơi,đượctuviệnnhặtnuôilàmphúc.Khi

emnghecácbạnkhácnóiđếnmẹcácbạnấy,emngồitrongxóthìthầmcâu

nóihiềndịuvàxótxanày:“Emthìkhiemrađời,mẹemkhôngcóởđây".

Cómộtnữtusĩphụtráchliênlạcvớingườingoàitobéo.Lúcnàongười

tacũngthấybàlậtđậtởcáchànhlangvớichùmchìakhóa,tênbàlàAgathe.

Cácemgáilớn,hạngmườituổitrởlên,đặtchobàấycáitênAgathoclès.

[108]

Nhàăn,mộtgianrộng,vuông,ánhsángchỉlọtquamộthànhlangcócột,

liềnngayvớivườntuviện,thìlúcnàocũngtốivàẩmvànhưlờicáctrẻnhỏ

vẫnnói:Đầynhữngsâubọ.Tấtcảcácgócnhàxungquanhđềucósâubọbò

đến,dođómỗigóccómộtcáitênriêngtiêubiểutrongngônngữcủacáccô

gáinhỏ:Cógócnhện,gócsâu,gócbòcạp,gócdế;gócdếthìgầnbếpvàcác

emgáinhỏrấtthíchgócấy.Ởđấykhônglạnhbằngcácchỗkhác.Nhữngtên

ấy,từnhàănđãlansangnhàlưutrúvàđượcdùngđểphânbiệtbốn“dân

tộc”nhưởtrườngMazarincũ.Mỗiemgáiđềuthuộcmộttrongbốn“dân

tộc”ấytùytheogócphòngemvẫnngồibữaăn.MộthômĐứcTổngGiám

Mục,trongmộtcuộckiểmtra,thấymộtemgáixinh,hồnghào,vớimộtbộ

tócvàngtuyệtđẹp,đivàotronglớpngàiđangthăm.Ngàihỏimộtemgái

lưutrúxinhxắnkháctócđen,đangngồicạnhngài:

—Emgáinàođấy?

—ThưaĐứcGiámMục,đấylàmộtconnhện.

—Thếà,cònemkia?

—Mộtcondế.

—Vàemnày?

—Mộtconsâu.

—Thựcư,thếcòncháu?

—ThưaĐứcGiámMục,cháulàmộtconbòcạp.

Mỗimộttuviệnnhưtuviệnnàyđềucónhữngnétriêngbiệtcủanó.Đầu

thếkỷnày,Écouenlàmộttrongnhữngcáinhàấy,xinhtươivànghiêmnghị,

ở đó các cô gái nhỏ lớn lên, dưới một bóng mát thiêng liêng. Ở Écouen,

nhữngcôgáiđượcxếphàngvàođámrướcMìnhThánh,chiaranhững“cô

gáiđồngtrinh”những“côgáihoa”.Rồicònnhững“côgáilọng”,những“cô

gáibìnhhương”lànhữngcôcầmđàilọng,nhữngcôđốthươngtrướcMình

Thánh. Hoa thì các cô “gái hoa” được quyền giữ lấy. Bốn “cô gái đồng

trinh”điđằngtrước.Buổisángngàylễlớnấy,ngườitathườngnghethấyở

trongphòngngủcácemgáinhỏhỏinhau:

—Đứanàotrinhđấy?

BàCampannhắclạilờimộtemnhỏbẩytuổinóivớimộtemlớnmười

sáutuổi,côlớnđiđầuđámrước,còncônhỏđứngởđàngđuôi:

—Chịthìtrinh,cònemthìkhôngtrinh.

V

NHỮNGTRÒGIẢITRÍ

Phíatrêncửavàophòngăn,cóviếtbằngchữlớnmàuđenbàikinhnày

màngườitagọilà“Patenôtretrắng",nócócáimàunhiệmđưathẳngngười

talênthiênđường:

“Patenôtretrắngnhỏ,màChúalàm,màChúađọc,màChúađặtlênthiên

đường.Buổitốitôiđinằm,tôitrôngthấy(nguyênvăn)bathiênthầnnằm

“ngị”ởgiườngtôi,mộtởchângiường,mộtởđầugiườngvàởgiữalàĐức

Mẹ Đồng Trinh Maria. Đức Mẹ bảo tôi cứ nằm “ngị” ở giường và đừng

“ngị”gì.Chúalàchatôi,ĐứcMẹĐồngTrinhlàmẹtôi,bađấngtôngđồlà

anhtôi,banữđồngtrinhlàchịtôi.ChiếcáolótđỡmìnhChúakhiChúara

đờibaobọcthântôi.ThậptựgiáSainteMargueritevẽtrênngựctôi.ĐứcMẹ

ĐồngTrinhđirađồng,Chúakhóclóctìm“thấy”ngàiSaintJean.NgàiSaint

Jean,ngàiởđâuđếnđấy?TôiởlễAveSalusđến.Ngàicótrông“thấy”Chúa

không?Cókhông?Chúaởtrongcâythậptự,haichânbuôngthõnghaitay

đóng đinh, một chiếc mũ gai nhọn trắng trên đầu. Ai đọc ba lần lời cầu

nguyệnnàybuổichiều,balầnbuổisớm,sẽlênthiênđườngchắcchắn”.

Năm1827lờinguyệnấyđãbiếnmấtdướibalầnvôitrắng.Bâygiờlời

nguyệnấycũngđangmờdầntrongkýứccủavàingười,hồiấylàthiếunữ,

bâygiờlàbàgià.

Mộtcâythậptựlớntreoởtường,hoànthànhviệctrangtríphòngănnày,

màcáicửasổravàoduynhất,nhưchúngtôiđãnói,mởngayravườn.Hai

chiếcbànhẹpvớimỗibêncóghếdàigỗ,làmthànhhaidãydàisonghành,đi

từđầuđếncuốiphòngăn.Tườngtrắng,bànđen;chỉcóhaimàutangđóthay

đổinhautrongcáctuviện.Cácbữacơmcũngcóvẻkhắckhổvàthứcăncho

chínhcáctrẻlưutrúcũngkhamkhổ.Mộtmónthôi:Thịttrộnrau,haycá

muối,thếlàsangđấy.Cáithựcđơnthườngngàyngắnngủiấydànhriêng

chocáccôgáilưutrú,cũnglàmộtbiệtlệ.Cácemnhỏănvàimlặng,dưới

sựcanhgáccủamẹtrựctuần;nếucómộtconruồivôcớbayvovetráiphép

tắcthìmẹấymởvàđóngồnàomộtquyểnsáchbìagỗ.Cáiimlặngấycó

phathêmnhữngđoạnsựtíchcácvịthánh,đọcto,trênmộtcáibànnhỏ,ở

dưới chân cây thánh giá. Người đọc là một học trò lớn trực tuần. Từng

quãng,từngquãng,đặttrênbànkhôngcókhănphủ,nhữngcáichậuđấtđánh

bóngđểhọctròrửabátđĩa,hayđôikhivứtthứcănbỏđi,miếngthịtrắnhay

miếngcáươn.Làmnhưthếlàbịtrừngphạt.Ngườitagọinhữngcáichậuđất

ấylànhững“khoanhnước”.

Emnàolàmồnphảithựchiện“chứthậplưỡi”.Ởđâu?Ởdướiđất.Emđó

liếmđất.Cátbụi,kếtthúcmọivuisướngtrênđời,cótráchnhiệmtrừngphạt

nhữngchiếclánhỏđángthươngcủacánhhồngviphạmtộilíulo.

Ởtrongtuviệncómộtquyểnsáchxưanaychỉincómộtbản,màngười

tacấmđọc.ĐólàcuốnKỷLuậtcủaThánhBenoît.Thâmcungmàkhông

conmắtngoàiđờinàođượcdòmngótới:«Nemoregulas,seuconstitutiones

nostras,externiscommunicabit.»

[109]

Thếmàcáccôgáilưutrúmộthômlấytrộmđượcquyểnsáchấyvàhọ

đọcngốnngấu,đọcliêntục,thỉnhthoảngphảidừnglạivàđóngsậpquyển

sáchvìsợbịbắtgặp.Tuynhiênsựnguyhiểmlớnlaođóchỉđemlạichohọ

mộtsựthíchthúxoàng.Vàitrangrấttốinghĩavềnhữngtộicủacáccậutrai

trẻtuổi,đólànhữngđiều“lýthúnhất”màcáccôgáinhỏnàyđọcđược.

Họ chơi đùa trên một lối đi trong vườn, hai bên có hàng cây ăn quả,

khẳngkhiu.Mặcdùcósựcanhgácrấtnghiêmngặtvànhữngsựtrừngphạt

rấtnặngnề,khigiómạnhrungcây,họcũngcóthểnhặtđượcmộtquảtáo

xanh,mộtquảmơthốihaymộtquảlêsâu.Bâygiờtôinhườnglờichomột

bứcthưmàtôiđangcóởtrướcmắt,mộtbứcthưviếtcáchđâyđã25năm,

củamộtcôgáilưutrú,bâygiờlàbàCôngTước…,mộttrongnhữngphụnữ

lịchsựnhấtởParis.Tôixinkểnguyênvăn:“Chúngtôicấtgiấuquảlêhay

quảtáobằng mọi cách.Khilêngác đeo màn chemặtđểchuẩn bị ăntối,

chúngtôigiấunódướigối,đếnlúcđingủthìđemraăntronggiường.Nếu

khônglàmthếđượcthìăntronglúcđạitiểutiện”.Đólàmộtniềmkhoáitrá

lớnnhấtcủahọ.

Mộtlần,cũngtrongmộtdịpĐứcTổngGiámMụcđếnthămtuviện,một

thiếunữ,tiểuthưBouchard,cómộtchútmáuMontmorencyđánhcuộcrằng

sẽxinĐứcTổngGiámMụcchophépnghỉmộtngày.Đólàmộtchuyệnquái

gở trong một tu viện nghiêm ngặt như vậy. Người ta nhận cuộc, nhưng

khôngmộtaitincả.Đếngiâyphútquyếtđịnh,khiĐứcTổngGiámMụcđi

ngangquamặtcáccôgáilưutrú,tiểuthưBouchard,trướcsựhãihùngcủa

tấtcảcácbạn,ởtronghàngtiếnravànói:“ThưaĐứcTổngGiámMục,con

xinphépmộtngày”.TiểuthưBouchard,tươitrẻvàcao,cógươngmặthồng

hồngxinhnhấttrênđời.ĐứcĐứcTổngGiámMụcDeQuélencườivànói:

“Conyêuquýcủacha,thếnào,mộtngàythôià!Choconnghỉbangày,con

bằnglòngchứ?Chachoconnghỉbangày”.MẹNhấtkhôngbiếtnóinăng

làmsaocảkhiĐứcTổngGiámMụcđãphán.Thậtlàmộtsựđảolộnkỳquặc

trongtuviện.Nhưngcáccôgáilưutrúthìvuisướnghếtsức.Tahãytưởng

tượngcảnhxúcđộng.

Nhàtukínkhắckhổnhưthếmàbốnbứctườngcũngvẫnkhôngđủkínđể

chonhữngđammêngoàiđời,nhữngbikịch,nhữngtiểuthuyếtkhôngthể

thâmnhậpvàođây.Đểchứngminhđiềunày,chúngtôichỉghinhậnởđây

vàkểngắngọnmộtsựviệcthực,khôngaiphủnhậnđược.Tuynhiên,bản

thânsựviệccũngkhôngcómộtquanhệgì,dâydợgìvớicâuchuyệnkể

trongbộsáchnày.Chúngtôichỉkểlạisựviệcđểđộcgiảhìnhdungđược

đầyđủbộmặtcủatuviệnnày.

Thời kỳ ấy, trong tu viện có một nhân vật bí mật không phải là tu sĩ,

nhưngđượcđốixửmộtcáchrấtkínhtrọng.NgườiấytênlàbàAlbertine.

Ngườitakhôngbiếtgìvềbàcả,chỉbiếtlàbàấyđiênvàởngoàiđờithì

ngườitacoinhưbàấyđãchếtrồi.Tronguẩnkhúccủaviệcnày,theodư

luận thì có những xếp đặt cần thiết để tiến hành một cuộc hôn nhân lớn.

Ngườiphụnữấychưađầy30tuổi,dahơinâu,kháđẹp,haimắtđento,nhìn

lúcnàocũngmơmàng.Bàấycótrôngthấygìkhông?Khôngchắcđãtrông

thấygì.Bàlướtnhẹquahơnlàbướcchânđi.Bàkhôngbaogiờnóimộtlời.

Ngườitakhôngbiếtchắclàbàcóthởhaykhông.Đôicánhmũisátvàonhau

xanhxaonhưngườimớitắtthở.Cầmtaybànhưmóvàotuyếtlạnh.Bàcó

cáidángxinhđẹplạkỳcủamộtbóngma.Bàlướtchânvàođâuthìngười

bỗngthấylạnhlạnh.Mộthômmộtbàphướcthấybàđiqua,nóivớimộtbà

phướckhác:“Bàấyđinhưngườichếtrồi".Bàkiatrảlời:“Cólẽthếthật".

Ngườitakháovềbàtahàngtrămchuyện.Bàấylàđiềutòmòvôtậncủa

cáccôgáilưutrú.Ởtrongnhànguyệncómộtchỗngồitrêncaogọilàcửa

mắtbò.Chínhởchỗấy,chỉcómộtcáilỗhổngtròn,mộtmắtbò,bàtavẫn

ngồimộtmìnhđểdựcácbuổilễ,điềucấmđốivớicácbàxơkháctrongtu

viện.MộthômcómộtLinhMụccaocấptrẻđếnthuyếtgiáo:CôngTước

Rohan,nghịsĩThượng Viện Pháp, sĩquanngựlâmpháothủ đỏ hồi năm

1815,khiôngcònlàHoàngThânLéon,chếtnăm1830vớichứcHồngY

GiáoChủvàTổngGiámMụcđịaphậnBesançon.Hômấylàlầnđầutiên

ngài De Rohan truyền đạo ở tu viện Petit Picpus. Thường thường bà

Albertinevẫndựcácbuổithuyếtgiáomộtcáchbìnhthảnvàimlặnghoàn

toàn.HômấykhitrôngthấyngàiDeRohan,bànhổmngườidậyvànóito

trongcáiyênlặngcủanhànguyện:“KìaAuguste!”.Tấtcảmọingườingạc

nhiên quay nhìn về phía bà. Người giảng đạo ngước mắt lên, nhưng bà

Albertinelạingồixuốngvàtrởvềvớicáiimlặngthườngngàycủabà.Một

hơigiónhẹcủacuộcđời,mộttiasángcủasựsốngthoángquagiâyláttrên

khuônmặtđãtắtvàlạnhnhưbăng,thếrồitấtcảlạitanbiếnvàngườiđànbà

điênấylạitrởlạilàmộtcáixácchết.

Nhưnghaitiếngkiađãlàmchotấtcảnhữngaicóthểnóiđượctrongtu

viện đều bàn tán. Bao nhiêu điều trong hai tiếng “Kìa Auguste” ấy, bao

nhiêu bí ẩn phơi bày. Ngài Rohan tên tục là Auguste thật. Và chắc là bà

Albertinethuộcmộttầnglớprấtcaosang,bởivìbàquenngàiDeRohanvà

riêngbàcũngcómộtđịavịcaosang,vìbàgọimộtcáchthânmậtthếmộtvị

quýtộclớnnhưvậy.GiữabàvàngàiDeRohanchắccómộtdâyliênlạc,có

thểlàhọhàngvàchắclàgầngũilắm,vìbàbiếtcảtên“cúngcơm”củangài

DeRohan.

Hai bà Công Tước nghiêm nghị, bà Công Tước Choiseul và bà Công

Tước Sérent thường đến thăm tu viện mà hai bà được vào vì có cái đặc

quyền«Maganatesmulieres»(Quyềncủanhữngbàlớn).Haibàđếnlàmcho

cáccôgáilưutrúrấtsợhãi.Khihaibàgiàấyđiqua,nhữngcôgáinhỏđáng

thươngkiarunlênvàcúigầmmặt.

NgàiDeRohanvôtìnhkhôngbiếtlàcáccôgáilưutrúthườngđểýđến

ngài.Lúcbấygiờ,trongkhichờđợiđượcphongGiámMục,ngàimớiđược

cửlàmphụtáchoĐứcTổngGiámMụcParis.NgàiDeRohanthườnghay

đếnháttụng trong các buổi lễtrongnhànguyệncủatu viện Petit Picpus.

Không một cô gáilưu trú nào được thấymặt ngài De Rohanvì tấm màn

sergechekhuất.Nhưngngàicómộtgiọngnóiêmdịu,thanhthanhmàcáccô

gáiấycóthểnhậnravàphânbiệtđược.Ngàiđãlàmộtngựlâmpháothủ;

ngườitakểrằngngàikhéolàmdáng,vớibộtócđẹp,màuhunghạtdẻuốn

thànhcuốnxungquanhđầu,ngàicómộtcáidâylưngrộng,đen,rấtđẹpvà

cáiáochoàngđencủacáccôgáinhỏmườisáutuổiấyluônluônvấnvương

hìnhảnhngài.

Khôngcómộttiếngđộngnàobênngoàivọngvàotrongtuviện.Thếmà

cómộtnămmộttiếngsáođãlenlỏivàođây.Thậtlàmộtbiếncốvàcáccô

gáilưutrúhồiấycònnhớđếnnay.Cómộtngườithổisáoởquanhgầnđấy.

Câysáoluônluônthổimộtđiệu,mộtđiệungàynayđãxaxưalắm:“Nàng

Zétulbécủataơi!Hãyđếnđâyngựtrịtrênâmhồnta”.Mộtngàyhaibalần

điệusáoấyvéovon.Suốtmấythángtrời,cáccôgáitrẻchúýnghetiếngsáo

hànggiờ,cácmẹthìxônxao,cácbộóclàmviệcmạnh,cáchìnhphạtđổ

xuốngnhưmưa.Cáccôgáilưutrúítnhiềuaicũngmêchàngthổisáobímật.

MỗicôđềumơmìnhlànàngZétulbé.TiếngsáothìphíaphốDroitMurvọng

tới.Cáccôgáisẵnsàngchotấtcả,làmtấtcảmọiviệcphiêulưu,thửmọi

biệnpháp,đểcóthểtrôngthấy,dùchỉmộtgiâythôi,hoặcthoáng“Chàng

traitrẻ”chơisáocũngđãvôtìnhdỡnvớitấtcảcáctâmhồnấy.Cócôgáilẻn

rangoài,quacáicổngsauvàleolêngácbatrôngraphốDroitMurđểnhìn

quanhữngkẽhởgầnmái.Cũngchẳngthấygì.Mộtcôgáigiơcánhtaylên

trênđầu,quasongsắtcửavàphấtmộtchiếckhăntaytrắng.Haicôtáobạo

hơnnữađãtìmcáchtrèolênđượcmáinhà,liềumạngvàcuốicùngnhìnthấy

“Chàngtraitrẻ”ấy.Đólàmộtôngquýtộcgià,xuấtcảnhtrởvề

[110]

naymù

vàsasút.Ôngtathổisáotrongcáigácxép,sátmáinhàđểgiảimuộn.

VI

TUVIỆNNHỎ

Trong phạm vi tu viện Petit Picpus có ba ngôi nhà riêng biệt hẳn với

nhau:Đạituviệncácnữtusĩở,nhàlưutrúcủacáccôhọctrònhỏvàngôi

nhàvẫngọilàtiểutuviện.Đâylàmộtngôinhàcóvườn,trongđóởchung

đụngtấtcảcáctusĩgiàcủanhiềudòngtu,nhữngngườicònsótlạicủacác

nhàtukínmàCáchMạngđãxóabỏ.Mộttậphợpxáotrộncủatấtcảcác

màuđen,xám,trắngcủatấtcảcácdònghội,tấtcảcácloạicóthểcó,mà

người ta có thể gọi - nếu được phép ghép hai chữ này - một thứ tu viện

Arlequin.

[111]

TừngàylậpĐếChế,nhữngnữtusĩphântán,lạcloàiđángthươngnàyđã

đượctrởvềđâyẩnnáudướicánhcủacácbàBernardinesBénédictines.Nhà

Nướcchohọmộtphụcấpnhỏ.CácbàPetitPicpusđãsốtsắngđónhọvề.

Thậtlàmộtsựphatrộnkỳlạ.Mỗingườitheokỷluậtriêngcủadòngmình.

Đôikhicáccôhọctròlưutrúđượcphép,coinhưmộtbuổigiảitrílớn,đến

thămhọ,vìvậymàkýứccủacáccôgáitrẻnàycònnhớvớinhiềukỷniệm

khác,kỷniệmcủacácmẹSaintBasile,mẹSainteScolastiquevàmẹJacob.

Mộttrongnhữngngườiởđậuấyđãgầnnhưtrởvềnhàmình,đólàmột

nữtusĩdòngSainteAure,ngườiduynhấtcủadòngnàycònsótlại.Tuviện

SainteAure,từđầuthếkỷmườitámchínhlàcáinhàPetitPicpusnày,vềsau

trởthànhsởhữucủacácbàBernardinesBénédictinescủaMartinVerga.Con

ngườirấtngoanđạonàytiềutụy,nghèokhổnênkhôngmặcbộáotrắngrực

rỡvớicáiyếmđỏcủadòngtunữa,màchỉgiữbộáođómặcchomộtngười

gỗmàđôikhibàvuivẻphôchomọingườixemvàkhichếtbàđểlạichotu

viện.Năm1824,cảdòngtuấychỉcònmộtngười,ngàynaychỉcònlạimột

connộm.

Ngoàicácmẹđángkínhấy,mộtvàiphụnữgiàngoàiđời,cũngnhưbà

Albertine,đãđượcphépMẹNhấtvàongụtrongtiểutuviện.Trongsốnhững

ngườinàycóbàBeaufortD’HautpoulvàbàNamTướcDufresne.Một bà

nữamàởtuviệnngườitachỉbiếtvìcáitiếngồnàokhibàxỉmũi.Cáccô

họctròđãđặtchobàcáitên“XỉMũiTo”.

Vàonhữngnăm1820hay1821bàGenlis,hồiđóbàđangbiêntậpmột

tậpsanđịnhkỳtênlàDũngCảm,cũngxinvàolưutrúởtuviệnPetitPicpus,

CôngTướcOrléansgiớithiệubà.Cái tổ ong xôn xao lên; các mẹ tư vấn

cũngrunsợ.VìbàGenlisđãtừngviếttiểuthuyết.Nhưngbàbảorằngbàlà

ngườiđầutiênghétnhữngtiểuthuyếtcủabà,vảlạibàđãđếnmộtcáituổi

saymêđạoghêgớm.Chúaphùhộvànhờônghoàngkianữa,bàđượcnhận

vàoởtuviện.Nhưngchỉsáuthánghaytámthángsaubàxinra,vớilýdolà

vườntuviệnítbóngmát.Cácbàtusĩthìrấtmừng.Tuyđãrấtgià,bàGenlis

vẫnchơithụcầmvàchơirấthay.Khirađibàcònđểlạidấuvếtcủabàtrong

phòng.BàGenlismêtínvàgiỏichữLaTinh.Hainétđópháchọahìnhảnh

bàkhátốt.Chỉcáchđâyvàinăm,ngườitacònthấydánởtrongmộtcáitủ

nhỏởphòngbà,cáitủbàvẫncấttiềnvàđồtrangsức,nămcâuthơchữLa

Tinhnàymàchínhtaybàđãviếtbằngmựcđỏtrêngiấyvàng,nămcâuthơ

màbàcholàcóphéplàmchokẻtrộmsợhãi:

«“Nhữngtộikhácnhautreotrênbathâncây.

DismasvàGesmasquyềnphépChúađứngtrunggian.

XétxửcảDismaskiêuhãnhvàGesmasthấphèn.

Quyềnphéptốicaogìngiữchúngtavàlợiíchchúngta.

Hiếndângnhữngthứđóphảiđâulàmấtmátthiệtthòi".»

NguyênvănLaTinhnhưsau:

«Imparibusmeritispendenttriacorporaramis:

DismasetGesmas,mediaestdivinapotestas;

AltapetitDismas,infelix,infima,Gesmas.

Nosetresnostrasconservetsummapotestas.

Hosversusdicas,netufurtotuaperdas.»

NhữngcâuthơấyviếttheotiếngLaTinhthếkỷthứsáunêulênmộtvấn

đề:CóphảihaitênkẻtrộmtrênnúiCalvairetênlàDismasvàGesmashaylà

DismasvàGestas,nhưthôngthườngngườitanói:Cáichínhtảmớinàycó

thểkhôngvừaýngàiTửTướcDeGestasthếkỷtrước.Ngàitựxưngmìnhlà

dòng dõi của tên ăn trộm xấu xa kia. Ngoài ra cái phép mầu nhiệm của

nhữngcâuthơấylàmộtđiềutintưởngchắcchắnđốivớidòngCứuThế.

Nhàthờcủatuviện,xâydựngđặcbiệtđểngăncáchhẳnđạituviệnvới

nhàlưutrú,tấtnhiênlànhàthờchungcủađạituviện,tiểutuviệnvàcủanhà

lưutrú.Cả người ngoàicũngcóthểvào lễ nhàthờnàybằngmột lối cửa

riêngmởrangoàiphố.Nhưngnhàthờđãđượcxếpđặtđểkhôngmộtngười

nàotrongtuviệncóthểnhìnđượcmặtmộtngườiởngoài.Tahãyhìnhdung

mộtcáinhàthờmàsànhátbịmộtbàntaykhổnglồkéolênvàgấplại,nên

khôngnhưởtrongcácnhàthờthườnglàmộtgiantiếpsaubànthờ,màlà

một cái buồng hay cái hang tối ở bên tay phải người đứng làm lễ. Gian

buồngấyđượcchelạibởicáimàncaohơnhaimétđãnóiởtrên;trongbóng

tốicủacáimànấy,hãydồnxếptrênnhữngchiếcghếgỗ,cácbàtusĩhát

kinhởbêntrái,nhữngcôgáilưutrúbênphải,rồinhữngbàphụcvụ,những

bàmớivàodòngởtrongcùng,thếlàbạncómộthìnhảnhnhữngnhàtuhành

trongtuviệnPetitPicpustrongmộtbuổilễthánh.Cáihangtốiấy,màngười

tavẫngọilàsànhát,thôngsangnhàtukínbằngmộtdãyhànhlang.Nhàthờ

chỉcócửanhìnravườn.Mỗilầncácbàtusĩđidựlễ,màkỷluậtbắtbuộc

phảiyên lặng,thìngườingoàichỉ cóthểbiết đượcsựcó mặtcủa họqua

tiếngvachạmcủacáigờgỗdướighếnhôlênhayhạxuống.

VII

VÀIHÌNHDÁNGCỦACÁIBÓNGTỐIẤY

Trongkhoảngthờigiansáunăm,từ1819đếnnăm1825,MẹNhấtcủatu

việnlàtiểuthưDeBlemeur,màtênđạolàmẹInnocente.Mẹthuộcdònghọ

MargueriteDeBlemeurtácgiảquyểnsách:SựTíchCácThánhDòngSaint

Benoît.Mẹđãđượctáicử.Mẹtrạcsáumươi,ngườithấpbéo,“hátnhưmột

cáichĩnhrè”;nhưnóitrongmộtbứcthưmàchúngtôiđãnhắcđến;ngoàira

thìrấttốt,ngườiduynhấtvuitínhtrongtuviệnmàcũngvìthếmàđượckính

mến.

MẹInnocentethừahưởngcáithôngtháicủabàtổtronghọMarguerite,bà

Daciercủadòngtu.

[112]

Mẹgiỏivănchương,uyênthâm,báchọc,hiểubiết

nhiều,lạilàmộtsửgiakiểuriêng,mộtbồchữLaTinh,mộtbồchữHyLạp,

mộtbồchữHébreu,nênlàmộtBénédictinshơnlàmộtBénédictines.

[113]

MẹNhìlàmộtbàtusĩgià,ngườiTâyBanNha,hầunhưlòa,gọilàmẹ

Cineres.NhữngmẹtưvấnđángkểlàmẹSainteHonorinethủquỹ;mẹSainte

Gertrude,giáonhấtcủacácbàmớinhậpdòng;mẹSainteAnge,giáonhì;mẹ

Annonciation,giữkhođồlễcủanhàthờ;mẹSaintAugustin,ytá,ngườiduy

nhấtđộcáctrongtuviện;rồiđếnmẹSainteMechtilde(tiểuthưGauvain),rất

trẻ,cómộtgiọngháttuyệthay;mẹDesAnges(tiểuthưDrouet),trướcđãở

tu viện Filles Dieuvà tu viện Trésor,giữa hai tỉnh Gisors và Magny; mẹ

Saint Joseph (tiểu thư Cogolludo); mẹ Sainte Adélaïde (tiểu thư

D’Auverney); mẹ Miséricorde (tiểu thư De Cifuentes bị lôi cuốn bởi khổ

hạnh); mẹ Compassion (tiểu thư Miltière, sáu mươi tuổi còn được nhập

dòng, tuy là trái với điều lệ, rất giàu); mẹ Providence (tiểu thư De

Laudinière);mẹPrésentation(tiểuthưDeSiguenza)năm1847làMẹNhất;

vàcuốicùngmẹSainteCéligne(chịcủanhàđiêukhắcCeracchi),sauđóhóa

điên; và mẹ Sainte Chantal (tiểu thư De Suzon) cũng hóa điên. Trong số

nhữngbàđẹpnhấtcòncómộtthiếunữhămbatuổirấtxinh,ngườiởđảo

Bourbons,concháucủaHiệpSĩRoze,nhưngởđâytênlàmẹAssomption.

MẹSainteMechtildephụtráchviệchátvàđoànhợpxướngcủanhàthờ,

thườnghuyđộngcáccôhọctròlưutrú.Thườngmẹhuyđộngcảmộtnhóm

đầyđủnghĩalàbảyem,từ10đến16tuổithôi,giọnghátvàtầmvóchợp

nhau,mẹbảođứnghát,xếphàngcạnhnhau,theolứatuổi,từcôbénhấtđến

côlớnnhất,nhưlàmộtbộsáothiếunữ,mộtthứsáosốngcủathầnPan,xếp

bằngnhữngthiênthần.

Trongcácbàphụcvụ,nhữngngườimàcáccôhọctròlưutrúquýnhấtlà

bàSainte Euphrasie,bàSainte Marguerite,bàSainte Marthecóbệnh thần

kinhvàbàSaintMichel,cómộtcáimũidàilàmcáccôhọctròcười.

Tấtcảcácbàđềurấthiềndịuđốivớicácemgáinhỏấy.Họchỉnghiêm

khắcđốivớibảnthânhọ.Chỉnhàlưutrúmớiđốtlửasưởi.Mónănhàng

ngàycủanhàlưutrúsovớibữaăncủatuviệnlàmónănsang.Thêmvàođó

trămsựsănsóckhác.Nhưngkhimộtemnhỏđếngầnmộtnữtusĩvànóivới

bà,thìkhôngbaogiờbàtrảlời.

Cáikỷluậtimlặngấyđãđemlạihậuquảlàtrongtuviệnngườitalấy

mấttiếngnóicủaconngườivàtraochonhữngvậtvôtrivôgiác.Khithìquả

chuôngcủanhàthờlêntiếng,khithìchiếcnhạccủangườilàmvườn.Một

cáichuôngrấtkêu,đặtbêncạnhbàgácvàcóthểnghethấybấtcứởđâu

trongtuviện,vớinhữngnhịpkhácnhaunhưquamộtthứmáyviễnthoại;

báotấtcảmọihoạtđộngtrongsinhhoạtvậtchấtcủatuviện.Nócũngcóthể

dùngđểgọi,khicần,ngườinàyhayngườikháclênbuồngkhách;mỗingười,

mỗivậtđềucótínhiệuriêng.MẹNhấtlàmộtmột,MẹNhìlàmộtvàhai,

sáunămlàgiờlênlớp.Thànhrahọctròkhôngbaogiờbảo:Vàolớphọc,mà

chỉnói:đisáunăm.BốnbốnlàtínhiệucủabàDeGenlis.Tínhiệunày,nghe

thấyluôn.Nhữngngườinàokhôngphúchậu,thươngngườithìbảo:Đồquỷ

bốn.Mườichíntiếngbáohiệumộtsựviệclớnlao,đólàviệcmởcổngkhóa,

mộttấmsắtghêrợnlônhônhữngchốt,chỉquaytrênbảnlềkhinàoĐức

TổngGiámMụcđếntuviện.

Trừ Đức Tổng Giám Mục và người làm vườn như chúng tôi đã nói,

khôngcómộtngườiđànôngnàovàođượctuviện.Cáccôgáilưutrúcòn

đượcthấyhaingườinữa:Chatuyênúy,giáosĩBanès,giàvàxấu,màcácem

cóthểnhìnthấytrênsànhát,quamộtchấnsongsắt;ngườinữalàthầydạy

vẽ, ông Ansiaux, mà bức thư chúng tôi sơ lược nhắc đến đã gọi là ông

Ansiauxvàđặttênlàlãogià“còngkinhtởm".

Rõrànglànhữngngườiđànôngnàyđềuđãđượcchọnlọc.

Đólàcáinhàtukỳlạấy.

VIII

SAUQUẢTIMĐÁ

[114]

Saukhiđãmôtảcáivẻmặttinhthần,cũngnênnóivàilờivềhìnhdáng

vật chất của tu viện Petit Picpus. Độc giả cũng là mường tượng được ít

nhiều.

TuviệnPetitPicpusSaintAntoinechiếmhầuhếtdiệntíchcáihìnhthang

tạonêndocácphốPolonceau,DroitMur,phốnhỏPicpusvàcáingõcụtcòn

thấyghitênAumaraistrongcácbảnđồcũ.Bốnphốnàybaoquanhcáchình

thangấy,nhưmộtcáihào.Tuviệngồmcómấytòanhàvàmộtcáivườn.

Ngôinhàchính,nhìntoàndiệnlàsựnốitiếpcủanhiềungôinhàlaitạp,nếu

đứngtrêncaonhìnxuốngthìnhữngngôinhàđóvẽthànhhìnhmộtcáigiá

treocổnàylàcảcáikhúcnằmdàitheophốDroitMur,từphốnhỏPicpus

đếnphốPolonceau;gọngnhỏcủacộttreocổlàcáimặttiềncủamộtnhàcao,

màuxám,trôngnghiêmnghị,cógióngsắtnhìnraphốnhỏPicpus:Cáicổng

lớnsốnhà62ởcuốicáigọngnhỏnày.Vàokhoảnggiữamặttiềnngôinhà

cómộtcáicửacũthấp,hìnhtòvò,bụitrođãlàmbạcmàu,đầymạngnhện,

chỉmởmộthaitiếngđồnghồngàychủnhậtvàtrongnhữngtrườnghợphãn

hữuđưaquantàimộtnữtusĩ,rangoàituviện.Đólàcáicổngravàocông

khaicủanhàthờ.Cáikhuỷucủagiátreocổlàmộtgianbuồngvuông,nơi

làmlễmàcácbàxơgọilàDépense.Cáigọngdàilàphòngởcủabàmẹ,các

bàvàkhucácbàmớivàodòng.Gọngngắnlànhàbếp,nhàăn,songsongvới

nhàtukínvànhàthờ.Giữacổngsốnhà62vàgócngõcụtAumaraislànhà

lưutrúcủacáccôgáinhỏmàngoàiđườngkhôngtrôngthấyđược.Diệntích

cònlạicủahìnhthanglàkhuvườn,thấphơnmặtđườngphốPolonceaurất

nhiều,thànhranhữngbứctườngbaoquanhnhìntừbêntrongcaohơnlàtừ

bênngoài.Mặtvườnhơinhôlênmộtítởgiữamộtmôđất,trênmôđấtcó

mộtcâythôngđẹp,nhọn,hìnhchópnón;từcâythôngấy,nhưtừcáinúm

tròncủamộtcáimộc,xuấtphátbốnlốiđilớnvàtámlốiđinhỏ,cứhailối

nhỏnằmgiữahailốilớn,thànhranếutuviệnhìnhtrònthìbảnđồcáclốiđi

sẽlàhìnhmộtcáithậptựđặttrênmộtbánhxe.Cáclốiđidàingắnđềudẫn

tớicácbứctườnglônhô,khôngđều,baoquanhkhuvườnvàđềucótrồng

phúcbồntử.Cuốivườncómộtlốiđilớntrồngnhữngcâybạchdươngto,

chạytừngôinhànátcủatuviệncũởgócphốDroitMurđếnngôinhàcủa

tiểutuviện,ởgócphốAumarais.Trướcmặttuviệnnhỏcómộtkhuvườn

vẫngọilàvườnnhỏ.Thêmvàođấymộtcáisânvàtấtcảnhữnggóc,những

xóhìnhthànhgiữacácngôinhà,nhữngbứctườngnhàgiam,thêmvàotoàn

bộviễncảnhvàxungquanh,cáidãymáinhàđen,bênkiaphốPolonceau,thì

cóthểhìnhdungđượctrọnvẹnnhàtuPetitPicpuscủacácbàBénédictines

cáchđâybốnmươilămnăm.Cáinhàtuthiêngliêngnàyđãđượcdựngtrên

một bãi đánh cầu nổi tiếng từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI mang cái tên:

“Sòngbạccủamườimộtngànconquỷ".

TấtcảnhữngphốấylànhữngphốcổnhấtcủaParis.NhữngcáitênDroit

Mur,Aumaraisrấtxưa;nhữngđườngphốmangnhữngcáitênấylạicònxưa

hơn.NgõAumaraistrướcđãmangtênngõMaugout;phốDroitMur từng

mangtênphốÉglantiers,

[115]

vìChúađãlàmchonởhoatrướckhiconngười

đẽođá.

IX

MỘTTHẾKỶSAUTẤMMẠNG

VìchúngtôiđangkểlạimộtsốchitiếtvềlịchsửcủatuviệnPetitPicpus

vàđãmạnhdạntrổmộtcáicửasổđểnhìnvàocáinhàkínđáonày,chúngtôi

cũng xin độc giả cho phép kể một chuyện nhỏ nữa, không liên quan đến

cuốnsáchnày,nhưngtiêubiểuvàbổíchvìchuyệnấychochúngtahiểu

rằngnhàtukínnàycũngcónhữngnhânvậtđộcđáocủanó.

Ở trong tu viện ngày trước có một bà già một trăm tuổi ở nhà tu

Fontevraultđến.TrướcCáchMạngbàđãsốngtrongxãhộithượnglưu.Bà

thườngnhắcđếnngàiDeMiromesnil,ThượngThưBộTưPhápdướitriều

vuaLouisXVIvàmộtbàChánhÁnmàbàrấtquenthuộc.Điềuthíchthúvà

tựhàocủabàlàluônnhắcđếnhaicáitênấytrongbấtcứcâuchuyệnnào.Bà

nóirấtnhiềuđiềukỳdiệuvềtuviệnFontevrault,bàbảonónhưlàmộtthành

phốvàởtrongtuviệncócảnhữngđườngphố.BànóigiọngPicardlàmcho

cáccôlưutrúbuồncười.Nămnàobàcũngkhấnnguyệnlạimộtlầnvàkhi

làmlễkhấnnguyện,bànóivớivịLinhMụcchủlễ:“ĐứcChaSaintFrançois

đãtraochoĐứcChaSaintJulien,ĐứcChaSaintJulienđãtraochoĐứcCha

SaintEusèbe,ĐứcChaSaintEusèbeđãtraochoĐứcChaSaintProcope…

vànhưthếconxintraochocha”.Cáccôgáilưutrúthahồcười,khôngphải

cườithầm,màcườisautấmmạngchemặt.Nhữngtiếngkhúckhíchđáng

yêunénlạikhiếncácmẹtưvấncaumày.

Mộtlầnkhácbàlãotrămtuổiấykểlạichuyệnxưa.Bàbảokhibàcòntrẻ,

cáctusĩdòngBernardinschẳngchịuthuabọnlínhngựlâmpháothủ.Thậtlà

mộtthếkỷồnào,nhưngđólàthếkỷ18.BàkểlạitụccủaxứChampenoise

vàxứBourgogneuốngbốnthứrượu.TrướcCáchMạngkhimộtnhàquyền

quý,mộtvịThốngChế,mộtÔngHoàng,mộtCôngTước,mộtôngnghịđi

ngangquamộtthànhphốxứBourgognehayxứChampenoise,thìpháiđoàn

thànhphốđếnchúcmừngvàdângrượutrongbốncáibáthìnhconthuyền

bằngbạc,đựngbốnthứrượukhácnhau.Bátthứnhấtghi:Rượukhỉ,bátthứ

hai:Rượusưtử,bátthứba:Rượucừuvàbátthứtư:Rượulợn.Bốnchữghi

chúđónóilênbốnbậcthangmàngườisayrượulầnlượttụtxuống.Độsay

thứnhấtlàmchongườitavuicười,độsaythứhailàmchongườitatứcgiận,

độsaythứbalàmchongườitađầnđộn,độsaythứtưlàmchongườitahóa

súcvật.

Bàgiấuởtrongmộtcáitủluônluônkhóamộtvậtbímậtmàbàquýlắm.

KỷluậtnhàtuFontevraultkhôngcấmđiềuđó.Bàkhôngchoaixemvậtquý

ấy.Bàđóngcửaphòng,kỷluậtcủadòngtuchophépvàbàgiấumọingười,

mỗikhibàmuốnngắmvậtấy.Nếungoàihànhlangcótiếngngườiđi,tứcthì

bàđóngcửatủhếtsứcnhanhvớiđôibàntaygiàyếucủabà.Nếuainhắcđến

vậtđó,thìbàimlặngngay,tuybàxưanayvẫnhaynói.Nhữngngườitòmò

nhấtcũngđànhchịuthuatrướcsựimlặngcủabàvànhữngngườibềnbỉ

nhấtcũngphảilùitrướcquyếttâmcủabà.Chuyệnấycũnglàđầuđềbàntán

củatấtcảnhữngaivôcôngrồinghề,haybuồnchántrongtuviện.Vậtquý

báuvàbímậtấy,cáikhotàngcủabàlãotrămtuổiấylàcáigì?Chắclàmột

quyểnThánhKinh,mộtchuỗitrànghạtđặcbiệt,mộtthánhtíchnàochăng?

Ngườitathahồphỏngđoán.Khibàlãochết,ngườitachạyvộiđếncáitủ,

vộivượtcảlễđộ,ngườitamởtủvàtìmthấyvậtđó,bọctrongbalầnvảinhư

mộthìnhthánh.NólàmộtcáiđĩaFaënzacóvẽhìnhnhữngthầnáitìnhbay

bổnglêntrờivàbịmộtđoàndượcsĩđuổitheonhữngốngtiêmkhổnglồ.

Cuộcsănđuổinàyđiểmxuyếtkhôngítvẻmặtcaucóvànhiềudángđiệu

khôihài:Mộtthầnáitìnhxinhxắnđãbịxiênthủng,giãygiụa,đậpđôicánh

nhỏ,cốchạythoát.Nhưngthằnghềkiacườimộtcáchquỷquái,ghêrợn.Ý

nghĩa:Áitìnhthuacơnđaubụng.Cáiđĩangộnghĩnhnày,cáiđĩacólẽđã

gợichoMolièremộtmànhàikịchnăm1845,vẫnhaycònbàybán ởcửa

hàngbánđồcũphốBeaumarchais.

Bàgiàkhôngmuốntiếpkháchnàobênngoài,bởivì,theoýbà,cáiphòng

tiếpkháchbuồnquá.

X

NGUỒNGỐCDÒNG“CHẦUMÌNHTHÁNHHÀNG

NGÀY”

Vảlạicáiphòngkháchgầnnhưnhàmồấymàchúngtôiđãpháchọa,chỉ

làmộtđặcđiểmriêngcủatuviệnnày:Phòngnóichuyệncủacáctuviện

kháckhôngnghiêmnghịnhưvậy.ĐặcbiệtởtuviệnphốTemple,thựcrathì

thuộcmộtdòngtukhác,cửavánđenđượcthaybằngnhữngmàncửamàu

nâuvàcảphòngnóichuyệnnữalàmộtphòngkháchcósàngỗ,cửasổcó

viềnsatrắngvàởtrêntườngcóđủtấtcảcácthứkhungảnh,mộtchândung

củamộtbàBénédictinesmặtkhôngcómạngche,nhữngtranhhoasơndầu

vàcảcái“ĐầuThổ”

[116]

nữa.

TuviệnphốTemplenàytrướclàtuviệncủacácbàBénédictinesdòngtu

“Chầu Mình Thánh Hàng Ngày”, khác các bà Bénédictines thuộc phái

Cîteaux.Dòngtu“ChầuMìnhThánhHàngNgày”khônglâuđờilắm,lịchsử

củanókhôngquáhaitrămnăm.Năm1649“ThánhThể"bịxúcphạmhai

lần, chỉ cách nhau vài ngày ở trong hai nhà thờ thành phố Paris, nhà thờ

SaintSulpice vànhàthờSaintJean Grève,mộtsự xúcphạmghê gớmvà

hiếmthấylàmchonhândâncảthànhphốxúcđộng.ĐứcGiámMụcSaint

GermainDesPrésđãphảiralệnhtổchứcmộtđámrướcthánhtrọngthểcó

đủmặtcácgiáosĩđịahạtngàivàcóĐứcChasứthầnTòaThánhlàmlễ.

Nhưngsựchuộctộiấy,đốivớihaibàngoanđạođángkính,bàCourtin,Hầu

TướcDeBoucsvàbàHầuTướcChâteauvieuxthìvẫnkhôngđủ.Việcxúc

phạmđến“ThánhThểrấtthiêngliêng”,tuyrằngchốclát,vẫnluônámảnh

linhhồnmộđạocủahaibà.Đốivớihaibàtộiấychỉcóthểchuộclạivớimột

sự“ChầuMìnhThánhHàngNgày”trongmộttuviệnnữ:Cảhaibà,mộtbà

năm1652,mộtbànăm1653,đãtặngchomẹCatherineDeBar,còngọilà

mẹThánhThể,nữtusĩdòngBénédictines,nhữngsốtiềnlớnđểlập,vớimục

đích sùng đạo ấy, một trưởng viện dòng Saint Benoît. Lệnh đầu tiên cho

phépmẹCatherineDeBarlậptuviệndoĐứcChaDeMetz,ViệnTrưởngtu

việnSaintGermainkývớiđiềukiệnlànhữngcôthiếunữ“chỉđượcvàotu

việnnàynếuđemtớimộtlợitứcbatrămfrancs”,nghĩalàphảicómộtcái

vốnsáungànfrancs.SaulệnhcủaĐứcChaSaintGermainthìcósắcchỉcho

phépcủanhàvuavàtấtcảhiếnchương,quychếcủatuviệnvớisắcchỉcủa

nhàvuađềuđãđượcđăngkýnăm1654ởViệnQuảnLýTàiChínhQuốc

GiatrongPhápViệnnhàvua.

Đólà nguồn gốc và sự công nhậnchínhthứccủatu viện “Chầu Mình

ThánhHàngNgày”ởParis.Tuviệnthứnhấtcủadòngnàyđượcxâydựng

hoàn toàn mới ở phố Cassette với tiền của hai bà De Boucs và De

Châteauvieux.

Dòngtunày,nhưngườiđãbiết,khôngphảicùngmộtdòngvớicácbà

Bénédictines gọi là dòng Cîteaux. Dòng này thuộc Tu Viện Trưởng Saint

GermainDesPrés,cũngnhưcácbàSacréCœurthuộcsựchỉhuycủacácbề

trên Jésuites và các bà phúc thiện thuộc sự chỉ huy của các bề trên dòng

Lazaristes.

DòngnàycũngkháchẳndòngcácbàBernardinescủatuviệnPetitPicpus

mà chúng tôi vừa phác họa cảnh bên trong. Năm 1657 Giáo Hoàng

Alexandre VII đã cho phép trong một thông lệnh đặc biệt, các bà

Bernardines Bénédictines ở tuviện Petit Picpus “Chầu Mình Thánh Hàng

Ngày”nhưcácbàBénédictinesdòng“ThánhThể”.Tuyvậyhaidòngtunày

vẫnđứngriêngrẽ.

XI

TUVIỆNPETITPICPUSKHÔNGCÒNNỮA

ĐầuthờikỳQuânChủPhụcHưng,tuviệnPetitPicpussuytàn,trongsự

suytànchungcủacảdòngtunàysauthếkỷ18,cùngvớitấtcảcácdòngtu

CôngGiáonóichung.Chiêmngưỡngcũngnhưcầunguyệntrờilàmộtnhu

cầutinhthầncủanhânloại;nhưngcũngnhưtấtcảcáigìmàCáchMạngđã

tácđộngđến,nhucầunàycũngsẽthayđổivàtừchỗchốnglạisựtiếnbộxã

hội,nóđãtrởthànhthuậnlợichosựtiếnbộấy.

TuviệnPetitPicpusvắngvẻđirấtnhanh.Năm1840tuviệnnhỏkhông

cònnữa.Nhàlưutrúcũngkhôngcòn.Khôngcònnhữngbàgià,cũngkhông

cònnhữngcôgáibé.Loạinàythìchết.Loạikiathìđi.Volaverunt(Họđã

bayđi).

Kỷluậtcủadòng“ChầuMìnhThánhHàngNgày”khắckhổquálàmcho

mọingườisợ:Ngườitangạikhôngmuốnvàodòng.Dòngkhôngthêmđược

tínđồ.Năm1848,đâyđócònmộtvàibàphụcvụ,nhưngxướngThánhKinh

thìkhôngcònai.Trướcđâybốnmươinămcòngầnmộttrămbà,cáchđây

mườilămnăm chỉ còn haimươitám.Bâygiờ còn được bao nhiêu?Năm

1847, Mẹ Nhất còn trẻ, điều này chứng tỏ là phạm vi những người được

chọnrúthẹpđi.MẹNhấtchưađầybốnmươituổi.Càngvắngthìcàngmệt

nhọc;côngviệccủamỗingườinặngnhọchơn.Bâygiờngườitathấyđãđến

gầncáithờikỳchỉcònđộmươimườihaiđôivaiđaukhổvàcúikhomđể

gánhváccáikỷluậtnặngnềcủaSaintBenoît.Cáigánhnặngkhắcnghiệtấy

vẫnnguyênvẹnkhituviệnvắngvẻcũngnhưlúcđôngngười.Nónặngtrĩu,

nóđèbẹpconngườichonênhọchếtdần.Khitácgiảcuốnsáchnàycònở

Paris,haibàđãchết,mộtngườihaimươilămtuổi,mộtngườihaimươiba

tuổi.BànàycóthểnóicáilờicủaJuliaAlpinula:“Tôinằmđây,tôiđãsống

haimươibanămtròn".

[117]

Vìsựsuyđồiấymàtuviệnđãthôikhôngđảm

nhậnviệcgiáodụccáccôgáinhỏ.

Chúngtôikhôngthểđiquacáinhàkỳlạnày,cáinhàkhôngaibiết,tối

tăm, mà không vào, không dắt theo những người cùng đi với chúng tôi,

những người đang nghe chúng tôi kể câu chuyện buồn thảm của Jean

Valjean,chắccũngcómộtvàibạnthấylàbổíchchohọ.Chúngtađãnhìn

quavàocáituviệnđầyrẫynhữngtụchànhđạocũkỹmàrấtmớilạđốivới

chúngtabâygiờ.Đólàcáivườncấm:Hortusconclusus.

[118]

Chúngtađãkể

chitiếtcủanơinàymộtcáchtỉmỉvàkínhcẩn,trongchừngmựckínhcẩnvà

tỉmỉcóthểdunghòanhauđược.Chúngtôikhônghiểuđượctấtcảmọiđiều,

nhưngchúngtôikhôngthóamạcáigì.Chúngtôiđứngởgiữa,cùngcáchxa

cáitunghôcủaJosèpheDeMaistre,dẫntớithầnthánhhóakẻđaophủvàcái

cườingạonghễcủaVoltairechếgiễucảcâythậptự.Lýluậnkhônghợplý

củaVoltaire,nóiquamộtchútthôi;bởivìVoltairecũngcóthểbàochữacho

JésusChristnhưđãbàochữachoCalasvàđốivớicảnhữngaikhôngtin

tưởngởnhữngchuyệnđầuthaicủathầnthánhthìýnghĩacủathậptựgiálà

gì?Làbậchiềnbịgiếthại.

ỞthếkỷXIXýthứctôngiáotrảiquamộtcuộckhủnghoảng.Ngườita

quênđinhiềuchuyện,nhưthếlàđúng,quýhồlàkhiquêncáinàythìhọc

đượccáikhác.Đừngđểchỗhổngtrongtráitimconngười.Cópháđổ,đó

cũnglàmộtviệctốt,nhưngvớiđiềukiệnphảicóxâydựngtiếptheo.

Trongkhichờđợi,tahãynghiêncứunhữngcáikhôngcònnữa.Cầnphải

hiểunhữngcáiđó,dùchỉđểtránhnhữngcáiđóthôi.Nhữngcáibắtchước

quákhứmangnhữngtêngiảvàdễdàngtựnhậnlàtươnglai.Cáibóngma

hiệnvềấylàquákhứđãtrìnhgiấythônghànhgiả.Chúngtaphảithấycái

bẫyđóvàphảiđềphòng.Quákhứcómộtbộmặt;sựmêtínvàmộtcáimặt

nạlàsựgiảdối.Tahãyvạchrõbộmặtkiavàhãygiậtbỏcáimặtnạnọ.

Còncáctuviện,đólàmộtvấnđềphứctạp.Vấnđềvănminh:Vănminh

kếtáncáctuviện;vấnđềtựdo:Tựdobảovệcáctuviện.

QUYỂNVII

TRONGDẤUNGOẶCĐƠN

I

NHÀTU,ÝNIỆM

Quyểnsáchnàylàmộttấmthảmkịchmànhânvậtthứnhấtlàvôbiên.

Conngườilànhânvậtthứhai.

Thếrồi,vìtrênconđườngcủachúngtacómộtnhàtu,chúngtaphảiđi

vàonhàtuấy.Vìsao?Bởivìnhàtu,PhươngĐôngcó,PhươngTâycó,ngày

xưacó,ngàynaycũngcó,đạothiênnhiên,ĐạoPhật,ĐạoHồicũngnhưđạo

Catholiquecũngcó.Nhàtulàmộtbộmáyquanghọcmàconngườidùngđể

soivàovôbiên.

Đâykhôngphảilàchỗkhaitriểnquámứcđộmộtvàiýniệm,tuyvậy,

mặcdầugìngiữtriệtđểsựdèdặt,nhữnggiớihạnvàcảniềmcôngphẫn,

chúngtôiphảinóirằng,mỗikhigặptrongmộtconngườicáivôbiên,được

hiểuđúnghayhiểusai,chúngtôicũngcảmthấymộtniềmtônkính.Ởtrong

nhàthờDoThái,trongthánhthấtĐạoHồi,trongchùaPhật,trongmiếumạo

củangườidađỏ,ởđâucũngcómộtmặtxấuxamàtaghêtởmvàmộtmặt

caosiêumàtatônthờ.Mộtsựchiêmngưỡngchotrítuệ,mộtsựmơmộng

vôbiên;ánhsángphảnchiếucủaChúa,trêncácbứctườngnhânloại.

II

NHÀTU,SỰKIỆNLỊCHSỬ

Đứngvềphươngdiệnlịchsử,phươngdiệnlýtrívàchânlý,chếđộnhàtu

đềubịkếtán.

Cácnhà tu,khiquá đôngtrongmột nước,lànhững cáinútlàm nghẽn

giaothông,nhữngtổchứckềnhcàngvướngvít,nhữngtrungtâmlườibiếng

ởnhữngchỗphảicónhữngcơsởlaođộng.Nhữngnhàtuđốivớitậpthể

rộnglớncủaxãhộicũngnhưtầmgửimọctrêncâysồi,nhưcáimụncóc

mọctrênthânngười.Nómàpháttriển,phìnhra,thìxãhộinghèokhổđi.

Chếđộnhàtu,tốttrongthờikỳpháttriểnđầutiêncủacácnềnvănminh,cần

thiếtđểlàmgiảmbớtbằngtinhthầncáiphầntànbạo,manrợ,trởthànhcó

hạichocácdântộcđangthờitrángkiện.Vàđếnlúcnóđãlỏnglẻovàđivào

thờikỳrờirã,vôkỷluật,màvẫnđượccoilànhữngtấmgương,thìnótrở

thànhxấuxavìtấtcảnhữnglýdođãkhiếnnócólợiíchtrongthờikỳtrong

sángcủanó.

Cáitụctukínđãhếtthời.Cácnhàtukín,cóíchtronggiaiđoạnsơkhai

củacôngviệcgiáodụctrongnềnvănminhhiệnđại,đãtrởthànhtrởngại

chosựlớnmạnhvàcóhạichosựpháttriểncủavănminh.Đứngvềmặttổ

chứcxãhộivàphươngthứcđàotạoconngười,nhữngnhàtucóbổíchhồi

thếkỷthứX,đãtrởthànhphảingờvựcởthếkỷXVvàđếnthếkỷXIXthì

đángghét.Cáibệnhphongnhàtuấyđãgặmgầnđếntậnxươngtủyhaiquốc

giarựcrỡ:NướcÝvànướcTâyBanNha,mộtnướccóánhsáng,mộtnước

làvinhquangchóilọicủacảChâuÂutrongnhiềuthếkỷ.Thếmàngàynay

haiquốcgianổitiếngnàymớibắtđầuphụchồinhờcáichếđộđiềudưỡng

tốtlànhvàmạnhmẽcủa1789(CáchMạngPháp1789).

Đặc biệt nhà tu Tây Ban Nha thì thật thê thảm. Trong bóng tối, dưới

nhữngvòmđầysươngmù,nhữngmáitrònđầybóngđen,sừngsữngnhững

bànthờđồsộnhưthápBabéliques,caonhưnhữngnhàthờ;trongnhàtuấy

có những dây xích lủng lẳng trong bóng tối với những thập tự giá trắng

khổnglồ;trongnhàtuấynhữngtượngJésusChristlớn,bằngngàvoi,trần

truồngnằmtrêngỗmunđen;khôngchỉrớmmáumàđầmđìamáu;vừaghê

rợn,vừahuyhoàng,vớikhuỷutaygiơxương,vớibánhchèchằngchịt,với

nhữngvếtthươnggiơthịt,đầuđộimũgaibạc,đóngđinhvàng,vớinhững

máutrêntránbằngngọchồngbảovàtrongmắtnhữnggiọtnướcmắtbằng

kimcương.Nhữnghạtkimcương,nhữnghạthồngbảonhưướt,khiếncho

nhữngconngười,mặtchemạng,quỳởdưới,khóctrongbóngtối,nhữngcon

ngườimàlưng,sườnthâmtímbởinhữngmũinhọncủachiếcdâylưng,của

chiếcroida,màđôivúépnátdướimảnhgiápmâyđan,đầugốiloétvìmãi

quỳcầunguyện.Nhữngngườiphụnữấytưởngmìnhlàvợ,nhữngbóngma

tưởng mình là thiên thần. Những người phụ nữ ấy có suy nghĩ không?

Không. Có ước muốn không? Không. Có yêu thương không? Không. Có

sống không? Không. Thần kinh của họ đã trở thành những khúc xương;

xươngcủahọđãtrởthànhđá.Mạngchemặtcủahọđanbằngbóngđêmdày

đặc.Hơithởcủahọdướitấmmạngtươngtựnhưhơithởbithảmcủacái

chết.MẹNhất,mộthồnma,thầnthánhhóahọvàkhủngbốhọ.Tinhthần

trinhkhiếtcủaChúaởđó,cứngnhắcdữdội:NhữngnhàtuxưacủaTâyban

Nhalàthếđó.Hangổcủasựtínngưỡngkinhkhiếp.Hanghầmcủagáiđồng

trinh,nhữngchốnnhữngnơihungdữ.

TâyBanNhaCatholiquecònLaMãhơnchínhLaMã.NhàtukínTây

BanNhalànhàtuthuầntúyCatholique.Ngườitathấyởđóhơihướngcủa

PhươngĐông.ĐứcTổngGiámMụclàmộtthứ«kislaraga»củatrời.Khóa

chặtvàrìnhmòcảcáicungcấmgiamgiữnhữnglinhhồngiànhchoChúa.

Cômụlàcungnữ,giáosĩlàhoạnquan.Trongmơnhữngcôgáisùngđạo

được chọn hầu chăn gối Chúa. Ban đêm, người thanh niên trẻ đẹp, trần

truồng,từtrênthậptựgiábướcxuốngvàlàmchocảphòngtukínkhoáilạc.

Những bức tường cao ngăn cách nàng vương phi mộ đạo kia, mà Chúa

thượnglàngườibịđóngđinhtrêncâythánhgiávớimọilạcthúcủacuộc

đời.Mộtcáinhìnlọtrangoàilàmộtsựthấttiết.Cáiinpace

[119]

thaythếcho

cáibọcda.ỞPhươngĐôngngườitanémxuốngbiển,ởPhươngTâyngười

tavùixuốngđất,cảhainơi,ngườiphụnữquờquạngđôicánhtay:người

nàydìmgiữadòngngười,ngườikiavùitronghố.Đâyngườichếtchìm,kia

ngườichếtchôn.Mộtcảnhsonghànhkinhkhủng.

Nhữngkẻbàochữachoquákhứ,ngàynaykhôngthểchốicãinhữngđiều

đó,đãgiảtảngcườixòa.Ngườitađãphổbiếnmộtbiệnpháptiệnlợivàlạ

lùng,làbưngbít,thủtiêutấtcảnhữngpháthiệncủalịchsử,phủnhậnnhững

điềubìnhluậncủatriếthọc,lẩntránhtấtcảnhữngsựviệclàmchohọlúng

túngvàtấtcảnhữngchuyệnđentối.Mộtsốngườitinhranhbảo:“Chỉđể

khoatrương”.Mộtsốthằngkhờlặplại:“Khoatrương”.JeanJacques:Khoa

trương. Diderot: Khoa trương. Voltaire nói về Calas, La Barre và Sirven:

Khoatrương.TôikhôngbiếtgầnđâyaiđãchứngminhrằngTacitelàmộtkẻ

khoatrương,rằngbạochúaNéronlàmộtnạnnhânvànhấtlàbảophảirỏ

nướcmắtxótxachosốphận“củagãHolopherneđángthương”.

Những sự việc không phải dễ đảo ngược, sự việc cứ kiên trì tự báo.

Ngườiviếtquyểnsáchnày,chínhmắtđãtrôngthấycáchBruxellestámdặm,

nơiđólàdấuvếtcủathờikỳTrungCổmàaicũngcóthểmótayđược;ởnhà

tuVillers,nhữngcáihố“bỏquên”giữacánhđồngcỏ,trướcđâylàsânnhà

tuvàởbênbờsôngDyle,bốncáihầmđá,nửangầmsâudướiđấtnửamặt

nước.Đólànhữnginpace.Mỗicáihầmấycònmộtmảnhcửasắt,mộthốxí

vàmột cáicửasổ cógióngsắt,bênngoài caohơnmặt nướcsáutấc,bên

trongcaohơnmặtđấthaimét.Gầnmétrưỡinướcchảybênngoàitường.Đất

lúcnàocũngẩmướt.Ngườiởtrongcáiinpacenằmngaytrênmặtđấtẩm

ấy.Trongmộtcáihầmcómộtkhúcgônggắnvàotường,trongmộtcáihầm

kháccómộtthứhộpvuônglàmbằngbốntấmđá,ngắnkhôngđủđểnằm,

thấpkhôngđủđểđứng.Ngườitabỏvàođómộtconngườivàđậylênmột

nắpđá.Tấtcảcáiđócóthực,sờsờtrướcmắt,dướitay.Cóthực,nhữngcái

inpaceấy,nhữngcáihầmấy,nhữngcáibảnlềsắt,nhữngchiếccùm,những

cáicửasổcao,nướcsôngchảybêncạnhngangtầm,cáihòmđávớinắpđá

đóngkínnhưmộtcáimồ,chỉkhácởchỗxácmaởđâylàngườisống.Cái

đấtbùnấy,cáihốtiêuấy,nhữngbứctườngrỉnướcấy“khoatrươnglàm

sao!”

III

TÔNTRỌNGQUÁKHỨVỚIĐIỀUKIỆNNÀO?

Nhàtu,nhưtrướckiaởTâyBanNhavàbâygiờởTâyTạng,đốivớivăn

minhlàmộtthứbệnhlao.Nóchặnđứngmạchsống.Nólàmchodânsốsụt

hẳnđi,làmvãnngườiđi.Vàonhàtukíncũngnhưbịhoạn.Nhàtukínđãlà

một tai họa ở Châu Âu. Phải thêm vào đó tất cả những áp bức kiềm chế

lươngtri,nhữngvụkhấnnguyệnmiễncưỡng,chếđộphongkiếndựavào

chếđộnhàtukín,chếđộtrưởngnamdốcvàonhàtukíncáisốconthừa

tronggiađình,nhữngcảnhtànbạotavừanóiđến,cáccáiinpace,nhữngcái

miệnggắnxi,nhữngbộócbưngkín,baonhiêutrítuệthôngminhxấusốbị

giamgiữtronglờikhấnnguyệnvĩnhviễn,cáitrò“mặcáodòng”chônsống

nhữnglinhhồnđangsống.Cộngnhữngnhụchìnhcánhânvàonhữngsuy

đồidântộc,thìbấtcứbạnlàngườithếnào,bạnsẽphảirùngmìnhghêtởm

trướccáiáothầytuvàcáimànchemặt,haitấmvảiliệmdoconngườisáng

chếra.

Thếmàởmộtvàiđiểm,ởmộtvàinơi,bấtchấptriếthọc,bấtchấpsựtiến

bộ,cáitinhthầnnhàtukínvẫntồntạidằngdai,giữathếkỷXIXvàmộtsự

táikhởikỳquặccủakhuynhhướngkhổhạnhđanglàmchochếđộcổhủcứ

muốntồntạimãimãigiốngnhưlọnướchoađãtrởmùivẫnđòiđượcthoa

vàomáitóc,concáươnvẫnmuốnđượcngườiăn,chiếcáotrẻconvẫnđòi

mặcvàochongườilớnvàsựâuyếmcủanhữngxácchếtmuốntrởvềôm

hônngườisống.Chiếcáocũbảo:Đồvôơn,tađãchechởchongườitrong

nhữngngàygiómưa,lạnhrét,saobâygiờngườikhôngthèmnhờtanữa?

Concábảo:Tatừbiểnkhơivềđây.Mùihươngbảo:Xưatalàhoahồng.

Xácchếtbảo:Tađãyêudấucácngười.Tuviệnnói:“Tađãlàmchocác

ngườivănminhhơn”.Chỉcómộtcâutrảlờichotấtcảnhữngcâunóiấy:

“Vâng,xưakia!”

Mơướcsựtồntạivôtậncủanhữngcáiđãchếtvàquyềnthốngtrịcủa

nhữngxácướp,khôiphụclạinhữngnguyênlýđãtàntạ,thếpvànglạinhững

cáikhungđãnhạt,tôđắplạinhữngnhàtukín,banphúclạinhữnghộpthánh

vật,tranghoànglạichonhữngtàgiáo,tiếpsứcchonhữngcuồngtín,tracán

lạichonhữngcầnrẩynướcthánhvànhữngthanhgươm,khôiphụcchếđộ

nhàtukínvàchếđộquânphiệt,tintưởngrằngcàngnhiềukẻănbámthìxã

hộiloàingườisẽđượccứuvớt,đặtcáiáchcủaquákhứlêncổhiệntại,thật

làkỳlạ.Thếmàcũngcónhữnglýthuyếtgiabảovệnhữnglýthuyếtấy.Họ

cũnglànhữngngườithôngthái,trítuệlớn,họsửdụngmộtbiệnpháprất

đơngiản: Họquétlênquákhứ mộtnướcsơn màhọgọilàtrật tựxãhội,

quyền của Chúa, đạo lý, gia đình, tôn kính tổ tiên, uy quyền xưa, truyền

thống thiêng liêng, tôn giáo và họ bô bô lên khắp nơi: Hãy coi đây, hỡi

nhữngngườilươngthiện,nhữngngườihiểubiết,hãydùngcáinày.Cáikiểu

lýluận ấyđãcũ rích.NhữngthầycúngLaMãvẫndùng, họquétvôi lên

mìnhmộtconbòcáiđenvàtuyênbố:Đâyconbòcáitrắng!«Boscretatus».

Vềphầnchúngtôi,đôikhiởnơinày,ởnơikhác,chúngtôitôntrọngquá

khứvàbấtcứởđâuchúngtôicũnggiữkínkhôngđộngchạmđếnquákhứ,

chỉ cần là quá khứ đã chếtthì cứ nằmyên. Nếu nó cứ muốn sống lại thì

chúngtôiđảphánóvàchúngtôicốgắnggiếtchếtnó.Dịđoan,mêtín,nước

đôi,giảđạođức,thànhkiến,những contrùngấymặcdùlàtrùng,vẫncố

bámlấycuộcsống,nhữngcáihìnhdánghơikhóiấycócảnanhvàcảvuốt.

Phảivậtlộnvớichúng,tuyênchiếnvớichúngvàđánhchúngkhôngngừng,

vìđâylàmộtcáitaihọaoannghiệtcủanhânloại:Làmãimãiphảiđánhvới

nhữngbóngma.Bóngmathìkhómàtómđượccổ,khómàquậtngã.

MộtnhàtukínởnướcPháp,giữacáigiờchínhngọcủathếkỷ19,đólà

mộtđàncúđốiđầuvớiánhsángbanngày.Mộtnhàtukín,mộttộiphạmquả

tangvềkhổhạnhgiữacáixãhộicủa89của1830và1848.

[120]

LaMãnởrộ

giữaParis,quảlàmộtđiềulầmlẫnvềthờiđại.Bìnhthường,đểlàmtanmột

lầmlẫn vềthờiđại,chỉcần bảonhắclại cáisố nghìntrongniên đạithôi.

Nhưngchúngtakhôngsốngtrongthờibìnhthường.

Hãychiếnđấu!Chiếnđấunhưngcóphânbiệt.Bảnchấtcủachânlýlà

khôngbaogiờcựcđoan.Chânlýcócầngìphảicườngđiệu.Cócáiphảitiêu

diệt,cócáichỉcầnsoisángvànhìnvào.Nhìnnghiêmchỉnhvàđộlượng,có

sứcmạnhnàobằng!Khôngphảiđemlửađếnnơichỉcầncóánhsángsoirọi.

Vậynên,vìsốngởthếkỷ19,nóichung,chúngtôiphảnđốichếđộtukín

khổhạnhbấtcứởmộtdântộcnào,bấtcứởChâuÁ,ởChâuÂu,ởẤnĐộ

hayởnướcThổNhĩKỳ.Nóinhàtunghĩalànóiaođầmlầylội.Uếkhíởđây

làdĩnhiênvàaotùlàmhạivệsinh;hơinướcbốcmenlàmcácdântộclên

cơnsốt,khôhéodần,nhữngnhàtulantrànkhắpnơitrởthànhmụnnhọtAi

Cập.Chúngtakhôngthểkhôngrùngmìnhkinhsợkhinghĩđếnnhữngnước

màbọnthầytu,fakirsvàdervichesnhúcnhúcnhưlàsâubọ.

Nóinhưvậyxong,vẫncóvấnđềvềtôngiáo.Vấnđềnàycónhữngmặt

huyềnbíhầunhưghêgớm.Tahãynhìnthẳngvàovấnđềnày.

IV

NHÀTUVỀPHƯƠNGDIỆNNGUYÊNTẮC

Nhiềungườihọpnhauvàsốngchungvớinhau.Căncứtrênquyềngì?

Quyền tự do lập hội. Họ đóng cửa ở trong nhà của họ. Theo quyền gì?

Quyềncủamọingườimở hayđóngcửanhàmình.Họkhôngđirangoài.

Theoquyềngì?Quyềntựdođilại,trongđóvôhìnhchungcóquyềnởtrong

nhàcủahọ.Ởđấy,ởtrongnhàhọ,họlàmgì?

Họnóisẽ,họluônluônnhìnxuống,họlaođộng,họtừbỏcuộcđờixa

hoa, từ bỏ thành thị, những cái vui thể xác, lạc thú, hư danh, kiêu hãnh,

quyềnlợiriêng.Họmặcđồlengaihayđồvảithô.Khôngmộtaitrongbọn

họcócáigìlàcủariêng.Khivàođấy,kẻgiàutrởthànhnghèo,củariênghọ

có,họđemchomọingười.Kẻmàngườitavẫngọilàquýphái,quýtộc,ngài

lãnhchúaphongkiến,ởđâybìnhđẳngvớingườinôngdân.Buồngtucủa

mọingườiđềugiốngnhau.Mọingườiđềuhúitóc,đềumặcmộtthứáotu,

đềuănmộtthứbánhđen,ngủtrênmộtthứổrơmvàchếttrêncùngmộtthứ

tro.Cùngmộtcáibịtrênlưng,cùngmộtsợidâythừngquanhcật.Nếukỷ

luậtlàđiđất,tấtcảmọingườiđềuđiđất.Cóthểcómộtônghoàngtrongbọn

họ,ônghoàngấycũnglàcáibóngâmthầmnhưnhữngcáibóngngườikhác.

Khôngcòntướcvịgìnữa.Tênhọcũngmất,chỉcòncótênriêngthôi.Tấtcả

mọingườicúiđầunhưnhau,dướinhữngcáitênrửatộibìnhđẳng.Họđãthủ

tiêucáidâyhọhàngruộtthịtvàdựnglêntrongtậpthểcủahọcáidâyhọ

hàngtinhthần.Họkhôngcóhọhàngnàongoàiloàingườinóichung.Họ

cứugiúp người nghèo, họ trôngnomngười ốm. Họ bầu lên nhữngngười

điềukhiểnhọ.Họxưnghôvớinhau:Anh,tôi.

Bạnngắtlờitôivàkêulên:Thếlàmộtnhàtulýtưởngrồi.Chỉcầnlàmột

nhàtuthôi,cũngđủchotôiphảichúýrồi.Vìthếtrongquyểntrêncủabộ

sáchnàytôiđãnóiđếnmộtnhàtumộtcáchkínhcẩn.Nếutakhôngnóiđến

thờikỳTrungCổ,khôngnóiđếnChâuÁ,khôngbànđếnvấnđềlịchsửvà

chínhtrị,nếuchỉnhìnvấnđềvềphươngdiệnthuầntúytriếthọc,bỏtấtcả

nhữngchuyệntranhcãi,vậnđộngvàvớiđiềukiệnlànhàtudựatrênnguyên

tắchoàntoàntựgiácvàchỉcónhữngngờitựnguyệngianhập,thìtôiluôn

luônnhìntậpthểnhàtuđóvớimộtsựchúýnghiêmchỉnhvàkínhcẩnvề

vàiphươngdiện.Ởđâucósựsốngchunglàcócôngxã;vàởđâucócôngxã

là có công quyền. Nhà tu là sản phẩm của công thức: Bình đẳng, bác ái.

Chaoôi!Tựdosaomàvĩđạithế!Ôi!Sựbiếnhóahuyhoàngbiếtbao!Chỉ

cầnTựDolàđủđểbiếnnhàtuthànhmộtchínhthểCộngHòa.

Tahãybàntiếp:

Nhữngngườiđànôngấy,nhữngngườiđànbàấy,sốngbêntrongbốnbức

tườngnày,họmặcquầnáolenthô,họbìnhđẳng,họgọinhaulà“anhem”.

Haylắm.Nhưnghọcònlàmcáigìkhácnữachứ?

Phải.Cáigì?Họnhìnngắmbóngtối.Họquỳgốixuống.Họchắptaylại.

Thếlànghĩagì?

V

SỰCẦUNGUYỆN

Họcầunguyện.Cầunguyệnai?ChúaTrời.CầunguyệnChúaTrời.Cầu

ấycóýnghĩagì?

Cócáivôbiênởngoàichúngtakhông?Cáivôbiênấycóphảilànhấtthể

không,cótựnótồntạikhông.Cóvĩnhcửukhông?Cóphảinhấtđịnhnócó

thểchấtbởivìnólàvôbiênvànếunóthiếuthểchấtthìnóbịgiớihạnở

đấy?Cóphảinhấtđịnhnócótrítuệbởivìnólàvôbiênvànếunóthiếutrí

tuệthìnóbịgiớihạnởđấy?Cáivôbiênấycógọitrongđầuóctaýniệmbản

chất,trongkhitachỉchotacóýniệmhiệntồnthôikhông?Nóicáchkhác,

cóphảinólàcáituyệtđốimàtalàcáitươngđốicủacáituyệtđốiấy?

Trongkhicócáivôbiênởngoàichúngta,cómộtcáivôbiênởtrong

chúngtakhông?Haicáivôbiênấy(ôi,cáisốnhiềukinhkhủng)cóchồng

khítlênnhaukhông?Cáivôbiênthứhaicóphảinằmliềnsátdướicáivô

biênthứnhấtkhông?Nócóphảilàtấmgương,phảnảnh,tiếngvang,vực

thẳmđồngtâmcủamộtcáivựcthẳmkháckhông?Cáivôbiênthứhailàtrí

tuệnhưcáivôbiênthứnhấtkhông?Nócótưduykhông?Nócóyêukhông?

Nócóýchíkhông?Nếucảhaicáivôbiênđềucótrítuệ,mỗicáiđềucómột

cáinguyêntốtựquyếtvàcómộtcái“tôi”trongcáivôbiênởtrêncũngnhư

mộtcái“tôi”trongcáivôbiêntầngdưới:Cái“tôi”tầngdướilàlinhhồn,cái

“tôi”tầngtrênlàChúa.Thôngquatưduy,làmchocáivôbiêntầngdướitiếp

xúcvớicáivôbiêntầngtrên,thếlàcầunguyện.

Tađừngtướcđicủatrítuệconngườimộtcáigìcả.Hủybỏđilàkhông

tốt!Phảicảitạovàcảibiến.Cónhữngnăngkhiếucủaconngườihướngvề

Cõivôtri:Tưduy,mơmộng,cầunguyện.Cõivôtrilàđạidương.Lươngtri

con người là cái gì? Là địa bàn trong Cõi vô tri. Tư duy, mơ mộng, cầu

nguyện,đólànhữngtiahuyềnbí.Hãytôntrọngnhữngtiaấy.Nhữngtiahuy

hoàngấycủalinhhồnđitớiđâu?Tớibóngtối,nghĩalàtớiánhsáng.

Cáivĩđạicủachếđộdânchủlàkhôngphủđịnh,khôngphủnhậncáigì

củanhânloại.BêncạnhquyềnNgười,ítracóquyềncủaLinhHồn.

Chàđạpnhữngtínngưỡngcuồngđiênvàtônsùngvôbiên,đólàluậtđời.

Chúngtakhôngtựgiớihạnchúngtaởviệcquỳgốitrướccáigốccây“Tạo

Hóa” và chiêm ngưỡng những cành lá mênh mông, đầy tinh tú của nó.

Chúngtacómộtbổnphận:Rèncặplinhhồnconngườibảovệcáihuyềnbí

chốngcái“phépmàu”,tônthờcáiđiềutakhôngthểhiểuvàgạtbỏcáivôlý,

chỉthừanhậnlàkhôngthểlýgiảiđượccáigìcầnthiết,làmchotínngưỡng

trởnênlànhmạnh,dọnsạchhếtmêtíndịđoanchồngchấtlêntôngiáo.Tóm

lạibắtsâuchocâycủaChúa.

VI

CẦUNGUYỆNLÀMỘTĐIỀUHAYTUYỆTĐỐI

Còncáchthứccầunguyện,mọicáchthứcđềutốtquýhồlàchânthành.

Cóthểmởngượcsáchnhưnghãyđivàovôbiên.

Chúngtabiếtlàcómộtthứtriếthọcphủnhậncáivôbiên.Cũngcómột

thứtriếthọc,xếpvàoloạibệnhtật,phủnhậnmặttrời,cáitriếthọcấytêngọi

làmù.Đemmộtgiácquantakhôngcódựnglênthànhmộtnguồnchânlý,

chỉngườimùmớicócáitựtinlạlùngấy.Kỳlạlàcáitriếthọcmòấylạilấy

những dáng điệukiêu ngạo, trịnhtrọng và thươnghại người ta,khi đứng

trướccáitriếthọcnhìnthấyChúa.Ngườitatưởngnhưnghethấymộtcon

chuộtchũikêuto:“Ôi!Thươnghạithaybọnhọvớicáimặttrờicủahọ”.

Chúngtabiếtcónhữngnhàtriếthọcvôthầnnổitiếngvàcóuythếmạnh.

Nhữngconngườinày,nhờcáisứcmạnhtưduycủahọđãtrởlạiđượcvới

chânlý.Thựcrahọcũngchưatinhẳnhọlàvôthần.Đốivớihọcũngcầnchỉ

làmộtvấnđềđịnhnghĩavàtrongtấtcảmọitrườnghợp,nếuhọkhôngtin

Chúa,vìhọlànhữngtrítuệ lớn,thìchínhhọchứngminhlàhọcóChúa.

Chúngtanghiêngmìnhchàohọlànhữngnhàtriếthọcnhưngvẫnphêbình

nghiêmkhắctriếthọccủahọ.

Tahãybàntiếp.

Điều đáng phục nữa là họ dùng ngôn ngữ một cách rất tùy tiện. Một

trườngpháitriếthọcPhươngBắc,cũnghơibịsươngmùbaophủ,đãtưởng

làmđượcmộtcuộcCáchMạngtrongsựhiểubiếtcủaconngười,bằngviệc

thaytừSứcMạnhbằngtừÝMuốn.Nóirằng:Cáicâymuốnmàkhôngnói

cáicâylớnlên,điềuđócóvẻnhưlàsángtạophongphúthậtnếungườita

nóithêm:Vũtrụmuốn.Vìsao?Bởivìcóthểrútrađiềunày:Cáicâymuốn

nhưthếnghĩalàcáicâycómột“cáitôi”,vũtrụmuốn,vậythìcómộtChúa.

Cònchúngtôi,kháchẳnvớitrườngpháinày,chúngtôikhônggạtbỏcáigì

trướckhicânnhắc,đốivớichúngtôithìviệcnhậnlàcáicâycóýchí,như

trườngpháiấythừanhận,cònkhóhơnlànhậnrằngvũtrụcómộtýchí,điều

màtrườngpháiấyphủnhận.

Phủnhậnýchícủavôbiên,nghĩalàChúa,điềunàychỉcóthểýniệm

đượcvớiđiềukiệnlàphủnhậncáivôbiên.Chúngtôiđãchứngminhđiều

đó.Sựphủnhậnvôbiênđãdẫnthẳngtớichủnghĩahưkhông.Tấtcảtrở

thànhmột“kháiniệmcủatrítuệ”.

Vớichủnghĩa hư không thì không thểbànluậngìđược. Bởi vì người

theochủnghĩahưkhôngkhôngtinrằngngườiđốithoạicủamìnhcóthựcvà

cũngkhôngdámchắcchắnlàmìnhcóthựcnữa.Theoquanđiểmấythìrất

cóthểrằngchínhbảnthânngườiấy,đốivớingườiấy,cũngchỉlàmột“khái

niệmcủatrítuệcủangườiấy”màthôi!Chỉcómộtđiềulàngườiấykhông

nhậnrarằngtấtcảnhữngđiềungườiấyphủnhậnthìngườiấylạithừanhận

gọnmộtcáchtrọnvẹn,bởivìngườiấyđãnêulêncáidanhdự“trítuệ”.

Nóitómlại,khôngcómộtconđườngnàomởrachotưtưởng,trongmột

thứtriếthọcđưatấtcảmọivấnđềđếnmộtchữđộcâm:“Không".Đốivới

chữkhôngấy,chỉcómộttiếngtrảlời:“Có".

Chủnghĩahưkhôngkhôngcótácdụnggì.Khôngcóhưkhông.Consố

“không”khôngcó-Tấtcảđềulàmộtcáigìđó.Chẳngcócáigìlạikhông

phảilàgìcả.Conngườisốngbằngkhẳngđịnhhơnlàsốngbằng“bánhmì”.

Nhìnravàvạchrõ,cảnhưthếcũngchưađủ.Triếthọcphảilàmộtnăng

lực.Nỗlựcvàkếtquảcủanólàcảithiệnconngười.Socratephảinhậpvào

AdamvàsảnsinhraMarcAurèle.Nóicáchkháclàtừconngườicủaphúc

hạnhphảilàmnảyraconngườicủasựhiểubiết.PhảiđổivườnEdenthành

Lycée?

[121]

 Khoa học phải là một liều thuốc bổ. Hưởng thụ, ôi mục đích

buồnthayvàkhátvọngyếuđuốithay!Conthúlohưởngthụ.Tưduy,đólà

thắnglợithựcsựcủalinhhồn.Đưatưduychoconngườiđangkhát,traocái

kháiniệmChúachotấtcảmọingườinhưmộtchấtrượubổ,làmcholương

trivàkhoahọchòahợpnhưanhemtrongtâmhồnhọ,làmchohọtrởnên

nhânnênchính,bởivìsựđốichiếuhuyềnbíấy,đómớilànhiệmvụcủatriết

họcthựcsự.Luânlýlàsựkhaihoacủanhữngchânlý.Chiêmduydẫnđến

hànhđộng.Cáituyệtđốiphảicótácdụngthựctế.Lýtưởngphảilàcáigìthở

được,uốngđượcvàănđượcchotrítuệconngười.Chínhlýtưởngmớicó

quyềnnói:“Hãyănđi!Đâylàthịtcủata,đâylàmáucủata”.Hiểubiếtlà

mộtsựgiaocảmthiêngliêng.Chỉvớiđiềukiệnấynómớikhôngcònlàmột

sựyêusaykhoahọckhôkhankhôngkếtquả,đểtrởnênmộtphươngthức

duy nhất và cao đẹp tập hợp, đoàn kết loài người và từ một triết học trở

thànhmộttôngiáo.Triếthọckhôngnênlàcáibaolơn,dựngtrênhuyềnbí

đểnhìnvàohuyềnbíchothoảimái,khôngcótácdụnggìkháchơnlàtạo

thuậnlợichotínhtòmò.

Vềphầnchúngtôi,chúngtôichờmộtdịpkhácsẽtiếptụcpháttriểntư

tưởngcủachúngtôi.Chúngtôichỉgiớihạnởđiểmlàchúngtôikhôngquan

niệmconngườilàmộtkhởiđiểm,tiếnbộlàmụcđíchnếuthiếuhaicáisức

mạnhnàylàhaiđộnglực:Tinvàyêu.

Tiếnbộlàmụcđích,lýtưởnglàđiểnhình.Lýtưởnglàgì?LàChúa.

Lýtưởng,Tuyệtđối,Hoànchỉnh,Vôbiên:Nhữngtừđồngnhất.

VII

PHẢITHẬNTRỌNGKHICẢNHCÁO

LịchSửvàTriếtHọccónhữngbổnphậnmuônđời,đồngthờicũnglà

những bổn phận giản dị: Đả kích Caïphe Giám Mục, Dracon Quan Tòa,

TrimalcionnhàLập Pháp,TibèreHoàngĐế;điềuđórõ ràng,trựctiếpvà

trong suốt, không có một chútbóng tối nào. Nhưng cái quyền sống riêng

biệt,với tấtcảnhữngtrởngại vàlạmhành củanó,cầnđượcxét nhậnvà

kiêngnể.Chếđộnhàtulàmộtvấnđềcủaconngười.

Khinóiđếnnhữngnhàtu,nhữngnơitrúngụcủalầmlỗi,nhưngcũnglà

củathơngâytrongtrắng,củasailạcnhưngcũnglàcủathiệnchí,củangudốt

nhưngcũnglàcủatinhthầntậntụyhysinh,củahìnhphạtnhưngcũnglàcủa

tinhthầntửvìđạo,hầunhưlúcnàocũngphảitỏrõtánthànhhayphảnđối.

Mộtnhàtulàmộtsựmâuthuẫn.Mụcđíchlàcứuvớt,biệnpháplạilàhy

sinh.Nhàtulàsựíchkỷtốicaodẫntớisựnhẫnnhụctốicao.“Thoáivịđểtrị

vì”hìnhnhưlàchâmngôncủachếđộnhàtu.

Ởnhàtukínngườitachịuđựngđaukhổđểhưởngthụ,ngườitakýmột

hốiphiếuvềcáichết.Ngườitachiếtkhấuánhsángtrênthiênđườngbằng

đêm tối dưới mặt đất. Ở nhà tu ta chịu đựng địa ngục để sớm lên thiên

đường.Nhậnphủmànchemặthoặcáokhoácnhàtulàmộtsựtựsátđược

trảgiávớimộtcuộcsốngvĩnhviễn.

Chúngtôinghĩrằngđốivớimộtvấnđềnhưthế,sựchếgiễukhôngthích

hợpchútnào.Tấtcảởđâyđềulàvấnđềnghiêmchỉnh,cáitốtcũngnhưcái

xấu.Ngườichínhtrựccóthểcaumàynhưngkhôngbaogiờmỉmnụcười

nhạobáng.Giậndữởđâycóthểhiểuđược,nhạobángthìkhông.

VIII

LÒNGTIN,KỶLUẬT

Xinnóithêmvàilời.

Chúngtaphêphán,kếtánNhàThờ,khiNhàThờđầynhữngmưuđồám

muội; chúng ta khinh bỉ cái tinh thần còn ham say thế tục, nhưng ở đâu

chúngtacũngkínhtrọngconngườisuytưởng.Chúngtôicúichàoconngười

quỳgốicầunguyện.Mộtlòngtin,đólàcáicầnthiếtchoconngười.Taihọa

choaikhôngtintưởngcáigì.

Khôngphảilàvôcôngrồinghềkhingườitatưlự.Cócáilaođộngtrông

thấyvàcáilaođộngkhôngtrôngthấy.Chiêmduylàcàyđất,tưduylàhành

động.Khoanhtaycũnglàlaođộng,chắptaylàhànhđộng.Ngướcnhìntrời

caolàmộtsựnghiệp.Thalèsbốnnămngồiim.Ôngđãxâydựngnềntriết

học.

Đốivớichúngtôitusĩkhôngphảilànhữngkẻvôcôngrồinghềvàngười

ẩndậtkhôngphảilànhữngkẻlườibiếng.Suynghĩvềbóngtốilàmộtđiều

nghiêmchỉnh.Không phủ nhận một điều gì những cáichúngtôivừanói,

chúngtôinghĩrằngluônluônnhớtớinấmmồlàmộtđiềucầnthiếtđốivới

ngườisống.VềđiểmnàyvịLinhMụcvànhàtriếthọc,nhấttrívớinhau.

Conngườiphảichết.ViệnTrưởngdòngTrappeđãtrảlờiđíchđángHorace.

[122]

Đểchocáichếtluônluônítnhiềucómặttrongcuộcsốnglàkỷluậtcủa

con người hiền triết và cũng là kỷ luật của người khổ hạnh. Về mặt này

ngườitukhổhạnhvànhàhiềntriếtgặpnhau.

Cósựlớnmạnhthểchất.Chúngtamuốncósựlớnmạnhấy.Cũngcósự

caocảtâmhồn.Chúngtathiếtthavớisựcaocảấy.Nhữngngườikhôngsuy

nghĩvànôngnổinói:“Cầngìđếnnhữngbộmặtbấtđộngấybênphíatín

điều:Họdùnglàmgì?Họlàmđượcgì?"

Thanôi!Đứngtrướccáibóngtốibaobọcchúngtavàchờđónchúngta,

khôngbiếtđượcsựphântánmênhmôngkiasẽlàmchúngtathànhcáigì,

chúngtatrảlời:Cólẽkhôngcósựnghiệpnàocaocảhơnsựnghiệpcủacác

linhhồnấy.Vàchúngtanóithêm:Cólẽkhôngcóviệclàmnàocóíchhơn.

Phải có những con người luôn luôn cầu nguyện cho những con người

khôngcầunguyệnbaogiờ.Đốivớichúngtôi,vấnđềlàcóbaonhiêutưduy

hòavàocầunguyện.

Leibnizcầunguyện,cáiđóvĩđại.Voltairetônsùng,cáiđólàđẹp:«Deo

erexitVoltare»(VoltaiređãlàmChúaxúcđộng).

Chúngtôilànhữngngườichonhữngbàitruyềnđạolànghèonànvàtinở

tínhcaocảcủacầunguyện.Vảlạitrongcáigiờphútmàchúngtađangtrải

qualúcnày,giờphútmaythaysẽkhôngđểlạihìnhdángcủanótrongthếkỷ

XIX,trongcáigiờmàbaonhiêungườitráncúithấptâmhồnkhôngvươn

cao,giữabaonhiêungườilấyhưởngthụlàmđạolývàluônluônbậnrộnvì

nhữngcáinhấtthờivàquáidạngcủavậtchất,bấtcứailẩntránhcuộcđời

đềuđángkính.Nhàtulàmộtsựtựnguyệntừchốihưởngthụ.Hysinhvìmột

mụcđíchsailầmcũngvẫnlàhysinh.Làmbổnphậnthìdùbổnphậnđócó

làmộtsailầmcũngvẫncócáivĩđạinhấtđịnh.

Cứxoayquanhchânlý,nhậnxétmộtcáchvôtưvàtriệtđểtấtcảmọi

phương diện, ta phải thấy rằng nhà tu, nhìn riêng bản thân nó và trên lý

tưởng,nhấtlànhàtunữ-vìtrongxãhộichúngtangườiphụnữphảichịu

đaukhổnhấtvàtrongcáicảnhtùđầycủanó,cóhàmmộtsựphảnkháng-

nhàtunữcómộtvẻuynghiêmnàođó,khôngthểbàncãiđược.

Cuộcsốnggiamcầmkhắcnghiệtvàảmđạmđếnnhưthế,nhưchúngta

vừamôtảmộtvàiđoạn,khôngphảilàsựsốngnữavìkhôngphảilàtựdo;

nókhôngphảilànấmmồvìkhôngphảilàcảnhviênmãntốihậu;nólàmột

nơikỳlạ,từđóngườitanhìnthấy,nhưđứngtrênmộtngọnnúicao,mộtbên

cáivựcthẳmtađangsống,mộtbêncáivựcthẳmtasẽởsaunày;nólàcái

ranhgiớinhỏhẹp,mờsươngchiacáchhaithếgiới,cáiranhgiớivừađược

chiếusáng,vừabịchetốivìcảhaicáithếgiớiấy,ởđấy,ánhsángyếuớtcủa

cuộcsốnghòalẫnvớinhữngtialờmờcủacáichết;đólànơitranhtốitranh

sángcạnhmồ.

Vềphầnchúngtôi,chúngtôikhôngtintưởngnhữngđiềumàcácngười

phụnữđótintưởng,nhưhọ,chúngtôicũngsốngvớitínngưỡng,chúngtôi

khôngbaogiờkhôngcảmthấytronglòngmộtthứghêsợthiêngliêngtrìu

mến,mộtniềmthươnghạiphalẫnthèmmuốnkhichúngtôinghĩđếnnhững

conngườicúccungtậntụyấy,nhữngconngườivừarunsợ,vừatincậy,

nhữnglinhhồnthấpbévàoainghiêm,dámsốngtrênbờcủahuyềnbí,trong

sựchờđợigiữacuộcđờiđãđóngkínvàcửatrờichưamở,quayvềmộtcái

ánhsángkhôngtrôngthấy,chỉđượccócáihạnhphúclànghĩrằnghọbiếthọ

đangởđâu,khaokhátmongđợivựcthẳmvàhuyềnbí,mắtđămđămnhìn

vàobóngtối,yênlặng,quỳgối,saymê,rungđộngcảtâmthần,đôikhinhư

đượcthấyluồnggiósâuxacủavĩnhcửunhấcbổngngườilên.

QUYỂNVIII

AICHOCÁIGÌ,NGHĨAĐỊANHẬNCÁIẤY

I

VÀONHÀTUBẰNGCÁCHNÀO?

Jean Valjean đã “rơi từ trên trời xuống cái nhà tu này”, như lời

Fauchelevent.

Ông đã vượt qua cái tường vườn nhà tu làm nên góc phố Polonceau.

Tiếnghátgiữađêmkhuyamàôngtưởnglàtiếnghátcủathiênthần,chínhlà

tiếnghátchầulễsớmcủanữtusĩ.Cáicănnhàlờmờtrongbóngtốithựcra

lànhànguyệncủanhàtu.Còncáibóngmanằmphủphụctrênmặtđấtchỉlà

mộtnữtusĩđangđềntội.Tiếngnhạclạlùngchỉlàtiếngnhạcbuộcvàođầu

gốilãolàmvườnFauchelevent.

Lúc Cosette đã ngủ yên, Jean Valjean và Fauchelevent uống một hớp

rượuvangvàănmộtmiếngphomáttrướcngọnlửarừngrựccháy;giannhà

chỉcóđộcmột cái giường Cosette nằm,nênmỗingườinằmphịch xuống

mộtbórơm.Trướckhinhắmmắtngủ,JeanValjeannóivớiFauchelevent:

“Từnay,tôiphảiởlạiđâyvớibác”.Câunóiấycứnhảynhóttrongđầuóc

Faucheleventsuốtđêmlàmônggiàkhôngtàinàongủđược.Thựcrađêmấy

khôngaichợpmắtlúcnào.

Jean Valjean thấy mình đã lộ tung tích và Javert đang theo mình từng

bước;ôngnghĩrằngkhôngthểnàocùngCosettetrởvềParisđượcnữa,về

thìnguy.Cơngiósốmệnhvừaquađãthổiôngđếnnhàtunày,ôngchỉcòn

mộtýnghĩ,làởlạiđây.Đốivớimộtconngườikhốnkhổtronghoàncảnh

này,nhàtuđâylàmộtnơinguyhiểmnhấtmàcũnglàmộtnơitrúchắcchắn

nhất.Nguyhiểmnhất,bởivìnơinày,khôngmộtngườiđànôngnàođược

đặtchântới,ngườitamàbắtquảtangJeanValjeanởđây,thìtừnhàtuđến

nhàtù,chỉcómộtbước;chắcchắnnhất,bởivìnếuđượcvàođâyvàđượcở

đây,thìaicònđếnđâytìmmình?Ởđượcmộtnơikhôngaiđượcở,tấtlà

thoátthân.

VềphầnFauchelevent,ôngcụcũngsuynghĩtợn.Thoạttiênôngthúthật

khôngthểnàohiểuđượcđầuđuôirasaocả.ÔngThịTrưởngMadeleinelàm

thếnàomàvượttườngvàođượcđây?Khôngailạinhảyquatườngnhàtu

baogiờ?Làmsaolạiđèothêmcảmộtconbénữa?Làmthếnàoômmộtđứa

bémàleođượcbứctườngdựngđứng?Đứabéấylàai?Haingườitừđâu

lại?TừngàyFaucheleventvàonhàtu,ôngkhôngnghenóiđếnMontreuil

SurMer,ôngkhônghềbiếtchuyệngìđãxảyraởđónữa.Trôngvẻmặtông

Madeleine,thấycũngkhôngnênhỏichuyệngìthêm;vảlại,ôngcụtựbảo:

“Ailạigạnhỏimộtbậcthánhbaogiờ!”.Đốivớiôngcụ,ôngMadeleinevẫn

làôngMadeleineđầyđủuytínngàyxưa.Nhưng,nghequamấytiếngJean

Valjeanbuộtmiệngnóira,ôngcụđoánlàcólẽgặpthờibuổikhókhăn,ông

Madeleineđãphásản,bịchủnợsănbắt;hoặcônglàcanphạmchínhtrị,nên

phảitrốntránh;nghĩđếnđấy,ôngcụthấycàngthích,bởivìôngcũngnhư

nhiều nông dân Miền Bắc trong thâm tâm vẫn có cảm tình với phái

Bonaparte.ÔngMadeleinemuốntìmđếnnhàtumàtrốntránh,nênôngcó

muốnởlạiđây,điềuđócũngdễhiểu.Cóđiềukhôngtàinàohiểuđược,mặc

dùlãođãnátócsuynghĩ,làlàmthếnàomàôngvàođượcđây,màlạiđèo

thêm một đứa bé. Ông nhìn Jean Valjean và con bé, mó vào người họ,

chuyệntròvớihọ,thếmàvẫnkhôngthểtinđượclàchuyệncóthật.Cáivô

lý vừa đột nhập vào túp nhà lão Fauchelevent. Fauchelevent cứ mò mẫm

đoán mà vẫn thấy tối mò mò. Chỉ có một ý nghĩ này là rõ rệt: “Ông

Madeleineđãcứusốngta”.Chỉmộtýnghĩxácđángấycũngđủđểônggià

quyếtđịnh.Ôngtựbảo:“LúcôngMadeleinechuixuốngdướigầmxeđểkéo

mìnhra,ôngấycóđắnđonhưmìnhđâu!”Ôngnhấtquyếtcứuchođượcông

Madeleine.Mặcdùvậy,ôngcụvẫntựđặtchomìnhnhiềucâuhỏirồilạitự

trảlờimình:“Ôngđãcứusốngmìnhnhưthế,nhưngnếuônglàmộtthằng

trộmcướpthìmìnhcócứukhông?Tấtphảicứu.Nếulàmộtđứagiếtngười

thìmìnhcócứukhông?Cũngphảicứu.Ôngđãlàmộtbậcthánhthìmìnhcó

cầncứukhông?Càngphảicứu”.

NhưnggiữôngMadeleineởlạitrongnhàtulàmộtchuyệnkhókhănquá!

Trướccáidựđịnhgần nhưảo vọngấy,Faucheleventkhônghềnaonúng.

Người nông dân đáng thương miền Picard ấy chỉ có cáithiện ý, một tấm

lònghysinhtậntụyvàchútít,sựtinhýcốhữucủanôngdân,lầnnàydùng

làm một việc hào hiệp. Ông quyết tâm khắc phục tất cả những khó khăn

khôngbờbếnvàvượtquanhữngkỷluậtkhắtkhecủanhàtudòngThánh

Benoît.Ôngtavốnsuốtđờiíchkỷ,nhưnglúctrởvềgiàgầnkềmiệnglỗ,lại

quèquặt,khôngcònsinhthúgìởđờinữa,nênkhithấyviệcphúcđứcthìlăn

vàolàm,nhưthểmộtngườisắpchếtthấymộtcốcrượungonchưahềđược

uốngbaogiờthìhămhởcầmlấymànốcmộthơi.Vảlại,baonhiêunămtrời,

thởkhôngkhítrongnhàtu,ôngtanhưđãmấthếttínhcốhữu,ôngthấycần

phảirataylàmmộtviệcphúcđức.Thếlàôngcụnhấtquyếttậntụyhysinh

choôngMadeleine.

ChúngtôiđãgọiFaucheleventlàmộtngườinôngdânđángthươngmiền

Picard.Gọinhưthếđúngnhưngchưađủ.Đếnđây,tưởngcũngnênkểthêm

chútítvềlailịchlão.Vốnởnhàquê,nhưngđãcólầnônglàmlụcsự,nên

sẵntinhý,ônglạicómánhkhóe;sẵnchấtphác,ônglạithêmsâusắc.Thế

rồi,vìnhiều nguyên nhân, ông thấtbạinhiềulần, từ chân lụcsự,ôngtrở

thành bác đánh xe ngựa và laođộng chân tay. Nhưng mặc dù mắngchửi

ngựa,quấtngựavunvút,vìngựacầnnhữngthứấy,hìnhnhưôngvẫngiữ

đượccốtcáchcủamộtônglụcsự.Ôngbẩmsinhkháthôngminh;ôngkhông

ănnóihayvuimiệngchuyệntrò.Nhiềungườikhácvẫnbảoôngcụănnóicó

vẻnhưmộtôngtưsản.Faucheleventquảlàthuộccáihạngngườimàmấy

chụcnămnayngườitathườnggọimộtcáchhỗnxược,vuvơlàhạngngười

nửatỉnhnửaquêmànhữngẩndụcủangônngữquýtộcđãghivàolýlịch

ngườibìnhdân:Nửanhàquê,nửakẻchợ,tiêumuối.Faucheleventmặcdù

lănlộnnhiều,thấtbạilắm,bâygiờcòntrơcáixáckhông,nhưngvẫngiữ

đượccáitínhhồnnhiên,phảigìlàmnấy.Nhưthếlàôngvẫngiữđượccái

bảnchấtcủaconngườitốt.Ôngcónhữngtậtxấunàykhác,nhưngchỉởbề

ngoài,nhữngaibiếtxemtướngthìthấynétmặtôngkhôngcónhữngnếp

nhăntrênchỏmtráncủahạngngườiđộcáchoặcnguđộn.

Sáng tinh mơ hôm ấy, sau khi đã nghĩ ngợi suốt một đêm ròng, ông

Fauchelevent mở mắt thì thấy ông Madeleine ngồi trên đệm rơm nhìn

Cosetteđangngủ.Ôngđứngnhỏmdậyhỏi:

—Bâygiờbácđãởđâyrồi,thìbácliệulàmthếnàomàvàođâyđược?

CâunóiđầyđủýnghĩathứctỉnhJeanValjeanđangmơmơmàngmàng.

Haingườibènbànluậnvớinhau.Faucheleventnói:

—Trướchết,bácđừngcóbướcchânrakhỏicáibuồngnày.Cảcháubé

nữa.Bướcmộtbướcrangoài,tấtcảchúngtađiđờicả.

—Đúngthế.

—BácMadeleineạ,bácđếnvừadịpmay,nghĩalàkhôngmaychonhà

tu,làcómộtbànữtusĩốmnặng.Thếlàngườitaítnhòmngóphíađằngnày.

Hìnhnhưbàtasắpchết.Phảicầukinhbốnmươitiếngđồnghồ.Họbậncả.

Cáibàsắpđilàmộtbậcthánh.Thựcraởđâychúngtôilàthánhhết!Chỉcó

khácmộtđiềulàcácbàấythìnói:Cáibuồngcủachúngtôi,còntôinói:Túp

lềucủatôi.Ngườitasắpcầunguyệnchongườihấphối,rồicầunguyệncho

ngườichết.Thếlàhômnaytacóthểyênổnđược;nhưngmaithìkhôngthể

nóitrướcđược.

—Thế nhưngcáinhà nàyởmột góctường,trướcmặtlại cócáiđống

gạchđổnát,câycốiumtùm,trênnhàtunhìnxuốnglàmsaođược?

—Lạithêmcácbànữtusĩkhôngbaogiờđếngầnđây.

—Thếthì?

Cáichấmhỏiđặtsauhaitiếng“thếthì”củaJeanValjeancónghĩa:Tôi

tưởngnhưthếthìcònsợgìnữa?Faucheleventtrảlờiđúngchỗhỏi:

—Cólũtrẻcon.

—Lũtrẻconnào?

Faucheleventvừahámồmđịnhgiảithíchthìchuôngnhàtubuôngmột

tiếng.Ôngnói:

—Bàấychếtrồi.Tiếngchuôngbáotửvừađánhđấy.

ÔnggiàrahiệuchoJeanValjeanchúýnghe.Chuôngđánhtiếngthứhai:

— Bác Madeleine, tiếng chuông báo chết lần thứ hai. Trong suốt hai

mươibốntiếngđồnghồ,cứcáchmộtphút,chuônglạiđánhmộttiếng,cho

đếnkhiđưaxácrakhỏinhàthờ.Bácnghĩxem,đếngiờchơi,bọnchúngnô

đùaghêlắm.Chỉcầnmộtquảbónglănlạiđâylàbọnchúngxôngvàotìm

nhộncảlên.Bọnthiênthầnấynghịchnhưquỷ.

JeanValjeanhỏi:

—Bọnnàothếbác?

—Bọntrẻcon.Đây,rồichẳngmấychốc,bácbịlộngay.Bọnchúngsẽ

kêulên:“A,cómộtngườiđànông!”Nhưnghômnaykhôngcógiờchơi.

Cầukinhcảngày.Bácnghechuôngmàxem,cứmỗiphútmộttiếng.Tiếng

chuôngbáotử.

—TôihiểurồibácFaucheleventạ,ởđâycótrẻởkýtúc.

VàJeanValjeannghĩbụng:“ThậttiệnchoCosetteănhọc".

Faucheleventkêulên:

—Trời,bọntrẻmàtrôngthấybác,chúngsẽthétlênmàchạytrốncho

mau. Ở trong này, làm người đàn ông thì cũng giống như mắc bệnhdịch

hạch.Bácxem,tôiđeoởchânmộtcáinhạc,chẳngkhácgìmộtconthúdữ.

JeanValjeanmỗilúcmộtthêmsuynghĩ.Ônglẩmbẩmmộtmình:“Nhà

tunàysẽcứuđượchaiôngconmình”.Rồiôngcấttiếngnói:

—Phải,cáikhólàlàmsaoởlạiđây.

—Không,làrakhỏiđây.

JeanValjeancảmthấynhưmáutràolênngực:

—Rakhỏiđây!

—Vâng,phảirakhỏiđâyrồimớiquaytrởvàođược.

RồiFaucheleventnóitiếp,saumộttiếngchuôngrềnrĩbênngoài.

—Khôngthểđểngườitathấybáclùlùởđâyđược.Bácvàođườngnào!

Tôibiếtbáclắmnêntôicholàbácrơiởtrêntrờixuống,chứđốivớicácnữ

tusĩthìhọcholàbácphảivàođằngcổngkia.

Bỗng một hồi chuông khá phức tạp của một chiếc chuông thứ hai.

Faucheleventnói:

—À,tiếngchuônggọicácmẹtưvấnđihọp.Khicóngườichếtlàhọ

họp.Bàấy chết lúc sáng tinh mơ. Thường họ chết vào lúc sáng tinh mơ.

Nhưng này, bác vào lối nào, thì nay bác có ra bằng lối ấy được không?

Khôngphảihỏithếmàchơiđâu,bácvàolốinàochứ?

JeanValjeanxámxanhmặtlại.Nghĩrằngphảileotườngracáilốikhủng

khiếpkia,JeanValjeanrùngmìnhghêsợ.Tavừathoátkhỏimộtkhurừng

đầyhùmbeo,thửtưởngtượngnaylạicóngườibạnkhuyênmìnhtrởlạikhu

rừngđó.JeanValjeannghĩđếnmộtkhuphốnhungnhúcnhữngmậtthám,

những tên chỉ điểm đang rình mò,nhữnglính tuần, những bàn tay khủng

khiếplúcnàocũngsẵnsàngtómlấycổmình,cònJavertthìcólẽđứngchờở

mộtxóngãtưđường.Ôngnói:

—Không thểđược,bác Faucheleventạ,cứ coinhưtôi rơitừtrêntrời

xuống.

—Tôitinnhưvậy,tôitinnhưvậy,bácchảcầnnói.ĐứcChúaTrờichắc

muốngiữlấybácđểngắmchokỹrồilạithảbácra.Chúamuốnđặtbácvào

một nhà tu nam. Nhưng rồi Chúa nhầm chỗ. Đấy, lại một tiếng chuông.

TiếngchuôngnàybáochobácgáccổngđibáoTòaThịChínhcửôngysĩ

coiviệcngườichếtđếnđâyđểchứngkiến.Đấy,lễnghicáichếtphảinhư

thế.Cácbàởđâynàocóưagìcáiviệckhámxétấy.Làysĩthìchẳngtingì

cả.Họlậttấmvảiphủdiệnlên;cókhilậtcảcáikhác.Lầnnày,saocácbàấy

chođibáosớmthế.Chắccóviệcgì.Cháubévẫnngủ.Cháutênlàgìnhỉ?

—Cosette.

—Conbácà?Trôngthìaicũngbảocháugọibằngông,cóphảikhông

bác?

—Phải.

—Chocháurakhỏiđâycũngdễ.Tôiravàocócáicửariêngănliềnvới

sântrước.Cứgõcửalàbácgácmở.Tôivẫnđeocáigiỏđằngsaulưng:Nhét

cháuvàogiỏlàxong.Thếlàcứviệcđira.AichảbảolàlãogiàFauchelevent

đeogiỏraphố.Bácnhớdặncháuđừngcócựaquậy.Tôiđậytấmvảibạtlên

trên.ĐếnnhàbàbạnbánhoaquảởphốCheminVert,tôisẽgửicháuởđấy.

Bàấyđiếc,nhàcómộtchiếcgiườngnhỏ.Tôisẽchõvàotaibàmàthétnólà

cháugáitôi,nhờbàtrônghộmộthôm.Thếrồibácsẽlạiđemcháuvàođây.

Tôisẽtìmhếtcáchđưabácvào.Nhưngbáccócáchnàorakhỏiđâyđược

không?

JeanValjeanlắcđầu:

—Làmsaochođừngmộtaitrôngthấytôi,cóthếthôi.Bácthửxemcó

cáchnàođưatôiranhưđưaCosetteđượckhông.Cũngnằmtronggiỏđậy

bạt.

Faucheleventlấyngóntaygiữagãigãi dướitai,tỏ vẻvôcùng bốirối.

Mộthồichuôngthứbalàmcâuchuyệnđứtquãng.

— Đấy, ông y sĩ đi rồi đấy. Ông ấy xem xong, nói: “Bà ấy chết rồi,

được”.Khiôngysĩđãchuẩnbịtờgiấythônghànhlênthiênđườngthìbọn

tanglễmangáoquanđến.Nếulàmộtmẹthìcácmẹliệm;nếulàmộtbà

phướcthìcácbàphướcliệm.Xongđâuđóđếnlượttôiđóngáoquan.Ấy,

cũnglàmộtphầnviệclàmvườn.Kẻlàmvườncũngítnhiềulàngườiđào

huyệt.Quantàithìđặttrongmộtcáibuồngthấpngoàinhàthờ,trôngraphố.

Trừôngysĩ,khôngmộtngườiđànôngnàođượcbénmảngtới.Khôngkểtôi

vànhữngphuđòn,chúngtôikhôngđượccoilàđànông.Tôiđóngquantàiở

đấy.Phuđònđếnkhiêngra,thếlàxetangquấtngựa!Đấy,đườnglêntrờichỉ

cóthế.Lúcmangđếnthìhòmkhông,lúcmangđithìhòmcó.Đámmalà

nhưthế.«Deprofundis.»

[123]

MộttianắngsớmrọingangquamặtCosetteđangngủsay,miệngnóhé

mởnhưmộtthiên thần đang uống ánhsáng.JeanValjeannhìn nó từ lâu.

ÔngkhôngngheFaucheleventnóinữa.Khôngđượcnghe,đấykhôngphảilà

mộtlýdođểngườitakhôngnóinữa.Lãolàmvườntrunghậuvẫncứviệclải

nhải:

—ĐàohuyệtởnghĩatrangVaugirard.Cáinghĩatrangnày,ngườitabảo

sắpbỏđi.Nghĩatrangcũtừđờinào,khôngđúngluậtlệ,khôngravẻgìcả,

sắpchohưuđếnnơi.Kểcũngtiếc,vìnóđượccáitiện.Ấytôicómộtngười

bạnlàmởđấy,lãophuhuyệtMestienneấymà,cácbànữtusĩởđâyhưởng

biệtđãilàđượcchôncấtvàolúcsẩmtối.Quậncócảmộtnghịđịnhriêng

chocácbà.Nhưngtừhômquađếnnay,saolắmchuyệnthế!MẹCrucifixion

thìchết,ôngMadeleinethì…

—Thìđãchônvùi.

JeanValjeanvừa nóivậy,vừamỉmcườibuồnbã.Faucheleventláylại

tiếngchônvùi:

—Trời!Nếubácởhẳnđâythìcũngchẳngkhácgìchônvùi.

Hồichuôngthứtưlạivanglên.Faucheleventvộivàngvớicáiđaibịtđầu

gốicónhạctreotrêntường,buộcvàochân:

—Lầnnàyđếnlượttôi.MẹNhấtgọitôiđấy.Đượcđểtôibuộcđã.Còn

bác,bácchớcóđiđâumộtbướcđấynhé,phảichờtôi.Cócáigìlạđây.Bác

cóđóithìlấyrượu,bánhvớiphomátmàăn.

Rồivừađiônggiàvừanói:“Nàothìđi,nàothìđi”.

JeanValjeanthấylãocốsứclênhanhcáichânthọtquavườn,ghémắt

nhìnmấyluốngdưa.Lãođiđếnđâu,nhạcrungđếnđấy,khiếncácbàphước

chạytánloạn.Chưađầymườiphút,lãođếnmộtcáicửa,khekhẽgõmột

tiếng.Mộtgiọngnóidịudàngtrảlời:“Đờiđời".Đờiđờinghĩalà:Cứvào.

Cáicửanàylàcáicửaphòngdànhriêngđểtiếplãolàmvườnmỗikhicó

việc.Phòngấygiápvớiphònghọpcủacácmẹ.Phòngchỉcóđộcmộtcái

ghếtựa.MẹNhấtngồighếđợiôngFauchelevent.

II

CỤFAUCHELEVENTĐỨNGTRƯỚCKHÓKHĂN

Cónhữngngười,khigặphoàncảnhkhókhănthìnétmặttrởthànhbăn

khoănvànghiêmnghị,đólàdotínhngườinhưthếhoặcdonghềnghiệp,đặc

biệtlàởnhữngLinhMụcvàtusĩ.KhiFaucheleventvàothìMẹNhấtcũng

đangởtìnhtrạngấy.Nétmặtmẹvừabănkhoănvừanghiêmnghị.Mẹvốn

códuyênvàhọcthứcrộng,thườngngàytươicười.MẹchínhlàtiểuthưDe

BlemeurtứcmẹInnocente.

Ônggiàlàmvườnkhúm númchàovàđứnglạiởcửaphòng.MẹNhất

đanglầntrànghạt,bỗngngướcmắtnhìnlên,nói:

—À!LãoFauventđấyà?

Trongnhà tunày,ngườita quengọilà Fauventchogọn. Fauchelevent

chàolạimộtlầnnữa.

—LãoFauventạ,tôichogọilão.

—Bẩmmẹ,conđếnhầumẹ.

—Tôicầnnóichuyệnvớilão.

Faucheleventcốlấygiọngmạnhbạovàtựmìnhcũngđâmsợsựmạnh

bạoấy:

—Còncon,concũngđịnhthưavớimẹtônquýmộtviệc.

MẹNhấtnhìnlão:

—Thếralãocũngcómộtviệccầnbáovớitôi?

—Cầncầuxinvớimẹ.

—Cứnóiđi.

Fauchelevent,nguyênlụcsự,thuộcvàohạngnôngdântựtín.Cókhidốt

nátmộtcáchkhônkhéolạilàmộtsứcmạnh.Ngườitakhôngngờvựcmình,

dođómàdễthànhcông.Hơnhainămtrờisốngtrongnhàtu,Fauchelevent

đãthànhcông.Suốtnămđơnđộc,làmviệctrongkhoảnhvườn,ôngchẳng

còngìkhácngoàiviệctòmòtìmhiểunhàtu.Nhìnxanhữngngườiđànbà

trùmkhănkínmítqualạitrướcmặt,ôngchỉthấynhưnhữngbóngđenlảng

vảng.Ônggiàcốsứcchămchúđểtìmhiểu,nênnhữngbóngmaấy,dầndần

lãođãthấycódacóthịt:Nhữngxácchếtấycómộtđờisống.Ônggiốngnhư

ngườiđiếcmắtcàngtrôngxa,haynhưngườimùngherấtthính.Ôngđãbiết

tườngtậnmỗihồichuôngnóigìtrongnhàtubímật,lặnglẽnày,nênông

khôngthấycógìlàlạhết.Cáichuôngấylàmộtconnhânsư

[124]

rấtkhóhiểu

nhưngđốivớiôngthìngàyngàynóthủthỉbêntaitấtcảnhữngđiềubímật

trongtuviện.Biếtbao nhiêu,ôngcànggiấukínbấynhiêu.Đấy,bíquyết

nghệthuậtcủaônglàởchỗấy.Cảtuviệntưởngôngngâyngô,đầnđộn.

Tronggiáohội,thìđâylàmộtđứclớn.Cácmẹtưvấnquýông.Rõlàmột

anhtọcmạchcâm.Aicũngtinông.Vàôngluônluôntôntrọngnộiquy,ông

chỉraphốkhiphảimuacáigìcầnthiếtlắmchokhuvườnquảhayvườnrau.

Hànhtungkínđáoấycũngđượcđánhgiátốt.Tuynhiênôngvẫnkhêugợi

chohaingườimúamôikhualưỡi:Trongnhàtuthìlàbácgáccổng,thếlà

ôngbiếtmọichuyệntrongphòngtiếpkhách;ngoàinghĩatrangthìlàbácphu

đàohuyệt,thếlàôngbiếttấtcảnhữngchuyệnlạvềtangma.Nhưvậy,sống

giữa những người tu hành, ông có hai nguồn ánh sáng, một soi vào cảnh

sống,mộtsoivàocõichết.Tuybiếtvậymàôngchẳnglàmgìquáđángbao

giờ.TấtcảThánhHộiđềutinởông.Ôngvừagiàlạiquè,mắtmờ,hìnhnhư

lạinghễnhngãngnữa,biếtbaonéttốt!Khólòngmàtìmđượcmộtngườinhư

ôngFauchelevent.

Thếlàhômnay,trướcmắtMẹNhất,tựbiếtmìnhđượcmọingườitincậy,

ônggiàấymạnhdạnbắtđầunóimộtcâuchuyệnquêmùa,dàidòngnhưng

sâusắcýnghĩa.Ôngkểlểmãivềviệctuổiôngđãgià,lạimangtậtnóchứng

kia;mỗinămmỗiyếuđi,màcôngviệcvườntượcmỗingàymộtnhiều;nào

vườnthìrộng,nàophảiđêmhômlàmlụng,nhưđêmvừaqua,nhâncótrăng,

ôngphảicặmcủitrảirơmchevườndưa.Thếrồiôngkếtthúccâuchuyện

nhưsau:Ôngcómộtngườiemtrai(MẹNhấtcựamình),ngườiemđãcó

tuổi(MẹNhấtcựamình lầnthứhai,nhưngcựamìnhyêntâm),nếuđược

phép,ngườiemsẽđếncùngvớiôngđểgiúpviệclàmvườnbởivìhắntalàm

vườnrấtgiỏi,ThánhHộisẽđượccôngđượcviệc.CònnhưnếuThánhHội

từchốithìôngbắtbuộcvàhếtsứclấylàmtiếclàphảixinnghỉviệc,bởivì

ôngđãgiànualạitậtbệnh,ngườiemônglạicómộtđứacháugáinhỏsẽ

mangtheo,đứabésẽđượcgiáodụctronglòngChúavàsaunàybiếtđâunó

khôngtrởthànhmộtbàxơtrongnhàtu.

ÔngvừadứtlờithìMẹNhấtngừngtaylầntrànghạt,bảo:

—Từgiờđếnchiều,lãocókiếmđâuđượcmộtthanhsắttokhông?

—Đểlàmgìạ?

—Đểbẩy.

—Bẩmmẹ,đượcạ.

MẹNhấtliềnđứngdậy,khôngnóithêmnửalời,mẹsangbuồngbêncạnh

làbuồnghọp,hìnhnhưcócácmẹkhácđangtụtậpởđây.Faucheleventcòn

lạimộtmìnhtrongphòng.

III

MẸINNOCENTE

Mườilămphúttrôiqua.MẹNhấttrởlạiphòng,ngồitrênchiếcghế.

Trongcuộcđốithoại,haingườiđềucóvẻloâu.Chúngtôixincốgắng

ghiđúngcâuchuyệntraođổinhưsau:

—LãoFauventạ.

—Bẩmmẹdạygì?

—Lãobiếtnhànguyệnchứ?

—Hàngngàyconvẫnđượclêncáibuồngnhỏđểnghekinhvàxemlễ.

—Thếlãocóvàosànhátbaogiờkhông?

—Bẩm,concóvàovàibalần.

—Phảibẩymộttảngđá.

—Bẩmcónặngkhôngạ?

—Tảngđábêncạnhbànthờ.

—Bẩmtảngđáđậycáihầmấyà?

—Phải.

—Giáđượchaingườiđànôngthìtốtquá.

—MẹAscensionsẽgiúplãomộttay,bàấykhỏechẳngkémgìđànông.

—Đànbàthìchẳngbaogiờkhỏebằngđànông.

—Chúngtachỉcómộtphụnữđểgiúplãothôi.Bàấysẽcốgắng,làm

đượcchừngnàohaychừngấy.LinhMụcMabillonkểbốntrămmườibảy

thư của Thánh Bernard, còn Merlonus Horstius chỉ được có ba trăm sáu

mươibảy,khôngvìthếmàtôicoinhẹMerlonusHorstius.

—Concũngvậy.

—Làmhếtsứcmìnhlàđángquýrồi.Nhàtuđâucóphảilàcôngtrường.

—Vàđànbàcũngchẳngphảilàđànông.Chúemtôinókhỏelắm.

—Lãocòncóđònđểbẩykiamà.

—Vâng,phảicóthứchìakhóaấymớimởnổicáiloạicửaghêgớmkia.

—Tảngđácòncócáivòngsắtnữa.

—Consẽluồnđònbẩyquacáivòngấy.

—Vàtảngđáxoayđược.

—Bẩmmẹ,được.Consẽmởhầm.

—Cóbốnmẹsẽđỡviệclão.

—Thếmởxongthìlàmgìạ?

—Rồiphảiđónglại.

—Thếlàxongạ?

—Chưa.

—Bẩmmẹ,xinmẹcứdạy.

—LãoFauventạ.Cácmẹtinlãolắm.

—Conxinlàmtất.

—Vàphảigiữkíntất.

—Bẩmvâng.

—Mởcửahầmxong…

—Consẽđónglại.

—Nhưngtrướcđó…

—Gìcơạ?

—Phảiđưaxuốnghầmmộtcáigì.

Imlặngmộtlát.MẹNhất,hơibĩumôidướiranhưngậpngừng,rồinói:

—LãoFauventạ.Lãobiếtlàcómộtmẹvừaquađờisángnaychứ?

—Bẩmkhông.

—Thếlãokhôngnghethấychuôngbáoà?

—Ởcuốivườnchỗcon,chẳngnghethấygìhết.

—Thậtà?

—Conngheđượchồichuônggọiconcũngđãkhónhọclắm.

—Mẹấytịchlúcsángsớm.

—Vảlạisángnay,giókhôngthổivềphíacon.

—ĐólàmẹCrucifixion.Mẹlàmộtbậcthánh.

MẹNhấtngừnglạinói,môihơimấpmáynhưđểkhẽcầunguyện,rồilại

tiếp:

—Banămtrướcđây,chỉthấymẹCrucifixioncầukinhthôimàbàDe

BéthunephảicảiquyđạoCơĐốc,trướcbàtatheopháiJanséniste.

—Áichà!Bẩmmẹ,bâygiờconmớinghethấychuôngbáotử.

—CácmẹđãkhiêngmẹCrucifixionsangbuồngnhàxác,thôngvớinhà

thờ.

—Bẩmvâng.

—Ngoàilãora,khôngmộtngườiđànôngnàođượcvàobuồngấy.Lão

phảitrôngchừngđấy,mộtngườiđànôngnàovàothìchảralàmsaođâu.

—Hơnthế!

—Cáigì?

—Hơnthế.

—Lãonóigìvậy?

—Conbảo:Hơnthế.

—Hơnthếlàhơncáigì?

—Thưamẹbềtrên,conkhôngnóihơnthếcáigì.Connóihơnthế.

—Tachẳnghiểulãonóigìcả.Tạisaolãonóihơnthế?

—Bẩmmẹ,đểnóinhưmẹ.

—Takhôngnóihơnthế.

—Mẹkhôngnóinhưthế,nhưngconnóinhưthếđểnóinhưmẹ.

Lúcấychuôngđiểm9giờ.

MẹNhấtcầunguyện:

—“Chíngiờsángvàtấtcảmọigiờ,ngợikhenvàthờlạy“ThánhThể"rất

thiêngliêng".

—Amen,Faucheleventnói.

Chuôngđiểmđúnglúc,nócắtđứtcáichuyện“hơnthế”nếukhôngthìMẹ

NhấtvàFaucheleventkhônglàmthếnàogỡđượccáicuộnchỉrốiấy.

Faucheleventlaumồhôitrán.MẹNhấtlạilầmrầmkhekhẽtrongmiệng

nhưkhấnvái,rồimẹnóito:

—Lúc sinhthời,mẹ Crucifixioncảitôn biếtbaonhiêu người.Mấtđi,

chắchẳnmẹlàmnhiềuphépnhiệmmầulắm.

—Bẩm,hẳnmẹsẽlàmnhiềuphépnhiệmmầu.

Faucheleventnóitheovàcốgắnggiữhếtsứcđểkhỏihớlầnnữa.

—LãoFauventạ,tấtcảgiáohữuđãđượcbanphúcquamẹCrucifixion.

NhấtđịnhkhôngphảiaicũngđượcchếtnhưGiáoChủDeBérulletronglúc

giảngkinhvàgửihồnlênChúakhicầunguyện,«Hancigituroblationem»

(Vậyxindângcủalễnày).Tuykhôngđượchạnhphúcấy,mẹCrucifixion

cũngchếtmộtcáchquýhóa.Chotớiphúttắtthởmẹvẫntỉnhtáo.Mẹcòn

chuyệntròvớichịemchúngta,rồimẹcòncầukinhnữa.Mẹđãchochịem

chúngtanhữngmệnhlệnhcuốicùng.Giálãolàngườisùngđạohơnvàgiá

lãocũngđượcvàobuồngmẹCrucifixionlúcấy,thìmẹchỉsờvàochânlão,

lãođãkhỏi tật. Mẹ mỉm miệngcười,tựanhư phục sinh trong lòng Chúa.

Thậtnhưcóthiênđườngtrongcảnhchếtấy.

Faucheleventtưởngnhưnghethấybàikinhcầusiêuchấmdứt.Lãonói:

—Amen.

—LãoFauventạ,ngườichếtmuốnsao,taphảilàmnhưvậy.

MẹNhấtlầntrànghạt.LãoFaucheleventimlặng.

Bàlạitiếp:

—Vềvấnđềnàytađãxinýkiếnnhiềuvịgiáosĩphụcvụvàlovềcuộc

sốngtrongđạovàđãđạtđượcnhữngkếtquảrấttốtđẹp.

—Thưamẹbềtrên,ởđâyngherõtiếngchuôngbáotửhơnlàởngoài

vườn.

— Vả chăng mẹ Crucifixion không phải là một người quá cố bình

thường,mẹlàmộtvịthánh.

—Bẩmcũngnhưmẹ.

—Từhaimươinămnay,mẹvẫnnằmtrongcáiáoquanriêngcủamẹdo

GiáoHoàngPieVIIchophép.

—NgườiđãlàmlễđăngquangchoHoàng…Bonaparte.

Faucheleventvốntinhranhlàthếmàbuộtmiệngnóitheođiềughinhớ

của mình như thế cũng thật rầy. Cũng may Mẹ Nhất đang bận suy nghĩ

khôngnghethấygì.

Mẹnóitiếp:

—LãoFauvent.

—Bẩmmẹdạy?

—ThánhDiodore,TổngGiámMụcCappadoce,ngỏýmuốnngườitachỉ

ghimộmìnhmộtchữnày:Acarus,nghĩalàcongiunđất.Ngườitađãlàm

theoýThánhnhưvậy,cóphảikhông?

—Thưamẹvâng.

—ThánhMezzocanetoànthiệntoànphúc,ViệnTrưởngởAquila,muốn

đượcchôndướimộtcáigiátreocổ.Điềuđóđãđượcthựchiện.

—Thưavâng.

—ThánhTérence,GiámMụcđịaphậnPotstrêncửasôngTibrevùngbờ

bể,muốnngườitakhắctrênbiamìnhcáidấughitrênmảnhữngđứagiết

cha,mong rằng khách qua đường aicũngnhổ nước miếng trên mả mình.

Điềuđócũngđượcthựchiện.Phảituânlệnhngườichết.

—CầuChúachonhưthế.

—ThihàicủaBernardGuidonis,sinhởnướcPháp,gầnRocheAbeille,

đãđượcđưavàonhàthờdòngDominicainsởLimoges,theolệnhcủaNgười

vàmặcdùvuaCastillephảnđối,tuyrằngBernardGuidonislàGiámMụcở

TâyBanNha.Ainóitráiđược.

—Nhấtđịnhkhôngạ.Bẩmmẹ.

—ĐiềunàyđãđượcPlantavitDeLaFossechứngthực.

Mẹlạiyênlặnglầnthêmvàihạtnữa.Rồimẹnóitiếp:

—LãoFauventạ.PhảichônmẹCrucifixiontrongchiếcquantàimẹvẫn

nằmtừhaimươinămnay.

—Nhưthếlàphảiạ.

—Vẫnlàtiếptụcngủthôi.

—Consẽđóngquantàiấylại?

—Phải.

—Cònchiếcquantàicủasởthìđểlạiạ?

—Đúngthế.

—ConxintuânlờiThánhHộimuônvàntônkính.

—Bốnmẹtrongbanđồngcasẽgiúplão.

—Giúpviệcđóngquantàiấyà?Bẩmmẹchảcầnạ.

—Không.Lànóigiúpviệcđưaquantàixuốngcơ.

—Xuốngđâuạ?

—Xuốnghầm.

—Hầmnàoạ?

—Hầmdướiđiệnthờ.

LãoFaucheleventgiậtnảymình:

—Cáihầmdướibànthờấyà?

—Đúng,dướibànthờ.

—Nhưng…

—Cócáithanhsắtđểbẩymà.

—Vâng,nhưng…

—Luồnthanhsắtvàocáivòngmàbẩy.

—Nhưng…

—Phảituânlệnhngườiđãchết.MẹCrucifixionchỉcómộtnguyệnvọng

lớnnhấtlàđượcchôncấtởtronghầmmộdướibànthờnhànguyện,không

phảinằmnơitrầntục.Mẹmuốnyênnghỉởnơilúcsốngmẹthườngvẫncầu

kinh.Mẹđãnóithế,tứclàlệnhcủamẹvậy.

—Nhưng,ngườitacấm…

—Ngườitrầncấm,nhưngChúaralệnh.

—Nhỡlộviệcthìsao?

—Chúngtatinởlão.

—Conthìsẽlặngthinhnhưhònđátrongváchnày.

—Hộiđồngđãhọp.Cácmẹtưvấnđangbànvàtacũngvừahỏiýkiến

xong,cácmẹđãnhấtquyếtchônmẹCrucifixiontrongáoquancủamẹ,ởcái

hầmmộdướibànthờ.LãoFaucheleventnày,hãynghĩxem,nếuphépnhiệm

màumàdiễnraởđâythìthếnào?Vinhquangthaychotuviệntatừtrong

lòngChúa.Phépmầutừmộmàlênđấy.

—Nhưng,bẩmchỉsợnhânviênbanvệsinh…

—Vềviệcmaitáng.ThánhBenoîtIIđãchốnglạiHoàngĐếConstantin

Pogonat.

—Thếnhỡôngcầm…

—MộttrongbảyôngvuaĐứcxâmnhậpcácxứGaulesdướitriềuvua

ConstancelàChonodemaiređãchínhthứccôngnhậnquyềncủangườitusĩ

đượcchôncấttronglòngđạo,tứclàdướibànthờ.

—Nếuôngthanhtraquận…

—Trướcthánhgiá,ngườitrầntụckhôngcóquyềngìhết.Martin,giáo

trưởngthứmườimộtdòngtuChartreux,đãnêucáiphươngchâmnàycho

dòngtucủamình:«Statcruxdumvolviturorbis»

[25]

Faucheleventcầu:

—Amen.

ĐólàđốiphóbấtdibấtdịchcủalãomỗikhingheaiđọctiếngLaTinh.

Đốivớimộtngườiđãimlặngquálâuthìgặpbấtcứaicũnglàmộtdịpđể

nói hết những điều muốn nói. Nhà hùng biện Gymnastoras hôm ở tù ra,

trongngườiđầyắpnhữnglưỡngđoạnluậnvàTamĐoạnLuậnbịnén,đứng

lạitrướcgốccâyđầutiêngặptrênđườngvàđemtấtcảtàihùngbiệnrađể

thuyếtphụcgốccâyđó.MẹNhấtthườngngàybịkỷluậtimlặngkhốngchế,

bụngđầynhữnggiáođiều,đứngdậynóithaothaonhưmởcống:

—BênphảitalàBenoît,bêntráilàBernard.Bernardlàai?LàTuViện

TrưởngđầutiêncủaClairvaux.FontainesDeBourgognelàcáixứsởđược

phúc Chúa vì là sinh quán của ngài. Cha ngài là Técelin và mẹ ngài là

Alèthe.NgàiđãbắtđầuởCîteauxvàsauởClairvaux.Ngàiđãđượcphong

ViệnTrưởngdoGiámMụcGuillaumeDeChampeauxđịaphậnChâlonSur

Saône,ngàicóbảytrămtusĩtậpsựvàđãdựng160nhàtu.Ngườiđãđánh

gụcAbeilardởhộinghịSensnăm1140vàPierreDeBruysvàHenrimônđệ

củaPierreDeBruysvàmộtloạilầmđườngkhác,bọnApostoliques;ngàiđã

khuấtphụcArnaultDeBresce,quậtngãnhưsétđánhLinhMụcRaoul;tên

đồtểgiếtdânDoThái;ngàikhốngchếcảhộinghịReimsnăm1184,ngài

làmchoGilbertDeLaPorée,GiámMụcPoitiersvàEonDel’Étoilebịkết

án; ngài dàn xếp xích mích của các vua chúa, chỉ bảo cho vua Louis Le

Jeune,làmcốvấnchoGiáoHoàngEugèneIII,ghépvàoquychếgiáohộiLe

Temple,kêugọithậptựviễnchinh,làm250phépmàutrongđờimìnhvàcó

lần 39 phép màu trong một ngày. Benoît là ai? Là Thánh Tổ của Mont

Cassin,làngườisánglậpthứhaicủaTínhThiêngcủatuviện,làBasilecủa

giáohộiPhươngTây.Dòngđạocủangườiđãsảnsinh40GiáoHoàng,hai

trămGiáoChủ,nămmươiThánhTổ,mộtnghìnsáutrămTổngGiámMục,

bốnnghìnsáutrămGiámMục,bốnHoàngĐế,mườihaiđếhậu,bốnmươi

sáuvua,bốnmươimốtHoàngHậu,banghìnsáutrămvịđượcphongthánh

vàtồntạitừmộtnghìnbốntrămnămnay.MộtbênThánhBernard,mộtbên

viênchứcvệsinh;mộtbênThánhBenoît,mộtbênviênthanhtralụclộ.Nhà

Nước, Sở Lộ Chính, Sở Tang Tế, luật lệ cơ quan Hành Chính, chúng ta

khôngbiết.Baonhiêungườisẽphẫnnộtrướcsựđốixửvớichúngtôi.Họ

tướccảcủachúngtôicácquyềnhiếndângcátbụicủachúngtôichoJésus

Christ!VệsinhcủacácanhlàmộtbịađặtcủaCáchMạng.Chúatrờiphụ

thuộcviênCảnhSátTrưởng!Thờithếnhưthếđấy.Imđithôi,lãoFauvent.

Dướitrậnmưaràoấy,Faucheleventrấtlúngtúng.MẹNhấtnóitiếp:

—Aimàchốicãiđượcquyềnchôncấttusĩcủacáctuviện?Chỉcóbọn

tàđạovàbọnlạcđườngphủnhậnnóthôi.Chúngtađangsốngtrongmột

thờiđạihỗnloạnghêgớm.Ngườitakhôngbiếtnhữngđiềuphảibiếtmàlại

biếtnhữngđiềukhôngnênbiết.Ngumuộivàvôđạo.Trongthờiđạinàycó

những người lầm vị Thánh Bernard tối cao tối đại với Bernard gọi là

“BernardcủanhữngngườiCatholiquenghèo”,mộtgiáosĩhiềntừởthếkỷ

XIII.CókẻphỉbángđếnnỗiliênhệmáychémchémLouisXVIvớithậptự

giáđóngđinhJésusChrist.LouisXVIchỉlàmộtôngvua.Phảicoichừng

Chúa.Khôngcòncáigìcôngbằng,cáigìlàbấtcôngnữa.Ngườitabiếttên

VoltairemàkhôngbiếttênCésarDeBus;thếmàCésarDeBuslàmộtbậc

hằngphúc,cònVoltairethìlàmộttênkhốnkhổ.VịTổngGiámMụccuối

cùng,GiáoChủPérigord,khôngbiếtcảrằngCharlesDeGondrenđãkếtục

Bérulle,BourgoinđãkếtụcGondren,JeanFrançoisSenaultkếtụcBourgoin

vàchaSainteMarthekếtụcJeanFrançoisSenault.NgườitanhớtênLinh

MụcCoton,khôngphảivìônglàmộttrongbangườiđãgópphầnsánglập

dòngOratoire,màlàvìvuađạocảicáchHenriIVđãhayvăngtụcvớicái

tênôngấy.CònSaintFrançoisDeSalesngườiđờithíchvìngàiấyhaygian

lậntrongcờbạc.Ngườitađảkíchtôngiáo.Vìsao?VìđãcónhữngLinh

Mụcxấu,vìSagittaire, Giám Mục GaplàanhemcủaSalone,Giám Mục

EmbrunvàcảhaiđãđitheoMommol.Điềuđócólàmsao?Cóphảivìthế

màMartinDeTourskhôngphảilàThánhvàkhôngcắtđôitấmáokhoáccho

mộtngườinghèo?Ngườitakhủngbốcácvịthánh,ngườitanhắmmắttrước

chânlý.Đêmtốiđãthànhthóiquen.Nhữngconthúdữtợnnhấtlànhững

conthúmù.Chẳngainghĩđếnđịangục!Ôi!Cáiquầnchúngxấuxađộcác!

LệnhvuabâygiờlàlệnhcủaCáchMạng.Ngườitakhôngcònbiếtphảilàm

gì cho người chết. Cấm không được chết một cách tinh thành. Mồ mả là

chuyệnhànhchính.Ghêtởmquá.GiáoHoàngSaintLéonIIđãgửithông

điệpđặcbiệt,mộtchoPierreNotaire,mộtchovuacủangườiVisigoths,để

phảnđốivàbácbỏquyềnhànhcủaquantháithúvàquyềnvôthượngcủa

HoàngĐếtrongvấnđềtanglễ.Gautier,GiámMụcChâlonsvềvấnđềnày

đã đương đầu với Othon, Công Tước Bourgogne. Các vị thẩm phán xưa

cũngđồngtình.Ngàyxưachúngtôicóquyềnphátbiểuvềcảviệcđời.Viện

TrưởngtuviệnCîteaux,trưởngdòng,làthẩmphánchỉđịnhcủaTòaThượng

ThẩmBourgogne.Chúngtôiđượctoànquyềnxếpđặtnhữngngườichếtcủa

chúngtôi.CảthihàicủaThánhBenoîtchẳngchônởtuviệnFleury,còngọi

làSaintBenoîtSurLoireởđấtPháplàgì,mặcdùngàichếttrênđấtÝ,ở

MontCassin,ngàythứbảy21tháng3năm543?Tấtcảnhữngsựviệcấylà

hiểnnhiênkhôngchốicãiđược.Taghétnhữngkẻcầunguyệngiảdối,tathù

nhữngquântàđạo,nhưngtacònthùghéthơnkẻnàonóitráinhữngđiềuđó.

ChỉcầnđọclạiArnoulWion,GabrielBucelin,Trithème,MaurolicusvàLuc

D’Achery.

MẹNhấtnghỉđểthở,rồiquaylạibảoFauchelevent:

—LãoFauvent,thếlàđượcchứ?

—Bẩmmẹ,vâng,đượcạ.

—Trôngcảởlãođượcchứ?

—Conxintuânlệnh.

—Tốtlắm!

—Conxinhếtlòngvớituviện.

—Đượcrồi.Lãođóngquantài.Cácbàkhiêngquantàivàonhànguyện.

Cầukinhxonghọtrởlạinhàtu.Khoảnggiữamườimộtgiờvànửađêm,lão

sẽmangthanhsắtđến.Việcgìcũngtiếnhànhhếtsứcbímật.Ởnhànguyện

chỉcóbốnmẹtrongbanđồngca,mẹAscensionvàlãothôi.

—Vàbàxơđứngcọc.

—Bàấysẽkhôngquaymặtlại.

—Bàấysẽnghethấy.

—Bàấykhônglắngtainghe.Vảlạiđiềunhàtukínbiếtthìngườiđời

khôngbiết.

MẹNhấtnghỉmộtlầnnữarồimớinóitiếp:

—Lãosẽcởibỏchiếcnhạc.Khôngcầnđểchobàđứngcọcbiếtlàcólão

ởđấy.

—Bẩmmẹrấtkính…

—Gìthế?

—Ôngysĩđếnkhámchưaạ?

—Bốngiờrưỡichiềuhômnay.Đãcóhiệuchuôngchongườiđibáo.Thế

ralãokhôngnghetiếngchuônghiệulệnhnàocảư?

—Conchỉchămchúnghehiệuchuônggọiconthôi.

—Cáiđótốt,lãoFauventạ.

—Bẩmmẹchắcphảikiếmcáiđòndễđếnvàimét.

—Kiếmđâuđược?

—Cósongsắtlàmràolàcóđòn.Ởgócvườn,concóchấtcảmộtđống.

—Khoảngmườimộtgiờmườilămtốinay,chớcóquên.

—Bẩmmẹrấtkính…

—Gì?

—Nếucócôngviệckhácnhưthếnàynữathìchúemconrấtkhỏe.Khỏe

nhưvâm!

—Lãophảilolàmhếtsứcnhanh,càngnhanhcànghay.

—Conkhônglàmnhanhlắmđược.Concótật.Vìvậynêncầncóngười

giúp.Conthọt.

— Thọt không phảilà một tội lỗi. Cókhi là một điềuphúc cũng nên.

HoàngĐếHenriII,ngườiđãchốnglạingụyGiáoHoàngGrégoirevàkhôi

phụcBenoîtVIIIcóhaibiệthiệuVuaThánhvàVuaThọt.

Faucheleventtaihơinghễnhngãng,lẩmbẩm:

—Đếnhaiáokhoác,tốtquánhỉ.

— Lão Fauvent này, ta đã nghĩ. Cho trọn một giờ đi. Không đến nỗi

nhiềuquáđâu.Lãohãycómặtbêncạnhbànthờchínhvớicáithanhsắtvào

11giờ.Buổilễbắtđầulúc12giờđêm.Mườilămphúttrướclàphảixong

xuôihếtcả.

—Consẽlàmhếtsứcđểtỏlòngnhiệtthànhcủaconvớituviện.Dứt

khoátnhưthế.Conđóngnắpáoquan.Mườimộtgiờđúngconsẽởtrongnhà

nguyện.Cácmẹtrongbanđồngcaởđấyrồi.MẹAscensioncũngcómặt.

Giá được hai người đàn ông thì hay hơn. Nhưng thôi được, con sẽ mang

thanhbẩy.Chúngconsẽmởhầmmộ,đưaáoquanxuống,rồiđậylạinắp

nhàmồ.Thếlàxong,khôngcòndấuvếtgìnữa.ChínhPhủsẽkhôngnghi

ngờgì.Thôimẹtônkính,thếlàxongxuôicảphảikhôngạ?

—Không.

—Còncáigìnữaạ?

—Còncáiquantàitrống.

Ngừngmộtlát.Faucheleventnghĩngợi.MẹNhấtnghĩngợi.

—LãoFauventnày,làmthếnàovớicáiquantàiấy?

—Cứviệcmangđichôn.

—Khiêngtrốngkhôngà?

Lạiimlặng.LãoFaucheleventvẫyvẫybàntaytráinhưmuốnxuađuổi

mộtýnghĩgìlàmcholãolosợ.

—Bẩmmẹ,tayconđãđóngquantàiấylại;cóaiđượcvàođấyđâu;thế

rồiconcứphủtấmvảichelêntrên.

—Thếcònbọnphuđòn,lúchọkhiêngquantàilênxe,rồilúchạhuyệt,

họthấynhẹkhông.

ÔngFaucheleventbỗngrủato:

—Ôichao!Qu…!

Mẹ Nhất giơ tay làm dấu thánh và đăm đăm nhìn Fauchelevent. Ông

nghẹncổ,nuốtvàocổmấyâmquỷsứ.Ôngvộivàngnghĩramộtmưukếđể

đánhlảngcâunguyềnrủa:

—Bẩmmẹ,consẽchođấtvàoquantài.Cũngsẽnặngnặngnhưcóngười

ấy.

—Phảiđấy.Đấtthìcũngnhưngườithôi.Thếlàlãosẽthuxếpchoxong

việccáiquantàirỗngấynhé?

—Cứđểmặccon.

NétmặtMẹNhấttừnãybốirối,loâubỗngtrởnênsángsủa.Bàrahiệu

chokẻbềdướiđượcrangoài.Faucheleventđiraphíacửa.Ôngvừađịnh

bướcchânra,thìbàdịudànglêntiếng:

—LãoFauvent,tôibằnglònglắm.Ngàymai,saukhiđưatang,lãodẫn

emlãođếnđây,bảomangcảconbélạinữa.

IV

JEANVALJEANCÓVẺĐÃĐỌCLÀUAUSTIN

CASTILLEJO

Ngườithọtdẫucóbước nhanhthìcũngnhưngườichộtmuốnliếcmắt

nhìn ngang: Không làm sao đến đích cho nhanh được. Vả lại, tâm thần

Faucheleventrốitung.Phảiđếnmườilămphút,ôngmớilêđượcvềđếncăn

nhànơigócvườn.Cosetteđãdậy.JeanValjeanđặtnóngồibênđốnglửa.

VừalúcFaucheleventbướcvàonhàthìJeanValjeanđangchỉcáigiỏtreo

trêntườngmàbảo:

—Conạ,connghekỹđâynày.Bâygiờhaichaconmìnhphảirakhỏi

nhànày,rarồilạitrởvào,ởđâythahồsướng.Ônggiànàysẽchoconvào

giỏđểmangconra.Conđợichaởnhàmộtbàquenbiết.Chasẽđếnđón.

Nhớkỹ,conphảivânglờimànínthinthítkhôngthìmụThénardierlạiđến

bắtchomàxem.

Cosettenghiêmtranggậtđầu.

ThấytiếngFaucheleventđẩycửa,JeanValjeanquaylại:

—Thếnàobác?

—Xongxuôicả,thếmàlạichưađâuvàođâu.Đãđượcphépđưabácvào

ởđây.Nhưngphảiđưabácratrướcđã.Thếmớikẹtchứ!Cháubéthìdễlắm.

—Bácmangcháuđià?

—Cháucóimđượckhông?

—Báccứtinởtôi.

—Thếcònbác,bácMadeleineơi?…

Saumộtlátyênlặngnặngnề,ôngFaucheleventkêulên:

—Bácvàolốinàothìcứlốiấymàrachứsao!

Jean Valjean chỉ trả lời gọn lỏn như lần trước: “Không thể được”.

FaucheleventlầmbầmnhưmuốnnóimộtmìnhchứkhôngphảinóivớiJean

Valjean:

—Cómộtviệckháclàmmìnhdằnvặt.Mìnhnóimìnhsẽđổđấtvào.Ấy

thếnhưngmàmìnhnghĩlạithấyđấtmàthaychoxácchếtthìchẳnggiốngtí

nào.Khôngổnđâu,đấtxêdịch,đấtđộngđậy,ngườikhiêngsẽnhậnthấy

điềuđó.BácMadeleinehiểuchứ,bọnphunhậnthấyđượcChínhPhủcũng

sẽnhậnthấy.

JeanValjeannhìnthẳngvàomắtlãovàtưởnglãomêsảng.Lãolạinói:

—Bácracáchđếchnàobâygiờ?Mailàphảixongxuôicả.Maitôiphải

dẫnbácvàođâyrồi.MẹNhấtchờbácđấy.

Nóixong,ôngcắtnghĩachoJeanValjeanbiếtlàđượcnhưthế,bởivìông

đãgiúpGiáoHộiđượcmộtviệcvàngườitathưởngcôngchoôngta:Làông

cũngđượcdựphầnchôncấtmẹCrucifixion;làôngđóngáoquanvàgiúp

việchạhuyệt.CònmẹCrucifixionquađờisángnay,theoyêucầucủamẹ,

thìđặttrongquantàiriêngmàbàvẫnnằmvàchônngaytronghầmmộdưới

bàn thờ của nhà nguyện. Sở Cảnh Sát cấm ngặt việc này. Nhưng mẹ

Crucifixionthuộcloạinữtusĩmuốngìcầnphảiđượcnấy.MẹNhấtvàcác

mẹkhácđềunhấtđịnhlàmtheoýnguyệncủangườiđãchết,cònthìmặckệ

ChínhPhủ.LãoFaucheleventnàysẽđóngcáiquantàitrongbuồngriêng,rồi

mởnắphầmmộramàchôndướihầm.MẹNhấtđềnơnônglãobằngcách,

chongườiemlãovàđứacháugáiđượcởtrongnhàtu,ônglàmvườn,cháu

đihọc.Ngườiemấy,chínhlàôngMadeleine,đứacháugáilàCosette.Mẹ

Nhấtbảochiềumaiphảidẫnhaingườivào,saucuộcđưamagiả.Nhưnglàm

thếnàođểdẫnôngMadeleinevàođược,khiôngMadeleinevẫnởtrongnày.

Đấylàđiềulúngtúngthứnhất;thứhailàcònchiếcquantàirỗng.

JeanValjeanhỏi:

—Cáiquantàirỗnglàthếnào?

—CáiquantàicủaNhàNướcấymà.

—Quantàinào?NhàNướcnào?

—Cómộtmẹchết.Ngườiysĩthànhphốđếnkhámvàbảocómộtmẹ

chết.ThếlàChínhPhủđưamộtcáiquantàiđến.Ngàyhômsau,ChínhPhủ

lạiđưaxevàphuđònđếnđểđưaranghĩatrang.Phuđến,khiêngquantài

lên,sẽthấynhẹbỗng.

—Cứnhétcáigìvàođấy.

—Mộtxácchếtà?Tôilàmgìcó.

—Không.

—Thếcáigì?

—Mộtngườisống.

—Aicơ?

—Tôi.

Fauchelevent giật bắn người đứng dậy, như thể có pháo nổ ngay dưới

ghế.

—Bácấyà?

—Chứsao?

JeanValjeanmỉmcười,cáimỉmcườihãnhữunhưmộttiasángtrongbầu

trờimùađông.

—BácFaucheleventnày,bácchảvừanói:MẹCrucifixionchết,màtôi

chảnóithêm“cònlãoMadeleinethìphảichônđi”à?Thếmàthànhsựthật

đấy.

—Bácchỉhaynóibóng.

—Nóithậtđấychứ.Phảirakhỏiđâyphảikhông?

—Vâng.

—Tôiđãbảobáccũngphảikiếmchotôicáigiỏvàtấmbạt.

—Thếsao?

—Giỏthìgiỏgỗthông,cònbạtthìlàtấmchănliệmđen.

—Không,khăntrắngchứ.Đámtangcácnữtusĩtuyềntrắnghết.

—Ừ,thìtrắng.

—BácMadeleine,bácthậtkhácngười.

Thấynhữngđiềutưởngtượngnhưvậy,nhữngđiềutưởngtượngđóvốn

chỉlànhữngphátminhtựnhiênvàtáobạo trong tù, vượt qua sự yên ổn

thườngnhật,canthiệpvàonềnếpcủatuviện,đólànhữngđiềukhiếnlão

Faucheleventkinhngạc,đólànhữngngườiquađườngnhìnthấychimhảiâu

bắtcátrongrãnhnướcphốSaintDenis.JeanValjeannóitiếp:

—Cầnphảirakhỏiđâymàkhôngbịlộ.Cáchấycũngtiện.Nhưngtôihỏi

báccáinày.Côngviệctiếnhànhthếnào?Cáiquantàiấyđểđâu?

—Cáiquantàirỗngấyà?

—Phải.

—Ởdướikia,dướinhàxác.Quantàiđặttrênhaicáigiá,phủmộtcái

chănliệm.

—Quantàidàibaonhiêu?

—Haithước.

—Nhàxáclàthếnào?

—Đấylàmộtbuồngởtầngnền,cómộtcửasổtrôngravườn,cănglưới

sắt,muốnđóngcửaphảiđứngphíangoàimàđóng;vàcóhaicửaravào,một

thôngvớinhàtu,mộtthôngranhàthờ.

—Nhàthờnào?

—Nhàthờngoàiphốđấy,nhàthờchungcủadân.

—Báccóchìakhóahaicửaấykhông?

—Không.Tôichỉgiữchìakhóacửavàonhàtu;cònchìakhóacửakiathì

bácgácgiữ.

—Lúcnàothìbácgácmởcửa?

—Chỉmởmộtlầnchophuđònvàokhiêngquantàixonglạiđóngngay.

—Aiđóngquantài?

—Tôi.

—Aiphủkhănliệm?

—Tôi.

—Chỉcómộtmìnhbác?

—Phải,ngoàitôivàôngysĩcủaSởCảnhSátkhôngngườiđànôngnào

đượcvàobuồngấy.Trêntường,cóviếthẳnhoinhưthế.

—Đêmnay,lúcnhàtungủcả,báccócáchnàogiấutôivàobuồngấy

đượckhông?

—Không,nhưngcómộtcáikhohẹpthôngvớinhàxác,đểdụngcụchôn

cất;cóthểgiấubácởđấyđược.Tôigiữkhoấy,lạicóchìakhóa.

—Mấygiờmaixetangđếnđưaquantàiđi?

—Độbagiờchiều.ChônởnghĩađịaVaugirard,lúcsẩmtối.Cũngkhá

xa.

—Tôisẽtrốntrongbuồngkhosuốtđêmnayvàbuổisángsớm.Cònăn

uốngthìthếnào.Bịđóimất.

—Tôisẽmangcáiănđếnchobác.

—Thếlàđếnhaigiờtrưa,bácđếnđóngquantàicủatôilại.

Faucheleventlùilạimộtbước,bẻkhúctaykêurăngrắc.

—Khônglàmthếđược.

—Cógìđâu,cứviệccầmbúamànệnchođinhănphậpvàotấmvánmà!

ĐiềuđốivớiJeanValjeanthậtgiảndịthìFaucheleventlạithấydịthường.

JeanValjeanđãtừnggặpnhiềukhúceonguyhiểmhơn.Đãởtùthìaicũng

biếtcáinghệthuậttàitìnhlàthumìnhcholọttấtcảnhữngkhehởđểmàtrốn

thoát.Kẻtùnhânbaogiờcũngmongvượtngục,cũngnhưngườiốmtấtgặp

lúclêncơn,mộtlàsốnghailàchết.Vượtngục,tứclàkhỏibệnhnày.Muốn

khỏibệnhthìlàmgì chẳngphảilàm?Đểngườitađóng đinhlênquantài

mìnhnằm,rồiđểngườitakhuânđinhưkhuânmộtkiệnhàng,sốngkhálâu

trongcáihòmkínmít,thởtrongmộtnơikhôngcókhôngkhí,biếtcáchhà

tiệnhơithởhàngmấygiờliền,biếtcáchchịungạtmàkhôngchết;đấylàtất

cảtàinghệ não lòng của JeanValjean.Nhưngmột cái áo quan đựngmột

ngườisống,mưumẹocủamộttùnhânkhổsaicũnglàmưumẹocủamộtvị

Hoàng Đế. Nếu tin lời Linh Mục Austin Castillejo, đây là cái mẹo của

CharlesQuintdùngsaukhiôngđãthoáivịđểgặplạimộtlầncuốicùngLa

Plombes:BằngcáchấyngườitađãđưanàngkiavàotrongtuviệnSaintJust,

rồilạiđưara.

Faucheleventđãhơihoànhồn,ôngnói:

—Làmthếnàođểthởđược?

—Tôithởđược.

—Trongcáihòmấyà?Tôichỉnghĩđếncũngđủchếtngạtrồi.

—Chắclàbáccómũikhoan;báckhoanchotôimấylỗnhỏquanhchỗ

mồmvàlúcđóngvánthiên,bácchớđóngkhítquá.

—Được,thếnhỡbáchohayhắthơithìsao?

—Đãđitrốnthìkhôngho,cũngkhônghắthơi.

JeanValjeanlạinóithêm:

—Bácạ,taphảinhấtquyếtđithôi,mộtlàbịbắtởđâyhailàphảichui

vàoxetangmàra.

Chắcaicũngnhậnthấygiốngmèoưacáithúdừnglạiquẩnquanhgiữa

haicánhcửahémở.Aichảbảoconmèothìmàyvàođi.Ngườicũngvậy,có

nhữngkẻđứngtrướcmộtkhókhănvừachợttớithìcũnghaylưỡnglựgiữa

haitháiđộ,đểđếnnỗicókhisốmệnhchợtấpxuốngnghiềnnátmìnhvàkết

thúcsựkiện.Nhữngkẻquáthậntrọng,mặcdùcẩnthậnnhưmèovàchínhvì

họlàmèo,đôikhigặpnguy hiểmhơnlànhữngkẻtáobạo.Fauchelevent

thuộcvàohạngngườihaylưỡnglựnhưthế.Nhưngdùsao,sựgandạcủa

JeanValjeancũngthắngđượclão.Lãolầmbầm:

—Ngoàicáchấycũngkhôngcòncáchnàokhác.

JeanValjeanlạinói:

—Tôichỉngạicómộtđiềulàrangoàinghĩađịakhôngbiếtcôngviệcsẽ

thếnhưnào.

—Ấy,cáiấytôilạikhônglo.Nếubácbiếtcáchnằmtrongquantàivô

sự,thìtôi,chắcchắnlàtôisẽlôiđượcbáclênkhỏihuyệt.Cáilãođàohuyệt,

tôiquenthân,lúcnàocũngsaybítỉ.LãoMestienneấymà.Lãođàohuyệtbỏ

ngườichếttronghuyệtmàtôithìtôibỏlãođàohuyệttrongtúitôi.Côngviệc

thế nào, để tôinói bác rõ. Đến nghĩatrang lúc sắp tối,khoảng bốn mươi

nhămphúttrướckhinghĩatrangđóngcổng.Xetangđiđếntậnhuyệt;việc

củatôilàphảiđitheoxe.Tôisẽbỏtúimộtcáibúa,mộtcáiđụcvàmộtcái

kìm. Lúc xe đỗ, bọn phu đòn lấy thừng buộc quan tài lại, hạ bác xuống

huyệt.LinhMụccầukinh,làmdấu,rẩynướcthánhrồichuồn.Thếlàchỉcòn

tôivớilãoMestienne.Ấy,bạnnốikhốđấynhé.Chỉcóhaiđiều,mộtlàhắn

saytúy lúy,hailà khôngsay.Không saythìtôichỉbảo:“Này,quánBon

Coingcònmởđấy,ralàmmộttợpđi”.Thếlàcứviệckéohắnđi,rồiđổrượu

chohắnsay.LãoMestiennethìchỉmộtchốclàsaymềmvìlúcnàohắncũng

đãsẵnngàngà.Lúcấytôisẽđặthắnnằmxuốnggầmbànrồilấytấmthẻcủa

hắnđểvàonghĩatrangmộtmình.Thếlàchỉcònmộtmìnhtôivớibác.Còn

nếuhắnđãsaysẵnthìchỉviệcbảo:“Thôi,cútđi,khôngaikhiến,mìnhlàm

hộcho”.Hắnđilàtôicứviệckéobácởdướihốlên.

JeanValjeanchìabàntayra,ôngFaucheleventômchầmlấyvớitấtcả

tấmtìnhnồngnàn,chấtphác.

—Cứthế,bácFaucheleventnhé.Rồiổncả.

Faucheleventnghĩthầm:“Miễnlàkhônggặptrởngạigì.Khôngthìnguy

lắm".

V

NGHIỆNRƯỢUCHƯAĐỦĐỂTRỞTHÀNHBẤT

TỬ

Ngàyhômsau,vàolúcxếchiều,kháchbộhànhthưathớttrênđạilộhạt

Mainengảmũchàomộtchiếcxetangkiểucũkỹ.Xechạmtrổnhữngđầu

lâu,xươngốngchânvànhữnggiọtlệ.Trongxe,đặtmộtcáiquantàiphủ

chăntrắngcómột chữ thập đen lớn nằm dài trông như một xác chết, tay

buôngthõng.Theosaulàmộtcáixesongmã,cómộtLinhMụcbậnáolễ

ngắnvàmộtchúbégiúplễđộimũchụpmàuđỏ.Haingườiphuđònbậnđồ

xámviềnđenđihaibênchiếcxetang.Phíasaulàmộtônggiàmặcquầnáo

thợđikhậpkhiễng,ởtúiáoônggià,thấythòramộtcáicánbúa,mộtlưỡi

đụcvàhaicáikìm.

ĐámtangđivềphíanghĩatrangVaugirard.

NghĩatrangVaugirardlàmộtnghĩatrangđặcbiệtởParis.Nócónhững

tậptụcriêng,lạicóhaicổng,mộtcổngchoxeđivàmộtcổngxép.Trong

xómcáccụgiàcứquenlốigọicũlàcổngngựavàcổngbộ.Cácmẹtrong

nhàtuPetitPicpusđượcchônởmộtkhuriêng,chônvàobuổitối.Khunày

nguyên trước thuộc về giáo hội của họ. Bởi vậy, những phu đào huyệt ở

nghĩatrangnàycócôngviệcphảilàmthêmvàochiềutànếulàmùahè,vào

đêmnếulàmùađông,theomộtkỷluậtriêng.CácnghĩatrangởParisthời

ấy,cứtốiđếnlàđóngcổng;đấylàlệnhchungcủathànhphốnênnghĩatrang

Vaugirardcũngphảituântheo.Cáicổngngựavàcổngbộđềulàcổngsắt,

giápliềnvớinhau.KếliềnđólàmộtcáichòidonhàkiếntrúcPerronetxây

nên và để cho bác gác cổng ở. Cứ lúc mặt trời khuất sau nóc nhà điện

Invalidesthìcánhcổngsắtlạinhấtthiếtquayríttrênbảnlề.Chẳngmaylúc

ấycóbácphuđàohuyệtnàocònvẩnvơtrongnghĩatrangthìchỉcómột

cáchduynhấtđểrangoàilàtrìnhtấmthẻdocơquantrôngnomviệctang

macủaNhàNướccấpphát.Cómộtcáihòmnhưhòmthưtreoởcửasổnhà

bácgác. Bácphucứ việcnémcáithẻcủa mìnhvàohòm, tứcthìbácgác

nghethấy,báckéocáidâyvàcổngbộtừtừmở.Nếucóaiquênthìbácgác

đôikhiđãvàongủliềntrởdậyranhậnmặt,rồimởkhóacổng.Ngườiphu

quênthẻđượcranhưngphảinộpmườilămfrancstiềnphạt.

Cáinghĩađịanàyvớinhữngcáiđộcđáongoạilệkhôngkhớpvớicảnh

cânđốihànhchínhchonênngườitađãhủybỏnóítlâusau1830.Nghĩađịa

Montparnasse,cũnggọilànghĩađịaNamthaythếchonóvàthừahưởngcái

quánrượunổitiếngsátváchvớinghĩađịaVaugirard.Quánrượunàytrên

máicómộtquảthịvẽsơndầutrênmộttấmván.Quánnàyquaymộtphíara

cácdãybánrượu,mộtphíaracáchàngmồmả,vớimộcáibiển:QuánBon

Coing.

[126]

NghĩatrangVaugirardcóthểgọilàmộtnghĩatrangđãđếnlúctàn,không

hợpthời nữa.Cỏhoa đãchếttừlâuchỉ cònrêuphong landầnkhắp chỗ.

NhữngngườicócủakhôngthiếtgìđượcchôncấtởVaugirard.Vìnómang

cáidángkẻnghèo.NghĩatrangPèreLachaisethìnóigì!ĐượcchônởPère

Lachaisechẳngkhácgìtrongnhàcóbànghếgụ.Thanhlịchgặpnhauởđấy.

Còn nghĩa trang Vaugirard là một nơi cổ kính; vườn trồng theo kiểu cũ.

Đườngđithẳngtắp,trồngnàohoàngdương,nàotùng,nàobách,vớinhững

ngôimộcổdướibóngthônggià,cỏmọccaovút.Chiềuđếnthìphongcảnh

thêlương,nổilênnhữngđườngnétvôcùngảmđạm.

Lúc xe tang phủ khăn trắng có chữ thậpđen đi vào đạilộ nghĩa trang

Vaugirardthìmặttrờichưakhuấthẳn.Ngườikhậpkhiễngsauxetangchính

làFauchelevent.

ViệcchôncấtmẹCrucifixionnơihầmmộdướibànthờ,việcđưaCosette

rangoài,việcJeanValjeantrốnvàonhàxác,tấtcảmọiviệcđềutrôichảy,

khônggặpkhókhăngì.

CũngnóiquarằngviệcchôncấtmẹCrucifixiondướibànthờcủatuviện,

chúngtôicoilàmộtđiềuviphạmnhỏthôi.Đâylàmộttộilỗicóvẻnhưmột

nhiệm vụ. Các bà nữ tu sĩ đã làm như vậy không những không chút xao

xuyếngìmàlạicònnhưđượclươngtâmtánthưởng.Trongnhàtukín,cái

gọilà“ChínhPhủ”thìchỉlàmộtsựcanthiệpvàoquyềnhànhnhàtu,mộtsự

canthiệpkhóthừanhận.Quytắctrướcđã,cònluậtphápthìsauhẵnghay.

Cácngươihãycứlàmraluậtnày,luậtkhácthahồ,nhưnghãygiữnhững

luậtphápấychocácngười.Thuếquađườngtrảchonhàvuachỉlàphầnthừa

thuếnộpchoChúaTrời.Mộtnguyênthủkhôngcónghĩalýgìđốivớimột

nguyêntắc.

Faucheleventkéolêchântheoxetang,lòngkhấpkhởimừngthầm.Cảhai

điều bí mật, cả hai vụ mưu mô song sinh - một về các mẹ, một về Jean

Valjean,mộtmangquyềnlợinhàtu,mộtchốnglạikỷluậtnhàtu,-cảhai

đềuthànhcông. Jean Valjean thìbìnhtĩnh,cáibình tĩnh mãnh liệtấylan

sanglãolàmvườn.Faucheleventchắcmẩmsẽthànhcôngđếnđầuđếnđũa.

Chỉcònmộtvàiviệcdễnhưtrởbàntay.Hainĭnay,ôngđãtừnglàmcho

Mestiennesayrượuđếnhàngchụclần,cáilãomáphị,lànhnhưcụcđất,làm

gìmàchẳngđược,thậtdễnhưbỡn.LừathếnàomàMestiennechẳngmắc.

Nhưxỏmũimàdắt.LãoFaucheleventhoàntoànyêntâm.

Lúc đám tang vừa rẽ vào đại lộ nghĩa trang. Fauchelevent sướng quá,

nhìnxetangrồixoaxoahaibàntaythôkệch,nóimộtmình:

—Thậtlàmộttròhề!

Bỗngxedừnglại,đãđếncổng.Phảitrìnhgiấytờ.Ngườitrôngnomđám

manóigìvớibácgáccổng.Tronglúchaingườinóichuyệnvớinhau,đám

tangdừnglạimột, hai phút, bỗng có ai, một người lạ mặt, tiến đến đứng

ngaysátFauchelevent,đằngsauxetang.Trôngnhưmộtngườithợ,hắnmặc

mộtcáiáocótúitotướng,tayxáchmộtcáicuốc.

Faucheleventnhìnkẻlạmặt,hỏi:

—Báclàainhỉ?

Ngườikiatrảlời:

—Kẻđàohuyệt.

Faucheleventsửng sốtnhưkẻ vừasốngsót saukhibị đạnđạibác bắn

trúngngực.

—Đàohuyệtà?

—Phải.

—Bácấyà?

—Phải.

—ÔngMestiennecơmà?

—Trướcthìthế.

—Trướclàthếnào?

—Ôngấychếtrồicònđâu.

Faucheleventngờgìthìngờ,chứkhôngthểngờđượcrằngmộtkẻchôn

ngườimàcũngphảichết.Ấy,nhưngsựthậtcứthế;kẻđàohuyệtcũngchết

như ai. Đào hố cho người mãi, rồi cũng đến lúc mở cái hố cho mình.

Faucheleventháhốcmồm.Ôngcốlắpbắpmấytiếngkhekhẽ:

—Khôngthểnhưthế!

—Thếmànhưthếđấy.

—NhưngôngMestiennemớilàngườiđàohuyệtcơmà?

LãoFaucheleventgắnggượngnói,gầnnhưđuốihơi.

— Sau Hoàng Đế Napoléon là vua Louis XVIII. Sau Mestienne là

Gribier.Bácnhàquênày,tôilàGribier.

Mặt Fauchelevent xám xanh lại; ông nhìn kỹ anh chàng Gribier. Một

ngườicaolêunghêugầygò,xanhmét,thậtlàhìnhảnhcủatangma.Hắncó

vẻlàmộtngườithầythuốcbấtthànhtàixoayrađàohuyệt.

Faucheleventbậtcười:

—Lắmviệcquáilạthật.LãoMestiennemàcũngchết.LãoMestienne

chếtnhưnglãoLenoirvạntuế!BácbiếtlãoLenoirlàcáigìkhông?Cáivò

vangđỏthượnghảohạng!CáivòrượucủaSuresnechínhcốngcủaParis.Ái

chà!LãoMestiennechếtrồià.Kểcũngtiếc.Lãobiếtcáithúsốngởđờilắm.

Mà này bác, bác hẳn cũng biết cái thú nhậu nhẹt phải không? Chốc, hai

chúngmìnhlàmmộthớprượunhé.

Ngườikiatrảlời:

—Tôichânhọctrò,tôiđãhọchếtnămthứtư.Tôikhônguốngrượubao

giờ.

Cái xe tang lại từ từ lăn bánh trên con đường lớn trong nghĩa trang.

Faucheleventđichầmchậmlại.Ôngcàngkhậpkhiễng,vìlòngrốinhưtơ

vò,chứđâuchỉvìchânmangtật.

AnhchàngGribierđiphíatrước.Faucheleventlạingắmkỹcáithằngcha

Gribierbấtngờmộtlầnnữa.Hắnthuộcloạingườicòntrẻnhưngđãcóvẻ

già,gầynhưngrấtkhỏe.

Faucheleventgọi:

—Ôngbạnơi!

Anhchàngquaylại.

—Tôilàngườiđàohuyệtcủanhàtuđây.

—Bạnđồngnghiệpcủatôi-hắnđáp.

TuyôngFaucheleventkhôngcóhọcthứcnhưngôngrấttinhý.Ôngbiết

ngaylàgặpphảimộttaycừkhôi,mộtanhchànglémmiệng.

Ônglầmbầm:

—ThếlàlãoMestiennechếtrồi.

Anhchàngkiatrảlời:

—Chếtđứtrồi.ChúaTrờiđãtrasổthiêntào,đếnlượtMestiennemàlị.

LãoMestiennechếtrồi.

Faucheleventnhắclạinhưcáimáy:

—ChúaTrời…

Anhkiadõngdạc:

—ChúaTrời.CácnhàtriếthọcthìgọilàThượngĐế,cácngườiJacobins

gọilàĐấngCaoCả.

Faucheleventấpúng:

—Chúngmìnhlàmquenvớinhauđithôichứ!

—Quenrồicòngì.Ônglàmộtnôngdân.TôithìlàngườiParis.

—Chưacùngnhauuốngchénrượuthìgọilàquenbiếtlàmsaođược.Có

cạnchénmớicạnlòng.Rồibáccùngđivớitôinhé.Chắcbácchẳngtiệntừ

chối.

—Nhưnglàmxongviệcđã.

Faucheleventnghĩthầm:“Chết,bỏmẹrồi".

Chỉcònmộtvàivànhbánhxenữalàđếnconđườngnhỏđivàokhumộ

cácmẹ.

AnhchàngGribiernói:

—Bácạ,tôiphảinuôibảyđứanhỏ.Chúngnóphảiăn,tấtmìnhphảinhịn

rượu.

Thếrồihắnnóithêm,ravẻđắcývìđãtìmđượcmộtcâunóiývị:

—Chúngnónothìtôikhát,no,khátthùnhau.

Xetanglượnquanhlùmcâytrắcbá,rờiconđườnglớnrẽvàoconđường

nhỏ,rồivàomộtkhunhữngmộđấtđầycỏdại.Đãđếnsáthuyệt.

Faucheleventđichậmlại,nhưngkhôngsaogiữcáixeđichậmlạiđược.

Cũngmay,đấtthìxốp,mưalạinhiềunênbánhxequánhnhữngbùn,nặng

nhọclắmmớitiếnlênđược.Ônggiàđếngầnanhchàngkia,thìthầm:

—CórượuArgenteuilngonlắm.

—Cáibácnhàquênày!Xinnhớcáinghềchônngườinàykhôngphảilà

nghềtôinhé.Ôngcụnhàtôitrướcgáccổngởtrườngthiếusinhquân.Ông

cụđịnhchotôitheonghềvăn.Nhưngchẳngmay,nhàgặpnạn,bịthualỗở

SởGiaoDịch.Thếlàtôibỏnghềvăn,nhưngvẫnviếtmướn.

Faucheleventthấycócànhcâymỏngmảnhcóthểcứumình,ôngbámlấy:

—Thếbáckhôngphảilàmnghềđàohuyệtà?

—Cảhai,aicấmtôikiêmnhiệmcảhai?

ÔngFaucheleventkhônghiểu“kiêmnghiệm”làgì.Ôngnói:

—Điuốngrượuđi.

Cầnphảichúýđiềunày.MặcdùFaucheleventđangrốibờicảruộtgan,

khiôngrủanhchàngkiađiuốngrượu,ôngkhôngnóirõmộtđiềulàaisẽtrả

tiền.CứthóithườngthìFaucheleventlàngườirủđi,cònMestiennethìtrả

tiền.Bâygiờthìkhácrồi.Ngườiđàohuyệtmớigâyramộttìnhthếmớido

đócầnthiếtphảimờirượuhắn.Nhưngtuyđứngramời,Faucheleventcứlờ

títcáikhoảnaitrảtiềnđi.Xúccảmthìxúccảm,ôngvẫnkhôngthiếtbỏtiền

ratrảbữarượu.

Gribiernóitiếp,miệngmỉmcườiravẻđànanh:

— Phải ăn đã chứ. Tôi xin vào kế vị cụ Mestienne. Khi đã được cắp

quyểnsáchđếntrườngthìphảisốngchoranhàtriếthọcchứ.Ngoàiviệcviết

mướn,tôilạibắtcánhtaylàmviệcnữa.Cửahàngviếtcủatôiởngoàichợ

phốSèvres.Bác biết chứ? ChợAuxấymà.Các chị nấubếpởHộiHồng

ThậpTự,chịnàocũngnhờtaytôicả.Cácchịnhờtôithảothưtìnhgửicho

cácchúquyềnởdoanhtrại.Sángviếtthưtình,chiềuđàohuyệt.Đờilàthế

đấy,bácạ.

Xe tang vẫn tiến, Fauchelevent vô cùng lo lắng, nhìn tứ phía chung

quanh.Mồhôinhỏgiọttừvầngtrán.

Anhchàngkialạitiếp:

—Thếnhưngbắtcáhaitaycũngkhôngxong.Mộtlàchọnquảnbút,hai

làcáicuốc.Cáicuốclàmbàntaytôihưđi.

Xetangdừnglại.Chúbégiúplễxuốngtrước,LinhMụcxuốngsau.

Bánh xe trước đã leo lên đống đất sát liền ngay miệng hố trống hốc.

Faucheleventthấtkinh,nhắclạimộtcâunóitrước:

—Thậtlàmộttròhề!

VI

GIỮABỐNTẤMVÁN

Ainằmtrongquantài,tađãbiết:JeanValjean.JeanValjeanxoayxởđể

cốsốngtrongquantài;ôngthởtạmđược.

Thậtlàlạlùng,khilòngngườitađãyêntĩnhthìmọiviệckhácđềutrôi

chảydễdàng.TấtcảnhữngmưuchướcmàJeanValjeannghĩra,đếnnay

đềuthựchiệnxuôithuậncả;từhômqua,mọiviệcđềukhôngvấpváp.Cũng

nhưFauchelevent,ôngtrôngởlãoMestienne.Ôngkhôngnghingạigìvềsự

kếtthúccả.Hoàncảnhthìvôcũnggaygomàtâmhồnônglạivôcũngyên

tĩnh.

Bốntấmvántỏaramộtthứyênlànhkhủngkhiếp.JeanValjeannằmyên

lặng,tưởngnhưphảngphấtmộtgiấcyênnghỉcuốicùngđangthấmdầnvào

người.Nằmdướiđáyquantài,ôngđãtheodõiđượctấtcảnhữngdiễnbiến

củatấnkịchkinhkhủngmàôngđóngcùngvớicáichết.

SaukhiFaucheleventđóngtấmvánthiên,JeanValjeancảmthấyngườita

nhấcbổngmìnhlên,rồilănđi.Lúcítxóchơn,tứclàxeđãbỏconđườngđá

màđivàoconđườngđất,nghĩalàtừnhữngphốnhỏ,rẽrađạilộ.Lúcnghe

tiếngùù,ôngđoánlàngườitaquacầuAusterlitz.Lầnnghỉđầutiênlàđã

đếnnghĩatrang;lầnnghỉthứhai,ôngtựbảo:Huyệtđâyrồi.

Bỗngôngnghecóbàntaygiữlấyquantài,rồimộttiếngcọsoànsoạtvào

ván;ôngbiếtngườitabuộcdâythừngquanhquantàiđểdòngxuốnghố.

Thếrồiôngchoángvángcảngười.Cólẽbọnphuđònvàngườiđàohuyệt

đangthòngdâyhạhuyệt,đầuđưaxuốngtrước.Lúcđãthấymìnhnằmthẳng

lạivànằmyênchỗ,ôngmớilạitỉnhtáonhưtrước.Đếnđáyhuyệtrồi.Ông

cảmthấylạnhlạnh.

Mộtgiọngnóitrịnhtrọngvàlạnhtoátởtrên.Ôngngheđọcthongthả,rõ

mồnmộtnhữngtiếngLaTinhmàkhônghiểunghĩa:

—«Quidormiuntinterraepulvere,evigilabunt;aliiinvitamaeternam,

etaliiinopprobrium,utvideantsemper»(Đểluônthấyrằngnhữngaingủ

trongbụiđấtsẽthứcdậy,cóngườiđượchưởngsựsốngvĩnhcửuvàcókẻbị

sỉnhụchổthẹn).

Mộttiếngtrẻconnói:

—Deprofundis(Từvựcsâu).

Tiếngnóitrịnhtrọngtiếp:

—«Requiemaeternamdonaei,Domine»(XinChúachohọđượcnghỉ

ngơiđờiđời).

Tiếngnóitrẻcontrảlời:

—«Etluxperpetualuceatei»(Vàđượcsựsángchiếusoimãimãi).

Sauđó, ông nghe thấy trên tấm ván thiênmấy tiếnglách táchnhưhạt

mưarơi.Cólẽlànướcthánh.

Ôngnghĩbụng:“Sắpxongrồi.Kiênnhẫnchútnữathôi.LinhMụcsắpvề

rồi. Bác Fauchelevent sẽ dẫn Mestienne đi uống rượu. Còn lại một mình

mình.Thếrồibáctatrởlạimộtmìnhvàtasẽchuira.Chừngmộttiếngđồng

hồnữathôi”.

Cáigiọngtrầmtrầmlạicấtlên:

—«Requiescatinpace»(Cầuhồnyênnghỉ).

Vàtiếngchúbé:

—Amen.

JeanValjeanlắngtainghe,thấycáigìnhưbướcchânxadần,xadần.Ông

nghĩthầm:“Họđicảrồi.Còntrơmộtmìnhmình".

Bấtthần,ôngnghethấyngaytrênđầumộttiếngnhưsétđánh.Đólàmột

xẻngđấthắtlênquantài.Rồimộtxẻngthứhairơixuống.Mộtcáilỗthông

hơibịlấpkín.Xẻngđấtthứbarơixuống,rồixẻngthứtư.

Có những thế lực ghê gớm thắng cả con người dũng mãnh nhất. Jean

Valjeanngấtđi.

VII

NGUỒNGỐCTHÀNHNGỮ:“KHÔNGĐỂMẤT

THỂ"

ĐâylàviệcxảyrabêntrênchiếcquantàicủaJeanValjean.

LúcxetangđãđixavàthầytròôngLinhMụccũngđãlênxeđirồi,

FaucheleventvẫnkhôngrờimắtnhìnanhchàngGribier.Ôngthấyhắncúi

xuống, nắm lấy cán xẻng, lưỡi xẻng đã cắm phập vào ụ đất. Thế là

Faucheleventcómộtquyếtđịnhtốihậu.Ôngđứngchắngiữahắntavàlỗ

huyệt,taykhoanhlạivànói:

—Tôitrảtiềnmà!

Anhchàngkiangạcnhiênnhìnôngtrảlời:

—Cáigìcơ?

Faucheleventnhắclại:

—Tôitrảtiềnmà!

—Tiềngì?

—Tiềnrượu.

—Rượunào?

—RượuArgenteuil.

—RượuArgenteuilởđâu?

—ỞquánBonCoing.

—Thôixêra.

Hắnhắtmộtxẻngđấtxuốngquantài.

Mộttiếngđùngđụcởdướiquantàivọnglên.Faucheleventlảođảo,suýt

ngãchúixuốnghuyệt.Ôngthétlên,tiếngkhòkhènhưtắcthở:

—Bácơi,quánBonCoingsắpđóngcửarồi.

Anhchàngkialạixúcđấtvàoxẻng.Faucheleventnóitiếp:

—Tôitrảtiền.

Rồinắmlấytayhắnta:

—Bácơi,bácnghetôi.Tôilàngườiđàohuyệtởnhàtu.Tôiđếngiúpbác

mộttay.Lấpcáihuyệtnày, để đến tối. (Không biết uống vào hắn có say

khôngchứ?)

Anhchàngkiabảo:

—Cáibácnày,nếunhấtđịnhbắtuốngthìuống,được.Nhưngchốchẵng

hay.Làmxongviệcđã.Chưaxongthìchưauống.

Thếrồihắnvungxẻngđất.Faucheleventgiữtayhắnlại:

—Argenteuilthượnghảohạng.

—Úichà!Cáibácnàychỉcómỗinghềkéochuông.Boongbinhboong,

bácchỉbiếttừngấytiếng,bácđếnrầyrà.

Rồi hắn hất xẻng đất thứ hai. Fauchelevent lâm vào tình trạng mình

khôngcònbiếtmìnhnóigìnữa.

—Cứđiđi,đãbảotôitrảtiềnmàlị.

—Phảichotrẻngủđã.

Hắnhắtxẻngthứba.Rồihắnlạicắmxẻngxuốngđất,nóithêm:

—Bácxem,đêmnaytrờirétlắm;mìnhmàcứbỏmặcbàấyởđâykhông

đắpchobàấy,rồibàấyoánchết.

Lúc ấy hắn cúi xuống xúc đất, túi áo hắn mở toang hoác. Mắt

Fauchelevent đang lơ láo bỗng dán chằm chằm vào cái túi áo anh chàng

Gribier.Mặttrờichưakhuấthẳn,hãycònchútánhsángcóthểnhậnđược

vậtgìtrăngtrắngtrong cáitúiđangháhốcmiệng.ConmắtFauchelevent

ngờihẳnlên,nhưtấtcảcáitinhanhcủaônglãonôngdânvùngPicardđều

tậptrungvàođấy.Mộtýnghĩvừathoángqua.Ôngthòtayvàotúihắnmóc

cáivậttrăngtrắngởtậntítdướiđáy;hắnmảimêvớixẻngđấtkhônghay

biếtgìhết.

Anhchàngtrútxẻngđấtthứtưxuốnghố.Lúchắnquaylạiđểxúcxẻng

thứnămthìFaucheleventđiềmtĩnhnhìnhắnvàbảo:

—Nàybáctânbinhkia,cómangthẻkhôngđấy?

—Thẻgì.

—Mặttrờisắplặnrồi.

—Lặnthìlặn,mặttrờicứviệctrùmchănmàđingủđi.

—Cổngnghĩatrangsắpđóngrồiđấy.

—Thếthìsao?

—Báccómangthẻkhông?

—À,cáithẻấyà?

Hắnlụctúiáo.Lụcmộttúi,rồilụchaitúi.Cảtúigiletnữa;cáithìxem

xétkỹlưỡng,cáithìlộnhẳnra.Hắnnói:

—Không,khôngmang.Quênrồichắc.

—Mườilămfrancsphạtthôi.

Anhchàngxanhmặtlại.Nhữngngườinướcdatáinhợt,khihọtáimặtthì

màudahóaxanhlục.

Hắnkêulên:

—TrờiNgọcHoàngThượngĐế,nhậtnguyệthaivầngơi!Mấttoimười

lămfrancsphạtrồicòngì!

—Bađồngmộttrămxu!-Faucheleventnói.

Anhchàngbuôngrơicáixẻng.BâygiờmớiđếnlượtFaucheleventlên

nước.Ôngnói:

—Nàychúlínhmới,chớcóthấtvọng.Chảnêntựtửchúạ.Chảnênlợi

dụngcáihốnày.Mườilămfrancschỉlàmườilămfrancs.Vảcũngcòncó

cáchkhỏiphảinộpphạt.Tôithìđãgià,bácthìmớivàolàm.Tôibiếtđủcác

cáimánh,cáikhóe,cáixoay,cáixở.Đểtôibảogiúpbác.Điềuchắclàbây

giờmặttrờisắplặn,mặttrờiđãxuốngđếnmáiđiệnInvalides,chỉnămphút

nữalànghĩatrangđóngcổng.

—Đúngthế.

—Nămphútthìlấpthếđếchnàođược,sâubỏmẹraấy.Lạicònphải

chạytừđâyracổngchokịp.

—Đúngthế.

—Thếlàcứviệcnộpphạtmườilămfrancs.

—Mườilămfrancs.

—Nhưngvẫncònthìgiờ…Bácởđâunhỉ?

—Cáchcửaôhaibước.Đimấtmườilămphút.PhốVaugirard,sốnhà

87.

—Đủthìgiờđểvắtchânlêncổmàchạythìkịpracổng.

—Phảirồi.

—Rakhỏicổng,bácphóngvềnhà,lấytấmthẻrồitrởvàođây,lãogácsẽ

mởcổng.Cóthẻthìchảphảinộpgìhết.Thếlàbácthahồmàđắpđấtcho

ngườichết.Còntôi,tôicanhxácchếthộbác,nhỡnóchạytrốnthìphiền.

—Thậtbáccứusốngtôi.

—Thôicútchonhanh.

Anhchàngvôcùngbiếtơn,rungrungbàntayôngFaucheleventrồichạy

biến.

Bónghắnkhuấtsaubụirậm.ÔngFaucheleventđợiđếnlúckhôngcòn

nghetiếngbướcchânnữa,mớicúixuốnghuyệtkhekhẽgọi:

—BácMadeleineơi!

Khôngcótiếngtrảlời.Faucheleventrùngmình.Lãotụtvộixuốnghố,

nhảylênphíađầucáiquantàivàhétlên:

—Báccóđấykhông?

Trong quan tài im lặng.Faucheleventrun bắn lên đến khôngthởđược

nữa.Ônglấycáiđụcvàcáibúanậytungnắpvánthiênlên.KhuônmặtJean

Valjeanmờmờtrongbóngchiềutà,xanhnhợt,mắtnhắmnghiền.Tócông

Faucheleventdựngđứng cảdậy.Ôngđứnglênrồikhuỵuxuống,lưngtựa

vàothànhhố,suýtgụcxuốngchiếcquantài.ÔngnhìnJeanValjean.

JeanValjeannằmsóngsượt,imlìm,datímlại.Faucheleventnóithầm,

khekhẽnhưmộthơithở:

—Thếlàbácấychếtrồi.

Ôngđứngdậy,khoanhriệthaitaylạiđếnnỗinắmtaycụngvàovairồi

kêulên:

—Đâytôicứubácấynhưthếnàyđây.

Rồiônggiàchấtphácnứcnở.Ôngnóimộtmình,nóimộtmìnhlàmột

việcrấttựnhiên,aichođộcthoạilàgiảtạo,chínhlànóibậy,nhữngcơnxúc

độngmãnhliệtthườngtựthốtlênthànhlờithànhtiếng:

—ChỉtạilãoMestiennethôi.Tạisaolãotalạichếtđi,cáilãongốcấy?

Chưachiđãvộitoixác,aikhiến?Bácnằmtrongquantàirồi.Ngườitađã

khiêngbácrađây,đủlễrồi.Thếlàhết.Đấy,đờilàthế,còncónghĩalýgì.

Trờiơi,bácMadeleinechếtrồi.Thếcònconbébiếtlàmthếnào?Nóilàm

saovớibàhàngquảấybâygiờ?Mộtngườinhưthếlạichếtnhưthế,cóthể

thế được không hả trời? Cứ nghĩ đến việc bác ấy chui xuống gầm cỗ xe

ngựa!BácMadeleineơi,bácMadeleineơi,tôiđãbảolàngạtmấtmà,báccó

nghetôiđâu,cáitròácđãhoànthànhđẹpđẽthật.Bácấychếtrồi.Khôngai

tốtbụngtốtdạnhưbácấytrongsốngườinhânhậucủaChúanhântừ.Còn

đứaconbác.Thôimìnhkhôngvềnhàđâu,mìnhcứởđây.Mìnhđãlàmmột

việctaihạinhưthế!Thậtlàđứagiàmàdại.Nhưnglàmsaomàbácấyvào

đượcnhàtuchứ?Bắtđầutừấyđấy.Ailạilàmthếbaogiờ.BácMadeleine

ơi,bácMadeleineơi,ôngMadeleineơi,ôngThịTrưởngơi.Ôngấycónghe

thấygìđâu.Làmthếnàođâytrời!

ÔngFaucheleventbứtđầubứttóc.Phíaxaxa,tronglùmcây,cótiếngrít

kenkét.Cổngnghĩatrangđãđóng.ÔngFaucheleventcúixuốngnhìnJean

Valjean,bỗngnảyngườilên,lùimãivềphíasau,đếntậncuốihuyệt.Haicon

mắtJeanValjeanmởtrừngtrừngnhìnông.

Trôngthấycáichếtsợthếnàothìtrôngthấyngườisốnglạicũnggầnsợ

nhưthế.Faucheleventtoànthâncứngnhưđá,datáixanhlại,mắtlấmlalấm

létnhìn.Nhữngxúccảmmãnhliệtlàmôngrốiloạncảtâmthần,ôngkhông

biết là ông đang đứng trước người sống hay người chết. Ông nhìn Jean

Valjeanđangnhìnông.

—Tôivừathiếpđi.

JeanValjeannói,rồingồinhỏmdậy.

Faucheleventngãquịxuống:

—LạyĐứcMẹĐồngTrinh!Báclàmtôisợquá.

Rồiôngđứngdậy:

—Cảmơnbác,bácMadeleine!

JeanValjeanchỉngấtđithôi.Rangoàikhôngkhíônghồitỉnhdậy.Sau

cơnkhủngkhiếplànỗivuitrànngập.CũngnhưJeanValjean,Fauchelevent

phảimộtlúcmớihoànhồn:

—Thếlàbácchưachết.Báctinhkhônthật.Gọibácghêlắmbácmới

tỉnhlạiđó.Lúcấymắtbácnhắmnghiền,tôibảo:Bácbịchếtngạtrồi.Bác

màchếtthậtthìdễtôiphátđiêncuốngđiêncuồnglên,điênvàoloạiphải

cùmkiađấy.TưởngđếnphảivàoNhàthươngđiênthựcsự.Bácmàchếtthì

không biết tôi sẽ ra sao. Còn con bé cháu nữa. Nhà bà hàng hoa quả rồi

chẳnghiểuxơmúithếnàonữa.Vứtconbévàotayngườita,rồibảoôngnó

chếtrồi.Rõchuyện!Trờiđấtthiênđịaơi,rõchuyện!Bâygiờbáclạisống

rồi,tuyệtquá!

JeanValjeanbảo:

—Tôithấyrétquá!

CâunóicủaJeanValjeanlàmFaucheleventtrởvềthựctế,thựctếkhẩn

cấplúcấy!Haingườituyđãhoànhồntỉnhlại,nhưngtâmthầnvẫncònrối

loạn.

Faucheleventnóito:

—Rangay,maulên.

Ônggiàlụctúi,lấyramộtcáibình:

—Làmmộttợprượuđã.

Lúcnãy,khôngkhílàmchoJeanValjeanhồisinh,bâygiờthìmenrượu

làmchoôngtỉnhtáora.Ônguốngmộtngụmrượumạnh,sứckhỏetrởlại

bìnhthường.ÔngchuirakhỏiquantàirồicùngvớiFaucheleventđóngván

thiênlại.

Baphútsauhaingườilênkhỏihuyệt.Faucheleventvẫnđiềmtĩnh,dáng

điệuthongthả.Cổngnghĩatrangđãđóng.KhôngsợanhchàngGribiertrở

lạinữa,cái“chúlínhmới”ấyđangởnhà,thahồmàtìmthẻ,tìmlàmsao

được,nóđãnằmgọnlỏntrongtúiáoFauchelevent.Khôngcóthẻ,đừngcó

hòngvàođượcnghĩatrang.

Faucheleventcầm cáixẻng,còn JeanValjeancầm cuốc,haingười đắp

mộchocáiquantàirỗng.Xongđâuđấy,FaucheleventbảoJeanValjean:

—Thôi,tađithôi.Tôicầmcáixẻng,bácgiữlấycáicuốc.

Trờitốihẳn.JeanValjeancửđộngvàbướcđithấyvướngngượng.Nằm

trongquantài,ônghóacứngcảngườivàgầntrởthànhxácchết;ởgiữabốn

tấmván,cáckhớpxươngdầndầncứnglạinhưngườichếtthật.Phảilàmtan

bănggiánơimộđịa.

Faucheleventnói:

—Bácbịcóngrồi.Tiếcrằngtôithọt.Nếukhôngchúngtalêgótđiđều.

—Úichà,đimấybướclàdẻochânngayđấymà!

Haingườilạiđinhữngconđườngxetangđilúcnãy.Đếncổngsắtvàcái

chòibácgác,Faucheleventtaycầmsẵntấmthẻcủaanhchàngkia,liềnbỏ

thẻ vào hòm, bác gác kéo sợi dây và cổng mở. Hai người ra ngoài,

Faucheleventbảo:

—Thếlàtốtđẹpcả;mưubáctàitìnhquá,bácMadeleineạ!

Họ vượt qua cửa Vaugirard thản nhiên, giản dị như ngàn người khác.

Quanhnơinghĩatrang,còngiấythônghànhnàohơnlàcáixẻngvàcáicuốc.

PhốVaugirardvắngtanhvắngngắt.ÔngFaucheleventvừađivừangước

mắtnhìndãynhàbênphố.Ôngnói:

—BácMadeleineạ,báctinhmắt,bácchỉchotôinhàsố87.

—Đây,vừađúngnhànày.

—Phốchẳngcóai.Bácđưatôicáicuốc;đợitôivàiphútnhé!

Faucheleventvàocănnhàsố87,đithẳnglêngác,ôngcứđithẳnglêntận

gáctrêncùng;bảnnăngbaogiờcũngchỉchongườinghèolênthẳnggácxép

máinhà.Trongbóngtốimòmò,ônggõvàocánhcửamộtcăngáchẹp.Có

tiếngtrảlời:

—Cứvào.

TiếngấylàtiếngGribier.Faucheleventđẩycánhcửa.Cáigiangácxép

nàycũnggiốngnhưtấtcảnhữnggianbuồngtồitànkhác,khôngcólấymột

đồđạcnàomàvẫnbềbộn.Mộtcáihòmđónghàng,haylàmộtcáiáoquan,

dùnglàm tủ;mộtcáihũđựngbơdùngđểchứanước;một cáiổrơm làm

giường;sàngạchdùngthaybànghế.Trongmộtgócbuồng,cómộtngười

đànbàgầygòvàtrẻconnhungnhúcmộtđống,ngồiyêntrênmộtmanhtải

rách,nguyênlàmảnhthảmcũ.Tấtcảcănbuồngtồitànấycòngiữdấuvết

mộtcuộcxáotrộnbữabãi.Tưởngnhưriêngnơiđâyvừatrảiquamộtcơn

độngđất.Nắpvớivungbừabãi;giẻráchvứttứtung;bìnhxáchnướcthìvỡ,

người đàn bà vừa mới khóc, trẻ hình như mới phải một trận đòn. Đấy là

nhữngdấuvếtcủamộtvụsoátxétkịchliệt,gắtgao.gắtgao.Rõrànglàanh

chàngđàohuyệtđãracôngsứctìmcáithẻvàđổtộichotấtcả,từcáibình

nướcđếnngườivợ.Hắncóvẻtuyệtvọngrồi.

NhưngFaucheleventcònmảinghĩđếnkếtquảtốtđẹpcủacôngviệc,nên

chẳngđểýgìđếncáimặtkhôngvuinàycủanó.

Ôngbướcvàovànói:

—Tôimangtrảbáccáicuốcvớicáixẻng.

Gribiersữngsờnhìnlão.

—Lãođấyà?

—Sángmai,bácđếnônggácởnghĩatrangmànhậnthẻ.

Rồiôngđặtxẻngcuốcxuốngsàn.

Gribierhỏi:

—Thếlàthếnào?

—Nghĩalàbácđánhrơithẻ,lúcbácvềtôinhặtđượcởdướiđất;tôiđã

chônxongngườita.Đắpđấttửtếrồi.Tôilàmgiùmbác,ngàymaibácra

ônggácmàlấythẻ,chảphảinộpphạtmườilămfrancsđâu.Chỉcóthếthôi,

chútânbinhạ.

Gribiersungsướngquáreolên:

—Cảmơnbácquá.Lầnsauđểtôitrảtiềnrượu.

VIII

VIỆCXÉTHỎITHÀNHCÔNG

Mộttiếngđồnghồsau.Lúctrờiđãtốinhưmực,haingườilớnvàmộtđứa

trẻđếnsốnhà62phốPicpus.Ngườicaotuổinhấtgiơcáibúa,gõcửa.Ba

ngườiấylàFauchelevent,JeanValjeanvàCosette.

Hai người vừa đến nhà bà hàng hoa quả ở phố Chemin Vert, xin đón

Cosettevề,conbégửiởđấytừhômqua.Suốthaimươibốntiếngđồnghồ,

conbéchẳnghiểuđầuđuôicâuchuyệnrasao,nóchỉngấmngầmrunsợ.Cứ

chưakhócđượclàcònrun.Nóchẳngănuốnggìmàcũngkhôngchợpmắt

lúcnào.Bàhànghoaquảđángmếnhỏihàngtrămcâu,nócũngkhôngtrảlời

mộttiếng,nóchỉrầurĩnhìn,lầnnàocũngthế.Nóchẳnghérăngđểlộmộttí

gìvềnhữngviệcnóđãnghethấy,trôngthấytừhaihômnay.Nóđoánlà

đanggặpmộtnạnlớn,trongthâmtâm,nócảmthấyrằngcầnphải“ngoan”.

Aichẳngbiếtsứctácđộngvôcùngtolớncủamấytiếngnóinhưdọanạtbên

lỗtaiđứabéconnhỏdạichỉbiếtcórunsợ:“Chớnóigìhết”.Sợthìcâm.Vả

lại,aimàgiữbímậtgiỏihơncontrẻ.Sauhaimươibốngiờđồnghồbiđát,

khi nó lại được trông thấy Jean Valjean, nó reo lên một tiếng vui mừng.

Nhữngaihaysuynghĩ,nghetiếngreovôcùnghớnhởấysẽđoánthấyđólà

tiếngreocủakẻvừathoátkhỏivựcsâu.

Faucheleventlàngườicủanhàtunênhiểuhếtcácámhiệu.Mọicửađều

mở.Thếlàđãgiảiquyếtđượchaiviệcghêgớm:Ravàvào.

Bácgác,đãđượcdặndòtừtrước,mởcáicổngdànhriêngchongườinhà,

cửanàythôngthẳngvàotrongvườn,cáchđâyhaimươinăm,ởngoàiphố

cũngtrôngthấy,nóởbứctườngcuốisân,đốidiệnvớicổnglớn.Ngườigác

cổng đưa cả ba người ấy để vào buồng khách đặc biệt mà tối hôm qua

FaucheleventnhậnmệnhlệnhcủaMẹNhất.

MẹNhấtđợihọ,chuỗihạtcầmtrongtay.Mộtmẹtưvấn,mặtphủmàn

đứngbêncạnh.Mộtngọnnếnlờmờtỏaánhsángyếuớt.

MẹNhấtxemxétJeanValjean.Chảconmắtnàoquansátkỹhơnconmắt

nhìnxuống.XongbàhỏiJeanValjean:

—Báclàemà?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmvângạ.

—Tênbáclàgì?

—BẩmUltimeFauchelevent.

ÔngtaquảcómộtngườiemtênlàUltimenaychếtrồi.

—Bácởđâu?

Faucheleventtrảlời:

—BẩmởPicquigny,gầnAmiens.

—Baonhiêutuổi?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmnămmươiạ.

—Sinhsốngnghềgì?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmlàmvườn.

—Cóngoanđạokhông?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmtronghọcon,aicũngngoanđạocả.

—Đứabénàylàngườinhàbác?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmmẹ,vâng.

—Conbácà?

Faucheleventtrảlời:

—Bẩmcháunội.

MẹtưvấnkhekhẽbảoMẹNhất:

—Bácấyănnóikháđấyạ.

JeanValjeanchưahềnóimộtlời.

MẹNhấtchămchúnhìnCosetterồikhẽbảobàmẹbêncạnh:

—Ngàysau,conbénàysẽxấuxí.

HaimẹthìthầmvớinhaumấyphúttronggócphòngrồiMẹNhấtquaylại

nói:

—LãoFaucheleventạ,kiếmmộtcáiđainhạcđầugốinữa.Bâygiờcần

haicái.

Thếlàngàyhômsau,ngườitanghethấytiếnghaichiếcnhạctrongvườn.

Cácnữtusĩkhôngthểkhônghémộtgóctấmmànchemặt.Ởcuốivườn,

dướilùmcây,haingườiđànôngđứngcạnhnhauđươngđàođàoxớixới;lão

Faucheleventvàmộtngườilạ.Mộtviệctrọngđại.Khôngkhíimbỗngxào

xàonhữngtiếngkhẽbảonhau:“Mộtngườiphụviệclàmvườn".Cácmẹtư

vấnnóithêm:“EmtrailãoFauvent".

JeanValjeanquả đã chính thứcthụchức,ôngđeomột cái đai đầugối

bằngdavàmộtchiếcnhạc;ôngđãlàngườicủanhàtu.TênônglàUltime

Fauchelevent.

Cáinguyênnhânquyếtđịnhviệcôngđượcvàolàmởnhàtulàcâunhận

xétvềCosettecủaMẹNhất:”Conbésẽxấuxí".Saulờidựđoánấy,Mẹ

Nhấttỏlòngquyếnluyếnngayconbé;bàchonóởcùngvớibọntrẻlàm

phúc. Việc ấy chẳng có gì là khó hiểu cả. Vốn dĩ trong nhà tu không có

gươngsoinhưngđànbàthìkhôngcầngươngcũngbiếtnétmặtmình.Những

côgáicónhansắcthìkhólòngmàtuđược.Vốntừxưa,càngxấuxíhơnlà

cáccôxinhđẹp.Dođólàcósựmếnưađặcbiệtnhữngcôgáixấuxí.

Sau câu chuyện lạ lùng trên, uy tín Fauchelevent tăng lên nhiều lắm.

Thắnglợibềbamặt:JeanValjeancảmkíchvìđượclãocứusốngvàchonơi

trúthân;Gribierthìtựbảomình:Nhờlãomàtathoátkhoảnphạt;nhàtuthì

chôncấtđượcxácmẹ Crucifixionởdướibànthờ,vừatrót lọtđượcvòng

phápluậtvừahợpýChúa.

Một áo quan có thi hài ở Petit Picpus, một áo quan rỗng ở nghĩa địa

Vaugirard.Trậttựxãhộiđãbịđảolộnghêgớm,nhưngkhônghaybiếtgì.

CòntuviệnthìbiếtơnFaucheleventrấtnhiều.Lãotrởthànhngườiphụcvụ

tốtnhấtvàngườilàmvườnquýnhất.LầnĐứcTổngGiámMụcđếnthămtu

việnngay sauđó,Mẹ Nhấtđãkểchuyệncho ngàinghe,thú tộithìít mà

khoekhoangthìnhiều.ĐứcTổngGiámMụcởtuviệnđãnóinhỏvớiýtán

dươngvớingàiDeLatil,LinhMụccủaĐứcÔngsaulàmTổngGiámMục

ReimsvàGiáoChủ.SựkhâmphụclãoFaucheleventđirấtxa,đếncảLaMã.

ChúngtôiđãđượcđọcmộtláthưnhỏcủaGiáoHoàngLéonXIIđươngvị

gửichomộtngườibàcon,sứthầncủaGiáoHoàngởParisvàcùngđộitên

DellaGenganhưngài.Trongthưviết:“Hìnhnhưởtrongmộtcáituviệnở

Paris có một lão làm vườn tuyệt tốt, một con người có thánh chất tên là

Fauvent”.Nhữngcáivinhquangkia,lãoFaucheleventởtrongtúplềucủa

lãokhônghềhaybiếtgì.Lãovẫnghépcâyrẫycỏvàchedưa,khôngbiếtgì

vềcáituyệtdiệuvàcáithánhchấtcủalão.Lãokhôngbiếtgìvềcáivinhdự

củalãocũngnhưconbògiốngDurhamhaySurreykhônghìnhdungđượcin

trêntờhọabáoTinTứcLuânĐônvớilờichúthích:“Conbòđãđượcgiải

thưởngcuộcthicácsúcvậtcósừng”.

IX

NƠICẤMĐỊA

Ởnhàtu,Cosettevẫnimlặngkhôngnóihởđiềugì.Cosettemộtcáchtự

nhiêntưởngmìnhlàcongáiJeanValjean.Nóchảbiếtgìhơnmànói,vảlại

vídụnócóbiếtgìthìđốaicạyrăngnórađược.Cosettecựckhổquánêncái

gìnócũngsợ,sợcảnói,sợcảthở.Nóđãtừngthấymộtlờinóicũngđủlàm

cảmộttrậnsấmsétlôiđìnhđổvàođầunó.TừngàyởvớiJeanValjean,nó

mớibắtđầuhơiyêndạ.Nócũngchóngquenvớiđờisốngnhàtu.Nóchỉtiếc

conCatherine,nhưngkhôngdámnói.MộthômnóbảoJeanValjean:“Giá

biếtthếnàythìconđãmangnótheo".

Đượcănởtrongnhàtu,Cosettephảimặcquầnáonhưcáchọcsinhkhác.

JeanValjeanxinđượcphépmangbộquầnáocũcủaCosettevềnhà.Bộấy

làbộđồtangđennómặchômrờibỏquánănThénardierrađi,chưacũlắm.

JeanValjeantìmởđâuđượcmộtcáivali,cốtđểđựngbộquầnáo,đôitấtlen

vớiđôigiày.Ôngbỏtrongvalirấtnhiềubăngphiếnvàcácthứlácâythơm

chẳngthiếugìởcáctuviện.Ôngđểvalitrênmộtcáighếbêncạnhgiường

nằm,chìakhóalúcnàocũngđeotrênngười.MộthômCosettehỏiông:“Cha

ơicáihộpgìmàthơmthế?"

ÔnggiàFauchelevent,ngoàicáitiếngtốtvớimọingườinhưđãkểtrên,

màchínhôngcũngkhôngbiết,cònđượcnhiềucáilợikhác:Trướchết,lão

thấysungsướngtronglòng;saulànhờcóJeanValjeanđỡtaynêncôngviệc

nhẹhẳnđi;saucùng,vốnnghiệnthuốclá,ngàynaylãohútgấpbalầntrước

kia,màkhoáitráhơnvôkể,vìtiềnđãcóôngMadeleinetrả.

Các bà không thừa nhận cái tên Ultime và gọi Jean Valjean là lão

“Fauventkia".NếucácbàcóconmắtnhưconmắtcủaJavert,hẳncácbàrồi

cũngnhậnthấyrằngcứkhinàocóviệchayraphốmuathứcgìdùngvào

việcvườntượcthìbaogiờcũnglãoFaucheleventanhđi,lãoFauchelevent

già,lãoFaucheleventcôật,lãoquèchânấy.Nhưnghoặcvìcácbàmảinhìn

lênThượngĐế,nênkhôngcóconmắtcủangườithámtử,hoặcvìcácbà

thíchrìnhmònhauhơn,nênchẳngaiđểýđếnviệcấycả.

ThựcraJeanValjeancứviệcimtiếng,khôngđộngđậythếmàtốt.Javert

đã rình ở khu ấyhơn một tháng trường. Bâygiờ,cái nhà tu đối vớiJean

Valjeannhưmộthònđảo,xungquanhlàvựcthẳm.Từnay,bốnbứctường

làcảmộtthếgiới.Trênđầukhoảngtrờixanhkhárộngnênlòngôngtrong

sáng;bênmìnhcóCosettenênôngthấysungsướng.

Đờiônglạibắtđầuêmả.ÔngởchungvớiFaucheleventtrongtúplềuở

cuốivườn.Lềuxâybằngvôigạchvụn,năm1845hãycòn,gồmbabuồng,

buồng nào cũng trống trơ chỉ có bốn bức vách. Fauchelevent nhất định

nhườnggianbuồngtonhấtchoJeanValjean,Valjeantừchốithếnàocũng

khôngđược.Trêntườnggianphòngấy,ngoàihaicáiđinhđểtreocáidây

buộcnhạcvàcáisọt,còncómộtvậttrangtrí:ĐólàtờtínphiếucủapheBảo

Hoànghồi1793,đóngvàotườngbêntrênlòsưởi,nguyênvănghinhưsau:

«QuânđộiCôngGiáoHoàngGia

TheochỉdụHoàngThượng

Tínphiếumườiđồng

Vềquânnhucungcấpchobộđội

Thanhtoánngàyhòabình

Đợt3STOFFETsố10390»

Các tín phiếu của quân Vendéen này đã được đóng trên tường do tay

ngườilàmvườntrước,nguyênlàlínhChouan,hắnđãchếttrongtuviệnvà

Faucheleventđãthaychânhắn.

SuốtngàyJeanValjeancặmcụiởngoàivườn,làmđượcvôkhốiviệccó

ích.Xưaônglàmnghềxéncâynênbâygiờlàmvườncũngthích.Tacòn

nhớ,ôngbiếtnhiềuphươngphápvànhữngbímậtnhànghềcủaviệctrồng

trọt.Hầuhếtcáccâyquảtrongvườntrướcmọcnhưcâydại.Bâygiờ,ông

xén,ôngghépnêncâynàocũngkếtquảngonlành.

Cosettehàngngàyđượcvềchơivớiôngmộttiếngđồnghồ.Cácbàthì

buồnrườirượicònôngthìtốt,nênconbécứsosánh,lạicàngthươngyêu

ônghơn.Đếngiờlànóchạyngayvềnhà.Conbévừabướcchânvàonhà,

cănnhànhưrạngrỡcảnhthiênđường.JeanValjeanlòngtươinhưhoanở,

ôngcàngcảmthấyđờisốngđầyhạnhphúcvìCosettecũngthấyđượcsung

sướngđóbênông.Nỗivuisướngcủangườitacócáiquýlànókhôngnhư

ánhsángphảnxạbaogiờcũngmờnhạtđi;ValjeannhìnCosettechơiđùa,

chạynhảy;cứnghenócườilàôngnhậnrangay.

BởivìbâygiờCosetteđãcườirồi.Nétmặtnócũngđổikhác,nókhôngủ

ênhưtrướcnữa.Tiếngcườicũngnhưmặttrờiđuổitangiálạnhtrênnétmặt

conngười.Cosettekhôngđẹpnhưngdễthươngbiếtmấy.Nónóinhữngđiều

dễnghe,giọngnódịudàngthơngây.Hếtgiờchơi,Cosettevềtrường,Jean

Valjeannhìncửasổlớphọc;vàbanđêmthìôngtrởdậynhìncửasổbuồng

ngủ.

VàChúacũngcóđườnglốicủaChúa.TuviệncũngnhưCosetteduytrì

vàbổsungtronglòngJeanValjeantácdụngcủaGiámMụcMyriel.Cómột

điềuchắcchắnlàconđườngcủađạođứccómộtlốidẫntớikiêungạo.Ởđây

cósẵnmộtchiếccầudoquỷdữbắc.JeanValjean,vôtình,cólẽđangởkhá

gầncáilốinàyvàcáicầunàykhitrờixuikhiếnôngrơivàotuviệnPetit

Picpus.Khitrước,tựsosánhmìnhvớingườithườngvàlòngkiêungạonảy

nở.Biếtđâuđấyôngsẽkhôngdầndàtrởvềvớilònghằnthù.Tuviệnđãgiữ

ônglạitrêncáidốcấy.Đâylànơicấmcốthứhaimàôngthấy.Hồituổithơ,

trongcáithờigianôngbướcvàođờivàvềsaumớigầnđâyôngđãbiếtmột

nơicấmcốkhác,kinhkhủng,dễsợ,vớinhữngkỷluậtkhắcnghiệtmàông

vẫncoilànhữngbấtcôngcủacônglývàtộilỗicủaluậtpháp.Saunhàtù

khổsai,bâygiờônggặpnhàtukín.Nghĩrằngôngđãtrởthànhmộtthành

viêncủanhàtùkhổsaivàbâygiờđangchứngkiếncảnhnhàtukín,ôngđối

chiếuhainơiđótrongtríôngmộtcáchtưlựhãihùng.

Nhiềukhiôngtựavàocánmai,chìmđắmtrongnhữnguẩnkhúccủamơ

mộngvàkhôngcùng.Ôngnhớlạinhữngngườibạntùngàyxưa.Họkhốn

khổquáchừng:Vừamớitinhmơđãdậy,làmđếntốimịtmớivề.Ngườita

cóđểchohọchợpmắtđượcmấychốc;ngủthìngủtrênmấytấmphản,đệm

lótmỏngdính,kêtrongnhữnggianbuồngtrốngtrải,suốtnămchỉđốtcủi

vàithángrétnhất.Áothìáochoàngmàuđỏtrônggớmghiếc.Nhờântrên,

nhữngngàynóngnực,họđượcmặcquầnvảithôvànhữngngàyđôngtháng

giá,họđượckhoácmộtcáiáokiểuáophuxebằnglen.Chỉnhữngngàyđi

NhàThươngmớiđượchớp rượu,miếngthịtvàomiệng.Họkhông cótên

nữa,cứsốmàgọi,họhầunhưchỉcònlànhữngconsố.Họsống,mắtnhìn

xuống,tiếngnóisesẽ,đầutrọclóc,sốngtrongtủithẹn,dướiđònroi.

ThếrồiJeanValjeannghĩđếnnhữngngườihiệnđangsốngởnhàtu,ngay

trướcmặtông.Nhữngconngườiấycũngđầutrọc,mắtcúigầm,tiếngnóise

sẽ.Họkhôngsốngtrongtủithẹn,nhưngsốnggiữanhữnglờinhạobángcủa

ngườiđời;lưnghọkhônglằnvếtgậyđòn,nhưngvaihọchínrạnvìnhững

kỷluậtnặngnề.Đốivớimọingười,têntuổicủahọcũngkhôngcònnữa,chỉ

cònnhữngtêngọikhắckhổ.Họkhônguốngrượuănthịtbaogiờ;họthường

nhịnđóisuốttừsángtinhmơđếnchiều.Họkhôngmặcáođỏnhưngkhoác

cáikhănliệmbằnglenmàuđen,mùahèthìloạinặng,mùađôngthìloạinhẹ;

họkhôngcóquyềnthayđổiáoquầngìhết.Sáuthángròng,họphảimặccái

áotrongbằngsergeđếnchếtngốt.Họkhôngởnhữnggianbuồngđốtlửa

mấythángbuốtlạnhnhất;buồnghọkhôngbaogiờcólửa.Giườnghọkhông

trảinệmmỏngmanhmàtrảirơm.Ngủcũngkhôngđượcngủ;đêmđêm,sau

một ngày mệt nhọc, vừa đặt mình, chưa ấm chỗ, vừa chập chờn thiếp đi

tronggiấcngủnặngnề,thìđãphảidậy,rồivàonhànguyệnlạnhlẽo,âmu

cầukinhhaichânquỳtrênnềnđá.Cónhữngngàylầnlượtmỗingườiphải

quỳmườihaigiờliềntrênnềnđáhayphủphụcxuốngđất,haitaygấphình

chữnhật.

Hạngngườitrêntoànlàđànông;hạngdướitoànđànbà.Bọnđànôngđã

làmgì?Họcướpbóc,gianlận,đầuđộc,đốtnhà,giếtngười,giếtbố.Còn

bọnđànbà?Họkhônglàmgìhết.Mộtbêngiếtngườicướpcủa,gianlận,

xảotrá,hungbạo,dâmdục,nghĩalàtấtcảnhữngtộiác,tấtcảnhữnghành

độnghạingười;mộtbênlàtrongtrắngchỉcótrongtrắngmàthôi.

Vôtội hoàn toàn, như được nhấcbổnglên trong một cuộc thăng thiên

huyềnbí,phần đạo đức thì còndínhvớiđời, mà phần thiêngliêngthìđã

vượtlêntrời.Mộtbênthìthầmvớinhaunhữngmưumô,tộilỗi,mộtbên

mạnhdạnthúnhậnnhữnglầmlạc.Tộilỗithìghêgớm,lầmlạcthìchẳngcó

gì!Mộtbênlàuếkhíghêtởm,mộtbênlàmùihươngtuyệtvời.Mộtbênlà

dịchhọatinhthần,giamgiữ,canhgácdướinhữngmũisúngđạibác,gặm

tiêudầnnhững kẻ mắc bệnh; một bên là nhữnglinhhồncùng cháy bùng

thanhkhiếttrongmộtlòlửa.Kialàđêmtốidàyđặc;đâylàmộtbóngtối,

nhưngmộtbóngtốiđầyánhsáng,nhữngánhsángchóilọihàoquang.

Haithếgiớinôlệ.Mộtbêncòncócơhộigiảiphóng:Phápluậtcòncó

thángngàyhạnđịnh,lạicòncókhảnăngvượtngục.Mộtbênlàcảmộtcuộc

đờivôcùngtận,trongtươnglaixavời,chỉcònmộtchútánhsánglelóicủa

niềmhyvọngvềtựdolàcáichết.Nhữngngườithứnhấtchỉcònxiềngxích

tróibuộc.Nhữngngườisau,cólòngtínngưỡngtróibuộc.

Trong nhà tù, bốc lên cái gì? Một lời nguyền rủa tràn trề, tiếng răng

nghiếnlại,lòngcămthù,lònghiểmđộctuyệtvọng,mộttiếngkêuphẫnnộ

chốnglạixãhộiloàingười,mộttiếngcườichuachátđắngcayhướnglên

trời.Cònởnhàtu?ChỉcólờikhấnnguyệnvàtấmlòngyêuChúa.

Hainơiấythậtgiốngnhaumàcũngthậtkhácnhau;haihạngngườikhác

nhau một vực một trời lại cùng chung một nhiệm vụ là chuộc tội. Jean

Valjean hiểu vì sao những tù nhân phải chuộc tội, họ chuộc tội cho họ.

Nhưng ông không hiểu vì sao những nữ tu sĩ phải chuộc tội; những con

ngườiấykhôngtộitìnhgì,khôngmộtvếtnhơ.Ôngrunsợtựhỏi:Chuộctội

gì?Chuộctộinào?Ôngnhưnghethấylươngtâmôngtrảlờilòngnhânđạo

thiêngliêngnhất,sựđềntộichongười.

Chúngtôigạtbỏởđâymọilýthuyếtcủariêngmình.Chúngtôichỉlà

ngườikểchuyện.ChúngtôiđứngởquanđiểmcủaJeanValjeanvànóilên

cảmtưởngcủaông.

Ôngđượcnhìnthấycáiđỉnhcaocảcủanhẫnnhục,cáiđỉnhcaonhấtmà

đạođứccóthểvươntớiđược.Vôtộithathứtộilỗichongườivàđềntộithay

chongười;sựchịuđựng, sựthừa nhậntrakhảo,sựđòihỏihìnhphạtcủa

nhữngtâm hồnkhônghề sangãđể chonhữngtâm hồnsangã thoátkhỏi

nhữngđaukhổấy.LòngyêungườihòavàolòngkínhChúa,nhữngvẫnđứng

riêng và khẩn cầu. Những con người yếu ớt mang cái khổ đau của kẻ bị

trừngphạtvàcáinụcườicủanhữngngườiđượcbanthưởng.Vàôngnhớ

rằngđãcólúcôngdámkêuca.

CókhigiữađêmôngthứcdậyđểlắngnghelờicầunguyệntạơnChúa

củanhữngconngườivôtộivàbịđènặngdướibaonhiêukhắckhổấyvà

thấylạnhtoát trong mạch máu khi nghĩ rằng nhữngkẻbịtrừng phạt một

cáchchínhđángchỉcấttiếngnóilênđểnguyềnrủatrờivàông,mộtthằng

khốnnạn,đãgiơnắmtaycămthùlênchoChúa.Điềunổibậtlàmchoông

suynghĩsâusắcnhưlàmộtsựcảnhbáothầmcủatrời:Trèotường,vượtrào,

liềuchết,bám,leokinhkhủng,ghêsợ,tấtcảnhữngcốgắngấyđểkhỏicái

nơiđềntộikia,ôngcũngđãphảilàmđểvàocáinơiđềntộinày.Phảichăng

làmộtbiểutượngcủasốmệnh?

Nhàtunàycũnglàmộtnhàtù,cũngthêthảmnhưcáinhàtùôngtrốn

khỏi,nhưng ông không hề nghĩrằngcó sự giống nhau. JeanValjeannhư

trôngthấylạinhữngbứcrào,nhữngcáikhóa,nhữngchấnsongsắtđểcầm

giữai?Nhữngthiênthần.Nhữngbứctườngcaovóttrướckiaôngthấygiam

cầmhùmbeo;naynóbaobọcđàncừuvôtội.Nơiđây,ngườitachuộctội,

chứkhôngbịtrịtội.Thếnhưng nókhắckhổhơn,ảonãohơn,caynghiệt

hơn.Nhữngcôtrinhnữcònbịđènénnặngnềhơnbọntùkhổsai.Trướckia,

một cơn gió lạnh buốt xương đã làm tê cóng tuổi thanh niên của Jean

Valjean,cơngióthổiquacáihầmnuôidiềuhâucănglướisắt,khóaxíchsắt;

bâygiờ,mộtcơngióbấctànnhẫnhơn,đauđớnhơn,thổiquachuồngchim

bồcâu.

Tạisao?Nghĩđếntấtcảnhữngviệctrên,toànbộtâmtríJeanValjean

nhưchìmvàomộtnơicaosiêuhuyềnbí.Lòngkiêungạotanđitrongnhững

suynghĩấy.Ôngtìmmọicáchtựkiểmđiểmmình;ôngtựthấyyếuhènvà

nhiềulầnôngđãkhóc.Tấtcảnhữnggìđivàởcuộcđờicủaôngtừsáutháng

nayđưaôngtrởlạinhữnglờikhuyênnhủthiếtthacủaGiámMục:Cosette

dẫndắtôngbằngtìnhngười,tuviệnbằngđứcnhúnnhường.

Đôikhibuổichiều,lúchoànghôn,khikhuvườnvắnglặng,ngườitathấy

ôngquỳgiữalốiđi,bêncạnhnhànguyện,trướccáicửasổmàôngnhòmqua

đêmôngmớivàođây.Ôngquaymặtvềphíabàđềntộiđangphủphụccầu

nguyệnvàquỳgốitrướcbàấymàcầunguyện.Hìnhnhưôngkhôngdám

quỳhẳntrướcmặtChúa.

Tấtcảcảnhvậtxungquanh,từkhuvườnyêntĩnhđếnnhữngbônghoa

thơmngát,nhữngđứatrẻreovui,nhữngngườiđànbàtrangnghiêm,giảndị,

nhàtulặnglẽ,tấtcảthấmdầnvàongườiông.Tâmhồnôngcũnglặnglẽnhư

nhàtunày,cũngthơmthonhưnhữngđóahoakia,cũngyêntìnhnhưkhu

vườn,giảndịnhưcácngườiđànbà,vuitươinhưđàntrẻ.

VàôngnghĩlàhaicáinhàcủaChúađãliêntiếpđónôngởhaigiaiđoạn

gaygocủađờiông,giaiđoạnđầukhitấtcảmọicửađóngchặtvàxãhộiloài

ngườixuađuổiông,giaiđoạnthứhaikhixãhộiloàingườilùngbắtôngvà

nhàtùkhổsaichờông.Khôngcócáinhàtrước,ôngsẽlạirơivàotộilỗi,

khôngcócáinhàsau,ônglạirơivàohìnhphạt.Cảtráitimôngdạtdàolòng

biếtơncàngyêungườithêmhơnnữa.

Nămthángcứthếtrôiqua.Cosettelớndần.

PHẦNTHỨBA

_MARIUS_

QUYỂNI

PARISXÉTQUAMỘTHẠTBỤINHỎCỦANÓ

I

PARVULUS

[127]

Pariscóđứatrẻ,trongrừngcóconchim.Conchimlàconchimsẻ,đứa

trẻlàthằng“nhóccon”.

Gắnhaiýniệmđóvớinhau,mộtchứađựngtấtcảcáilòlửahừnghực,

mộttấtcảbìnhminh,làmchohaitialửađóchạmnhau:Parisvàtuổitrẻ,sẽ

nảyrasinhvậtnhỏmàPlaute

[128]

sẽgọilàHomuncio(conngườinhỏ).

Đứa bé ấy lúc nào cũng vui. Ăn thì ngày no, ngày đói, nhưng tối nào

muốn đi xem hát cũng đi được. Người không bận áo, chân không vướng

giầy,đầukhôngcómáinhà,đứabéấygiốngnhưconchimconkhôngcòngì

cảtrêntrờikia.Nóvàotrạctừbảyđếnmườibatuổi,tụmnămtúmba,lêla

trênvỉahè,trờilàmàn,đấtlàchiếu;quầncủabốmặcdàivàquếtđất,mũ

củamộtbốkhác,chụpquámangtai,quầnlủnglẳngchỉcònmộtdảitreothế

mànóchạylăngxăngcảngày,dòmchỗnày,ngóchỗkhác,nhặtcáinày,

quơcáikia,lêlahếtgiờnàyquagiờkhác,phìphèođiếuthuốc,chửirủa,

văngtụcnhưma,vàoraquánrượuthậmthọt,quenkẻcắp,màytaovớigái

điếm,nóilóng,hátnhảmthếmàchẳngcóchútácýnào.Vìlòngnóchứa

mộthònngọc,hònngọctuổithơngây,màngọcthìcóngâmdướibùncũng

chẳngtiêutantrongbùn.Chúamuốnrằngkhiconngườicònlàtrẻconthì

lòngphảingâythơvôtội.

Nếungườitahỏicáithànhphốkhổnglồ:“Thằngbéấylàai?”.Nósẽtrả

lời:“Contôi”.

II

MỘTVÀIDẤUHIỆUĐẶCBIỆTCỦANÓ

ThằngngốcParislàđứabétíhoncủamụmẹkhổnglồ.

Tacũngkhôngnêncườngđiệuquá.Chútiênđồngcủahèrãnhấy,mình

đôikhicũngcómộtcáichemisenhưngchỉcómộtchiếcthôi;thỉnhthoảng

châncũngxỏgiày,nhưnglàđôigiàykhôngđế,hãnhữunócũngcónhàvà

nócũngyêucáinhàấy,bởivìtrongnhàcómẹnó;nhưngnóthíchhèphố

hơnbởivìởđấynóđượctựdo.Đứabéấycónhữngtròđùanghịch,tròác

riêngcủanó,nhắmvàobọntưsảnmànóthùghét.Nócũngbiếtvívon,chết

thìnóbảolà:Ăntrầubồcônganhđằngrễ;nócónghềnghiệpriêngcủanó;

gọixe,hạbựclênxuống,đưangườiquađườngtrongnhữngtrậnmưaràođể

lấythuếquágiangvàgọiđólàbắcnhữngchiếccầunghệthuật,raonhững

bàidiễnvăncủachínhquyềnchonhândânnghe,nạođấtgiữacácviênđárải

đường;nócótiềntệcủanólàtấtcảnhữngmảnhđồngnhonhỏmànónhặt

đượcngoàiđường.Cáithứtiềnkỳlạmangtênloques

[129]

cómộtthịgiácố

địnhvàđượcấnđịnhrấtchặtchẽtrongcáixãhộitíhonlangthangnày.

Nócũngcócáithếgiớisúcvậtriêngcủanómànóquansátmộtcách

chămchútrongcácgóc,cácxó:Conbọrùa,conbọxanhhìnhđầulâu,con

nhệncỏ,con“quỷ”,consâuđencuốncáiđuôicóhaisừngđểdọakẻthù.Nó

cũngcómộtconquáivậtthầnthoạicủanó,cóvẩydướibụngmàkhôngphải

conthằnlằn,cómụnxùxìtrênlưngmàkhôngphảilàconcóc,nằmtrong

nhữnglỗcáclòvôibỏtrốngvànhữnggiếngnhữngcốngnướckhô,đensì,

lônglánhầynhụa,convậtấybòđikhithìnhanh,khithìchậm,khôngcó

tiếngkêu,nhưngmànhìnngườita,convậtdễsợđếnmứcchưaaitừngthấy.

Nógọiconquáivậtấylà“thằngđiếc”.Tìmthằngđiếcdướiđálàmộtthú

vuivàocáiloạithúvuikinhhoàng.Mộtthúvuikhác…độtnhiênlậtmột

viênđálátđườngđểtìmnhữngconbọcạp.MỗikhuởParisđềunổitiếng

vớinhữngconvậtkỳthúcóthểtìmthấy.Cónhữngcon“chọctai”ởnhững

cổngtrườngUrsulines,cónhữngconcuốnchiếuởđiệnPanthéon,cónhững

connòngnọcởquảngtrườngChampDeMars.Còncáivốntừngữthìthằng

béấychẳngkémTalleyrand:Hắnchẳngkémtrắngtrợnnhưngmàhắnlương

thiệnhơn.Tínhhắnvui,hàihướcbấtngờ,cáicườirộ,cườiđiêncủanólàm

chocácchủhiệuphảingẩnngơ,cáicườivuinhộncủanórấtphongphú,đi

từhàikịchcaocấpxuốngtậntròhề.

Mộtđámmađiqua.Trongsốnhữngngườiđiđưacómộtôngthầythuốc.

Mộtthằngnhóckêuto:“Cácthầylangbàngiaocôngtrìnhcủahọtừbaogiờ

thế?”

Mộtthằngnhóckhácđứngtrongđám đông.Mộtvịtrưởnggiảnghiêm

nghị,mangkínhvàdâyđồnghồ,quaylạiphẫnnộ:

—Đồkhốnkiếp,màyvừa“quànglưng”vợtao.

—Thưangài,tôi!Xinngàicứkhámngườitôixem.

[130]

III

NÓTHẬTDỄTHƯƠNG

Buổitối,chỉvớivàixu,cũngcóthểkiếmđượcthằngbéấy

[131]

đixem

hát. Vừa bước vào cái ngưỡng cửa thần kỳ ấy,nó cải hóa hoàn toàn. Nó

khôngcònlàthằngnhócnữamàlàchúbétiti.Nhữngrạphátlànhữngcon

tàuthủyđặtngược,đáylộnlêntrên.Chínhởcáiđáyấymàcáiđámtitinày

chồngchất.Thằngtitiđốivớithằngnhóc,cũngnhưconbướmđốivớicon

sâu.Cũngmộtconvậtấynhưngkhôngbòlêmàbaylượn.Chỉcầncómặt

nóvớinhữngtiasángtươivuimànóphátra,vớicáiđộnồngnhiệthàohứng

củanó,vớinhữngcáivỗtaygiốngnhưvỗcánh,đủkhiếnchocáiđáythuyền

chậthẹp,hôihám,tốiđen,tiềutụy,bẩnthỉu,xấuxa,ghêtởmấymangtênlà

“ThiênĐường”.

Hãychomộtđứatrẻnhữngcáivôíchvàtướchếtnhữngcáicầnthiết,nó

sẽthànhthằng“nhóccon”.

Thằngnhócconthếmàcũngcókhiếuvănchương.Xuhướngvănchương

củanó-chúngtôinóiđiềunàymànócóphầntiếc-khôngphảilàxuhướng

cổđiển.Theobảnchấtcủanó,nóítmôphạm.Đơncửmộtthídụ:Cáilừng

lẫycủanữnghệsĩMars

[132]

vàotrongđámcôngchúngnhữngtrẻconbão

tápấyliềnđượcđiểmthêmmộtchútgiavịhàihước.Thằngnhóccongọicô

MarslàcôMuche.

Nhânvậtấynóibôbô,chếnhạomỉamai,ẩuđả,quầnáotãnhưmộtđứa

trẻconvàbệrạcnhưmộtnhàtriếthọc.Câucáởcống,sănởrãnh,biếnrác

rưởithànhvuitươi,lahét,quáttháoởgócphố,đầuđường,vừacười,vừa

cắn,huýtsáochếnhạovàhátca,hoanhôvàđảđảo,dunghòabàicangợi

ChúaAlleluiavới điệukhôihàiMatanturlurette,tungtấtcảcácđiệunhạc

thơtừđiệuDeprofundisđếnđiệuChienlit,chẳngtìmmàvẫnthấy,biếtcái

nókhôngbiết,tựnghiêmkhắcvớimìnhmàvẫnăncắpvặt,điênrồmàvẫn

khônngoan,trữtìnhmàvẫnthôtục,ngồixổmtrênđỉnhnúiOlympe

[133]

lăn

lộntrong đống phân mà đứng dậy ngườiđầy saosa.Thằngnhóc Paris là

Rabelais

[134]

cỡnhỏ.

Quầnnómàkhôngcótúiđựngđồnghồthìnókhôngbằnglòng.Nóítkhi

ngạcnhiên,càngkhônghaysợ,chếgiễumêtín,xìhơinhữngkẻbốcđồng,

nhạobángnhữngchuyệnthầnbí,đứanhạocảma,làmchokẻsaysưavỡ

mộng,đưanhữngnétchâmbiếmvàonhữngphóngđạihùngca.Khôngphải

vì nó thô lậu, nhưng vì nó muốn thay thế những viễn cảnh trang nghiêm

bằngmộtbứctranhsặcsỡphườngchèo.NếuAdamastor

[135]

hiệnranósẽ

bảo:“Ôkìa?Ngáoộp!”

IV

NÓCŨNGCÓTHỂCÓÍCH

Parisbắtđầubằnganhchàngvôcôngrồinghềvàkếtthúcởchúnhóc

con,hainhânvậtmàkhôngmộtthànhthịnàocóđược:Ởđâylàsựthừa

nhậnthụđộngtựthỏamãnbằngviệcnhìnngó,ởđấylàsángkiếnvôtận:

AnhchàngPrudhommevàchúFouillou.ChỉcóParismớicónhữngloạiấy

tronglịchsửsinhvậtcủanó.TấtcảtrậttựQuânChủlàdựavàoanhchàng

vôcôngrồinghềvàthằngnhócconlàtấtcảvôChínhPhủ.

ĐứatrẻxanhxaocủavùngngoạiôParissốngvàpháttriển,“thắtnút”và

“cởinút”trongnghèokhổđauđớn,trướcthựctếxãhộivànhữngsựviệc

củaconngười,nólàmộtnhânchứngtưlự.Nótưởngnóvôtưlự,vôtình

thựcranókhôngnhưthế.Nótrôngnhìnsẵnsàngđểcườiđùa;nhưngcũng

sẵnsàngđểlàmviệckhácnữa.Dùanhlàai,mangtênlàThànhKiến,Nhũng

Lạm, Ô Nhục, Áp Bức, Vô Lý, Độc Đoán, Bất Công, Cuồng Tín, Bạo

Ngượcthìhãycoichừngthằngnhócconháhốcmiệngấy.

Thằngbéấysẽlớndần.Thứđấtnàođãnặnthànhnó?Đấtbùnnàocũng

được.Mộtnắmbùn,mộthơithởthổivào,thếlàthànhAdam.Chỉcầncó

mộtthầnthiêngthổiqua.Lúcnàocũngcómộtthầnthiêngđiquaconngười

thằngnhóccon.Mayrủitạonênconngườibénhỏấy.Mayrủiđâychúngtôi

hiểunanánhưphiêulưu.Conngườitíhonấynặnbằngcáithứđấtchung

củamọingười:Dốtnát,mùchữ,ngơngẩn,thôtục,làmộtdânIônihaymột

dânBéotien?

[136]

Hãychờđây:«Curritrota.»

[137]

CáitinhthầncủaParis,

conquáivậtđẻranhữngđứatrẻcontừngẫunhiênvànhữngconngườitừsố

phận,tráivớingườithợgốmLaTinh,từmộtcáivạithôđãlàmnênmộtcái

bìnhquý.

V

BIÊNGIỚICỦANÓ

Thằngnhócconyêuthànhthị,đôhội,nócũngthíchnơivắngvẻquạnh

hiu.«Urbisamator»nhưFuscus;«rurisamator»

[138]

nhưFlaccus.

Langthangmàsuynghĩ,tứclàđithơthẩn,làmộtcáchdùngthìgiờtốt

củacácnhàtriếthọc,nhấtlàởcáivùngnôngthônhơidởdangkháxấuxí

nhưnglạlùngvàbaogồmhaithứcảnhvật,cáivùngbaoquanhmộtsốthành

phốlớn,đặcbiệtlàParis.Quansátvùngngoạiôlàquansátcáilưỡngthể.

Hếtngọncây,bắtđầumáingói,hếtbãicỏ,bắtđầuđườngđá,hếtluốngcày,

bắtđầucácdãyhànghiệu,hếtnhữngvếtrãnhbánhxe,bắtđầunhữngđam

mê,hếttiếngrìràothầntiên,bắtđầutiếngồnàocủaconngười,dođómàcó

mộtlýthúđặcbiệt.Vìthếchonênnhữngvùngíthấpdẫnnàymàngườiqua

đường kêu là buồn, đã trở thành những con đường dạo chơi, có vẻ như

khôngmụcđíchcủaconngườithơthẩn.

Ngườiviếtnhữngdòngnày,trongnhiềunămthángđãquenđidạoởcác

vùngcửaôParis,nơiđãđểlạinhữngkỷniệmsâusắc.Nhữngbãicỏsátđất,

nhữnglốiđigồghềđá,nhữngđávôi,đấtvôi,thạchcao,nhữngvùngrộng

bỏhoanghẳn,haybỏhóamộtvụ,nhữngcâyrauđầumùacủacácnhàtrồng

rau đột nhiên hiện ra ở cuối một khu đất, cái hỗn hợp cảnh hoang vu và

thànhthị,nhữngkhurộngvắngtanhmàtiếngtrốngtrạilínhbỗngrộnlên,

nhưtiếngbậpbẹcủachiếntrận,nhữngcảnhvắnglặngbanngày,trộmcướp

banđêm,cáicốixayrãcánhcònquaytrướcgió,nhữngcáibánhxetrong

cácmỏđãcũ,nhữngquánrượubêncạnhnghĩađịa,sựhấpdẫnhuyềnbícủa

nhữngbứctườngđentối,chiacắtnhữngbãirộngmênhmông,hoangvắng,

trànngậpánhsángvàđầycánhbướm,tấtcảnhữngcáiđóđãlàmtôisaymê.

Hầunhưkhôngcóaitrêntráiđấtnàybiếtcáckhuhẻolánhlạlùngấy:La

Glacière,LaCunette,cáibứctườngGrenelleghêtởm,lỗchỗđầyvếtđạn,

ngọnđồiMontParnasse,cáihốFosseAuxLoups,khuAubierstrênbờsông

Marne,Montsouris,LaTombeIssoire,LaPierrePlate,Châtillonnơicómột

cáimỏđãcũđãhếtđánaychỉdùngđểtrồngnấm,miệngmỏcómộtcáinắp

đậybằngnhữngtấmgốcmục.VùngngoạiôRomecóýnghĩacủanó,vùng

ngoạiôPariscũngcóýnghĩa riêngcủanó.Đứngtrướcmộtcảnhvậtmà

nhìnthấy những cánh đồng, nhữngnhàcửa, những cây cối, mới chỉ nhìn

thấybềmặt;tấtcảnhữngcáivẻbênngoàicủasựvậtđềulànhữngýnghĩ

củaChúa.Cáinơimàmộtcảnhđồngquêtiếpgiápvớimộtthànhphốbao

giờcũngnhuốmmộtnỗibuồnmanmácvàthấmthía.Thiênnhiênvànhân

loạiđềumuốntâmsựvớita.Nhữngnétđộcđáocủađịaphươngthểhiệnrõ

ởđây.

Aiđãđidạonhưchúngtôitrongnhữngkhuvắngvẻtiếpgiápvùngngoại

ô,màngườitacóthểgọilànhữngvườntrẻcủaParis,cũngthoángthấyđây

đó,ởnhữngnơivắngnhất,vàomộtgiờbấtngờnhất,đằngsaumộtcáirào

thưa,haytrongmộtgóctườngảmđạmnhữngtrẻem,túmtụm,ồnào,xanh

xao,bùndây,bụibặm,ráchrưới,đầutóclởmchởm,quầnhoaruaxanhđang

chơiđánhchấnvònggạch.Chúngđềulànhữngtrẻemnghèo.Nhữngphố

xa,ngoại thànhnàylà môitrườngdễthởcủa chúng,vùngngoại ôlàcủa

chúng.Chúngluônluônđếnnơinàyđểlangthang.Chúngthahồhátmột

cáchhồnnhiên,nhữngbàihátbậybạnhất.Chúngởđâyhaynóiđúnghơn,

chúngsinhsốngởđây,khôngcóconmắtaidòmngó,trongánhnắngêmdịu

thángnămhaythángsáu,quỳlổnngổnxungquanhmộtcáilỗsâu,bắnbi

vớingóntaycái,tranhgiànhnhautừngđồngkẽm,chẳnglosợaitráchcứ,

nhưconchimsổlồngcấtcánhbay,thảdây,sungsướng.Khithoángthấy

bóngngườilớn,chúng sực nhớ rằng chúng cũng có nghề nghiệpvàcũng

phảikiếmăn,chúngliềnmờibạnmuamộtchiếcbíttấtđenđầynhữngbọ

dừahaylàmộtchùmhoaxoan.Nhữngđámtrẻconkỳlạtahaygặpnhưthế

làmộttrongnhữngthúmêngườicủavùngngoạiôParis.Nhưngsựgặpgỡ

ấycũnglàmtaselòng.

Thỉnhthoảngtrongđámcontrainhỏấycónhữngemgáinhỏ-cóphảilà

chịemcủabọncontraikiakhông?-gầnnhưlàthiếunữrồi,gầycòm,xanh

mét,bàntaysạmnắng,mặtlỗchỗnhữngnốtđỏ,tócchítnhữngvànhhoalúa

mạchhayhoamàogà,vuitươi,ngơngác,đichânđất.Cókhigặpcáccháu

gáiấynhằnnhữngtráianhđàotrongđámlúa.Buổichiềuthườngnghethấy

tiếng các em cười. Những nhóm trẻ ấy, giữa nắng ấm ban trưa, hay mờ

thoángtrongbónghoànghôn,làmchongườiđidạochơithơthẩnphảisuy

nghĩnhiềuvàhòavàogiấcmơđangdiễnratrongtrí.

Paris:Tâmđiểm,ngoạiô,chuvi;thếlàtấtcảthếgiớirồi,đốivớicáctrẻ

nhỏ ấy không baogiờ, không bao giờchúng đi quá rangoài khu vực ấy.

ChúngkhôngthểrakhỏicáivùngkhíquyểncủaParis,cũngnhưcákhông

thểrakhỏinước.Đốivớichúng,quacửaôhaidặmlàkhôngcógìnữacả.

Ivry, Gentilly, Arcueil, Belleville, Aubervilliers,Ménilmontant,Choisy Le

Roi, Billancourt, Meudon, Issy, Vanves, Sèvres, Puteaux, Neuilly,

Gennevilliers, Colombes, Romainville, Chatou, Asnières, Bougival,

Nanterre,Enghien, Noisy LeSec,Nogent,Gournay, Drancy, Gonesse,

[139]

nhữngnơiđólàtậncùngvũtrụ.

VI

MỘTÍTLỊCHSỬ

Vàothờiấy,cũngsátvàothờikỳnàyrồi,thờixảyracâuchuyệnkểtrong

bộsáchnày,chưacónhưbâygiờmộtviêncảnhsátcủathànhphốởmộtgóc

đường(chưaphảilúcnênbànhơnthiệtvềsựtốtđẹpnày).Nhữngtrẻcon

langthangđầycảParis.Thốngkêbấygiờchomộtconsốtrungbìnhlà260

trẻkhôngnhàcửa,nhặtđượcmỗinămtrongcáccuộcđituầncủacảnhsát

trongcáckhuđấthoang,trongnhữngngôinhàđangxâydựngvàdướigầm

cầu.Mộttrongnhữngcáitổấyđãtrởthànhnốitiếng,đãsảnsinhra“những

conchiméncầuArcole”.Chuyệnđólàmộttriệuchứngxãhộitaihạinhất.

Tộiáccủangườilớnbắtđầutừcuộcsốnglangthangcủatrẻnhỏ.

TuyvậyphảiloạitrừParis.Trongmộtchừngmựctươngđốivàmặcdầu

thựctếcũchúngtôivừanhắclại,việcloạitrừấyrấtxácđáng.Trongkhiở

bấtcứmộtthànhphốlớnnàokhác,mộtđứatrẻlangthangsẽlàmộtngười

lớnhưhỏng,trongkhiởhầuhếtkhắpnơi,mộtđứatrẻkhôngaichămsóc

nhưlàđãdànhsẵnvàgiaophóchonhữngtậtxấuthóihưcủaxãhộinhấn

chìmnhưcóđịnhmệnh,làmtiêutancảtínhlươngthiệnvàlươngtri,thìtrái

lạithằngnhóccủaParis-tahãynhấnmạnhvàođiểmnày-dùxùxìvàsứt

mẻrấtnhiềungoàida,bêntrongvẫncònnguyênbảnchất.Mộtđiềucaođẹp

đángnhìn,hiệnrõtínhthanhniênsángngờitrongcáccuộcCáchMạngquần

chúng,đólàcáitínhngaythậtkhôngmuachuộcđược,xuấtpháttừýniệm

tiềmtàngtrongbầukhôngkhícủaParis,nhưmuốitiềmtàngtrongnướcbể.

HítthởParislàgiữgìntâmhồntrongsạch.

Điểmchúngtôinóitrênđâykhôngtránhchochúngtôikhỏiselòngmỗi

khigặpmộttrẻnhỏmàxungquanhngườinhưthấybaylơlửngnhữngsợi

chỉgiađìnhđãbịdứtđứt.Trongnềnvănminhhiệnđại-hãycònxamới

hoànchỉnhnày-nhữnggiađìnhđổvỡ,tiêutantrongbóngtốikhôngphảilà

hiếmcó,bấtthường,nhữnggiađìnhkhôngcònbiếtconcáimìnhđãrasao,

nhữnggiađình đã bỏ vãiruộtràcủa mình trên đườngphố.Dođó mà có

nhữngsốphậnconngườimờmịt.Cáiđóđãđượcmệnhdanh-cáithựctế

đángbuồnấyđãđivàongônngữ-là“bịvứtramặtđườngParis”.

Nhân đây cũng phải nói là những chuyện đem con bỏ chợ ấy, chế độ

Quân Chủ cũ không ngăn cấm. Một ít cái cảnh “xã hội Ai Cập” hay

“Bohême”ấy,trongnhữngcáitầnglớpdướicủaxãhộicũnglàđiềukiện

tiệnlợichotầnglớptrênvà“đượcviệc”chonhàquyềnthế.Thùghétviệc

choconemnhândânđihọcvẫnlàmộtgiáođiềukinhviện.“Haychữlỏng”

thìíchlợigì?Đólàkhẩuhiệu.Màđứatrẻlangthanglàkếtquảtấtnhiêncủa

đứatrẻngudốt.Vảlạitriềuđìnhmộtđôikhicầntrẻcon,lúcấyhọchođi

hốttrẻcủaParis.

DướitriềuvuaLouisXIV-đểkhỏiphảiđingượcthờigianxahơn-nhà

vuamuốnlậpmộtđộihảithuyền.Việcấychínhđáng,ýkiếntốt.Nhưnghãy

xétxembiệnphápthếnào?Khôngthểcóhảithuyền,nếubêncạnhthuyền

buồmmàgiómuốnđưađiđâuthìđưavàđểkhicầnkéonhữngthuyềnbuồn

này không có những con thuyền muốn đi đâu cũng được, hoặc bằng mái

chèo,hoặcbằnghơinước.Nhữngthuyềncóngườichèo

[140]

tronghảiquân

lúcbấygiờ,cũngnhưbâygiờnhữngtàuthủychạybằnghơinước.Vậythì

phảicónhữnggalères,nhữngthuyềngalèreschỉcóthểđilạikhicónhững

ngườigalérien.Vậythìphảicónhữnggalérien.ThủTướngColbertralệnh

chocácquanđầutỉnhvàcáctòaánđịaphươngkếtánkhổsaicàngnhiều

ngườicànghay.Vàcácvịthẩmphánđãhếtsứctíchcựctrongviệcnày.Một

ngườikhôngngảmũkhimộtđámrướcthánhđiqua,thếlàcótháiđộ“tínđồ

cảicách”phảiđitùkhổsai.Gặpmộtđứatrẻngoàiđườngphố,miễnnó15

tuổirồivàkhôngcóchỗngủ,thếlàchođikhổsai.Triềuđạilớn!Thếkỷ

lớn!

[141]

DướitriềuvuaLouisXV,khôngcònbóngtrẻconởParis,cảnhsáthốt

chúngđi,khôngbiếtđểlàmchuyệnbímậtgì.Ngườitathìthầmmộtcách

kinhhãi,nhữngướcđoánquáigởvềcáinướctắmđỏcủanhàvua.Barbier

kểnhữngchuyệnđómộtcáchtựnhiên.Cótrườnghợpbọncảnhsátkhông

tìmđủtrẻemvôthừanhận,bắtcảtrẻemcóbố.Bốchúngthấtvọng,xông

vàođánhcảnhsát.Trongtrườnghợpấytòaáncanthiệpvàbắttreocổ.Treo

cổai?Bọnbắtngườià?Không,nhữngngườibốnọ.

VII

BẦY“NHÓCCON”CÓTHỂCÓVỊTRÍTRONG

BẢNGPHÂNLOẠITẦNGLỚPXÃHỘIỞẤNĐỘ

LoạinhócconcủaParishìnhnhưlàmộttầnglớpxãhội.Ngườitacóthể

nói:Khôngphảidễaicũngđượcởtrongcáctầnglớpấy.

Từ “nhóc con” (gamin)được in trên sách lần đầu tiênvà từ ngôn ngữ

bìnhdânbướcvàongônngữvănhọcnăm1834.Chínhtrongmộtquyểnsách

nhỏnhanđềlà“Claude,AnhNghèoKiết”

[142]

màdanhtừđóxuấthiện.Việc

đólàmnhiềungườibấtbìnhnhưngdanhtừđóđãlọt.

Nhữngyếutốcủasựquýtrọngtronggiớinhócconrấtđadạng,phong

phú.Chúng tôi đã biết và quen một chú nhóc con rất được kính trọngvà

khâmphụcvìchúnàyđãđượctrôngthấymộtngườingãtừtrênthápcủanhà

thờ Đức Bà xuống; một chú nữa vì đã lẻn được vào sân sau của điện

Invalides,nơimàcácbứctườngcủavòmđiệnđượccấttạmvàđã“thó”một

ítchìcủacáctượngđó;mộtchúthứbavìđãtrôngthấymộtchiếcxehòm

chởkháchđổ,mộtchúnữavìchúnày“thân”vớimộtanhlínhđãtínữachọc

thủngmặtmộtgãtưsản.

VìthếchonêntahiểuđượccâuthanthởnàycủamộtchúnhócconParis,

một lời tổng kết sâu sắc khiến người tầm thường cười mà chẳng hiểu gì:

“Trờiơitrời!Sốmìnhđenđủithay!Mìnhchưađượctrôngthấymộtgãnào

ngãtừgácnămxuốnghèmớikhổchứ!”

Câunóisaunàyhẳnlàmộtcâunóiývịcủanôngdân:“Nàyôngkia!Bà

nhàôngchếtvìbệnh,saoôngkhôngđimờithầythuốcchobàấy?“Chaoôi!

Thưangài,nhữngkẻnghèochúngtôichếtmộtmìnhđược”.Nhưngnếutất

cảbẩmtínhthụđộngvànhạobángcủanôngdânnằmtrongcâunóikiathì

chắcchắntấtcảcáitựdotưtưởng,vôChínhPhủcủachúbéngoạiôlạiở

trongcâunóinày:Mộttửtùtrênchiếcxeđưahắnrapháptrườngđanglắng

nghechagiảitội.ChúbéPariskêuto:“Hắnnóivớichacốcủahắnđấy,ôi

thằngcáy”.Vềmặttínngưỡngthìtháiđộtáobạolàmtănggiátrịcủachú

“nhóccon”.Khôngtínngưỡngrấtlàquantrọng.

Dựnhữngvụhànhhìnhlàmộtnhiệmvụ,chúngchỉmáychémchonhau

xemvàcười.Chúngđặtchonó tấtcảcácthứtêncúng cơm:“Thếlàhết

xúp”.“Têncảunhảu”,“bàmụThiênThanh”,“Miếngngoạmcuốicùng”…

Đểnhìnchokỹ,khôngbỏsóttínào,chúngtrèotường,leolênbalcons,trèo

lênngọncây,đungườitrêncánhcổngsắt,bámvàoốngkhóilòsưởi.Chú

nhócconbẩmsinhlàthợlợpmáicũngnhưlàthủythủ.Hắnchẳngsợmái

nhàcũngnhưcộtbuồm.Khôngcóđìnhđámnàovuihơnlàđếnpháptrường

Grève.SamsonvàLinhMụcMontéslànhữngcáitênđạichúngnhất.Họla

ókẻtửtộiđểchohắnbạohơn.Cókhihọkhâmphụctùnhânấy:Chúnhóc

LacenairethấytênDautunghêgớmchếtmộtcáchdũngcảmquá,đãphải

thốtlêncâunóichứađựngcảmộttươnglai:“Mìnhghenvớihắnta”.

Cái giới “nhóc con” ấy không biết Voltaire nhưng mà biết Papavoine.

Trongnhữngchuyệnđặtrahọđểlẫnlộnnhững“chínhkhách”vớinhữngsát

nhân.Họghinhớvàtruyềnlạivềsaucáctrangphụccuốicùngcủacácnhân

vậtđó.HọbiếtlàTolleronđộimộtcáimũchauffeur,Avrilcómộtcáimũ

lưỡitraidaráicá,Louvelcómộtcáimũtròn,ônggiàDelaportehóivàđi

đầu trần, Castaing thì hồng hào và rất xinh, Bories có một bộ râu

romantique,

[143]

JeanMartinvẫngiữđaiquần,Lecouffévàmẹhắncãinhau;

mộtchúnhócconnóixenvào:“Thôiđừngtráchmóccáioángiậncáisọt

củaanh”.Mộtchúkhácbéquá,muốnnhìnrõDebackerkhihắnđiqua,đã

chọnđượcmộtcáicộtđèntreotrênbờsôngvàleolênđó.Mộtcảnhbinh

đứnggácchỗấy,caumàytrợnmắtnhìnchú.Chúnhócvộinói:“Thưangài

cảnhbinh,cứchotôitrèo”vàđểchochínhquyềncảmđộng,chúnóithêm:

“Cháukhôngngãđâu”.Ngườicảnhbinhtrảlời:“Màyngãthìmặcxácmày

chứviệcgìđếntao”.

Tronggiớinhóccon,mộttainạnlớnlaolàmộtviệcrấtđángkể.Ngườita

sẽđượctrọngvọngcaođộnhấtnếuđãbịđứttay,đứtchânđến“tậnxương”.

Quảđấmkhôngphảilàyếutốtầmthườngcủasựtrọngthị.Mộtcâumàcác

chúnhócthườngthíchnóilà:“Tacũngkhákhỏeđấychứ!”Thuậntaytráilà

mộtđiềunhiềuchúthèm;lácmắtcũnglàmộtđiềuquý.

VIII

CÂUNÓILÝTHÚCỦAÔNGVUAVỪAQUA

Mùanựcchúnhóchóathànhconếch;buổichiềukhitrờisẩmtối,trước

cáccầuAusterlitzvàIéna,từtrênnhữngthuyềnthanvànhữngthuyềngiặt,

chúlaođầunhảyxuốngsôngSeinevànhảyvàotấtcảcácsựviphạmluật

phonghóavàtrậttựthànhphố.Thếmàcáccảnhbinhthànhphốvẫncẩn

mật,dođómànảyramộthoàncảnhrấtbikịch,đãsảnsinhramộtlờibáo

hiệurấthuynhđệvàrấtđángnhớ,cáilờinóiấynổitiếngvàokhoảng1830

làmộtlờibáohiệucótínhchấtchiếnlược,chúnàybáochochúkhác,ngâm

nganhưmộtcâuthơcủaHomèrevớimộtcáchđiệukhódiễnđạt,nhưlàmột

điệu Éleusiaque của các thần Panathénées và người ta cảm thấy ở đó có

Évohéthờicổxưa.Lờiámhiệuấynhưsau:“ƠhayTiti,ơnày!Cócọpđấy,

cócúđấy,dọnhàngvàxéođi,chuồncốngấy”.

Đôikhicáiconruồiấy-cácchúthườnggọinhaunhưthế-biếtđọc;đôi

khibiếtviết,nhưngchúnàocũngviếtvẽbôivẽbác.Cácchúkhôngngần

ngạigìtựtrangbịchonhau,khôngbiếtbằngmộtcáchbồidưỡngbímậtlẫn

chonhaunào,tấtcảnhữngtàinăngcầnthiếtcholợiíchcôngcộng.Từ1815

đến1830cácchúbắtchướctiếngkêucủagàtây,từ1830đến1848cácchú

vẽ bôi những quả lê trên tường. Một buổi chiều mùa hè vua Louis

Philippe

[144]

đi bộvềcung, bắtgặpmộtchúnhóc,tí xíu,caobằng chừng

này,đangcốnghểnlên,mồhôi,mồkênhễnhại,đểvẽmộtquảlêkhổnglồ,

bằngthan trên trụ cổng Neuilly. VuaLouisPhilippevớicái vui tính thừa

hưởngcủavuaHenriIVđãgiúpchúnhócconvẽxongquảlêrồichochú

mộtđồngLouisvàngvàbảochú:“Trênđồngtiềnnàycũngcóquảlêđấy!”

Chúnhócconrấtưathíchhuyênnáo.Cáitrạngtháibạođộngrấtphùhợp

vớichú. Chú rất ghét các cha cố. Một hômgiữaphốUniversité,mộtchú

trongnhómtrẻbuồncườinàyđểtaylênmũi,làmdấunhạotrướccáicổng

lớncủasốnhà69.Mộtngườiquađườnghỏi:“Saomàylạilàmcáitròấyở

cáicổngnày?”.Đứatrẻtrảlời:“Trongấycómộtchaxứ”.Thậtvậy,nhàấy

làdinhcủavịKhâmMạngTòaThánh.Tuyvậymặcdầucáitínhngạomạn

kiểuVoltaireấyđếnmứcđộnào,nếucódịpchúnhócconđượcmờitham

giatốpđồngcatrongnhàthờ,chúnhóccũngcóthểnhậnvàkhiấychúphục

vụbuổilễmộtcáchrấtnghiêmtrang.Cóhaichuyệnmàchúnhóckhaokhát

nhưTantale,

[145]

 chú luônluôn mơ ướcmà không đạt được: Đó là lật đổ

ChínhPhủvàkhâulạicáiquầndàicủachú.

Chúnhóchoànchỉnhlàchúnắmđượclýlịchcủatấtcảcảnhbinhthành

phốParisvàmỗikhigặpmộtcảnhbinhbaogiờchúngcũngcóthểtrôngmặt

chỉtênmộtcáchđíchxác.Chúđếmtênbọnhọtrênđầungóntay,nghiên

cứutácphongcủahọvàcónhữngghichúđặcbiệtvềmỗimộttêncảnhbinh

ấy.ChúđiguốcvàobụngnhữngnhânviêncủaSởCảnhSát.Chúcóthểnói

vớibạn,nóingay,khôngcầnsuynghĩvànóimạnhdạn:Tênnàylàmộttên

phảnbội;tênnàyrấtác;tênnàytokếch;tênnàylốbịch;

[146]

tênnàytưởng

PontNeuflànhàriêngcủahắnvàcấmkhôngchongườitadạomáttrênrìa

cầuởngoàilancan;tênkiacócáithói“kéotaicácvị”…

IX

HỒNXƯACỦAXỨGAULES

[147]

CómộtphầnchúbéấytrongPoquelin,

[148]

đứaconcủachợParisvàmột

phần trong Beaumarchais. Tính nhóc con là một sắc thái của tinh thần

Gaulois.Nólàmchongườibiếtphảitráicóthêmsứcmạnhcũngnhưcồn

làmrượuvang thêm mạnh. Đôi khi cái tính ấy cũnglàmộtkhuyếtđiểm,

Homèrecũngcólúcrườmrà,đúngvàcóthểnóilàVoltairecũng“nhóc”.

Desmoulins là dân ngoại ô. Championnet, người vẫn đả kích những phép

mầucủathánh,cũngtừhèphốParissinhra;ngàybé,ôngđãtừngtètrêncác

cửanhàthờSaintJeanDeBeauvaisvàSaintEtienneDuMont;ôngđãnhạo

bángkhánhiềulầncáihòmthánhtíchcủaNữThánhGenevièvechonênsau

nàycóthểramệnhlệnhchocáilọđựngmáucủaThánhJanvier.

ChúnhócParisbiếttônkính,biếtmỉamaivàbiếtngỗngược.Răngcủa

chúrấttởmvìchúănđóivàđaudạdày,nhưngchúcóđôimắtđẹpvìchú

thôngminh.NgaycảtrướcmặtChúatrờiJéhovah,chúcũngcóthểnhảylò

cò trên những bậc thềm đưa đến thiên đường. Chú có những cái đá khá

mạnh. Lúc nào chú cũng có thể trỗi dậy, lớn lên. Chú lê la ở cống rãnh,

nhưngvùngđứnglênngaykhicócuộckhởinghĩa,chúvẫnngỗngượccả

trongmưađạn,lúcnãylàmộtthằngnhãi,bâygiờlàmộtanhhùng!Nhưem

nhỏthànhThébain,chúdámvuốtrâusưtử,Barađánhtrốnglàmộtnhóccủa

Paris.Chúhôto:Tiến!NhưconngựacủaKinhThánhnói:Đi!Vàtrongmột

phúttừmộttrẻnhỏchúđãtrởthànhmộtngườikhổnglồ.

Đứaconcủavũngbùnnàycũnglàđứaconcủalýtưởng.Bạnhãyđocái

tầmrộngđôicánhtừMolièređếnBara.

[149]

Nóitómlại,đểrúttấtcảvàomộtcâu,chúnhóclàmộttrẻnhỏvuiđùavì

chúnghèokhổ.

X

PARISĐÂY,NGƯỜIĐÂY

Cũngđểtómtắttấtcảmộtlầnnữa,chúnhóccủaParis,ngàynay,cũng

nhưchúGracculusthànhRomexưa,đólàhìnhảnhnhândântrẻconmang

trêntránvếtnhăncủathếgiớigiàcỗi.

Chúnhóclàmộtvẻđẹpcủaquốcgianhưngcũnglàmộtbệnhtật.Bệnh

tậtnàyphảichữa.Chữacáchnào?Bằngánhsáng.Ánhsánglàmchomọivật

lànhmạnh.Ánhsánglàmcháysáng.Tấtcảnhữngánhsángtốtlànhcủaxã

hộiđềubắtnguồntừkhoahọc,vănhọc,nghệthuật,giáodục.Hãyđàotạo

nhữngconngười.Hãylàmchohọsánglênđểhọtỏahơinónglàmấmchúng

ta. Sớm muộn vấn đề giáo dục toàn dân rực rỡ sẽ được đề ra với uy lực

khônggìcảnnổicủachânlýtuyệtđối,thựcsựvàlúcbấygiờnhữngkẻlãnh

đạo,dướiánhsángcủatưtưởngPhápsẽphảichọnmộttronghaiđiềunày:

NhữngthiếuniêncủanướcPháp,haynhữngnhóccủaParis,nhữngngọnlửa

trongánhsánghaynhữngbóngmatrơitrongđêmdày.

ChúnhócbiểuhiệnParisvàParisbiểuhiệnthếgiới.VìParislàmộtsố

tổnghợp,Parislàđỉnhcủaloàingười.Tấtcảcáithànhphốkỳdiệuấylàmột

sựrútngắntấtcảnhữngnếpsốngđãchếtđivànhữngnếpsốnghiệnhành.

AinhìnParistưởngnhìnthấycảnhữngtầngsâucủatấtcảlịchsửvàgiữa

nhữngtầngđólànhữngbầutrờivànhữngngôisao.PariscóđềnCapitole,

TòaThịSảnh,cómộtđềnParthénon,nhàthờĐứcBà,cómộtđồiAventin,

ngoại ô Saint Antoine, có một Asinarium, một trường Sorbonne, một đài

phongthầnPanthéon,mộtconđườngThiêng,tứcđạilộItaliens,mộtPhong

Tháptứclàdưluậnquầnchúng:vàParisthaycáitộibêuthâybằngcáilố

bịch.Majo(chàngcôngtửTâyBanNha),củaParislàchàngFaraud(chàng

công tử Paris), người Transtévérin (dân ngoại ô thành La Mã) là dân

Faubourien,anhHammal(phukhuânvácởcácnướcHồiGiáo)củanólà

chúFortDeLaHalle(phukhuânvácởchợParis),anhLazzarone(dânlang

thang,lưumanhởÝ)làbọnPègre(dânlưumanhducônởParis),chàng

Cockney(hạngănchơiởthànhLuânĐôn)làcậuGandin(chàngcôngtửbột

ởParis).Tấtcảcáigìởxứkháccó,Pariscũngcó.Chịhàngcópoissardecủa

DumarsaiscóthểsánhvớichịhànglácủaEuripide;anhnémđĩaVejanus

sốnglạivớianhleodâyForioso;TherapontigonusMilescóthểkhoáctay

anhlínhthủpháoVadeboncœur;Damasippevớigánhhàngtạphóacủaanh

sẽ sung sướng ngồi cùng các hàng xén. Lâu đài Vincennes có thể giam

Socrate,nhưAgoraDiderot,GrimodDeLaReynièređãnghĩramónthịtbò

ránmỡnhưCurtillusmónthịtdímquay.Chúngtathấyxuấthiệnlạidưới

máiArcDel’ÉtoileanhđudâycủaPlaute;gãăngươmởPoecilemàApulée

gặp, thì bây giờ là gã nuốt kiếm trên Pont Neuf; cháu ông Rameau và

Curculion ăn bám là một cặp đôi rất tương xứng; Ergasile có thể nhờ

Aigrefeuille giới thiệu đến gặp Cambacérès; có bốn chàng Muscadins ở

Rome: Alcesimarchus, Phoedromus, Diabolus và Argirippe từ trên La

CourtilleđixuốngtrongchiếcxetrạmcủaLabatut;AuluGellecũngchẳng

đứng lâu trước Congrio hơn là Charles Nodier trước Polichinelle; Marton

khôngphảilàmộtconhổcáinhưngPardaliscacũngkhôngphảilàmộtcon

rồng;anhhềPantolabusnóinhạochàngănchơiNomentanusởtiệmCàPhê

Anh:HermogènelàcasĩgiọngcaoởChampsÉlyséesvàbêncạnhchàng,

Thrasius khố rách, mặc như anh hề Bobèche cầm rá xin tiền. Anh chàng

quấyrầyníukhuyáobạntrướccungTuilerieslàmbạnphảinhắclạisauhai

nghìnnămcâuhỏicủaThesprion:“Tôiđangvội,ainíuáotôi?”Rượuvang

ởSuresnenhạirượuvangởAlbe.CáilyđỏvànhcủaDesaugierscânxứng

vớicáicốclớncủaBalatron.NghĩatrangPèreLachaisetrongđêmmưabốc

lênnhữngánhmatrơinhưnghĩatrangEsquiliesvàcáihốcủangườinghèo

muanămnămcũngngangvớichiếcquantàithuêcủangườinôlệ.

BạnthửxemcócáigìởtrênđờimàPariskhôngcó.Cáithùngrượucủa

Trophonius không chứa đựng cái gì mà cái thùng của Mesmer không có

Ergaphilos sống lại với Cagliostro; thầy tu Vâsaphantâ hiện hình với Bá

Tước Saint Germain; nghĩa trang Saint Médard cũng có nhiều phép mầu

nhiệmnhưchùaHồiGiáoởDamas.

PariscómộtÉsopelàMayeux,mộtCanidielàtiểuthưLenormand.Paris

cũngsửngsốtnhưDelphestrướcnhữngcảnhảohóahiệnratrướcmắtchói

lòa;nócũnglàmbànquaynhưDodonelàmquaynhữngchiếcghếbachân.

NóđặtcôgáilẳnglơlênngaivàngcũngnhưRomeđặtkỹnữlênngaivàng

vànóichungnếuLouisXVtồitệhơnClaudethìbàDubarrycònkháhơn

Messaline.Parisđãhòatrongmộtđiểnhìnhkỳdịchưatừngthấy,mộtđiển

hìnhđãsốngvàchúngtađãtừngsátcánh,cáitrầntruồngcủaHyLạp,cái

ungthốicủaHébreuvàcáitràophúngcủaxứGascon.NótrộnlẫnDiogène,

JobvàPaillasse,khoácchomộtcáibóngmanhữngsốbáocũcủatờLập

HiếnvàthànhnhânvậtChodrucDuclos.

MặcdùPlutarquenói:“Bạochúakhônggiàđi”.Rome,vớiSyllacũng

nhưvớiDomitien,đãphảichịunhẫnnhạivàphathêmnướcchorượuvang

phaloãngđi.SôngTibrecũnglàmộtsôngLéthé,

[150]

nếutatinlờicatụng

hơigiáođiềucủaVarus Vibiscus:“Chúngtôichiếmsông Tibrechốnglại

GracchosuốngnướcsôngTibrethìquênđấutranhchốngphiếnloạn”.

[151]

Paris một ngày uống một triệu lít, nhưng không vì thế mà khi cần, Paris

khôngdóngtrốngtrậnvàđánhmõầmĩ.

NhưngngoàinhữngcáiđóthìParisrấthiềnlành.Cáigìnócũngbằng

lòng.Pariskhôngkhótínhlắmvềsắcđẹp.ThầnVệNữcủanólàngườida

đen;quýhồlàmchonóvuicườivànóthathứhết;xấulàmchonóvui;quái

gởlàmcho nó cười;cảsự giả dối nữa,cáithứ trắng trợntốiđaấy, cũng

khônglàmchonócôngphẫn.Nóvănnghệ đếnmứckhôngbịtmũitrước

BasilevàlờicầuChúacủaTartuffekhônglàmchonóchướngtai,cũngnhư

HoracekhôngthấycáinấccủaPriapelàkhóchịu.Khôngcónétnàocủabộ

mặtloàingườilạithiếutrêncáimặtcủaParis.CuộckhiêuvũMabillekhông

phảilàcuộcmúapolymniennecủaJanicule,nhưngmụmuabánđồtrangsức

cũngnhìnsoimóiảlẳnglơnhưmụmốiStaphyladòmngócôgáitrinhnữ

Planesium.CửaôđángvậtkhôngphảilàmộtColisée,nhưngngườitacũng

hungdữnhưcóconmắtcủaCésar.MụchủtiệmngườiSyriennecóduyên

dánghơnmụSaguet,nhưngcũngnhưVirgileluitớiquánrượuởRomethì

DavidD’Angers,BalzacvàCharletcũngthườngngồichénchúchénanhở

tiệmrượuParis.LuônluônParisngựtrị,nhữngnhântàichóilòaởđóvà

nhữngcáiđuôiđỏcũngđầyrẫyởđó:ChúaAdonaïrongquaParistrênchiếc

xemườihaibánhsấmchớp;thầnSilènetúylúybướcvàoParistrênthùng

rượukhổnglồ.SilèneởđâytứclàRamponneau.

Paris đồng nghĩa với vũ trụ. Paris là Athènes, là Rome, là Sybaris, là

Jérusalem,làPantin.Tấtcảcácnềnvănminhđềuđượccôđúcởđây,tấtcả

cácchếđộmọirợcũngởđây.Parismàkhôngcómộtcáimáychémthìcũng

sẽrấtbựcmình.

CómộtítquảngtrườngGrève

[152]

cũngtốt.Tấtcảcáihộihèđìnhđám

triềnmiênấysẽlàgìnếukhôngcóthứgiavịkia?Luậtphápcủachúngtađã

chuẩnbịchuđáochođiềuđóvànhờcóluậtpháp,cáilưỡidaokiamớirỏ

máutrênđámhộingàyThứBaBéoấy.

XI

NHẠOBÁNG,TRỊVÌ

CócáigìhạnchếđượcPariskhông?Không.Khôngcómộtthànhphố

nàothốngtrịngườitamàđôikhilạiphỉbángngườita.NgàyxưaAlexandre

nóivớidânthànhphốAthénien:“HỡingườiAthénien!Làmvừalòngđược

các người!” Paris không những làm ra luật, Paris còn là ra “mốt”, Paris

khôngnhữnglàmramốt,Pariscònlàmra“lềthói”.Khinómuốn,Pariscó

thểngớngẩnđược:Đôikhinócũnglàmcáitròấyvàlúcbấygiờthìcảvũ

trụcũngngớngẩntheonó,nhưngrồiParisthứctỉnh,dụimắtvànói:“Ơ!

Saomìnhnguxuẩnthế!”vàcườirộvàomặtcảloàingười:Mộtthànhphố

nhưvậy,quảlàmộtkỳquan.Thậtlàmộtđiềukỳdị,khicáivĩđạiấyvàcái

lốbịchấychungđụngvớinhau.Khitấtcảcáiđườngbệấykhônghềbịtrò

đùanhạikialàmmấtvẻoainghiêmvàcũngmộtcáimiệngấycóthểhôm

naythổivàokèncủangàyphánxétcuốicùngvàngàymaithổivàocáiống

sáocủtỏi.CáivuinhộncủaParisngựtrị!CáivuicủaParistựanhưlôithần;

cáinhộncủaParismangấnkiếm.MộtcáichaumàycủaParisđôikhilàm

nổidậygiôngtố.Nhữngcuộcbùngnổ,nhữngngàylịchsử,nhữngkiệttác,

nhữngviệcphithường,nhữnghùngcaParisđiđếntậncùngvũtrụvàcả

nhữngcâuchuyệncócnhảycủanóđangđixanhưvậy.CáicườicủaParislà

mộtmiệngnúilửaphunkhắptráiđất.Nhữnglờicườicợtcủanólànhững

đốmlửa.Nótruyềnchocảnhânloạinhữngtranhbiếmhọacủanócũngnhư

lýtưởngcủanó,nhữnglâuđàiđồsộnhấtcủanềnvănminhnhânloạicũng

đểchonógiễucợtvàsẵnsànglàmchonhữngtrònghịchngợmcủanóthành

bấtdiệt.Paristhậttuyệtvời,nócómột14tháng7phithường,giảiphóngcả

tráiđất;nókhiếnchotấtcảcácquốcgiadântộcphảithềcáilờithề“JeuDe

Paume”;

[153]

đêm4tháng8củanóthủtiêutrongbatiếngđồnghồmộtnghìn

nămphongkiến.Nólàmchologiquecủanótrởthànhbắpthịtcủaýchítất

cảmọingười,nótựnhânlêntrăm,ngànlần,vớitấtcảnhữnghìnhthứccủa

caocả.NóchiếurọiánhsángcủanóvàoWashington,Kosciusko,Bolivar,

Botzaris,Riego,Bem,Manin,Lopez,JohnBrown,Garibaldi.Chỗnàotương

laisánglênlàcónó:NóởBostonnăm1779,ởđảoLéonnăm1820,ởPesth

năm1848,ởPalerme1860.NónóivàotaicácngườiMỹchốngchếđộnôlệ

tậphợpởbếnsôngHarper’sFerryvàvàotainhữngnhàáiquốcAncônehợp

nhautrongbóngtốicủaArchi,trướcquánGozzitrênbờbiển,cáikhẩuhiệu

mãnh liệt Tự do. Nó làm nên Canaris, nó làm nên Quiroga; nó làm nên

Pisacane,nólàmnênQuiroga;nólàmnênPisacane;nótỏacáivĩđạikhắp

nơitrêntráiđất.Đitheophíangọngióthổi,ByronđãhysinhởMissolonghi

và Mazet ở Barcelone. Nó là cái bục diễn thuyết dưới chân Mirabeau, là

miệngnúilửadướichânRobespierre.Sáchcủanó,sânkhấucủanó,nghệ

thuậtcủanó,khoahọccủanó,vănhọccủanó,triếthọccủanó,làsáchgiáo

khoa của nhân loại. Nó đã có Pascal, Régnier, Corneille, Descartes, Jean

Jacques,VoltairechomỗiphútmộtvàMolièrechomọithếkỷ.Nólàmcho

cảnhânloạinóitiếngnóicủanóvàtiếngnóiấyđãtrởthànhtiếngtrítuệ,nó

xâydựngchotấtcảmọitinhthầncáiýniệmTiếnbộvànhữngnguyênlý

giảiphóngloàingườimànóđãđúclênlànhữngthanhgươmgốiđầugiường

củatấtcảcácthếhệvàchínhtâmhồncủacácnhàtưtưởngvàcácnhàthơ

củanótừ1789đãlàmnênnhữnganhhùngcủatấtcảcácdântộc.Thếmàtất

cảnhữngcáiđókhôngngăncảnnónghịchngợm.Cáithiêntàivĩđạimà

ngườitagọilàParis,vừathayđổicảbộmặtcủathếgiớivớicáiánhsáng

của nó, vừa bôi nhọ cái mũicủa Bouginier trên tườngđền thờ Thésée và

viết:“Crédevilleăncắp!”trênKimTựTháp.

Paris,baogiờcũngnherăng;khinókhônggầmthétthìnócười.Paris

nhưthếđó. Những ngọn khói trên các mái nhà của nó là nhữngluồngtư

tưởngcủavũtrụ.Bảonólàmộtđốngbùnvàmộtđốnggạchđácũngđược,

nhưngtrênhết,nólàmộttinhthần.Nókhôngphảichỉtolớn,nómênhmông

vôtận.Vìsao!Vìnódámnghĩ,dámlàm.Dámnghĩdámlàm,chỉnhưthế

mớitiếnbộđược.Tấtcảnhữngchinhphụcdiệukỳđềulàphầnthưởngcủa

táo bạo. Muốn có Cách Mạng không phải chỉ có Montesquieu tiên đoán,

Diderottuyêntruyền,Beaumarchaisbáotrước,Condorcettínhtoán,Arouet

chuẩnbị,Rousseausuynghĩmàđủ.PhảicóDantondámlàm.

Tiếng kêu: “Táo bạo!” là lời: “Ánh sáng hãy hiện ra!”

[154]

 Muốn cho

nhânloạitiếnlên,luônluônởtrênnhữngđỉnhcaophảicóthườngxuyên

nhữngbàihọchiênngangnêugươngdũngcảm.Nhữnghànhđộngtáobạo

làmcholịchsửchóingờivàlàmộttrongnhữngnguồnánhsánglớnlaocủa

conngười.Bìnhminhđãdámkhibìnhminhlên.Thửlàm,mạnhbạolàm,cứ

làm,kiêntrìlàm,chungthủyvớibảnthânmình,vậtlộnvớisốphận,khinh

thườngtaihọađếnmứclàmchotaihọaphảingạcnhiên,khithìđươngđầu

vớicườngquyền,khithìvảvàomặtsựđắcthắngsaysưa,đứngvững,đối

đầu;đólàtấmgươngmàcácdântộccầncó,đólàánhsángtruyềnđiệnlực

vàochohọ.CũngmộttiachớpghêgớmđãđitừngọnđuốccủaProméthée

tớicáiđiếucủaCambronne.

XII

TƯƠNGLAITIỀMTÀNGTRONGQUẦNCHÚNG

NHÂNDÂN

CònnhândânParis,dùđãlàngườilớnvẫncứlàchúnhóccon.Miêutả

embéParistứclàmiêutảthànhphốParis.Vìvậychúngtôiđãnghiêncứu

conchimưngkiaởtrongconchimsẻtựdonày.

Tahãynhấnmạnhđiểmnày,làcáigiốngthuầntúycủaParisxuấthiện

nhiềunhấtởvùngngoạiô.ĐómớilàParischínhcống,đómớilàbộmặt

thựccủaParis,ởđódânParislaođộngvàđaukhổmàđaukhổvàlaođộng

làhaibộmặtcủaconngười.Ởđólúcnhúcnhiềuvôkểnhữngconngườivô

danh,đầyrẫynhữngđiểnhìnhkỳlạnhất,từbácphudỡhàngởLaRâpée,

đến anh đồ tể ở Montfaucon. Cicéron nói “cặn bã thị thành”,

[155]

 Burke,

côngphẫnnóithêm“Dânhạlưu”,

[156]

bùnrác,quầnchúng,dânhèn,nóinhư

thếcũngdễthôi.Nhưngcũngđược.Cóquantrọnggì?Nếuhọđichânđấtthì

cólàmsao?Họkhôngbiếtđọc?Cũngcóccần.Cóphảivìthếmàtabỏrơi

họkhông?Tacóquyềnrủacảnhbuồnkhổcủahọkhông?Ánhsángcóthể

chiếurọivàotậnđámquầnchúngđókhông?Tahãytrởlạicáitiếngkêugọi:

Ánhsáng!Vàkiêntrìkêugọi:Ánhsáng!Ánhsáng!Biếtđâuđấy,những

khốiuminhdầyđặcấylạikhôngtrởthànhtrongsuốt.NhữngcuộcCách

Mạngchẳngphảilànhữngcuộcthayhìnhđổidạnglàgì?Hãytiếnlên!Hỡi

cácnhàtriếthọc,hãygiảngdạy,hãysoirọi,hãyđốtsáng,hãynghĩthành

tiếng,hãynóitolên,hãyvuivẻchạytớimặttrờibaola,hãyhòamìnhvào

nhữngquảngtrường,hãybáonhữngtinvui,hãyphổbiếnchữcái,hãytuyên

bốnhữngphápquyền,hãyhátnhữngkhúchátMarseillaiseshãygieomầm

phấnkhởi,hãyháinhữngcànhsồixanh.Hãylàmchotưtưởngdậylênnhư

giólốc.Cáiđámquầnchúngkiacóthểtrởnênphithường,tuyệtvời.Tahãy

biếtkhaitháccácđámcháymênhmôngnhữngnguyênlý,nhữngđạođức

đôikhitóelửa,chóilòa,rungđộngtrongnhữnggiờphútnàođó.Nhữngbàn

chânkhôngấy,nhữngcánhtaytrầnấy,nhữnggiẻráchấy,nhữngnguđộn

ấy,nhữngônhụcấy,nhữngbóngtốiấycóthểdùngđểchinhphụclýtưởng.

Hãynhìnquadânchúng,bạnsẽnhìnthấychânlý.Cáithứcátôuếmàbạn

xéodướichân,hãynémnóvàolònấu,hãyđểnóchảyra,hãyđểnósôilên,

nósẽtrởthànhphalêrựcrỡ.ChínhnhờcáiphalêấymàGaliléevàNewton

pháthiệnnhữngvìsao.

XIII

CHÚBÉGAVROCHE

Tám hay chín năm sau những sự việc kể trong phần thứ hai của câu

chuyện này, người ta thường thấy trên đại lộ Temple và ở trong vùng

ChâteauD’Eau,mộtemtrainhỏkhoảngmườimột,mườihaituổi,cóthểcoi

làứngđápđúngcáclýtưởng“chúnhóc"pháchọatrênkia,nếuvớicáicười

củatuổiemtrênmôi,tráitimemkhônghoàntoànâmuvàtrốngrỗng.Em

béđócũngmặcmộtcáiquầndài,nhưnglạikhôngphảicủachaem,mộtcái

áocánhngắn,nhưnglạikhôngphảicủamẹem:Nhữngngườitừthiệnnào

đóđãchoemquầnáoấy.Thếmàemcũngcóchavàcómẹ.Nhưngchaem

khôngnghĩđếnemvàmẹemkhôngyêuem.Embéấylàmộttrongnhững

emnhỏđángthươnghơncả,cócha,cómẹmàlạimồcôi.Embéấykhôngở

đâukhoankhoáibằngởngoàiđường.Nhữngviênđálátđườngkhôngrắn

bằngtráitimmẹem.Vớimộtcáiđá,bốmẹemđãvứtemvàocuộcđờivà

thếlàemđãbayđi.

Đólàmộtchúbévuinhộnxanhxao,nhanhnhẹn,tinhkhôn,ưachếgiễu,

cóvẻmặthoạtbátmàốmyếu.Chúđi,chúlại,chúhát,chúcười,chúmò

rãnh,ăncắpvặtmộttí,nhưngvuivẻnhưconmèohayconchimsẻ;chúcười

khingườitagọichúlà“nhãiranh”nhưngtứcgiậnkhingườitagọichúlà

“mấtdạy”.Chúkhôngcónhàở,khôngcóbánhăn,khôngcólửasưởi,không

cóaiyêu,nhưngchúvuisướngvìtựdo.

Khinhữngemnhỏđángthươngấytrởthànhngườithìhầuhếtbịcáicối

xaycủaxãhộibắtgặpvànghiềnnátnhừ,nhưngkhicácemcònnhỏ,thìcác

emthoátkhỏiđượcvìcácembébỏng,chỉmộtcáilỗhổngnhỏcũngđủcứu

đượccácem.Nhưngdùbịchahaymẹmangconbỏchợnhưvậy,đôikhicứ

cáchhaihaybatháng,emlạinói:“Chà!Mìnhphảiviếngthămbàbômột

chútchứ!”,thếlàemrờiđạilộ,bỏrạpxiếc,cửaôSaintMartin,đixuốngbờ

sông,quacầu,rangoạiô,đếnkhuSalpêtrière,rồiđếnđâu?Đếncáisốnhà

50-52màbạnđọcđãbiết,đếncáinhànátGorbeau.

Cáinhànátsố50-52thườngvắng vẻbỏkhôngvàluônluônmangcái

biển:“Cóphòngchothuê”,hồiấy,thậtlàhãnhữu,lạicómấyngườiở;và

nhữngngườinày,nhưlệthườngởParis,hoàntoànkhôngquenthuộcnhau,

khôngcóquanhệgìvớinhau.Tấtcảbọnhọđềuthuộccáigiaicấpnghèo

khổ,bắtđầuvớianhtiểutưsảntúngthiếunhấtvànốitiếpquatừtầngđáy

cùngcựccủaxãhội,đếnhainhậnvậtđónnhậntấtcảnhữngcáirácrưởivật

chấtcủavănminh,ngườiphudọncốngvàkẻbớirác.

NgườitrươngnhàhồiJeanValjeanởđãchếtrồivàngườithaythếcũng

giốnghệt.Tôikhôngbiếtnhàtriếthọcnàođãnói:“Khôngbaogiờthiếucác

mụgià”.MụgiànàytênlàBurgon,lýlịchcủamụkhôngcógìđángchúý,

ngoàicái“triềunhàvẹt”bađờicủamụ,baconvẹtđãlầnlượttrịvìtâmhồn

mụ.

Nhữngkẻnghèokhốnnhấttrongđámnhữngngườiởthuênàylàmộtgia

đìnhbốnmạng:Mộtngườibố,mộtngườimẹvàhaicôcongáiđãkhálớn,

cảbốnđềuởtrongmộtcáibuồngtiềutụy,mộttrongnhữnggianphòngmà

chúngtôiđãnóiđến.Cáigiađìnhấythoạtnhìnkhôngcógìđặcbiệtngoài

sựtúngthiếucùngcực.NgườibốkhithuêbuồngnàybảotênlàJondrette.Ít

bữasaubuổidọnnhàmàchẳngdọngìđếncảấy-theocáchnóiđángghi

nhớcủamụtrươngnhànày,cũngkiêmgáccổngvàquétcầuthangchung

nhưmụtrươngnhàtrước-lãoJondretteấyđãnóivớimụ:

—Bànày!NếucóaiđếnhỏimộtngườiBaLan,mộtngườiÝhoặcmột

ngườiTâyBanNhaởđây,thìlàtôiđấynhé.

Giađìnhnàylàgiađìnhchúbékhốnkhóvàvuivẻấy.Chútrởvềđâyvà

lạithấycáinghèokhổ,cáitiềutụythảmhạivàđángbuồnhơnnữa,khôngcó

mộtnụcười,bếplòlạnhtanh,lòngngườicũnglạnhtanh.Khichúbướcvào

buồngthìngườitahỏi:“Màyởđâuvề?”Chútrảlời:“Ởngoàiđường”.Khi

chúđithìnhàlạihỏi:“Màyđiđâu?”Chútrảlời:“Đirađường”.Mẹchúlại

bảo:“Màyđếnđâylàmgì?”

Chú bé sống không chút tình thương yêu cũng như đám cỏ nhợt mọc

tronghầmtối.Chúkhôngthấythếlàđaukhổmàcũngchẳngtráchai.Chú

cũngkhôngthấythếlàđaukhổmàcũngchẳngtráchai.Chúcũngchẳngbiết

đúngmộtngười,mộtngườimẹthìnhưthếnào.Ấythếmàmẹlạirấtyêuhai

đứachịcủachú.

ChúngtôiquênkhôngnóirằngởđạilộTemple,ngườitagọichúlàchú

béGavroche.Cáitênấyởđâura?ChắccũngnhưcáitênJondrettecủabố

chú.Cónhữnggiađìnhcùngkhổthườngthaytênđổihọnhưvậyđểkhông

aibiếtđượctungtích.CáibuồngcủaJondretteởcuốihànhlang.Cáibuồng

bênlàbuồngcủamộtchàngthanhniênrấtnghèotênlàôngMarius.

TahãygiớithiệuôngMarius.

QUYỂNII

NHÀĐẠITƯSẢN

I

CHÍNMƯƠITUỔIVỚIBAMƯƠIHAICHIẾC

RĂNG

PhốBoucherat,phốNormandievàphốSaintongengàynaycònvàingười

dâncũnhắcđếnmộtcụgiàtênlàGillenormand,nhắcđếnmộtcáchthích

thú.Khihọcònlàthanhniênthìônglãonàyđãgiàrồi.

Đốivớinhữngaibùingùinhìnvềcáiquákhứrộnràngnhữngbóngdáng

lờmờthìcáihìnhảnhấyhãycònchưamấthẳntrongnhữngđườngsáchằng

chịtnhưmạngnhệngầnkhuTemple.ThờivuaLouisXIV,cácđườngphố

ấy mang tên tất cả các tỉnh nước Pháp, giống như bây giờ ở khu Tivoli,

ngườitalấytêncủatấtcảcácthủđôChâuÂumàđặtchocácphố.Nhântiện

nóiqua:Đấylàmộtsựtiếnlên,dấuhiệucủatiếnbộ.

Năm1831lãoGillenormandvẫncònkhỏemạnhnhưmọingười.Lãođã

thànhramộtnhânvậtrấtlạmắtchỉvìsốnglâuquávàkỳdị,vìkhônggiống

mộtaibâygiờnữa,tuyngàyxưalãocũnggiốngtấtcảmọingười.Thậtlà

mộtônggiàđặcbiệt,ngườicủamộtthờiđạikhác,mộtngườitưsảnhoàn

chỉnhvàhơikiêuhãnhcủathếkỷmườitám,mộtngườimangcáidòngdõi

tưsảncủamìnhvớicáivẻcủacácvịhầumangtướchầucủahọ.Lãođã

ngoàichínmươituổinhưnglưngvẫnchưacòng,nóivẫnsangsảng,rượu

vẫnđánhtìtì,mắtvẫnsáng,ănnóivẫnkhỏe,ngủvẫnngáyvang.Lãovẫn

cònnguyênbamươihaicáirăng.Khiđọcsáchlãomớicầnkính.Vẫnđa

tình,nhưngthườngnóirằngtừmườinămnayđãdứtkhoátkhôngbénmảng

đếnđànbànữa.Lãobảorằng:“Khôngthểlàmchođànbàcảmđượcnữa";

lãokhôngbảovìlãogiàkhọm,nhưnglãobảovìlãođãnghèorồi.Lãonói:

“Nếutakhôngbịsasútthì…hừ…hừ…!”

Lãochỉcònmộtsốlợitứcchừngmườilămnghìnfrancs.Điềuướcmơ

củalãolàgomgópmộtcáigiatàilớn,cóđượcmộttrămnghìnfrancslợitức

đểbaođượcvàimụnhântình.Ngườitathấyrõlãokhôngphảithuộclớp

ngườitámmươigầycòm,ốmyếu,lúcnàocũngkhặckhừsắpchếtnhưông

Voltaire,khôngphảicáithứtuổithọhomhemrạnnứt,lãogiàcứngcápnày

vẫnluônluônmạnhkhỏe.Nhậnthứccủalãonôngcạn,vộivàng,lãotính

haycáubẳn,nổinóngluônmộtcáchvôlý.Khingườitanóitráiýlão,lão

vungcáigậylên;lãođánhđậpngườitanhưhồi“thếkỷlớn”trước.Lãocó

một cô gái năm mươi tuổi không chồng, mà lão mắng và đánh như đánh

mắngmộtđứatrẻlêntám.Lãotátngườiởratròvàchửiluônmồm:Đồchết

giẫm!Lãoquenrủa:Ôicáiquângiầyrách,cáiquângiầyráchnầy!Lãocó

nhữngthóithườngkỳlạ:Hàngngàylãođểmộtngườithợcạo,trướckiađã

mắcbệnhđiên,cạomặtcholão;ngườithợcạoghétlãolắm,hắnghenvới

lãovìvợhắnxinhvàlẳnglơ.Lãotựphụmìnhbiếtphánđoánmọiđiềuvàtự

hàolàrấttinhý.Lãothườngnói:“Kểramìnhcũnglàmộtngườisâusắc;

mộtconrậnđốt,mìnhcóthểđoánđượcconrậnấycủamụđànbànàolây

sang”.

Nhữnglờimàlãothườngnhắclàconngườicócảmxúcvàthiênnhiên.

Lão không hiểu cái từ thứ hai này với cái khái niệm lớn lao mà thời đại

chúngtađãtrảlạichonó.Lãodùngtheokiểucủalão,trongnhữngchuyện

châmbiếmbêncạnhlòsưởi.Lãonói:“Muốnlàmchovănminhcáigìcũng

cónênthiênnhiênchotacảnhữngcáimẫumanrợrấtngộnghĩnh.ChâuÂu

cónhữngtiêubảnthunhỏlạicủaChâuÁvàChâuPhi.Conmèolàconhổ

phòngkhách,conthằnlằnlàmộtconcásấubỏtúi,cácvũnữrạpOpéralà

nhữngcôgáirừngdahồng.Cáccôấykhôngngoặmmàgặmcácchàngtrai.

Haylàcácmụphùthủy!Cácmụbiếnhọthànhnhữngconsòvànuốtchửng

họ. Người mọi Caraïbes ăn thịt người để lại xương, các cô ấy để lại vỏ.

Phongtụccủatalànhưthế.Chúngtakhôngngốn,chúngtanhấm.Chúngta

khôngtiêudiệtmộtlúc,chúngtaxédần”.

II

NGƯỜILÀMSAO,NHÀLÀMVẬY

LãoởkhuMarais,phốFillesDuCalvairen,sốnhà6.Nhàđócủalão.Cái

nhàđóđãdỡđivàxâylại,sốnhàcólẽđãđổirồi,ởParisthườngcónhững

cuộc“CáchMạng”sốnhàluôn.Lãoởmộtgianbuồngrộngvàcũkỹtrên

tầngthứnhất,mộtmặtnhìnraphố,mộtmặtquayvàovườn;buồngcăngđến

tậntrầnnhữngtấmthảmGobelinsvàBeauvaisrấtlớndệtnhữngcảnhdiễm

tìnhcổxưa;mấychiếcghếdựacũngchạmtrổnhữnghìnhđóthunhỏ.Lão

che cái giường nằm của lão bằng một bình phong chín cánh sơn

Coromandel.Cửasổchenhữngmàndàicónếpgấprấtđẹpmắt.Ngaydưới

mỗicửasổcókhoảnhvườnliềnvớicáicầuthangmườihaihaymườilăm

bậc,lãolênxuốngsonsón.Bêncạnhbuồngngủcủalãocómộtphòngsách;

lãocòndànhriêngmộtcáibuồngnhỏrấtxinh,cótreomộttấmthảmrấtđẹp

bằngrơmkếthoavàdệthìnhhoahuệ,nhữngtùkhổsaiởdướichiếnthuyền

củavuaLouisXIVđãdệttấmthảmnàychomộtnhàquýtộcđểhắntặng

nhântìnhcủahắn.LãoGillenormandquýcáibuồngấyvàdùnglàmnơitiếp

nhântình.Lãothừahưởngtấmthảmcủamộtbàdìhọngoại,cũngthọđầy

trămtuổi.Lãotừngcó haivợ.Lãocócáiphongtháicủahạngngườinửa

triềuthầntuychưahềchầuvua,nửaquanán,điềumàlãocóthểlàm.Khi

nàolãovừaý,lãocũngvuivẻvàtrìumến.Thuởcòntrẻ,lãothuộccácloại

đànôngbịvợlừadối,nhưng đượcnhântìnhgắnbó,vìlãolàmộtngười

chồng rất cau có và một người tình rất âu yếm. Lão rất sành về hội họa.

Trongphònglãocómộtbứctruyềnthầntuyệtdiệukhôngbiếtvẽai,củahọa

sĩJordaens,nguệchngoạcrấtnhiềunétrườmrànhưcâyrừng.Bộáocủalão

GillenormandkhôngphảikiểuLouisXVcũngkhôngphảikiểuLouisXVI,

màlàkiểuIncroyables

[157]

thờikỳĐốcChính.HồiĐốcChínhlãocholão

còntraitrẻlắmvàănmặcrấtđúngthờitrang.Bộáocủalãobằngdạmỏng,

veáorộng,đuôiáonhưđuôicáthu,khuylớnbằngthép.Quầnngắnvàgiầy

cókhóa.Lãoluônluônbỏtayvàotúiáogilet.Lãonóimộtcáchdõngdạc:

—CáchMạngPháplàmộtlũcônđồ.

III

LUCESPRIT

Hồimườisáutuổi,mộttối,ởrạpOpéra,Lãođãđượccáivinhdựmộtlúc

haimỹnhânđứngtuổivànổidanhmàVoltairecangợi,nàngCamargovà

nàngSallé,cùngmộtlúcchĩaốngnhòmvàolão.Bịhaiphíalửakẹplại,lão

đãrútluimộtcáchanhdũngvềphíamộtcôvũnữnhỏtênlàNahenry,cũng

mườisáutuổi,tốităm,khôngaibiết,nhưmộtconmèo.Lãomêcôbéấy.

Mộtlầnlãokêulênkhoáitrá:Úichà!Saomànóđẹpthế,côbéGuimard,

Guimardini,Guimardinette,lầnvừaquamàtôigặp nó,tócuốnkiểu“tình

cảmlâubền”vớinhữngchiếchoatai“đếnđâymàxem”bằngngọcbích,

chiếc áo dài màu “những người mới đến”, chiếc bao tay lông thú “khuấy

động”.ĐươngtuổithanhniênlãođãmặcmộtchiếcáokiểuNainLondrin

màlãothườngnhắctớimộtcáchsaysưa:“Tôitrangphụcnhưmộtngười

ThổchínhcốngcủaPhươngĐôngchínhcống”.BàDeBoufflers,ngẫunhiên

gặplãomộtlầnkhilão20tuổi,đãgọilãolàmột“chàngtraimêhồn”.Tấtcả

tênnhânvậttrongchínhgiớiđangcầmquyền,lãođềuchohènmọnvàtư

sản.Đọcbáochí,màlãogọilànhữngtờ“tintức”những“gazettes”,lãoluôn

luônphìcười.Lãonói:“Úichào!Nhữnganhchàngấylàaithế?Corbière!

Humann!CasimirPerier!CáitròấymàlàThượngThư!Tôihìnhdungđọc

tinnàytrênmộttờbáo.ÔngGillenormandThượngThư!Buồncườiquánhỉ.

Nhưng chẳng sao, họ ngu đần lắm,cho nên rồi cũng yên cả”. Lãongang

nhiêngọimọiviệcbằngcáitiếngchínhxác,haytụctĩu,khôngcầngiữýtứ

gìcảtrướcmắtphụnữ.Lãonóithô,văngtục,trângtráo,mộtcáchbìnhtĩnh,

ngangnhiên,theophongcáchlịchsựngàytrước.Đólàcáikiểuthoảimái,

khôngcâunệcủathếkỷcủalão.Tacũngnênnhớrằngthờikỳthơcầukỳ

taonhãcũnglàthờikỳvănxuôisốngsượngthôtục.Ngườichađỡđầucủa

lãođoánrằnglãosẽlàmộtthiêntàivàđãđặtcholãocáitêncóýnghĩanày:

LucEsprit.

IV

CONNGƯỜIGẦNTRĂMTUỔI

Trongnhữngnămthơấu,ởtrườngtrunghọcMoulins,nơiquêhươngcủa

lão, lão đã được tặng nhiều giải thưởng. Lão đã được chính Công Tước

Nivernais,màlãovẫngọilàCôngTướcNeverstuyêndương.CảQuốcHội

CôngƯớc,cảcáichếtcủavuaLouisXVI,cảNapoléon,cảngaydònghọ

Bourbonstrởvề,tấtcảbiếncốấykhôngxóađượctrongkýứccủalãokỷ

niệmngàytuyêndươngấy.CôngTướcNeversđốivớilãolànhânvậttiêu

biểucủathếkỷ.Lãovẫnnói:“Ôichao!Thậtlàmộtvịvươngcôngđường

bệ, xinh đẹp làmsao, nhất là với chiếcbăng xanh của ngài”. Đốivới lão

GillenormandthìNữHoàngCatherineĐệNhịđãđềbồilạicáitộichiacắt

nướcBaLankhiNữHoàngđãmuavớigiábangànroublescáicôngthứcbí

mậtvềliềuthuốcvàngcủaBestuchef.Nóiđếnchuyệnnàythìlãosaysưa.

Lãonói:”Liềuthuốcvàng,cáithuốcmàuvàngcủaBestuchef,nhữnggiọt

thuốccủatướng Lamotte ở thếkỷXVIII,giámột Louis vàng một lọnửa

phânkhối,làthứthuốctrịtấtcảnhữngtaihọacủatìnhyêu,thứthuốcbách

giải,chốngthầnVệNữ.VuaLouisXVđãgửitặngGiáoHoànghaitrămlọ.

Hắnsẽphátkhôngnếungườitabảohắnrằngliềuthuốcvàngnàychỉlàmột

thứ muối Perchlorure sắt mà thôi". Lão Gillenormand tôn sùng dòng họ

BourbonsvàkinhtởmCáchMạng1789.Lãoluônluônkểlạichongườita

nghelãođãlàmthếnàođểthoátkhỏikhủngbốvàlãođãphảimấtbaonhiêu

vuivẻ,lạcquan,baonhiêuthôngminhđểkhỏibịchặtđầu.Nếumộtngười

trẻtuổinàolạiđicangợichếđộCộngHòatrướcmặtlãothìlãosẽgiậnxám

ngắtngườiđiđếnchếtngất.Đôikhilãonhắcđếncáituổi90củalãovànói:

“Tôihyvọngsẽkhôngchứngkiếnhailần93".

[158]

Khikhácthìlãonóivới

mọingườirằnglãosẽsống100tuổi.

V

BASQUEVÀNICOLETTE

Lãocónhữnghọcthuyếtcủalão.Thídụnhưhọcthuyếtnày:“Khimột

ngườiđànôngyêusaymêđànbà,màlạicómộtngườivợmàhắnítchúý

đến,xấuxí,cáubẳn,vợchínhthức,đầyđủquyềnhạn,ngồibệvệtrênbộ

luậtvàkhicầncũngbiếtghentuôngthìchỉcómộtcáchgiảiquyếtđểđược

yênổn,làđểchobàvợgiữtayhòmchìakhóa.Sựthoáivịấysẽđemlạicho

hắntựdo.Lúcbấygiờthìbàvợsẽbậnrộn,sẽsaymêđếmtiềnđếnhoenrỉ

cảtay,lođàotạotáđiền,buộctrạitrưởngvàokhuônphép,triệutậpcácđại

tụng,chủtọakhihọpcácviênthừaphát,giảithíchchonhữngphụtácủa

thừaphát,thămcácthầycãi,quantòa,hầukiện,thảohợpđồng,quyếtđịnh

nhữngkhếước,thấymìnhlàbàchủtoànquyền,bán,mua,xếpđặt,ralệnh

này, ra lệnh khác, hứa và rút lời hứa, cam kết và hủy bỏ, nhường đi rồi

nhượnglại,dànxếpthứnày,đảolộnthứkia,thuvén,phungphí;mụlàm

nhữngđiềunguxuẩnmàlấylàmsungsướng,thíchthú,thếlàmụđượcan

ủi.Trongkhibịchồngkhinhbỏthìmụsungsướngpháhoạicơnghiệpcủa

chồng”.Cáihọcthuyếtấy,lãoGillenormandđãthựchiệnchochínhbảnthân

lãovànóđãtrởthànhlịchsửcuộcđờilão.Vợlão,ngườivợthứhai,đãsử

dụngcơnghiệpcủalãokhônkhéođếnmứckhinàogóavợ,lãochỉcònvừa

đủđểtiêudùng,bằngcáchđemgửihầuhếtgiatàitheokiểuthựclợichung

thân,chỉđược lĩnh khoảng mười lăm ngàn francs lợi tức mỗinămmàba

phầntưsẽbịcắtkhilãochết.Lãođãkhôngngầnngại,vìlãokhôngnghĩgì

đếnviệcđểlạigiatàichoconcháu.Vảlạilãođãthấyrằngnhữnggiatài

cũnggặplắmchuyệnbấtngờ,thídụđãbiếnthànhcủacông;lãođãđược

thấycáichuyệnchiếtgiảmmộtphầnbagiatàivàlãokhôngtintưởnglắmở

quyểnsổcái.“CũngchuyệnphốQuincampoixthôi!”Lãothườngnóithế.

Cáinhàđangở,trongphốFillesDuCalvaire,nhưchúngtôiđãnói,lànhà

củalão.

LãoGillenormandcó hai người ở “một đựcvàmộtcái”, khi nuôi một

ngườiởmới,lãocóthóiquenđặttênlại,ngườiởtraithìquêởtỉnhnàolão

lấytêntỉnhấymàgọi,thídụnhưNîmois,Comtois,Poitevin,Picard.Người

ởtraicuốicùngđươnglàmcholãolàmộtngườitolớn,sùsì,đãnămmươi

lămtuổikhôngtàinàochạyđượchaimươibước,nhưngvìhắnsinhởBayon

nênlãoGillenormandđặttênchohắnlàBasque.

[159]

Cònngườiởgáithìai

lãocũngđặtchomộttênduynhấtlàNicolette(cảmụMagnonsẽnóiđếnsau

đây).

Mộtlầnmộtmụđầubếprấtlànhnghề,dòngdõigáccổnggiatruyền,đến

xinviệc.Lãohỏi:

—Mụmuốnxinmỗithángbaonhiêulương?

—Thưabamươifrancs.

—Tênmụlàgì?

—ThưalàOlympie

—TachomụnămmươifrancsvàmụsẽđổitênlàNicolette.

VI

THOÁNGBÓNGMỤMAGNONVÀHAIĐỨATRẺ

LãoGillenormandkhicógìbuồnbựclàphátkhùng,khithấtvọngthìlão

điêntiếtlên.Đầuóclãođầythànhkiếnvàlãolạirấttựdobừabãi.Mộtđiều

lãothíchnhấtlàlàmravẻtađâyvẫntrẻtraitìnhtứvàlãomuốnmọingười

tinnhưvậy.Lãobảothếmớilà“lừngdanhcôngtử”;cái“lừngdanhcông

tử”ấycũnglắmlúclàmcholãomangvạmộtcáchkỳkhôi.Mộthômngười

tavứtvàonhàlãomộtcáigiỏnhưgiỏhến,đựngmộtđứacontraisơsinh,

khócoai oáivàbọcchặttã lótmàmộtmụngườiởbịlão đuổisáutháng

trướcđổcholàconlão.LãoGillenormandlúcbấygiờđãchẵntámmươitư

tuổi.Mọingườixungquanhlấylàmbấtbìnhvàlalối:“Cáiconmụquạmổ

ấyđánhlừaaiđượcchứ?Saonólạitáobạothế,lạidámvuoangiáhọađểu

giảnhưthế?"LãoGillenormandkhôngtỏvẻkhoáichívàbảomọingười:

“Gìkiachứ? Có gì lạ?Cácngườingạc nhiên? Y nhưnhữngkẻnguđộn.

CôngTướcAngoulême,conhoangcủaHoàngĐếCharlesIX,támmươilăm

tuổicòncướimộtcôảmườitám;ngàiVirginaltứcHầuTướcD’Alluye,anh

emcủađứcGiáoChủDeSourdis,TổngGiámMụcxứBordeaux,támmươi

batuổi,ngủvớiconthịtỳcủabàChánhÁnJacquin,cònsinhđượcmộtđứa

contraithậtkháukhỉnhvàViệnTrưởngTabaraud,mộtvĩnhâncủathờiđại,

rađờikhithânphụôngđãtámmươibảytuổi.Nhữngchuyệnnhưvậycógì

làlạ.CònchuyệntrongKinhThánhnữa.Nhưngvềcáiôngnhỏnàythìnó

khôngphảilàconta.Tuyvậycũngphảitrôngnomchonó.Khôngphảilỗi

tạinó”.Lãogiảiquyếtmộtcáchthậtdễdàngkẻcả.NhưngmụMagnonnăm

saulạigửiđếncholãomộtđứacontrainữa.Lầnnàylãomớichịuthua.Lão

chođemtrảmụMagnonhaiđứatrẻvàhứagửichochúngmỗithángtám

mươifrancsvớiđiềukiệnlàmụMagnonkhôngđượclàmnhưthếnữa.Lão

còndặnthêm:“Tamuốnmẹchúngnóphảitrôngnomchúngnócẩnthận,

thỉnhthoảngtasẽđếnthămchúng”.Vàlãođếnthămhaiđứatrẻthật.

Lãocómộtôngem,làmLinhMụcgiữchứcgiámđốctrườngĐạiHọc

Poitiersvàchếtnămbảymươichíntuổi.Lãobảo:“Emtôimấtsớm".Người

emlãolàmộtanhhàtiện,nhưngvìlàmLinhMục,hắnthấycónhiệmvụ

phải bố thí cho người nghèo, hắn chỉ cho những mảnh chinh, mảnh kẽm

khôngtiêuđượcnữa.Hắnđãtìmđượcđườngxuốngđịangụcbằnglốithiên

đường.TráilạilãoGillenormandanhthìlạihàophóng,bốthíratrò,bốctiền

khôngđếm.Nếulãogiàucóthìlãocònbốthíđếvươnghơnnữa.Lãomuốn

cáigìlàlãolàm,cáigìdínhdángđếnlãocũngphảiđườnghoànglớnlốimới

được,cảkhingườitađánhlừađánhcắpcủalão.Mộtlầntrongmộtvụchia

giatài,lãobịmộttênbiệnsựănbớtcủalãomộtcáchthôbỉvàvụngvề,lão

trịnhtrọngtuyênbố:“Hừ!Hạngbầntiệnquá!Nólàmchotacũngphảixấu

hổ.Thếkỷnàycũngsuyđồicảrồi,ăncắpcũngkhôngratrònữa.Hừ!Đánh

cắpcủahạngnàythìcũngphảiđánhcắpchoravẻchứ!Tađãbịmấtcướp

nhưởtrongrừng,nhưnghắnăncướpmộtcáchkémcỏiquá.«Sylvaesint

consuledignae!»

Lãocóhaivợ,độcgiảđãbiết:Vợtrướcsinhđượcmộtgái,naylàgáigià,

vợsaucũngđượcmộtgáiđếnđộbamươituổithìchết,côgáinàychẳngbiết

vì đâu, vì tình yêu hay ngẫu nhiên, đã lấy một anh chàng trong quân đội

CộngHòavàĐếChế,đượctặnghuânchươngtrongtrậnAusterlitzđãđược

phongđạitáởtrậnWaterloo.LãoGillenormandvẫnbảo:“Quảlàmộtsự

biêuriếuchogiađìnhnhàta”.Lãonghiệnthuốclánặngvàhaylấytayvò

mộtcáchduyêndángcáiyếmdentelletrướcngực.LãokhôngtinChúalắm.

VII

NGUYÊNTẮC:“CHỈTIẾPKHÁCHBUỔITỐI"

ĐólàchândungcủaLucEspritGillenormand,lãovẫncònnguyêntóc,

mớingảmàuxám,chưatrắngbạchvàlúcnàocũnguốntheokiểutaichó.

Nóichungvẫncóvẻđángkínhvớitấtcảnhữngđiềuđó.

Lãomangtínhchấtcủathếkỷ18,phùphiếmmàvĩđại.Nhữngnămđầu

thờikỳQuânChủPhụcHưng,lãoGillenormandcòntrẻ-năm1814,lãomới

cóbảymươitưtuổi-lãoởkhungoạithànhSaintGermain,phốServandoni,

gầnSaintSulpice.LãomớivềkhuMaraiskhilãothôikhônggiaothiệpnữa,

lúcấylãođãngoạitámmươituổi.Rútluikhỏixãhộirồi,lãocũngrútlui

vàonhữngthóiquenbấtdibấtdịchcủalão.Cáiđiềumàlãocốgiữnhất,là

khôngbaogiờmởcửabanngày,khôngtiếpaibanngày;dùviệcgì,dùai,

cũngđếnchiềutốimớimởcửa.Lãoăncơmlúcnămgiờchiều,sauđóthì

mởcửatiếpkhách:Đólàtụclệcủathờiđạilão,lãonhấtđịnhkhôngthay

đổi.Lãobảo:“Banngàybẩnthỉulắm!Khôngđángmởcửa.Khisaotrêntrời

lấplánhthìtâmhồnngườiquântửmớingờisáng”.Lãonhấtđịnhkhôngmở

cửatiếpaibanngàydùngườiấylàĐứcVua.Mộtkiểucáchcủathờiđạilão.

VIII

HAIMÀKHÔNGNÊNCẶP

HaingườicongáicủalãoGillenormand,chúngtađãnóiđến.Chịhơnem

mườituổi.Từthuởnhỏ,haichịemđãchẳnggiốngnhauchútnào,từmặt

mũiđếntínhtình,họkhôngcóvẻgìlàchịemcả.

Ngườiemlàmộttâmhồnđángyêu,quayvềphíaánhsáng,sayhoalá,

thơ, nhạc, nhẹ nhàng, bay bổng, đầy nhiệt tình, từ thuở nhỏ đã đính ước

tronglýtưởngvớihìnhảnhlờmờcủamộtchàngtraidũngcảm.Ngườichị

cũngcócáiướcvọngcủamình:Mộtôngchồngtrongmơ,chủthầuhaylái

súnggiàusụ, ngu đần cũng được, quý hồ là một đống tiềnhoặc mộtông

TỉnhTrưởng.NhữngbuổichiêuđãiởdinhTỉnhTrưởng,nhữngcuộcdạhội

củachínhquyền,mộtnhânviêntiếptânvớicáidâychuyềnđeocổ,những

bàidiễnthuyếtởThịSảnh,cáidanhhiệu:BàlớnTỉnhTrưởng,tấtcảnhững

ướcmơấyquaylộntrongtrítưởngtượngcủacôchị.Mỗicôtheođuổigiấc

mộngriêngcủamìnhnhưvậy,ngaytừhồicònlànhữngcôgáinhỏ.Mỗicô

mộtđôicánhmộng:Côembaybổngvớiđôicánhthiênthần,côchịlặclè

vớiđôicánhngỗng.Nhữngướcvọngcủangườitacóbaogiờđượcthỏamãn

hoàntoànởdướicõitrầnnày.Ởthờiđạichúngta,cócáithiênđườngnàoở

dướihạgiớiđâu.Côemđãgặpđượcngườichồngmơước,nhưngcôemlại

chết.Côchịthìđếnbâygiờvẫnchưachồng.

Côchịbâygiờlàđiểnhìnhcủanhữngcôgáigiàmôphạm,mộtmụđàn

bàtrinhchánhtiếthạnhcổlỗvớicáimũidàinhọnhoắtvàmộtbộóctốităm,

thôthiểnbậcnhất.Cómộtđiềuđặcbiệt,ngoàinhữngngườiruộtthịttrong

gia đình, chưa hề ai biết tên thật của cô chị. Người ta vẫn gọi cô là cô

Gillenormandchị.

CôGillenormandchịcóthểthivớicáccôtiểuthưAnhvềkhoảnelệ.Cô

làsựđoantrangkhắckhổđếnđentối.Cônhớmãimộtđiềulàmcôghêtởm

nhấttrongđời:Cóhômmộtngườiđànôngđãtrôngthấycáinịtbíttấtcủa

cô.Cànggiàcôcàngquáquắt.Cáiyếmngựccủacôkhôngbaogiờđủdây,

khôngbaogiờđủcao.Nàocặp,nàoghim.Bấtcứchỗnàocũngcó,cảnhững

chỗmàkhôngainghĩđếndòmngó.Cắtrấtnhiềulínhcanhchomộtpháođài

khôngbịđedọa,âucũnglàthóiquencủanhữngcôtiếthạnh.Thếmàcómột

điềulạlùngkhóhiểu,thuộcnhữngbíẩncủangâythơ;côlạiưađểchomột

sĩquankỵbinhômhôn,đólàngườigọicôlàbàcô,tênlàThéodule.

Mặcdùcóviênsĩquankỵbinhđượcưuđãikia,cáinhãnhiệu“tiếthạnh”

màchúngtôiđãdánchocôvẫnrấtthíchhợp.CôGillenormandthuộcloại

nhữngtâmhồntranhtối,tranhsáng.Cáitiếthạnhđónửalàđứctốt,nửalà

thóixấu.Vớicáitiếthạnhấy,côlạithêmrấtsùngđạo.CôởtronghộiĐức

MẹĐồngTrinh,trongmộtvàingàylễcômangmộtcáikhănchoàngtrắng,

lẩm nhẩm những bài kinh đặc biệt. Cô tôn trọng “thánh huyết”, tôn sùng

“thánhtâm”,chiêmngưỡnghànggiờtrướcmộtbànthờkiểuDòngTêncổ

lỗ,trongmộtnhànguyệnmàtínđồbìnhthườngkhôngvàođượcvàđểcho

tâmhồnbaybổnggiữanhữngđámmâybằngcẩmthạchvànhữngtiahào

quangkhắctrêngỗthếpvàng.

Côcómộtbạncùngđixemlễ,gáigiàđồngtrinhnhưcô,tênlàtiểuthư

Vaubois.CôVauboisđầnđộn,bêncạnhcôthìcôGillenormandsungsướng

thấymìnhnhưmộtconphượnghoàng.Ngoàinhữnglờicầukinhagnusdei

(conchiêncủaChúa)vàaveMaria(kinhmừngMaria),côVauboischỉthạo

làmcácthứmứt.CôVauboislàmộtconngườihoàntoàntrongloạingười

nhưcô,côlàsựnguđộntoànvẹn,khôngmảymaycódấuvếtcủasựthông

minh.

CũngnênnóirằngđốivớicôGillenormandthìcànggiàcôlạicàngtiến.

Nhữngconngườitiêucựcthườngnhưthế.Côấychưabaogiờđộcáccả,thế

cũngcoinhưlàtươngđốicóhảotâm;nhữnggóccạnhmòndầnvớinăm

thángvàtuổitácđãlàmchoconngườidịuđi.Côấybuồn,buồnâmthầm,

màchính côkhônghiểu vìsao.Cảconngườicủacôtỏa racáidáng ngơ

ngáccủamộtcuộcsốngsắptàn,màchưabaogiờbắtđầu.CôGillenormand

chịquảnlýgiađìnhcủabố.LãoGillenormandcócôcongáicũngnhưĐức

ChaBienvenucócôemgái.Cáicảnhgiađìnhmộtônglãogiàvớimộtcô

gáigiànhưvậycũngkhôngphảilàhiếm;haicáigiàyếunươngtựalẫnnhau,

thậtlàcảmđộng.

Trongnhà,giữaônglãovàcôgáiấycòncómộtđứatrẻ,mộtđứacontrai

lúcnàocũngimlặngrunsợtrướcmặtlãoGillenormand.Lúcnàonóichuyện

vớiđứabélãocũnglớntiếng,nghiêmnghị,hoặcgiơcaocáigậy:“Đếnđây!

Ôngnhỏ!”-“Lạiđâythằngnhãi,thằngoắt…”-“Nóiđi,thằngkhỉ”-“Đứng

đây,đồkhốn!”…nhưngmàlãorấtyêuđứabé.

Đứabéấylàcháungoạilão.Chúngtasẽgặplạiđứabéấy.

QUYỂNIII

ÔNGVÀCHÁU

I

MỘTPHÒNGKHÁCHNGÀYTRƯỚC

Khi lão Gillenormand còn ở phố Servandoni, lão thường lui tới mấy

phòngkháchrấtđứngđắnvàrấtquýphái.Tuylàtưsản,lãoGillenormand

cũngđượctiếpđón.Vốnđãlàngườilịchthiệp,thôngminh,lạiđươcdưluận

gánchonhiềuđiềuthôngminh,lãohóarathôngminhbộiphần,chonênlão

đượcngườitatiếprướcniềmnở,mongđợikhaokhát.

Chỉnơinàolãocóthểthốngtrịđượclãomớiđến.Cónhữngngườimuốn

cóảnhhưởng,muốnđượcmọingườichúýđếnmìnhvớibấtcứgiánào.Nếu

khônglàngườitiêntrithìlàthằnghề.LãoGillenormandkhôngthuộcloại

ngườinày.LãovẫnngựtrịtrongcácphòngkháchBảoHoàngmàlãoluitới,

nhưngvẫngiữnguyênvẹnlòngtựtrọngcủalão.Ởđâulờinóicủalãocũng

cóuytín.LãođãđốiđápvớiôngDeBonaldvàcảôngBengyPuyVallée.

Vàokhoảng1817,thườnglệkhôngmấykhisai,mỗituầnhaibuổichiều

lãolạichơinhàbàNamTướcT.ởphốFérou,gầnnhàlão.Bànàylàmột

ngườiđứngđắnvàđángkính,chồngbàhồisinhthời,dướithờivuaLouis

XVIlàmđạisứnướcPhápởBerlin.NamTướcDeT.thuởbìnhsinhsaymê

nhữngchuyệnviễnảothôimiên,đãchếttrongkhibỏnướcPháprangoài,

khôngcònchútgiasảnnàongoàimườicuốnsáchchéptay,gáydađỏ,in

chữvàng,nhữnghồikýrấtlạlùngvềMesmervàcáithùngcủaôngta.

BàDeT.vìgiữphẩmgiácủamình,nênđãkhôngxuấtbảnnhữnghồiký

đóvàđãsốngvớimộtlợitứccôngtráinhỏcònrớtlạikhôngbiếtvìsao.Bà

T.xalánhtriềuđình,nơibàcholàphứctạp,bàsốngtrongmộtkhungcảnh

ẩndậtcaoquývàthanhbạch.Vàingườibạnmỗituầnhaibuổiđếnhọptrong

phòngkháchcủabàquảphụấy;phòngkháchnàylàmộtphòngkháchBảo

Hoàngthuầntúy.Ngườitauốngtrà,rồitùytheothờithượngthíchưusầu

haysôinổi,ngườitahoặcthởthanhaythốtlênnhữnglờikinhtởmvềthời

đại,vềhiếnchương,vềpháiBonaparte,vềcáibăngxanhbanphíchobọntư

sảngiàyvò, về xu hướng khuynhtảcủavua Louis XVIII và ngườitathì

thầmvớinhauvềnhữnghyvọngmàĐứcÔng,saunàylàvuaCharlesX,

nhennhúm.

Ởđây,ngườitahoannghênhmộtcáchhuyênnáovàvuimừngnhữngbài

hátthôtục,trongđóNapoléonđượcgọitênlàNicolas.CảnhữngbàCông

Tướctếnhịnhấtvàxinhđẹpnhấtđờicũngsaysưahátnhữngkhúchátđây,

tặngchopháiLiênHiệp:

«Hãynhétvàotrongquần

Mẩuchemisethònglõng

Đểngườiđừngkêuầm:

Đólàlácờtrắng

Màbọn“yêunước”giương.»

Ngườitathúvịvớinhữngtròchơichữlộnmàhọcholàghêgớm,những

cáchchơichữngâythơmàhọcoilàrấtthâmđộc,họsoạnnhữngđoạnthơtứ

tuyệt,cảnhữngcặpthơđôi,thídụcặpthơđôivềnộicácDessolles,mộtnội

cácônhòacócácôngDecazesvàDeserrethamgia:

«Đểcủngcốngaivànglunglaygớmghê

Phảithaycảxoong,thaycảca,thaycảxe.»

HoặcngườitaxếpđặtcảmộtdanhsáchcácđạibiểucủaViệnNguyên

Lão“mộtviệntảkhuynhkinhkhủng”vàngườitaghépnhữngtênđểlàm

saocónhữngcâuthếnàychẳnghạn:“Damas,Sabran,GouvionSaintCyr”.

Họlàmthếmộtcáchvuinhộn.

Trongcáimôitrườngấy,ngườitanhạigiễuCáchMạng.Họcómưumô

nhưmuốnmàichonhọnnhữngcămphẫnsẵncótrongnhândântheochiều

ngượclại.Họhátcáiđiệuhát:“MọiViệcRồiSẽTốt”:

«Ờ,mọiviệc,mọiviệcrồisẽtốt!

BọnBuonapartistsẽbịtreocổtrêncột.»

Nhữngbàihátcũngnhưmáychém.Hômnaynóchặtcáiđầunày,ngày

mainóchặtcáiđầukia,thảnnhiênnhưthường,chỉnhưmộtđổithaychitiết.

TrongvụánFualdès,thờikỳấy,năm1816,ngườitabênhvựcBastidevà

Jausion,bởivìFualdèslàBuonapartist.Vàngườitagọinhữngngườitheoxu

hướngtựdolàbọnanhembằnghữu;lúcbấygiờ,đólàcáchchửithậmtệ

nhất.

Cũngnhưmộtsốgácchuôngnhàthờ,phòngkháchcủabàNamTướcT.

cóhaicongàtrống.MộtlàlãoGillenormand,mộtlàHầuTướcDeLamotte

Valois,ngườimàngườitathườnggiớithiệuthìthầmvàotaivớimộttháiđộ

tôntrọngriêng:“Bạnbiếtkhông?ĐấylàngàiLamottetrongvụánchuỗihạt

đấy”.Trongđảngpháithườngcónhữngthứ“ânxá”lạlùngnhưvậy.

Chúngtôinóithêm:Tronggiớitưsảnnhữngnhàdanhgiánếugiaothiệp

quádễdãisẽthấydanhgiánhàmìnhkémsútđi,chonênphảichúýtiếpai,

không tiếp ai. Đứng cạnh những người rét lạnh thì nhiệt độ của mình sẽ

giảm,gầngũinhữngkẻbịcoithườngthìdanhgiácủamìnhcũngkémsútđi.

Giớithượnglưuthếphiệtngàytrướcđứngtrênluậtlệđócũngnhưtấtcả

những luật lệ khác. Marigny, em mụ Pompadour

[160]

 là khách của Hoàng

ThânDeSoubise.Dùlà?Không,bởivìlàDuBarry,chađỡđầucủaconmẹ

Vaubernier

[161]

 được tiếp đón niềm nở, ở phòng khách Thống Chế De

Richelieu.Thếgiớiđólàthiênđình,MercurevàHoàngThânGuéménéevào

raởđâynhưởnhàmình.Kẻtrộmcũngđượctiếpnhậnmiễnnólàthầnlinh.

Bá Tước De Lamotte, năm 1825, là một ông già bảy mươi lăm tuổi.

Khônggìđángchúýởôngtangoàicáidánglặnglẽvàlongtrọng,cáikhuôn

mặtxươngxẩuvàlạnhlùng,cửchỉrấtlịchsựnhãnhặn,cáiáocàicúcđến

tậncravatevàđôichândàiluônluônvắtchữngũvàcáiquầndàirộngquá

mứcmầuđấtsém.Mặtmàyôngtacùngmàuvớiquần.CáiôngLamotteđó

đượccoitrọngtrongphòngkháchdocái“tiếngtăm”củaôngtavàcũnglạ

đấynhưngmàđúngnhưvậy,docáitênDeValois.

VềphầnGillenormandthìlãođượckínhtrọnglàxứngđáng.Lãocóuy

tínvìlãocóuytín.Tuysốcnổi,lãovẫncómộtphongtháihiênngangtự

trọng,cónhâncách,cóphầntựhàocủagiớitưsảnvàcáiđócũngkhônglàm

thươngtổnsựvuitínhcủalão.Cáituổigiàcủalãolạităngthêmvẻbệvệ

cao quý ấy. Đã là cả một thế kỷ thì phải có cái gì khác chứ. Năm tháng

chồngchất đãkhiếncho mớtóctrênđầutrởnênđángsùng kính.Lãolại

thườngcónhữnglờinóirõlànhữngtialửacủachấtngườingàyxưa.Thídụ:

KhivuaPhổ,saukhikhôiphụcngaivàngchovuaLouisXVIII,đếnyếtkiến

LouisXVIIIvớidanhhiệulàBáTướcRuppin,thìngườiđíchtôncủaLouis

XIVtiếpngàivớitíngạomạntinhvi,coingàilàHầuTướcBrandebourg.

LãoGillenormandrấttánthưởngtháiđộcủaLouisXVIII.

— Tất cả những vua nào không phải là vua nước Pháp chỉ là vua địa

phươngthôi-lãonói.

MộthômkhácngườitađàmluậnvềtờbáoTinBướcPháp:

—Chủbúttờbáođóbịxửtrírasao?

—Phảitreobút.

—Chữbútấythừa

[162]

-LãoGillenormandnhậnxétnhưthế.

Nhữnglờinhưvậyxâydựngnêncảđịavị.Trongbuổilễnhàthờmừng

ngàykỷniệmhọBourbonsđượcphụchồi,thấyôngDeTalleyrandđiqua,

lãonói:“Kìaquanthượngác”.

[163]

LãoGillenormandthườngđếnphòngkháchcùngđivớicôcongáilão,

ngườicaonhưconsếu,trênbốnmươituổimàtrônggiànhưnămmươivà

mộtđứa bétrainhỏ, trạcbảytuổi, trắngtrẻo,hồnghào,tươitắn,đôimắt

ngâythơtincậy.Mỗikhiđứabétớimọingườiđềunhaonhaokhenngợi:

—Cháubéxinhquánhỉ!Tiếcquá!Tộinghiệp.

Đứabéấylàđứabéđãnóiquatrênkia.Ngườitagọinólà“thằngbétội

nghiệp”,vìchađứabélàmột“têngiặccướpsôngLoire”.

“TêngiặccướpsôngLoire”ấylàconrểlãoGillenormand,độcgiảđãbiết

cáingườimàlãoGillenormandvẫngọilà“mộtsựbiêuriếuchogiađìnhnhà

ta”.

II

MỘTCÁIBÓNGMAĐỎHỒIẤY

HồiấynếuaiquacáithịtrấnVernonnhỏbévàđidạochơitrênchiếccầu

đồsộ-màcólẽchẳngbaolâunữangườitasẽthaythếbằngmộtcáicầudây

sắtghêtởm-đứngtrêncầunhìnxuống,sẽthấymộtngườiđànôngcảngày

đi đi lại lại trong một khoảnh đất bốn phía bọc tường trên tả ngạn sông

Seine;dọctheobờsônglàcảmộtdãynhữngkhoảnhđấtnhưvậyđầyhoa

tươi,nếutohơnnhiềuthìgọilàvườnhoa,nhỏhơnchútítthìbảolàchùm

hoa.Tấtcảnhữngkhoảnhđấtấymộtđầuthìsátmặtsông,mộtđầuthìgiáp

mộtgiannhàở.Ngườiđànôngtrạcnămmươituổi,độimộtchiếccasquette

da,mặcmộtcáiquầnvàmộtcáiáodạthômàuxám,códínhmộtmảnhbăng

trướckiamàuđỏ,chânđiguốc,dasạmnắng,mặtgầnnhưđen,tóchầubạc,

mộtcáisẹorộngtừtránkéoxuốngtậnmá,lưngkhomkhomcòngnhưmột

ngườigià trướctuổi,taycầmmột cáimaihay mộtcáikéoxéncây. Năm

1817ngườiđóởcáikhoảnhđấthẹpnhấtvàcáinhàtiềutụynhấttrongkhu

này.Ngườiấyởmộtmình,côđơn,thầmlặngvànghèokhổ,chỉcómộtmụ

giúpviệc, không già không trẻ, khôngxấu, không đẹp, không ra vẻnông

dân,khôngradángthịthành.Cáivườnconcủangườiđànôngấynổitiếng

trongthịtrấnvềhoađẹp.Chămbónvuntrồnghoalàcôngviệcduynhấtcủa

ôngta.

Cầncù,kiênnhẫn,chămchúcảngàyvuntưới,ôngtađãtạonênnhững

giốnghoatulipes,hoathượcdượcmàtạohóahìnhnhưchưanghĩra.Ôngta

rấttàigiỏi,ôngđãđitrướcnhàbáchọcSoulangeBodin,nghĩracáchvun

nhữngmôđấtmùnđểtrồngnhữnggiốngcâyquývàhiếmcủaChâuMỹvà

TrungQuốc.Từsángtinhmơ,ôngtađãởngoàivườnchâm,tưới,cắtxén,đi

lại giữa những bóng hoa, vẻ trìu mến, hiềndịu và buồn buồn,có khi mơ

mộng,yênlặnghànggiờlắngnghetiếngchimhóttrênmộtcànhcây,hay

nghetiếngmộtemnhỏlíulotrongmộtcănnhà,hayđămđămnhìntrênđầu

ngọncỏmộthạtsươnglonglanhdướiánhmặttrờinhưmộtnụhoatai.Ông

taănuốngthanhđạm,dùngsữanhiềuhơnuốngrượu.Ôngtanhườngnhịn

cảnhữngđứabé,ngườiởcủaôngcókhigắtvớiông.Tínhôngrụtrèđếnnỗi

nhưengạitấtcảmọingười;ôngítkhiphố,chẳnggặpaingoàinhữngngười

nghèothườngđếngõkínhcửanhàôngvàchaxứ,ViệnTrưởngMabeuf,một

ônglãohiềnlành.Nhưngnếucóaiởtrongthịtrấnhayởxađếnmuốnxem

nhữnggiốnghoahồngvàhoatulipescủaôngvàgõcửanhàôngthìôngtiếp

đónvớinụcười.Chínhôngấylà“têngiặccướpsôngLoire”.

Ngườinàohayđọcnhữngtậpkýứcquânsựhồiđó,nhữngtiểusửquân

nhân,tạpchíMoniteurhaynhữngtậpkỷyếuquânđộichắcphảichúýđến

mộtcáitênthườngtrởđitrởlại:tênGeorgesPontmercy.Hồicònthanhniên

anhGeorgesPontmercyởtrongtrungđoànSaintongethuộcbinhđoànsông

RhinbởivìcáctrungđoànthờiQuânChủvẫngiữnguyêntêntỉnhcủamình,

cảchođếnkhinềnquânquyềnsụpđổvàchỉđượcbiênchếlạitừnăm1794,

Pontmercy đã chiến đấu ở Spire, ở Worms, ở Neustadt, ở Turkheim, ở

Alzey;ởMayencetronghậuđộiHouchard,ôngtalàmộttrongsốhaitrăm

ngườiđươngđầuvớicảmộtđạoquâncủaHoàngThânDeHesse,đằngsau

chiếnlũyAndernachvàchỉrútluitheođạiquânkhiđạibácđịchđãphátan

chiếnlũy;ôngđãchiếnđấutrongđộiquâncủatướngKléberởMarchiennes

và ở trận Mont Palissel, trận này ông bị đạn gãy cánh tay. Rồi ông được

chuyểnquabiêngiớiÝvàởđâyôngvàosốbamươilínhthủpháođãgiữ

đèo Tende với Joubert. Sau trận ấy, Joubert được thăng thiếu tướng và

Pontmercy,thiếuúy.PontmercyởbêncạnhBerthiergiữamưađạn,trongcái

ngàyLodilịchsửmàBonaparteđãnói:Berthiervừalàpháobinh,kỵbinh

vàlínhthủpháo.Ôngnhìnthấyvịtướngcũcủamình,Joubert,ngãxuốngở

Novi,trongkhiôngtavunggươmthét:Tiếnlên!Vìchiếndịchcầnđến,đại

đội của ông cùng với ông xuống một chiếc thuyền tải nhổ neo từ thành

Gênesđểđiđếnmộthảicảngnhỏnàođókhôngnhớ,ônglọtvàomộtổgồm

bảytámchiếcthuyềnbuồmAnh.ViênthuyềntrưởngngườiGênesđịnhvứt

đạibácxuốngbiển,giấuquântrongkhoangthuyềnrồinươngbóngđêmmà

chuồn,giảdạngthuyềnbuôn.Pontmercychokéocờtamtàilêncộtbuồmvà

hiên ngang đi dướiđại bác của các chiến thuyền Anh Quốc. Cách đó hai

mươidặm,càngtáobạohơn,Pontmercydùngchiếcthuyềntảicủamìnhtấn

côngvàbắtsốngmộtchiếcthuyềnvậntảilớncủaAnhtrênđườngchởquân

đếnđảoSicile,thuyềnchởngườingựanhiềuđếntrànbe.Năm1805,ôngở

trongsư đoàn Malher, cái sư đoànđãđánh lấy thành Günzbourg của Đại

CôngTướcFerdinand.ỞWeltingen,đạnvãinhưmưatrongkhiôngđưatay

ômlấyđạitáMaupetitchỉhuytrungđoànkỵbinhsố9bịtửthương.Ôngđã

tỏraxuấtsắcởAusterlitztrongcuộchànhquântiếnhànhdướilướilửaquân

thù.KhikỵbinhcậnvệcủaSaHoàngnghiềnnátmộttiểuđoàncủatrung

đoànbộbinhsố4,Pontmercyởtrongsốnhữngngườiphụcthùđãđánhcho

bọncậnvệđóthấtđiênbátđảo.HoàngĐếânthưởngBắcĐẩuBộiTinhcho

ông.PontmercyđãlầnlượtchứngkiếntướngWurmserbịbắtởMantoue,

MélasởAlexandrie,MackởUlm.Ôngởtrongbinhđoànthứtámcủađại

quân đoàn mà tướng Mortier chỉ huy, quân đoàn này đã đánh chiếm

Hambourg. Sau đó ông sang sư đoàn 55 bộ binh trước kia là trung đoàn

Flandre.ỞEylau,ôngchiếnđấutrongnghĩađịamàviênđạiúyanhhùng

LouisHugo,chúcủatácgiảsáchnày,đãđơnđộcvớiđạiđộitámmươiba

độiviêncủamình,chốngtrảcuộctấncôngcủatoànbộđạoquânđịchtrong

haitiếngđồnghồ.Pontmercyởtrongsốbangườisốngsóttrongnghĩađịa

ấy.ÔngdựtrậnFriedland.RồithìMoscou,rồisôngBérésina,rồiLutzen,

Bautzen, Dresde, Wachau, Leipsick và đèo Gelenhausen. Rồi đến

Montmirail, Château Thierry, Craon, bờ sông Marne, bờ Aisne và các cứ

điểmLaonghê gớm. Là đạiúy,trongtrậnArnayLe Duc, ông chém chết

mườitênlínhCosaquesvàcứukhôngphảicácvịtướngchỉhuymàviênhạ

sĩcủamình.Trongdịpấy,ôngtahầunhưbịbămvằmvàngườitalấyđược

hămbảymảnhxươngvỡchỉriêngtrongcánhtaytrái.Támhômtrướckhi

Parisđầuhàng,ôngthuyênchuyểnvớimộtngườibạnvàtrởthànhkỵbinh.

Ôngtacócáimàtrongchếđộcũ,ngườitagọi“cóđủhaitaynghề”,nghĩalà

nếulínhthìsửdụnggươmcũngtốt,súngcũnghay,nếulàsĩquanthìcầm

tiểuđoànkỵbinhcũngsành,tiểuđoànbộbinhcũngthạo.Khảnăngấyđược

sựhuấnluyệnquânsựlàmchohoànchỉnh,đãlàmnảynởmộtsốbinhchủng

đặcbiệt,nhưbinhchủngđầurồng,nóvừalàkỵbinhvừalàbộbinh.Ônghộ

giáNapoléonrađảoElbe.ỞWaterlooôngchỉhuymộttiểuđoànkỵbinh

trong lữ đoàn Lunebourg. Ông đem lá cờ đến ném dưới chân Hoàng Đế,

ngườiôngđầymáu.Khigiậtlácờ,ôngbịmộtnhátkiếmchémngangmặt.

HoàngĐếthíchchíphántruyền:“Anhlàđạitá,anhlàNamTước,anhđược

banBộiTinhhạngtưđó".Pontmercytrảlời:“Thầnxinthaymặtquảphụ

củathầncảmtạHoàngĐế".MộtgiờsauôngrơixuốngvựcOhain.Người

GeorgesPontmercyấylàai.Cũnglà“têngiặccướpsôngLoire”.

ChúngtatừngngheítnhiềuvềchuyệnPontmercychúngtanhớlạisau

trậnWaterloo,ôngđượcngườitakéorakhỏikhuvựcOhain,rồiônglạiliên

lạcđượcvớiđạiquân,rồitừtrạmquânynàysangtrạmquânykhác,ôngtrở

vềdoanhtrạibờsôngLoire.KhihọBourbonsđượckhôiphục,ôngbịthải

hồi, theo chế độ nửa lương, rồi sau phải quản thúc ở Vernon. Vua Louis

XVIIIcoinhữngviệcquyếtđịnhtrongthờikỳBáchNhậtlàkhôngcógiátrị,

nênkhông thừa nhận chức đại tá,NamTướccũng như huân chương Bắc

ĐẩuBộiTinhhạngtưcủaPontmercy.Nhưngôngtathìkhôngbaogiờquên

ký tên: Đại tá Nam Tước Pontmercy. Ông chỉ có một chiếc áo xanh cũ,

nhưngmỗikhirađường,khôngbaogiờôngquêncàivàocáiphùhiệuBắc

ĐẩuBộiTinhhạngtư.Ôngbiệnlýđãcảnhcáoôngrằngcôngtốviêncóthể

truytốôngvềtộimangBộiTinhđómộtcáchtráiphép.Khicóngườitrung

giankhôngchínhthứcbáochoôngbiếtchuyệnấy,ôngtrảlờivớinụcười

chuachát:“KhôngbiếttôikhôngnghehiểutiếngPháp,haylàôngkhông

biếtnóitiếngPhápnữa,nhưngsựthậtthìtôikhônghiểuôngmuốnnóigì!”

Rồitámhômliềnôngraphốvớicáiphùhiệuấy,màchẳngaidámhỏigì

ôngcả.HaibalầnôngThượngThưBộBinhvàviêntướngchỉhuyđạoquân

trongtỉnhviếtthưchoôngvớiđịachỉ:“GửithiếutáPontmercy”.Ônggửi

trảlạinhữngbứcthưđó,khôngthèmmởxem.SốnglâudàivớiNapoléon,

Pontmercyđã-xinlỗibạnđọc-lâycáihơihámcủavuamình,vìtrongthời

gian đó Napoléon cũng gửi trả lại những bức thư Hudson Lowe gửi cho

tướngBonaparte.NgàyxưaởLaMã,mộtsốtùbinhCarthaginoiscũngnhất

định không chào Flaminius. Những người lính đó đã có chút ít tâm hồn

Annibal.

MộtbuổisángôngtagặpviênbiệnlýngoàiphốVernon,ôngtiếnđến

trướcmặtyvàhỏi:“Ngàibiệnlý,tôicóquyềnmangvếtthươngtrênmặt

không?"

Tấtcảnguồnlợicủaôngchỉlàcáibánbổngthiếutáítỏi.Ôngđãtìm

thuêcănnhànhỏnhấtởVernonvàsốngmộtmình,sốngnhưthếnào,tađã

biết. Dưới thời kỳ Đế Chế,giữa hai chiến dịch, ôngtađã kết hôn vớicô

Gillenormand em. Ông lão tư sản trong lòng căm phẫn lắm, nhưng cũng

đànhưngthuận,chỉbiếtthởdàitựanủi:“Baonhiêugiađìnhquýtộccũng

đãphải chịunhưvậy mà!”Năm1815, bàPontmercy,một ngườivợđáng

phụcvềmọimặt,caoquýhiếmcóvàrấtxứngđángvớichồng,bàđóqua

đờiđểlạimộtđứacontrainhỏ.Đứanhỏđótấtnhiênphảilànguồnhạnh

phúccủađạitáPontmercytrongcảnhcôđơn,nhưngôngcụngoạinhấtđịnh

bắtđứacháuvàdọatướchếtquyềnthừakếcủanó.Ngườichađànhphải

nhượngbộvìquyềnlợicủacon;mấtcon,ôngyêuhoavậy.Ôngđãthoátly

cuộcđời,khônghoạtđộng,khôngthamgiaâmmưuchínhtrịnào.Ôngchỉ

nghĩđến nhữngviệcvô hạiôngđang làmvànhững việclớnông đãlàm.

Ngàynàyđếnngàykhácôngchờđợimộtbônghoacẩmchướnghoặclàhồi

tưởngtrậnAusterlitz.

Lão Gillenormand không hề đi lại với con rể. Đối với lão, đại tá

Pontmercylàmộttêngiặccướp;đốivớiđạitá,lãolàmộtanhgiàvônghĩa

lý.KhôngbaogiờlãoGillenormandnhắcđếnđạitáPontmercynếukhông

phảilàđểchếgiễucáiNamTướccủaông.LãođãgiaoướcvớiPontmercy

làkhôngbaogiờôngtađượcgặpmặtcon,nóichuyệnvớicon,nếukhông

thìđứabésẽphảitraotrảlạichanóvàbịtướcquyềnthừakế.Đốivớigia

đìnhlãoGillenormand,Pontmercychẳngkhácgìmộtthằnghủi.Họmuốn

nuôidạybéhoàntoàntheoýhọ.ĐạitáPontmercycólẽđãtínhlầmkhinhận

nhữngđiềukiệnấy,nhữngôngtanhẫnnhụcchỉvìchorằnglàmnhưvậylà

phảivàchỉcóônglàngườihysinh.GiatàilãoGillenormandcũngchẳnglà

mấy,nhưnggiatàicủacôGillenormandchịthìrấtlớn.Ngườidìkhôngcó

chồngấycóphầnthừakếrấtlớncủabênngoại,đứacháucủangườiembà

tựnhiênlàngườithừakếcủabà.

ĐứabétênlàMariusbiếtlàmìnhcócha,nhưngchỉbiếtthếthôi.Không

hềcóainóichuyệnvớinóvềchanó.Nhưngởnhữngnơiôngnóthườngdẫn

nóđến,nhữngchuyệnxìxào,tonhỏ,úpmởdầndầncũnglàmchođứabé

hiểulờmờvàchịusựthẩmlậuvàxâmnhậpcủacáimôitrườngsốngấycủa

nó,dầndầnnócũngthấyxấuhổvàđauxótkhinghĩđếnchanó.

Đứa bé ngày càng lớn; trong thời gian ấy, đại tá Pontmercy cứ hai ba

thánglạilên Paris, nhưmộttộinhân lẩn trốn vàđứngchờở cửa nhà thờ

SaintSulpiceđónbàdìGillenormanddẫncháuđilễ.Đứngkhuấtsaumộtcái

cột,sợbàdìquaylạitrôngthấy,ôngnínthở,nhìncon.Ngườichiếnsĩmang

thươngtậttrênmặtấysợmụgáigià.

VìnhữngchuyếnđiấymàôngtaquenbiếtchaxứVernontứclàlãoViện

TrưởngMabeuf.ÔngLinhMụcđángkínhấylàanhemcủavịquảnlýtài

sảncủanhàthờSaintSulpice.Ôngnàyđãnhiềulầnbắtgặpngườiđànông

đứngnhìnđứatrẻ,ôngđãđểýđếnvếtgươmchémtrênmávàgiọtnướcmắt

trongmi.Conngườicóvẻđànôngđànghoàngấymàlạikhócnhưmộtmụ

đànbà,đãlàmchoôngLinhMụcchúýđặcbiệt.Hìnhảnhconngườiấyin

sâutrongtríông.MộthômVernonrathămem,ôngtagặpđạitáPontmercy

vànhậnrangườiđứngởnhàthờSaintSulpice.Ôngtanóichuyệnvớiemvà

cảhaingườimượnmộtcớnàođóđếnthămđạitá.Thămmộtlầnrồilânla

nhiềubậnkhác;đạitáPontmercylúcđầucòngiữý,saucởimởlòngmình

vàhaianhemôngLinhMụcđãhiểuhếtchuyệnđạitáPontmercyvàbiếtđại

táhysinhhạnhphúccủamìnhđểbảođảmtươnglaicủaconnhưthếnào.

Chaxứvìvậymếnphụcôngvàôngđạitácũngquýmếnvịchaxứ.Một

LinhMụcgiàvàmộtquânnhângià,khihọđềuchânthànhvàhiềnhậu,thì

họhiểunhauvàhòacảmvớinhaukhôngaibằng.Vảlạiấycũngchỉnhưlà

mộtngườithôi:MộtngườihysinhchoTổQuốchạgiới,mộtngườichoTổ

Quốcthiênđình,cũngchẳngkhácgìnhau.

Mộtnămhailần,ngày1thánggiêngvàngàySaintGeorges,Mariusviết

chiếulệnhữngbứcthưchocha,nhữngbứcthưdocôGillenormandđọccho

viết,như những bức thư mẫutrongtậpthư từ. Lão Gillenormand chỉ cho

phépviếtthếthôi.Tráilạingườichaviếttrảlờichoconnhữngbứcthưthật

âuyếmmàlãoGillenormandvòbỏvàotúi,khôngđọc.

III

HỌYÊNNGHỈRỒI

[164]

PhòngkháchcủabàDeT.,đólàtấtcảsựhiểubiếtcủaMariusPontmercy

vềcuộcđời.Mariuschỉnhìnđờiquacáicửasổấy;cáicửasổấythậtlàtối

tăm,nhìnquachỉthấyđêm,ítthấyngày,chỉthấyhơilạnh,ítthấykhíấm.

Đứatrẻkhichưabướcchânvàonơiđóthìtươisáng,thơngây;ởnơiđó,nó

trởthànhbuồnbãvàthậtlàtráingượcvớituổithơấu,lạinghiêmnghịnữa.

Ởgiữarặtnhữngconngườibệvệ,kỳdịấy,đứabéngơngác,trangnghiêm.

Tấtcảchungquanhđềudồnlạilàmtăngcáingơngácấy.

Trong phòng khách của bà T. có những bà già quý tộc rất đáng kính

trọng,nhưcácbàMathan,Noé,LévismàngườitagọilàLévi,Cambismà

ngườitagọilàCambyse.Nhữngkhuônmặtcổkínhấy,nhữngcáitênnhư

têntrongKinhThánhấy,trongtrícủađứabélẫnlộnvớikinhCựuƯớcmà

emhọc thuộclòng;và khitấtcảcácbà ấy,ngồiđông đủquâytròn xung

quanhmộtcáilòsưởisắptàn,dướiánhsángmờtốicủamộtchiếcđènphủ

mạng xanh, với những vẻ mặt nghiêm trang, những mái tóc xám gio hay

trắngtoát,nhữngchiếcáodàithượtcủamộtthờicũmàngườitachỉnhìn

thấy rõ những màu ảm đạm, thỉnh thoảng mới nói một lời đường bệ và

nghiêmkhắc,cậuMariusbénhỏnhìnhọvớiconmắtngơngác,hãihùng

tưởngchừngđókhôngphảilànhữngngườiđànbà,màlànhữnglãotrượng,

nhữngđạosĩ,khôngphảilànhữngconngườithật,màlànhữngbóngma.

Cùngvớinhữngbóngmaấy,cóthêmmộtsốgiáosĩ,kháchquencủaphòng

kháchcổnày và vài nhà quý tộc, Hầu Tước Sassenaye, bí thư của bà De

Berry,TửTướcValory,đãxuấtbảnvớibídanhCharlesAntoinenhữngbài

cađộcvận,HoàngThânBeauffremont,tuycòntrẻmàtócđãhoarâm,với

bàvợxinhđẹpvàthôngminh,mặcáonhungđỏtươi,tuakimtuyến,cổrất

rộnglàmchonhữngbóngtốiâmukiaphảihoảnghốt,khóchịu,HầuTước

DeCoriolisD’Espinouse,conngườisànhnhấtnướcPhápvềcáithứ“lễđộ

tươngxứng”,BáTướcD’Amendre,ngườicóvẻmặtâncầnvàhiệpsĩDe

PortDeGuy,trụcộtcủathưviệnLouvre,còngọilàphònglàmviệccủanhà

vua.ÔngDePortDeGuyhói,dánghomhemchứchưaphảigiàthực,kể

chuyệnrằngnăm1793,hồimườisáutuổiôngđãbịtốngvàonhàlaokhổsai

vìphảnđộngvàbịxiềngchungvớimộtônggiàtámmươituổi,GiámMục

Mirepoix,cũngphảnđộng,nhưnglàgiáosĩphảnđộng,cònôngthìlàquân

nhânphảnđộng.BấygiờlàởnhàlaoToulon.Nhiệmvụcủahaingườiấylà

cứđêmđếnthìranơimáychémnhặtnhữngđầulâuvàthithểnhữngngười

bịchémbanngày;họváctrênlưngnhữngthânngườiđầmđìamáuchảyvà

saugáyhọchiếcáokhoácđỏtùkhổsaicủahọ,cómộtlớpmáu,buổisáng

thìkhô,buổitốithìướt.Nhữngcâuchuyệnbithảmghêgớmấy,ngườita

thườngkểnhiềutrongphòngkháchcủabàT.VìnguyềnrủaMaratnhiều

quá, người ta hóa ra hoan nghênh Trestaillon. Một vài nghị sĩ vào loại

“không kiếm được”

[165]

 đến đây chơi bài. Ông Thibord Du Chalard, ông

Lemarchant De Gomicourt và kẻ trào phúng nổi tiếng của cánh hữu, ông

Cornet Dincourt. Ông thẩm phán De Ferrette, với chiếc quần ngắn và bộ

chângầy,thỉnhthoảngtạtvàophòngkháchnàykhiđiđếnôngTalleyrand.

ÔngđãlàbạnănchơicủaBáTướcD’ArtoisvàngượclạivớiAristoteđãbò

choCampaspecưỡi,ôngđãkhiếnchoảGuimardbòdướiđấtvànhưthếđã

tỏchocổkimbiếtmộtvịthẩmphánđãtrảthùchomộtnhàtriếthọc.

CòncácgiáosĩthìcóLinhMụcHalma,ngườiđãđượcngheôngLarose,

cộngtácviêncủaôngởbáoTiếngSétnóivớimình:“Chà,aimàkhôngnăm

mươituổi,trừmấythằngnhãiconthôi!”,ViệnTrưởngLetourneur,người

giảngđạocủanhàvua,ViệnTrưởngFrayssinous,lúcấychưalàBáTước,

chưalàGiámMục,chưalàThượngThư,chưalàNguyênLãoNghịViệnvà

lúc nào cũng mặc một cái áo thầy tu cũ, đã mất khuy, và Viện Trưởng

Keravenant,chaxứởSaintGermainDesPrés.ThêmvàođócóĐứcKhâm

MạngcủaGiáoHoànghồiđólàĐứcChaMacchi,TổngGiámMụcNisibi

saunàylàGiáoChủ,đángchúývìcáimũidàicódángnghĩngợicủangài.

CònmộtĐứcChaPalmieri,LinhMụcởtriềuđìnhGiáoHoàng,mộttrong

bảy vị tham nghị, cai quản Nhà Thờ vòng ngoài, hiện hộ sư của các vị

thánh

[166]

làngườitrôngcoicácvấnđềphongthánh,gầnnhưlàcôngcáo

viênvềbanthiênđường.SaunữacóhaiGiáoChủ,ĐứcChaDeLaLuzerne

vàĐứcChaDeClermontTonnerre.ĐứcGiáoChủDeLaLuzernelàmột

nhàvănvàvàinămsauvinhdựlàkýgiảnhữngbàibáotrongtờ“NgườiBảo

Thủ” bên cạnh những bài của Chateaubriand. Đức Cha De Clermont

TonnerrelàTổngGiámMụcToulousevàthườngvềnghỉởParisvớicháulà

HầuTước De Tonnerre, trước là Thượng ThưBộHải Quân và Bộ Chiến

Tranh. Giáo Chủ De Clermont Tonnerre là một ông già nhỏ bé, vui vẻ,

thườngđểlộnhữngđôibíttấtđỏkhingàikéochiếcáonhàtulên.Đặcđiểm

củangàilàcămghétbộBáchKhoavàsaymêchơibillard.Ngườiquađường

hồi ấy, những buổichiều mùa hè, đi quaphố Bà Hoàng, nơicó dinh của

ClermontTonnerre,thườngđứnglạiđểnghetiếngcáchònbivachạmvào

nhauvàtiếngnóilanhlảnhcủaGiáoChủvớiLinhMụcđitheongàiởhội

nghịbầuGiáoHoàng,làĐứcChaCauteretz,GiámMụcmiềnCaryste:“Ghi

điểmđiLinhMục,tatrúnghaiviên”.GiáoChủDeClermontTonnerređã

đượcgiớithiệuđếnphòngkháchcủabàT.bởingườibạnthânnhấtcủaông,

ĐứcChaDeRoquelaure,nguyênlàGiámMụcSenlisvàlàmộttrongbốn

mươivịhànlâm.ÔngDeRoquelauređángchúýbởicáitầmvóccaolớn

củaôngvàsựcómặtthườngxuyêncủaôngởViệnHànLâm;quacửakính

của một gian phòng bên cạnh thư viện, nơi Viện Hàn Lâm thường họp,

nhữngngườitòmò,mỗithứnămvẫnthườngngắmvịcựuGiámMụcSenlis,

thườngđứng,tócmớirắcphấn,bíttấttím,quaylưngraphíacổngnhưđể

chongườitatrôngthấycáicổáoGiámMụccủaông.Tấtcảcácgiáosĩấy,

mặcdầuphầnlớnvừalànhânvậttrongtriềuvừalànhânvậtGiáoHội,vẫn

làmtăngthêmcáivẻnghiêmtrangcủaphòngkháchbàT.trongđócónăm

vịNguyênLãoNghịViệncủanướcPháp,HầuTướcDeVibraye,HầuTước

DeTalaru,HầuTướcD’Herbouville,TửTướcDambrayvàCôngTướcDe

Valentinois,làmrõthêmdángcôngkhanhthếphiệtcủanơiấy.CôngTước

De Valentinois đây, tuy là ÔngHoàng Monaco, tức là HoàngThânQuốc

Trưởngnướcngoài,đánhgiánướcPhápvàViệnNguyênLãoPhápcaođến

mứccoiđólàhaitiêuchuẩnđểôngsosánhmọiđiều.Chínhôngđãnói:

“Cácvị GiáoChủlà cácvịnguyênlãoPháp ởRome:các Lordsànhững

nguyênlãoPhápởAnh”.Dẫusao-vìtrongthếkỷnày,CáchMạngphảicó

mặtởkhắpnơi,cácphòngkháchphongkiếnnày,nhưchúngtôiđãnói,cũng

bịthốngtrịbởimộtnhânvậttưsản.LãoGillenormandngựtrịởđó.

Đó là tinh hoa, tinh hoa thuần khiết của cái xã hội Paris trắng. Tất cả

nhữnggìdanhtiếnglừnglẫy,dùlàthuộcýthứcBảoHoàng,cũngđềubịgạt

ra. Trong cái tiếng tăm lừng lẫy luôn có một thứ tự do vô Chính Phủ.

Chateaubriandmàđếncáiphòngkháchnàythìngườitacũngcócảmtưởng

nhưlàlãoDuchênethôi.CũngcómộtvàinhânvậtquyphụcCáchMạng

đượcchâmchướctiếpnhậntronggiớiBảoHoàngchínhthốngnày.BáTước

Beugnotđượcđóntiếpcómứcđộtrongphòngkhách.

Nhữngphòngkhách“quýtộc”ngàynaykhônggiốngnhữngphòngkhách

ấy. Ngoại ô Saint Germain ngày nay có màu tà giáo. Những người Bảo

Hoàngngàynaylànhữngngườimịdân,nóithếđểkhenhọđấy.

ỞnhàbàT.kháchluitớilànhữngngườithượnglưu,thịhiếucủahọtao

nhãvàkiêuhãnh,vớimộtnềnếplịchsựtrangtrọng.Nhữngtậpquánởđây

cónhiềusắctháitinhvi,khôngcốý,nólàtấtcảchếđộcũ,đãchônvùirồi,

nhưngvẫnsống.Mộtvàithóiquenấy,nhấtlàvềngônngữ,cóvẻrấtlạlùng.

Nhữngkẻ“sànhsỏi”màhờihợtcóthểcholàquêmùa,nhữngcáithựcrachỉ

làcổkính.Ngườitagọimộtphụnữlàbàtướng,ngườitacũngcókhigọibà

đạitá.BàDeLonguevillevàDeChevreuse,nênthíchcáchgọinhưthếhơn

đượcgọilàbàhoàng,bàHầuTướcDeCréquy,cũngthíchngườitagọilàbà

đạitá.

ChínhcáigiớinhỏmàlớnấyđãđặtraởcungđiệnTuileriescáikiểucách

trongkhiđượchầuchuyệnthânmậtvớivua,dùngngôithứbagọilànhà

vua,chứkhôngdùng“VotreMajesté”.

[167]

Tiếng“VotreMajesté”đãbị“tên

tiếmđoạtlàmchoôuế”.

Ởđóngườitaphêphánmọisựviệcvàmọinhânvật.Ngườitachếnhạo

cảthờiđại,nhưthếđỡphảitìmhiểuthờiđại.Ngườitagiúpnhaunhìnthấy

nhữngsựlạvàtruyềnchonhaucáiphầnánhsánghọcótrongtrítuệcủahọ.

MathusalembáotinmớichoÉpiménide.Anhđiếclàmchoanhmùhiểubiết

thờiđại.NgườitatuyênbốcảthờigiantừCoblentz

[168]

trởđilàkhôngcó.

CũngnhưhọnóiLouisXVIII,ơnChúa,đang ởnămthứ25củatriềuđại

mình,cácquýtộcbỏnước,cóquyềntínhtuổithanhniêncủahọlàhaimươi

nhăm.

Tấtcảđềuhàihòa;khôngcócáigìsốngmàmãnhliệtquá,lờinóichỉ

thoảngnhưmộthơithở,nhậtbáocũngcùngmộtkiểuvớiphòngkhách,chỉ

nhưmộttờgiấylặnglẽ.Cũngcóthanhniênnhưnghọgầnnhưchết.Ngoài

hànhlang,đồngphụcbọntôitớkiểuxưa.Nhữngconngườiấy,hoàntoàn

quávãng,cũngcóngườikẻhầungườihạnhưhọ.Tấtcảđềucóvẻđãsống

mãnsốtừlâurồi,nhưngvẫnkhôngchịuxuốngmồ.Bảothủ,sựviệcbảo

thủ,ngườibảothủ,thếlàgầnhếtcuốntừđiểnhọdùng,phảingửiđượcvàlà

vấnđềchínhởđây.Chínhkiếncũngxônghươngtrongcáinhómngườicổ

kínhnàyvàlàtưtưởngởđâycũngcómùihươngbài.Đấylàcảmộtthếgiới

xácướp.Chủthìướphương,ngườiởthìđộnrơm.MộtbàHầuTướcgià,

trướclưuvongvànaysasút,chỉcònmộtngườibõgià,vẫncứnói:“Bọngia

nhâncủatôi”.

NhómngườiấylàmgìởphòngkháchcủabàDeT.Họlà“Ultra”(Bảo

Hoàngcựcđoan).“Ultra”,cáitừấy,tuyrằngkháiniệmnóbiểuhiệnchưa

mấthẳn,nhưngngàynaykhôngcónghĩanữa.Tahãygiảithíchcáitừấy.

Ultratứclàđiquágiớihạn.Làlấydanhnghĩangaivàngmàcôngkích

nhà vua, lấy danh nghĩa thờ Chúa mà công kíchcái mũ của các vị Giám

Mục,làđánhđậpcáivậtmàmìnhkéotheomình;làcấtvóđáhậukhicùng

đứngtrongcỗxevớingựakhác;làphêpháncáiđốnglửathiêngchưathiêu

chínkẻtàđạo;làtráchcáithầntượngcòníttônsùngthầnthượng;làchửi

rủavìquátônkính;làbảoGiáoHoàngkhôngtrọngđầyđủTòaThánh,nhà

vuacònítBảoHoàng,đêmcònquánhiềuánhsáng;lànhândanhmàutrắng

màchêtuyếtbạchngọc,lôngthiênnga,cánhhoahuệ;làủnghộmộtcách

nhiệttìnhđếnmứcthànhkẻthù;làtánthànhmãnhliệtđếnphảnđối.Tinh

thầnUltralàđặcđiểmtiêubiểucủagiaiđoạnđầuthờikỳQuânChủPhục

Hưng.

Tronglịchsửkhôngcóthờikỳnàogiốngthờigianbắtđầutừnăm1814

vàkết thúcvàokhoảng 1820,lúcông Villèle,conngười thựctếcủa phái

hữu,lênnắmquyền.Sáunămấylàmộtgiaiđoạnlạthường,vừaồnào,vừa

buồntẻ,vừavuivẻ,vừatốităm,sángtỏnhưdướiánhbìnhminhđồngthời

baophủbóngtốicủanhữngtaihọalớncòntrànngậpchântrờivàđangdần

dầnchìmsâuvàoquákhứ.

Trongcáiánhsángvàcáibóngtốiấy,cócảmộttiểuthếgiớivàvừamới

vừacũ,vừakhôihàivừabuồnthảm,vừatrẻtrungvừagiàcỗiđangdụimắt;

trởvềgiốnghệtnhưtrởdậy,khôngcógìgiốngnhauhơnthế.Mộtbọnngười

nhìnnướcPhápmộtcáchbựcdọc,hậmhựcvànướcPhápnhìnlạihọmột

cáchmaimỉa,nhữngconcúgiàHầuTướcđầyđường,bọnđãtrởvề,bọn

đangtrởvề,những“tênnguyênlà…”

[169]

kinhngạctrướcmọiviệc,những

nhà quý tộc lưuvong, thiện tâm, thiện chívừa mỉm cười vừa rơilệ sung

sướngđượcthấylạiTổQuốc,thấtvọngkhôngđượctrôngthấylạichếđộ

QuânChủcủahọ;lớpquýtộcthậptựviễnchinhphỉnhổlớpquýtộcthờiĐế

Chế,tứclàlớpvõquanquýtộc;nhữngdònggiốnglịchsửđãmấtýthứclịch

sử;nhữngđứaconcácchiếnhữucủaCharlemagnekhinhmiệtnhữngchiến

hữu của Napoléon. Những lưỡi gươm như chúng tôi vừa nói lại chửi lại

nhữnglưỡigươm.LưỡigươmFontenoychỉlàmộttròcười,mộtlưỡigươm

rỉ:LưỡigươmMarengothìbịcămghétvàbịcoilàmộtmãtấu.Ngàyxưa

phủnhậnhômqua.Ngườitakhôngcòncóýthứcvềcáilớnlao,cũngnhư

khôngýniệmthếnàolàlốbịch.CókẻgọiBonapartelàScapin.Cáithếgiới

ấykhôngcònnữa.Ngàynaykhôngcòntígìnữa,tahãynhắclạiđiềuđó.

Khichúngtôinêulênmộthìnhảnhnàođóvàchúngtôimuốnlàmnósống

trởlạitrongtrítưởngthìthấynólạlùngnhưởthờikỳtiềnhồngthủy.Nóđã

biếnhẳnvớihaicuộcCáchMạng.Tưtưởnglànhữngđợtsónghùngmạnh

biếtbao!Nóvùilấprấtnhanhchóngnhữngcáinócónhiệmvụpháhủyvà

chônvùi,nóđàonhanhchóngnhữngcáivựcsâukhủngkhiếp.

Đólàbộmặtcủanhữngphòngkháchcủathờikỳxaxôivàngâythơấy

màôngMartainvillecónhiềutrítuệhơnVoltaire.Nhữngphòngkháchấycó

mộtthứvănhọcvàchínhtrịcủahọ.Fiévéeởđâylàthầnthánh.ÔngAgier

ngựtrị.ỞđâyngườitabìnhluậnsáchcủaColnet,kýgiảvàngườibánsách

cũ ở bờ sông Malaquais, Napoléon thì hoàn toàn là “con yêu tinh đảo

Corse".VềsauđưacáitênHầuTướcDeBuonaparte,tổngtưlệnhquânđội

nhàvuavàolịchsửlàmộtnhượngbộđốivớixuhướngcủathờiđại.

Nhữngphòngkháchấykhônggiữđượctínhchấtthuầntúycủanólâu

dài.Ngaytừ1818mộtvàilýthuyếtgiađãbắtđầuxuấthiện,đólàmộtđiều

đánglongại.CáikiểucủahọcũnglàBảoHoàngđấy,nhưngmàlạicứthanh

minh.CáichỗnhữngphầntửUltrarấtkiêuhãnhtựhào,thìnhữngnhàBảo

Hoàngýluậnnàycóvẻlấylàmxấuhổphầnnào.Họthôngminh,họbiếtim

lặng,nhưngnguyênlýchínhtrịcủahọcótrángthêmmộtcáivỏkiêuhãnh

vừaphải.Tấthọsẽthànhcông.Họthắtcaváttrắngrấtto,áocàikhuyrất

nghiêmchỉnh;cáinàycũngcólợichohọ.Cáisailầmhaycáitaihạicủa

pháiBảoHoànglýluậnlàhọtạonênmộtthếhệthanhniênôngcụ.Họcó

nhữngdángđiệuhiềntriết.Họmơmộngghépvàocáinguyênlýtuyệtđốivà

quátrớncủanềnQuânChủmộtchínhquyềnônhòa;họđemchủnghĩatựdo

bảothủđốilậpvớichủnghĩatựdopháhoại,nhiềukhimộtcáchrấtthông

minh.Họtuyênbố:“ĐừngkếtánchủnghĩaBảoHoàng.Nóđãlàmđược

khá nhiều việc. Nó đã phục hồi truyền thống, nhà thờ, tôn giáo, sự kính

trọng.Nóchungthủy,dũngcảm,hiệpsĩ,yêuthương,tậntụy.Nóđemhòa

hợp,dùrằngcónhiềumiễncưỡng,nhữngvinhdựlớnlaomớicủadântộc

vớinhữngcáivĩđạitruyềnthốngcủanềnQuânChủ.Nócósailầmlàkhông

hiểuCáchMạng,khônghiểuĐếChế,khônghiểuvinhquang,tựdo,những

tưtưởngtrẻ,nhữngthếhệtrẻ,khônghiểuthờiđại.Nhưngcáilỗicủanóđối

vớita,tahákhôngphạmđốivớinómộtđôikhihaysao?CáchMạngmà

chúngtathừakếphảithônghiểutấtcả.CôngkíchchủnghĩaBảoHoànglà

làmtráingượcchủnghĩatựdo.Sailầmlớnvàmùquánglàmsao?Nước

Pháp Cách Mạng không tôn trọng đúng mức nước Pháp lịch sử, nghĩa là

thiếutôntrọngmẹmình,thiếutôntrọngbảnthânmình.Saungày5tháng9,

ngườitađốixửvớinhữnglớpquýtộccủanềnQuânChủcũngnhưsaungày

8tháng7ngườitađốixửvớinhữnglớpquýtộccủathờiĐếChế.Họđãbất

côngđốivớiconchimphượnghoàng,chúngtabấtcôngđốivớibônghoa

huệ.Lúcnàocũngcầnphảicócáigìđểcấmchỉư?Bóclớpvàngbọccáimũ

miệncủavuaLouisXIV,cạocáihuyhiệucủavuaHenriIV,cáiđócóích

lợigì?ChúngtacườigiễuôngDeVaublancđãxóatấtcảcácchữNtrêncầu

Iéna.Ôngấyđãlàmviệcgìthế?Làmcáiviệcchúngtalàmthôi.Bouvineslà

củachúngtacũngnhưMarengo.Nhữngbônghoahuệlàcủachúngtacũng

nhưchữ N.Đólà disảnchungcủachúng ta.Saolại làmnó tiêuhaođi?

KhôngđượcphủnhậnTổQuốctrongquákhứcũngnhưtronghiệntại.Tại

sao không ôm hết tất cả lịch sử? Tại sao không yêu tất cả nước Pháp?”

NhữngnhàBảoHoànglýthuyếtphêphánvàbảovệchủnghĩaBảoHoàng

nhưthếđấy,cònchủnghĩaBảoHoànglạibấtbìnhkhibịphêphánvàgiận

dữkhiđượcbảovệ.

PháiUltratiêubiểuchogiaiđoạnđầucủachủnghĩaBảoHoàng,phảiliên

hiệptiêubiểuchogiaiđoạnthứhai.Tháiđộkhônkhéothaythếchotháiđộ

sôisục.Tahãytạmgiớihạnviệcpháchọanàyởđây.

Trongquátrìnhkểlạicâuchuyệnởbộsáchnàytácgiảđãgặpcáikhoảnh

khắckỳlạnàycủalịchsửhiệnđại.Tácgiảđãphảinhìnlướtquavàođóvà

pháchọamộtvàikhâucủaxãhộingàynaykhôngaicònbiếtgìnữa.Nhưng

tácgiảphácquávộivàngvàkhôngcóýđắngcay,haygiễucợtgì.Nhữngkỷ

niệmtrìumến,tônkínhvàdínhlíuđếnmẹtácgiả,gắnbóchặtchẽtácgiả

vớicáiquákhứấy.Vảlạicũngcầnphảinóicáixãhộinhỏbéấycũngcócái

lớnlaocủanó.Ngườitacóthểcườinómộtchút,nhưngkhôngthểkhinhnó,

ghétnó.ĐólànướcPhápngàyxưa.

MariusPontmercyhọchànhđạikháinhưtấtcảnhữngđứatrẻkhác.Rời

khỏitaybàdìGillenormand,nóđượcôngngoạigiaophóchomộtgiáosư

đángkínhthuộcloạikinhviệnngâythơnhất.Cáitâmhồntươitrẻđangmở

raấybịchuyểntừtaymộtmụđànbàkhắckhổquataymộtanhđồgàn.Rồi

Marius học trung học, xong vào trường Đại Học Luật Khoa. Anh Bảo

Hoàng,cuồngtínvàkhắckhổ.Anhkhôngyêuôngngoạimấyvìsựvuivẻ

vàtrắngtrợncủaôngtalàmanhkhóchịu.Vềchaanhthìanhtỏraâmthầm.

DùsaoMariuscũnglàmộtcậubénhiệttìnhnhưngbìnhtĩnh,caoquý,

quảngđại,kiêuhãnh,tínngưỡng,saysưa.Tựtrọngđếnmứcsắtđá,trong

sạchđếnmứcthôlỗ.

IV

NGÀYCUỐICÙNGCỦA“TÊNGIẶCCƯỚP"

KhiMariushọcxongtrunghọcthìlãoGillenormandcũngkhôngluitớiở

xãhộithượnglưunữa.LãorờibỏkhungoạithànhSaintGermainvàphòng

kháchcủa bà Nam Tước T. đến khu Marais, trongcănnhàphốFillesDu

Calvaire. Gia nhân của lão, ngoài người gác cổng, có mụ hầu buồng

Nicolette,vàothếchânchomụMagnonvàlãoBasquethởhổnhển,nặngnề

đãnóiđếntrênkia.

Năm1827,Mariusvừamườibảytuổi.Mộtbuổichiềuvềnhà,anhthấy

lãoGillenormandtaycầmmộtbứcthư:

—Marius,ngàymaicháuđiVernon.

—Cóviệcgìạ?

—Gặpchacháu.

Mariusrùngmình.Anhcóthểchờđợimọiviệcnhưngcóviệcnàyanh

khôngngờ,làphảigặpchaanh.Khôngcógìđộtngột,bấtngờvànóitrắng

rakhóchịuđếnnhưviệcấy.Muốnxamàphảigần.Khôngphảichỉlàmột

điều buồn bực, thật là một việc khổ dịch. Ngoài mâu thuẫn về xu hướng

chínhtrị,Mariuscòntinchắcrằng,chaanh,màlãoGillenormandkhihiền

dịugọilàtayđaophủ,khôngyêuanh;chắcchắnnhưthế,vìnếucóchúttình

chaconthìhắnđãchẳngbỏconchongườikhácnhưvậy.Thấychakhông

yêuanh,anhcũngkhôngyêucha,anhnghĩcũngchẳngcógìlạ.

Mariuskinhngạcđếnnỗikhônghỏigìđượcnữa.LãoGillenormandnói

thêm:

—Hìnhnhưhắnốm.Hắnmuốngặpcháu.

Yênlặngmộtlát,lãotiếp:

—Sángmaiđisớm.HìnhnhưởFontainescóxekhởihànhlúcsáugiờ

sáng,chiềutớinơi.Đingaychuyếnấy.Hắnbảolàkíplắm.

Rồilãovònátláthưvànhétvàotúi.Mariuscóthểđingaytốihômấyvà

sángsớmhômsaucóthểtớigặpcha.MộtchiếcxengựaởphốBouloihồiấy

thườngđiRouenbanđêmvàquaVernon.CảlãoGillenormand,cảMarius

khôngainghĩđến,hỏixemchuyếnxeấy.

Ngàyhômsau,sẩmtối,MariusđếnVernon.Đènphốđãbắtđầusáng.

MariushỏingườiquađườngđầutiênmàanhgặpnhàôngPontmercy.Trong

tưtưởng,anhtánthànhchínhquyềnPhụcHưng,khôngthừanhậnchứcđại

távàtướcnamcủachaanh.Ngườitachỉnhàchoanh.Anhgiậtchuông.Một

ngườiđànbàcầmchiếcđènconramởcửa.

—ÔngPontmercy?

Ngườiđànbàđứngim.

—Cóphảiđâykhông?

Ngườiđànbàgậtđầu.

—Tôicóthểnóichuyệnvớiôngấykhông?

Ngườiđànbàlắcđầu.

—Nhưngmàtôilàconôngấy.Ôngấyđợitôi.

—Ôngấykhôngđợianhnữa.

Bâygiờanhmớithấyngườiđànbàấykhóc.Ngườiấychỉtayvàomộtcái

buồngthấp, anhbướcvào. Cănphòngcó câynếnsoi sáng,đặttrênbệlò

sưởi,cóbangườiđànông,mộtngườiđứng,mộtngườiquỳvàmộtngười

mặcchemise,nằm sóngsượttrênnềngạch.Ngườinằm dướiđấtlàđạitá

Pontmercy.Haingườikialàthầythuốc,mộtlàchaxứđangcầunguyện.

Từbahômtrước,đạitáPontmercybịsốtvìđauóc.Lúcmớiốmôngđãe

ngạicóchuyệnkhônghay,viếtthưcholãoGillenormandđểgọiconđến.

Bệnhcàngtrầmtrọng.BuổichiềungàyMariusđếnVernonđạitábịcơnmê

sảng,ôngđangnằmtrêngiườngbỗngđứnghẳndậy,ngườiởgáingăncản

khôngđược.Ôngthét:

—Contôikhôngđến,tôiphảiđiđóncontôi.

Thếrồiôngđiraphòngvàngãvậttrênnềngạchhànhlang.KhiMarius

đến,ôngvừatắtthở.Ngườitađigọithầythuốcvàchaxứ.Thầythuốcđến

chậmquá,chaxứđếnchậmquá,conôngcũngđếnchậmquá.

Dướiánhnếnlờmờ,ôngnằmsóngsượt,ngườitanhìnthấytrênmánhợt

nhạtcủaôngmộtgiọtnướcmắtlớnchảytừconmắtđãchết.Mắtđãđục

tròng,nhưnggiọtnướcmắtchưakhô.Giọtnướcmắtđãchảyvìconôngđến

chậm.

Mariusnhìnngườianhgặplầnđầutiênmàcũnglàlầncuốicùng,cáidiện

mạođángkính,cươngnghị,haiconmắtmởmàkhôngnhìngìnữa,mớtóc

bạc, hai cánh tay cứng cỏi chằng chịt những vết xám là những vết gươm

chémvànhữngchấmđỏnhưngôisaolànhữngvếtđạn.Anhnhìncáivết

gươmghêgớmchémngangmặt,làmchocáidiệnmạotrờisinhhiềntừấy

cómộtvẻanhdũnglạthường.Anhnghĩrằngngườiấylàchaanhvàngười

ấyđãchết,nhưnganhvẫnlạnhlùng.Anhcũngthấybuồn,nhưngcáibuồn

khiđứngtrướcbấtcứmộtngườichếtnào.

Mộtvẻtangtócxótxabàngbạccảgianphòng.Ngườiởgáirênrỉởmột

góc,chaxứcầunguyện,ngườitanghethấytiếngôngthổnthức,thầythuốc

laumắt.Cảcáixácchếtcũngkhóc.

Ôngthầythuốc,vịLinhMụcvàngườiởgáinhìnMariusquamốibuồn

củahọvàkhôngnóilờinào.Anhtamớilàngườilạ.Mariusthẹnthùng,lúng

túng vì thấy mình lạnh nhạt. Tay anh cầm mũ, anh để cho chiếc mũ rơi

xuốngđất,làmnhưanhcảmđộngkhôngcầmđượcnữa.Lúcấyanhthấyhối

hậnvàtựthấymìnhđángkhinh.Nhưngcóphảilỗitạianhđâu.Anhkhông

yêuchaanhthìbiếtlàmthếnào.

ĐạitáPontmercykhôngđểlạicáigì.Đồđạctrongnhàbánđichỉvừađủ

chitiêuvàođámtang.Ngườiởgáitìmthấymộtmảnhgiấyđemgiaocho

Marius.

ChínhtayđạitáPontmercyđãviết:

«“Gửichocontôi!

Hoàng Đế đã phong tước nam cho ta trên chiến trường

Waterloo.VìchínhquyềnPhụcHưngkhôngnhậncáitướcvịmàta

đãtrảbằngmáucủata,contasẽthừahưởngvàmangcáichức

tướcấy.Chắchẳnlàcontasẽxứngđáng…”»

Mặtsau,đạitághithêm:

«“CũngởtrậnWaterloonàymộtviênđộiđãcứusốngta.Viênđộiấytên

làThénardier.Gầnđâyhìnhnhưôngtamởmộtquánănnhỏtrongmộtxóm

gầnParis,ởChelleshayởMontfermeil.Nếucontagặpôngấythìsẽhếtsức

giúpđỡôngta”.»

Khôngphảivìkínhtrọngcha,nhưngvìsựkínhcẩntrướccáichết,rấttự

nhiênvàmạnhmẽtronglòngngười,Mariuscầmmảnhgiấyvàcấtđi.

ChẳngcòndấuvếtgìcủađạitáPontmercy.LãoGillenormandbáncho

hàngđồcũthanhgươmvàbộnhungphụccủaông.Vềmảnhvườnthìnhững

ngườihàngxómnhổhếtcây,bẻhếthoaquý,chẳngbaolâumảnhvườncủa

ôngmọcđầygaigóc.

Mariuschỉở lại Vernoncóbốnmươitám giờ. Sau tanglễ,anhtrở về

Parisvàlạitiếptụchọcluậtvàcũngquêncảchaanh,nhưlàkhôngcócha

anhvậy.Haingàythìchôncấtxong,bangàythìngườitaquên.

Mariuscómộtmiếngnhiễuđentrênmũ,thếthôi.

V

ĐILỄNHÀTHỜLẠICÓLỢIĐỂTHÀNHNGƯỜI

CÁCHMẠNG

Mariusvẫngiữnhữngthóiquentínngưỡngnhưthuởnhỏ.Mộtngàychủ

nhậtnọ,anhđếnnghegiảngkinhởnhàthờSaintSulpicetrướcbànthờĐức

Mẹ,nơidìanhxưavẫnthườngdắtanhđến.Mariushômấyvơvẩnđãngtrí

hơnmọi ngày,anhđến quỳđằngsau mộtcáicột,trênmộtchiếcghếbọc

nhunglưngghếcóghi:“ÔngMabeuf,sựlýgiáohội".

Buổigiảngkinhvừabắtđầuthìmộtônggiàđến,nóivớiMarius:

—Thưaông,chỗnàycủatôi.

Mariusvộivànglùira,ônggiàquỳxuốngghế.

Buổigiảngkinhxong,thấyMariusvẫnđứngnghĩngợithẩnthờởcách

mấybước,ônglạigầnnói:

—Tôixinlỗiđãlàmphiềnônglúcnãyvàcònlàmphiềnôngbâygiờ

nữa,chắcôngcũngchotôilànhiễusự,tôiphảinóiđểôngrõ.

—Thưaông,khôngcầnthiếtạ.

—Cầnlắmchứ!Tôikhôngmuốnônghiểulầmtôi.Ôngxem,tôiquýcái

chỗnày.Hìnhnhưquỳtrênghếấythìnghegiảngkinhthấmthíahơn.Vì

sao?Tôisẽnóichuyệnôngrõ.Chínhởchỗnày,trongbaonhiêunăm,cứhai

bathángmộtlần,tôiđãthấymộtngườichađángquýđếnchờđểnhìnthấy

đứaconmình,đứaconmàôngtakhôngcócáchnàogặpđược,khôngcólúc

nàokhácgặpđược,vìnhữngsựthuxếpgiađìnhthếnàođấyđãcấmđoán

ôngta.Ôngtađếnlúcmàngườitađưaconôngđivề.Đứatrẻkhôngngờcó

chanóởđấy,cólẽđứabéngâythơđócũngkhôngbiếtnócómộtngườicha

nữa!Ngườichađứngkhuấtđằngsaucộtđểngườitakhỏitrôngthấy.Ôngta

đứngnhìnđứaconvàkhóc.Ôngtayêuquýđứatrẻquá,tộinghiệp!Tôiđã

trôngthấythế,nêncáichỗnàylàmộtchỗquýbáuđốivớitôi,tôiđãquen

xemlễởchỗnày.Tôithíchchỗnàyhơnchỗghếchínhthứcmàtôicóquyền

giữvớitưcáchlàsựlý.Tôicũngđãquenchútítngườichađaukhổấy.Ông

tacómộtngườibốvợ,mộtbàcôgiàgiàucó,cũnggọilàhọhàng,nhưnghọ

dọasẽtướcquyềnthừakếcủaconông,nếuôngđếntìmgặpnó.Ôngtađã

hysinhđểchođứatrẻsaunàygiàucó,sungsướng.Ngườitachiarẽchacon

ôngvìmộtlýdochínhtrị.Chắcchắnlàtôitánthànhnhữngxuhướngchính

trị,nhưngcónhữngngườilàmquátrớn.LạyChúa!Khôngnênvìngườita

đãởtrậnWaterloomàđicoingườitanhưmộtconquáivật.Khôngphảivì

thế mà có thể chia rẽ được cha con người ta. Ông ta là một đại tá của

Bonaparte.Hìnhnhưôngtachếtrồi.ÔngtaởVernon,emtôilàchaxứởđó,

tênôngtalàPontmercyhayMontpercygìấy.

—Pontmercy.

Mariusnóivàmặtanhbỗngnhiêntáilại.

—Đúngrồi,Pontmercy.Haylàôngcũngquenbiếtôngta?

—Thưaông,ôngấylàchatôi.

Ôngquảnlýnhàchunggiàchắphaitaykêulên:

— À, thế ông là đứa trẻ ấy. Phải rồi, đúng rồi, cậu bé ấy bây giờ đã

trưởngthànhrồi.Conơi!Concóthểsungsướngtựhàolàđãcómộtngười

chayêuconhếtsức.

Mariusđưataydìuônglãovềtậnnhà.

NgàyhômsauanhthưavớilãoGillenormand:

—Cháuđãsắmsửađisăncùngvàingườibạn.Ôngchocháuđibangày

nhé.

—Bốnngàycũngđược.Đichothỏathíchcháuạ.

LãoGillenormandnhaynháymắtrahiệubảobàcongái.

—Hắncótròyêuiếcgìđây!

VI

GẶPMỘTÔNGQUẢNLÝNHÀCHUNGTHÌCÓ

TÁCDỤNGGÌ?

Mariusđiđâu,saunàytasẽbiết.

Mariusvắngmặtbangày,rồianhlạitrởvềParis,đithẳngtớithưviện

trườngluật,hỏilấybộtạpchíMoniteur.AnhđọcbộMoniteur,xemtấtcả

những sách vềthời kỳ Cộng Hòa và Đế Chế, xem tập ký ứcở đảo Saint

Hélène,tấtcảcáctậpkýức,báotậpsan,tuyêncáo;anhđọcngốnngấuhết.

LầnđầutiênanhthấytênchaanhtrongkỷyếucủaĐạiQuân,anhphátsốt

cảmộttuầnlễ.Anhđếntìmgặpcácvịtướngcũcủachaanh,trongđócóBá

Tước H. Cố Mabeuf mà anh đến thăm, đã kể lại quãng đời cha anh ở

Vernon,nơiẩndật,cáivườnhoavàcảnhcôđơncủachaanh,Mariusdần

dầnhiểurõchaanh,mộtconngườihiếmcó,caocảmàdịuhiền,vừalàcon

sưtửvừalàconchiênnon.

Saymêtrongviệcnghiêncứuấy,nóchiếmcảthờigiờ,cảtưtưởngcủa

anh,anhkhôngnănggặpônganhvàdìanhnữa.Chỉthấymặtanhlúcgiờăn

rồianhlạibiếnmất.Ngườidìcàunhàu,lãoGillenormandthìtủmtỉm:Hừ,

hừ, đúng là cái tuổi mê gái. Thỉnh thoảng lão lại nói: “Chà, lão tưởng là

chuyệnphơphất,thếmàhóarachuyệnsaymê".

Chuyệnsaymêthật,Mariusđangsaysưasùngkínhchaanh.Mộtsựbiến

đổilớnlaođangdiễnratrongtưtưởnganh.Sựbiếnđổiấygồmrấtnhiều

giaiđoạnnốitiếpnhau.Đâycũnglàtrườnghợpchungcủanhiềutâmhồn

trongthờiđạichúngta,vìvậynênchúngtôithấycầnnhắclạitấtcảnhững

giaiđoạnấy.

Mariussửng sốtngạcnhiên trướcnhữngtrang lịchsửấy. Kếtquảđầu

tiênlàanhchoángmắt.ChếđộCộngHòavàĐếChế,trướcđâyđốivớianh

chỉlànhữngdanhtừghêtởm:ChếđộCộngHòa,mộtcáimáychémdựng

tronghoànghôn;ĐếChế,mộtlưỡigươmvungtrongđêmtối.Anhđãtrông

thấyrõ,nơitrướcđâyanhchỉthấyhỗnloạnđentối,bâygiờanhngạcnhiên,

vừa vui mừng, vừa hoảng sợ thấy sáng ngời những ngôi sao: Mirabeau,

Vergniaud,SaintJust,Robespierre,CamilleDesmoulins,Dantonvàchóilọi

mộtmặttrời:Napoléon.Anhngạcnhiênkhôngbiếtđứngtrướccáithựctế

nàonữa.Ánhsánglàmanhlóamắt,lùibước.Dầndầnanhhếtngạcnhiên,

quenvớicáihàoquangrựcrỡấy,anhhếtchoángvángkhinhậnđịnhnhững

sựviệcvĩđạiấy,anhkhôngcònhãihùngđứngtrướcnhữngnhânvậtlớnlao

ấy.CáchMạngvàĐếChếchóilòaánhsánghiệnlêntrướccặpmắtsaysưa

củaanh.Anhthấyrõrệtnhữngsựviệcvànhữngnhânvậtcủahaithờiđạiấy

kếttinhlạitronghaihiệnthựcvĩđại:ChếđộCộngHòakếttinhtrongsự

khôiphục chủquyềncủa quầnchúngnhân dân,ĐếChế kếttinhtrong bá

quyềncủaýthứchệPháptrêntoàncõiChâuÂu.AnhthấyrõCáchMạng

xâydựnghìnhảnhvĩđạicủanhândânvàĐếChế,hìnhảnhvĩđạicủanước

Pháp.Trongthâmtâm,anhthấytấtcảcáiđólàtốtđẹp.

Cáichoángngợpấy,trongnhậnthứcquáchungchungbanđầu,bỏqua

nhiềuđiềumàchúngtôikhôngthấycầnthiếtnóiđếnởđây.Chúngtôichỉkể

lạitìnhtrạngmộttâmhồnđangtrongquátrìnhtiếntới.Nhữngtiếnbộkhông

cùngxảyramộtlúc.Chúngtôinóithếmộtlầnthôi,đốivớichuyệnkểtrước

vàkểsaunàynữa.

Chúngtôitiếptục:

AnhsựcthấyrằngtừtrướcđếnnayanhđãkhônghiểuTổQuốcanhcũng

nhưkhônghiểuchaanh.AnhkhôngbiếtTổQuốc,khôngbiếtchaanh;một

thứbóngđêmdàyđặcđãchephủmắtanh,thếmàanhtựnguyệnđểnhưthế.

Bâygiờanhmớithấyrõ.Mộtmặtanhthánphục,mộtmặtanhquýyêu.Anh

hốihận,thươngtiếc,anhtuyệtvọngkhinghĩrằngbâygiờtấtcảtâmhồn

anh,anhchỉcóthểbàytỏvớimộtnấmmồ.Trời!Nếuchaanhcònsống,nếu

anhcònchaanh,nếuChúaTrờihiềntừvàthươngngườilàmchochaanh

sốnglại,anhsẽnhảybổvàolòngchaanh,anhsẽkêulên:“Chaơi!Conđây,

concủachađây,tráitimcủaconcũnglàtráitimcủacha”.Anhsẽômhôn

mớ tóc bạc để nước mắt chan hòa trên mớ tóc ấy, chiêm ngưỡng cái vết

gươmtrênmặt,nắmchặttaychaanh,vuốtvequầnáo,ômhônchânchaanh.

Trờiơi!Saongườichaấylạichếtsớmthế,chếtkhichưađángtuổichết,chết

khicônglýchưatrởlại,khiconchưatrởvềvớitìnhyêumếncha.Tráitim

củaMariusluônluônthổn thứcvàluônluônkêu:“Hỡiôi!”.Bâygiờanh

mớitrởthànhthựcsựnghiêmnghị,thựcsựđúngđắn,vữngchắctrongtín

ngưỡngvàtrongtưtưởng.Cứmỗilúc,mỗilúcnhữngtiasángmớicủachân

lýlạilàmcholýtríanhthêmsángtỏ.Hìnhnhưanhthấyanhtựnhiênlớn

thêmlênnhờhaihiệntượngrấtmớiđốivớianh:ChaanhvàTổQuốc.

Như khi người tacó một cái chìa khóa,tất cả đều rộng mở:Anh cảm

thôngnhữngcáianhđãcămthù,anhthấmthíanhữngđiềuanhđãoánghét.

Bây giờ anh thấy rõ ràng cái ý nghĩa cao cả, thiêng liêng, nhân bản của

nhữngsựviệclớnlaomàngườitađãdạyanhphảighét,nhữngnhânvậtvĩ

đạimàngườitadạyanhphảithù.Khianhnghĩlạinhữngquanniệmcũcủa

anh,quanniệmmớingàyhômquathôi,màanhtưởngđãlâulắmrồi,anh

cămphẫnvàmỉmcườikhinhbỉ.Từchỗkhôiphụclạithanhdanhcủacha

anh,anhtiếntớikhôiphụcthanhdanhcủaNapoléon.Nhưngviệcsaukhông

phảilàdễdàng.

Từthuởthơấu,ngườitađãnhồivàođầuócanhnhữngnhậnxétcủaphái

BảoHoàng1814vềBonaparte.Tấtcảnhữngthànhkiến,nhữngquyềnlợi

riêng,nhữngáccảmtựnhiêncủapheBảoHoàngtậptrunglạiđểxuyêntạc,

bôinhọhìnhảnhcủaNapoléon.HọcòncămthùNapoléonhơnlàcămthù

Robespierre.Họđãlợidụngsựmệtmỏicủanhândân,sựthùoáncủacácbà

mẹ.Đốivớihọ,Bonaparteđãtrởthànhmộtconquáivậtkỳdị.Đểmiêutả

Bonapartechophùhợpvớitrítưởngtượngcủanhândân-nhưchúngtôinói

vừarồi,trítưởngtượngcủaquầnchúnggiốngtrítưởngtượngcủatrẻcon-

đảngpháiBảoHoànghồi1814đeochoôngliêntiếptấtcảnhữngmặtnạghê

gớm từ kinh khủng nhưng lớn lao đến ghê gớm mà lố bịch, từ bạo chúa

Tibèređếnconngoáoộp.Nhưvậy,khinóiđếnBonaparte,ngườitacóthể

thahồoánkhóchaylàphìcườiquýhồlàvẫncămthù.Từtrướcđếnbâygiờ

về“conngườiấy”-ngườitavẫngọiBonapartenhưthế-Mariuskhôngcóý

kiếnnàokhác.Nhữngthànhkiếnấyđãgắnliềnvớicáibảntínhkiênnghị

củaanh.ỞtronganhcómộtchúbécứngđầuoánghétNapoléon.Tấtcảtấm

mànđentốibaophủNapoléontrướcmắtMariustandầnkhiMariusđọclịch

sử,nhấtlàkhinghiêncứucácsửliệu.Anhthoángthấymộtcáigìvĩđạivà

ngờngợrằnganhđãnhậnđịnhsailầmvềBonapartecũngnhưvềmọiviệc

khác.Mỗingàyanhnhìnrõhơn,anhleodầndầnnhữngbậcthangtintưởng.

Lúcđầucònhầunhưmiễncưỡng,rồisaukhisaysưanhưbịthuhútcámdỗ

khôngsứcnàocưỡnglạiđược.Nhữngbậcthangđầucòntốităm,nhữngbậc

thangtiếptheonhờánhsángvàcuốicùnglànhữngbậcthangsángrực,huy

hoàngcủalònghưngphấn.

Mộtđêm,anhngồimộtmìnhtronggianphòngnhỏsátmáinhà.Ngọn

nếnđangcháy,anhtìkhuỷutayxuốngbànđọcsáchbêncạnhcửasổ.Không

giantừbênngoàilanvàotrongtưtưởnganhlàmanhnghĩvơvẩnliênmiên.

Quangcảnhđêmtốilạlùngthay,nhữngtiếngrầmrìkhôngbiếttừđâu,rộn

đến,trêntrờisaoThiênVươngđỏrựcnhưcụcthanhồng,saoThiênVương

mộtnghìnhaitrămlầntohơntráiđất,đêmtốiđen,saolấplánh,thậtlàhùng

vĩ.

Mariusđọc những tập kỷ yếu củaĐạiQuân, những đoạn hùng caviết

ngay trên chiến trường; thỉnh thoảng anh đọc thấy tên cha anh, còn tên

HoàngĐếthìluônluôntrởlạitrênmặtgiấy.TấtcảthờikỳĐếChếvĩđại

hiểnhiện,anhthấynhưcảngọnnướcthủytriềudânglêntronglònganh,anh

thấyhìnhnhưchaanhđôilúclướtquabênanhnhưngọngióvàtiếngnói

chaanhvẳngbêntai.Dầndầnanhtrởnênkháclạ.Anhtưởngnghetiếng

trống trận, tiếng đại bác, tiếng kèn, tiếng bước chân nhịp nhàng của từng

đoànquân,tiếngvóngựaphixaxacủacácđoànkỵbinh;thỉnhthoảnganh

ngướcmắtlêntrờinhìn,nhữngchùmsaokhổnglồchóisángtrongcaothẳm

vôtận,rồimắtanhnhìnxuốngsáchvàởđâyanhlạithấynhữngsựviệcvĩ

đạibiếnchuyểnrầmrầm.Tráitimanhthắtlại.Ngườianhrunlên,ngấtngây,

hồihộphứngkhởi,rồibỗngnhiên,khônghiểuvìsao,dướiáplựcgì,anh

đứngnhổmlên,giơhaicánhtayrangoàicửasổ,nhìnchằmchằmvàobóng

đêmyênlặng,vùngđentốikhôngcùng,cõimênhmôngvôtậnvàthétto

lên:“HoàngĐếmuônnăm!"

Từgiờphútấy,tấtcảđãrõrệt:ConyêutinhđảoCorse,têncướpngôi,

tênbạochúa,conquáivậtloạnluânvớiđứaemnó,thằnghềđihọcTalma,

kẻđầuđộcnhândânJaffa,conhổ,tênBuonaparté,tấtcảtanbiếnvàđược

thaythếtrongtríóccủaanhbằngmộthàoquangmờảo,rựcrỡ,vớitrênđỉnh

cao không tới cái bóng ma mờ cẩm thạch của vị Hoàng Đế tướng quân.

HoàngĐế,đốivớichaanh,mớilàngườichỉhuyrấtthânyêumàquânsĩ

kínhphục vàsẵnsàng hysinhvì Người.ĐốivớiMariusthìcònhơnthế.

HoàngĐếlàngườixâydựngcáihệcủanướcPháp,tiếptụccáihệLaMãđể

thốngtrịhoàncầu,làvịkiếntrúcsưkỳdiệucủamộtcuộcsụpđổ,làngười

tiếpnốiCharlemagne,LouisXI,HenriIV,Richelieu,LouisXIVvàỦyBan

CứuQuốc.Cũngcóvếtbẩn,cũngcólầmlỗi,cótộiácnữa,nghĩalàvẫnlà

conngười;nhưnglầmlỗimàuynghiêm,vếtbẩnmàchóingời,tộiácmàoai

hùng.Ônglàconngườitiềnđịnh,đãbắtbuộccácquốcgiaphảigọinước

Pháp là: Đại cườngquốc. Còn hơn nữa, ông là hiệnthân của nước Pháp,

chinhphụccảChâuÂubằnglưỡikiếmcầmtrongtayvàcảloàingườibằng

ánhsángôngchiếurọi.BonaparteđốivớiMariuslàbóngsángngờisẽđứng

lên trấn giữ biên giới, bảo vệ tương lai. Chuyên chế đấy, nhưng độc tài,

chuyênchếbắtnguồntừmộtchếđộCộngHòavàtómtắtmộtcuộcCách

Mạng.Đốivớianh,Napoléontrởthànhconngườicủanhândân,nhưJésus

ChristlàconngườicủaChúa.

Nhưmọitínđồmớitinđạo,sựgiácngộcủaanhlàmchoanhsaysưa,anh

laomìnhvàotintưởngvàanhđiquáxa.Bảntínhcủaanhnhưvậy,đãlao

xuốngmộtcáidốc,anhkhôngkìmđượcđànữa.Cáicuồngtínởlưỡigươm

lôicuốnanhvàlàmchothêmphứctạpcáinhiệttìnhvìlýtưởng.Anhkhông

nhậnrarằnganhđangsùngbáilẫnlộncảthiêntàivàbạolực,nghĩalàanh

sùngbáimộtbênlàcáithầnthánh,mộtbênlàcáigìthúvật.Từcáisailầm

nọanhrơivàocáisailầmkiavềnhiềuphươngdiện.Anhhoannghênhtất

cả.Trênconđườngđitớichânlýcũngcóthểgặpsailầm.Lòngtintưởng

quámạnhcủaanhlàmchoanhđãtinlàtintoànbộ.Trênconđườngmớilúc

phêphánnhững sai lầm củachếđộQuânChủ cũng như lúcđánhgiácái

oanhliệtcủaNapoléon,anhkhôngkểgìđếnnhữngtrườnghợpgiảmkhinh.

Dùsaoanhđãđượcmộtbướcvĩđại.Ởnămthángmàngàytrướcanh

thấychếđộQuânChủsụpđổ,thìngàynayanhthấynướcPhápmớixuất

hiện.Phươnghướngcủaanhđãthayđổihẳn,trướclàphíamặttrờilặn,bây

giờlàphíamặttrờimọc.Anhđãquayhẳnmặtlại.

NhữngcuộcCáchMạngxảyratrongtưtưởnganh,giađìnhanhkhônghề

biếttới.Trongsựcảitạohuyềnbíấy,khianhđãtrúthẳncáidaBảoHoàng,

cựcđoan,quýphái,khianhđãtrởthànhhoàntoànCáchMạng,dânchủtriệt

đểvàgầnnhưCộngHòa,anhđếnmộtcửahiệukhắcchữởphốOrfèvres

trênbờsôngvàđặtmộttrămtấmthiếpmangdanhhiệu:“NamTướcMarius

Pontmercy".Đócũngchỉlàkếtquảtấtnhiêncủasựthayđổitrongtâmtư

anh, sự thay đổi diễn biến chung quanh một điểm trung tâm: Cha anh.

Nhưnganhchẳngquenthuộcai,chẳngcóthểđưachobấtcứngườigáccổng

nàonênanhđànhbỏnhữngtấmdanhthiếpấyvàotrongtúi.

Mộtkếtquảkháccũngtấtnhiênlàanhcànggầncha,cànggần những

điềumàvìđóchaanhđãchiếnđấuhaimươilămnăm,anhlạicàngxaông

anh.ChúngtađãbiếttừtrướctínhtìnhcủalãoGillenormandkhônghợpvới

anh.Cónhữnglủngcủnggiữamộtthanhniênnghiêmnghịvàmộtônggià

phấtphơ.CáivuinhộncủaGérontelàmchướngtaigaimắtcáiubuồncủa

Werther.

[170]

 Khi còn chung xu hướng chính trị, chung tư tưởng, Marius

cùnglãoGillenormandgặpnhaunhưcùngđitrênmộtcáicầu.Khicáicầu

đóđổ,vựcthẳmngăncáchhaingười.ThêmvàođấyMariushếtsức căm

phẫnkhinghĩrằngchínhlãoGillenormandđãvìnhữnglýdonguxuẩndứt

tìnhchaconanh,làmchochamấtcon,conmấtcha.

Kínhyêuchaquá,anhdầndầnđiđếnchỗgầnnhưcămghétông.Nhưng

bềngoàivẫnkhôngaithấygì.Mariuschỉcàngngàycàngthêmlạlùng.Bữa

ănthìítnói,ngoàihaibữaănítkhiởnhà.Khidìanhtráchanh,anhtrảlời

dịudàngvàviệncớbậnhọc,đinghegiảng,họcthi,nghethuyếttrình…Ông

anhthìvẫnđinhninhchẩnđoán:“Mêgái,tabiếttỏngrồi".

ThỉnhthoảngMariuslạiđivắng.

“Nóđiđâuthếnhỉ?"-Bàdìthắcmắcnhưvậy.

Mộtlần,cũngtrongmộtcuộcđivắngngắnngàynhưvậy,theolờitrối

củachaanh,anhđếnMontfermeiltìmngườiđộiWaterlootứclàngườichủ

quánThénardier.NhưngThénardiervỡnợ,hàngquánđóngcửa,khôngai

biếtvếttíchhắnởđâunữa.LầnđitìmThénardierấy,Mariusvắngnhàbốn

hôm.

ÔnggiàGillenormandbảo:

—Thằngbéchịukhóchạythật!

Ởnhàcũngthấyhìnhnhưanhđeotrênngực,bêntrongáochemisemột

vậtnhỏgìbuộcvàomộtsợibăngđen.

VII

CHIẾCVÁYNÀOĐÂY?

Chúngtađãnóiđếnmộtviênsĩquankỵbinh.Đấylàmộtngườicháuhọ

bênnộicủalãoGillenormand,hàngchắt.Ngườithanhniênấysốngxagia

đình,ởngaytrongdoanhtrại.TrungúyThéoduleGillenormandquảlàmột

sĩquanxinhxắn:Ngườithonthonnhưcongái,hắncómộtcáikiểukéolê

thêthanhgươmnhưngườichiếnthắng,râumépvểnhlên.HắnrấtítvềParis

nênMariuschưagặphắnbaogiờ.Haichúcháuhọấychỉbiếttênnhauthôi.

ThéodulelàcháucưngcủabàcôGillenormand,hìnhnhưchúngtôiđãnói;

bàấyítgặphắnvìvậynêncàngyêu;khôngnănggặpngườithìdễtưởng

ngườitacóđủthứưuđiểm.

Mộtbuổisáng,bàGillenormandvề phòng riêng, rất xúc động tuy xưa

naybàbìnhthản.Mariuslạivừaxinphépôngđivắngítngàyvàxinđingay

buổichiềuhômấy.

—Đượccứđi.

LãoGillenormandđãtrảlờinhưvậyvànhướngđôilôngmàynghĩthầm:

“Ấynólạingủlanglầnnữa!"

BàGillenormandrấtthắcmắc,bàvừalêncầuthangđểvềbuồngmình,

vừađặtcáichấmthan:“Quáquắtthật!”Rồilạicáichấmhỏi:“Nóđiđâumới

đượcchứ?”Bàphỏngđoánmộtmốitìnhcólẽbấtchính,mộtngườiđànbà

trongbóngtối,mộtcuộchẹnhò,mộtsựbímậtvàbàcũnglấylàmthíchthú

muốnchĩađôimụckỉnhcủabàvàođó.Thưởngthứcmộtbímậtcũngthích

nhưbiếttrướctiênmộtviệctaitiếng.Nhữngtâmhồnhiềnđứckhôngghét

nhữngchuyệnấy.Sùngđạothìsùngđạo,nhưngngườitavẫnthầmkínham

biếtnhữngvụtaitiếngcàndỡ.BàGillenormandđangthèmmuốnbiếtmột

chuyệnbímật.

Đểkhuâykhỏamốithèmkhátbấtthườngđó,bàtađemcuộnsợirathêu

nhữngkiểuthêuthờiĐếChếvàQuânChủPhụcHưng,thêurấtnhiềunhững

chiếcbánhxe.Bàđangmiễncườnglàmcáiviệcbấtđắcdĩấythìbỗngnhiên

cửamở.Bàngướcmũilên.TrungúyThéoduleđứngtrướcmặtbàvàchào

lốinhàbinh.Bàreolênsungsướng.Bàgià,bàkhắckhổ,bàngoanđạo,bàlà

bàcô,nhưngthấymộtsĩquantraitrẻvàophòngmình,bàcũngthích.Bà

reo:

—CháuThéodulevềđấyà?

—Cháuđiquathôicôạ.

—Hôncôđichứ!

—Đây.

Théoduleômhônbàcô.Bàcôđiraphíangăntủcon,mởtủ.

—Cháuởđâyhếttuầnchứ?

—Thưacô,chiềunaycháuphảiđingay.

—Khôngđược!

—Phảivậy,nhưtoánấy.

—CháuThéodule,côvancháu!Ởlạiđây.

—Lòngthìmuốnở,nhưngkỷluậtkhôngchophép.Chuyệndễhiểuthôi.

ChúngcháuphảichuyểndoanhtrạitừMelunnayđếnGaillon.Phảiđiqua

Paris.Cháunghĩ:Taphảitạtvàothămcôtađã.

—Nàođểthưởngcôngkhócủacháuđây.

CôdívàotaycháumườiđồngLouis.Théodulebảo:

—Côngkhógìđâu,côyêuquý,côđịnhnóicáithúđếnthămcôđấyà?

Théoduleôm hôncôlần nữa;bàcô khoankhoáibị cáiquânhàm sướt

chútítdacổ.

—Cháucóđingựacùngvớitrungđoànkhông?

—Khôngcôạ.Cháuđịnhthămcô,cháucógiấyphépriêng.Hầungựa

củacháudắtngựađi.Cháuđixehàng.Ànhânnóixehàng,cháuhỏicôcái

này.

—Cáigìcháu?

—ThếchúMariusPontmercycũngđixaà!

—Saocháubiết?

BàGillenormandbỗngnhưđượcgãivàochỗngứacủamình.

—LúcđếnParis,cháuđithẳngratrạmxengựađểgiữchỗ.

—Thếnào?

—Đãcóngườigiữmộtchỗởdãytrênrồi.Cháuthấyghitêntrêngiấy.

—Têngì?

—MariusPontmercy.

Bàcôkêulên:

—Thằnghư!Thằngchúcủacháukhôngnếtnađứngđắnnhưcháuđâu.

Hừ,ngủđêmtrênxengựa.

—Cháucũngngủđêmtrênxe.

—Cháuthìvìnhiệmvụ,hắnthìvìlêulổngbừabãi.

—Gớm!

Lúcnàymộtbiếncốđãxảyra,côGillenormandđãnghĩđượcmộtđiều-

nếulàđànôngthìbàđãvỗtrán-bàgọiThéodule:

—Cháucóbiếtlàchúcháukhôngbiếtmặtcháukhông?

—Không.Cháuthìcháuđãthấymặtchúấy,nhưngchúấythìchưabao

giờthèmnhìncháu.

—Thếlàhaichúcháucùngđimộtchuyếnxeà?

—Chúấyngồighếtrên,cháungồitrongxe.

—Xeđiđâu?

—ĐếnAndelys.

—Mariusđếnđóà?

— Trừ phi chú ấy cũng xuống giữa đường như cháu. Cháu thì đến

VernoncháuxuốngđểđápxethưđiGaillon.CháuchẳngbiếtMariusđiđâu.

—Marius!Cáitêngìmàxấuthế.AilạigàndởđặttênnólàMarius.Còn

cháuthìtêncháulàThéodulehaybaonhiêuchứ.

—CháulạithíchtênlàAlfred.

—NàycháuThéodule.

—Cháungheđây,gìthếcô?

—Đểýnghenhé!

—Cháuđểý.

—Chúýchưa?

—Chúý.

—Mariusbỏnhàluôn.

—Hừ!Hừ!

—Hắnđixa.

—À,à!

—Hắnngủlang.

—Ồ!ồ!

—Hừ!Cóđiềugìámmuộiđây,cômuốnbiếtrõ.

Théoduletrảlờimộtcáchbìnhtĩnhnhưmộtngườitừngtrải:

—Lạiváyngắnváydàinàođâythôi.

Vàvớinụcườinửanạcnửamỡ,tỏralàanhtabiếtthừarồi:

—Mộtcôgáitơ.

—Hẳnthếrồi.

BàcôtưởngnghethấyônglãoGillenormandnói.Ôngvàcháucùngnói:

“Mộtcôgáitơ",vớimộtgiọngnhưnhau,chonênbàlạicàngthêmtinchắc.

Cônóitiếp:

—Cháuhãy làm vui lòng ôngvàcô,giúp cô việc này. Cháutheodõi

Marius,Marius khôngbiếtmặtcháu,càngdễtheo.Chắchắncócô ả nào

đấy,cháucốxemlàai,cháuviếtthưkểchuyệnchocô.Ôngcũngthíchbiết

chuyệnấylắm.

Théodulekhônglấylàm thích thú lắm vớicáiviệcdothámấy, nhưng

mườiđồngLouisđãquyếnrũanh,anhhyvọngcóthểcónhữngkhoảntiếp

theo.Anhnhậnlờivànói:

—Cháusẵnsànglàmvuilòngcô.

Vàanhtựbảo:“Thếlàmìnhthànhbảomẫu".

[171]

BàGillenormandômhôncháu:

—ChắcchắnThéodulethìchẳngbaogiờbừabãinhưthế.Cháutôntrọng

kỷ luật, cháu phục tùng lệnh trên, cháu tôi là người thận trọng, có trách

nhiệm,chắccháuchẳngbaogiờbỏnhàđivớimộtảnào.

Théodulenhănnhởđắcý như tên tướng cướp Cartouche được khen là

ngườilươngthiện.

ChiềucáihômThéodulevàbàGillenormandgặpnhauấy,Mariuslênxe,

khôngmộtchútnghingờcóngườitheodõimình.Cònngườicónhiệmvụ

theodõi,thìviệcđầutiênsaukhilênxelàngủkhì.Giấcngủrấtngonlành

đầyđủnhưngườicónhiệmvụngủ.AnhcanhgácArgusnàyngáycảđêm.

Sángtinhsương,ngườiláixehôto:

—Vernon.TrạmVernon.AiđiVernonthìmờixuống.

TrungúyThéodulebừngtỉnhgiấcvàcàunhàu,cònngáingủ:

—Đượcrồi,tôixuốngđây.

Rồitrínhớdầndầntrởlại,khitỉnhngủ,hắnnghĩđếncôhắn,mườiđồng

LouisvànhiệmvụtườngthuậtlạihànhtungcủaMarius.Hắnbậtcười:“Có

lẽhắnkhôngcònởtrênxenữa".Hắnvừacàilạicúcáoquânphụcvừanghĩ

thầm: “Có lẽ hắn đã xuống Poissy, hoặc xuống Triel; nếu không xuống

MeulanthìcóthểđãxuốngởMantes,haynếukhôngthếthìphảixuốngở

Rolleboise,haylàđitớiParisrồihoặcrẽtaytráivềÉvreuxhaytayphảivề

LaRocheGuyon.Côơi!Côđuổitheohắnvật.Viếtcáiquáigìvềchobàgià

nhỉ?"

Lúcbấy giờ,ởtrong hòmxenhìnqua khungkính,Théodule thấymột

quầnđenbướctừ trên ghế đằng trước xuống xe, Théodulenóimộtmình:

“HaylàMarius?"

ĐúnglàMariusthật.

Mộtngườiđànbànhàquêbénhỏ,đứngbêncạnhxe,xenvàogiữanhững

conngựavàngườiđánhxe,đangmờikháchmuahoa.Chịrao:

—Mờiquývịmuahoatặngcácbà,nào!

Mariusđếnbênchị,chọnnhữngbônghoađẹpnhất.Théodulethấyvậy

nhảyphắttừtrênxexuốngvànói:“Thếnàythìcũngđángchúýthật.Hắn

tặngnhữngbônghoađẹpấychoai?Chắclàcôảphảiđẹplắmmớixứngvới

bóhoaquýkia.Taphảixemmặtcôảmớiđược".

BâygiờthìkhônglàmtheoủynhiệmnữamàchínhThéodulecũngtòmò

muốnbiếtnhưconchósănkhôngsănchochủmàsănchomình.Théodule

theodõiMarius.

MariusthìkhôngđểýgìđếnThéodule.Nhữngthiếuphụlịchsựtrênxe

bước xuống, Marius chẳngđể ý đếnai, hình như anh không nhìn thấygì

chungquanhmình.

Théodulenghĩ:“Saymêđếnthếthìthôi!"

Mariusđithẳngvềphíanhàthờ.

Théodulenghĩ:“Đúnglắm!Nhàthờ,phảirồi.Cuộcgặpgỡmàcóthêm

chútkinhkệthìthậtlàthúvị.Chẳnggìđẹpbằngmộtkhóemắtđưatìnhqua

cửaChúa".

Đếnnhàthờ,Mariuskhôngvào,quayvềcuốinhàthờ,rồibiếnmấtsau

mộtgóctườngbên.

Théodulenói:“Hẹnnhauởngoàinhàthờ.Nàotađixemmặtcôả".

Rồi anh rón rén đi về góc tường chỗ Marius ngoặt. Đến đó Théodule

dừnglạisửngsốt:Mariusđangquỳtrênđámcỏ,trướcmộtnấmmộ,haitay

ômtrán.Anhđãrắcnhữngcánhhoatrênmộ.Ởđầunấmmộ,chỗđấtđắp

nhôlên,chỗđầungườichết,cómộtchiếcthậptựgỗsơnđenvớimấychữ

trắng:ĐạitáNamTướcPontmercy.

NghetiếngMariuskhócnứcnở.

Côgáitơấyhóaralàmộtnấmmồ.

VIII

CẨMTHẠCHCHỌIHOACƯƠNG

Lần đầu tiên khi rời khỏi Paris, Marius cũng đã đến đây. Mỗi lần lão

Gillenormandbảo:“Thằngnhãilạingủlang”,thìđúnglàMariusđếnđó.

TrungúyThéodulengẩnngơkhibấtngờchạmtránmộtnấmmồ.Anhcó

mộtcảmgiácbựcbộilạlùng,khôngsaophântíchđược:Lòngtônkínhmột

nấmmồxenlẫnlòngtônkínhmộtđạitá.Théodulerútlui,đểlạiMariusmột

mìnhtrongnghĩađịa,anhlùiranhưtheomộtquânlệnh.Cáichếthiệnlên

vớinhữnglonđạitá,anhchàogầnnhưtheokiểunhàbinh.Khôngbiếtviết

gìchobàcônênanhkhôngviếtthưnữavàcâuchuyệnThéoduletheodõi

mốitìnhcủaMariussẽimlìmkhôngtămhơigìnếukhôngcómộtviệcngẫu

nhiênkháctheomộtsựxếpđặthuyềnbíđãxảyraởParisnhưlàmộttiếng

dộicủacâuchuyệnởVernon.

Bangàysau,MariusởVernontrởvềParis,sángsớmanhvềnhàông.Sau

haiđêmtrênxengựakhôngngủanhthấycầnphảiđibơimộtgiờchotươi

tỉnhlạinênvộivềphòng,cởiáongoàiđiđường,bỏcáidâyđenquàngởcổ

vàcộivàngđitắm.

LãoGillenormanddậyrấtsớm,nhưcácônggiàmạnhkhỏe;nghetiếng

Mariusvề,vớitấtcảcáisứcgiàcủalão,lãovộivàngleorấtnhanhcầuthang

lênphòngMariusởsátmáinhàđểhôncháuvàhỏixemnóởđâuvề.Nhưng

anh chàng trai trẻ xuống thang nhanh hơn là ông già leo lên, khi lão

GillenormandvàophòngthìMariuskhôngcònđấynữa.

Giườngvẫnnguyênnếp,trêngiườngsờsờcáiáongoàivàcáidâyđeocổ.

—Thếnàycànghay.

Lão Gillenormand nói thế và một lát sau, lão vào phòng khách; cô

Gillenormandđãngồiđó,đangthêunhữngbánhxeđộcmã.

Lãovàophònghớnhở,thắnglợi.Mộttaycầmcáiáo,mộttaycầmsợi

dâyđeocổvànóito.

—Thắnglợirồi!Bímậtsắpkhámpháđây.Kínđáotinhvigìrồitacũng

biết,xemnóbữabãinhưthếnào,cáithằngnhãitâmngẩmnày.Tađanglật

mộtcuốntiểuthuyếtđây!Tacóchândungđây!

Chiếcdâyđeocổcóbuộcmộtcáihộpxinhxinhbọcdađennhưlàmột

cáihuychương.Ônglãogiàcầmcáihộp,ngắmnghíamộtlúcvớicáikhoái

trá,cáisaysưavàcáitứctốicủamộtngườiđóibụng,nhìnthấydiễuqua

trướcmặtmộtmâmcơmngonlànhnhưngkhôngphảidànhchomình.

—Chắcđâylàmộtcáiảnh.Cáimónnàythìlãobiết.Chúngthườngâu

yếmđeotrêntráitim.Lũấydạilắm!Chắclàmộtcôảnhàquêtrôngmà

rùngmình,cáibọnthanhniênngàynaychẳngcònbiếtđẹplàgì.

—Bốmởxemnào!

Bấmmộtcáichốtlòxothìnắphộpmởra,nhưngchỉthấymộtmảnhgiấy

gấpcẩnthận.

LãoGillenormandbậtcườinói:

—Củachịgửichoanhđây.Lãobiếtthóprồi,mộtmảnhthưtình.

—À,đọcxemnào,-bàcônói.

BàGillenormandmiệngnói,tayđeokínhlênmặt,cảhaingườimởmảnh

giấyravàđọc:

«“Gửichocontôi!

Hoàng Đế đã phong tước nam cho ta trên chiến trường

Waterloo.VìchínhquyềnPhụcHưngkhôngnhậncáitướcvịmàta

đãtrảbằngmáucủata,contasẽthừahưởngvàmangcáichức

tướcấy.Chắchẳnlàcontasẽxứngđáng…”»

SựxúcđộngcủachaconlãoGillenormandthựckhôngsaotảđược.Họ

thấylạnhtoátngườinhưmắcphảilãnhkhítừmộtchiếcđầulâuthổiđến.

Haibốconkhôngnóimộtlời.NhưnglãoGillenormandnóithầmmộtmình:

—Chữviếtcủatênđaophủ.

BàGillenormandthìlậtđilậtlạimảnhgiấy,mânmêmãirồilạiđểvào

tronghộp.

Cũnglúcấymộtgóivuôngbọcgiấymàuxanhởtrongtúiáongoàirơira.

BàGillenormandnhặtlấymởraxem.Đâylàgóidanhthiếpmộttrămchiếc

củaMarius.Bàđưamộtchiếcchobố.LãoGillenormandđọcthấymấychữ:

“NamTướcMariusPontmercy”.

Lãogiàbấmchuông.Nicolettevào.Lãocầmcáidâyđeocổ,cáihộpvà

chiếcáo,némtấtcảxuốngđấtởgiữaphòngkháchvàbảo:

—Mangtrảnhữngthứgiẻnàyđi.

Mộtkhôngkhíyênlặngnặngnềkéodàisuốtmộttiếngđồnghồ.Ônglão

giàvàcôgáiđềungồixuống,xâylưngvàonhau,mỗingườitheođuổiýnghĩ

củamình,nhưngnócólẽcùngmộttâmtư.CuốicùngcôGillenormandnói:

—Đẹpchưa?

Mấy phút sau Marius vào. Anh vừa tắm về. Chưa bước qua bậc cửa

buồnganhđãthấyônganhcầmmộtcáidanhthiếpcủaanh;thấyanh,lão

Gillenormandcườigằnmànóivớicáidángtrịchthượngcủangườitưsản

thườngtrấnápđượcngườita:

—Hừ,hừ,hừ,hừ!CậucảbâygiờlàNamTướcrồi.Tôichúcmừngcậu

nhé.Thếlànghĩagì?

Mariushơiđỏmặt:

—Thếnghĩalàtôilàconchatôi.

LãoGillenormandkhôngcườinữa,quátlên:

—Chamàylàtao!

Mariusnóitiếpýanh,mắtnhìnxuống,vẻnghiêmnghị:

—Chatôilàmộtngườitầmthườngnhưnganhdũngđãphụngsựmột

cáchvinhquangchếđộCộngHòavànướcPháp,làmộtnhânvậtlớnlao

trongcáilịchsửlớnlaonhấtmàloàingườiđãlàmnên,đãsốngmộtphầntư

thếkỷtrênchiếntrường,banngàydướilànmưađạn,banđêmtrênbãituyết,

trongvũngbùn,dướitrờimưa,đãgiậthailácờcủađịch,đãnhậnhaimươi

vếtthương,đãchếttronglãngquên,trongruồngbỏvàchỉcómộtkhuyết

điểmlàđãquáyêuhaikẻvongân:TổQuốcvàtôi.

Thật quá sức chịu đựng của lão Gillenormand. Khi nghe chữ “chế độ

CộngHòa",lão đã đứng dậy, nóivùnglênthìđúng hơn. Mỗi lờinóicủa

Mariusquấtvàomặtlãonhưnhữngluồnggiótrongốngbễlòrènthổivào

đốngthanhồng.Mặtlãolúcđầusầmtối,sauđỏhồngrồiđỏnhưgấc,rồiđỏ

rựclên.

Lãogàothét:

— Marius! Thằng trời đánh. Tao không biết cha mày là ai, tao không

muốnbiết,taokhôngthèmbiết,taochỉbiếtlàcảcáibọnấyđềulàđồkhốn

nạn,đồkhốdây,đồsátnhân,đồmũđỏ,đồăncắp.Tấtcả,tấtcả,taochả

thèm biết riêng đứa nào, tất cả, nghe chưa, Marius! Mày biết không! Cái

NamTướccủamàynhưchiếcdépcủataoấy.Tấtcảđềulàbọnkẻcướpđã

theoRobespierre,nhữngquânlụclâmđãtheoBuonaparté,

[172]

tấtcảlàmột

lũphảnnghịchđãphảnbội,phảnbội,phảnbội,nghechưa!Phảnbộiđức

vuachínhthống;tấtcảđềulànhữngquânhènnhátđãchạytrốntrướcquân

PhổvàquânAnhởWaterloo.Đó,đó,tabiếtrõnhưthếđó.Nếungàicha

màycũngởtrongđámấy,thì-taocóbiếtđâu!-Thìcũngbuồnđấy,nhưng

kệkiếpmày.Hânhạnhthưangài!

ĐếnlượtMariuslàhònthanđỏ,màlãoGillenormandlàcáiốngbễ.Cả

người anh run lên, anh không biết sẽ làm gì, đầu anh bốc nóng, anh như

ngườiLinhMục thấy người ta ném tất cả bánh thánhcủa mìnhđi,người

Fakirthấyngườitanhổvàothầntượngcủamình.Khôngthểđểchongười

vôtộivạnóinhữnglờinhưvậytrướcmặtanh.Nhưnglàmthếnào?Người

thóamạchaanh,lạilàônganh.Làmthếnàođểtrảthùchochamàkhông

xúcphạmđếnông?Khôngthểthóamạôngmàcũngkhôngthểkhôngtrảthù

chocha.Mộtbênlàmộtnấmmồthiêng,mộtbênlàmộtmáitócbạc.Một

hồilâu,anhnhưsaylảođảo,đầuócquaycuồng,rồianhngướcmắt,nhìn

thẳngvàomặtôngvàthétlênnhưsấm:

—ĐảđảobọnBourbons,đảđảoconlợnỷLouisXVIII!

LouisXVIIIđãchếtđượcbốnnăm,nhưngđiềuđókhôngquantrọng.

Mặtlãogiàđươngđỏtía,bỗngtrắngnhợtđinhưmáitóclão.Lãoquay

lạitrướcmộtphotượngbánthâncủaQuậnCôngBerryđểtrênbệlòsưởivà

cúirạpđầuchàomộtcáchđặcbiệttrịnhtrọng.Rồilãođilạihailần,chậm

bước,imlặng,từlòsưởiracửasổ,rồitừcửasổvềlòsưởi,suốtcảgian

buồng,bướcnặngchìnhchịch,sânbuồngkêurăngrắcnhưdướinhữnggót

châncủamộttượngđá.Lầnthứhailãonghiêngđầuvềphíacongái,bàcon

gáiyênlặng,ngơngácnhưmộtconchiêngiàtrướccảnhxungđộtấy.Lão

cườimộtcáchkhábìnhtĩnhvànói:

—MộtvịNamTướcnhưngàiđóvàmộtanhtưsảnnhưtôikhôngthể

cùngsốngvớinhautrongmộtnhà.

Rồiđứngthẳngngườilên,runcầmcập,mặttáimét,dữdội,lãochỉthẳng

tayvàoMariusquát:

—Bước!

Mariusbỏnhàđi.NgàyhômsaulãoGillenormandbảobàcongái:

—Cứsáuthángmột,bàgửisáumươipistoleschothằngkhátmáuấyvà

đừngbaogiờnóichuyệnnóvớitôi.

Mốigiậncònsôisụcmãi,khônglàmsaotiêuhết,trongsuốthơnbatháng

lãovẫncứgọicôcongáilàbà.

VềphầnMarius,anhrađicămphẫn.Cómộtviệcxảyracànglàmanh

cămphẫnthêm.Thườngthườngcónhữngviệckhótránhlàmchocáctấnbi

kịchgiađìnhtrởnênbiđátthêm.Vìnhữngviệcấy,ngườitacónhiềucớđể

giận nhau hơn, tuy rằng lỗi của mỗi người không có gì nặng hơn. Mụ

Nicolettekhitheolệnhchủmangvộinhững“thứgiẻ”củaMariusvàobuồng

anh, đã vô tình đánh rơi cái hộp da con đựng mảnh giấy của đại tá

Pontmercy,cólẽđánhrơitrêncầuthanglêngácxép,chỗđórấttối.Cáihộp

vàmảnhgiấyấymấthẳn.Mariusđinhninhrằng“ôngGillenormand”-từ

hômấyanhchỉgọilãonhưthếthôi-đãvứtcáichúcthưcủachaanhvào

bếplửa.Anhvẫnthuộclòngnhữnglờidichúcấy,nghĩalàlờidichúcấy

khôngmất.Nhưngmảnhgiấy,búttíchcủachaanh,cáikỷniệmthiêngliêng

ấy,tấtcảtráitimanh,ngườitađemlàmgìrồi?

Mariusrađichẳngbảoailàanhđiđâu,màcũngkhôngbiếtmìnhsẽđi

đâu,trongtúichỉcóbamươifrancs,mộtchiếcđồnghồvàvàicáiquầnáo

trongmộtcáitúi.Anhlênmộtchiếcxengựa,thuêgiờvàđiliềutớixómLa

Tinh.

Mariussẽrasao?

QUYỂNIV

NHỮNGNGƯỜIBẠNCỦANHÓMABC

I

MỘTNHÓMSUÝTCÓTÊNTUỔITRONGLỊCH

SỬ

Thờikỳấy,bềngoàicóvẻbìnhthản,cómộtluồngCáchMạngchuyển

qua.Nhữngluồnggiótừthời89và92

[173]

xaxôiđãtrởvề,phảngphấttrong

khôngkhí.Cóthểnóilớpthanhniênhìnhnhưđanglộtxác.Thờigiantrôi

qua,conngườithayđổi,màkhôngngờlàmìnhthayđổi.Cáikimchạytrên

mặtđồnghồcũngchạycảtronglòngngười.Mỗingườiđềutiếnbước.Bọn

BảoHoàngtrởthànhtựdo,bọntựdothànhdânchủ.

Thậtnhưmộtngọnnướcthủytriềudânglênkèmtheonghìnngọntriều

xuốngnhỏnhỏ.Tínhchấtcủatriềuxuốnglànhàotrộn;dođócónhữnghỗn

hợprấtkỳdịvềxuhướng:NgườitavừatônsùngNapoléonvừatônsùngtự

do.Chúngtôikểlịchsửthôi.Nhữngthứấylànhữngảoảnhcủathờiđại.Dư

luận đang chuyển qua nhiều giai đoạn; có chủ nghĩa Bảo Hoàng kiểu

Voltaire, một thứ xu hướng lạ lùng, thì thứ chủ nghĩa tự do sùng bái

Bonapartecũngchẳnglấygìlàmkỳdị.

Có những nhóm khác đứng đắn hơn, nhóm này đi sâu vào nguyên lý,

nhómkiachútrọngphápquyền.Ngườitasaymêtưtưởngtuyệtđối,người

tathấytrướcnhữngthựchiệnvôcùngtận.Quanniệmtuyệtđốichínhvìnó

cứngrắn,đẩytưtưởngngườitabayvútlêntrờixanh,lửnglơtrongcõivô

biên.Chẳngcáigìlàmchongườitamơmộngbằngmộtgiáolýtuyệtđối.

Khôngtưởngngàyhômnay,ngàymaisẽthànhxươngthịt.

Nhữngtưtưởngtiếnbộnhưnhữngcáihòmhaiđáy.Mộtcáigìkinkínđe

dọa“trậttựhiệnhành”,cáitrậttựkhảnghivàxảotrá.Dấuhiệurõrệtcủa

CáchMạng.DãtâmthốngtrịchạmtránvớidựđịnhCáchMạngcủanhân

dân,cùngởchỗâmmưulậtđổ.Nhữngcuộcbạođộngđươngthainghénlà

sựtrảlờixứngđángchonhữngâmmưutoanđảochínhcủabọncầmquyền.

ỞnướcPháphồiấychưacónhữngtổchứcbímậtrộnglớnnhưtổchức

TugendbundcủaĐứcvàtổchứcCarbonarismecủaÝ;

[174]

nhưngrảirácmọi

nơi có những cơ sở bí mật đâm chồi nảy nhánh. Ở tỉnh Aix có nhóm

Cougourdeđươngthànhhình;ởParistrongsốnhữngtổchứcloạiấy,cóhội

nhữngngườibạncủaABC.

NhữngngườibạncủaABClàgì?Bềngoàilàmộthộinhằmmụcđích

giáodụcnhiđồng,bêntronglàmộttổchứcđểcảitạoconngười.Họtựnhận

lànhữngngườibạncủaABC,Abaissé

[175]

tứclàngườidân.Họmuốnnâng

ngườidândậy.Mộtcáchchơichữ,nhưngkhôngphảilàmộttròchơiđáng

cười.Cónhữngcáchchơichữ,vềchínhtrị,đôikhirấtquantrọng;thídụ:

«Castratusadcastra»(lạiđiềutớidoanhtrại)đãlàmchoNarsèsthànhmột

đạitướngvà«BarbarietBarbarini»

[176]

và«FuerosyFuegos»(luậtvàlửa)

và«TuesPetrusetsuperhancpetram…»

[177]

NhữngngườibạncủaABCkhôngnhiều.Đâymớichỉlàmộtcáimầmtổ

chứcbímật,cóthểgọilàmộtbè,nếumộtbècũngcóthểtạonênnhữnganh

hùngđược.HọthườnghộihọpởhainơitrongthànhphốParis,gầnkhuchợ,

trongmộttiệmrượutênlàCorinthe,sẽnóiđếnsaunàyvàgầnđềnPanthéon

trongmộttiệmcàphênhỏởquảngtrườngSaintMichel,tiệmcàphêMusain,

bâygiờđãpháhủyrồi;nơihộihọpthứhaigầnkhusinhviên.

NhữngcuộcthảoluậncủanhómbạnABCthườnglàởgianbuồngbên

trongtiệmcàphêMusain.Buồngđó,cáchcửahàngkháxabằngcảmộtcái

hànhlangdài,cóhaicửasổvàmộtcáicầuthangkínđiraphốGrès.Họhút

thuốc, uống rượu, nói cười nhộn nhịp. Họ nói bô bô tất cả mọi chuyện,

nhưnghọthìthầmvớinhaumộtchuyệnriêng.Trêntườngtreomộttấmbản

đồcũnướcPhápthờikỳCộngHòa.Chỉcáiđócũngđủlàmmộttênthámtử

chúý.

PhầnlớnnhữngngườibạncủaABClàsinhviên,đoànkếtmậtthiếtvới

mấyngườithợ.Đâylànhữngnhânvậtchính,mộtphầnnàohọđãtrởthành

những nhân vật lịch sử: Enjolras, Combeferre, Jean Prouvaire, Feuilly,

Courfeyrac,Bahorel,LesglehayLaigle,JolyGrantaire.Bọnthanhniênấy

thânthiếtvớinhaunhưcùngchungmộtgiađình.Tấtcảbọn,trừLaigle,đều

lànhữngngườiMiềnNam.

Thậtlàmộtnhómngườiđặcbiệt.Têntuổihọnayđãtanmờtrongquá

khứ sâu thẳm, nhưng đến đoạn này của tấn bi kịch, thiết tưởng cũng nên

chiếurọimộtchútánhsángđểnhìnthấyrõnhữngnhânvậtthanhniênđó

trướckhihọchìmđắmtrongbóngtốicủamộttấnkịchbihùng.

Enjolrasmàchúngtôinóiđếntrướchết,bạnđọcsaunàysẽhiểuvìsao,là

conmộtvàconnhàgiàu.Enjolraslàmộtthanhniêndễưa,nhưngcũngcó

thểtrởnênđángsợ.Chàngđẹpnhưmộtthiênthần.ĐólàEnjolrasmandã.

Nhìnánhmắttưlựcủachàng,ngườitacóthểtưởngtrongmộtkiếptrước

anhđãtừngtrảiquamộtcuộcđấutranhCáchMạng,đảođiên,nghiêngngửa.

Chàngcómộttruyềnthống,mộtnếpCáchMạngnhưlàđãthựcsựchứng

kiếnCáchMạng.Chàngbiếttấtcảnhữngtiểutiếtcủacáiđạisựấy.Mộttính

cáchvừalàthánhvừalàtướng,khálạlùngđốivớimộtthanhniên.Vừalà

giáosĩ,vừalàchiếnsĩ;trướcmắtlàchiếnsĩcủanềndânchủvượtlêntrên

phongtràohiệnđạilàgiáosĩcủalýtưởng.Conngườimắtsâuthẳm,mimắt

hơiđỏ,môidướidàyvàdễ dàngkhinhmạn,tráncao.Mộtkhuônmặtcó

nhiềutrán,cũngnhưmộtkhungcảnhcónhiềutrời.Cũngnhưmộtsốthanh

niêncủađầuthếkỷnàyvàcuốithếkỷtrước,sớmnổitiếng,chàngrấttrẻ,

tươithắmnhưmộtthiếunữ,tuyrằngcónhữnggiờphútxanhxaotưlự.Đã

trưởngthànhrồinhưngvẫncóvẻtrẻcon.Haimươihaituổicủachàngtưởng

nhưlàmườibảy.Chàngnghiêmnghị,hìnhnhưchàngkhôngbiếtởtrêntrái

đấtnàycómộtsinhvậtgọilàphụnữ.Chàngchỉcómộtsựsaymê:Pháp

quyền;mộttưtưởng:Lậtđổchướngngại.ỞtrênnúiAventin,chàngsẽlà

Gracchus;trongthờikỳQuốcƯớcchàngsẽlàSaintJust.Chàngítngắmhoa

hồng,chàngkhôngbiếtmùaxuân,chàngkhôngnghechimhót.Bộngựctrần

củanàngÉvadnécũngkhônglàmchàngxúcđộnghơnAristogiton;đốivới

chàng,nhưđốivớiHarmodius,hoachỉcótácdụngđểchelưỡigươm.Trong

nhữnggiờphútvuicườichàngcũngvẫnnghiêmnghị.Trướctấtcảcáigì

không phải là chế độ Cộng Hòa, chàng cúi mặt nghiêm trang. Chàng là

ngườitìnhnhânlạnhnhưđácủathầnTựDo.Ngônngữcủachàngnhưcó

hồnthiêngvàrungđộngnhưngônngữmộtthầntụng.Chàngcónhữngphút

giâyđộtngột,mởrộngmênhmôngđôicánh.Khôngmaycôgáinàođếngần

chàng!NếumộtthiếunữlẳnglơcủaquảngtrườngCambraihayphốSaint

JeanDeBeauvais,bắtgặpkhuônmặtmớiratrườngtrunghọcđó,cáilưng

kiếmđồngxinhxắnđó,nhữnghàngmidàihunghungđóvớiđôimắtxanh

lơ,vớimáitócbùphấtphơtrướcgió,vớiđôimáhồngtươi,đôimôitrinh

bạch,hàmrăngngonlành,màđâmrathèmmuốncáibìnhminhấyvàđịnh

lấysắcđẹpcủamìnhthửchàng,tứckhắcmộtcáinhìnlạlùngvàdữtợnsẽ

chỉchocônàngtrôngthấyngaycáivựcchiacáchvàdạychocônàngchớ

lầm tiên đồng lẳng lơ của Beaumarchais với tiên đồng ghê gớm của

Ézéchiel.

BêncạnhEnjolras,đạidiệnchologiquecủaCáchMạng,Combeferrelà

triếtlýcủaCáchMạng.GiữalogiquecủaCáchMạngvàtriếtlýcủaCách

Mạngcócáiđiềukhác nhaulàcáilogiquekiacóthể kếtthúcbằngchiến

tranh,còntriếtlýcủaCáchMạngthìngượclạichỉcóthểdẫntớihòabình.

Combeferre bổ sung và điều chỉnh Enjolras. Combeferre không cao bằng

Enjolrasnhưngrộnghơn.Anhmuốnngườitabồidưỡngchotrítuệnhững

nguyênlýrộngrãicủanhữngýniệmkháiquát.Anhnói:“CáchMạngnhưng

màvăn minh";vàxung quanhcáiđỉnh caochótvót,anhmởrachântrời

xanhrộng.DođómànhữngquanđiểmcủaCombeferrengườitacóthểdễ

dàngđitớiđượcvàthựchiệnđược.CáchMạngvớiCombeferredễthởhơn

làvớiEnjolras.EnjolrasbiểuđạtcáiquyềnthiênphúcủaCáchMạng,còn

Combeferrecáiquyềntựnhiên,ngườithứnhấtgầnvớiRobespierre,người

thứhaisátvớiCombeferre.HơnEnjolras,Combeferresốngcuộcđờicủatất

cảmọingười.Nếuhaingườithanhniênấylưudanhlạiđượccholịchsử,

mộtngườisẽlàchínhnhân,mộtngườisẽlàhiềnnhân.Enjolraskiêncường

hơn,Combeferrenhântừhơn.HomovàVir,

[178]

đúnglàhaichỗkhácnhau

củahaingườiấy.CũngnhưEnjolrasnghiêmnghị,Combeferrehiềndịumột

cáchtựnhiêntheothiêntínhcủamình.Anhưacáitừ“côngdân”,nhưnganh

thíchtừ“conngười”hơn.Anhsẵnsàngnói“Hombre”nhưngườiTâyBan

Nha.Anhđọctấtcảmọithứsách,đixemhát,đinghenhữnglớpgiảngcông

cộng,họclýthuyếtphâncựcánhsángcủaArago,saymênghebàigiảngcủa

GeoffroySaintHilairegiảithíchhaichứcnăngcủađộngmạchcổngoàivà

độngmạchcổtrong:Mộtlàmracáimặtvàmộtlàmrabộóc.Anhtheodõi

thờisựkhoahọctừngbước,đốichiếuSaintSimonvớiFourier,tìmđọcloại

chữtượnghìnhAiCậpcổđại,đậpvỡnhữnghòncuộinhặtđượcvàbànvề

địachấthọc,vẽtheokýứcmộtconngài,vạchranhữngsailầmvềtiếng

PháptrongTừĐiểncủaViệnHànLâm,nghiêncứuPuységurvàDeleuze,

khôngkhẳngđịnhcáigì,kểcảnhữngphépmầucủathánh,khôngphủnhận

cáigìkểcảchuyệnma,giởđọctậpbáoLeMoniteur,suynghĩ.Anhtuyênbố

rằngtươnglaiởtrongtayngườithầygiáovàchúýđếnnhữngvấnđềgiáo

dục.Anhmuốnrằngxãhộiluônluônnângcaotrìnhđộtríthứcvàđạođức,

lưuhànhkhoahọcnhưtiềntệ,làmtưtưởngđượclưuthông,làmtrítuệcủa

thanhniênlớnlên,anhsợrằngsựnghèonànhiệntạicủacácphươngpháp,

sựcùngquẫncủaquanđiểmvănhọcthuhẹptronghaibathếkỷcổđiển,cái

giáođiềutànbạocủanhữngkẻsínhchữgắnnhãnhiệuNhàNước,những

thiênkiếnkinh niên và những nếp bảo thủ,cuốicùngsẽbiến trường học

thànhnhữngbểnuôitraisònhântạo.Anhuyênbác,trongsáng,chínhxác,

báchkhoa,cầncùvàđồngthờimơmộngđếnmức“ảotưởngviễnvông”như

cácbạnanhvẫnnói.Anhtintưởngvàotấtcảnhữngmơmộngấy:Đường

sắt,mổkhôngđau,inhìnhtrongbuồngtối,dùngđiệntruyềntin,điềukhiển

khinhkhícầu.Mặtkhácanhkhôngsợnhữngthànhlũychốnglạiloàingười

dựnglênkhắpnơibởimêtín,bởichuyênchếvàthànhkiến.Anhthuộcsố

nhữngngườitinrằngkhoahọccuốicùngsẽđibọcquanhữngthànhlũyấy.

Enjolras là một chỉ huy, Combeferre là một người hướng đạo. Người ta

muốnlàchiếnhữucủangườinàyvàlàbạnđồnghànhcủangườikia.Không

phảiCombeferrekhôngcókhảnăngchiếnđấu;anhkhôngtừchốivậtlộn

vớichướngngại,đấutranhvớinómãnhliệtvàsôinổi;nhưngdầndầnđem

giáodụcnhữngchânlýcơbảnvàbanhànhnhữngluậtphápthựctế,làmcho

loàingườihòahợpvớisốphậncủahọ,thìCombeferreưathíchhơn.Nếu

phảichọngiữahaithứánhsáng,thìchiềuhướngcủaanhlàchiếurọihơnlà

đốtcháy.Mộtđámcháycóthểtạoramộtbìnhminh,đãđànhrồi,nhưngtại

saokhôngđợimặttrờimọc.Mộtngọnnúilửachiếusáng,nhưngbìnhminh

chiếusángtốthơn.Combeferrecólẽưacáimàutrắngcủacáiđẹphơnlàcái

rựcsángcủaCaoCả.Mộtthứánhsángcókhóimùlàmvẩnđục,mộtsựtiến

bộmuabằngbạolực,chỉthỏamãnmộtnửacáitrítuệđacảmvànghiêmtúc

ấy;mộtdântộctừtrêncaođâmđầuvàochânlý,một93,làmanhhoảngsợ.

Tuyvậytùhãm,động,trệlàmchoanhghêtởmhơn,anhngửithấymùithối

rữachếtchóc.Dẫusaoanhchobọtsủivẫnhơnlàhơithối,anhthíchsuốiđổ

hơnlàaotùvàthíchthácNiagarahơnlàđầmMontfaucon.Nóitómlạianh

khôngmuốnngừngchânmàcũngkhôngmuốnbướcvội.Trongkhinhững

ngườibạnsôinổicủaanhsaymêcáituyệtđốimộtcáchhiệpsĩ,tônthờvà

kêugọinhữngcuộcphiêulưuCáchMạnghuyhoàngthìCombeferrecóxu

hướngđểchotiếnhóalàmviệc,cáitiếnhóathựcthà,cólẽlạnhlùngnhưng

trongsáng,khôngcóchútgìđángtrách,phớtnhưtiền,nhưngkhônggìlàm

xaoxuyến.Combeferrecóthểquỳgốichắptay,cầuxinchotươnglaiđến

vớitất cảcáivẻtrongtrắng củanóvà đểchokhôngcócái gìkhuấyvẩn

bướctiếnhóamênhmôngvềphíađạođứccủacácdântộc.Anhthườngnhắc

luônlàcáitốtphảitrongtrắng.Thậtvậy,nếucáivĩđạicủaCáchMạnglà

nhìnthẳngvàolýtưởngchóilòavàbaytớiđó,quasấmsét,vớilửavàmáu

dínhvàomóngvuốt,thìcáiđẹpcủaTiếnhóalàkhôngbịdâymộtvếtbẩn

nào.GiữaWashingtontiêubiểuchocáinàyvàDantonhiệnthânchocáikia,

cócáikhácbiệtphâncáchthiênthầncóđôicánhthiênngavớithiênthần

mangcánhchimưngvậy.

JeanProuvairelạicòncómộttínhcáchônhòaêmdịuhơnCombeferre

nữa.TênanhtrướclàJehan,vớikiểuphátâmđặcbiệtmộtthờingắnngủi

phùhợpvớicáiphongtràomãnhliệtvàsâuxađãdẫntớiviệcnghiêncứurất

cầnthiếtcáithờikỳTrungCổ.JeanProuvairecómộtngườiyêu,trồngmột

chậu hoa, chơi sáo, làm thơ yêu nhân dân, xót thương số phận phụ nữ,

thươngkhóctrẻem,cũngtintưởngtươnglai,ChúavàphêphánCáchMạng

vềviệcđãlàmvơiđimộtcáiđầuđếvương,tứclàđầuAndréChénier.

[179]

Anh có cái giọngnói bình thường thì êmdịu nhưng đột ngộtcó thể biến

thànhcương nghị;thôngthạo vănhọcđến mứcuyênbác, hầunhưlà nhà

ĐôngPhươngHọc.Hơncả,anhrấthiền;vàđâylàmộtđiềurấtgiảndịđối

vớiaihiểurằngcáihiềnrấtgầnvớicáicaocả,vềmặtthơanhưathíchcái

mênhmông.AnhbiếttiếngÝ,tiếngLaTinh,tiếngHyLạpvàtiếngHébreu;

dođóanhchỉđọccóbốnnhàthơlàDante,Juvénal,EschylevàIsaïe.Vềthơ

PhápanhthíchCorneillehơnRacinevàAgrippaD’AubignéhơnCorneille.

Anhthíchdạochơilangthangtrongcánhđồnglúamạchhoangdạivàhoa

muaxanh,theodõimâytrờinhưtheodõithờisự.Trítuệcủaanhcóhaithái

độ,mộtngảvềphíaconngười,mộtngảvềphíaChúa.Anhnghiêncứuhọc

tậphoặclàchiêmngưỡng.Cảngàyanhđàosâucácvấnđềxãhội;vấnđề

tiềnlương,tưbảntíndụng,hônnhân,tôngiáo,tựdotưtưởng,tựdoluyến

ái,giáodục,hìnhán,cùngkhổ,lậphội,quyềnsởhữu,sảnxuấtvàphânphối,

cáihuyềnbítrêntrầnđangtrùmbóngđêmlêncáitổkiếnloàingười;vàbuổi

chiềuanhngắmcácvìsao,nhữngconvậttolớnấy.Anhcũnglàmộtcon

nhàgiàunhưEnjolras.Anhănnóidịudàng,hơinghiêngđầu,cúimặt,cười

nóimộtcáchlúngtúng,ănmặcxoàng,códángđiệuvụngvề,hơimộttílà

đỏmặt,rấtnhútnhát.Nhưngrấtdũngcảm.

Feuillylàmộtngườithợlàmquạt,mồcôicảchamẹ,làmchậtvậtmới

đượcbafrancsmộtngàyvàchỉcómộttưtưởng:Giảiphóngthếgiới.Anh

còncómộtsựlolắngnữa:Họctậpmàanhcũnggọilàtựgiảiphóng.Anhđã

tựdạyanhđọcvàviết;tấtcảnhữngcáianhhiểubiết,anhđềutựhọclấycả.

Feuillycómộttấmlòngrộnglượng.Timanhmởrộngmênhmôngômlấy

tấtcả.Chàngthanhniênmồcôiấyđãnhậntấtcảcácdântộclàmgiađình

củamình.Khôngcómẹ,anhđãnghĩđếnTổQuốc.Anhkhôngmuốnởtrên

mặtđấtnàycómộtngườikhôngcóTổQuốc.Anhấpủtronglònganh,với

cáilinhtínhsâuxacủangườibìnhdân,cáimàtagọibâygiờlà“ýniệmvề

dântộc”.Anhđãcốýhọclịchsửđểcôngphẫncóýthức.Trongcáitaođàn

thanhniênkhôngtưởng,chămchúvàocôngviệcnướcPháp,anhđạidiện

cho những cái gì ở bên ngoài. Anh chuyên tìm hiểu Hy Lạp, Ba Lan,

Hongrie,Roumanie,Ý.Anhluônluônnóiđếnnhữngcáitênấy,cókhiđúng

lúccókhikhông,vớitínhkiêntrìcủapháplý.NướcThổNhĩKỳxâmchiếm

đảo Grèce Thessalie, nước Nga chà đạp Varsovie, nước Áo xâm lược

Venise,nhữngsựxâmphạmbứchiếpấylàmanhtứctốikhôngchịuđược.

Trongtấtcảnhữngviệcđóhànhđộngbạolựclớnnăm1772làmanhphẫn

nộtộtbậc.Khôngcócáigìhùnghồnhơnlàsựcôngphẫnđúngđắn.Cái

hùnghồncủaanhlàloạihùnghồnấy,anhkhôngbaogiờngừngnóiđếncái

niênđạinhụcnhãghêtởmấy:1772;vềcáidântộccaoquývàanhdũngđã

bịthủtiêuvìphảnbội,cáitộiáctaybaấy,cáivụphụckíchkhổnglồấy,

điểnhìnhvàmẫumựccủatấtcảnhữngvụthủtiêumộtquốcgia.Từngàyđó

nhiệmvụkhácđãxảyrađốivớinhiềudântộccaoquý,xóamấtgiấykhai

sinhcủacácdântộcấy.Tấtcảnhữngvụhànhhung,sáthạidântộcngàynay

đềuxuấtpháttừvụchiachiếmnướcBaLan.VụchiachiếmnướcBaLanlà

mộtđịnhlýmàcácvụxâmphạmchínhtrịngàynaylànhữnghệluận.Từ

gầnmộtthếkỷnay,khôngcómộttênđộctài,mộttênphảnbộinàokhông

thôngqua,phêchuẩn,dựý,khôngsaimộtchữ

[180]

cáivănbảnphânchia

nướcBaLan.Khingườitanghiêncứuhồsơcáivụphảnbộihiệnđại,vụ

phảnbộinàylàvụđầutiên.HộiNghịViennethamkhảocáitộiácnàytrước

khihoàntấtcáitộiáccủanó.1772làtiếngkènxuachósăn,1815làtiệcbầy

chóchiaruộtthú.ĐólàbàinóithườngxuyêncủaFeuilly.Ngườicôngdân

nghèoấytựnhậnlàngườiđỡđầucủaCôngLývàCôngLýđãchoanhcái

phầnthưởnglàlàmchoanhtrởnêncaocả.Ấycũngbởilàtrongphápquyền

cócáiphầnvĩnhcửu.VarsoviekhôngthểlàTartare,cũngnhưVenisekhông

thểlàĐức.Cácvuachúamuốnlàmchođượcnhưvậychỉmấtcôngvàmất

danhdự.SớmhaymuộnTổQuốcbịdìmxuốngdướinướcsẽbịnổivàhiện

lênmặtnước.HyLạpvẫntrởlạilàHyLạp,ÝtrởlạilàÝ.Sựphảnkháng

củaphápquyềnchốnghànhđộngxúcphạmtồntạimãimãi?Tộicướpđoạt

mộtquốcgiakhôngcókỳhạnmiễntố.Nhữngvụcướpbóclừađảocaocấp

khôngcótươnglai.Ngườitakhôngthểxóadấuấncủamộtquốcgianhưcái

nhãnhiệucủamộtchiếckhăntay.

CourfeyraccómộtngườichamàmọingườigọilàôngDeCourfeyrac.

MộttrongnhữngtưtưởngsailầmcủagiaicấptưsảndướithờiQuânChủ

PhụcHưngvềvấnđềthếgiavàquýtộclàtinvàogiátrịcủacáitừ“De”.

Ngườitabiếtrằngcáitừ“De”ấykhôngcóýnghĩagì,nhưngnhữngtưsản

thờibáoLaMinerveđềcaocáitừ“De”ấy,đềcaoquáđếnnỗingườitatự

thấybắtbuộcphảigạtbỏnóđi.ÔngDeChauvelinbảongườitagọiônglà

ông Chauvelin, ông De Caumartin là ông Caumartin, ông Constant De

Rebecque là ông Benjamin Constant, ông De La De Lafayette là ông La

Lafayette.Courfeyrackhôngmuốnđichậmđằngsauvàtựgọimìnhgọnlỏn

làCourfeyrac.

VềCourfeyracchúngtôihầunhưcóthểnóithếthôi,cònvềcácmặtkhác

thìchỉcầnnóirằng:Courfeyracà?ThìxemTholomyèslàđủ.

Thậtvậy,Courfeyraccócáingônngữcủatuổitrẻmàngườitacóthểgọi

làcáiđẹpcủamaquáitrítuệ.Vềsauthìcáixinhđẹpấymấtđinhưcáixinh

đẹpcủahaichân,sẽtrởthànhanhtưsảnvàtrênbốnchânsẽtrởthànhcon

miu miu. Cái thứ trí tuệ ấy, những thế hệthanh niên của cái trường học,

nhữnglớptrẻtiếpnhaulớnlên,truyềnlạichonhau,traotaychonhau,gần

nhưlàýnguyện,chonênnhưchúngtôivừanói,mộtngườilạmớiđếnnăm

1828,nếungheCourfeyractưởnglàngheTholomyèsnăm1817.Chỉkhác

Courfeyraclàmộtthanhniêntrungthực.Dướicáivẻngoàigiốngnhaucủa

trítuệtrênbềmặt,sựkhácnhaugiữaTholomyèsvàCourfeyracrấtlớn.Con

ngườitiềmtàngbêntrongrấtkhácnhaugiữaanhthứnhấtvàanhthứhai.Ở

TholomyèscómộtviênbiệnlývàởCourfeyraccómộthiệpsĩ.

Enjolraslàngườicầmđầu,Combeferrelàngườihướngđạo,Courfeyrac

làtrungtâm.Nhữngngườikhácthìchonhiềuánhsáng,Courfeyracthìtỏa

nhiềunhiệtlượng.Thựctếthìanhcótấtcảtínhchấtcủamộttrungtâm:Sự

tròntrịavàtínhtỏanhiệt.

Bahorelcómặttrongcuộchànhđộngđổmáuhồitháng6năm1822,nhân

dịpđámtangcủaanhthanhniênLallemand.Bahorellàmộtconngườivui

tínhnhưnglạikhóchơi,dũngcảm,tiêuphavôđộ,hoangphívàcókhirộng

rãi,bahoavàcókhihùnghồn,bạodạnvàcókhitrângtráo.Mộtbảnchất

quỷquáinhấtcóthểcóđược.Anhcónhữngchiếcáogilettáobạovànhững

quanđiểmđỏchót:Thíchhuyênnáotonghĩalàthíchgâygổ,càngthíchhơn

nữalànổiloạnvàtrênnổiloạnlàCáchMạng.Lúcnàoanhcũngsẵnsàng

đậpmộtmiếngkính,rồinạymộtviênđálátđường,rồilậtđổmộtChínhPhủ

đểxem hiệuquảra sao.Sinhviên nămthứ11.Anhđánhhơingànhluật,

nhưngkhônghọcluật.Châmngôncủaanhlà:Thầykiệnư?Khôngbaogiờ,

vàgiatrưnglàmộtcáibàncontrênđócómũvuông.Mỗikhianhđiqua

trườngluật,ítkhianhđinhưthếlắm,anhcàikíncáiáocổngoàicủaanh,

thờiđóchưacóáokhoácvàanhđềphònglâybệnh.Nhìncáicổngtrường

luậtanhbảo:Đẹplãoquá!Thấyôngkhoatrưởng,ôngDelvincourt,anhkêu:

Chaoôi!Cáiditíchđồsộnhỉ!Nhữngbàigiảngtrongtrườngđốivớianhlà

đềmụcđểlàmnhữngbàicachếgiễuvàcácgiáosưlànhữngmẫuđểbiếm

họa tốt. Anh chẳng làm gì, chỉ ngồi không ăn một món lợi tức khá to là

3.000 francs. Bố mẹanh là những nôngdân mà anh đã tậpcho biết kính

trọngconmình.Anhnóivềbốmẹanh:“Cáccụlànôngdânchứkhôngphải

tưsản,vìthếcáccụcótríthôngminh".Bahorelvốntínhphùphiếm.Sống

tảnmạnởmấytiệmcàphê;bạnkhácthườngđếnđâuthìquenđếnđó,anh

thìkhôngcóthóiquen.Anhthơthẩnkhắpnơi.Langthanglàtínhngười,thơ

thẩn là tính người Paris. Thực chất anh sâu sắc và anh suy nghĩ lắm chứ

khôngnhưcáivẻngoàimàngườitathấy.Anhgiữmốiliênlạcgiữanhóm

bạncủaABCvàcácnhómkhácchưathànhhìnhrõrệt,nhưngsaunàysẽ

hiệnrõ.

Trongcáihộinghịcủacácđầutrẻnàycómộthộiviênđầuhói.HầuTước

D’Avaray,màvuaLouisXVIIIđãphongCôngTướcvìđãđỡchongàitrèo

lênmộtchiếcxeđộcmãngàyvuabỏnước,chuyệnrằngnăm1814,khivua

LouisXVIIIvềnướcvàlênbộởCalais,mộtngườiđếntrìnhvớivuamộtlá

đơn.Vuahỏi:

—Ngươimuốnxingì?

—Tâubệhạ,mộtchứctrưởngtrạm.

—Tênngươilàgì?

—L’Aigle.

[181]

Vuacaumàynhìnchữkýtrênláđơnvàthấytênviếtthếnày:“Lesgle".

CáchviếtkhôngthânBonaparteấylàmvuacảmđộngvàngàibắtđầumỉm

cười.Ngườiđưađơnnóitiếp:

—Tâubệhạ,tổtiêncủahạthầnlàmộtquanhầutrôngcoichósănđược

ngườitamệnhdanhlàLesgueules.

[182]

Cáitênhiệuấyđãthànhtêncủahạ

thần.HạthầntênlàLesgueules,giảmâmtiếtđithànhLesglevàthoáihóa

thànhL’Aigle.

Câuchuyệnấylàmchovuacười.Saunàyvuabanchongườiấycáitrạm

Meaux

[183]

khôngbiếtcốýhayvôtình.

HộiviênđầuhóicủanhómlàconcủaôngLesglevàkýtênlàLègle(De

Meaux).Cácbạncủaanh đãgọitắtanhlàBossuet.Bossuetlàmộtthanh

niênvuitínhnhưngthườngkhônggặpmay.Sởtrườngcủaanhlàkhôngbao

giờthànhcôngtrongbấtcứviệcgì.Nhưngtráilạicáigìanhcũngcườicợt.

Haimươinhămtuổi,đầuanhđãhói.Chaanhcuốicùngđãtậuđượcmộtcái

nhàvàmộtcánhđồng,nhưngđứaconấyđãvộivãlàmmấttongcánhđồng

vàngôinhàấytrongmộtvụkinhdoanhthấtbại.Anhmấthếtchẳngcòngì.

Anhcókiếnthứcvàthôngminhnhưnganhthuanonmãi.Cáigìcũngbỏ

anh,cáigìcũnglừaanh.Cáianhxâydựnglênđổsậpxuốngđầuanh.Nếu

anhbổcủithìanhđứttay.Nếuanhcómộtcônhântìnhthìanhthấymình

bỗngnhiêncũngcómộtngườibạntrai.Lúcnàocũngcómộtđaukhổxảyra

choanh,vìthếmàanhhóaravui.Anhbảotôiởdướimộtmáinhàmàngói

luônluônrơi.Anhkhôngngạcnhiênvìđốivớianh,tainạnlàđiềudựkiến.

Anhnhìnmộtcáchthanhthảnnhữngcáikhôngmayxảyđếnvàmỉmcười

vớinhữngtrớtrêucủasốphậnnhưmộtngườiquennghenhữngđiềuđùa

dỡn.Anhnghèonhưngcáitúivuitínhcủaanhthìbaogiờcũngvợi.Anh

thườngphảitiêuđếnđồngcuốicùng.Khikhổnghèođếnnhàanh,anhchào

hỏimộtcáchthânmậtngườibạnquenấy,anhvỗvàobụngcácthảmhọa.

Anhquenthânvớivậnhạnđếnmứcgọinóvớicáitêncúngcơmcủanó:

“Chàoanh!AnhGuignon!"Nhữnggiàyvòcủasốphậnđãlàmchoanhhóa

thêmtháovát,đầysángkiến.Anhrấtnhiềumưumẹo.Anhkhôngcótiền,

nhưnganhvẫncócách,khianhmuốn“tiêuphágiời”mộtchuyến.Mộtlần

anhđãtiêutrongmộtđêmmộttrămfrancstrongmộtbữacơmđãimộtcôgái

tầm thường; khiến choanh trong giữa cuộc truy hoan ấynói lên một câu

đángghinhớ:“Hỡicôgáinămđồngvàng,hãycởigiầychota!”

[184]

Bossuet

khôngvộivàng,anhchậmrãitiếntớicáinghềluậtsưcủaanh.Anhđãhọc

theokiểuBahorel.ÍtkhiBossuetcóởnhà,nhiềukhianhsốnglangthang,

khiởnhàbạnnày,khiởnhàbạnkhác,thườnglàởnhàJoly.

Jolyhọc thuốcvàkém Bossuethaituổi. Jolylàanh bệnhtưởngtrẻ. Ở

trườngy,anhhọclàmbệnhnhâncókếtquảhơnlàlàmthầythuốc.Mới23

tuổimàanhtưởnglàđãgiàhọmvàcảngàyanhchỉthèlưỡisoitronggương.

Anhkhẳngđịnhrằng con người cũng namchâmhóanhưmột cái kim và

trongbuồnganh,anhđặtcáigiườnganhnằmđầuquayvềphươngNamvà

chânvềphươngBắc,đểchobanđêmsựtuầnhoàncủamáuanhkhôngbị

cảntrởbởiluồngtừtrườnglớncủatráiđất.Khicógiông,anhbấmtayxem

mạchđập.Tuyvậyanhvuinhộnhơntấtcả.Tấtcảnhữngđiềurắcrốitrái

ngượcấy: Trẻtrung,gàn dởmảnhkhảnh, vuinhộn,sốngchung vớinhau

mộtcáchhòathuận,tạonênmộtconngườikỳquặcmàdễưamànhữngbạn

anh,rấtphungphínhữngphụâmcócánh,gọilàJolllly.JeanProuvairebảo

anh:“MàycóthểbaylênvớibốnLđấy".

[185]

Jolycóthóiquenlấyđầugậy

gãimũi:Triệuchứngcủamộttrítuệtinhtường.

Tấtcảnhữngthanhniênrấtkhácnhauấy,màchúngtaphảinóiđếnmột

cáchnghiêmtúc,đềucóchungmộttínngưỡng:SựTiếnBộ.Tấtcảđềulà

concủaCáchMạngPháp.Nhữngngườivôtâmnhấttrongbọnhọ,khinhắc

đếnnăm89cũngtrởnêntrịnhtrọng.Chađẻcủahọtrướccóxuhướngôn

hòa,hoặcBảoHoàng,hoặctựdotínđiều;khônghềchi,cáiđóđãquarồi,

họmớilớnlên,khôngdínhdánggìđếnhọ.NguyênlýCáchMạngthuầntúy

chảy trong mạch máu họ. Họ gắn với Nhân Quyền bất khả xúc phạm và

NhiệmVụtuyệtđối,khôngcómàusắcquáđộnào.

Giữanhữngtâmhồnsaymêấy,đầytintưởngấy,cómộtkẻhoàinghi.

Saohắnlạiởtrongđámngườiấyđược?Doliênhệ.Ngườihoàinghiấylà

Grantaire.HắnthườngkýtheoR,theokiểuchơichữ.

[186]

Grantairekhông

tingìcả.Nhưnganhlàmộttrongnhữngsinhviênđãhọcđượcnhiềunhấtở

Paris.AnhbiếtcàphêngonnhấtlàởhiệucàphêLemblin,bànbillardtốt

nhấtởhiệucàphêVoltaire,bánhngongáiđẹpởquánErmitage,đạilộDu

Maine,gàmáighẹnấungonnhấtởhàngmụSaguet,cángonnhấtởcửaô

CunettevàrượuvangtrắngởcửaôCombatkhálắm.Tómlại,anhbiếttấtcả

nhữngchốnănchơi.Ngoàichuyệnđấmđá,nhậunhẹt,anhcònbiếtvàiđiệu

vũvàmêđánhgậy.Trênhếtlànátrượu.Ngườianhrấtxấutrai.Côthợgiầy

đẹp nhất thời ấy, Irma Boissy, bất bình về sự xấu xí của anh, đã phán:

“Grantairelàmộtsựvôlý".Nhưngvốnkhoáclác,Grantairekhônglấythế

làmđiều.Anhnhìnđămđămvàâuyếmtấtcảnhữngphụnữanhgặp,vớivẻ

nhưnói:“Nếutamuốnthìđượcngay”;anhtìmcáchlàmchobạnbètinrằng

anhđượcđôngđảophụnữhammuốn.TấtcảnhữngdanhtừDânQuyền,

Nhân Quyền, Khế Ước Xã Hội, Cách Mạng Pháp, Cộng Hòa, Dân Chủ,

NhânĐạo,VănMinh,TínNgưỡng, Tiến Hóa đối với Grantaire hình như

khôngcónghĩalýgì,chỉlàmchoanhmỉmcười.Hoàinghilàthứbệnhcòi

củatrítuệ,hoàinghikhôngđểchomộtýniệmnàonguyênvẹntrongđầuóc

anh.Anhmỉamaicuộcsống.Châmngôncủaanhlà:“Khôngcócáigìlà

chânlýngoàicốcrượuđầycủata".Anhcườicợttấtcảnhữnghysinhtrong

tất cả những đảng phái, cười người anh cũng như cười người cha, cười

RobespierreemcũngnhưLoizerolles.Anhkêu:“Họchếtthìđượcgìchứ!”

Anhnóivềcâythánhgiá:“Đólàmộtcáigiátreođượcviệc!”Điđêm,chơi

bời,phágiới,thườngsay sưa,anhthườnglàmchonhữngchànghaynghĩ

ngợikiakhóchịuvớicâuhátluônluônlặplại:“Tasaygáiđẹp,tathíchrượu

ngon".Theođiệu:HenriĐệTứMuônNăm.

Nhưngngườihoàinghiấylạicómộtcuồngtín,anhkhôngcuồngtínở

mộtlýtưởng,mộtgiáolý,mộtnghệthuật,mộtkhoahọc;anhcuồngtínmột

conngười; conngườiấyEnjolras. Grantairephục,yêu, sùngbáiEnjolras.

Người hoài nghi, vô tổ chức ấy gắn bó cực đoan nhất. Enjolras cám dỗ

Grantairebằngcáigì?Bằnglýluậnchăng?Không!Bằngtínhtình.Cũnglà

mộthiệntượngkháphổbiến.Cũngnhưquyluậtmàusắcbổsung.Cáigìta

thiếuắtta thèm. Aiyêumêánh sáng bằng ngườimù.Côgái lùn mêanh

quânnhạctrưởngcaolênhkhênh.Concóclúcnàocũngngướcmắtnhìntrời

cao; để làm gì? Để nhìn con chim bay. Hoài nghi bò lết trong người

GrantairechonênGrantairethíchnhìnđứctinbaylêncaovútởEnjolras.

AnhthấykhôngthểthiếuEnjolrasđược.Anhkhôngnhậnthấyrõ-vàcũng

khôngcầntìmhiểuvìsao-conngườitrongtrắng,lànhmạnhcươngquyết,

thẳngthắn,cứngrắn, ngây thơ ấy đã làm anh say mê. Tự nhiên anh mến

phụcconngườitráingượcvớianh.Nhữngtưtưởngmềmyếu,nghiêngngã,

rãrời,ốmo,vôhìnhcủaanhbámlấyEnjolrasnhưbámvàomộtcáixương

sống,dựavàocáixươngsốngấy.ĐứngcạnhEnjolrasthìGrantairelạitrở

thànhmộtconngười,mộtcátính.Tâmhồncủaanhcũngcóhainhântốcó

vẻmâuthuẫn:Vừamỉamaivừathânái.Trongcáivẻlạnhnhạtcủaanhcó

baonhiêutìnhcảmthiếttha.Lýtrícủaanhkhôngcầntintưởng,nhưngtâm

hồnanhkhôngthểthiếutìnhbạn.Thậtlàmộtsựtráingượclớn,vìtìnhyêu

lạilàtintưởng.BảntínhcủaGrantairelànhưvậy.Cónhữngconngườibẩm

sinhlàtrangsau,làphíasau,làmặttráicủamộtcáigìchính;nhưPollux,

Patrocle,Nisus,Eudamidas,Éphestion,Pechméja.

[187]

Họcầnphảidựavào

mộtkẻkhácmớisốngđược.Tênhọđitheovớimộttênkhác,tênhọđằng

trướccómộtchữvàhọkhôngcómộtcuộcđờiriêng.Đờihọlàmặttráicủa

một cuộc đời khác. Grantaire thuộc loại người ấy. Anh là mặt trái của

Enjolras.Hầunhưcóthểnóirằngnhữngmốitươngđắcbắtđầutừnhững

chữcái.Trongbảngchữcái,OvàPkhôngtáchrờinhauđược.Tacóthểtùy

ýđọcOvàPhayOrestevàPylade.

[188]

Grantairenhư là một vệ tinhcủa

Enjolras.Anh ởcùngvới nhómthanhniênấy.Anh sốngởđấyvàchỉưa

sốngởđấy;anhtheohọbấtcứởđâu.Thíchthúcủaanhlàluônluônnhìn

thấyhìnhbónghọđilạitrongcảnhtrờiquaytítcungthang.Ngườitacũng

chịuđựnganhvìanhvuitính.

Enjolras, con người đầy tin tưởng, khinh anh chàng hoài nghi ấy;

Enjolras, con người thanh đạm, khinh anh chàng say rượu ấy. Đối với

Grantaire,Enjolraschỉdànhmộtchúttìnhthươngbanơn.Grantairenhưmột

Pyladeépuổng.LúcnàocũngbịEnjolrasxuađuổi,gắtgỏng.Bịxuađi,anh

vẫntrởlại;lúcnàoanhcũngtấmtắccangợiEnjolras:“Chao!Photượng

cẩmthạch,đẹplàmsao!"

II

BOSSUETĐỌCVĂNTẾBLONDEAU

Mộtbuổitrưa,cũngcóquanhệvớinhữngsựviệckểtrướckianhưbạn

đọcsẽthấy,LaigleđangkhoáitrátựavàokhungcửatiệmcàphêMusain,để

mơmàng;anhgiốngmộtphotượngchốngđỡmáinhàđangđứngnghỉ;anh

chỉđỡcáimơmàngcủaanhthôi.AnhnhìnraquảngtrườngSaintMichel.

Đứngtựalưngcũnglàmộtcáchngủđứngmànhữngconngườimơmộngrất

ưa.LaiglethànhMeauxđangnghĩvớvẩnnhưngkhôngbùingùiđếnmột

chuyệnkhôngmayvừaxảyrachoanhhaihômtrướcởtrườngluật,nóđã

thayđổicảkếhoạchtươnglaicủaanh,tuyrằngkếhoạchấycũngcònrấtlờ

mờ.

Anhđangmơmàng,nhưngmộtchiếcxengựavẫnchạyquatrướcmặt

anhvàanhcũngtrôngthấynó.Haiconmắtmơhồcủaanhquatấmmànmơ

mộngnhìn thấymộtchiếcxehaibánhđitrênquảngtrường,đi từtừnhư

phânvânvôđịnh.Chiếcxeấymuốntìmai?Saolạiđibướcmộtnhưthế?

Anh nhìn vào trong xe. Trong xe, bên cạnh người đánh xe có một chàng

thanhniêntrướcmặtchàngcómộtcáitúito.Trênmặttúicómộtdòngchữ

đenlớnviếttrênmộttấmthiếpkhâuvàovải:“MariusPontmercy".

CáitênấylàmLaiglethayđiệubộ.Anhđứngthẳngdậyvàgọitongười

thanhniêntrongxe:

—ÔngMariusPontmercy!

Thấycóngườigọi,chiếcxedừnglại.

Ngườithanhniên,cũngcóvẻđangsuynghĩlunglắm,ngướcmắtlênvà

hỏi:

—Gì?

—ÔnglàMariusPontmercy?

—Chínhthế.

Laiglenóitiếp:

—Tôiđangtìmông.

—Lạnhỉ?-Mariushỏi.

Người thanh niên trên xe chính là Marius, anh vừa bỏ nhà ông ra đi;

ngườihỏianhđóbâygiờanhmớitrôngthấylầnthứnhất.

—Tôichưađượcquenông.

Laigletrảlời:

—Tôicũngvậy,tôikhôngbiếtông.

Mariustưởng làmộtanh hềnào,một anhchàngmuốn chộngườigiữa

phố;anhchaumàycaucóvìanhđangkhóchịusẵn.

Laiglevẫnbìnhthảnnóitiếp:

—Hômkiaanhkhôngđếnlớp?

—Hìnhnhưthế.

—Đúngrồicòngì.

—Anhcũnglàsinhviên?-Mariushỏi.

—Phải,cũngnhưanh,hômkiatôitìnhcờđếnlớp,anhcũngbiết,thỉnh

thoảngcaohứngngườitamớiđếnlớp.Giáosưđangđiểmdanh.Anhbiết

nhữnglúcấylàhọlolắm.Gọitênbalầnkhôngtrảlờilàhọxóatên.Thếlà

sáumươifrancsvứtxuốngbiển.

Mariusbắtđầuchúý.Laiglenóitiếp:

—BữađólãoBlondeauđiểmdanh.Anhbiếtlãochứ!Cáimũinhọnhoắt

vàranhmãnh!Lãokhoáitráđánhhơinhữnganhchàngvắngmặt.Hômấy

lãoquỷquyệtbắtđầungayvớichữP.tôikhôngđểýnghevìtôikhôngliên

cangìchữấy.Việcđiểmdanhtiếnhànhtrôichảy.Khôngxóasổđượcaicả

vìtoànthếgiớiđềucómặt.Blondeaubuồn.Tôinghĩthầm:ChàngBlondeau

yêudấuơi!Hômnayanhchẳngchặtđếncáiđầunhỏxíunàocả.Bỗngnhiên

BlondeaugọiđếntênMariusPontmercy.Chẳngaitrảlời,Blondeauhíhửng

gọitohơn:MariusPontmercyvàlãocầmlấycáibút.Anhnày,tôingheđộng

thiệntâm,tôinghĩ:Mộtanhchànglươngthiệnsắpbịgạchtên.Cầnchúý!

Anh tướng này chính là một con người không cần đúng giờ, đúng khắc.

Khôngphảimộtcậusinhviêngươngmẫu,chỉbiếthọc,họcmònđũngquần,

mộtcậuoắtconbẻmchữ,giỏikhoahọc,giỏivănchương,giỏigiáolý,giỏi

triếtlý,mộtconngườingungốc,màđànghoànggấpnếplàmtư,mỗigóc

ngườingồiởmộttrườngđạihọc.Đâychắclàmộtanhchànglườiđángkính,

biếtdạochơi,biếtnghỉngơi,biếtdạotheogái,biếttántỉnhvàcólẽbâygiờ

đangtáncôảcủamìnhcũngnên.Phảicứuanhchàngnày.ChoBlondeau

chết!Blondeauđãchấmcáingòibútđensìsìvìcảgạchtênvàolọmựcvà

đưađiđưalạiconmắtcúvọnhìnkhắplớphọc,rồigọilầnthứba:Marius

Pontmercy!Tôitrảlời:Cómặt!Thếlàanhkhôngbịgạchtên.

Mariuscảmđộngnói:

—Anh!

Laiglenóithêm:

—Còntôithìbịxóasổ.

Mariusbảo:

—Tôikhônghiểuanhnóigì.

Laiglenóitiếp:

—Cógìrắcrốiđâu.Tôingồigầnbàncủagiáosư,đểkhigọitênthìtrả

lờinhanhvàcũngngồigầncửađểchuồnchochóng.Giáosưnhìntôichằm

chằm.BỗngnhiênlãotanhảysangchữL.chữđầutêncủatôi.TôiởMeaux

vàtênlàLaigle.

Mariusngắtlời:

—Laigle!Cáitênđẹpnhỉ.

—Vâng!LãoBlondeaugọiđếncáitênđẹpấy,lãohét:Laigle!Tôitrả

lời:Cómặt.LãoBlondeaubấygiờnhìntôivớicáivẻdịudàngcủaconhùm,

mỉmcườivàbảo:NếuanhlàPontmercythìanhkhôngphảilàLaigle.

[189]

Câuấychắccólàmphậtlònganhphầnnàonhưngđốivớitôithìnómớithật

làthảmhại.Nóicâuấyxong,lãogạchtêntôi.

Mariuskêu:

—Thưaanh!Tôiânhậnquá.

Laiglengắtlời:

—TrướchếttôimuốnxônghươngướpxáclãoBlondeau,bằngmấylời

catụng,coinhưlãochếtrồi.Chẳngcógìkhácđốivớiconngườigầynhư

quecủi,trắngbệch,lạnhngắt,cứngđờvàhôihámấy.Tôinói:«Erudimini

quijudicatisterram.»ĐâylàmồmảBlondeauđó,«bosdisciplinæ»

[190]

con

chócanhgác,ôngthầnđiểmdanh,thuởsinhthờingaythẳng,vuôngvắn,

đúngđắn,cứngrắn,lươngthiệnvàkhảố.ChúaTrờiđãgạchtênlãonhưđã

gạchtêntôi.

Mariusnóitiếp:

—Tôithậtbuồn…

—Anhbạntrẻơi!Anhnêncoiđólàmộtbàihọc.Vềsauthìđếnlớpcho

đều.

—Tôithànhthậtxinlỗianh.

—Anhđừnglàmchongườikhácbịgạchtênnữa.

—Tôilấylàmkhổtâm…

Laiglebỗngbậtcười:

—Tôithìlạirấtkhoáichí!Tôisắpphảilàmluậtsư.Bịgạchtênthếlà

thoát.Tôikhôngmàngnhữngvinhquangcủanghềấy.Tôikhôngphảibênh

vựcngườivợgóa,khôngphảicôngkíchtrẻmồcôi.Hếtáothụng,hếttậptự.

Thếlàtôiđượcxóatên.ÔngPontmercy,nhờôngđó.Tôimuốnđếnthăm

ôngmộtcáchlongtrọngđểcảmơnông.Ôngởđâuxinchobiết.

—Ởtrongxenày-Mariustrảlời.

Laiglevẫnbìnhtĩnh:

—Dấuhiệugiàusangđây.Thànhthựcmừngông.Đâylàmộtchỗởchín

nghìnfrancstiềntrọmộtnăm.

NgaylúcđóCourfeyracởtrongtiệmcàphêđira.Mariusbuồnbãmỉm

cười:

—Tôimớiởđâyđượchaigiờvàtôimuốntìmđườngdọnđi.Nhưngđó

làcảmộtđạisự.Tôikhôngbiếtđiđâubâygiờ.

CourfeyracmờiMarius:

—Thếmờiôngđếnđằngtôi.

Laiglenóixen:

—Đánglẽtôiđượcưutiênmời,nhưngtôilạikhôngcócái“đằngtôi”đó.

CourfeyracbảoLaigle:

—Imđi,Bossuet.

Mariusngạcnhiên:

—Bossuetà?HìnhnhưanhtênlàLaigle.

—Vâng,LaigleMeaux,theoẩndụlàBossuet,-Laigletrảlời.

Courfeyracleolênxe:

—Anhđánhxe,đếnkháchsạnPorteSaintJacques.

Vàngaychiềuhômấy,Mariuscóchỗởhẳnhoitrongmộtgianphòng

kháchsạnPorteSaintJacques,ngaybêncạnhCourfeyrac.

III

NHỮNGSỰNGẠCNHIÊNCỦAMARIUS

Quavàingàythôi,MariustrởthànhbạnthâncủaCourfeyrac.Thanhniên

là cái tuổi dễ thân và những vết thương mau hàn gắn. Ở với Courfeyrac,

Marius thấy thoải mái, trước nay anh chưa hề thấy dễ chịu như vậy.

CourfeyrackhônghỏigìMarius.Anhthấykhôngcầnthiếthỏigì.Đốivới

thanhniêncứnhìnmặtnhaulàhiểucả.Khôngcầnnói.Thậmchícóngười

bộclộtấtcảtrênvẻmặt.Trôngnhaulàhiểunhaurồi.

Tuyvậy,mộtbuổisángCourfeyracđộtngộthỏiMarius:

—À!Chínhkiếncủaanhthếnào?

Mariushầunhưcólấylàmphậtý.

Courfeyrachỏilại:

—Anhlàgì?

—DânchủBonaparte.

Courfeyracbảo:

—Thếralàmàuxamxámcủaconchuộtvừahếtsợ.

Ngày hôm sau Courfeyrac dẫnMariusđến tiệm cà phê Musainvàanh

mỉmcườinóithầmvớiMarius:“TôiphảigiớithiệuanhvớiCáchMạng”,và

CourfeyracđưaMariusvàogianbuồngnhómbạncủaABC.Anhgiớithiệu

MariusvớicácđồngchíkhácbằngmộttiếnggiảndịnóikhekhẽmàMarius

khônghiểu:Mộthọctrò.

Mariusrơivàomộtcáitổongtrítuệ.Tuytínhítnóivàtrầmtĩnh,anh

cũngkhôngphảitayvừa.Xưanaysốngcôđơn,Mariusđãcóthóiquensuy

nghĩmộtmình,chỉthíchmìnhnóiriêngvớimình,vìvậyanhcũngengạirụt

rètrướcđámthanhniênmaumồmmaumiệngnày.Nhữngcáimớilạkhácở

họlôikéoanhvàcũnglàmanhdaydứt.Tấtcảnhữngkhốiócphóngkhoáng

vàluônluônhoạtđộngấylàmchoýnghĩcủaanhquaycuồng;nhiềukhi

trongrốiloạn,nóbaykháxaanh,phảikhónhọclắmmớitìmlạiđượcmối;

cókhianhkhôngnhớlạiđượcmìnhnghĩgìnữa.Họbànluậnvớinhauvề

triếtlý,vănchương,nghệthuật,lịchsử,tínngưỡngmộtcáchrấtbấtngờ,

anhthoángthấynhữngkhíacạnhlạlùng,anhkhôngsắpxếpnhữngcáiđó

chonênanhtưởngnhưcònhỗnloạn.Khicắtđứtvớiôngvàtheochínhkiến

cha,anhchorằngtưtưởngcủaanhđãcómộtcơsởvữngchắc;bâygiờthì

anhngờngợrằnganhchưanắmđượcgì,anhlolắngvàkhôngdámtựthú

nhậnnhưvậy.Gócđộanhđứngđểnhìnsựvậtlạibắtđầudichuyển.Những

chântrờitưtưởngcủaanhhìnhnhưnghiêngngã,thậtlàmộtcuộcxáotrộn

lạlùng.Anhthấytronglònggầnnhưđaukhổ.

Đốivớinhữngngườithanhniênấy,hìnhnhưkhôngcócáigìmàhọcho

là“đãcốđịnh”.Vềbấtcứvấnđềnàoanhcũngnghethấynhữngcâunóilạ

lùnganhchưanghequennênlấylàmkhóchịu.

Mộttờquảngcáorạphátraomộtvởbikịchcổđiển,Bahorelkêulên:

—Đảđảothứbikịchcổđiểnthíchthúcủabọntưsản.

NhưngMariuslạithấyCombeferrenói:

—Anhlầmrồi!Bahorelạ.Bọntưsảnthíchkịchcổđiểnthìmặchọthích.

Bikịchcổđiểnvớinhữngnhânvậtmangtócgiảcũngcólýdotồntạicủa

nó,tôikhôngphảivìEschylemàphủnhậnnó.Tronggiớitựnhiêncónhững

giốngchưahoànthành,nhữngmẫuhìnhbắtchước;mộtcáimỏkhôngracái

mỏ,cánhkhôngracánh,vâychẳngravây,chânchẳngrachân,vớitiếngkêu

thảmthiếtlàmchongườitaphìcười,convịtđấy.Bêncạnhchimcógàvịt,

thìtạisaokhôngcóbikịchcổđiểnbêncạnhbikịchcổđiển.

Cũngcóhômtìnhcờ,MariusquaphốJeanJacquesRousseaucùngvới

EnjolrasvàCourfeyrac.CourfeyracnắmcánhtayMariusbảo:

—Chúý,đâylàphốPlâtrière,naycảitênlàphốJeanJacquesRousseau

vìkhoảngsáumươinămtrướcđâycómộtcáigiađìnhkỳdịđãởphốnày.

CáigiađìnhJeanJacquesvàThérèse.Thỉnhthoảnggiađìnhấysinhcon:

Thérèsethìchorađời,cònJeanJacquesthìchovàocônhiviện.

NhưngEnjolrascựCourfeyrac:

—KhôngđượcnóigìđếnJeanJacques.Conngườiấyđángphục.Ôngta

bỏconmình,phải,nhưngôngđãnhậnnhândânlàmcon.

KhôngmộtaitrongnhómthanhniênấynóitiếngHoàngĐế.ChỉcóJean

Prouvaire thỉnh thoảng gọi Napoléon; mọi ngườikhác đều gọi Bonaparte.

Enjolrasgọi:Buonaparte.

Mariuscóphầnngạcnhiên.Bướcđầucủasựhiểubiết.

[191]

IV

BUỒNGTRONGCỦATIỆMCÀPHÊMUSAIN

Một trong những buổi tranh luận giữa những người thanh niên ấy mà

Mariusvẫndự,cókhicũngcóýkiến,đãtácđộngrấtmạnhđếntinhthần

anh.

BuổitranhluậnấycũngởbuồngtrongtiệmcàphêMusain.Nhómbạn

củaABChômđócómặtgầnđôngđủcả.Ngọnđèndầuthắpsángtrưng.Họ

nóichuyệnnày,chuyệnkhác,ồnàonhưngkhôngsaysưa.TrừEnjolrasvà

Mariusyênlặng,mỗingườiđềucóítnhiềudiễnthuyếtvuvơ.Nhữngcuộc

nóichuyệngiữađồngchíthườngcónhữnglúcồnàovôhạinhưvậy.Tranh

luậnmàcũngnhưtròđùalộnxộnthôi.Ngườitatranhcãi,ngườinóiđi,kẻ

nóilạibốnphía.Khôngcóngườiphụnữnàođượcvàotronggianbuồngấy,

trừLouison,chịrửabáttrongtiệm,thỉnhthoảngđiquabuồngtừchỗrửabát

sangnhàbếp.

Grantairesaymềmbahoalàmồncảmộtgócbuồng.Anhnóiphải,anh

nóitráiầmĩ.Anhthét:

—Takhát,hỡinhữngngườitrầngian,tanằmmơthấycáithùngrượu.

Heidelbergbịứmáunãolănravàtalàmộttrongmườihaiconđỉađểchích

máuhắn.Tamuốnuống.Tamuốnquêncuộcđời.Đờilàmộtchuyệnbịađặt

ghêtởm,aiđãđặtbàynóra.Chẳngđượcbaolâu,chẳngquýgiágì.Sống

chođượcphảibươuđầusứttrán.Đờilàmộtbứcphông,khôngcóđượcmấy

cảnh có thật. Hạnh phúc là một cái khung tranh cổ lỗ sơn có một mặt.

Ecclésiaste

[192]

nói:“Tấtcảlàphùphiếm!”.Tacũngnghĩnhưônglãonày,

cáiônglãocólẽkhôngcóthựcbaogiờ.Consốkhông,vìkhôngmuốntrần

truồng,đãkhoáccáiáophùphiếm.Ôi!Phùphiếm!Ngườikhoácchotấtcả

mọivậtnhữngtiếngthậtkêu.Cáixóbếpgọilàmộtphòngthínghiệm,gã

múamaylàmộtgiáosư,mộtanhchànglàmxiếcgócchợlàmộthuấnluyện

viênthểdục,mộtanhđấmbậylàmộtnhàquyềnthuật,mộtanhbánthuốclà

nhàhóahọc,mộtanhcắttóclàmộtnghệsĩ,mộtanhxúcbùnlàmộtkiến

trúcsư,mộtthằngjockeylàmộtnhàthểthao,mộtconmọtđấtlàmộtcon

thanhlongtrùng.Phùphiếmcómặttrái,mặtphải;mặttráithìngu,đólàanh

dađenvớinhữngvòngnhẫn,hoathủytinh;mặttráithìngốc,đólànhàtriết

họcvớibộquầnáotã.Anhthứnhấtlàmtakhócthương,anhthứhailàmta

cườirộ.Cáimàngườitavẫngọilànhữngvinhdựvànhữngphẩmgiá,hay

làvinhdựvàphẩmgiánữa,thườnglàvànggiả.Bọnvuachúachơiđùavới

lòngkiêungạocủa con người. Caligula phong chomộtconngựalàmđại

thần,CharlesIIphongmộtmiếngthịtbòlàmhiệpsĩ.Anhhãysánhvaivới

đạithầnIncitatusvàtiểuNamTước“ThănBò”.Cònchângiátrịcủacon

ngườicũngchẳngđángquýgìhơn.Hãynghenhữnghàngxómlánggiềng

nóinhau.Trắngnóivềtrắngthậthungdữ;bônghuệmuốnvùidậpconbồ

câutrắng;mụ đilễdèbỉu mụ điváiđộcđịa hơn conrắnlục hay con hổ

mang xanh. Tiếc là tôi dốt quá, nếu không tôi có thể vạch ra một trăm

chuyện,nhưngtôichẳngbiếtgìcả.Chẳnghạntôivẫntinhkhôn.Hồitôilà

họctròhọasĩGros,tôikhôngbôibácnhữngbứctranhnhỏmàđixoáytáo.

Rapinlàgiốngđực của Rapine.

[193]

 Đấy là nói tôi. Còn các bạn thì cũng

chẳnghơngìtôi.Tôicóccầnnhữngđứctốtcủacácbạn,nhữngưuđiểm,

nhữngtínhưuviệtcủacácbạn.Mỗitínhtốtgắnliềnvớimộttínhxấu,cần

kiệmđitớihạtiện,rộngrãiđitớihoangphí,canđảmgầnvớitáotợn,mộ

đạoquácũnglàgiảdối.CáiáocủaDiogènethủngbaonhiêulỗthìtrongđạo

đứccóbấynhiêutínhxấu.Anhphụcai,kẻbịgiếthayngườigiết?Césarhay

Brutus. Thường người ta đứng về phía kẻ giết người. Brutus muôn năm!

Brutusđãgiết!Đạođứclàthế.Đạođức?Đồngý,nhưngcũnglàđiênrồ.

Nhữngvĩnhânấymangnhữngvếtbẩnlạkỳ.Brutus,ngườigiếtCésar,lại

mêmộtcáitượngtrẻcon.TượngđódonhàđiêukhắcHyLạpStrongylion

tạc,ngườicũngđãtạcmộtbứctượngnữkỵsĩgọilàChânĐẹp,Eucnemos

và Néron mang theo trong các cuộc hành trình của ông. Nhà điêu khắc

Strongylionchỉđểlạicóhaiphotượngấy,haiphotượngđãlàmchoBrutus

vàNéronhòahợpvớinhau.Brutusmêcáitượngnày,Néronmêcáitượng

kia.Lịchsửchỉlàmộtsựnhailại.Thếkỷnàyđánhcắpthếkỷkhác.Trận

Marengo sao chép trận Pydna. Trận Tolbiac của Clovis và Austerlitz của

Napoléongiốngnhaunhưhaigiọtmáu.Tôichẳngquýtrọngchiếnthắng.

Chẳng có gì ngớ ngẩn hơn là chiến thắng. Thuyết phục mới thực là vinh

quang.Nhưnganhhãythửchứngminhmộtcáigìxemcóđượckhôngnào?

Cácanhchỉmuốnthànhcông,ôi,tầmthườngbiếtbao!Cácanhchỉmuốn

thànhcông,ôi,bầntiệnbiếtbao!Thanôi!Bấtcứởđâucũnglàhưdanhvà

hènnhát.Tấtcảđềuphụctùng.Thắnglợi,cảngữphápnữa.«Sivoletusus»

(Nếumuốnthìdùng)nhưHoracenói.Tómlạitôikhinhrẻloàingười.Tacó

đixuốngtừngphầnkhông?Cácanhmuốntôikínhphụccácdântộcư?Kính

phục dân tộc nào, theo ý các anh? Dân Athénien, những dân Paris thuở

trước,đãgiếtPhocionnhưColignycủatavànịnhnọtnhữngbạochúađến

mức Anacéphore bảo: Mùi nước đái của Pisistrate thu hút loài ong. Con

ngườivĩđạinhấtcủaHyLạptrongthờigian50nămlànhàngữpháphọc,bé

nhỏđếnmứcphảilấychìđụpvàođếgiầyđểkhỏibịgiócuốnđi.Trênquảng

trườngrộngnhấtcủaCorinthe,cómộtphotượngdoSilaniontạc,màPline

đãxếploại.ĐólàtượngÉpisthate.Épisthateđãlàmgì?Épisthateđãđặtra

cáimónvõngángchân.ThếlàtómtắtcảHyLạpvàvinhquang.Sangcác

dân tộc khác. Phục nướcAnhchăng? Phục nước Pháp chăng?Phụcnước

Pháp,tạisao?TạiParischăng?TôivừanóiýkiếncủatôivềAthénien.Phục

Anhchăng?VìLuânĐônư?TôighétCarthaginois.VảlạiLuânĐônlàthủ

đôcủaxahoa,cũnglàthủđôcủabầncùng.ChỉtrướccửanhàthờCharing

Cross,mỗinămcómộttrămngườichếtđói.Albionnhưthếđấy.Tôithêm

nữachođủ,tôiđãtrôngthấymộtcôgáiAnhmúavớimộtvànhhoahồngvà

đôikínhxanh.ThếlàmộtcáimặtlợnchonướcAnh.KhôngphụcJohnBull,

cóphụcngườianhemJonathankhông?Tôikhôngưalắmngườianhemchủ

nôấy.CắtcáikhẩuhiệuTimeismoney(thìgiờlàtiềnbạc)thìnướcAnh

còngì?CắtcáikhẩuhiệuCottonisking(bôngvảilàvua)thìnướcMỹcòn

gì?NướcĐứclàmáutrắng,nướcÝlàmậtđắng.CangợinướcNgachăng?

VoltairephụcnướcNga,VoltairephụccảTrungQuốc.Tôiđồngýlànước

Ngacónhữngcáiđẹpcủanó,chẳnghạncáichếđộđộcđoánmạnhcủanó.

Nhưngtôithươnghạinhữngkẻđộcđoán.Họcómộtsứckhỏemongmanh.

Alexismấtđầu,Pierrebịđâmchết,Paulphảithắtcổ,mộtPaulkhácbịxéo

chếtdướiđếgiầy,mấyIvansbịcắttiết,mộtlôNicolasvàBasilesbịđầuđộc.

RõrànglàcungđiệncủaNgaHoàngxấuxabẩnthỉuquá.Tấtcảcácdântộc

vănminhchỉbàyratrướcmắtcácnhàtưtưởngcácchitiết:Chiếntranh.

Chiếntranhvănminhđãsửdụngtriệtđểvàtổnghợptấtcảcácloạicướp

bóc,từlốicướpđườngcủadânTrabucairestrongnhữnghẻmnúiJaxađến

cáchăncắpcủangườiDaĐỏComanchestrongcáihẻmKhảNghi.Cácanh

sẽbảo:ChâuÂuvẫnhơnChâuÁchứ?TôiđồngýChâuÁlàtròđùa;nhưng

tôikhônghiểuvìlẽgìcácanhcườiôngDuLama,cácanh,nhữngdântộc

PhươngTây,đãđemnhữngcáirácrưởicủavuachúa,từcáiáolótmìnhdơ

bẩncủaHoàngHậuIsabelleđếncáighếthủngđítcủaHoàngTháiTửlàm

thànhkiểucáchthờithượngvàthanhtân?Cácconngườiơi!Tôixinbảocác

ngài,thôiđi,ởBruxelles,cácngườiuốngnhiềubianhất,ởStockholmnhiều

rượumạnhnhấtởMadridănnhiềuchocolatnhất,ởAmsterdamnhiềurượu

đỗtươngnhất,ởLuânĐônnhiềurượuvangnhất,ởConstantinoplenhiềucà

phênhất,ởParisnhiềurượukhổngảinhất.Đấylàtấtcảnhữngđiềubổích

cầnbiết.NóitómlạithìParishơncả.ỞParisnhữngngườinhặtgiẻcũngtế

nhịnhưngườiSybarites.Diogènecólẽmuốnlàmộtngườinhặtgiẻởquảng

trườngMauberthơnlàmộtnhàtriếthọcởParis.Cácanhnênbiếtthêmrằng

những tiệm rượu của người nhặt giẻgọilàBibines; những tiệm nổi tiếng

nhấtlàLaCasserolevàL’Abattoir.Nàođâutấtcảcácquánrượu,quántrà,

tiệm ăn, rạp hát, các chai to, chai nhỏ, thùng lớn, thùng bé, Bibines của

nhữngngườinhặtgiẻvàlữquáncủacácvịquốcvươngPhươngĐông,tôi

chứngnhậnvớicácngàitôilàmộtgãănchơihưởnglạc,mỗibữaăncủatôi

ởtiệmRichardlà40xu,tôicầncónhữngtấmthảmBaTưsangtrọngđến

mứcHoàngHậuCléopâtretrôngthấyphảilănmìnhlõalồtrênđó.Nhưng

Cléopâtreởđâu?A!EmLouisonđấyư?Chàoem!

Thaothaobấttuyệt,Grantairetúylúy,đangbahoatrongcáigóccủaanh

ởbuồngtrongtiệmcàphêMusainvàkéotaychịrửabátđĩavừađiqua.

Bossuetgiơtayrađịnhbắtanhthôinói,nhưngGrantairelạicàngbahoa

hơn.

—ConphượnghoàngMeaux,bỏtayxuống.Cậuchẳnglàmcócgìđược

tôivớicáidángđiệuD’HippocratekhôngnhậnlễD’Artaxerce.Tớmiễncho

cậucáinhiệmvụcanmình.Vảlạimìnhđangbuồn.Cácanhmuốnmìnhnói

gì?Conngườixấulắm,conngườichẳngrahìnhthùgì.Conbươmbướmlà

vậthoànmỹ.Conngườilàphếphẩm.Chúađãnặnhỏngconvậtnày.Quần

chúnglàmộtmớxấuxachọnlọc.Kẻnàocũngkhốnnạnhết.Đànbàvầnvới

xấuxa.Phải,tôichánchường,lạithêmbuồnbã,thêmnhớnhung,uuấtvà

tôicáu,tôigắt,tôingáp,tôingán,tôiđậptôi,tôiquấytôi.Chúa!Hãyxéođi!

Bossuetlạikêu:

—ImđithôiR.hoa!

Bossuetđangtranhluậnvớimộtnhómkhácvềmộtđiểmpháp luậtvà

đangsalầyvàomộtcâuđầytiếnglóngTưPháp.

—Còntôi,tôichỉlàmộtnhàluậthọcnửamùa,giỏilắmlàmộtôngbiện

lýtàitử,tôikhẳngđịnhđiềunày:TheotậpquáncủaxứNormandvàodịplễ

Saint Michel, mỗi năm phải nộp cho lãnh chúa một món thuế nếu không

đượcmiễn,tấtcảmọingườivàmỗingười,nhữngchủsởhữu,nhữngkẻbị

tịchbiêndisản,vềtấtcảcáchợpđồng,trườngkỳtôtá,khếướcchothuê,

thếtậptàisản,hợpđồngvềtàisảncôngcộng,cầmđồthếsự.

Grantairengâmnga:

—Thếsựnhântìnhôia!

BêncạnhGrantairecómộtcáibànconvớimộttờgiấy,mộtlọmực,một

cái bút với hai ly rượu. Chắc chắn họ đang thai nghén một vở hài kịch.

Chuyệnlớnnàyphảibànnhỏvàhaicáiđầuđangchụmvàonhaulàmviệc:

—Hãychọntênnhânvật,khicótênnhânvật,sẽcóchủđề.

—Đúngrồi,đọcđi,mìnhghi.

—ÔngDorimon.

—Mộtlãosốngvềlợitức?

—Đúngrồi.

—CongáilãoCélestine.

—…tine.Gìnữa?

—ĐạitáSainval.

—Sainval,cổlắm.NêngọilàValsin.

Bêncạnhnhómkịchtácgiatậpsự,mộtnhómkhácthừalúcồnào,thầm

thìbànvớinhauchuẩnbịmộtcuộcđấukiếm.Mộtchànggià30tuổikhuyên

mộtgãtrẻ18vànóichoanhnàybiếtrõđốithủcủaanhlàai.

—Chà!Phảiđềphòngđấy!Mộtmũikiếmcừkhôiđấy.Đườngkiếmrất

gọn, tấn công mạnh, không có miếng trá đao nào thừa, cổ tay dẻo, hoa

nhanh,đánhnhưchớp,đỡtài,phảncôngchínhxác,hừ,thếmàlạicòncầm

kiếmtaytráinữachứ!

ỞgócđốilậpvớiGrantaire,JolyvàBahorelchơidominosvànóichuyện

nhânngãi,Jolybảo:

—Cậusướngnhé.Côảcủacậulúcnàocũngcười,

—Côtacườilàsailầmđấy.-Bahorelđáp-Nhântìnhcủatamàcườilà

sailầm,vìhọcườicũngnhưkhuyếnkhíchmìnhlừahọ.Thấyhọcườimình

chẳngcònhốihận,nếucôảbuồn,mìnhmớithấyáynáy.

—Đồbạcbẽo!Mộtphụnữlúcnàocũngcườilàrấtquý!Khôngbaogiờ

cóchuyệnxôxát.

—Đólàdocáihiệpướcchúngmìnhđãkývớinhau.Khilàmcuộcliên

minh thần thánh nhỏđó, chúng mìnhđã quy định biên giới của mỗibên,

khôngbênnàođượcvượtquá.PhíagióBắclàxứVaud,phíagióNamlàxứ

Gex.Dođómàcóhòabình.

—Hòabìnhlàhạnhphúcđangtiêuhóa.

—CòncậuJoly,rasaorồi,cuộcxíchmíchcủacậuvớiả…cậubiếtmình

nóiairồichứ?

—Côảvẫnlàmmàylàmmặtvớimìnhmộtcáchkiêntrì,ácđộc.

—Nhưngcậuvẫnlàgãtìnhnhânđángthươngcảmvìgầyguộc.

—Chaoôi!

—Ởđịavịcậuthìmìnhphớt,mặccôtađấy.

—Nóithìdễ.

—Làmcũngdễ.CóphảicôảtênlàMusichettakhông?

—Phải,úichà!CậuBahorelơi!Mộtcôảtuyệtvời,cókhiếuvănthơ,

chânnhỏ,tayxinh,ănmặcbảnh,nõnnà,tròntrịa,đôimắttìnhtứmơmộng.

Mìnhnhưsaynhưdại.

—Thếthìcậuạ,phảichiềucôtathôi,diệnsang,khéođiệubộ.Đếncửa

hàngStaubsắmmộtchiếcquầnlendabảnh.Ăntiềnđấy.

—Baonhiêu?-Grantairethét.

Ởgócthứbahọđangtranhluậnvềthơca.ThầnthoạiHyLạptranhchấp

vớithầnthoạiCatholique.CácthầnOlympeđượcJeanProuvairebảovệ,với

xuhướnglãngmạncủaanh.JeanProuvairechỉnhútnhátlúcnghỉngơi.Khi

đãbịkíchthích,thìanhhùnghồnvàtrongsựhưngphấncócáivuitươi.Lúc

ấy,JeanProuvairevừavuivẻvừatrữtình.

—Tachớcóchửirủathầnthánh.Cólẽthầnthánhvẫncònsống.Jupiter

vớitôikhôngphảiđãchết.Cácanhbảothầnthánhảomộng.Thếmàtrong

thiênnhiên,thiênnhiênnguyênvẹnnhưbâygiờ,khitấtcảnhữngảotưởng

đóđãbiếnmấtrồi,ngườitavẫncòntìmthấytấtcảnhữngthầnthoạilớn.Cái

núikiatrôngnhưmộtpháođài,nhưngọnVignemalechẳnghạn,vớiconmắt

tôi,vẫnlàcáimũcủathầnCybèle.AibảorằngthầnPanđêmđêmkhôngđến

thổivàothâncâyliễurỗngvàlấycácngóntaylầnlượtbịt,mởcáclỗtrên

thân cây. Vả tôi vẫn thấy phảng phất bóng dáng nàng Io trong cái thác

Pissevache.

[194]

Tronggóccuốicùnghọbànchínhtrị.Ngườitamạtsátcáihiếnchương

dovuabanbố.Combeferrebênhvựcyếuớt,cònCourfeyracthìđậptơibời.

ChẳngmaytrênbànlạicómộtbảnhiếnchươngcủaTouquet,Courfeyrac

nắmlấynóvàmồmthìthaothaolýlẽ,taythìvungvẩytờgiấy:

—Thứnhất,tôikhôngthíchcóvua.Dùchỉxétvềmặtkinhtế,tôicũng

khôngmuốncóvua.Vualàmộtkẻănbám.Vuakhôngphảilàmộtcủacho

không.Hãyngheđây:SựđắtđỏcủavuaChúa.KhivuaFrançoisIchết,quốc

tráicủavuanướcPháplàbamươingànlivres;khiLouisXIVbănghà,nợ

lêntớihaitỉsáutrămtriệuvớigiáhaimươitámlivresmộtmarc,nghĩalà

theogiátiền1760vớisựtínhtoáncủaDesmarets,bốntỉnămtrămtriệuvà

theotiềnbâygiờlàmườihaitỉ.Thứhai,dùCombeferrekhôngvừaý,phải

nóirằngmộthiếnchươngdovuabanbốlàmộtthủđoạnvănminhkhông

tốt.Bảovệcáiquáđộ,làmêmdịubướcchuyểntiếp,làmnhẹbớtsựrung

chuyển,chuyểncảmộtdântộcmộtcáchyênlặngtừchếđộQuânChủsang

chếđộDânChủ,bằngnhữngcáiảotưởnglậphiếnnày,khôngcólýlẽnào

đángghéthơn.Không! Không! Đừng bao giờ đưa cho nhân dânmộtánh

sánggiảtạo.Cácnguyênlýtànlụi,vàngvọtđicáihầmtốilậphiếncủacác

anh.Không,khôngchothoáihóa,khôngcóthỏahiệpnàocả.Khôngcócái

gìdovuabanchodâncả.Trongtấtcảnhữngsựbanơnấy,đềucócáiđiều

khoản14.Taynàyđưacho,vuốtkianắmlại.Tôicươngquyếttừchốicái

hiếnchươngcủacácanh.Mộthiếnchươnglàmộtcáimặtnạ,ởdướilàdối

trá.Mộtdântộcthừanhậnmộthiếnchươnglàđãthoáivị.Dânquyềnchỉlà

dânquyềnkhinótrọnvẹn.Không!Khônghiếnchươnggìcả.

Trờiđangmùađông,haikhúccủiđangcháytronglòsưởi.Cámdỗquá,

Courfeyrac không giữ tay nổi. Anh vò nát cái hiến chương Touquet tội

nghiệpvànémvàođốnglửa.Giấycháybùng.Combeferrenhưmộtnhàtriết

học,nhìncáikiệttáccủavuaLouisXVIIIcháyvàchỉnóivàilời:

—Hiếnchươnghóakiếpthànhngọnlửa.

Rồithìchếnhạo,châmbiếm,chơichữ,giễucợt,tấtcảcáigọilàvuinhộn

Pháp,làhàihướcAnh,cáithanhnhã,cáithôkệch,nhữnglýlẽchínhđáng,

nhữnglýlẽbậybạ,tấtcảnhữngtràngpháovangrộnràngtrongđốithoại,từ

mọichỗnổtunglênmộtlúc,chằngchịttrênđầumọingườinhưmộtcuộc

bùngnổvuivẻ.

V

CHÂNTRỜIMỞRỘNG

Nhữngsựvachạmcủacácđầuóctrẻvớinhaucócáituyệtlàkhôngthể

tiênđoánđượccáitialửavàướcphỏngcáiánhchớp.Cáigìsẽbùngralát

nữa.Khôngthểbiếtđược.Cáibậtcườixuấtpháttừsựcảmđộng.Giữakhi

đùacợtcáinghiêmtúclạicóthểhiệnra.Nhữngđộnglựcthúcđẩybậtratừ

mộtlời,mộttiếngngẫunhiên.Tàihùngbiệncủamỗingườingựtrị.Mộtlời

châmbiếmcóthểđưađếnnhữngsựbấtngờ.Đólànhữngcuộcthảoluậncó

nhữngbướcngoặtđộtngộtvàviễncảnhthayđổithìnhlình.Ngẫunhiênlà

ngườidàncảnhtrongnhữngcuộctranhluậnnày.

Trong những cuộc đấu khẩu ồn ào giữa Grantaire, Bahorel, Prouvaire,

Bossuet,CombeferrevàCourfeyrac,bỗngnhiênmộttưtưởngnghiêmchỉnh

xuấthiệnrấtlạlùng.

Khôngbiếtvìsaomộtlờinóiđộtngộttựnhiênđượcthốtra,nổibậtlên,

làmchomọingườichúý.Chẳngaibiếtđược,nhưchúngtôiđãnói.Đang

lúcồnào,BossuetkếtthúcmộtcâunóivớiCombeferrebằngcáingàylịch

sử.

—18thángsáu1815:Waterloo.

Marius đang ngồi cạnh một cốc nước, cằm tỳ vào bàn tay, khuỷu tay

chốngtrênmặtbàn.NghetiếngWaterlooanhbỗngbỏtayngẩngđầulênvà

nhìnchămchúbọnngườiđangtranhluận.

—Chúaơi!-Courfeyrackêu(lúcnàyTrờiôiđãquámốt).

—Consố18ấythậtkỳdịbuộctôiphảichúý.Consốđịnhmệnhcủa

Bonaparte.ĐặtchữLouistrướcsố18vàchữBrumairesausố18thìchúng

tađãtómtắtcảsốphậncủaconngườiấyvớicáiđặcđiểmđầyýnghĩanày

làsố18đặtsauthúcbáchsố18đặttrước.

[195]

Enjolras,từđầuvẫnyênlặngbỗngnóivớiCourfeyrac:

—Anhmuốnbảorằngđềntộitheosátngaytộiácphảikhông?

Marius đã rất xúc động vì bất ngờ thấy gợi đến Waterloo, khi đến cái

danhtừtộiácthìanhkhônggiữđượcbìnhtĩnhnữa.Anhđứngdậy,từtừđi

vềphíacáibảnđồnướcPháptreotrêntường,trênbảnđồởgócdướitrong

mộtôriêngcóvẽmộthònđảo.Mariusđểngóntaytrêncáiôriêngấyvà

nói:

—ĐảoCorse.MộthònđảonhỏđãlàmchonướcPhápthànhmộtnước

rấtlớn.

LờinóicủaMariusnhư mộtluồnggiólạnhvútqua.Mọingườingừng

hẳnlại.Ngườitacảmthấymộtviệcnghiêmtrọngsắpxảyra.Bahorelcãi

nhauvớiBossuet,địnhưỡnngườichoravẻnhưanhthườnglàm,cũngbỏý

địnhấyvàngồiyênđểlắngnghe.

Enjolras, không nhìn ai, con mắt xanh của chàng như đăm đăm nhìn

khônggian,trảlờiMarius:

—NướcPhápkhôngcầncóhònđảoCorsenàomớilớn.NướcPháplớn

vìlànướcPháp,«Quianominorleo.»

Mariuskhôngchịuchùnbước.AnhquayvềphíaEnjolrasvànhưrung

độngtừđáylòng,anhcấtcaotiếngnói:

—TôikhônghềcóýmuốnlàmgiảmgiátrịnướcPhápnhưngghéptên

NapoléonvớinướcPhápđâucóphảilàlàmxấunướcPháp.Cũngphảinói

rõýkiếncủatôi.Tôimớiđến,xalạvớicácanh,nhưngtôiphảithúthậtlà

cácanhlàmtôingạcnhiên.Chúngtabànchuyệngì?Chúngtalàngườithế

nào?Cácanhlàngườithếnào.Taphảinóirõquanniệmcủachúngtavề

Hoàng Đế. Các anh gọi Buonaparte, đọc chữ u chẳng khác gì bọn Bảo

Hoàng. Cũng cần phải nói là ông tôi còn tệ hơn nữa, ông lão vẫn gọi:

Buonaparté.Tôivẫntưởngcácanhlànhữngngườithanhniên.Lònghăng

háicủacácanhởđâu?Vàcácanhhăngháivềcáigìchứ?Nếukhôngkhâm

phụcHoàngĐếthìkhâmphụcai?Cònđòigìhơnnữa?Nếumộtvĩnhânnhư

thếcònkhôngvừalòngcácanhthìcácanhcònmuốnvĩnhânnàokhácnữa?

HoàngĐếcótấtcả,HoàngĐếhoàntoàn.TrongócNgườichứađựngtoàn

bộkhảnăngcủaconngười.NgườilàmnhữngbộluậtnhưJustinien,đọcchỉ

dụnhưCésar,nhữnglờinóicủaNgườinhưchớpcủaPascallẫnsấmsétcủa

Tacite,Ngườilàmlịchsửvàviếtsử,thôngcáocủaNgườilànhữngbảnanh

hùngca,NgườiphốihợpconsốcủaNewtonvớimỹtừcủaMahomet.Người

để lại Phương Đông những lời nói hùng vĩ như Kim Tự Tháp, ở Tilsitt

Ngườidạychobọnđếvươngthếnàolàđườngbệ,ởHànLâmViệnKhoa

Học,NgườiđốiđápvớiLaplace,ởHộiĐồngQuốcGia,Ngườitranhcãivới

Merlin,Ngườilàmchohìnhhọccủangườinàyvàpháplýcủakẻkháccó

mộtlinhhồn.Ngườilàpháplývớicácluậtgia,làtinhđẩuvớicácnhàthiên

vănhọc,nhưCromwell,khicóhaicâynếnsángthìthổibớtmộtcây,Người

cầnkiệmmặccảmộtcáinúmmàncửa.Ngườithấycả,biếtcả,nhưngvẫncó

mộtnụcườihồnnhiên,chấtphácbênnôiđứaconnhỏ.Đùngmộtcái,cả

ChâuÂuhãihùnglắngtainghetừngđạoquânrầmrộxônglên,từngbãiđại

bácchuyểnđộng,nhữngchiếccầuphaomọcdàiratrêncácmặtsông,những

đoànkỵbinhnhưmâycuộnphitronggiôngbão,tiếnghòla,tiếngkèntrống

vangdộicácngaivàngrungchuyển,bờcõicácquốcgiadiđộngtrênbản

đồ,người tanghetiếng mộtlưỡigươmthầnrút rakhỏivỏ, ngườitathấy

HoàngĐếđứnghiênnganggiữachântrời,bàntaysángrực,đôimắtchói

lòa,trongsấmchớp.NgườigiươnghaicánhrộnglàĐạiQuânvàĐộiCận

VệbáchchiếnvàlúcấyNgườilàvịThầnChiếnTranh.

Tấtcảmọingườiimlặng,Enjolrascúimặt.Nínlặngthìbaogiờcũngcó

vẻnhưlàđồngtìnhhoặclàbịdồnvàochântường.Mariushầunhưkhông

kịpthở,nóitiếphăngháihơn:

—Cácbạnơi!Chúngtaphảicôngbằng.Làđếquốccủamộtvịđếvương

nhưthế,thậtlàmộtsốphậnvinhquangchomộtdântộc,nhấtlàdântộcấy

lạilàdântộcPháp,dântộcđãđemthiêntưcủamìnhthêmvàothiêntưcủa

conngườiấy!Xuấthiệnlàtrịvì,tiếnlênlàchiếnthắng,mỗitrạmhànhquân

làmộtthủđô,đemlínhpháothủcủamìnhđặtlêncácngaivàng,rasắcdụ

chấmdứtnhữngtriềuđại,thayđổibộmặtcủaChâuÂutheobướcchânxung

kích,khicảnhcáothìtưởngnhưtaynắmchuôigươmcủaChúaTrời,trong

mộtngườimàlàcảAnnibal,CésarvàCharlemagne,làthầndâncủamộtvĩ

nhânmỗibuổi bình minh đem lạimộttinchiếnthắng vang dội, lấytiếng

súngthầncôngđiệnInvalideslàmchuôngbáothức,némvàotrongánhsáng

chói lòa những tên muôn đời rực rỡ: Marengo, Arcole, Austerlitz, Iéna,

Wagram,luônluôntungnhữngchùmsaochiếnthắngtrênvòmtrờinghìn

thuở,làmchođếquốcPháphuyhoàngnhưđếquốcLaMã,làmộtđạicường

quốcvớimộtđạihùngquân,tungnhữngđộibinhhùngdũngđikhắptráiđất

như những conchim phượng hoàng từ đỉnh núi tung bay khắp nơi, chiến

thắng,làmbáchủ,chớpnhoángđánhgụcthiênhạ,làmmộtdântộcvàngson

rựcrỡvìvinhquang,đixuyênlịchsửvớitiếngkènvangrộncủamộtđội

nhạcthiênbinh,chinhphụcthếgiớihailần,bằngsứcmạnhchinhphụcvà

ánhsángquangvinhthậtlàhùngvĩ.Còncáigìvĩđạihơn?

—Có!Tựdo-Combeferretrảlời.

ĐếnlượtMariuscúimặt.Cáitiếnggiảndị,lạnhlùngấyxuyênqualuồng

cảmhứnghùngtrángcủaMariusnhưmộtlưỡithépvàanhthấynhưcảcái

hứngkhởicủaanhtanbiếnđi.KhianhngẩngmặtlênthìCombeferrekhông

cònđấynữa.Combeferrehìnhnhưkhoáichíđãphángangchươngtụngcủa

Mariusnênbỏđi,cảnhữngngườikháccũngđitheoanh,trừEnjolras.Gian

buồngtrốngrỗng.CònmộtmìnhEnjolrasvớiMarius;anhnhìnMariusmột

cáchnghiêmnghị.Mariushìnhnhưđãtậptrunglạiđượcýnghĩ,cóvẻchưa

chịuthua;cònmộtchútsôinổitronglòng,Mariusđịnhbiếnthànhnhững

Tam Đoạn Luận để trả thù vào Enjolras, nhưng ngoài cầu thang bỗng có

tiếngngườivừahátvừađiraphố.ĐólàCombeferre.Anhhát:

«NếuCésarchota

Vinhquangvàchinhchiến

Màbắttaphảixa

Mẹta,

ThìtasẽbảoCésar:

Trảngàingaivàngvàxetrận,

Mẹtatayêuhơn,tìnhtìnhtang!

Mẹtatayêuhơn.»

GiọnghátvừaâuyếmvừadữdộicủaCombeferrelàmchobàihátcómột

vẻhùngdũnglạlùng.Mariussuynghĩ,mắtnhìnlêntrầnnhàvàtựnhiên

nhắclại:Mẹta?

BỗngnhiênanhthấyEnjolrasnhẹnhàngđặttaytrênvaianh:

—CôngdânMarius,mẹtalàNướcCộngHòa.

VI

GIATÀICHẲNGCÓGÌ

[196]

Saubuổichiềuấy,Mariusthấytâmhồnlaychuyểnvàmộtmốibuồnu

ám.Cáicảmgiáccủaanhcólẽcũngnhưcủamặtđấtkhingườitalấylưỡi

sắtrạchrađểvùimộthạtthócgiống;mặtđấtnhưchỉcảmthấyvếtthương;

cáixaoxuyếnkhihạtgiốngnảymầmvàniềmvuikhicâylúanởbôngsau

nàymớiđến.

Mariuskhôngvui.Anhvừatìmđượcmộttínngưỡngchảlẽlạibỏngay

đi.Anhmuốncảquyếtlàkhông.Anhtựbảo,khôngnênhoàinghi,nhưng

anhvẫnthấybắtđầuhoàinghi,ởgiữahaitínngưỡng:Mộttínngưỡngchưa

thoát,mộttínngưỡngchưathành,thậtlàdaydứtkhóchịu;cáibónghoàng

hônấychỉnhữngtâmhồnnhưcondơithíchthú.ConmắtcủaMariusquen

nhìnthẳng,cầncóánhsángthựcsự.Cáihoàinghimậpmờlàmchoanhđau

khổ.Mặcdùanhmuốnđứngyênchỗcũ,giữnguyêntintưởngcũ,anhthấy

bắtbuộcphảitiếptục,phảitiến,phảinhậnxét,suynghĩphảiđixahơn.Sẽđi

đếnđâu?Anhlolắnglàsaukhiđãtiếnđượcbaonhiêubướcđếngầncha

anh,bâygiờanhlạiphảiđinhữngbướcraxa.Anhcàngnghĩ,càngthấybứt

rứt.Chung quanhanhnhư toànđèodốc.Anhkhôngđồngý vớiônganh,

cũngkhôngđồngývớicácbạnanh;đốivớiôngthìanhlàtànbạo,nhưng

đốivớibạn,họcoiônglàlạchậu,anhthấycôđơncảvềhaiphía:Phíađối

vớingườituổigiàvàphíađốivớingườituổitrẻ.Anhkhôngđếntiệmcàphê

Musainnữa.

Tronglúctâmhồnhoangmangnhưvậy,anhkhôngnghĩđếnnhữngvấn

đềthựctế của cuộc sốngnữa.Nhưngthựctế không để choaiquênmình

được,nótrởlạibấtngờvàanhchạmtránvớinó.

MộtbuổisángngườichủkháchsạnvàophòngMarius:

—ÔngCourfeyracđãnhậnbảođảmchoông.

—Phải.

—Nhưngtôicầntiền.

—ÔngbảoôngCourfeyracđếnchotôigặp.

Courfeyracđến,ngườichủkháchsạnđira.Mariusbâygiờmớinóivới

Courfeyrac điều mà anh trước kia chưa muốn nói: Là anh chẳng khác gì

ngườimộtthânmộtmình,khôngcóbàconhọhànggì.

—Thếrồianhsẽrathếnào?

—Tôichẳngbiết.

—Anhsẽlàmgì?

—Cũngchẳngbiếtnữa.

—Anhcótiềnkhông?

—Cómườilămfrancs.

—Cómuốnvaytiềntôikhông?

—Khôngbaogiờ.

—Anhcóbộáonàokhông?

—Đây.

—Anhcóđồvàngbạckhông?

—Mộtcáiđồnghồ.

—Bạc?

—Vàng,đây.

—Tôibiếtmộtngườibuônáoquầnsẽmuacáiáongoàivàmộtcáiquần

củaanh.

—Tốtlắm.

— Anh sẽ chỉ còn một cái quần, một gilet, một cái mũ và một cái áo

ngoài.

—Cònđôigiầyốngnữa.

—Ồ!Anhkhôngđiđấtà?Sangtrọngnhỉ!

—Thếcũngđủ.

—Cóngườithợđồnghồsẽmuachiếcđồnghồquảquítcủaanh.

—Tốt.

—Không,chưatốtđâu,sauđósẽlàmgì?

—Làmgìcũngđược,quýhồlàviệclươngthiện.

—AnhbiếttiếngAnhkhông?

—Không.

—TiếngĐức?

—Không.

—Thôiđược!

—Tạisao?

—Tôicómộtngườibạn,chủhiệusách,muốnlàmmộtthứbáchkhoatừ

điển, nếu biết tiếng Đức, tiếng Anh, anh có thể dịch cho hắn những mục

tiếngĐứchaytiếngAnh.Cũngchẳngđượcmấy,nhưngđủsống.

—TôisẽhọctiếngAnhvàtiếngĐức.

—Còntrongkhichờđợi?

—Chờđợithìtôigặmdầnbộquầnáovàchiếcđồnghồ.

Người buôn quần áo đến, mua bộ quần áo hai mươi francs. Mang cái

đồnghồđếnngườichữađồnghồ,hắnmuabốnmươinhămfrancs.

Mariuskhitrởvềkháchsạn,bảoCourfeyrac:

—Cũngkháđấy,vớimườilămfrancscủatôinữathếlàtámmươifrancs.

—Thếcònmónnợkháchsạn?-Courfeyracnhắc.

—Chết,mìnhquênbẵngđimất.

—Khốn!AnhănhếtnămfrancsthìhọcxongtiếngAnh,nămfrancsthì

họcxongtiếngĐức.Nhưthếhoặclàanhcótàingốnmộtngoạingữnhanh

quáhoặcmộtđồngtrămxuchậmquá.

BàGillenormandvốnlàmộtconngườikhátốttrongnhữnghoàncảnh

đaubuồn.BàđãlầnmòtìmrachỗởcủaMarius.Mộtbuổisáng,Mariusở

lớpvềthấybứcthưcủabàdìvàmóntiềnsáuchụcđồngpistoles,nghĩalà

sáutrămfrancstiềnvàngtrongmộtcáihộpgắnxi.Mariusgửitrảlạibàdìsố

tiềnấykèmmộtbứcthưkínhcẩn,báovớidìanhlàanhđãcókếsinhsống

vàkiếmđủchidùng.Lúcấyanhcònđúngbafrancs.

BàdìkhôngnóigìvớiônglãoGillenormand,sợônglãocàngthêmbực

dọc.Ônglãođãchẳngbảorằngđừngcóainhắcđếncáithằngkhátmáuấy

haysao?

Mariuskhôngmuốnmangnợ,rờibỏkháchsạnPorteSaintJacques.

QUYỂNV

NGHÈOKHỔLẠIHÓAHAY

I

MARIUSTÚNGQUẪN

CuộcđờihóanênkhắcnghiệtđốivớiMarius.Gặmquầnáovàcáiđồng

hồchưathấmvàođâu,Mariuscònphảinuốtbaonhiêunhữngthứccayđắng

củađờianh.Thậtlàghêrợn:Ngàykhôngcócáiăn,đêmkhôngnhắmmắt,

tốikhôngđèn,lòkhônglửa,hàngtuầnkhôngcóviệclàm,tươnglaikhông

hyvọng,áoráchkhuỷu,cáimũnátlàmbọncongáichêcười;buổichiềuvề

nhàthìcửađóngvìthiếutiềnnhà,ngườigáccổngláoxược,anhchủquánvô

lễ,lánggiềngkhinhrẻ,mọithứnhụcnhã,phẩmgiátiêuma,bấtcứviệcgì

cũng phải nhận làm, chán ngán, chua cay, ê chề. Marius hiểu ngậm đắng

nuốt cay là thế nào, mà ngoài những cái cay đắng ấy thì nhiều khi cũng

chẳngcócơmcháogìmànuốtnữa.Giữacáituổimàngườithanhniêncầntự

trọng,vìcầnđượcyêu,Mariusthấymìnhbịchếgiễuvìráchrưới,thấymình

bịkhinhrẻvìnghèotúng.Giữatuổithanhniênđầykiêuhãnhnhiềukhianh

cúimặtnhìnđôigiầythủngvàanhphảichịunhữnghổthẹn,bấtcông,những

tủinhụcthấmthíacủanghèokhổ.Thậtlànhữngthửtháchtốtvàđángsợ

quađóngườihènyếutrởthànhxấuxa,nhưngngườicươngnghịtrởnêncao

cả.Sốmệnhnémconngườivàocáilòđunấymỗikhimuốncómộtthằng

đểucánghaymuốntạonênmộtbậcvĩnhân.

Trongnhữngcuộcvậtlộnnhỏbéthườngnảyranhữnghànhđộnglớnlao.

Cónhữngthứdũngcảmbềnbỉvàâmthầmbảovệtừngtấcđấttrongbóng

tốichốngvớisựđedọakhắcnghiệtcủatúngthiếuvàtaihọa.Thắnglợicao

cảvàhuyềnbí,khôngaihay,khôngtêntuổi,khôngkèntrống.Cuộcsống,

đaukhổ,côđơn,lạclõng,nghèođóilànhữngchiếntrườngsảnsinhraanh

hùng,nhữnganhhùngvôdanhcókhivĩđạihơnnhữnganhhùnglừnglẫy.

Nhữngconngườicươngnghịvàcaoquýđãđượcđàotạonhưvậy.Cảnhbần

cùngthườngnhưmẹghẻ,nhưngđôikhicũnglàmẹthật.Tâmtríconngười

trởnêndũngmãnhtrongtúngthiếu,cảnhbiđátlàmngườitakiêuhãnh,đau

khổnhưdòngsữamạnhnuôidưỡngnhữngtâmhồnlớnlao.

TrongcuộcđờicủaMarius,cómộtlúcanhphảitựquétlấycửaphòng,

phảimuamộtxuphomátBoriescủacôhànghoaquả,đợisẩmtốilẩnvào

hàng bánh mua một chiếc bánh mì, lén lét mang về cái gác xép như một

thằngăncắp.Đôikhitathấymộtanhthanhniênvụngvề,rụtrè,bựctứccắp

mấyquyểnsáchláchvàocửahàngthịtởgócphố,giữađámchịbếpgiễucợt

chenlấn;anhbướcvàocửahàng,nhấcmũđểlộcáitránđẫmmồhôi,kính

cẩnchàocácchịhàngthịtngơngác,chàoanhphathịt,hỏimuamộtmiếng

sườncừusáubảyxu,lấygiấybọcvàcắpvàonáchgiữahaiquyểnsáchrồi

bướcra.ChínhanhthanhniênấylàMarius.

Anhmangmiếngsườncừuấyvềtựnấuvàănđượcbangày:Ngàyđầuăn

thịt,ngàythứhaiănmỡ,ngàythứbagặmxương.BàdìGillenormandmấy

bậnmògửiđếnchoanhmóntiềnsáuchụcđồngpistoles,lầnnàoanhcũng

gửitrảlạivàbảorằnganhkhôngthiếugì.Anhhãycònđểtangchaanhkhi

sựchuyểnbiếnCáchMạngmàchúngtavừakểxảyratrongtưtưởnganh.

Từlúcấyanhkhôngrờibộquầnáođen.Nhưngquầnáolạibỏanhmàđi.

Đếnlúc,anhkhôngcóáongoài.Cáiquầncònmặctạmđược.Làmthếnào?

CólầnanhcũnggiúpđượcCourfeyracđôiviệc.Courfeyracchoanhmộtcái

áongoàicũ.Mariusnhờngườigáccổnglộnlại,mấtbamươixu,thếlàđược

mộtcáiáomới.Nhưngáolạimàuxanh,từđấyMariusđợitrờitốimớira

phốchoáothànhrađen.Muốnđểtangmãi,anhdùngđêmtốilàmmàutang.

Trong lúc ấy, anh được nhận làm luật sư. Anh lấy địa chỉ ở phòng

Courfeyracchoravẻ.Courfeyraccómộtcáitủsáchđựngmộtsốsáchluật;

tủsáchcóvẻđầyđủvìđượcbổsungvớimộtsốcuốntiểuthuyếtđãnát.Quy

chếcủanghềluậtsưbắtbuộcphảicómộttủsách.Thưtừcủaanhđềugửi

đếnchỗCourfeyrac.

Khianhlàmluậtsư,anhgửimộtbứcthưlạnhlùngnhưngkínhcẩncho

ông.LãoGillenormandtayrunruncầmthưmởđọcrồixélàmtư,vứtvào

sọt.HaibahômsaubàdìGillenormandnghethấyôngbốnóimộtmìnhở

trongphòng,lãothỉnhthoảngcũngnóimộtmìnhnhưvậykhicóviệcgìxúc

động.BàGillenormandlắngtai,nghethấylãođangnói:

—NếumàykhônglàmộtthằngngốcthìmàyphảibiếtlàmộtNamTước

khôngthểđồngthờilàmộtluậtsư.

II

MARIUSNGHÈO

Nghèotúngcũngnhưmọicáikhác,lâudầnrồicũngchịuđượcvàcũng

quen.Cuốicùngrồicảnhnghèotúngcũngổnđịnh.Sốnglaylắt,nghĩalàheo

hắt,cằncỗinhưngvẫnlàsống.CuộcsốngcủaMariusđãđượcxếpđặtnhư

thếnày:Mariusđãquađượcmộtchút.Cầncù,canđảm,nhẫnnại,cương

quyết,anhđãkiếmđượcvàokhoảngbảytrămfrancsmộtnăm.Anhđãhọc

đượctiếngAnhvàtiếngĐức.NhờCourfeyracgiớithiệuvớingườibánsách,

Marius có vai trò khiêm tốn là người hữu ích trong ngành “văn học thư

quán" ấy. Việc làm cũng tạp nham: Viết quảng cáo, dịch báo, chú thích

nhữngtácphẩmxuấtbản,sưutầmtiểusử…Khihơnkhikémđổđồngbảy

trămfrancsmộtnăm.Sốngtạmđủ.Nhưthếnào?

Chúngtôixinnói:MariusởtrongcáinhànátGorbeau,mộtgianbuồng

tồitàn,khônglòsưởi,chỉcómộtvàithứđồgỗcầnthiếtmệnhdanhlàphòng

luậtsư,mộtnămthuêbamươifrancs.Nhữngđồgỗấylàcủaanh.Anhthuê

bamươifrancsmụtrôngnhàđểmụquétdọnbuồngvàsángsángchoanh

mộtítnướcnóng,mộtquảtrứngtươivàmộtxubánh.Trứngvớibánhấylà

bữasángcủaanh.Mỗibữamấttừhaiđếnbốnxutùytrứngđắthayrẻ.Sáu

giờchiềuanhxuốngphốSaintJacquesăncơmchiềuởhàngcơmRousseau,

đốidiệncửahàngbántranhBassetphốMathurins.Anhkhôngănxúp.Anh

lấymộtđĩathịtsáuxu,nửađĩaraubaxuvàmộtmóntrángmiệngbaxu.

Thêmbaxunữathìcóbánhăntùythích.Nướclọcthayrượu.Khitrảtiềnở

quầycủabàRousseau,hồiđóbàtavẫnbéotốtvàcòncóvẻtươitắn,anh

chongườihầubànmộtxu,bàRousseaubệvệđằngsauquầychoanhmộtnụ

cười.Mấtmườisáuxuanhđượcmộtnụcườivàmộtbữaăn.

ỞcáihàngănRousseauấyngườitadốcnhiềunướcmàítrượu,cáihàng

ấylàmchođỡdạhơnlànolòng.Ngàynay,cáihàngcơmấykhôngcònnữa.

Chủhànglúcbấygiờđượctặngmộtcáidanhhiệukháđẹp:LãoRousseauở

nước.

Sángănbốnxu,chiềuănmườisáuxu,mỗingàyMariusănmấthaimươi

xu,mộtnămlàbatrămsáumươinhămfrancs.Cộngvớibamươifrancstiền

nhà,bamươifrancschomụgiàtrươngnhàvàvàimónđồchitiêulặtvặt

thànhbốntrămnămmươifrancs,thìMariuscóchỗở,ănvàngườiquétdọn.

Quần áo ngoài mỗi năm may độ một trăm francs, quần áo lót năm mươi

francs, tiền giặt năm mươi francs, tất cả không quá sáu trăm năm mươi

francs.Cònthừanămmươifrancs.ThếlàMariusgiàurồi.Khibạncần,anh

cóthểchomượnmườifrancs.Courfeyraccólầnvayđượccủaanhsáumươi

francs.Còncủisưởi,vìbuồngkhôngcólòsưởinênMariusgiảmđượcmón

tiêuấy.Mariuscóhaibộquầnáo:Mộtbộcũmặcthườngngày,mộtbộmới

tinhdànhchonhữngbuổilongtrọng.Cảhaibộđềuđen.Anhchỉcóbacái

chemise:Mộtchiếcmặc,mộtchiếcđểtrongtủ,mộtchiếcởnhàthợgiặt.Khi

ráchnátthìlạimay.Chemisecủaanhthườngrách,nênbaogiờanhcũngcài

khuyáongoàilênđếntậncổ.

Muốnsốngtươinhưvậy,Mariusđãphảitrảiquanhữngnămdàigaygo,

khónhọc,cókhivấtvảlắmmớivượtnổi.Nhưngkhôngbaogiờanhchùn

bước.Anhđãchịuđựngmọithiếuthốn,khổcực.Anhđãlàmtấtcả,trừcó

vaynợ.Anhcóthểtựhàolàkhôngbaogiờthiếuaimộtxu.Anhchorằng

mangnợlàbắtđầulàmnôlệ,anhtựbảolàchủnợcònghêhơnlàchủnô,

chủnôchỉlàchủcáithânthểcủamình,chủnợcótrongtaycảcáiphẩmgiá

conngườicủamìnhvàcóthểxúcphạmnó.Thàanhnhịnđóichứkhôngvay

nợ.Anhđãnhiềungàynhịnđói.Hiểurằngcùngcựcnàyliềnvớicùngcực

khác,rằngnếungườitakhôngcẩnthậnthìsựsasúttiềntàisẽđưađếnsựsa

đọavềtâmhồn,nênMariushếtsứcgiữgìnphẩmgiácủamình.Mộtlờinói,

mộtcửchỉlúckhácthìbiểulộsựkínhthìnhữnglúcnàyanhcholàhènhạ,

anhhếtsứctránh,anhngẩngcaođầulên.Anhkhônglàmgìphiêulưuvì

khôngmuốnlùi.Sắcmặtanhlúcnàocũngửngmộtmàuđỏnghiêmlạnh.

Anhrụtrèđếnmứcthànhranghiêmkhắc.Trongtấtcảnhữngthửtháchấy,

anh thấy như có một lực lượng bí mật, thầm kín nào đó trong lòng anh,

khuyếnkhích,nângđỡanh.Tâmhồnnângđỡxácthịt,cólúcnhưnhấcbổng

nólên.Chỉcóthứchimấylànângđượccáilồngnhốtmình.

TrongtâmkhảmcủaMarius,bêncạnhtênchaanh,cóghitênmộtngười

nữa: Thénardier. Bản chất nồng nhiệt và nghiêm túc, Marius coi cái tên

Thénardier,tênngườiđộitrưởngdũngcảmđãcứusốngđạitáchaanhgiữa

chiếntrườngWaterloo,trongkhóiđạn,nhưmộtcáitênrựcrỡhàoquang.

Anhkhôngbaogiờquêntênngườiđómỗikhitưởngnhớđếnchaanh,anh

kếthợphaicáitênđótrongsựngưỡngmộcủaanh.Mộttínngưỡng,haibàn

thờ: Bàn thờ lớn cho đại tá Pontmercy, bàn thờ nhỏ cho Thénardier. Biết

Thénardierđanglâm vào cảnh cùng khổ, lòng nhớ ơncủaanhcàngthấm

thía.MariusđếnMontfermeilđãbiếtngườichủhàngănsasút,vỡnợnhư

thếnào.Từngàyấy,anhlặnlộikhắpnơiđểtìmdấuvếtcủaThénardier,cố

tìmđếnchỗcùng cực tối tăm mà hắn đang chìm đắm. Anh đã lùng khắp

vùngấy:NàoChelles,nàoBondy,nàoGournay,nàoNogent,nàoLagny.Ba

nămrònganhtìmkiếmmàimiệt,dànhdụmđượcíttiềnlàtiêuvàoviệcđó

hết.ChẳngaichoanhbiếtđượctungtíchcủaThénardier.Ngườitangờhắn

đãđiranướcngoài.ChủnợcủahắncũnglùnghắnchẳngkémgìMariustuy

khôngthươngmếnbằng,nhưngcũngkhôngnắmđượchắn,Mariuscholà

anhcólỗivàhầunhưtựtráchmìnhsaokhôngthànhcôngtrongcuộctìm

kiếmđó.Chaanhchỉđểlạichoanhcómộtmónnợduynhấtấy,anhquyết

trảchoxong,đólàmónnợdanhdự.Anhnghĩ:Vôlý!Khichatanằmhấp

hốigiữabãichiếntrường,Thénardierđãtìmđượcchatatrongkhóiđạnmịt

mùvàxốcchatalênvai,cứusốngchata,màThénardiercómangơngìcha

ta đâu! Còn bây giờ chịu ơn nặng với Thénardier như vậy mà sao ta lại

khôngtìmđượcraThénardiertrongchỗnghèokhổtốitămmàôngtacũng

đangchớivới,tìmđượcvàcứuôngtathoátkhỏicáichếtnhưôngtađãcứu

chata.Khôngthểthếđược,nhấtđịnhphảitìmchora.Marius,cóthểhysinh

đứtmộtcánhtayđểtìmthấyThénardier,đổcảmáuanhđểcứuThénardier

khỏi chỗ cùng khổ. Tìm thấy Thénardier, giúp đỡ Thénardier, nói với

Thénardier:“Ôngkhôngbiếttôinhưngtôi,tôibiếtông.Tôiđây,ôngmuốn

gìtôicũngxintuântheo",đólàcáiướcmơêmáinhấtmàcũnghuyhoàng

nhấtcủaMarius.

III

MARIUSTRƯỞNGTHÀNH

BấygiờMariushaimươituổi.Anhđãxarờiônganhbanăm.Quanhệ

giữahaingườikhôngcógìthayđổi,khôngainghĩđếnchuyệnhòahợp,đến

chuyệntìmgặpnhau.Vảlạigặpnhauđểlàmgì?Đểrồilạixungđộthay

sao?Aisẽthắngai?Mariuslàcáilọđồng,nhưnglãoGillenormandlàcái

bìnhsắt.

NhưngphảinóilàMariuskhônghiểulòngônganh.Anhchorằngông

anhchưabaogiờyêuanh,cáiconngườicộclốc,phũphàng,cườicợt,luôn

mồmvăngtục,lahét,giậndữ,luônluôngiơgậychựcđánhngườita,chỉcó

thể có cái cảm tìnhhời hợt và khắckhổ của những lão Gérontehài kịch.

Nhưng Marius lầm. Có nhữngngườicha không yêu con,không có người

ôngnàokhôngyêucháu.

Thực ra, như chúng tôi đã nói, lão Gillenormand yêu say mê Marius

nhưngyêutheocáilốicủalão:Vừayêuvừamắngmỏ,cókhiđánhđậpnữa.

Đứacháuđimất,lãothấytronglòngmộtlỗhổngtốiđen.Lãocấmkhôngai

đượcnóiđếnthằngcháuấy,nhưnglãolạitiếclàmọingườituânlệnhlão

triệtđểquá.LúcđầulãonghĩrằngcáithằngtínđồcủaBuonaparteấy,cái

thằngJacobins,cáithằngkhủngbố,cáithằng“sátnhânthángchín"ấysẽtrở

lại.Nhưng hếttuầnnày đếntuầnkhác, hếtthángnày đếnthángkhác, hết

nămnàyđếnnămkhác,lãoGillenormandthấtvọngthấycáithằngkhátmáu

khôngtrởvề.Lãobảo:“Tacũngkhôngthểnàokhôngđuổinóđiđược”và

lãotựhỏi:“Nếuphảilàmlạinhưthế,tacóđuổinónữakhông?”Lòngtựái

bảongaylão:Đuổi;nhưngcáiđầubạcphơcủalãolắcbảo:Không.Nhiều

lúclãothấychánnản.LãothiếuMarius.Ngườigiàcầnsựtrìumếnquấnquít

nhưcầnánhnắng.Sựtrìumếncũngnóngấm.Mặcdầubảnchấtlãovững

chãi,sựvắngmặtcủa Mariuscũnglàmlãothayđổitrong người.Lãothề

nhấtđịnhkhôngtựmìnhdịchđếncái“thằngnhãikỳquặc”ấy,nhưnglão

đaukhổ.Lãokhônghỏithămtintứccháu,nhưnglãoluônnghĩđếncháu.

Càng ngày lão càng sống riêng lẻ, xa mọi người, trong cái nhà ở xóm

Marais.Lãovẫnvuitínhvàvẫncộccằnnhưxưa,nhưngcáivuicủalãocó

cáigìcứngrắnbấtthườngnhưbêntrongcólẫnđaukhổ,giậndữvàmỗikhi

gắtgỏngxonglãolạichánnản,âmthầm.Thỉnhthoảnglãonói:“Hừ,nếu

thằngnhãiấymàvềđâythìphảixemcáitátcủata".

Cònbàdì,bànàycósuynghĩgìđâumàbiếtyêucholắm.Đốivớibà,

Mariuschỉcònlàmộtcáibóngđenmờmờ,bànghĩđếnconmèo,convẹt

màchắcbàcónuôi,nhiềuhơnlànghĩđếnMarius.

MốiđaubuồnkínđáocủalãoGillenormandcàngtăngvìlãochấtchứa

bêntrong,khôngđểlộchoaibiếttígì.Nỗibuồncủalãonhưnhữngcáilò

màngườitamớichế,đốtluôncảkhói.Thỉnhthoảngcóngườiquantâmmột

cáchvôduyênnhắcđếnMariusvàhỏi:”Ôngcháucụbâygiờrasao,haybây

giờlàmgì?"Ônglãotưsảngiàấygặplúcđangbuồnthìthởdàimàtrảlời,

gặp lúc muốn ra vẻ vui thì vừa búng tay áo vừa nói: “Ngài Nam Tước

Pontmercyđanglàmthầycòthầykiệnởmộtxónàođấy".

Trongkhi ônglãohối tiếcthìMarius lạivuithích.Đốivới những con

ngườitốt,sựđaukhổlàmcholòngbớthờnoán.Anhnghĩđếnôngmàkhông

giận,nhưnganhđãquyếtđịnhkhôngnhậnmộtxunàocủaconngườiđãxử

tệvớichaanh.Cáiphẫnuấtlúcđầucủaanhđãdịuđichỉcònthếthôi.Hơn

nữa,anhthấyvuithíchtrongsựđaukhổvàmuốnđaukhổhơnnữa.Đaukhổ

vìchaanh.Anhthỏamãnvàthíchthúsốngkhamkhổnhưvậy.Anhvuivẻ,

tựnhủrằngthếlàcònítđây,rằngđólàmộtcáchchuộctộivànếukhông

chịuđaukhổnhưvậy,thìsaunàyanhsẽbịtrừngphạtcáchkhácvìanhđã

thờơbộibạcvớichaanh,mộtngườichanhưvậy.Khônglýnàochaanh

phảichịutấtcảđaukhổ,cònanhthìthảnhthơisungsướng.Việclàmcủa

anh,sựthiếuthốncủaanhthấmvàođâusovớicuộcđờianhdũngcủacha

anh?Chỉcómộtcáchgầngũiđượctâmhồncủachaanh,giốngchaanh,là

dũngcảmchốngvớinghèokhổnhưchaanhđãanhdũngchốngkẻthù.Chắc

chaanhcũngđãnghĩnhưvậykhitrốilạichoanh:“Contôisẽxứngđáng".

Nhữnglờinóiấy,Mariusvẫnmangởtronglòng,tuyanhkhôngđeoởtrên

ngựccáibúttíchcủachaanhđãbịmất.

Cáingàyông anh đuổi anh,anhcònlà một đứa trẻ,bâygiờanh đã là

ngườilớn.Anhcảmthấynhưthế.Sựnghèokhổđãgiúpíchchoanh.Nghèo

khổtrongtuổitrẻcócáitốtlàhướngtấtcảnghịlựcvàosựcốgắngvàlàm

chotâmhồnvươnlên.Nghèokhổbóctrầncuộcsốngvậtchấtratrướcmặt,

làmchongườitakhaokhátcuộcsốnglýtưởng.Ngườithanhniêngiàucó

sẵntrămtròtiêukhiểnsangtrọngvàthôbỉ:Đuangựa,đisăn,nuôichóđẹp,

hútthuốclá,cờbạc,tiệctùngvàtấtcảnhữngcáikhácnữa,thỏathíchcái

phần thấp kém của tâm hồn và làm hại cái phần cao quý thanh tao. Anh

thanhniênnghèokhổkiếmbữaănđãnhọcnhằn,ănxongchỉcòncócáithú

mơmộng.AnhđidựnhữngcuộcgiảitrímàChúachokhôngphảimấttiền:

Anhnhìntrờixanh,khônggian,trông sao,ngắmhoa,nhìnnhữngđứatrẻ

thơ,nhìnloàingườitrongđócóanhđaukhổ,nhìnthiênnhiêntrongđóanh

đượcthảnhthơi.Nhìnmãinhânloạithấyđượclòngngười,nhìnmãithiên

nhiênthấyđượcChúa.Anhmơmộngvàcảmthấymìnhlớnlao,anhlạimơ

mộngnữavàcảmthấylòngdạtdàotìnhcảm.Từcáiíchkỷcủangườiđau

khổanhtiếnlênchỗcảmthôngcủangườisuytưởng.Mộtmốitìnhcảmcao

quýnảynởtrongtâmhồnanh:Quênmìnhvàthươngxótmọingười.Anh

nghĩđếnnhữngthíchthúvôcùngmàthiênnhiêndànhcho,phungphícho

những tấm lòng rộng mở và không ban cho những tâm hồn khép kín và

ngườitriệuphútinhthầnấyđâmrathươnghạinhữngkẻtriệuphútiềnbạc,

ánhsángtrànvàotrítuệđếnđâuthìcămhờntandầnđếnđấy.Vảlạianhcó

khổthậtkhông?Không.Cáicảnhnghèokhổcủamộtthanhniênkhôngbao

giờlàsựkhốnkhổđángthương,bấtcứmộtngườitraitrẻnàodùnghèokhổ

đếnđâu,vớithânthểcườngtráng,lànhmạnh,bướcchânnhanhnhẹn,cặp

mắttinhranh,dòngmáusôinổi,mớtócđennhánh,đôimámơnmởn,miệng

cườihồngtươi,hàmrăngtrắngngàcủaanh,cũnglàmchovịHoàngĐếgià

nuacằncỗiphảithèmthuồng.Mỗingàyanhmỗilàmviệcđểkiếmbữaăn

chongàyấy;bàntayanhcànglaođộngđểcóănchừngnàothìsốnglưng

anhcàngđứngthẳnglênkiêuhãnh,khốiócanhgiàuthêmtưtưởngchừng

ấy.Côngviệclàmxong,tâmhồnanhlạichơivơitrongnguồnvuivôtậncủa

thiênnhiên,lạimơtưởng,chiêmngưỡngnhữngcảnhđẹp,lòngvuikhôngtả

được.Chânanhbướctrongđaukhổ,khókhăn,trêngạchđá,trênchônggai,

cókhitrongbùnthối,nhưngđầuanhvươnlêntrongánhsáng.Anhcương

nghị, thanh thản, êm ái, dịu hiền, nghiêm nghị, thoải mái, dễ dàng, rộng

lượng.VàanhcảmtạChúađãbanchoanhhainguồnphongphúmàkẻgiàu

khôngcóđược:Laođộnglàmchoconngườitựdovàtưtưởnglàmchocon

ngườixứngđáng.

ĐólànhữngđiềuđãxảyrađốivớiMarius.Nóichođúng,anhcũnghơi

quátrầmtư.Từngàysinhkếcủaanhđãcóphầnchắcchắn,anhkhônglàm

hơnnữa,anhthấyrằngthiếuthốnmộtchútcũnghay,anhlàmítđiđểsuy

nghĩnhiềuhơn.Nghĩalàcónhữngkhicảngàyanhtưlự,trầmngâmđểtâm

hồnchìmđắmsaysưatrongcõimênhmôngcủanộitâm.Anhđãđặtvấnđề

đờianhnhưthếnày:Làmcôngviệccụthểítnhấtđểlàmnhữngviệcvôhình

nhiềunhất,nóicáchkháclàchỉdànhchocuộcđờithựctạivàigiờcòntấtcả

đểmơtưởngtrongvôtận.Anhchorằnganhkhôngthiếugìvàkhôngnhận

rarằngmơmộngkiểunhưvậychungquychỉlàmộthìnhthứclườibiếng,

rằnganhmớichỉkhắcphụcnhữngyêucầuđầutiêncủacuộcsống,đãmuốn

nghỉngơisớmquá.Nhưngđốivớitâmhồncươngnghịvàgiàutìnhcảmcủa

Marius,tìnhtrạngấychỉlàchốclátthôi,khigặpnhữngrắcrốitấtyếucủasố

mệnh,anhsẽtỉnhdậyngay.

Tuylàluậtsưanhkhôngbiệnhộchoaicả,cũngkhônglàmthầycung

thầycòchoainhưlãoGillenormandtưởng.Anhcònmãimơmộng.Gặpgỡ

bọnthầycò,ratòaán,tìmkháchhàng,anhchánnhữngviệcấylắm.Đểlàm

gì?Khôngcólýdogìđểthayđổicôngănviệclàmcả.Cáicửahàngsách

khôngtêntuổi kia đã choanhmộtviệclàm chắc chắn,mộtviệclàm nhẹ

nhàngmàanhcholàđủrồi.Mộttrongcácchủhiệusáchđãgiaocôngviệc

choMariuslàôngMagimel,ngỏýmuốnMariusđếnănởnhàôngta,ôngsẽ

cócôngviệcđềuđặnchoMariuslàmvàtrảmộtnghìnnămtrămfrancsmột

năm.Đànhlàtốt!Nhưngmấttựdo!Làmmộtanhlàmcông!Mộtvănsĩlàm

mướn!Mariusnghĩrằngnhậnlờithìđờisốngsẽđượckháhơnnhữngcũng

hènhơn,thêmnođủnhữngbớtphẩmgiá.Đemcáiđờinghèokhổtrọnvẹn

vàđẹpđẽmàđổilấymộtcuộcsốnglúngtúngxấuxa,khảố;tựanhưmột

ngườimùmàhóachột.Anhkhôngnhận.

Mariussốngcôđơn.Anhvốnthíchkhôngdínhlíuđếncáigìvàcũngvì

bịbấtngờ,bỡngỡ,anhquyếtđịnhkhônggianhậpnhómEnjolras.Nhưnghọ

vẫnlànhữngngườibạntốtsẵnsànggiúpđỡlẫnnhau.Màcũngcóthếthôi.

Mariuscóhaingườibạnthân:MộttrẻlàCourfeyrac,mộtgiàlàôngMabeuf.

Anh ưa ông Mabeuf hơn. Nhờ ông mà có sự biến đổi Cách Mạng trong

ngườianh,nhờôngmàanhbiếtvàyêuchaanh.AnhbảorằngMabeufđã

chữaanhkhỏibệnhthongmanh.

Cáiôngquảnlýnhàchungấyđãthựcsựcótácdụngquyếtđịnh.Tuy

nhiênôngcũng chỉ là conngườithừahànhbình thản, yên lặng,ýđồcủa

ThượngĐế. Nhưmộtcái đèncóngười mangđến,ông đãsoicho Marius

thấynhữngđiềuđómàôngkhôngngờ;ông làcáiđènchứkhôngphảilà

người cầm đèn. Còn sự biến đổi chính trị trong con người Marius ông

Mabeufkhôngthểhiểuđược,ôngcũngkhôngthểmuốnđượcnhưvậyvàlái

đinhưvậy.

SaunàytacòngặpôngMabeuf,chonêncũngcầnnóivàilờivềôngta.

IV

ÔNGMABEUF

CáingàyôngMabeufbảoMarius:“Chắcchắnlàtôitánthànhnhữngxu

hướngchínhtrị”,ôngđãnóithậtcáitâmtrạngấycủaông.Ôngbàngquan

vớitấtcảxuhướngchínhtrị,ôngtánthànhtấtcả,khôngphânbiệtgì,quýhồ

làôngđượcyêntĩnh,cũngnhưnhữngngườiHyLạpxưagọicácvịnữthần

Phẫn Nộ là những thần Euménides, nghĩa là những “nữ thần đẹp tốt và

xinh”.CònxuhướngchínhtrịcủaôngMabeuflàyêusaymêcâycốivànhất

làyêusách.ÔngcũngcócáihậutốIste,khôngcónóthìkhôngaicóthể

sống được trong cái thời đại của ông, nhưng ông không phải là royaliste

(BảoHoàng)khôngphảilàbonapartiste(phíatheoNapoléon)khôngphảilà

chartiste (phái Hiến Chương), cũng không phải là orléaniste (phái Bảo

HoàngtheodònghọOrléans);ônglàbouquiniste.

[197]

Ôngkhônghiểuđượcvìsaoconngườitacóthểcămthùnhauvìnhững

chuyệnviểnvôngnhưlàHiếnChươngDânChủ,ChínhThống,QuânChủ,

CộngHòa…trongkhitrênđờicóbaonhiêuloàirêu,loàicỏ,loàicâyđểcho

ngườitangắmnghíavàbaonhiêusáchingấp2đếngấp32,màngườitacó

thểgiở.Nhưngôngluônmuốnlàmđượcviệccóích:Giữsáchnhưngmà

cũng đọc sách, là nhà thực vật học, nhưng vẫn làm vườn khi quen ông

Pontmercy,giữaôngvàôngđạitá,cómộtmốiđồngcảmvìôngPontmercy

chămcáccâyhoa,cònôngthìchămcáccâyquả.ÔngMabeufđãtrồngđược

nhữngcâylêgiồnghạtmàquảngonnhưlêSaintGermain;nhờôngphối

hợpcâymàđãtạođượcgiốngmậnmùahè.ÔngđilễChúavìưathíchsự

êmdịuhơnlàvìmộđạo,cũngbởivìyêunétmặtconngười,nhưngghét

tiếngồnàocủahọ,chỉcóởnhàthờôngmớithấyngườitậphọpđôngmàim

lặng.

HiểurằngphảicóchứcvụgìcủaNhàNước,ôngđãchọncáichứcvụ

quảnlýnhàthờ.Vàôngcũngkhôngbaogiờyêuđượcmộtngườiđànbà

bằngmộtcủtulipe,haymộtngườiđànôngbằngmộtcâyElzévir.Ôngđã

quá sáu mươi tuổi từ lâu, khi có người hỏi ông: “Ông đã lấy vợ bao giờ

chưa?",“Tôiquênmấtrồi",ôngđáp.Cũngcóđôikhi-aichẳngcólúcước

mơnhưvậy - ông ước:“Giátagiàu có!" Ấykhôngphảilàlúc ông đang

nhòmmộtcôgáixinh,nhưlãoGillenormand,nhưnglàđangngắmmộtcuốn

sáchquýgiá.Ôngsốngmộtmình,cómộtngườiởgáigià.Ôngmắcbệnh

thốngphongtuynhẹ,khiôngngủnhữngngóntaygiàtêthấpcủaôngcòng

khoằmdướitấmchănôngđắp.Ôngđãsoạnvàinđượcmộtbộ“ThựcVật

VùngCauteretz”,vớinhữngtranhphụbảninmàukháđượcngườiđọcưa

thích,bảnkhắcđồngônggiữvàsáchtựôngbánlấy.Mộtngàyhaibalầncó

ngườiđếnkéochuôngnhàôngởphốMézièresđểmuasách.Mỗinămông

thu được hai ngàn francs cũng là gần tất cả gia tài của ông. Tuy nghèo,

nhưngvới thờigian,với sựkiêntrì,thắtlưng buộcbụng,ông đãtậphợp

đượcmộttủsáchquýđủloại.Ôngraphốbaogiờcũngcắptrongtaymột

quyểnsáchvàkhivềthườngcắphai.Chỗởcủaônggồmbốngianbuồngở

tầngnềnvớimộtmảnhvườn.Vậttrangtríchỉcónhữngtranhbáchthảolồng

khung và những bức danh họa cổ. Nhìn thấy một thanh gươm, một khẩu

súnglàmôngđủlạnhtoátngười.Suốtđờiôngkhôngđếncạnhmộtcỗđại

bác,dùlàđạibáctrưngbàyởđiệnInvalides.Ôngcómộtbộmáytiêuhóa

bìnhthường,mộtngườianhlàchaxứ.Tócôngđãbạc,khôngcònrăngtrong

mồmvàtrongtrítuệ,ngườilúcnàocũngrunrun,giọngnóixứPicard,một

nụcườicủatrẻcon,ôngdễsợhãivàhiềnnhưmộtconcừugià.Ngoàiraông

khôngcóbạnbèkhôngcóchỗquennàokháctrongxãhộingườisống,trừ

mộtônglãobánsáchtênlàRoyolởcửaôSaintJacques.Ôngmơướcdu

nhậpgiốngcâychàmvàonướcPháp.Ngườiởgáigiàcủaôngcũnglàmột

loạingườingâythơnữa.Bàgiàấyvẫnlàcôgáiđồngtrinh.Conmèocủabà,

bàgọilàSultan,nócóthểmeomeobản“XinThương”củaAllegriởnhà

nguyệnSixtine,đủchiếmtấtcảtráitimbàvàthỏamãntấtcảyêucầutình

cảmcủabà.Tấtcảnhữngướcmơcủabàchưabaogiờvượtquáconmèocủa

bà.Bàcũngcórâunhưconmèođó.Tấtcảtựhàocủabàlàởcáimớmũ

chụpcủabà,lúcnàocũngtrắngtinh.Ngàychủnhậtđilễvề,bàkiểmđiểm

lạiquầnáodàibàmua,nhữngcáiáođãcắtnhưngchưabaogiờđưamay.Bà

biếtđọc.ÔngMabeufđãđặttênchobàlàmụPlutarque.

[198]

ÔngMabeufưaMarius,vìMariustrẻvàhiền,làmchotuổigiàcủaông

thêmấmápvàcáitínhnhútnhátcủaôngkhôngbịkinhđộng.Tuổitrẻvà

tínhhiềndịuđốivớiônggiànhưánhnắngmàkhônggió.KhiMariusđã

ngợpcảlòngvềchiếncông,vinhquang,thuốcsúng,hànhquântớiluivàtất

cảnhữngtrậnđánhkỳdiệumàchaanhđãgiángvàbịtrảnhữngnhátkiếm

ghêgớmthìanhđếnthămôngMabeufvàôngMabeufkểchuyệnngườianh

hùngtrongviệctrồnghoa.

Ngườianhông,Linh Mục Mabeuf chết hồi 1830, tứcthìnhưkhiđêm

đến,cảchântrờitốisầmlạitrướcmắtông.Viênchưởngkhếcủaôngvỡnợ,

thếlàôngmấthếtcảmóntiềnmườinghìnfrancsgiatàicủaanhôngvàcủa

ônggóplại.Cách Mạng Tháng Bảy đưa ngành sách vàomộtcuộckhủng

hoảng.Trongthờikỳeohẹpkinhtế,sáchThựcVậtlàloạihàngngườitaít

muanhất.Tập“ThựcVậtVùngCauteretz"ếhẳn.Hàngtuầnkhôngcómột

kháchhàngmua.ĐôikhiôngMabeufrùngmìnhsungsướngnghethấytiếng

chuông.MụPlutarquebuồnbãbảo:“Thưaôngngườigánhnướcđấyạ”.Rốt

cuộc,mộthômôngMabeufrờicáiphốMézières,từchứcquảnlýnhàthờ,

bỏSaintSulpice,bánmộtphần,khôngphảisáchmànhữngbứchọacủaông

-cáimàôngthiếtthaíthơn-vàđếnởmộtcáinhàởđạilộMontparnasse.

Ôngcũngchỉởđấycóbathángvìhailýdo:Mộtlàcáitầngdướivàcái

vườnmộtthángphảitrảbatrămfrancs,màôngthìkhôngdámchiquáhai

trămvàokhoảntiềnthuênhà;hailànhàởgầntrườngbắnFatou,cảngày

nghetiếngsúngôngkhôngchịunổi.

Ôngdọnquyểnthựcvật,cácbảnkhắcđồng,cáctậpbáchthảosưutầm,

cáctậptàiliệuvàsáchvàđếnởgầnkhuSalpêtrière,trongmộtcáinhàtranh

ởlàngAusterlitz,tiềnnhànămmươiécumộtnăm.Nhàcóbabuồng,mộtcái

vườn,mộthàngrào,cógiếngnước.Nhândịpdọnnhànày,ôngbánhếtcảđồ

đạccủaông.Hômdọnđếnchỗởmớinày,ôngrấtvuivàchínhtayôngđóng

lêntườngnhữngchiếcđinhtreocácbảnkhắcvàcáctậpbáchthảo.Hômđó

cònthìgiờ,ôngcuốcvườnvà buổichiềuthấymụPlutarqueủrũ vànghĩ

ngợi,ôngvỗvai,mỉmcườibảo:“Áichà!Chúngtacócâychàmkiamà!”.

Chỉcóhaingườikhách,ônglãobánsáchởcổngSaintJacquesvàMarius,

đượctiếpởtúplềulàngAusterlitz,

[199]

cáitênquáhuyênnáolàmôngkhó

chịu.

Vảlại,nhưchúngtôivừamớichỉra,nhữngkhốiócquáđammêmộtđạo

đứchaymộtcuồngvọng,hoặccũngthườngcảhai,thìrấtkhóthấmnhững

chuyệnthựctếởđời.Cảsốphậncủahọ,họcũngkhôngđểýtới.Nhữngsự

chuyênchúấy,đẻramộttháiđộtiêucựcrấtgiốngnhưlàmộttriếtlýsống

nếulàcóýthức.Bóngxếdần,xuốngdầnnhưnướctrôiđi,rồingườitasụp

đổmàkhôngbiết.Cuốicùngthìngườitacũngthứctỉnh,nhưngmuộnmàng.

Trongkhichờđợi,ngườitahìnhnhưgiữtháiđộtrunglậptrongcuộcthách

thứcgiữahạnhphúccủahọvàtaihọacủahọ.Chínhbảnthânhọlàmónđặt

cược,thếmàhọlạithờơ.Chínhvìthếmàtrongkhitấtcảhyvọngtắtdần

trongcáibóngtốibaophủxungquanhông,ôngMabeufvẫnbìnhthản,cái

bìnhthảncóvẻngâyngônhưngrấtsâusắc.Nếpsốngtinhthầncủaôngđều

đặnnhưcáiquảlắcđồnghồ đung đưa; khi một ảo tưởng đã lên giây cái

đồnghồthìquảlắccứchạyrấtlâu,cảkhiảotưởngđãmất.Đồnghồkhông

đứnglạitứckhắckhingườitađánhmấtcáichìakhóa.

ÔngMabeufcónhữngsựgiảitríngâythơ,nhữnggiảitrírẻtiềnvàbất

ngờ,donhữngchuyệntìnhcờmangđến.MộthômmụPlutarqueđọcmột

quyểntruyệntrongmộtgócbuồng.Mụđọcto,ynhưđọctothìhiểuhơnấy.

Đọctotứclàkhẳngđịnhchomìnhlàmìnhđọcđây.Cónhữngngườiđọcrất

tonhưcamđoanvớimìnhnhữngđiềumìnhđangđọc.MụPlutarqueđang

đọcvới tấtcảcáinănglựcấycuốntruyện mụcầmtrên tay.ÔngMabeuf

nghelơđãng.

Đấylàchuyệnmộtsĩquankhinhkỵbinhvớimộtcôgái.MụPlutarque

đọcđếncâunày:“…ngườiyêuphậtývàsĩquanđầurồng”…

[200]

Rồimụ

ngừngđọcđểlaukính.

ÔngMabeufnhắclạinhonhỏ:

—Phậtvàrồng,đúngrồi,ngàyxưacómộtconrồng,từđáyhangcủanó

phunlửarađốtcháycảtrời.Nhiềungôisaođãbịthiêucháy.Conquáivật

nàylạicóvuốtnhưvuốthổ.Phậtđãvàotronghangconrồngvàđãgiácngộ

đượcconquáivật.Mụđangđọcmộtquyểnsáchhayđấy,mụPlutarqueạ.

Chẳngcóchuyệnthầnthoạinàohayhơn.

Thếrồiôngđểtríôngchìmđắmtrongmộtgiấcmơêmái.

V

NGHÈO,LÁNGGIỀNGGẦNCỦAKHỔ

Mariuscónhiềucảmtìnhđốivớiônggiàchấtphácấy.Ônglãomỗingày

mộtthêmnghèotúngvàôngbắtđầulấylàmlạ,ngàycànglấylàmlạ,tuy

vậycũngchưabuồnphiền.MariusthỉnhthoảnggặpCourfeyracvàtìmđến

Mabeuf.Tuyvậymỗithángcũngđôilần.Mariusthíchđidạochơilâumột

mìnhở những đại lộ phía ngoài trung tâmthành phốhayởquảng trường

ChampDeMars,hayởnhữngđườngvắngngườivườnLuxembourg.Cókhi

cảbuổianhđứngngắmmộtcáivườnrau,nhữngluốngxàlách,đàngàbới

đốngphânhaynhìnmộtconngựakéoxenước.Ngườiquađườngaicũng

phảiđểýđếnanh,cóngườithấyanhkhảnghi,códángđentối.Chỉlàmột

chàngthanhniênnghèođứngvơvẩnđóthôi.

MộthômdạochơinhưvậyanhtìmthấycănnhàGorbeau.Cáinhàhẻo

lánhvàrẻtiềnấyhợpvớianh,anhđếnđấyở.Nhữngngườicùngnhàchỉ

biếtanhlàôngMarius.Mộtvàivịtướngchỉhuycủachaanh,mộtvàibạncũ

củachaanhkhibiếtanhthìmờianhđếnchơi.Mariusnhậnlờingay,anh

khôngbỏlỡmộtdịpnàođểnhắcđếnchaanh;thỉnhthoảnganhđếnthămBá

TướcPajol,tướngBellavesne,tướngFririon,điệnInvalides,cũngcanhạcvà

khiêuvũvớihọ.Nhữngbuổitốiấy,Mariusmặcáomới;nhưnganhchỉđến

cácbuổidạhội,cácbuổivũấynhữngngàygiábuốtvìkhôngcótiềnđixe

vàchỉmuốnđếnvớiđôigiầybóngnhưgương.Anhthườngnói,giọngkhông

cógì chuachát:“Con ngườitanhư vậy,trongmột phòngkhách,khắp cả

ngườianhcóthểvấybùn,nhưngđôigiầythìchớ.Ởđây,muốnđượctiếp

đónniềmnở,chỉcầncómộtđiềuđừngđểaichê:Lươngtâmư?Không,đôi

giầy."

Khingườitamơmộngthìquêncảmọithứsaymê,trừcóchuyệnlòng

thôi.NhữngcơnsốtchínhtrịcủaMariusđãtanbiếntrongmơmàng.Những

ngàyCáchMạng1830đãlàmchoanhthỏamãn,anhdịuđivàcũnggiúp

vàođómộtphần.Anhvẫngiữnguyênxuhướngcủaanhnhưngnóêmdịu

đi.Nóichođúngthìanhcũngchẳngcònxuhướnggìrõrệt,chỉlàmộtthứ

cảmtìnhthôi.Anhchẳngởđảngpháinào,đảngpháicủaanhlàđảngnhân

loại.TrongnhânloạianhhướngvềnướcPháp,trongnướcPhápanhhướng

vềnhândân,trongnhândânanhthiênvềphụnữ.Tấtcảlòngthươngxótcủa

anhdànhchophụnữ.Anhưalýtưởnghơnhànhđộng,thíchmộtnhàthơ

hơnmộtanhhùng,phụcmộtquyểnsáchkiệttácnhưJobhơnmộtsựkiện

nhưMarengo.

Hơnnữa,saumộtngàytrầmtư,khianhtrởvềnhà,đidọccácđạilộnhìn

quanhữngcànhlá,anhthấykhônggianvôtận,nhữngánhsángkhôngtên,

vựcthẳm,bóngtối,huyềnbí,anhcảmthấytấtcảnhữnggìkhôngthuộcvề

conngườiđềuthậtlànhỏbé.Anhtin-vàcólẽđượcnhưthế-làanhđãđạt

tớisựthậtvềcuộcđờivàtriếthọccủaconngười,vàbâygiờanhchỉnhìn

trời,cáiduynhấtmàchânlýcóthểnhìnthấytừđáygiếng.Tuyvậyanhvẫn

xây dựng hết kế hoạch này đến mưu đồ khác, những kiến thiết này đến

nhữngdựđịnhtươnglaikhác.TrongtrạngtháimơmộngcủaMariusấy,nếu

conmắtnàocóthểnhìnđượcvàolònganhthìsẽbịchóilòabởicáitrong

sángcủatâmhồnấy.Thậtvậynếunhữngconmắtthịtcủachúngtacóthể

nhìnvàoýthứccủangườikhác,thìtacóthểđánhgiáđúngmộtconngười

quanhữngướcmơhơnlàquaýnghĩcủangườiấy.Trongsuynghĩcóýchí,

trongướcmơthìkhôngcó.Ướcmơ,điềurấthồnnhiênbaogiờcũngvẫngiữ

nguyênhìnhdạngcủatâmhồnta,cảtrongcáilớnlaovàtrongcáilýtưởng,

khôngcócáigìxuấtpháttrựctiếpvàchânthậtnhấttừđáylòngtahơnlà

nhữngkhaokháttựnhiên,khôngsuynghĩvàvôbiênvôtận,tớinhữngánh

sánghuyhoàngcủasốphận.Chínhởnhữngkhátvọngấyhơnlàởnhữngý

nghĩthậntrọng,cólýlẽvàhệthống,màngườitanhậnthứcđượcbảnlĩnh

củamỗingười.Ảovọngcủachúngtagiốngchúngtanhất.Mỗingườiước

mơcáikhôngbiếtđược,cáikhôngthểđược,theobảnchấtcủamình.

Vàokhoảnggiữanăm1831,mụgiàgiúpviệcquétdọnchoMariuskểvới

anh rằng người tasắp đuổi vợ chồng Jondrette, cái giađình nghèo khổ ở

ngaysátváchbuồngcủaanh.Mariushàngngàyvắngnhàtừsángđếntối

cũngkhônghayrằngcócáigiađìnhấylàhàngxómcủaanh.Anhhỏimụ

già:

—Saongườitalạiđuổihọ?

—Vìhọthiếutiềnnhà,họthiếuhaikỳrồi.

—Haikỳlàbaonhiêutiền?

—Haimươifrancs.

Mariuscóbamươifrancsđểdànhtrongôkéo.

—Nàybà,haimươifrancsđây,bàtrảtiềnnhàchohọvàchohọnăm

francs,nhớđừngbảolàcủatôi.

VI

NGƯỜITHAYCHÂN

TìnhcờcáitrungđoàncủatrungúyThéodulevềđóngởParis.Việcấy

làmchobàdìGillenormandnảyramộtsángkiếnthứhai.Lầntrướcbàđã

nghĩ ra việc nhờ Théodule theo dõi Marius, lần này bà âm mưu đem

ThéodulethếchânMarius.

Cầumayphòngkhingườiôngmuốncầnmộtgươngmặttrẻtrongnhà-

nhữngtiasángbìnhminhđôikhicũngêmáigiữacảnhhoangtànđổnát-

cũngnêncóMariuskhác.CôGillenormandnghĩ:Thếcũnghay,mộtsựđính

chínhnhưtrongcáccuốnsáchmìnhvẫnthấy;MariusxinđọclàThéodule.

Cũnglàcháucả,cháugọibằngôngcụthìcũnggầnnhưcháungoại,không

cóthằngcháuluậtsưthìcóthằngcháukhinhkỵbinhcũngchẳngsao.

MộtbuổisángkhiônglãoGillenormandđươngđọcmộttờbáo,hìnhnhư

làtờQuotidienne,bàcongáivàovànóivớigiọngêmáinhất,vìnóivềđứa

cháunuôngcủabà:

—Thưabố,sángnayThéodulesẽđếnthămvàchàobố.

—Théodule,aithế?

—Théodulecháugọilàôngcụđómà.

LãoGillenormandmớinhớra:

—À.

Rồilãolạiđọcbáo,màchẳngnghĩgìđếnngườicháuThéodulenàoấy

nữa;mỗikhiđọcbáo,lãothườnghaybựctức.Tờbáolãođangđọclàmộttờ

báoBảoHoàng-tấtnhiênrồi-đăngtinrằngngàyhômsausẽcómộtbuổi

họpcủasinhviêntrườngthuốcvàtrườngluậtởquảngtrườngPanthéon,vào

giữatrưa.SinhviênsẽthảoluậnvềvấnđềnhữngcỗpháocủađộiCảnhVệ

QuốcGia,bànvềmâuthuẫngiữaôngThượngThưBộBinhvà“ThànhĐội

DânQuân”vềvấnđềnhữngcỗsúngđạibácđặtởtrongsânđiệnLeLouvre.

Sinh viên phải thảo luận về vấn đề này. Cái tin như vậy đủ làm cho lão

Gillenormandnổinóng.

LãonghĩđếnMarius,Mariuscũnglàsinhviên,chắcMariuscũngsẽđến

“thảo luận" giữa trưa ở quảng trường Panthéon. Lão Gillenormand đang

tưởng tượng cái điều buồn bực ấy thì trung úy Théodule vào. Anh mặc

thườngphụckiểuthịdân,đểchovừamắtlão;bàcônhẹnhàngdẫncháuvào.

Chàngtrungúynghĩthầm:“Lãotrượngkhôngđặthếttiềnvàoquỹthựclợi

chungthân,thỉnhthoảnghóatrangnhưthếnàychovừaýlãocũngcókhi

lợi".

BàcôGillenormandcấtcaotiếng,nóivớibố:

—CháuThéodulecủabốđây.

VàbànóinhỏvớiThéodule:

—Cứtánthànhtấtnhé!

Rồibàtrởra.

TrungúyThéodulekhôngquencónhữngcuộc gặp gỡ trịnh trọng như

vậy,rụtrènói:

—Lạyôngạ.

Vàchào,bắtđầutheokiểunhàbinh,kếtthúctheokiểuthịdân.

—À,cháuđấyà,được,cháungồichơi,-lãoGillenormandnói.

Lãonóithếrồiquênphắtthằngcháukỵbinh.Théodulengồixuống,lão

Gillenormandđứnglên.Lãođiđilạilạitrongphòng,haitaybỏtúi,nóioang

oangmộtmình,nhữngngóntaybứtrứtluônluônmânmêhaichiếcđồnghồ

ởtronghaicáitúicon.

—Hừ,cáibọnnhãiranhấy!Cáingữấybànhọpnhauởquảngtrường

Panthéon!Bọnnhãinhéphômquahãycònômvúmẹ!Giábópmũichúng

thìsữalạitoàira!Thếmàngàymailạihọphộinghịthảoluậngiữatrưa.Thế

nàyrồi sẽđếnđâu? Sẽđếnđâu?Rõrànglàđếnvực thẳm.Đóbọn tháng

mườiđãđưachúngtađếnđó.Pháobinhnhândân!Bànvềpháobinhnhân

dân, ra giữa quảng trường thảo luận về những tiếng đì đẹt của quốc dân

quân!Bàn với ai? Chủ nghĩa Jacobins dẫn người tađến chỗấyđấy,thấy

không?Tôidámđánhcuộcmộttriệuđổimộtcọngráclàởđóchỉcóbọnđầu

trộmđuôicướp,bọnkhổsaimãnhạn.CộngHòavàtùkhổsaicũngnhưmũi

vớikhăn.Carnothỏi:“Mimuốntađiđâu?Quânphảnbội",Fouchéđáp:“Mi

muốnđiđâuthìđi,đồngu".ĐấybọnCộngHòalànhưthếđấy.

—Thưaôngđúngthế.

LãoGillenormandkhẽquayđầu,nhìnThéodulerồilạitiếp:

—NghĩđếncáithằngngốcđitheobọnCộngHòamàtức.Saolạibỏnhà

taomàđi?ĐểlàmmộttênCộngHòaà?Chào!DânchúngcóưagìcáiCộng

Hòaấy,dânchúngđứngđắn,dânchúngthừabiếtrằngbaogiờcũngcóvua,

dânchúngbiếtrằngdẫusaomìnhchỉlàdân,họthiếtgìcáithứCộngHòa

củachúngmày,đồngốc,nghechưa.Ghêtởmchưa!Cáitròchơiấy.Mêlão

Duchêne.

[201]

Liếcmắtđưatìnhchocáimáychém,đànvàhátdướibaolơn

của93,tamuốnphỉnhổvàocáibọnnhãiranhấy.Saochúngnónguxuẩn

thế!Chúngnóđềuđiđếnđấycả,khôngđứanàothoát.Chỉthởcáikhôngkhí

ngoàiđườnglàchúngmàyđủhóarồrồi.CáithếkỷXIXnàyrấtđộc.Thằng

nhãiconnàocũngđểcáikiểurâudêgiàấy,rồicholàmìnhghêlắm,rồi

chẳngkểgìcáithứchamẹgiànày.ThếlàCộngHòađấy,thếlàlãngmạn

đấy.Lãngmạnlàcáigì,anhhãybảohộtôilãngmạnlàcáigì?Tấtcảmọi

thứđiêncuồng.MộtnămtrướchọđổxôđixemkịchHernani.

[202]

Hernani

làcáithứkịchgìhử?Nhữngphảnđề,nhữngnguxuẩncũngkhôngphảiviết

bằng ngôn ngữcủa nước Phápnữa. Rồi thời đại này những chuyện cướp

đườngnhưthếđấy.

—Thưaông,ôngnóirấtphải-Théodulenóixenvào.

LãoGillenormandtiếp:

—ĐạibácởtrongsânViệnBảoTàng!Hừ!Thưađểlàmgì?ÔngSúng,

ôngđếnđấylàmgì!ĐểbắnvàotượngApollonBelvédèreà?Còncácông

thuốc súng thì có việc gì với nàng Vénus đời Médicis

[203]

 chứ? Cái bọn

thanhniênngàynay,thậtlàquânkẻcướp.Cònaivônghĩalýbằngcáitên

Benjamin Constance của chúng! Cái bọn chúng không vô lại thì là ngốc!

Chúngtự làmchoxấu đi,quầnáo lôithôilốcthốc,khôngrahìnhngười,

trôngthấyphụnữthìmấtvía,vegáithìnhưvanxinlàmchocáccôảkhông

níncườiđược.Đúnglànhữngthằngmêgáithiểunão.Chẳngracáidángdấp

gìvàcũngnguđầnnhưnhaunênbổsungchonhau.Chúngluônmồmnhắc

nhữngtròchơichữcủaTiercelinvàPotier,khoácnhữngcáiáothùngthình

nhữngchiếcgiletcủamãphu,áochemisevảithô,nhữngquầndạthô,những

giầydathô,ngườilàmsaothìchiêmbaolàmvậy,lờiăntiếngnóicủachúng

cóthểlấyđểthaynhữngđếgiầytãcủachúng.Thếmàtấtcảcáibọnnhãi

ranhấylạilàmchínhtrị.Phảicấmhẳnkhôngchochúngnócóchínhkiến.

Chúng nó bịa đặt những lý thuyết này nọ, chúng muốn thay đổi xã hội,

chúngmuốntiêudiệtchếđộQuânChủ,chúngvứtbỏcảphápluật,chúng

đảolộntấtcảđầuxuốngđít,đítlênđầu,chothằnggáccổnglàmvua.Chúng

xôđẩycảChâuÂu,chúngmuốnnhàonặnlạitráiđất,mỗikhinhìntrộm

đượchaicáibắpchâncủanhữngảthợgiặtđangtrèolênxebòthìchúngcho

đólànhữnghạnhngộvềáitình.Chao!Marius,cáithằngkhốráchđihòhét

giữađường.Rồithảoluận,rồiquyếtnghịnhữngbiệnpháp,chúnggọinhững

cáiđólàbiệnpháp,quỷthầnơi!Cáihỗnđộncũngthấpbéđirồivàtrởthành

ngungốcrồi.Lãođãtừngthấyhỗnđộn,bâygiờlãothấytườngnátđây.Bọn

trẻ ranh thảo luậnvề đội cảnh vệ quốc dân quân, bọn mọi Ogibbewasvà

Cadodachescũngkhônglàmthế!Bọnmọirợtrầntruồngđộimũnhưquả

cầubông,mộtcáichùybuộcvàocẳng,cũngkhôngnguđộnnhưnhữngcậu

tútàiấy!Nhữngđồnhãiđáng4xu,mànào“xétrằng”nào“quyếtnghị”và

thảoluận,cãilẽ!Trờisắpđổsụp,đếnlúctậnthếrồi!Cáitráiđấtkhốnkhổ

nàysắpchết.Phảicómộtcơnnấclên,chínhnướcPhápđươngthởcáihơi

thởdốccuốicùngấy.Thảoluận,cứthảoluậnnữađicácconạ.Chúngcòn

đọcbáodướivòmnhàhátOdéonthìchúngcònthảoluận.Chúngmấtmột

xuthôivàmấtcảlẽphải,mấtcảlươngtri,mấtcảlýtrí,tìnhcảm,cảtâm

hồn,mấtcảgiađình.Báochítoànlàđồthổtả,cảCờTrắng

[204]

nữa.Thựcra

MartainvillelàmộttênJacobins.Trờiơi!Marius,màycóthểđikhoekhoang

rằngmàyđãlàmchoôngmàythấtvọng.

—Thậtđúngquá.-Théodulenói.

TrongkhilãoGillenormandcònphảingừnglạiđểlấyhơi,chàngkhinh

kỵbinhlợidụngthờicơdõngdạcnóitiếp:

—Phảicấmhếttấtcảcáctờbáo,chỉđểMoniteurvàchỉchođọcmột

quyểnsách:quyểnNiênBiểuNhàBinh.

LãoGillenormandnóitiếp:

—CũngnhưcáithằngchaSieyèscủachúng.Giếtvuađểrồilàmmột

NguyênLãoNghịViện.Bọnchúngrồithếcả.Mày,tao,đồngchí,rồicuối

cùnglại:ThưangàiBáTước.NgàiBáTướctobằngcánhtay,bọnsátnhân

thángchín!NhàtriếthọcSieyès!Lãophảicôngbằngvớichínhmìnhđểnói

rằngchẳngbaogiờlãocoinhữngtriếthọccủatấtcảbọntriếtgiaấyhơncặp

kínhcủatênhềởTivoli.TađãthấytrênbếnMalaquaisbọnNguyênLão

NghịViệnmặcáokhoácnhungtímthêuong,vớinhữngcáimũkiểuHenri

IV.Thậtlàdịhợm.Cóthểnóiđólànhữngchúkhỉởtriềuđìnhcọp.Các

ngàicôngdânnày,lãotuyênbốcáitiếnbộcủacácanhlàđiêncuồng,nhân

đạocủacácanhlàmơmộng,CáchMạngcủacácanhlàtộilỗi,CộngHòa

củacácanhlàmộtconquáivật,nướcPhápnontrẻđồngtrinhcủacácanhtừ

nhàthổmàra.Dùcácanhlànhàbáo,lànhàkinhtế,nhàluậtpháp,nhàgìđi

nữa,dùcácanhcólàuthôngvềtựdo,bìnhđẳng,bácáihơncáilưỡimáy

chém,tacũngnóithẳngvàomặtcácanhnhưthế.Cácanhnghechưa.

Chàngtrungúyhôtolên:

—Chaoôi!Thậtlàtuyệt,thậtlàchânlýrựcrỡ.

LãoGillenormandbỗng dừng cánh tay đương ra bộ, quay lại nhìn vào

mắtchàngkhinhkỵbinhvànói:

—Anhlàmộtthằngngốc!

QUYỂNVI

HAINGÔISAOGẶPNHAU

I

BIẾMDANH:CÁCHHÌNHTHÀNHCỦATÊNTỘC

HỌ

Mariushồiấylàmộtchàngtraixinhđẹp,ngườitầmthước,tócdàyvà

đennhánh,tráncaovàthôngminh,hailỗmũirộng,saysưa,vẻchânthậtvà

bìnhtĩnh:Tấtcảdiệnmạotỏaramộttinhthầntựcao,trầmtưởngvàthơ

ngây.Trôngnghiêngthìđườngnétcủachàngtròntrịanhưngvẫnrắnrỏi.

Gương mặt chàng có cái dáng hiền dịu. Đức đã qua con đường Alsace

LorrainemàthấmvàovẻmặtPháp.Gươngmặtđókhôngmanggóccạnh,

khiếnngườitadễnhìnrangườiĐứcgiữanhữngngườiLaMãvàđócũnglà

điểmkhácnhaugiữagiốngsưtửvàgiốngphượnghoàng.Chàngđangởcái

mùađờimàtrítuệcủaconngườicósuynghĩgồmcảhaiphầnsâusắcvàthơ

ngây bằng nhau.Gặp việc quantrọng, chàng dễngớ người ra;nhưng khi

quayđượccáichìakhóagiảiquyết,thìchàngcóthểtrởthànhrấtcaosâu.Cử

chỉcủachàngdèdặt,lạnhlùng,lễphép,ítcởimở.Vìmiệngchàngrấtcó

duyên,môithắmnhất,răngtrắngnhấtthiênhạ,chonênnụcườicủachàng

sửachữađượcvẻnghiêmnghịtrênmặt.Cólúccáinụcườisayđắmấy,phản

lạimộtcáchlạlùngvầngtrántrắngtrong.Mặtchàngnhỏ,nhưngcáinhìn

thậtlớn.

Trongthờikỳtúngthiếunhất,chàngthấymỗikhichàngđiqua,congái

ngoảnhlạinhìn,thếlàchàngrảobướcđinhanhhaytrốntránh,lòngtêtái;

chàngchorằnghọcườibộquầnáocũcủachàng;sựthựcthìnhữngcôgáiấy

nhìnchàngvìthấychàngxinhtraivàmơướcthầmtronglòng.Sựhiểulầm

thầmlặngvềnhữngcôquađườngxinhxắnấylàmchochànglạnhlùng,khó

tính;chàngkhôngđểýđếnmộtphụnữnàovìlẽrấtdễhiểulàchànglẩn

tránhtấtcả.Cuộcsốngấycứkéodàimãi,Courfeyracchochànglànguđộn.

Courfeyraccònbảochàng:“Thôimàyđừnglàmravẻmôphạmnữa(họ

đãbắtđầugọinhaumàytaobiểuhiệncủatìnhbạntrẻtrung).Taokhuyên

màybớtvùiđầuvàosáchvở,hãyngẩngnhìnbọncongáimộtchút,họcũng

cólắmcáihay,Mariusạ.Cứđỏmặtvàlẩntrốnhoàirồimàyđếnthànhđần

độnmất".

NhiềukhiCourfeyracgặpchàngchào:

—KínhchàoôngTuViệnTrưởng.

MỗikhiCourfeyracnóivớiMariustươngtựnhưthếthìMariustámngày

liềntránhkhônggặpmộtngườiđànbànào,trẻhaygiàcũngvậyvàcàng

tránhCourfeyrac.Nhưngdướigầmtrờimênhmông,cóhaingườiđànbàmà

Mariuskhôngtránhmặtvàcũngkhôngđểýtới.Đángranếuaibảođólà

đànbàthìchắcMariusrấtngạcnhiên.Mộtngườilàmụgiàcórâuvẫnquét

dọnbuồngchàng-Courfeyracthườngnóiđùa:“Thấymụngườiởmangrâu

rồi,Mariuskhôngmangnữa"-NgườikialàmộtcôgáinhỏmàMariusgặp

luônnhưngkhôngnhìnbaogiờ.

Từhơnmộtnămnay,MariusthấytrongvườnLuxembourg,ởcáilốiđi

vắngvẻnhất,dọctheobờtườngKhuVườnƯơm,mộtngườiđànôngvàmột

côgáinhỏ,lúcnàocũngngồivớinhautrênmộtchiếcghếdàiởđầuđườngít

ngườiqualại,vềphíaphốOuest.MỗilầnđichơiởvườnLuxembourg,ngẫu

nhiên-sựngẫunhiêncủanhữngngườiđidạođểtrầmtư-màMariusbước

chânvàocáilốiđiấy,baogiờchàngcũnggặphaingườiđó.Ngườiđànông

trạcđộsáumươituổi,cóvẻbuồnrầuvànghiêmnghị,vớicáivócdángkhỏe

mạnh và mệt mỏi của con nhà lính đã giải ngũ; giá có đeo một cái huy

chươngthìMariustinchắclàmộtsĩquanvềhưu.Trôngôngravẻhiềnlành,

nhưngkhóđếngần,ôngkhôngđểmắtnhìnmộtaicả.Ôngmặcmộtcáiquần

xanh,mộtáodàixanh,độimộtcáimũrộngvành,lúcnàocũngnhưmớicả,

mộtcáicravateđenvàmộtcáichemisecủangườiQuaker

[205]

nghĩalàtrắng

toátnhưngbằngvảithô.Mộtcôảlẳnglơmộthômquađấynói:“Ônglão

góanàytrôngcũngsạchmắtđấy".Tócôngđãbạccả.

LầnđầutiênMariusgặpcôgáiđếncùngônggiàngồitrênchiếcghếquen

thuộccủahọthìcôbémớitrạcđộmườiba,mườibốntuổi,gầygầyđếnnỗi

trôngraxấu,vụngvề,chẳngcóývịgì,chỉcóđôimắthứahẹnsẽkháđẹp.

Nhưngđôimắt đó lúc nàocũngmởto nhìn không chútelệcho nên khó

chịu.Quầnáothìnửalàbàgià,nửalàtrẻcon,kiểuquầnáocủacongáiở

nhàtu,cáiáodàilenthômàuđen,maycắtvụng.Haingườicóvẻlàhaibố

con.

Hai ba hôm Marius để ý nhìn hai bố con người ấy, người bố tuy già

nhưngchưaravẻônglão,côcongáithìchưaravẻngườilớn.Vềsauchàng

không để ý đếnhọ nữa. Còn haingười đó thì hìnhnhư không trông thấy

Marius,họnói chuyện với nhau bìnhtĩnh,thảnnhiên.Cô bé thì cười nói

luônmồm,ônggiàítnói,thỉnhthoảngđămđămnhìncôbévớitấtcảlòng

trìumếnkhótảcủamộtngườicha.

Theothói quen,Mariusluôn luôndạochơi ởlốiđi ấy.Khônglần nào

chàngkhônggặphaichaconônggià.

Sựviệcdiễnrathếnày.

Mariusthườnghayđitừđầucáilốiđimàởcuốilốicóghếhọvẫnngồi.

Anhđisuốtdọclốiđó,quamặthọrồilạiquaytrởlạichođếnnơixuấtphát

vàcứthếlàmlại.Trongmỗicuộcđidạochơi,anhđiđilạilạinhưvậynăm

sáulầnvàmỗituầnanhđidạonămsáubận.Nhưngchưabaogiờanhvớihọ

traođổimộtlờichàohỏi.Nhânvậtấyvàngườicongái,mặcdùcóvẻtránh

conmắtmọingười,hoặcgiảchínhvìthếcũngnên,vẫnđượcnămsáusinh

viêntựnhiênchúý,nhữngsinhviênthỉnhthoảngđidạochơidọclốiKhu

Vườn Ươm, bọn chăm học thì sau buổi lên lớp, bọn khác thì sau cuộc

billard.Courfeyracởtrongsốnhữnganhhamchơi,cóquansáthọmộtđộ,

sauthấycôbéxấuxí,thìvộivàngvàcẩnthậnlảngđi.Anhchạytrốnnhư

ngườikỵsĩ,dừngtrướcđàđao,phónglạimộtcáitênchếgiễu.Courfeyrac

chúýcáiáodàiđencủacôbévàmáitócbạccủaônggià,nêngọicôgáilà

côLanoirevàônggiàlàôngLeblanc;

[206]

khôngaibiếttênhọhaichacon

ngườiấy,cáitênbiếmLanoirevàLeblancthànhratêncủahọ.Bọnsinhviên

bảonhau:“Ồ!ÔngLeblancđãđếnngồighếrồi".Mariuscũngthuậnmồm

gọiônggiàkhôngquenấylàôngLeblanc.

ChúngtôicũngtheohọgọiôngLeblancchotiệnkể.

Hầunhưhômnàocũngvậy,Mariusgặphọvàomộtgiờbấtdidịchởcái

ghếấy,suốtnămđầu.Chàngthấyônggiàngườicũngdễưa,nhưngcôbé

mặtmàykhómến.

II

ÁNHSÁNGĐÃĐẾN

[207]

Năm thứ hai, là lúc câu chuyện của chúng ta đến quãng này, tự nhiên

MariuskhôngđidạochơiởvườnLuxembourgnữa.Chàngcũngchẳngbiết

vìlẽgìcósựthayđổiấy.Sáuthángliềnchàngkhôngđểchântrêncáilốiđi

cũtrongvườn.Nhưngmộthôm,mộtbuổisánghètươiđẹpchànglạitớiđó.

Mariusthấylòngvuivẻtrướccảnhtrờitươiđẹp.Lòngchàngrộnrãnhững

tiếngchimhóttrêncànhvàtươisángnhưnhữngmảnhtrờixanhsaukẽlá.

Chàngtiếnthẳngđếnlối cũcủamình,đếncuốiđường,chànglạithấy,

cũngtrêncáighếcũ,haingườiquenthuộc.Đigầnđếnnơichàngnhậnrõ

vẫnônggiàấy,khôngthayđổigì,nhưngcôgáithìhìnhnhưkhôngphảicô

bénămtrước.Côgáibâygiờlàmộtcôgáilớnvàđẹp,cócáihìnhdángxinh

xắncủangườiđànbàmàvẫncònvẻthơngâycủatuổinhỏ,nàngđangởcái

tuổidậythìthoángqua,trongsáng:Cáituổimườilăm.Máitócnànghung

nâuđẹpvôcùngvớinhữngđườngvânvàngóngả,tránnàngtrắngnhưcẩm

thạch, má mơn mởn như cánh hồng, thắm nhạt và trắng mượt mà, miệng

xinhnởnụcườitrongsáng,giọngnóiêmnhưtiếngđàn,cáiđầuđánglàm

mẫu cho Raphaël vẽ Maria đặt trên cái cổ mà Jean Goujon ưng tạc cho

Vénus.Đểtăngthêmvẻhấpdẫnchobộmặtxinhtươiấy,cáimũikhôngđẹp

nhưngmàxinh,cáimũikhôngthẳng,khôngcong,khônggiốngmũingườiÝ

cũng chẳng giống mũi người Hy Lạp, cái mũi của người thiếu nữ thủ đô

thông minh, thanh tao,trong trẻo và không mẫu mực làmcho họa sĩ thất

vọngvànhàthơsaymê.

Khi Marius đi qua gần nàng,chàng không nhìn thấy mắt nàng, vì mắt

nàngluônluônnhìnxuống.Chàngchỉtrôngthấyhàngmihungnâukínđáo

và e lệ. Nhưng người thiếu nữ vẫn mỉm cười nghe ông già tóc bạc nói

chuyện;khônggìđẹpbằngnụcườikhiđôimắtelệnhìnxuống.Lúcđầu

Mariuschorằngthiếunữlàmộtcôcongáikháccủaônggià,chắchẳnlàchị

côbénămtrước.Nhưngtheothóiquenđidạo,Mariuslầnsaulạiđếngần

chiếcghế,chàngnhậnrõvẫnlàcôbénămtrước.Sáuthángqua,côgáinhỏ

đãthànhmộtthiếunữ,thếthôi.Chuyệncũngrấtthường.Cólúcnhữngcô

gáinhỏnởbừngranhưnhữngđóahồng.Hômquacònlàtrẻcon,hômnay

đãlàmchongườitabốirối.Côgáikhôngnhữnglớnlên,cònduyêndáng

xinhđẹplênnữa.Tiếtthángtư,chỉcầnbahômlàmộtcáicâyphủđầyhoa,

sáuthángđủchocôkiakhoácmộtlốtđẹp.

Mộtđôikhicónhữngngườinghèokhổ,hènmọnbỗngnhiênnhưbừng

tỉnh,từnghèo hèn trở thành sangtrọng,tiêutiềnnhư nước, rộng rãi, huy

hoàng.Đólàvìhọđãlĩnhđượclợitức.Kỳlĩnhđếnhômqua.Côthiếunữ

nàycũngvậy.Côđãlĩnhđượckhoảnlụccánguyệtbổng.Khôngphảilàcô

nữsinhkýtúcvớicáimũnhungxù,cáiáolenthô,đôigiầyhọctròvàbàn

tayđỏnữa.Nàngđẹpravàlạithêmýnhị,ănmặcthanhnhã,sangmàgiản

dị,khôngkiểucách,nàngmặcmộtcáiáonhiễuđen,mộtcáiáokhoáccùng

mộtthứhàng,mũtrắngcũngbằngnhiễu.Đôigăngtrắngđểlộrõbàntay

búpmăng,đangmânmêmộtcáicándùbằngngàTrungHoa,đôigiàylụa

nhỏcheđôichânxinhxắn.Ngườinàngtỏamộtmùihươngtrẻtrungvàthấm

thía.Cònônggiàthìvẫnkhôngthayđổigì.

Lầnthứ hai, Marius đến gần nàng,ngườithiếunữ ngẩng mặt lên; mắt

nàngxanhthămthẳmnhưdatrời,nhưngtrongcáimàutrờixanhcheđậyđó

vẫncònánhcủatuổithơ.NàngthảnnhiênnhìnMariuscũngnhưnhìnđứa

béđangchạychơidướihàngcâysunghaychiếcbìnhcẩmthạchinbóngtrên

ghếnàngngồi;cònMariusthìvẫnbướcđithơthẩnnghĩđếnchuyệnkhác.

Chàngđiquanhưvậybốnnămlầnnữatrướcghếcủanàng,nhưngchẳnghề

quayđầunhìn.

Nhữngngàysau,chàngvẫndạochơiởvườnLuxembourg,vẫngặp“ông

bốvàcôgái”nhưngkhôngđểýđếnnữa.Chàngkhôngđểýđếnngườithiếu

nữđẹpbâygiờcũngnhưkhôngđểýđếncôgáinhỏxấutrướckia.Chàng

vẫntheothóiquenđigầnsátchiếcghế.

III

VÌMỘTNGÀYXUÂN

Một hôm trời ấm, vườn Luxembourg đầy bóng râm và ánh nắng, trời

trongvắtnhưcómộttoánthiênthầnđãrửasạchlúcsớmmai.Chimhótríu

ríttrong cànhcâydẻ. Mariusmởrộng tâmhồnchào đóncảnhvật, chàng

khôngtưlựgì,hồnnhiênhítthởvàtậnhưởngcuộcsống.Chàngđiquagần

chiếcghếquen.Thiếunữngẩngđầunhìnchàng,haicặpmắtgặpnhau.

Ánh mắt của thiếu nữ lần này ngụ ý gì? Marius không sao nói được.

Khôngngụýgìmàcũnglàtấtcả.Thậtlàmộttiachớplạlùng.Nàngcúi

mặt,cònchàngthuậnbướccứđi.Cặpmắtchàngvừathấykhôngphảilàcặp

mắtthơngâychấtpháccủa trẻ con, nhưng là một cái vực thẳm huyền bí

thoángmởrarồikhéplại.

Trongđờimỗithiếunữđềucómộtđôilầnđôimắtnhìnnhưvậy.Taihọa

chongườinàođứngđó.Cáikhóemắtđầutiêncủamộttâmhồncòntựtìm

mìnhấychẳngkhácgìánhbìnhminhtrêntrời,mộtcáigìchóilọivàbíẩn

đangdânglên.Khôngsaotảđượccáivẻquyếnrũnguyhiểmcủatiasáng

bấtngờvừarọitrênnhữngbóngtốiêmáiđángyêu,sứcquyếnrũcủamột

thứtìnhhômnaycònthơngâynhưngngàymaisẽsayđắm.Đólàmộtthứ

trìumếnmơhồ,ngẫunhiênnảynởvàchờđợi,làmộtcạmbẫyvôtìnhcủa

tuổi thơ, không chủ tâm bẫy những trái tim mà cũng không hay rằng có

nhữngtráitimđãvướngmắc.Mộtcôgáiđồngtrinhvớicáinhìncủamột

thiếuphụ.Mộtkhóemắtnhưvậyrơivàođâuchẳngkhỏigâynênmơmộng.

Tấtcảtrongtrắng,tấtcảsaymêchungđúctrongcáctiasángthầntiêncó

sứcquyếnrũmãnhliệtấy,hơntấtcảnhữngkhóemắtđưatìnhtinhluyện

củanhữngảlẳnglơ,cóphépnhiệmmàulàmbừngnởtrongđáylòngngười

bônghoangàongạthươngthơmmàcũngngấmngầmchấtđộc:Bônghoa

tìnhái.

Chiều hôm ấy, trở về gian phòng tồi tàn, Marius nhìn lại quần áo của

mìnhvàlầnđầutiên,chàngnhậnthấychànglạicóthểthôtục,vôý,ngớ

ngẩnđếnmứcấy,đidạochơiởvườnLuxembourgvớibộáo“hàngngày”

ấy,mộtcáimũnát,mộtđôigiầyphuxe,mộtcáiquầnđenbạcthếchởđầu

gối,mộtcáiáođenkhuỷuđãphaimàu.

IV

BẮTĐẦUTƯƠNGTƯ

Ngàyhômsau,đếngiờthườnglệ,Mariusmởtủlấychiếcáomới,chiếc

quầnmới,chiếcmũmớivàđiđôigiầymới,mặctấtcảbộđồđầyđủấy,đeo

găngtay,xaxỉphẩmbậcnhấtcủachàngvàđiđếnvườnLuxembourg.

Giữa đường chàng gặp Courfeyrac nhưng làm như không nhìn thấy.

Courfeyracvềnhànóivớibạn:“Taovừagặpcáimũmới,chiếcáomớicủa

Mariusvàhắntaở trongđó. ChắcMariusđidựkỳthi,trôngnóđếnngớ

ngẩn".

ĐếnvườnLuxembourg,Mariusdạomộtvòngxungquanhbểnước,nhìn

nhữngconthiênngalượntrênmặtnước,rồiđứngtrầmngâmrấtlâutrước

photượngđầuđennhữngmốcvàđãmấtmộtbênhông.Gầnbểnướccómột

ngườitưsảntrạcbốnmươituổi,bụngphệ,dắttaymộtđứanhỏchừngnăm

tuổi,ôngtabảocon:“Conhãynhớphảitránhnhữngđiềuquátrớn,nênở

lưngchừnggiữachuyênchếvàvôChínhPhủ”.Mariusđểýnghengườitư

sảnnóirồichànglạiđivòngbểnướcmộtlầnnữa.Cuốicùngchàngtiếnvề

phíacái“lốiđicủachàng”,lữngthững,nhưcóýengại,hìnhnhưcócáigì

lôikéochàngđimàcũngcócáigìcảnchànglại.Chàngvôtìnhkhôngnhận

thấygìvàtưởngrằngcũngđinhưmọingàythôi.

Bước vào lối đi, chàng thấy ở đầu kia, trên cái ghế quen thuộc, ông

Leblancvà thiếunữ.Chàng càikhuy áolênđến tậncổ,ưỡn ngựcchoáo

phẳngkhôngnếpnhàu,nhìnkhoáitráhaiốngquầnóngánhtuyếtlenvàtiến

vềphíachiếcghếdài.Cáidángtiếnlêncủachàngnhưcóvẻtấncôngvà

muốnchinhphục;cóthểnóichàngtiếnđếnchiếcghếnhưAnnibaltiếnvào

LaMã.

Nhưngchàngvẫnbướcđitựnhiênnhưvậy,ócnghĩđếnnhữngcôngviệc

đang làm. Chàng nghĩ đến quyển sách Khóa Trình Tú Tài, chàng cho là

quyểnsáchthậtngớngẩn,nhữngngườisoạnsáchchắcngudốtđặcbiệtvì

họphântíchcoiđólàkiệttáccủanhânloạibabikịchcủaRacinevàđộcmột

hàikịchcủaMolièrethôi.Đigầnđếnchiếcghế,chàngưỡnngựcchocăng

thẳngnếpáovàđămđămnhìnthiếunữ.Hìnhnhưtấtcảmộtđầulốiđivì

nàngmàsángrựclênmộtánhsánglammờ.

Càngtiếnđếngần,chàngcàngbướcchậmlại.Đếnmộtquãng,cáchcuối

lốicònkháxa,chàngdừnglạivàcũngkhôngbiếtvìsao,chàngquaytrởlại.

Chàng cũng không hề tự nhủ chàng đừng đi đến cuối lối. Thiếu nữ mới

thoángthấychàngởxavàthoángthấycáivẻlịchsựcủachàngtrongbộáo

mới.Cònchàngthìbướcđirấtngayngắnđểchoravẻ,phòngkhicóaiở

đằngsauchúýnhìntheomình.

Mariusđitớiđầukialốiđi,rồiquaytrởlạivàlầnnàytiếnđếngầnchiếc

ghếhơn. Chàngđếnchỉ còncáchba gốccây,nhưng đếnđấychàng bỗng

thấykhôngthểtiếnxahơnnữavàchàngdodự.Chàngthấyhìnhnhưthiếu

nữnghiêngmặtvềphíachàng.Chànggắnghếtnghịlực,khắcphụcdodự,

cươngquyếttiếnlênphíatrước.Vàigiâysauchàngđiquachiếcghế,ngay

ngắn,nghiêmnghị,đỏmặttíatai,khôngdámnhìnngang,nhìnngửa,tayđút

trongngựcáonhưmộtchínhkhách.Khichàngđingangqua“khẩuđạibácở

quảngtrường”,chàngthấytimđậpmộtcáchdễsợ.Thiếunữvẫnmặcchiếc

áonhiễuvàđộicáimũnhiễunhưhômtrước.Chàngnghethấygiọngnóiêm

ái vô cùng chắc phải là “tiếng của nàng”. Nàng nói chuyện tự nhiên như

khôngcógì.Nàngxinhquá,Mariuscảmthấynhưvậytuychàngkhôngdám

nhìnnàng.Chàngchợtnghĩchắcnàngkhôngthểkhôngđemlòngyêumến

vàkính trọng chàng, nếu nàng biết rằng chínhchànglàngườiđãlàm bài

nghị luận về Marcos Obregon De La Ronda mà ông François De

NeufchâteauđãđểởđầubànGilBlasvàkýtênông.

[208]

Chàngvượtquachiếcghế,đitớiđầulốiđicũnggầnđấy,rồiquaylạivà

điquatrướcmặtngườiđẹp.Lầnnàymặtchàngtáihẳnđi.Chàngthấytrong

người rất khó chịu. Chàng bước xa chiếc ghế, xa thiếu nữ, quay lưng lại

nàng,nhưngngờrằngnàngđangnhìntheochàng,chàngbốirối,bướcthấp

bướccao.Chàngkhôngmuốnđếngầnchiếcghếnữa.Đếnkhoảnggiữalối

đi,chàngđứnglạivàngồixuống,chưabaogiờchàngngồinhưvậy,chàng

nhìnngangvàmơhồnghĩtừtrongđáylòngrằngngườimũtrắngvàáođen

màchàngngầmkhenngợikhôngthểkhôngđểýđếnchiếcquầncònóngánh

tuyếtvàchiếcáomớicủachàng.

Mườilămphútsauchàngđứngdậynhưsắplạiđivềphíachiếcghếbao

phủhàoquang,nhưngchàngđứngyênlặng.Đãmườilămthángrồi,lầnđầu

tiênbâygiờMariusmớinghĩrằngcólẽônggiàhàngngàyvẫnngồitrênghế

kiavớicôgáichắccũngphảiđểýđếnchàng,chắcôngphảilấylàmlạrằng

chàngluônqualạinơinàynhưvậy.Cũnglầnđầutiênchàngcảmthấysựbất

kínhcủamìnhđốivớiônggiàlạấykhigọiông,tuyrằngchỉgọithầm,với

cáitênhiệuôngLeblanc.Chàngđứngnhưvậymấyphútliềncúiđầunhìn

xuống,taycầmchiếcgậynhỏvẽvẽtrênmặtcát.Rồichàngngoắthẳnlại

phíađốilậpchỗôngLeblancvàcongái,đithẳngvềnhà.

Hômấychàngquênđiăn,támgiờtốichàngmớinhớđếnbữa,vìmuộn

rồikhôngxuốngphốSaintJacquesđược,chàngchỉănmộtmiếngbánhmì.

Chảixongchiếcáongoài,gấpcẩnthậnrồichàngmớilêngiườngngủ.

V

SÉTNỔTRÊNĐẦUMỤBOUGON

NgàyhômsaumụBougonkinhngạcthấyMariuslạimặcbộáomớiđira

phố.Tênmụtrươngnhàchínhkiêmgáccổng,kiêmlàmbếpởcáinhànát

GorbeaulàBurgon,nhưngcáiôngmãnhCourfeyracchẳngthaai,đãxuyên

tạctênmụvàgọilàmụBougon.

MariuslạiđếnvườnLuxembourgnhưngchàngcórờighếcũngkhôngđi

quáquãnggiữalốiđi.Chàngngồixuốngghếnhưhômtrướcvàtừxachàng

vẫnnhìnthấyrõràngcáimũtrắng,cáiáođenvànhấtlàcáiánhsángxanh

lam.Chàngkhôngđiđâucảvàcứngồiđóchođếnlúcngườitađóngcổng

vườnLuxembourgmớiđứngdậyravề.ChàngkhôngthấyôngLeblancvà

côcongáiđivề.ChàngđoánlàhọđãravềphíacổngphốOuest.Mấytuần

lễsau,chàngkhôngnhớchiềuhômấychàngănởđâu.

NgàyhômsaumộttiếngsétnữalạinổtrênđầumụBougon,Mariuslại

mặcáomớiraphố.Mụkêulên:

—Bangàyliền.

MụcốtheodõiMarius,nhưngMariusđinhanhvàbướcrấtdài.Đúngcon

hàmãđuổitheoconsơndương.ChỉhaiphútlàmấthútMarius,mụtrởvề

thởhếthơi,hensuyễnnổilên,mụcămgiậnlắmlẩmbẩmmộtmình:“Ngày

nàocũngdiệnáomớivàđểchongườitađuổitheobởhơitaithếnàythìquả

làmấthếtlươngtri".

Marius đến vườn Luxembourg. Thiếu nữ đang ngồi với ông Leblanc.

Mariuscốlạigầnhếtsức,làmbộcầmquyểnsáchđọc,nhưngchàngcũng

cònởkháxa,rồilạiquayvềngồiởchiếcghếcũ;chàngngồiliềntrongbốn

tiếngđồnghồnhìnnhữngconchimsẻnhảynhótnhưcóýchếgiễuchàng.

Nửa tháng qua như vậy. Marius đến vườn Luxembourg không phải để

dạochơinữanhưngđểngồiởchỗcũ,chàngcũngchẳngbiếtngồiđấyđể

làmgì.Đếnđấy,làchàngngồiyênđấy,khôngcửđộngnữa.Sángnàochàng

cũngthắngbộáomới nhưng không chường mặt, hếtngàynàysangngày

khác.

Quảthậtlànàngrấtđẹp.Chỉcómộtnhậnxétcóthểcoinhưmộtlờiphê

bìnhlàmiệngnàngcườitươimàcặpmắtthìlạibuồn,làmchovẻmặtcó

phầnnàolạcđiệu,thànhđôikhidiệnmạohiềntừấycóvẻlạlùngtuyvẫn

đẹptươi.

VI

THÀNHTÙBINH

Mộtngàycuốituầnthứhai,Mariusnhưthườnglệngồitrênchiếcghếdài,

taycầmquyểnsáchmởrộng,đãhaitiếngđồnghồ,chàngchưalậtmộttrang.

Bỗng nhiên chàng giật mình. Một biến cố đã xảy ra ở cuối lối đi. Ông

Leblancvàcôgáiđãđứngdậyđitừtừvềphíagiữalốiđi,chỗcáighếcủa

Marius,côcongáinắmcánhtayônglão.

Mariusgấpsáchrồilạimở,cốđọc.Chàngrun.Vừnghàoquangđangtiến

vềphíachàng.Chàngnghĩthầm:“Trờihạimình,ngồiđứngthếnàobâygiờ

chotrôngđược".Ônglãotócbạcvàthiếunữcứtiếnlạigần.Chàngthấycái

giâyphútấylâunhưmộtthếkỷ.Ngườilạiđâylàmgì?Nàngsẽquatrước

mặt!Chânnàngsẽbướctrênmặtcátnày,trênlốiđinày,ngaysátmặtta!

Chàng thấy bối rối, chàng muốn mình thật đẹp, muốn mang một huân

chương.Chàngnghethấynhữngbướcchânêmđềmvànhịpnhàngtiếntới.

ChànghìnhdungnhưôngLeblancđangnhìnchànggiậndữ.Ôngtasẽhỏigì

tachăng?Chàngcúiđầu,khingẩnglênthìhaingườiđãđếnsátchàng.

Thiếunữđiquavànhìnchàng.Nàngnhìnchàngchămchúvớimộtvẻ

mặttrầmngâmêmáilàmchochàngrungđộngtừđầuđếnchân.Chàngcho

rằng khóe mắt ấy như muốn trách móc chàng sao bấy lâu không đến với

nàng,hìnhnhưnàngbảo:“Emđếntìmanhđây”.Mariusthấytrướcđôimắt

sángngờivàsâuthẳmcủanàng.Đầuócchàngnóngnhưthanhồng.Nàngđã

đếnbênchàng!Diễmphúcnàobằng!Nàngnhìnta,trìumếnlàmsao!Chưa

baogiờnàngđẹpnhưbâygiờ!Đẹpkiêumị,đẹpthầntiên,đẹpcáiđẹptrọn

vẹn có thểkhiến Pétrarque ca ngợi và Dante phủ phục. Chàng thấy mình

đang chơi vơi trong khoảng trời xanh. Nhưng chàng lạingượng nghịu vô

cùngthấyđôigiầybámbụi.Chàngchắcrằngnàngđểýđếncảđôigiầycủa

chàng.

Chàngnhìntheothiếunữmãichođếnkhinàngđikhuất.Rồichàngđilại

trongvườnLuxembourg,nhưđiêndại.Hìnhnhưcólúcchàngnóinóicười

cườimộtmình.Chàngđigầnnhữngchịgiữtrẻ,vẻmặtquámơmàng,khiến

chịnàocũngtưởnganhchàngmêmình.

ChàngrakhỏivườnLuxembourg,monggặplạinàngngoàiphố.Chàng

gặpCourfeyracdướicổngrạpOdéon:

—Điănvớimìnhđi.

Marius kéo Courfeyrac đến tiệm ăn Rousseau, hai người ăn hết sáu

francs.Mariusănnhưhùm.Chàngthưởngchođứatrẻhầubànsáuxu,khiăn

trángmiệngchànghỏiCourfeyrac:

—Đãđọcnhậtbáochưa?BàidiễnvăncủaDePuyraveautuyệtnhỉ!

Mariusyêunhưsinhưdại.ĂnxongchàngbảoCourfeyrac:

—Taothếtmàymộttốixemhát.

Hai người đến rạp Porte Saint Martin xem tài tử Frédérick trong vở

Auberge Des Adrets. Marius thích thú hết sức. Nhưng Marius đồng thời

cũngtrởnênkhótính.Ởrạphátra,gặpmộtcôthợmayáokiểubướcquacái

rãnhnướcđểlộđùi,chàngngoảnhmặtkhôngnhìnvàgầnnhưtởmkhinghe

Courfeyracbảo:“Côảnàyđángđượcvàokhotao".

Ngày hôm sau Courfeyrac lại rủ Marius đi ăn sáng ở tiệm Voltaire.

Mariusănnhiềuhơnhômtrước.Chàngnghĩngợinhiềuvàrấtvui,nghecái

gìcũngbậtlêncườiđược;anhtrìumếnômchoànglấymộtôngquêởtỉnh

nhỏvàđượcngườitagiớithiệu.Mộtđámsinhviêntúmlạichungquanhbàn

ăn,bàntánxônxaovềviệcChínhPhủvứttiềnđểchomấyônggiáosưba

hoavớvẩntrênbụctrườngSorbonne,rồilạibànđếnnhữngsailầmvàthiếu

sóttrongnhữngtừđiểnvàsáchâmluậtcủanhàxuấtbảnQuicherat.Marius

ngắtlờimọingườivànóitolên:

—Thếmàcómộtchiếchuânchươngcũngvẫnthú!

CourfeyracbảothầmJeanProuvaire:

—Saonóngớngẩnthế?

—Khôngngớngẩnđâu.Nghiêmtrọngđấy.

Nghiêmtrọngthật.Mariusđangbướcvàonhữnggiờphútsaymêkích

động,bắtđầumộtmốitìnhsâusắc.Tấtcảchỉvìmộtkhóemắt.

Khimìnđãnhồithuốc,đámcháyđãsẵnsàng,thìchẳngcònkhókhăngì.

Mộtkhóemắtlàtialửachâmngòi.Thếlàxong.Mariusđãyêumộtngười

đànbà.Cuộcđờichàngđivàochỗvôtrivôđịnh.Ánhmắtphụnữnhưmột

bộphậnbánhxetrongmáymóc,cóvẻyênlặngmàghêgớm.Ngàyngày

anhđibêncạnhrấtbìnhyên,khôngxảyraviệcgì,khôngnghingờgì.Thậm

chílâudầnanhđếnquênlàcócáimáyấyởđấy.Anhđi,anhlại,anhmơ

màng,anhcườinói.Thìnhlìnhanhthấymìnhbịtóm.Thếlàhết.Bánhxe

nắmanh,khóemắtgiữanh.Nótómanhkhôngbiếtdochỗnào,bằngcách

nào,chắcdomộtbộphậntưtưởnglêla,hoặcvìmộtphútlơđãng.Nhiềulực

lượngkếthợpvàbíẩnchiếmgiữanh.Anhvùngvẫyvôích.Khôngcósức

lựctrầngiannàocókhảnăngcứuanh.Anhsắprơitừkhớpbánhxenàyđến

khớpbánhxekhác,từkhắckhoảinàyđếnkhắckhoảikhác,từgiàyvònày

đếngiàyvòkhác;ngườianh,trítuệanh,giasảnanh,tươnglaianh,cảlinh

hồnanhcũngbịcuốnvàođó.Vàtùy theoanhởdướiquyềnlựccủamột

nhânvậtđộcáchaythanhcao,anhchỉthoátkhỏicỗmáyghêgớmấyhoặc

làxấuxíđivìnhơnhuốc,hoặclàđẹpđẽhẳnlênvìtìnhyêu.

VII

CHUYỆNCỦACHỮUTHEOPHỎNGĐOÁN

Cuộcđờicôđơn,thoátlytấtcả,bảntínhkiêuhãnhưađộclập,yêucảnh

vậtthiênnhiên,sựrỗirãihàngngày,lốisốngthầmlặng,nhữngkhátkhao

thầmkíncủathểxác,lòngsaymêtrướcTạohóa,tấtcảnhữngcáiđóđãtạo

choMariusmộttâmhồnsẵnsàngđónnhậnmộttìnhyêuđammê.Lòngsùng

báingườichangàycàngtônnghiêmnhưmộttínngưỡngvàdầndầnẩnsâu

vàotậnđáytâmhồnnhưmọitínngưỡng.Phảicógìchiếmlĩnhcõingoàicủa

lòngchàng.Tìnhyêuđãđếnchiếmcứphầntâmhồnấy.

Một tháng ròng trôi qua, không ngày nào Marius không đến vườn

Luxembourg.Đúng giờthìđi,không gìngăngiữđược chàng.Courfeyrac

thườngnói:“Mariusđilàmđấy”.Mariussốngtràntrề,saysưa.Chắchẳnlà

thiếunữđãnhìnchàng.Mariusdầntrởnênmạnhdạnhơn,chàngtiếnlạigần

chiếcghế.Nhưngtínhrụtrèvàthậntrọngcủangườisitìnhkhuyênchàng

chớnênđingangquatrướcmặtnàng.Chàngnghĩkhôngnênđểngườicha

chúýtới.Chàngtínhtoánrấtkhônkhéođểđứngởchỗnào,đằngsaunhững

gốccây,nhữngchântượngnàođểngườichaíttrôngthấychàng,nhưngđể

thiếunữtrôngđượcchàngrõnhất.Cólúchàngnửatiếngđồnghồliềnchàng

đứng yên lặng dưới bóng một pho tượng Léonidas hay một pho tượng

Spartacus,tay cầm một quyển sách, mắt ngẩnglêndịudàng nhìn về phía

thiếunữngoảnhmặtxinhtươinhìnchàngvớimộtnụcườimơhồ.Vừanói

chuyệnrấtthảnnhiênvớiônglãotócbạc,nàngvừagửiquacặpmắttrinh

bạchvàsaymêtấtcảnhữngướcmơcủalòngnàngchoMarius:Lốiđưatình

traoduyêntừ ngày xưa của nàng Ève ngày khai thiên lập địa và của mỗi

ngườiđànbàtừbuổiđầuyêuđương.Miệngnàngtrảlờichocha,mắtnàng

trảlờichoMarius.

ChắcrằngôngLeblancmãirồicũngphảinghingờđiềugìvìnhiềukhi

thấyMariustới,ôngđứngdậyđilại.Ôngđãrờibỏchiếcghếcũvàđếnngồi

chiếcghếởđầukialốiđi,bêncạnhphotượngngườiLựcSĩLaMã,hình

nhưônglãothửxemMariuscótheokhông.Mariuskhôngđoánradụngý

củaông.Chàngcũngtheođếnphíaấy.Thếlàmộtlầnhớ.Ônggiàkhông

đếnđềuđềutấtcảmọingàynữavànhiềukhikhôngdắtcôcongáitheo.Có

khiôngđếnmộtmình.HômấyMariuskhôngởlạivườnLuxembourg.Thế

làhailầnhớ.

Mariuskhôngđểýđếnnhữngtriệuchứngấy.Từgiaiđoạnedè,chàngđã

bướcsanggiaiđoạnmùquáng,sựtiếnhóaấylàtấtnhiênkhôngsaotránh

được.Mốitìnhngàycàngmạnh.Khôngđêmnàochàngkhôngmơtưởng.

Lạithêmmộtsựmaymắnkhôngngờ,nhưdầuđổvàolửa,càngkhiếnchàng

mùquáng:Mộtbuổichiều,trờiđãnhánhemtối,chàngnhặtđượctrênchiếc

ghếôngLeblancvà cô congáivừarờibỏ một chiếckhăntay.Mộtchiếc

khăngiảndị,khôngthêuthùagì, nhưngrấttrắng,rấtnhỏsợi,chàngthấy

đượmmộtmùihươngkhótả.Chànghốihảnhặtlấy.Chiếckhăncóhaichữ

U.FMariuskhôngbiếtgìvềthiếunữxinhđẹpấy,khôngbiếttên,biếthọ,

biếtnhà,haichữtắtnàylàđiềuđầutiênchàngđượcbiếtvềnàng;baonhiêu

ứcđoánbắtđầuđượcxâydựngvềhaicáichữđángyêunày.ChắchẳnUlà

Ursule,tênriêng,cáitênsaomàdịudàngthế!Chàngđưachiếckhăntaylên

môihôn,híthươngthơm,ấpchiếckhăntrêntim,trêndathịtbanngàyvà

banđêmchàngnằmngủ,chiếckhăntrênmôi.Mariussungsướngreolên:

“Cảtâmhồnthơmngátcủanàngởđây!"Chiếckhănấychỉlàcủaônglãođể

rơi.

Những ngày sau hôm nhặt được chiếc khăn tay, chàng đến vườn

Luxembourg,khônglúcnàorờichiếckhăn,đưalênmôihônvàấptrêntrái

tim.Thiếunữxinhđẹpkhônghiểurasaovàrahiệukínđáovớichàng.

Mariusnghĩthầm:“Trời!Elệdễthươngchưa!"

VIII

THƯƠNGBINHCŨNGCÓTHỂSUNGSƯỚNG

Vìchúngtôiđãnóiđếntiếngelệvàchúngtôikhônggiấugiếmgì,cho

nênchúngtôiphảinóilàcũngcómộtlầnnàngUrsulecủaMariusđãlàm

chochànggiậndữkhichàngđangmêmảisaysưa.Hômấynàngbảoông

Leblancđứngdậyđidạochơitrênlốiđi.Mộtlàngiómạnhcuốixuânlàm

xaođộngnhữngngọncâyngôđồng.Ôngchavàcôcôcongáicắptaynhau

điquachiếcghếMariusngồi.Mariusbànghoàngđứngdậynhìntheobóng

haingười.Bỗngnhiênmộtluồnggiómạnhnhưvuivẻlàmsứgiảchomùa

xuânthổilêntừphíaKhuVườnƯơm,thổivàolốiđi,bọcngườithiếunữ

trongmộtluồngrungđộngthầntiênvàlậtcáiáodàithiêngliênglênđến

giữavế;mộtcáiđùinõnnàhiệnra.Mariusnhìnthấy,chàngbựctứcvàgiận

dữ.

Thiếunữđãvộivàngkéovạtáoxuốngbằngmộtcửđộngbẽnlẽnđẹp

nhưthầntiên.NhưngMariusvẫnphẫnuất.Cómộtmìnhchàngởlốiđiđã

đànhthế.Nhữngcũngcóthểcóngườikhác,nếucóngườikhácthìsao?Chịu

saonổiđượcmộtchuyệnnhưvậy!Cáiviệcnàngvừalàmthậtlàghêtởm.

Nhưng nàng có làm gì đâu, tội phạm chỉ là luồng gió thôi. Nhưng tên

Bartholo

[209]

lờmờđã gầm gừ trong lòng chú tiểu thiênthần,Mariusdứt

khoátlấylàmbấtbìnhvàđangghenbóngghengió.Sựghentuôngxốnxang

vàlạlùngcủaxácthịtnổidậytronglòngngườivàngựtrịlắmkhikhônghợp

phápnhưthếđấy.Tuynhiên,ngoàichuyệnghentức,cáiđùixinhxắnkia

chẳnggợichoMariusmộtcảmhứnggì;đượcnhìnthấychiếcbíttấttrắng

củabấtkỳmộtphụnữnào,chàngcònlấylàmthúvịhơn.

Khi nàng Ursule của chàng đi hết lối đi rồi quay trở lại cùng với ông

Leblanc,điqua chiếc ghế Marius, chàng nhìnnàngvớiconmắtbất bình,

giậndữ.Thiếunữnảyngườinhẹnhẹraphíasau,mắtngướclên,nhưcóý

hỏi:“Sao?Cóchuyệngìthế?"

Đâylàlầnxungđộtđầutiêngiữahaingười.Mariusvừatỏýgiậndữvới

nàng như vậy thì có một người đi qua. Đấy là một ông lão thương binh:

Lưngcòng,mắtnhănnheo,tócrâutrắngxóa,mặcbinhphụckiểuLouisXV,

trênngựcđeocáihuychươngchiếnbinhSaintLouisbằngmiếngdahình

bầudụcthêuhaichiếcgươmchéo.Ônglãothươngbinhcụtmộttaymang

hàmgiảvàchângỗ.Mariusthấyônglãothươngbinhravẻthỏamãnlắm.

Hình như cái ông già khập khiễng ấy nháy mắt thân mật và vui vẻ với

Marius,nhưhaingườiđãđồngmưuvàvừavớđượcmộtmónbởgì.Cái“lão

tướngvõtànphế”ấycócáigìmàvuivẻthế.Cáichângỗnàyvớicáiđùikia

cóliênquangìvớinhauchăng?LòngghentứccủaMariuslênđếncaođộ.

Lãotacũngởđấylúcnãychăng?Chắclãođãtrôngthấy…!Mariusmuốn

đậpchếtlãothươngbinh.

Nhưngrồithờigiancũnglàmmòntấtcảnhữngmũinhọn.Lòngghentức

củaMariusđốivớiUrsuletuycólývàchínhđángnhưngrồicũngnhạtdần

vàmấtđi.Cuốicùngchàngthathứ,tuyrằngkhôngphảidễdànglắmđâu.

Chàngđãgiậndỗibangàyliền.Quanhữngcáiđóvàvìnhữngcáiđómối

tìnhcàngsâunặngthêmvàtrởthànhtìnhsi.

IX

MẤTHÚT

TavừathấyMariuskhámphá,hoặctưởngđãkhámphá,tênNàngcách

thếnào.

Biếtđượctênngườiyêuđãlànhiềulắmrồi.Nhưngquenmuibénmùi,

Mariushãycònchêít.Chỉsaubahaybốntuầnlễchàngngốnhếtcáidiễm

phúcđónênmuốnđượccáimaymắnkhác.Chàngmuốnbiếtnàngởđâu.

Mariusđãhớmộtlần,đólàviệcrơivàocáibẫyởchiếcghếbêncạnhpho

tượngLựcSĩ;chànglạihớlầnthứhai:KhôngởlạivườnLuxembourgkhi

ôngLeblancđếnmộtmình.Chànglạihớlầnthứba,hớtolắm:Chàngđi

theo“Ursule”.

NàngởphốOuest,ởquãngvắngvẻnhấttrongmộtcáinhàmớibatầng,

cáinhàcóvẻtầmthường.TừđóMariuskhôngnhữngđượcdiễmphúcgặp

nàngởvườnLuxembourg,chàngcònđượctheonàngđếntậnnhà.Càngăn

càngthấyđói.Biếttên,tuychưabiếthọ,mộtcáitênrấtxinhđẹp,rấtphụnữ;

biếtchỗở;bâygiờchànglạimuốnbiếtnànglàai.

Mộtbuổichiều,theonàngvềđếntậnnhà,thấyhaingườiđikhuấtvào

trongcổngrồi,chàngtheovàovàđánhbạohỏingườigáccổng:

—Ônggiàởtầngmộtvừavềphảikhôngbác?

Ngườigáccổngtrảlời:

—Ônggiàởtầngbachứ?

Thếlàbiếtthêmmộttí.Mariusmạnhdạnhỏithêm:

—Đằngtrướcphảikhông?

—Rõhaychửa,làmgìcógácsau.

Mariuslạihỏitiếp:

—Ônglãolàmgìnhỉ?

—Tiêutiềnlợitứcquốctrái.Ônglãohiềnlànhlắm,khônggiàunhưng

haylàmphúc.

Mariushỏithêm:

—Tênônglãolàgì?

Ngườigáccổngngẩngđầulênnói:

—Ônglàmậtthámđấyà?

Mariuslảngđi,bẽnlẽn,nhưngrấtsungsướng.Cótiếnbộ.Chàngnghĩ

thầm:“NànglàUrsule,nànglàconmộtngườisốngvềlợitứcquốctrái,nàng

ởphốOuest,tầngba".

NgàyhômsauôngLeblancvàcôcongáichỉđếnvườnLuxembourgcó

mộtlát,trờicònsớmđãvề.MariusđitheonhưmọingàyđếnphốOuest.

ĐếncổngôngLeblancđểcongáivàotrước,đứnglạiởngưỡngcửa,rồibỗng

nhiênquaylạinhìnthẳngvàomặtMarius.

Ngàyhômsau,haingườikhôngđếnvườnLuxembourgnữa.Mariusđợi

cảngàychẳngthấy.ĐếntốichàngtớiphốOuest,thấycửasổtầngbacóánh

đèn.Chàngđiđilạilạidướicửasổấychođếnkhiđèntrêngáctắt.Ngàysau

nữa,khôngaiđếnvườnLuxembourg,Mariuschờhếtngày,rồilạiđến“gác

đêm”dướicửasổchođếnmườigiờkhuya,khôngkểgìđếnbữacơmtối.

Ngườisốtkhôngbiếtđói,ngườiyêuquênăn.

Támhômliền,ôngLeblancvàcôcongáikhôngđếnvườnLuxembourg.

Mariushếtđoánthếnàylạiđoánthếkhác,nhữngđiềuphỏngđoánđềubuồn.

Chàngkhôngdámrìnhmòtrướccửanhànàngbanngày,chỉbuổitốichàng

mớiđếndướicửasổ,ngắmnhìnquanhữngkhungcửakínhcóánhsángđo

đỏ. Thỉnh thoảng chàng nhác thấy những bóng thấp thoáng lại qua, ngực

chàngđánhtrống.Ngàythứtám,khiđếnchàngkhôngthấyánhsángởcửa

sổnữa.Chàngngạcnhiên:“Chưathắpđènà?Trờitốilâurồikiamà!Haylà

đivắng?”Chàngđợiđếnmườigiờđêm,đếnmộtgiờsángvẫnkhôngcóánh

đènlòelêntrêncửasổtầngbavàcũngkhôngcóaivềcả.Chàngbỏđi,rầu

rĩ.

Ngàyhômsau,- Marius chỉ sống vìngàyhômsauchứ ngày hôm nay

không có nghĩa gì với chàng - ngày hôm sau vẫn không ai đến vườn

Luxembourg,chàngcũngchắcmẩmnhưthếrồi.Trờitối,chànglạiđếnphố

Ouest.Cửakínhvẫntốiom,cửachớpđóngimỉm,tầngbatốiđen.

Mariusgõcổngvàonhàvàhỏingườigáccổng:

—Ônggiàtầngbacónhàkhông?

—Dọnđirồi.

Mariuslảođảomộtlát,nóikhôngratiếng.

—Từbaogiờ?

—Hômqua.

—Dọnđiđâu?

—Aibiếtđược.

—Ôngấykhôngđểđịachỉmớilạià?

—Không.

NgườigáccổngngẩngđầulênnhậnraMarius:

—À!Lạicáianhnày,anhnàylà“cớm”thật.

QUYỂNVII

PATRONMINET

I

MỎVÀTHỢMỎ

Xãhộiconngườibaogiờcũngcócáinhàtrongcáirạphát,ngườitagọi

làtầngdướithứba.Lớpđấtdướichânxãhộiởđâucũngbịđàokhoét,khi

thìvìcáitốt,khithìvìcáixấu.Nhữngcôngtrìnhấychồngchấtlênnhau:Có

nhữngtầngởtrênvànhữngtầngởdưới.Cóphíatrênvàphíadưới,trongcái

hầmmỏmờmịtđôikhiđổsậpdướinềnvănminhđóvàchúngtathường

xéolên nómộtcách thảnnhiên,vô tưlự.NhómBáchKhoathếkỷtrước

cũnglàmộtcáihầmmỏgầnnhưlộthiên.Đêmtốivốnlàcáilồngấpâmu

củađạoCatholiquenguyênthủy,chỉchờđợimộtcơhộiđểnổbùngdướicác

triềuđạiCésarvàđãlàmchonhânloạitrànngậpánhsáng.Vìtrongđêmtối

thiêngliêngcóánhsángtiềmtàng.Núilửachứađầymộtthứbóngtốicóthể

cháy bùng lên. Mọi thứ phún thạch bốc lửa đều bắt đầu bằng bóng tối.

Nhữnghầmmộsâu,nơicửhànhbuổilễmesseđầutiên,khôngchỉlàtầng

hầmcủaRome,chúnglàcáiđịađạocủacảtráiđất.

Ở dưới cấu trúc xã hội, cái kiến trúc kỳ công của một túp lều ấy, có

nhữnghanghốcđủmọiloại:Cócáihầmtôngiáo,cócáihầmtriếthọc,có

cáihầmchínhtrị,cócáihầmkinhtế,cócáihầmCáchMạng.Kẻthìđào

cuốcvớitưtưởng,kẻthìđàocuốcvớiconsố,kẻthìđàocuốcvớilònggiận

dữ.Ngườitagọinhauvàtrảlờinhautừhầmmộnàysanghầmmộkhác.

Nhữnglýtưởngkhôngtưởngđilạibêndướimặtđất,chiatáchratheomọi

hướngvàcókhigặpnhauvàkếtnghĩaanhemvớinhau.JeanJacquescho

DiogènemượncuốcvàDiogènechoJeanJacquesmượnđèn.Khinhữnglý

tưởngkhôngtưởngấychốnglạinhauthìCalvinxoắntócSocin.

[210]

Nhưng

khôngcáigìlàmngừnglạitạmthờihoặcngănchặntấtcảnhữngnănglựcấy

vươnmụcđíchvàcáihoạtđộngrộnglớn,songsongấy,đi,lại,lên,xuống,

rồilạidânglêntrongđêmtốivàlàmthayđổitừtừcáimặttrênbằngcáitầng

dưới,cáibênngoàibằngcáibêntrong:Mộtđànkiếnvôtận,lúcnhúc,không

aibiết.Xãhộibêntrênkhócóthểbiếtgìvềcáccôngtrìnhđàobớiấy,nóđể

nguyênchoxãhộicáibềmặtvàlàmthayđổicảruộtgancủanó.Baonhiêu

tầnglớptronglòngđất,bấynhiêucôngtrìnhkhácnhau,bấynhiêukhoáng

sảnkhaitháckhácnhau.Từnhữngsựđàobớisâuthẳmấysẽkhaiquậtđược

gì?Tươnglai.

Càngxuốngsâu,nhữngngườiđàobớiấycàngbímật.Đếnmộtmứcsâu

mànhàtriếthọcxãhộicònhiểubiếtđược,côngviệcấycòntốt;quácáimức

sâuấy,côngviệcđàobớiđãmậpmờvàhaimặt;sâuhơnnữanótrởthành

ghêgớm.Đếnmộtchiềusâunàođó,trítuệcủaconngườivănminhkhông

thâmnhậpvàođượcnhữngcáihangtốiấy,cáigiớihạnconngườicòncóthể

thởđượcđãbịvượtqua,cóthểbắtđầuxuấthiệnnhữngconquáivật.Các

bậcthangđixuốngrấtlạlùng,mỗibậcthangấylàmộttầngmàtriếthọccó

thểđặtchânđứngvàngườitacóthểgặpmộttrongnhữngngườithợ,cókhi

thầntiêncókhiquáiđản.ỞtầngdướiJeanHusscóLuther,dướiLuthercó

Descartes, dưới Descartes có Voltaire, dưới Voltaire có Condorcet, dưới

Condorcet có Robespierre, dưới Robespierre có Marat, dưới Marat có

Babeuf,vàcứthếnốitiếp.Xuốngsâuhơnnữa,mịtmờ,ởgiớihạngiữacái

lờmờđếncáimùmịtkhôngtrôngthấygì,ngườitathấynhữngconngười

âmukhác,cólẽchưatồntại.Nhữngngườithợhômqualànhữngbóngma,

nhữngngườithợngàymailànhữngấutrùngmàconmắtcủatrítuệchỉnhìn

thấylờmờ.Côngcuộccấutạocáiphôithaicủatươnglailàmộtviễnảnh

củatriếthọc.

Mộtthế giớitrongcõi môngmuội,hãy cònởtrạng tháibàothai, hình

dángkỳlạthay!SaintSimon,Ouen,Fourier

[211]

cũngởđấy,trongnhữngkẽ

hầmbên.Mặcdầu có một sợi dây thiêng liêng vô hình ràng buộc họ với

nhaumà họ không biết, những con ngườiđimởđườngtrong lòng đất ấy

luônluôntưởngrằnghọđơnđộc,tuyhọkhôngđơnđộcchútnào:Côngviệc

củahọrấtkhácnhauvàánhsángbìnhthườngcủangườinàykhácxavới

nhữngtiachóilòacủangườikhác.Ngườithìtươivuinhưcảnhthiênđường,

kẻthìthảmthêbiđát.Tuyvậy,mặcdầuhọkhácnhauđếnmứcnào,tấtcả

nhữngconngườiấy,từngườiởtrêntầngcaonhất,đếnngườiởdướitầng

đentốiâmunhất,từngườikhônngoannhấtđếnngườiđiênrồnhất,họcó

mộtđiềugiốngnhau.Điềuấylà:Tinhthầnvôtư.Marat

[212]

cũngquênmình

nhưJésusChrist.Họgạthọrangoàirìa,họbỏquênhọ,họkhôngnghĩchút

nàođếnhọ.Họnhìnthấytấtcảcáigìkhôngphảihọ.Họcómộtcáinhìnvà

cáinhìnấyđidõitìmcáituyệtđối.Ngườithứnhấtcótấtcảbầutrờitrong

mắt;ngườicuốicùng,dùkhóhiểuđếnđâu,dướinétmàyvẫncócácánh

sáng xanh nhạt của vô biên vô tận. Dù họ làm gì, ta cũng phải tôn kính

nhữngaimangdấuhiệu:Conngườingờisao.Conngườiđentốilàdấuhiệu

khác.Vớiconngườinàybắtđầutộiác.Trướcconngườikhôngcóánhmắt,

thìhãysuynghĩ,hãyrunsợ.Trậttựxãhộicónhữngthợmỏđentốicủanó!

Cómộtđiểmmàsựđàosâulàsựchônvùivàởđóthìánhsángtắthẳn.

Ởbêndướitấtcảnhữnghầmmỏmàchúngtôivừachỉra,ởdướitấtcả

nhữngđườnghầm,ởdướitấtcảcáihệthốngmênhmôngnhữngtĩnhmạch

ngầmcủatiếnbộvà khôngtưởng,sâuhơnnhiềunữa,tronglòngtráiđất,

thấphơncảMarat,thấphơncảBabeuf,thấphơnnữa,thấphơnnhiềunữavà

khôngcóliênlạcgìvớicáitầngtrên,cócáihầmcuốicùng,mộtnơikhủng

khiếp.Đólànơimàchúngtôiđãgọilàtầngngầmthứba.Đólàhốcủađêm

tối,hầmcủanhữngngườimùInferi.

[213]

Nơinàynốiliềnvớivựcthẳm.

II

TẦNGĐÁY

Ởđâylòngvôtưbaybiến.Conquỷáchìnhthànhlờmờ.Aicũngchỉvì

mìnhthôi.Cáitôikhôngmắtấygàorú,tìmkiếm,mòmẫmvàgặmnhấm.

TênUgolin

[214]

củaxãhộinằmởtrongcáivựcấy.

Nhữngcáibónghungdữlẩnquất,lầnmòtronghốấy,gầnnhưthúdữ

gầnnhưyêuma,khônghềnghĩgìđếnsựtiếnhóachungmàchúngkhônghề

biết,cảvềýniệmlẫndanhtừ.Họchỉlonghĩđếnsựthỏathíchcánhân.Họ

hìnhnhưlàvôýthức,ởtrongconngườihọcómộtthứxóabỏghêsợ.Họcó

haimẹnhưngđềulàmẹghẻ:Dốtnátvànghèođói.Họcómộtngườidẫn

đườnglàsựthiếuthốn.Tấtcảcáchìnhtháicủasựthỏathuêởhọđềuxuất

pháttừthèmkhát.Họháuănmộtcáchtànbạo,nghĩalàhọhungtợn,không

phảinhưmộttênbạochúa,màlànhưmộtconhổđói.Từđaukhổ,những

conấutrùngấychuyểnsangtộiác:Huyếtlệtấtnhiên,thoátthaikinhkhủng,

logiquecủabóngtối.Cáilêlaởtầngđáythứbanàykhôngphảilàsựđòihỏi

củatuyệtđốibịbópnghẹt,đólàsựphảnkhángcủavậtchất.Conngườitrở

thànhmãngxà.Đóikhátlàđiểmxuấtphát;làmquỷSatanđólàđích.Từcái

hầmấyLacenaire

[215]

chuira.

Bạnđọcvừathấy,ởquyểnbốn,mộtngăncủacáitầngtrêncủahầmmỏ,

cáihầmmỏlớncủachínhtrị,CáchMạngvàtriếtlý.Ởđấy,nhưchúngtôi

vừanói,tấtcảđềucaoquý,trongsáng,xứngđáng,lươngthiện.Ởđóngười

tacũngcóthểlầmlẫnvàcólẫmlẫnthật,nhưngcáilầmcũngđángkínhvì

nórấtdũngcảm.Tấtcảcôngviệchọlàmởđấy,cómộtcáitên:Sựtiếnbộ.

Bâygiờđếnlúctanhòmvàocácvựcsâukhác,nhữngvựcsâughêtởm.

Taphảinhấnmạnhvàođiểmnày,ởdướiđáyxãhộivẫncócáihầmlớncủa

tộiác,cóchođếnngàydốtnátbịxóabỏ.Cáihầmấyởdướitấtcảcáchầm

khácvàlàkẻthùcủatấtcảcáikhác.Đólàsựcămthùtấtcả,khôngchừasót

gì.Nókhôngbiếtnhàtriếthọclàgì,condaogămcủanóchưabaogiờgọt

bútviết.Cáiđentốicủanókhôngcóchútquanhệnàovớicáiđentốituyệt

vờicủanghiênmực.Chưabaogiờnhữngngóntaycủađêmtối,cocứnglại

dưới cái hầm ngột ngạt ấy, đã mở một quyển sách, hay giở một tờ báo.

BabeufđốivớiCartouchelàmộtkẻbóclột,Maratlàmộtnhàquýtộcđối

vớiSchinderhannes.

[216]

Mụcđíchcủacáihầmấylàlàmsụpđổtấtcả.

Tấtcả. Cảđếnnhững cáihầmphíatrênmà nócămthù. Trongcáilúc

nhúcghêtởmcủanó,nókhoét,nóđàochosụpđổhết,khôngphảichỉriêng

cáitrậttựxãhộihiệngiờ.Nócốpháchođổtriếthọc,đổkhoahọc,đổluật

pháp,đổtưtưởngconngười,đổvănminh,đổCáchMạng,đổtiếnbộ.Tên

nóchỉđơngiảnlàăncắp,làmđĩ,giếtngườivàámsát.Nólàđêmtốiâmu

vànómuốntấtcảlàhỗnmang,đảolộn.Cáinóchầmcủanólợpbằngngu

dốt.Tấtcảcáchầmkhácởbêntrênchỉnhằmcómộtmụcđíchlàxóabỏcái

tầngđáyđó.Tấtcảcáctổchứccùngmộtlúccủatriếthọcvàcủatiếnbộđều

hướng vào mục đích ấy, bằng sự cải thiện cái thực tế cũng như bằng sự

chiêmngưỡngcáituyệtđối.PháhủycáihầmNguDốt,bạnsẽtiêudiệtđược

conchuộtchũi:TộiÁc.

Chúngtahãycôđọnglạibằngvàilờimộtphầnnhữngcáichúngtôivừa

viết.Mốinguyhiểmduynhấtcủaxãhộilàbóngtối.Nhânloạilàđồngnhất.

Tấtcảmọingườiđềunặnbằngmộtloạiđấtsét.Khôngcómộtsựkhácbiệt

nàotrongsốphậnítnhấtlàởtrênmặtđấtnày.Cũnglàbóngtốilúcđầu,

cùnglàdathịtlúccònsống,cùnglàtrobụilúcchết,nhưngngudốttrộnvào

chấtngườiấy,làmchonóđenđi.Cáimàuđenkhôngxóađượcđóthấmvào

bêntrongconngườivàtrởthànhcáiác.

III

BABET,GUEULEMER,CLAQUESOUSVÀ

MONTPARNASSE

Một bộ tứ những tên kẻ cướp: Claquesous, Gueulemer, Babet và

Montparnasse,từ1830đến1835,thốngtrịcáiđáythứbacủaParis.

Gueulemer là một thứ đô lực sĩ sa thải. Hang ổ của nó là cống ngầm

ArcheMarion.Nócaogầnhaithước,cơngựcrắnnhưđá,bắptaycứngnhư

đồng,hơithởnhưgiólùacửahang,thânthìhộpháp,sọlạisọchim.Trông

hắntưởngnhưlàHerculeFarnèse,mặcmộtcáiquầnvảimịnvàmộtcáiáo

nhungsợi.Gueulemervớihìnhvóchộphápđócóthểkhuấtphụcnhữngcon

quáivật,nhưnghắnthấycứlàmquáivậtlạigọnhơn.Tránthấp,tháidương

rộng,ngótbốnmươituổi,mắtnhănnheo,tócngắnvàcứng,málônglánhư

bànchải,bộrâulởmchởm:Cóthểhìnhdungđượcconngườiấy.Nhữngbắp

thịtxinđượclaođộng,cáinguđầncủahắnlạikhôngmuốnthế.Nólàmột

sức mạnh lười biếng. Nó giết người vì uể oải. Người ta cho là hắn sinh

trưởngởthuộcđảo.CólẽhắnđãnhúngtayvàovụámsátThốngChếBrune,

vìnăm1815,hắnlàmphukhuânvácởAvignon.Saucáithờitậpsựấyhắn

đãtrởthànhkẻcướpchínhthống.

Cái vẻ trong bỏng của Babet trái ngược hẳn với dòng thịt ụ của

Gueulemer.Babetgầyvàthôngsuốt.Nótuytrong,màbíẩn.Cóthểnhìn

suốtquaxươngcủahắn,nhưngkhôngthểnhìngìsauconngườicủahắn.

Hắnbảohắnlàmngànhhóachất.HắnđãlàhềchàokháchvớiBobèchevà

hềdiễnvớiBobino.HắntừnglàdiễnviênhàikịchởSaintMihiel.Hắnlà

conngườicóchủđịnhnóinănghoạtbát,mỉmcườicómụcđích,điệubộcó

tìnhý.Hắnchuyênnghềbánrongnhữngtượngbánthânbằngthạchcaovà

nhữngchândungcủa“ngàiquốctrưởng”.Thêmnữahắnlàmnghềnhổrăng.

Hắnđãlàmtròởcácchợphiênvàđãcómộtcáiquầyhàngvớikènraovà

tấmbiểnnày:“Babetnghệsĩnhổrăng,việnsĩViệnHànLâm,làmnhữngthí

nghiệmvậtlývềkimkhívàákim,nhổrăngvàrútnhữngchânrăngmàcác

bạnđồngnghiệpđãbỏlại.Giámộtcáirăng:Mộtfrancs50centimes;haicái

răng:haifrancs;3cáirăng:haifrancs50centimes.Đừngbỏlỡcơhội”.(Câu

“Đừngbỏlỡcơhội”cónghĩalàhãynhổchonhiềurăngvào).Hắncóvợvà

đãcócon.Hắnkhôngbiếtvợvàcácconhắnbâygiờởđâu.Hắnđãbỏrơivợ

connhưngườitađánhmấtchiếckhăntay.Mộtngoạilệrấtquýgiátrongxã

hộiđentốicủahắn:Hắnđọcbáo.Mộthôm,khihắncòncóvợvàconcùngở

vớihắn,tronggianhànglưuđộngcủahắn,hắnđãđọctrênbáoLeMessager

cáitinmộtbàmẹsinhramộthàinhicócáimồmbê,hàinhiđócóthểnuôi

được.Hắnđãkêutolên:“Đâylàcảmộtcáigiatài!Saovợtachẳngkhôn

khéochotamộtđứaconnhưthếnàynhỉ?”Từđóhắnđãbỏtấtcả,để“kinh

doanhParis”.KinhdoanhParislàthuậtngữcủachínhhắn.

Claquesouslàcáigì?Claquesouslàđêmtối.Hắnchỉxuấthiệnkhibầu

trờiđãđenxịt,buổitốihắntừcáilỗcủahắnchuira,rồilạichuivàocáilỗấy

trướckhingàyrạng.Cáilỗấyởđâu,chẳngaibiết.Trongđêmtốidàyđặc

nhất,khinóichuyệnvớiđồngđảngcủahắn,hắncũngquaylưnglại.Tênhắn

cóphảilàClaquesouskhông?Không.HắnbảotêntôilàPasDuTout.

[217]

Nếuthìnhlìnhcómộtcâyđènsáng,tứcthìhắnđeomặtnạvào.Hắnnói

giọngbụng.Babetbảo:“Claquesouslàmộtconthúănđêmcóhaigiọng”.

Claquesous,conngườimơhồ,langthang,ghêgớm.Ngườitakhôngchắclà

hắncómộtcáitên.Claquesouschỉlàmộtmệnhdanh;ngườitacũngkhông

chắclàhắncómộtgiọngnóicủahắn,cáibụngcủahắnnóinhiềuhơncái

miệng.Ngườitacũngkhôngchắclàhắncómộtgươngmặt,ngườitamới

nhìnthấyđượccáimặtnạcủahắnthôi.Hắnởđó,rồibiếnđinhưmộtcái

bóng;nhữngxuấthiệncủahắnlàtừdướiđấtchuilên.

Mộtconngườirùngrợn,đólàMontparnasse.Montparnasselàmộtđứa

trẻconchưađếnhaimươituổi,mộtkhuônmặtxinh,cặpmôinhưnhữngtrái

anhđào,mộtmáitócđenđẹp,mắtsángánhmùaxuân.Hắncóđủtậtxấuvà

đangvươnđếntấtcảmọitộiác.Đãnếmcáivịác,hắnđâmrathèmkhátcái

hungtàn.Mộtthằngnhócbiếnthànhtênđểucáng,tênđểucángthànhkẻsát

nhân.Nóxinhtrai,“kiềumị”,duyêndáng,khỏe,lười,hungdữ.Mũcủanó

vànhbêntráihơiconghớtlên,đểlộmộtmớtóc,theokiểu1829.Nósống

bằngăncướp.Cáiáokhoácdàicủanómaytheokiểuđẹpnhất,nhưngđã

sờn.Montparnasseđẹphìnhngườikhoácyphụcmẫu,nhưngcóvẻnghèo

đóivàcódángđãgiếtngười.Nguyênnhâncủamọitộigiếtngườicủahắnlà

sựthèmmuốnđượcđiểntrai.Côgáilẳnglơđầutiênnàođãbảohắn:“Anh

đẹpđấy",đãnémvàolònghắncáivệtđentốivàđãbiếngãAbelấythành

mộtthằngCaïn?

[218]

Thấymìnhxinhtrai,hắnmuốnlàmngườilịchsự,mà

cáilịchsựnhấtlàởnể.Đốivớikẻnghèo,ởnểtứclàtộiác.Ítcókẻlưu

manhnàonguyhiểmđángsợnhưMontparnasse.Mớimườitámtuổi,hắnđã

rảiđằngsauhắnmấyxácchết.Trongcáibóngcủatênkhốnnạnấy,nhiều

xáckháchquađườngđãnằmsóng sượt,haitaybuôngxuôi,sấpmặttrên

mộtvũngmáu.Tócuốnquăn,chảisáp,áobósátsườn,hôngnhưhôngphụ

nữ,mộtcáingựcnhưngựcsĩquanPhổ,nhữnglờikhenngợixìxàocủabầy

gáiđầu đường quanh hắn, cái cravate thắt rất tài tình, mộtnắmđấmthép

trongtúi,mộtbônghoaởveáo,đólàtêncôngtửcủamộđịa.

IV

TỔCHỨCCỦABỌNNÀY

Với bốn đứa chúng nó, bọn này như một thần Protée, muôn hình vạn

dạngluồnláchquahàngràocủacảnhsát,cốthoátkhỏinhữngconmắtrình

mòcủaVidocq,

[219]

“dướimọihình dáng, gốc cây, ngọn lửa, suối nước”,

tráotênlẫnnhau,dùngmẹocủanhauvàchechứalẫnnhau,thayđổihình

dạngnhưngườitabỏcáimũigiảởmộtngười,đôikhitựnhânlênđếnmức

CocoLacourtưởnglàcảmộtđámđông.

Vớinhữngchinhánhcủachúngvàcảmộthệthốngchằngchịtquanhệ

ngầmcủachúng,Babet,Gueulemer,ClaquesousvàMontparnassebaothầu

tấtcảnhữngvụcướpbóc,lừabẫytronghạtSeine.Chúnglàmnhữngcuộc

đảochánhtừdưới,lậtđổngườiquađường.Nhữngkẻcóâmmưuloạiấy,có

trítưởngtượngcủalũănđêm,đềunhờbọnchúngthựchiệnâmmưucủahọ.

Họnóichochúngbiếtcáidàný.Chúnglàmnhiệmvụđạodiễn.Chúnglàm

việc dựa vào đề cương kịch bản. Lúc nào chúng cũng tìm được nhân lực

tươngxứngvàthíchứngchomọivụcướpbóc,hànhhungcầncóviệntrợvà

đượcnhiềutiền.Mộttộiáccầnphảitìmnhữngcánhtaythựchiệnthìchúng

chomướnnhữngkẻđồnglõa.Chúngcómộtđoàndiễnviêncủađêmtốisẵn

sàngbiểudiễntấtcảcácthảmkịchcủahanghầm.Chúngthườnghộihọp

nhaukhitrờibắtđầutối,tứclàvàogiờthứcdậycủachúng,trongnhữngbãi

cỏhoanggầnkhuSalpêtrière.Chúngbànbạcởđó.Chúngcómườihaigiờ

đêmđentrướcmặtchúng.Chúngấnđịnhthờidụngbiểucủathờigianấy.

PatronMinetteđólàcáitênmàbọnngườisốngtrongnhữnghanghầm

đặtchobốntênnày.Trongcáingônngữcổkính,kỳquáicủađạichúng,mỗi

ngàymộtmờnhạtđi,PatronMinettecónghĩalàbuổisớmmai,cũngnhư

giữachóvàsói

[220]

cónghĩalàsẩmtối.Cáidanhtừấycólẽdotừcáigiờmà

côngviệcámmuộicủachúngkếtthúc,bìnhminhlàlúccácbóngmatan

biếnvàcácbọnkẻcướpchiataynhau.Bốnthằngnàyđượcngườitabiếtvới

cáimệnhdanhấy.KhivịChánhÁnTòaĐạiHìnhđếngặpLacenairetrong

nhàtùvàhỏihắnvềmộttộiphạmmàhắnchốikhôngnhận:“Thếkẻnàođã

làmviệcđó”.VịChánhÁnhỏithếvàLacenaiređãtrảlờimộtcâubímậtđối

với vị thẩm phán ấy, nhưng rất rõ rệt đối với cảnh sát: “Có lẽ là Patron

Minette”.

Ngườitacóthểđoánnộidungmộtvởkịchkhinghedanhsáchcácnhân

vật,ngườitacũngcóthểđánhgiámộtbọncônđồvớidanhsáchnhữngtên

cônđồấy.ĐâylànhữngtêncủanhữngkẻcônđồcógắnbóvớibọnPatron

Minette,vìnhữngcáitênấycònnổilạitrongnhữngbảnbáocáođặcbiệt:

“Panchaud,còngọilàPrintanier,làBigrenaille.Brujon(cócảmộttriềuđại

Brujon;chúngtôikhôngmuốnbỏcáiýmuốnnóivàilờivềcáidòngdõiấy).

Boulatruelle,gãphuđườngchúngtađãthoángthấyrồi.Laveuve,Finistère,

Homère Hogu da đen, Mardisoir, Dépêche, Fauntleroy tự là Bouquetière,

Glorieux tù khổ sai mãn hạn, Barrecarrosse tự là Dupont, Lesplanade Du

Sud,Poussagrive,Carmagnolet,KruidenierstựBizarro,Mangedentelle,Les

PiedsEnl’air,DemiLiardstứclàHaiTỉ…và…"

Chúng tôi bỏ qua một số tên, không phải là những tên ghê gớm nhất.

Nhữngcáitênấylànhữngbiểutượng.Nókhôngchỉtênmộtngười,màchỉ

tênmộtloại.Mỗicáitênấychỉmộtloạinấmdịhìnhởnhữngđáyhầmcủa

nềnvănminh.Nhữngnhânvậtấykhôngưalộdiện,khôngphảilànhững

nhânvậtngườitathườnggặpngoàiphố.Banngày,mệtmỏisaunhữngđêm

hungdữcủachúng,chúngđingủ,khithìtrongnhữnglòthạchcao,khithì

trongnhữngmỏđáđãbỏởMontmartrehayMontrouge,đôikhitrongcác

cốngngầm.Chúngchuixuốngđất.

Nhữngbọnngườiấybâygiờthếnào?Chúngvẫncòn.Chúngxưakiavẫn

có. Horace đã nói đến chúng: «Ambubaiarum collegia, phannacopolae,

mendici,mimae»(Phườngđànsáo,langbăm,ănxin,tròhề).Khixãhộivẫn

nhưthếnàythìchúngvẫnnhưthếấy.Dướicáitrầnhầmđentốicủachúng,

chúngluônluôntáisinhtừlòngnướcrỉcủaxãhội.Chúnghiệntrởvề,luôn

luôn y như thế; chỉ có điều là chúng không giữ nguyên những tên cũ và

khôngmangnhữnghìnhdángcũ.

Tiêudiệtnhữngcánhânđi,bộtộcvẫntồntại.Chúngvẫncónhữngnăng

khiếucũ.Từkẻănmàylangthangđếntrộmcắplénlút,cáidònggiốngnày

cònnguyênvẹnkhôngpha.Chúngđoánbiếtnhữngvítiềntrongtúi,chúng

đánhhơinhữngchiếcđồnghồtrongbao.Vàng,bạcđốivớichúngcómùi

ngửithấy.Cónhữngkẻtưsảnngâythơmàngườitacóthểgọilàdễbịđánh

cắp.Bọn chúng kiên trì theo dõi những ngườitưsảnnày.Khi một người

nướcngoài,mộtngườitỉnhlẻđiqua,chúngrùngmìnhnhưconnhện.

Nhữngconngườiđótrôngthậtdễsợkhinửađêm,trongmộtphốvắng,ta

gặp chúng. Hình như chúng không phải là người, nhưng là những bóng

sươngmùsống;ngườitacóthểbảolàchúngthườnggắnvớibóngtốithành

mộtkhối,chúngkhôngtáchrờiđêmtối,chúngkhôngcólinhhồnnàokhác

làđêmtốivàchỉtrongchốclátthôi,đểtrongvàiphútsốngmộtsựsốngquái

đản,ghêgớm,chúngmớitáchmìnhkhỏiđêmtối.

Lấygìđểlàmchotiêutannhữngấutrùng,nhữngdòibọấy?Ánhsáng

tràntrề.Khôngmộtcondơinàochốnglạiđượcbìnhminh.Hãyrọiánhsáng

vàoxãhộitừphíadưới.

QUYỂNVIII

ANHNHÀNGHÈOBẤTHẢO

I

MARIUSĐITÌMCÔGÁIĐỘIMŨHOALẠIGẶP

MỘTÔNGĐỘIMŨLƯỠITRAI

Hèqua,rồithucũngqua,đông đãđến. ChẳngthấyôngLeblanc,cũng

chẳngthấycôcongáiđặtchânđếnvườnLuxembourgnữa.Mariuschỉcó

độcmộtýtưởng,làđượcthấylạikhuônmặtdịudàng,đángyêukia.Điđâu

cũngtìm,chỗnàocũngtìmmàchẳngthấybóngngườiyêu.Mariuskhông

cònlàanhchàngmơmộng,bồngbột,conngườiquảquyết,saysưa,rắnrỏi,

conngườihăngsaytháchthứccuộcđời,mộtkhốiócxâydựnghếtmộng

tươnglainàyđếnmộngtươnglaikhác,mộttrítuệchứađầynhữngkếhoạch,

nhữngdựđịnh,nhữngkiêuhãnh,nhữngtưtưởngvànhữngýchí.Chàngnhư

conchólạc,lúcnàocũngbuồnrũra.Thếlàhết.Chàngchánngấycôngviệc,

đichơithìmệt,ởnhàthìbuồn.Trướckia,vũtrụmênhmông,biếtbaohình

ảnh,biếtbaoánhsáng,biếtbaotiếngnói,lờikhuyên,biếtbaohyvọng,tiền

đồ,biếtbaolờigiáohuấn.Thếmàbâygiờ,chàngchỉthấyvũtrụtrốngtrải.

Khôngcòngìnữa.

Chàngvẫnsuynghĩ,vìchàngkhôngthểlàmgìkhácđược.Nhưngchàng

ngaongánvớicảýnghĩcủamình.Ýnghĩcủachàngluônluônthìthầmvới

chàngđiềunàyđiềunọ,chàngchỉâmthầmtrảlời:“Thôi,cóíchgì?"Chàng

tựtráchnhiềukhoản:Tạisaomìnhlạitheođuổinàng.Chỉtrôngthấynànglà

mìnhđủsungsướng!Nàngnhìnmình,chưaphảilàbátngátrồisao?Nhưng

nàngcóvẻyêumình,chưaphảilàtấtcảrồiư?Mìnhcònmonggìnữa?Để

rồichẳngcòngìhết.Mìnhlạlùngquá.Chỉtạimình…và…Chàngchẳng

nóigìchoCourfeyracbiết,bảntínhchàngnhưvậy.NhưngCourfeyracđoán

biếttấtcả,cũnglàbảntínhanhtavàrấtđỗisửngsốt,bắtđầukhenMarius

đãbiếtyêuthương.RồithấyMariusđâmrabuồnchánvẩnvơ,anhchàng

phảibảo:“Màynguquáđỗi.NàođiđếnChaumièređi".

Nhânmộtngàytiếtthángchín,trờitrongđẹp.Mariusđànhđểbachàng

Courfeyrac,BossuetvàGrantairedẫnchàngđếndựbuổidạhộiởSceaux,

chàng hy vọng tình cờ sẽ gặp người yêu: Mơ ước thật là viển vông. Tất

nhiên,nàngkhôngcóđấy.Grantairelầmbầmmộtmình:“Ấythếmàmọi

ngườiđànbàmấttíchđềugặpđượcởđây".Mariusđểmặccácbạnởlại

khiêuvũ,mộtmìnhchàngkéobộtrởvề,mỏimệt,lòngnóngnhưthiêu,con

mắtđụcmờ,buồnrườirượi.Xengựanàocũngvangtiếnghát,đầykháchdự

hộitrởvề.Xechạyrầmrập,bốcbụimùđườngphốlàmchànghốthoảng.

Tuyệtvọng,chànghítmạnhmùithơmhănghắccủadãycâybồđàochođầu

óctỉnh táora.Chàng sốngngàycàng côđộc,càng mêloạn,đaukhổ,âm

thầmxótxatrongdạ.Chàngquẩnquanhtrongnỗiđauxótnhưconsóiđiđi

lạilạitrongcạmbẫy,khôngsaothoátrađược.Conngườisitìnhtìmkiếm

ngườiyêukhắpnơikhắpchỗ.

Mộtlầnkhác,mộtcuộcgặpgỡlạlùngkhiếnchàngkhôngsaoquênđược.

ChàngđangđithathẩnởnhữngphốnhỏbênđạilộInvalides,bỗnggặpmột

ngườimặcquầnáothợ,độimũlưỡitrai,đểlộmộtmớtócbạcphơ.Marius

chúýđến mớ tóc đẹp, rồi nhìn người ấy đang bước từng bướcmột, đăm

chiêunhưcóviệcgìđauđớnlophiềnlắm.Cóđiềulạlàhìnhnhưđúngông

Leblanc:Cũngmáitócấy,cũngnétmặtấy,dướivànhlưỡitraicũngdáng

điệuấy,nhưngcóvẻbuồnbãhơn.Nhưngtạisaolạibộáothợthuyền?Thế

lànghĩagì?Tạisaolạitráhìnhnhưvậy?Mariusrấtđỗingạcnhiên.Lúcđịnh

trílại,chàngvộirảobướctheongườiấy.Biếtđâuchàngkhôngtìmthấydấu

vếtngườiyêu?Dùsaocũngphảiđếngầnxemchokỹrồitìmrađiềubíẩn

chứ!Nghĩđếnđấythìchậmquárồi,ônggiàđãmấthút.Ngườiấyrẽsang

phốkhác.Mariuskhôngsaotìmthấyđược.Cuộcgặpgỡấylàmchochàng

bậntâmmấtmấyngày,saurồicũngquênđi.Chàngnghĩthầm:“Chắclàhai

ngườigiốngnhauthôi".

II

BẮTĐƯỢCCỦA

MariusvẫnởcănnhànátGorbeau,chàngchẳngđểýđếnaiởtrongnhà

cả.Sựthật,dạoấynhàcũngchỉcóđộcMariusvớigiađìnhJondrettemà

chàng đã trả giúp tiền nhà một lần. Sau lần ấy, chàng chẳng bao giờ trò

chuyệnvớiai,bố,mẹcũngkhông,congáicũngkhông.Nhữngngườithuê

khácđãdọnđihoặcchếtrồi,hoặcthiếutiềnnhàbịđuổiđi.

Một ngày đông năm ấy, vào lúc quá trưa, mặt trời hé chút ánh sáng,

nhưngngàyđólạilàngàymồng2thánghai,cáingàylễChandeleurcổxưa,

mặt trời độc ác báo hiệu sáu tuần lễ rét mướt, cái ngày mà Mathieu

Laensbergđãcavịnhtronghaicâuthơxứngđánglàthơcổđiển:

«Mặttrờidùtỏ,dùmờnhạt.

Congấuthungthăngtrởlạihang.»

Ngàyấy,MariuscũngvừachuiởcáihangGorbeaura.Trờivừatối.Giờ

điăn.Dùsaorồicũngphảinghĩđếnchuyệnănuống,chaoôi!Áitìnhdùcao

thượngvẫncónhữngnhượcđiểmnhưthếđó!

ChàngvừabướcquabậccửathìchợtthấybàBougonvừaquétnhàvừa

cấttiếngnóimộtmìnhcâubấthủsauđây:

—Thờibuổinàychẳngcócáigìlàrẻsất,cáigìcũngđắtnhưvàng.Chỉ

cócôngngườilàrẻ,rẻthốira.

MariustừtừbướcraphíacửađểlênphốSaintJacques.Chàngcúigầm

mặtxuống,cóvẻnghĩngợi.Trongsươngchiều,bỗngchànglạibịaixôphải.

Chàngquaylại,thấyhaicôcongáiănmặcráchrưới,mộtcôthìdongdỏng

cao,ngườimảnhkhảnh,mộtcôbéhơn.Haicôcóvẻhoảnghốt,thởhổnhển,

đirõnhanh,nhưchạytrốn.Haicôđingượclại,khôngtrôngthấyMariusnên

đâmsầmphải.Trongbóngtốisâmsẩm,Mariusnhậnđượckhuônmặtnhợt

nhạt,đầutócrốitung,cáimũkinhkhủng,váyráchtảtơi,chânthìgiẫmđất.

Haicôvừachạyvừanóichuyện.Côlớnbảothầmcôbé:

—Tụicớmvừađến.Suýtnữatómđượctao.

Côkiatrẻcon:

—Tôicũngtrôngthấy.Thếlàtẩu,tẩunhé,tẩubánsốngbánchết.

Mariusnghequamấycâutiếnglóng,đủhiểurằngbọnsenđầmhaycảnh

sátsuýtnữatómđượcmấycôbénàyvàhaicôchạythoát.Haicôđisâuvào

bóngcâyumtùmởđạilộphíasau.Trongđêmtối,thấybónghaingườitrăng

trắngmộtlát,rồibiếnmất.

Mariusdừnglạimộtchốc.Chàngvừađịnhđithìchợtthấymộtgóinhỏ

xamxámởngaydướichân.Chàngcúixuống,nhặtcáigóilên.Góiấyhình

nhưlàmộtphongbìđựnggiấymá.Chàngnói:“Ừ,chắclàcủamấycôbétội

nghiệpđánhrơiđây".

Chàngquaytrởlại,cấttiếnggọi,nhưngkhôngthấygì.Chàngcholàcác

côđãđixa,liềnnhétphongbìvàotúirồiđiăn.Giữađường,quamộtngõ

hẻmphốMouffetard,chàngthấymộtcáiáoquantrẻconđặttrênbacáighế

tựa,phủmộttấmkhănliệmđen;mộtngọnnếnleolắtcháy.Chàngnhớđến

haicôgáitrongbóngtốibannãy.Chàngnghĩthầm:“Khốnnạn!Cácbàmẹ

thàtrôngthấyconchếtcònítbuồnhơnlàthấychúngsốngkhổsốngnhục".

Haicáibóngđãthayđổivịbuồnchochàng,rồicũngbaykhỏitâmtrí.

Chànglạichìmvàonhữngýnghĩcủariêngchàng.Chàngnhớlạisáutháng

qua,sáuthángyêuđương,hạnhphúc,vớinhữngngàyđầyánhsáng,dưới

hàngcâytươiđẹpvườnLuxembourg.Chàngnghĩthầm:“Đờimìnhbâytối

tămquá.Vẫnthấybiếtbaothiếunữ.Nhưngtrướckia,họxinhtươithếmà

bâygiờthìxấunhưma".

III

BỐNVẺ

Buổitối,lúcchàngcởiáođingủ,taychàngbỗngthòvàotúivàđụngphải

cáigóinhặtđượcởdướiphố.Chàngđãquênbẵngđi,chàngnghĩrằngmởra

thìcóđịachỉcủacáccôcongáikia,haydùsaocũngbiếtngườimấtcủamà

đemtrả.

Chàngmởphongbì,phongbìkhôngdán,đựngbốnbứcthưcũngkhông

dánnốt.Địachỉđềucóđềcẩnthận.Cảbốnbứcthưđềubốcmộtmùithuốc

láhạngbét.

Bứcthứnhấtđềnhưsau:

«KínhgửiLệnhbàDeGrucherayHầuTướcPhuNhân,quảngtrườngđối

diệnHạNghịViện,sốnhà…»

Mariusnghĩthầmcứđọcmayrathấycáigìrõrànghơn;vảlạibứcthưđể

ngỏ,cólẽđọccũngchẳnghạigì.

Bứcthưviếtnhưsau:

«“KínhthưaHầuTướcPhuNhân,

Xưanay,đứckhoandung,đứctinChúavẫnlàmốiliênhệmật

thiết

[221]

giữamọingườitrongxãhội.VìChúa,xinBàLớnhãyrủ

lòngthươngtớimộtkẻvìlòngchânthựcvàvìlòngchungthành

vớidòngchínhthốngthiêngliêngmàphảitừbỏđấtTâyBanNha,

phảihysinhcảxươngmáu,củacảiđểbảovệlấychínhnghĩa;kẻ

ấyngàynayđangsốngtrongcảnhkhốncùng. Kẻấymongrằng

tấmlòngcaoquýcủaBàLớnsẽgiúpđỡchokẻthuộcdòngmáu

binhsĩvinhquangđầythươngtíchnàyđượcsốngquacơnhoạn

nạn.KẻấytintưởngởlòngdânđạocủaBàLớn,ởsựquantâm

củaBàLớntớimộtquốcgiagặpbướcgiannan.Kẻấytinrằnglời

cầukhẩnấysẽkhôngphảilàvôíchvàơnấysẽghilòngtạcdạ.

KẻđượchânhạnhdânglênBàLớnnhững lờichúctụngkính

mếnnhất,thưaBàLớn.

DonAlvarez

ĐạiúykỵbinhquânđộiTâyBanNha,thuộcpháiBảoHoàng.

HiệntịnạnởnướcPháp.KẻnàyvìTổQuốcmàphảilưuvong,nay

hếtcảtiềnbạcnênphảidừnglạiởđây”.»

Dướilàchữký,khôngghiđịachỉgìhết.Mariushyvọngtìmthấyđịachỉ

ởbứcthưthứhai,bứcthưnàyviếtnhưsau:

«KínhgửibàDeMontvernetBáTướcPhunhân;phốCassette,sốnhà…»

Mariusgiởrađọc:

«“KínhthưaBáTướcPhuNhân,

Kẻviếtlàthưnàylàmẹsáuđứatrẻ,đứabénhấtmớiđượctám

tháng.Từkhisinh cháu bé, thiếp ốm nặng, chồng thiếpbỏđitừ

nămthángnay,hiệnmẹconthiếpsốngtrongcảnhcùngcực,không

nơinươngtựa.

Thiếphy vọng ở lòng dân đạocủa Bá Tước Phu Nhân vàxin

kínhchàoPhuNhân.

NgườiđànbàBalizard”.»

Mariusgiởđếnbứcthứba,cũngnhưhaibứcthưtrên,bứcthưnàylàmột

lờikêuxin;bứcthưviếtnhưsau:

«“KínhgửiôngPabourgeot,cửtri,đạithươnggiabuônmũ,phố

SaintDenis,gócphốFers.

Chúng tôi xin mạng phépgửi ngài bức thư nàyđể mong ngài

giúpđỡvàthươnglấymộtnhàvănsĩvừagửiđếnHýViệnnước

Phápmộtbảnkịch.Đềtàilàmộtđềtàilịchsử,chuyệnxảyraở

Auvergne,dướithờiĐếChế.Vănchương,tôithiếtnghĩ, cũngtự

nhiên, gọn gàng và có đôi chút giá chị. Có cả bốn đoạn ca xen

trongvởkịch.Vởcủatôicóđủtìnhtiếthàihước,nghiêmtrang,đột

ngột,theotừngcátínhnhânvật.Mộthươngvịlãngmạnbàngbạc

toàntácphẩm.Độngtácdiễnbiếnbímậtvớinhữngtìnhtiếtlykỳ

vàkếtthúcbằngnhữngkịchcảnhnảylửa.

Mụcđíchchínhcủatôilàlàmthỏamãngdụcvọnghiệnsôinổi

tronglòngcủathời đại chúng ta, tức là vấn đềThờiChang,cái

chongchóngkỳlạluônluônđổichiều,mỗilầncógiómớithổilên.

Mặcdùnhữngcáihayđẹpấy,tôivẫnngạirằngsựghentị,lòngích

kỷcủacácnhàvănđãsẵncóđặcquyềnlạirìmcáctácphẩmcủa

tôi,bởivìtôihiểurằngngườitadànhchonhữngkẻmớivàonghề

đủmọiđiềucayđắng.

Thưangài,tôibiếtngàilàmộtvịMạnhThườngQuânsángsuốt

củagiớivănhọcnênđánhbạochocongáitôiđếnđểgiãibàyvới

ngàitìnhcảnhkhốnkhócủatôi,hiệnmùađôngnàytrongnhàcủi

không,bánhcũngkhông.Tôixinngàicáivinhdựđượctặngngài

vởkịchtrên,cũngnhưnhữngvởsaunày,chínhlàvìtôimuốncó

hânhạnhđượcngàibảochợ,đượcnêutênngàitrênsáchcủatôi.

Nếungàirataycưumangtôilúcnày,tôisẽviếtmộtbàithơđểtạ

ơnngài.Bàithơnày,tôicốgắngviếtchothậthoànhảođểkịpđưa

hầungàixem,rồiinlênđầuvởkịchvàngâmtrênsânkhấu.

Kínhgửiôngbàlờichàokínhtrọng

Genflot,nhàvăn.

T.B:Dùchỉlàbốnmươixuthôi.

Tôixinlỗingàiđãphảichocongáitôiđếnhầungài,đánglẽtôi

thân đến mớiphải, nhưng quần áo tồi tàn quá, tôi không thể ra

đườngđược…”»

Mariusmởbứcthứtư.Địachỉđềnhưsau:“Kínhgửicụcólòngtừthiện

ởnhàthờSaintJacquesDuHautPas”.Chỉcómấydòngsauđây:

«“Thưacụcólòngtừthiện,

Nếucụquábộđếnnhàchúngtôi,cụsẽthấymộtcảnhhoạnnạn

khốncùng,chúngtôisẽtrìnhcụđủgiấytờchứngthựctìnhcảnh

củachúngtôi.

Thấynhữnggiấytờấy,tấmlòngnhânhậucủacụsẽdungđộng

mộtnỗicảmthươnghàohiệp.Xưanaycácbậchiềntriếtthường

vẫncảmsúcmãnhliệt.

Cụvốngiàulòngchắcẩn,xincụcũnghiểuchorằngconngười

tacó túngthiếuđến cùngcựcvà khổtâmlắm mớixingiấy Nhà

Nướcchứngthựcchotìnhcảnhcủamình,đểmongđượcgiúpđỡ

chútnào, làmnhưthể làmìnhkhông đượctựdo đaukhổ,tựdo

chếtđói.Sốmệnhđốivớimộtsốngườithìquátànnhẫn,đốivới

nhữngngườikháclạiquádễdãi,luônluônphùtrợ.

Chúngtôichờmongcụđếnđằngnhàchúngtôihoặcđượcíttiền

giúpđỡ.Xinkínhchàocụ,mộtbậcchượngphuđạilượng.

Ngườiđộiơncụ:P.Fabantou,nghệsĩsânkhấu”.»

Đọcbốnbứcthưxong,Mariusvẫnkhônghiểugìthêm.

Trướchết,nhữngngườikýtênđềukhôngđềđịachỉ.Saulàhìnhnhưbốn

bứcthưdobốnngườiviếtkhácnhau:NhàquýtộcAlvarès,bàBalizard,thi

sĩGenflotvànghệsĩFabantou,nhưngcócáilạlàcũngmộtthứchữ.Chắc

chắnlàmộtngườiviết,khôngthểkhácđược.Vảcứxemcùngmộtthứgiấy

xấu,ngảvàng,cùngmộtmùithuốclávàdùngườiviếtcócốgắngthayđổi

giọngvăn,nhưngcũngnhữnglỗichínhtảgiốngnhau,cứđànghoànglặplại

trongbứcthưcủanhàvănGenflotcũngnhưcủaviênđạiúyTâyBanNha,

thìlờiứcđoántrêncàngcóphầnđúng.

Cốsứcmàđoáncáiviệcbímậtnhỏnhặtnàycũngchẳngíchlợigì.Nếu

không phải là vậttìmthấy thì hẳn làmột trò đùa nhạo. Mariusbuồn quá

chẳngthấythúvịgìvớicáitròchơihúhọaấy;chàngtưởngnhưvỉahèngoài

phốbàyđặtracáitròấyđểgiễucợtchàng.Chànglúngtúngvớibốnbứcthư

nhưđangcườicợtchàng.Chẳngcógìtỏrằngnhữngbứcthưkialàcủahai

côcongáigặpởphố.Dùsao,nhữngbứcthưấycũngchỉlànhữngtờgiấy

lộn,chẳngcóchútgiátrịgì.Mariusđểcảvàophongbì,vứtvàomộtxórồi

đinằm.

Khoảngbảygiờsánghômsau,chàngvừadậy,ănsángxong,địnhthử

làmviệcthìcótiếnggõcửanhènhẹ.Nhàchẳngcógìnênchìakhóabaogiờ

cũngmócởổkhóa.Họahoằnmộtvàikhibậnviệckhẩncấplắm,chàngmới

khóacửa.Ngaynhữnglúcchàngđivắng,chìakhóavẫnnằmyênởcửa.Bà

Bougonvẫnbảochàng:

—Rồiôngđếnmấtcắpthôi.

Mariustrảlời:

—Mấtcáigì?

ẤythếmàmộthômMariusmấtmộtđôigiàycũ,bàBougonravẻđắcchí

lắm.

Lạicótiếnggõcửa,tiếnggõnhènhẹnhưlầntrước,Mariusnói:

—Cứvào.

Cửamở.Marius,mắtkhôngrờiquyểnsáchvànhữngtờgiấyđểtrênbàn,

nóitiếp:

—BàBougonhỏigìđấy?

Mộtgiọngnói,khôngphảitiếngbàBougon,trảlời:

—Xinlỗiông,thưaông…

Tiếngnóiđùngđục,rèrè,khànkhànnhưnghẹnngào,giốngnhưtiếng

nóicủacụgiàbịrượumạnhlàmchokhảngiọng.

Mariusquayphắtlạithìthấymộtthiếunữ.

IV

ĐÓAHỒNGTRONGCẢNHCÙNGKHỔ

Mộtthiếunữtrẻmăngđứngngaygiữacáicửahémở.Cáicửasổconđối

diệnvớicửalớnđểlọtánhsángbênngoàivào,chiếulênkhuônmặtcômột

thứánhsángnhờnhờ.Côxanhxao,gầygò,hốchác;côchỉphongphanh

một cái áo trong vàmột cái váy, ngườilạnh cóng run lẩybẩy. Thắt lưng

bằng dây, búi tóc cũng bằng dây; hai vai gầy, giơ cả xương ra ngoài áo.

Nướcdanhợtnhạt,xươngvaixámxịt,bàntaythìđỏbầm,miệngmấtmấy

cáirăng,conmắtđục,táotợn,nhìnngược.Côcócáidángmộtthiếunữcằn

cỗivàcáinhìncủamộtmụgáigiàdàydặn,nămmươituổiphavớimười

lăm.Mộtconngườivừayếuđuối,vừakhủngkhiếplàmchonhữngaikhông

rớtnướcmắtthìphảirùngmìnhghêsợ.

Mariusđứngdậy,sữngsờnhìnthiếunữgiốngnhưnhữnghìnhbóngchập

chờntronggiấcmơ.Điềuthươngtâmnhấtlàcôtavốnkhôngphảisinhra

xấuxí.Tráilạithuởbéthơ,cólẽcôtaxinhlắm.Cáiyêukiềucủatuổitrẻ

cònđangchốngchọivớigiàcỗighêtởmđếnquásớm,trongcảnhđờitrụy

lạc,nghèokhổ.Mộtchútnhansắcđangtàntạtrênkhuônmặtmườisáutuổi,

giốngnhưmặttrờivộiùasaunhữngđámmâykhủngkhiếpmộtbuổisớm

ngàyđông.

Mariustrôngthiếunữcũnghơiquenquen.Hìnhnhưđãgặpởđâu.Chàng

hỏi:

—Thưacô,côhỏigì?

Thiếunữtrảlời,giọngcôgiốngnhưgiọngmộttêntùsayrượu:

—Ôngcócáithư,ôngMariusạ.

Côgọiđúngtênchàng.Thếthìchínhlàcôhỏichàng,khôngthểkhác.

Nhưngcôtalàai?Làmsaomàbiếtđượctênchàng?

Khôngcầnđợichàngmời,côcứtiếnvào.Côđimạnhdạn,cônhìnkhắp

gianphòng,cảcáigiườngbừabộn,rấttựnhiên,khiếnchàngthấylòngselại.

Haichâncôgiẫmđất.Váythủngnhiềuchỗ,đểlộcảốngchânkhẳngkhiuvà

đầugốigầygiơxương.Côrétruncầmcập.

Côđưachochàngbứcthưcầmởtay.Mariusmởthư,thấyvếtniêmxito

rộnghãycònướt.Chắcngườigửithưcũngởgầnđâythôi.Chàngđọc:

«“Thưaônghàngxómthanhniênđángmến,

Tôiđược biếtsáutháng chướcđây,ông cólòngtốttrảhộtôi

móntiềnnhà.Tôicầumongônghưởngmọisựtốtlành.Congái

lớncủatôisẽthưađểôngrõgiađìnhtôigồmbốnmiệngăn,vợtôi

thìđangốm,từhaihômnaycảnhàchưacóhộtnàovàomiệng.Tôi

tinrằngtôicóthểhyvọngởtấmlònghàohiệpcủaông,ôngsẽ

thươnglấychúngtôivàxẵnlòngbanchochúngtôichútgìtrong

lúckhókhănnày.

Tôixinkínhchàoông,mộtkẻbanphúcchonhânloại.

Jondrette

T.B:Thưaông,concháusẽđợilệnhông”.»

Từhômqua,Mariusvẫnloayhoayvớicâuchuyệnvừaquakỳdị,tốităm,

thìbứcthưnàyđếnnhưmộtngọnnếnthắplêntronghầmkín.Tấtcảnhư

bừngtỏ.Ngườiviếtthưnàycũnglàngườiviếtbốnbứcthưkia.Cũngmột

thứchữ,cùngmộtgiọngvăn,cùngmộtlốiviết,cùngmộtthứgiấy,cùngmột

mùithuốclá.

Nămláthư,nămcâuchuyện,nămtênngười,nămchứký,nhưngchung

quychỉmộtngười.ViênđạiúyTâyBanNhaAlvarès,bàmẹBalizardđáng

thươnghại,nhàviếtkịchGenflot,lãonghệsĩFabantouđềulàJondrettecả,

nếuJondrettekhônglàmộttêngiảnốt.

Nhưtabiết,Mariusvềởcănnhànàyđãkhálâu,nhưngMariuscómấy

khithấybóngnhữngngườihàngxóm nhỏmọn sốngcạnhchàng.Tâmtrí

chàngđểtậnđâuđâu,màtríởđâutứclàmắtởđó.Chắchẳnchàngđãgặp

nhữngngườitronggiađìnhJondrettenhiềulầnngoàihànhlanghaydướicầu

thang;nhưngđốivớichàng,họchỉlànhữngcáibóng.Chàngvôýđếnnỗi

tốihômquađâmphảihaicôJondrettemàkhôngnhậnbiết;đíchlàhaicô,

chẳngcòngìkhác.Vàcũngvìthếmàkhicônàyvừabướcchânvàonhà,

chàngvừacảmthấythươnghại,ghêtởm,vừamangmángnhớnhưđãcógặp

côtaởđâurồi.

Bâygiờchàngrõtấtcả.Chànghiểurằnglãolánggiềngtrongcơnkhốn

quẫn,dùngthủđoạnlợidụnglònghảotâmcủanhữngngườitừthiện:Lão

tìmkiếmđịachỉcủanhữngngườicóvẻcómáumặtvàcóvẻnhântừ,rồigiả

danhngườinàyngườikhácviếtthưchohọ,lãosaicongáiđiđưathư,mặc

chochúngrasaothìra.Tỉnhcảnhlãobuộclãophảihysinhcongái.Lãoliều

mộtphenvớisốmệnh,lãođưacongáivàotấntrònguyhiểm.Cứmộtviệc

qua,haicôchạytrốn,thởkhôngrahơi,chếtkhiếp,rồinóimấycâutiếng

lóng.Mariuscũngđủđoánrằnghaicôkiacònlàmnghềámmuộigìđây.

Thếnêntrongxãhộiloàingườihiệnnaymớicónhữngkẻkhốnkhổnhưthế

kia,nhữngngườikhôngphảilàtrẻcon,khôngphảilàthiếunữ,khôngphải

làbàgià.Họlànhữngquáitượngôuếvàthơngây,sảnphẩmcủađóinghèo.

Nhữngconngườiấysốngkhôngtênkhôngtuổi,chẳngrađànôngchẳngra

đànbà,chẳngbiếtgìlàthiệnlàác,vừalớnlênđãmấthếttấtcảmọithứtrên

cuộcđời,tựdokhông,đạođứckhông,tráchnhiệmcũngkhông.Nhữngtâm

hồnấymớihémởngàyhômqua,hômnayđãtànhéo.Giốngnhưnhững

bônghoarơingoàiđường,bùnnhơdâylênbebét,chođếnkhimộtbánhxe

lănquanghiếnnát.

TronglúcMariusnhìnthiếunữchằmchằm,vừangạcnhiênvừaxótxa

thìcôtađiđilạilạitrongphòng,táobạonhưmộtconquỷ.Côđilạilăng

xăng,thânthểlõalồcũngmặc.Thỉnhthoảngcáiáolạitụtxuốngtậnbụng.

Côxôbànghế,nghịchngợmcáigương,cáilượctrênmặttủ,sờmóvàoquần

áocủaMarius,lụclọicácthứởtrongxónhà.Côtanói:

—Ôkìa!Ôngcócáigương!

Côcấttiếngkhekhẽhátnhưởchỗkhôngngười;côhátvàiđoạncakịch,

mấyđiệpkhúcnhínhảnh.Giọngcôkhànkhàntrongcổhọnglàmchođiệu

hát thành ra rợn người. Cái dáng táo bạo của cô như vẫn ngượng ngùng,

bângkhuâng,ethẹn,trângtráobaogiờchảlàmộtđiềuhổthẹn.

Khônggìthảmbằngnhìncôtanôgiỡntrongbuồng,nhưconchimgãy

cánhhayconchimsợánhsángbaytứtung.Cólẽnếusốphậnđổikhác,hay

côđượchưởngmộtsựgiáodụckhác,hẳndángđiệutươivuivàtựnhiêncủa

cô sẽ có một vẻ dịu dàng, dễ thương biết bao nhiêu. Trong các loài vật,

khôngbaogiờmộtconchimbồcâucóthểbiếnthànhcondiềuhâu.Chỉcó

loàingườimớinhưthếmàthôi.

Mariusnghĩngợi,mặcchocôtalàmgìthìlàm.

Côđếngầnbàn,nói:

—Úichà!Lạisáchnữanày!

Conmắtđụcmờbỗngsánglên.Giọngcôhớnhởnhưmuốnkhoeđiềugì,

cáigiọngấykhôngainghethấymàkhôngcảmđộng:

—Ấy,emcũngbiếtđọcđấynhé.

Côchụpquyểnsáchđểmởtrênbànvàđọckhátrôichảy:

— “Tướng Bauduin được lệnh dẫn năm tiểu đoàn đánh chiếm lâu đài

HougomontởchínhgiữađồngbằngWaterloo…”

Côngừnglạinói:

—À!Waterloo.Embiếtrồi.Trậnđánhnhaungàytrướcchứgì!Bốem

cũngdựđấynhé.Bốemchảởquânđộimà!Chúngem,cảnhàaicũngtheo

phái Bonaparte hết, theo hăng lắm.Waterloolà chống bọn quân Anhđấy

mà…

Côđặtsáchxuống,vớlấycáibút,reolên:

—Embiếtviếtnữacơ!

CôchấmmựcrồiquaylạibảoMarius:

—Ôngxemđâynày.Đểemviếtchomàxem.

ChẳngđợiMariustrảlời,côviếtngaytrênmộttờgiấyởgiữabànmấy

chữ:“Bọncớmđấy”.Rồiquẳngbútxuốngbàn:

—Viếtchẳngphạmlỗigìcả,ôngnhìnxem.Haichịemtrướccũngđi

họcđấy.Trướckiacókhổnhưbâygiờđâu,chúngemchẳngphải…

Nóiđếnđây,côbỗngngừnglại,conmắtmởchằmchằmnhìnMarius,rồi

phálêncười.Giọngcôcólẫnnhữngnỗihoangmangđãbịsựtrângtráobóp

nghẹt.Côkêu:

—Trốithây!

Thếrồicôlạicấttiếngvuivuikhẽhát:

«Đóiquá,chaôi,

Làmgìcócháo.

Rétquá,mẹôi,

Làmgìcóáo.

Lolotte

Runrun

Jacquot

Sùisụt»

Hátvừadứtcôđãreolên:

—ÔngMariusnày,ôngcóđixemhátbaogiờkhông?Emcóđiđấynhé.

Emcóthằngemchơithânvớitụinghệsĩ,thỉnhthoảngnóchové.Emchúa

ghétởcáighếdàihàngbên;đếnkhóchịu,chẳnglýthúgì.Lắmngườiđến

thôtục,cókhihôighêlắmcơ.

RồicônhìnMarius,ravẻlạlùng,bảochàng:

—ÔngMarius,ôngcóbiếtôngxinhtrailắmkhông?

Haingườicùngnảyramộtýnghĩ,thiếunữmỉmcười,cònMariusđỏcả

mặt.

CôđếngầnMarius,đặttaylênvaichàng.

—Ôngkhôngđểýđếnem,chứembiếtônglắm.Ởnhàthìgặpdướicầu

thang.EmcòncóbiếtônghayđếnnhàcáiôngMabeuf,bêncầuAusterlitz,

emđichơiđấygặpluôn.Tócôngbơphờ,trôngradánglắm.

Côcốlấygiọngêmáimànói,nhưngtiếngcôchỉbéđithôi.Mấytiếng

nóimấtđitrongmiệng,nhưcâyđànthiếucung.Mariussesẽlùilại.Chàng

nóigiọngnghiêmtrangvàlãnhđạm:

—Thưacô,tôinhặtđượcmộtgóigìhìnhnhưcủacô.Xintrảlạicô.

Chàngđưacáiphongbìđựngbốnbứcthưchongườicongái.Côvỗhai

tayvàonhaukêulên:

—Thếmàchúngemtìmmãi.

Côvồlấycáigói,vừamởphongbìvừanói:

—Trờiơilàtrời!Thếmàconbévớiemtìmmãi!Hóaraôngnhặtđược.

Ởdướiphốphảikhông?Ởdướiphốchứgì?Đãbảomà,lúcchúngemchạy

thìrơimất.Conranhnóđoảnglắm.Vềđếnnhàmớithấymấttừđờinào.

Thếlàchúngemnóivớinhàlàđãđưatuốtcảthưrồivàchẳngaichogìđể

khỏiphảiđòn,đònvôlý,vôlýhếtsức,hoàntoànvôlý.Thếmàkhổthân

mày,thươilàthư,màylạilùlùđâyrồi.Thếsaoôngbiếtlàthưcủaem?À

quên,vìchữviếtmàlị.Thếrachúngemxôphảiôngtốihômqua à?Có

trôngthấyquáigìđâu.Emhỏiconbé:“Cóphảimộtôngsangtrọngkhông?”

Nóbảo:“Hìnhnhưmộtôngsangtrọng”.

Vừanói,côvừamởbứcthưxintiềngửi“Ôngcólòngtừthiệnởnhàthờ

SaintJacquesDuHautPas”rồinói:

—Nàycáithưnàygửilãogiàvẫnđilễ.Đếngiờrồi,phảiđingaymới

được.Mayraxinđượctiềnănsáng.

Rồicôlạicườinóithêm:

—Nếuđượcănbữasángnaythìôngcóbiếtlàthếnàokhông?Thìtứclà

đượcăncảbữasánghômkia,bữachiềuhômkia,bữasánghômqua,bữa

chiềuhômqua,ăndồncảnămbữavàobữasánghômnaymộtthểmàlị.Mẹ

kiếp,đứanàokhôngbằnglòngthìcứchếtmẹnóđi,đồchóchết.

CâunóichợtnhắcMariusnhớrathiếunữđếnđâycốtxintiền.Chànglục

tìmtúigilet,chẳngcógì.

Thiếunữnóitiếp,hìnhnhưkhôngbiếtMariuscóđấy:

—Lắmtốiemphảimòđi.Đêmchẳngvềnhànữa.Mùarétnămngoái,

chưađếnđâyở,chúngemởngoàigầmcầu.Cứômlấynhauchođỡbuốt.

Conbéememcứkhócmãi.Trờiơi,nướcôilànước,saomàthêthảmthế.

Emđịnhnhảyxuốngtựtửlàemlạinghĩthầm:Rétchếtcha!Emđithuithủi

mộtmình.Lắmkhiphảinằmhố.Đêmđingoàiphố,trôngcâycốicứtưởng

cộttreocổ,nhàcửathìđenngòmtrôngtonhưthápchuôngnhàthờĐứcBà;

tườngquétvôitrắngthìtrôngradòngsông,emnghĩthầm:Nướcđâynày.

Những ngôi sao trên trời giống như những ngọn đèn những tối hoa đăng

đangbốckhóibịgióthổitắt.Emhốthoảngnhưnghethấyngựathởbêntai.

Đêmkhuya,thếmàemnghethấytiếngđànphongcầm,tiếngmáysợi,chẳng

biếttạisao.Emtưởngnhưcóailấyđánémem,emcứthếchạy,mọivậtcứ

quay,quaytítcảlên.Lúcđóithìlạlắm!

ThiếunữnhìnMariusvẻmặtngơngác.Chànglụcsoátcáctúi,mãimới

đượcsốtiềncảthảylànămfrancsmườisáuxu.Cảgiasảnchỉcònchừngấy.

Chàngnghĩthầm:“Vẫncònđủănbữachiềunay,maihẵnghay”.Chànggiữ

lấymườisáuxuvàđưachothiếunữnămfrancs.

Côcầmlấytiềnrồinói:

—Được,nắngrồiđây.

Rồihìnhnhưánhnắngcótínhchấtlàmtantrongđầuóccôcảmộtđống

nhữngtiếnglóng.Côliếnthoắng:

—Nămfrancs!Chấtsángmà!Hoàngthượng!Trongquán!Nặngđây.

Ônglàmộtđầumụccừ.Tôicảmquátrongứcnày.Hoanhôthứlóccóđó.

Haihômcócáilũm.Cócaosu!Cócáidòn.Cócáinhainhậurồi!

Côkéocáiáolênvai,cúichàoMarius,rồivẫytaythânmật,vừabướcra

vừanói:

—Chàoông.Đểemvềđưaôngvianhàem.

Quacáitủ,côthấymộtmẩubánhđãkhô,mốcmeo,bámđầybụi.Côvồ

lấy,cắnmộtmiếng,miệnglầmbầm:

—Hayquá!Màrắnbỏcha!Gãymẹnócảrăng.

Rồicôđira.

V

LỖHỔNGCHÚATRỔTRÊNVÁCH

Từnămnămnay,Mariusđãsốngtrongcảnhnghèonàn,hoàntoànthiếu

thốn,nhiềukhikhổcựcnữa,nhưngchàngchưahềbiếtthếnàolàcảnhkhốn

cùngthựcsự.Cảnhkhốncùng,chàngvừanhácthấy.Thấyởconbọvừabò

quadướimắtchàng.Thấymộtngườiđànôngtrongcảnhkhốncùnglàchưa

thấygìhết,phảithấycảnhkhốncùngcủamộtngườiđànbà:Màchỉthấy

cảnhkhốncùngcủangườiđànbàcũnglàchưathấygìhết,phảithấymột

đứatrẻtrongcảnhkhốncùng.

Khingườitađãđếnbướcđườngcùngthìngườitaphảisửdụngnhững

phươngtiệncuốicùng.Vôphúcchonhữngkẻkhôngsứctựvệsốngquanh

họ.Côngănviệclàm,đốngcủi,tấmbánh,lòngcanđảm,chocảđếnthiện

chí,họđềuthiếutuốt.Bênngoài,cảnhtrờisầmlại;tronglòngngườicáiánh

sáng đạo đức cũng tắt ngấm. Trong vùng bóng tối ấy, kẻ đàn ông cùng

đườngnếuvớđượcđànbàvàcontrẻyếuđuối,lậptứcvùidậphọvàonhững

nơiônhục.Thếlàngườitalaovàotấtcảnhữngviệckhủngkhiếp.Tuyệt

vọngquâybằngnhữngváchmỏngmảnh,nhữngváchđóđềumởcửavàotật

xấuvàtộiác.

Sứckhỏe,tuổithơ,danhdự,nhữngengạirụtrèthiêngliêngvàghêgớm

củadathịtcòntrongtrắng,tráitimtrinhtiết,thẹnthùng,lầndangoàicủa

tâmhồn,tấtcảđềubịcáimòmẫmliềulĩnhđitìmsinhkếlợidụng,dàyvò,

dẫntớiônhục,rồiquenđi.Chamẹ,concái,anhem,chịem,đànông,đàn

bà,congái,tấtcảgắnchặtvớinhaunhưmộtkhốikimloạihaymộtcáimớ

hỗnđộn,mờmịt,lẫnlộntraigái,họhàng,giàtrẻ,ônhục,trongtrắng.Họ

ngồixổm,lưngsátvàonhautrongmộtcáiổsốphậntồitệ.Họnhìnnhauthê

thảm.Ôinhữngconngườixấusố,xanhxao,rétmướt!Hìnhnhưhọởmột

hànhtinhxamặttrờihơntráiđấtchúngtanhiềulắm.

Thiếunữlúcnãynhưmộtsứgiảcủabóngtốiđếnvớichàng.Côphơibày

mộtphíaghêtởmcủađêmtối.Mariusgầnnhưtựtráchmìnhquáđắmđuối

trongmơmộng,trongyêuđương,đếnnỗikhôngnhòmngógìtớinhữngkẻ

hàng xóm. Trả một món tiền nhà, đó chỉ là một cử chỉ máy móc, ai mà

khônglàmđược!Mariusphảilàmhơnthếchứ!Lạnhỉ,chỉmộtbứctường

ngăncáchchàngvớinhữngkẻbịxãhộiruồngbỏ,nhữngkẻsốngvấtvưởng

trongbóngtối,bênngoàinhânloại,chàngthìnhưcáimắtxíchcuốicùngnối

liềnhọ với loài người, chàng vẫn thấy họ sống,đúnghơn,vẫn nghe thấy

tiếnghọrênrỉbêncạnhchàng,thếmàchúngkhônghềbiếtđến.

Ngàykiaquangàynọ,lúcnàoquabứcvách,chàngcũngnghethấyhọđi

lại,nóinăng,màkhôngđểvàotai;trongnhữnglờinóiấy,cónhữngtiếng

rênrỉ,màchàngcũngchẳngnghe.Ýnghĩcủachàngđểtậnđâuđâu,trong

mơmộng,ởnhữnghàoquangkhôngtớiđượcnhữngtìnhyêukhôngtưởng,

nhữngđiênrồ;thếmàcónhữngconngười,nhữnganhemcủachàngtrong

xươngthịtchúaJésusChrist;nhữnganhemcủachàngtrongnhândânđang

ngắcngoảibêncạnhchàngchẳngđượcíchgì!Chàngcũnglàmộtphầntai

họachohọvàlàmchohọđaukhổthêm.Vìnếuhọcómộtngườilánggiềng

ítmơmộnghơnvàđểýđếnhọhơn,mộtngườibìnhthườngvàtừthiện,thì

chắcchắncảnhcùngquẫncủahọđãđượcđểý,nhữngtínhiệutuyệtvọng

củahọđãđượcnhậnthấyvàtừlâurồihọđãđượcđónđivàđượccứuvớt.

Đúnglàhọcóvẻtrụylạc,xấuxa,hènhạ,ghêtởmnữa,nhưngcómấyngười

rơi vào cảnh bần cùng mà không mất phẩm giá? Vả lại có một điểm mà

nhữngngườixấusốvànhữngkẻxấuxa hòavàonhau,lẫnlộntrongmột

danhtừ khắc nghiệt: “Những người khốnnạn"…lỗi tại ai? Vả lại, chẳng

phảilàkhisựsasútsâunhấtthìlòngtừthiệncầnphảilớnnhấtsao?

Trongkhitựlênlớpchomìnhbàihọcluânlýấy-cónhữngtrườnghợp

mà Marius, cũng như tất cả những tấm lòng thật lương thiện, biến thành

nhữngthầygiáođạođứccủachínhmìnhvàtựquởtráchmìnhquánặng-

MariusnhìncáibứcváchngăncáchchàngvớigiađìnhJondrette,nhưcóthể

chocáimắtnhìnđẩytìnhthươngcủamìnhxuyênquabứcváchvàlàmấm

lòngnhữngngườiđaukhổấy.Bứcvách,chỉlàmấycáirườnggỗ,nanthưa

trátvôimỏng,ởbênnàynghengườibênkianóirõmồnmột;phảilàngười

mơmộngnhưMariusmớikhôngnghethấygìhết.Váchdựngđơnsơcẩu

thả,bênphíabuồngJondrettecũngnhưphíabuồngMarius,chẳngdángiấy

gìcả.Vôtình,chàngnhìnkỹbứcvách;cókhiconmắtmơmàngcũngtrông

tìmquansátnhưconmắtsuynghĩ.Chàngbỗngđứngphắtdậy.Chàngvừa

thấyởphíatrên,gầntrầnnhà,mộtcáilỗhổnghìnhtamgiác,giữabanangỗ,

vôivữađãrơitừbaogiờ.Trèolêncáitủmànhòmqualỗhổngcóthểnhìn

sangbuồngnhàJondretteđược.Lòngtrắcẩnthườngtòmòvàcầnphảitò

mò.Cầnphảinhìntrộmnhữngkẻxấusốmàcứuvớthọ.Mariusnghĩbụng:

“Thửxemngườitathếnàovàbâygiờrasao".

Chàngtrèolênnóctủ,ghémắtnhòmquakhehở.

VI

“CONNGƯỜITHÚ"TRONGHANG

Ởthànhthịcũngnhưởtrongrừng,baogiờcũngcónhữngcáihangdùng

làmnơiẩnnấpchonhữngcáigìhungácvàghêgớmnhất.Cóđiềuởthành

thị,cáigìcóhungdữ,nhuốcnhơ,nhỏbétứclàxấu,mớicầntrốnẩn;cònở

trongrừngthìcáihungdữ,hoangdãvàtolớn,tứclàcáiđẹp,lạiđitrốnẩn.

Cũnglàhang,nhưnghangthúcònhơnhangngười.Hangổcủaloàithúdữ

cógiátrịhơnnhàổchuột.CáimàMariusnhìnthấylàmộtcáinhàổchuột.

Marius túng thật, buồng chàng ở nghèo thật; nhưng trong cảnh nghèo

túng, chàng vẫn giữ được vẻ sang trọng, căn buồng vẫn sạch sẽ. Còn cái

buồngchàng đangnhìnthì đêtiện,bẩn thỉu,hôihám, tốităm,nhớp nhúa

quá.Đồđạcchỉcócáighếrơm,mộtcáibàngãychân,vàimảnhbìnhvỡ,ở

haigóc,haicáigiườngráchnátkhôngtảxiết.Ánhsángthìchỉlọtquacó

mộtcáicửasổgồmbốntấmkínhvàgiăngđầymạngnhện.Vừađủánhsáng

lờmờđểcáimặtngườinomthànhmặtma.Tườngnhưbịhủi,đầynhữngnốt

rỗ,vếtsẹo,kinhkhủng.Tườngnhâmnhấpmộtthứnướcnhưnhửmắt.Trên

tườngcónhữnghìnhvẽthôtụcbôinguệchngoạcbằngthan.

BuồngMariuscòncósàngạchvỡnát;sànbuồngbênthìchẳnglátgạch,

cũngchẳnglátván.Cứgiẫmbừatrênvôigạchlổnngổnđenmàđi.Bụiđóng

bánhtrênnềnđấtlởmchởmchưabiếtđếncáichổilàgì.Giàydépcùnggiẻ

ráchlùlùtừngđốngghêtởm.Dùsaothìcũngcómộtcáilòsưởi,nênmỗi

nămphảitrảbốnmươifrancs.Thôithìđủmọithứtronglòsưởi,nàobếp,

nàonồi,mảnhván,giẻmắctrênđinh,mộtcáilồngchim,trothan,cảmột

ngọnlửanữa.Haiquecủibuồnbãnhảkhói.

Trônggianbuồngthêmsợvìbuồngrấtrộng.Lạilủngcủngnhữngchỗlồi

ra, những góc tường ăn lấn vào, những lỗ sâu thăm thẳm, mái nhà khấp

khểnh,nhôra,thụtvào.Vìthếbuồngđầynhữnggócsâuhoắm,tưởngnhư

nhữngconnhệntobằngnắmtayđangnằmgọnbêntrong,cảnhữngconmọt

tobằngbànchânnữavàbiếtđâuchẳngcónhữngconngườimaquáinào.

Mộtcáigiườngkêgầncửa,cáithứhaikêsátcửasổ,đầugiườngkềlòsưởi,

ngaytrướcmặtMarius.Trongmộtgóc,bêncạnhcáikheMariusnhòmsang,

mộtbứctranhtômàu,khunggỗđen,treotrêntường,bêndướighimấychữ

totướng:“GiấcMộng".Tranhvẽmộtngườiđànbàvàmộtembécùngngủ,

đứabétronglòngngườiđànbà,mộtconphượnghoàngbaytrongmây,mỏ

cặpmộtvònghoa,ngườiđànbàgiơtaygạtvònghoarangoàiđầuđứabé,

mắtvẫnnhắm.XaxaNapoléonđứngtrongvànhhàoquang,mìnhtựavào

mộtcáitrụmàuxanh,đỉnhtrụmàuvàng,trêntrụcóghimấychữsauđây:

“Maringo,Austerlits,Iéna,Wagramme,Elot".

[222]

Bêndướibứctranh,một

tấmbiểngỗhìnhchữnhậtđặtdướiđất,úpnghiêngvàotường.Hìnhnhưmột

bứctranhđặtquaylưnglại,mộtcáikhungtranhbôivẽởphíatrước,haymột

tấmbiểngỗtháoởtườngra,chưakịptreolại.

Mariusthấy mộtngườitrạc sáumươituổi, nhỏngười,gầy gò,táimét,

trôngdữtợn,cóvẻgiảoquyệt,tànnhẫn,nétmặtlonghĩ.Rõramộtthằngvô

lạigớmghiếc.Hắnngồiởmộtcáibàncócảbútmựcgiấy.NếuLavater

[223]

nhìnvàobộmặtnàysẽthấymặtmộtconkênkênhòamặtbiệnlý.Conchim

ănthịtvàconngườiquantòabổsungchonhau,làmchonhauthêmxấuxí.

Conngườitòaánlàmchoconchimănthịtôxú,conchimănthịtlàmcho

ngườitòaántrởnênghêtởm.Hắncómộtchòmrâudàilốmđốmbạc.Hắn

mặcmộtcáiáotrongcủađànbà,hởcảngực,cảtaylôngláxồmxoàm,một

cáiquầncháolòng,chânxỏmộtđôigiàyống,ngónchânthòcảrangoài.

Miệnghắnngậmmộtcáitẩu.Trongnhàkhôngcómộtmiếngbánh,nhưng

vẫncònthuốclá.Hắnviết,cólẽlạilàmộtbứcthưnhưkiểucácthưMarius

đãđọc.

Ởgócbàn,cómộtcuốnsáchđãnát,màuđỏđỏ;nhìncuốnsáchkhổgấp

12kiểucũ,nhưthườngthấyởcácphòngđọcsách,cóthểbiếtlàcuốntiểu

thuyết. Bìa sách in hàng chữ to: “Chúa, vua, danh dự, phụ nữ”, tác giả:

“DucrayDuminil,1814”.Vừaviết,hắnvừanóito,Mariusnghethấynhững

lờisauđây:

—Ởđờinày,đếnchếtcũngkhôngcóbìnhđẳng.Hãyvàonghĩatrang

PèreLachaisemàcoi.Nhữngônglớnbàlớn,nhữngngườigiàucóthìchôn

cấtbêntrên,bênnhữngconđườnglátđá,trồnghoakimhợp.Xengựađưa

họđếnnơiấy.Kẻnghèohèn,kẻkhổcực,ngườitaxếphọởbêndưới,nơi

bùnlầyngậpđếnđầugối,ngườitanhéthọvàohanghố,vàonơiẩmthấp.

Vứthọởđấychoxươngthịtchóngtiêutan.Đếnviếngmộhọ,tấtphảithụt

xuốngbùnlầy.

Đếnđây,hắnngừnglại,nắmtayđấmxuốngbànrồivừanghiếnrăngvừa

nói:

—Trời!Tacóthểănthịtloàingườiđượcđi!

Mộtmụđànbàtolớnkhôngbiếtbốnmươihaymộttrămtuổingồixổm

cạnhlòsưởi.Mụcũngchỉmặcmộtcáiáotrongvàmộtcáiváybằngvảivá

chằngváđụpnhững mụn dạ cũ. Mụ đeo một cái tạp dề vải thô che lưng

chừngváy.Tuymụcúigậpngườixuốngvàcorolại,nhưngcũngthấymụ

rấtcaolớn.Mụnhư mộtmụkhổnglồbêncạnhanhchồng.Tócmụvàng

hung đã đốm bạc trông gớm chết. Thỉnh thoảng mụ lại lấy bàn tay bóng

nhẫy,móngbènbẹt,hấtmớtóclên.Cạnhmụ,mộtcuốnsáchmởtungđặt

dướiđất,cũngmộtkhổnhưcuốnsáchtrên,cólẽcùngmộtbộtiểuthuyết.

Trên một cái giường, Marius thấy một con bé xanh xao, dài ngoằng

ngoẵng;nógầnnhưchẳngcóáoquầngì,chânbuôngthõngxuống;nónhư

chẳngnghe,chẳngnhìn,chẳngthấygìcả,nhưcáixáckhônghồn.Chắccon

bélàemgáicôthiếunữsangbuồngchànglúcnãy.Côbétrạcmườimột,

mườihaituổi.Nhìnkỹthìcólẽđếnmườilămcũngnên.Chínhtốihômqua,

côtađãkêu:“Thếlàtẩu,tẩu,tẩubánsốngbánchết!”Côthuộcloạicâyyếu

ớt,chậmmọc,rồiđùngmộtcái,lớnvượtlên.Cảnhnghèođóiđãtạonên

nhữngconngườigiốngloàicâyđángthươngnhưvậy.Hạngngườiấychẳng

cótuổithơấu,cũngchẳngcótuổithanhniên.Mườilămtuổicònlàconnít,

đếnmườisáuđãnhưhaimươi.Bâygiờlàđứatrẻ,ngàymaiđãđứngtuổi.

Hìnhnhưhọbướcsảitrêncuộcđờichochóngchết.Lúcnàythìcôbévẫn

còncóvẻmộtđứatrẻ.

Tronggianbuồngnày,chẳngcógìtỏralàngườitacócôngănviệclàm

cả. Không có khung cửi, không có guồng quay sợi, một tí dụng cụ cũng

không.Trongxóbuồng,mấythanhsắtcóvẻámmuội.Cáivẻchểnhmảng

buồnthiunàylàkếtquảcủatuyệtvọngvàbáohiệucơnhấphối.

Mariusnhìnkỹcănbuồngảmđạmnày;nócònkhủngkhiếphơnmộtngôi

mộ,vìởđâylinhhồnconngườicònlayđộngvàsựsốngcònthoithóp.Cảnh

tượngnhữngngườinghèokhổbòlêlatrongcáiổchuột,tronghầm,trong

cáihốthấplètèkhônghẳnlàcảnhtượngmộtnấmmồ;nómớichỉlàcái

phòngđợivàomồ.Nhưngcũngnhưnhữngkẻgiàusangthườngphôtrương

vàngởngoàicửalâuđàicủahọ,thầnchếtcũngđặtnhữngnỗikhốncùng

nhấtởcáigianphòngđợiấy.

Lão già ngồi bàn thôi không nói nữa; mụ vợ im lìm, cô bé hình như

không thở. Tiếng ngòi bút chạy trên giấy sột soạt. Lão nói lầm bầm, tay

khôngngừngviết:

—Chó!Chó!Chómátuốt!

GầnđúngcâukếtoánthâncủaSalomon.Mụvợnghethấy,thốtramột

tiếngthởdàinãonuột.Mụbảochồng:

—Thôi,mìnhạ,mìnhhãybìnhtĩnh.Mìnhơi,đừngbuồnquáthế.Mình

gửithưchonhữngđứaấylàmgì.

Trong cảnh khốn cùng, người ta dịch lại gần nhau cho ấm, cũng như

trongcơnrét;nhưngtráitimthìxanhaura.Cứxemcáchănnói,cũngthấy

xưakiahẳnmụđãhếtlòngthươngyêuchồng;nhưngmốitìnhấycólẽđã

tànvìnhữnglờitráchmócnhauhàngngày,trongcảnhcơcựcđètrĩuxuống

mọingườitronggiađình.Đốivớichồng,trongngườimụ,chỉcònmớtrotàn

củatìnhyêu.Thếnhữngcáchâuyếmgọichồngngàynaymụvẫncòngiữ

được.Miệng mụ vẫn thường nói vớichồng:“Mìnhơi… cậu ạ… anh của

em…”nhưnglòngmụđãnguộilạnh.

Lãokialạicắmcúiviết.

VII

CHIẾNLƯỢCVÀCHIẾNTHUẬT

Marius,ngựcnghẹtthở,toanxuốngkhỏicáiđàiquansátbấtngờthìchợt

nghemộttiếngđộnglàmchàngđứngyêntạichỗ.

Cửaphòngvừamởthìnhlình.Côcongáilớnbướcvào.Chânđiđôigiầy

đànôngtosù,đầybùn,bùnbắnlêncảmắtcáđỏhỏn,mìnhkhoácmộtcáiáo

ngoàiráchbươm.Mariuskhôngthấychiếcáokhoácấykhicôtavàobuồng

chàngmộtgiờtrướcđây,cólẽcôđãcởichiếcáođểngoàicửabuồngcho

Mariusthươnghại,lúctrởramớilạimặc.Côđivàophòng,đẩycánhcửa

chokhéplại,dừnglạithởhổnhển,rồikêulênvuimừng,đắcthắng:

—Ôngấyđến.

Ngườichangẩnglênnhìn,ngườiđànbàquayđầulại,côbéconvẫnngồi

im.Ngườichahỏi:

—Aiđến?

—Ôngsangtrọngấy.

—Nhàtừthiệnà?

—Vâng.

—ỞnhàthờSaintJacques?

—Vâng.

—Cáilãogiàấyà?

—Vâng.

—Hắnsắpđếnhử?

—Ôngấyđitheotôi.

—Màychắckhông?

—Chắcchứ.

—Hắnđếnđâythậtà?

—Ôngấyđixeđến.

—Đixe!Hắnlàmộttriệuphú.

Ngườichađứngdậy:

—Màychắcthếà?Nếuhắnđixesaomàylạivềtrước?Màycóbảođịa

chỉkhông?Códặnlàcửabuồngcuốihànhlang,bênphảikhông?Quýhồ

hắnđừngnhầmthôi.Màyđếnnhàthờtìmnóphảikhông?Hắncóđọcbức

thưcủataokhông?Hắnbảogìmày?

—Chaoôi!Saoônggiàvộivàngthế?Thếnày,tôivàonhàthờ,ôngấy

vẫnngồiởchỗcũ,tôichàorấtlễphépvàđưaôngấybứcthư.Ôngấyđọc

rồihỏitôi: “Cháu ở đâu?"Tôibảo:“Thưa ông, để cháudẫnôngđếnnhà

cháu".Ôngấybảo:“Không!Chotôibiếtđịachỉ,congáitôicònphảiđimua

ítđồdùng,tôisẽđixevàvềkịplúccháuvề".Tôinóiđịachỉ,nghethấyđịa

chỉôngtatỏvẻngạcnhiên,dodựmộtlátrồibảo:“Cũngđược,tôisẽđến".

Giảngkinhxong,tôithấyôngđicùngvớicongáiôngởnhàthờrarồicùng

lênxe.Tôiđãbảorõlàởcuốihànhlang,cửabuồngbênphải.

—Saodámchắclàhắnsẽđến?

—TôiđãthấycáixeởphíaphốPetitBanquierchạytới,vìthếtôiphải

chạyvộivề.

—Saolạibiếtlàchiếcxeấy?

—Tôinhớsốxe.

—Sốbaonhiêu?

—440.

—Được,màylàmộtđứacongáithôngminhđấy!

Côcongáimạnhbạonhìnthẳngmặtbốvàgiơđôigiàyởchânlênbảo:

—Congáithôngminh,cólẽ,nhưngtôibảobốlàtôikhôngđiđôigiày

nàynữađâu,vừahạisứckhỏevừabẩn.Khônggìkhóchịubằngđếgiàycứ

nhópnhépnhữngnước,lúcnàocũngkêukịt,kịt,kịtsuốtdọcđường.Thàđi

đấtcònhơn.

Ngườichatrảlờidịudàngkháchẳnlờigắtgỏngcủacôcongái:

—Connóiphảinhưngkhôngcógiàychúngnókhôngchoconvàonhà

thờ.Kẻnghèophảicógiàydép.

Rồihắnnóitiếpmộtcáchchuacay:

—Ngườitakhôngxéođấtvàonhàchùa.

Hắnlạiquaytrởvềcâuchuyệnđanglàmhắnbănkhoăn:

—Concóchắclàhắnđếnkhông?Chắcthậtkhông?

—Ôngấyđếnngayđâynày,sauconmấybướcthôi.

Ngườiđànôngđứngphắtdậy.Mặthắnsángngờilên?

—Mẹmàynày!Ngherõchưa?Nhàtừthiệnđếnđấy.Tắtlửađi.

Ngườivợkinhngạc,khôngđộngđậy.Ngườichanhanhnhưmộtngười

làmxiếc,vớngaycáilọmẻtrênlòsưởivàđổnướcvàongọnlửa,rồiquay

bảocongáilớn:

—Cònmàyrútrơmởghếra.

Côcongáikhônghiểugìcả.Hắnnắmlấychiếcghế,dậngótchânxuống,

thếlàchiếcghếbậttungrơmra,cẳngchânhắntụtquachiếcghế.Vừarút

chânra,hắnvừahỏicongái:

—Trờilạnhkhông?

—Lạnhlắm.Cótuyết.

Ngườibốquaylạiphíađứacongáinhỏvàthétlớnnhưsấm:

—Nhanhlên!Tụtkhỏigiườngngay,đồchảythây,màykhôngđượctrò

trốnggìcảà?Đậpvỡmộtmiếngkínhđi.

Đứanhỏnhảyxuốngđất,runcầmcập.Hắnlạinói:

—Đậpmộtmiếngkínhđi.

Đứanhỏngơngác.Ngườibốlạigắt:

—Màyngherachưa?Taobảomàyđậpmộtmiếngkínhmà.

Đứanhỏsợhãivânglời,kiễngchânvớilênđấmmộtcáivàomiếngkính.

Mảnhkínhvỡrơiloảngxoảng.

—Đượcrồi,-anhtaphán.

Ngườichavừanghiêmnghịvừagắtgỏng.Mắthắnliếcnhìnkhắpgian

phòngtiềutụy.Trôngnhưmộtviêntướngkiểmtrađộingũlầncuốicùng

trướckhixuấttrận.

Ngườimẹ,từnãychưanóimộtlời,nhổmdậyvàchậmchạphỏichồng,

giọngnóiâmthầm,mỗilờinhưđọnglại:

—Mìnhơi!Mìnhđịnhlàmgìthế?

Ngườichồngtrảlời:

—Cứnằmxuốnggiường.

Giọngnóicươngquyết,khôngthểthảoluận.Ngườimẹtuânlệnh,nằm

vậtxuốnggiường.Ởmộtxóbuồng,cótiếngkhócnứcnở.Ngườichahỏi:

—Cáigìthếhử?

Đứagáinhỏ,vẫncorotrongxótốigiơnắmtaychảymáura.Khiđấm

mảnhkính,tayđứabébịthương,nóchạyvềcạnhgiườngmẹvàầmĩkhóc.

Tứcthìngườimẹnhỏmdậykêulên:

—Đãthấychưa!Mìnhrõrồdại!Conbéđậpmiếngkínhtoạccảtay.

Ngườichồngtrảlời:

—Cànghay!Biếttrướcrồi.

Ngườivợhỏi:

—Saolạicànghay?

—Im!Taophếbỏquyềntựdongônluận.

Rồihắn xéchiếcáo chemiseđànbà hắnđangmặc, lấymộtmiếngvải

buộcvộivàngbàntayđẫmmáucủađứacon.Làmxonghắnnhìnlạichiếc

chemiserách,cóvẻvuithích.

—Cáichemisenàynữa,hợplắm!

Mộtluồnggiólạnhbuốtthổiquamiếngkínhvỡvàotrongphòng.Sương

mùbênngoàicũngvàotheovàlanracảphòngnhưnhữngsợibôngtrắngcó

nhữngngóntayvôhìnhđangkéotớira.Quamiếngkínhvỡthấytuyếtrơi

bênngoài.CáirétmàmặttrờingàylễChandeleurbáohiệuhômtrướcđãvề.

Ngườichaliếcnhìnxungquanhnhưxemcònthiếucáigìkhông.Hắnlấy

mộtchiếcxẻngcũ,đổgiolênnhữngmẩucủiướtchelấphẳnđi.

Rồihắnngẩnglênnóinhưnóivớilòsưởi:

—Bâygiờchúngtacóthểđónnhàtừthiệnđượcrồi.

VIII

TIASÁNGTRONGỔCHUỘT

Côgáilạigầnvàđặtbàntaytrênbàntayngườibố:

—Bốxemtaytôilạnhkhông?

—Chà,taocònlạnhbằngmấythếnữa.

Ngườimẹcấttotiếng,sôisục:

—Cáigìôngcũnghơnngườicả.Cảcáiđộcácnữa.

—Câmnào.

Ngườichồngvừanóivừaquắcmắtnhìnvợ.Ngườivợcâmmiệng.Trong

phòngcómộtlúcimlặng.Côgáilớnthảnnhiênvò,gỡnhữngvếtbùnởgấu

áokhoác,côgáinhỏvẫnthútthítkhóc.Ngườimẹômđầuđứacongáinhỏ

hônhít,dỗdành:

—Thôimẹxin,cưngạ,khôngviệcgìđâu,đừngkhócnữabốconnổi

giậnlênbâygiờ.

Ngườibốnóito:

—Khôngsao,cứkhóc,cứkhóc,càngtốt.

Rt.

Rồiquaylạicôgáilớn,hắnbảo:

—Hừ!Hắnkhôngđếnà!Haylàhắnkhôngđếnthật.Thếlàlửatắt,ghế

thủng,áorách,kínhvỡvôích.

Ngườimẹnóithìthào:

—Vàconbébịthương.

Ngườibốnóitiếp:

—Mẹconmàycóthấykhông?Lạnhcắtdatrongcáiổchónày!Thếmà

hắnkhôngđến.Hừ!Bắtngườitachầuchựcthếnày!Chắcchắnbảorằngcho

chúngnóđợi,trờisinhchúngnórađểchờđợimà.Trời!Saomàtaoghét

chúngnóthế,ghétcay,ghétđắng,nếumàbópcổcáibọnnhàgiàuấyđược

thìtaovuisướng,hânhoan,khoáitrá,hểhả,bópchochúngchết,chếthếtcả,

chếttiệt.Cáibọngiàucóấy,bọnxưnglàtừthiệnấylàmtrò,làmvè,đilễđi

bái, đi cầu đi cúng;chúng nó cứ tưởngchúng nó là thượnglưu, khinh rẻ

ngườita;làmphúcchochúngtamấycáiquầnáo,mấycáigiẻráchkhông

đángvàixu,mấymiếngbánhkhô!Đồchóchết,taokhôngthèmnhữngcái

ấy.Taocầntiền,tiền,tiềnkia.Nhưngtiềnthìchúngnókhôngbaogiờcho;

chúngnóbảochotiềnchúngtaouốngrượuhết,chúngtalàđồnghiệnngập;

đồlườibiếng.Thếchúngnó,chúngnóthìsao?Xưakiachúnglàmgì?Là

quânăncắp!Khôngăncắpsaolạigiàu?Phảitunghêtấtcảcáixãhộinàyđi,

nhưnắmbốngócchiếckhănbànmàtunglêntrờichotannáthết,chosạch

sànhsanhhết.Thàthếcònhơn.Còncáithằngchaphúcđứcấy!Nócóđến

không?Haylàthằngchóchếtquênmấtđịachỉrồi.Taocuộclàthằnggià

ấy…

Đúnglúcđócóngườigõcửanhènhẹ,hắnnhảyvộiramởcửa,cúigập

ngườixuốngchào,vuicười,niềmnở,kínhcẩnvàkêulên:

—Mờingàivào!Xinmờingàiquábộvào,ngàiânnhânkínhmếncủa

chúngtôi,xinmờiquýtiểuthưxinhđẹpvào.

Mộtônggiàvàmộtthiếunữhiệnlêntrênngưỡngcửa.Mariusvẫnởtrên

chỗcũ.Cảmtưởngcủachànglúcnàythậtkhônglờinàonóiđược.

ChínhlàNàng!

Aiđãyêumớihiểuđượctấtcảýnghĩachóilọicủabốnchữcáilàmnên

cái tiếng thiêng liêng ấy: “Nàng!" Chính là nàng thật. Mắt Marius bỗng

nhiênmờđisaumộtlànhàoquangrựcrỡ.Nànghiệnramờảosauvầnghào

quangấy.Chínhlànàng,conngườidịudàngbấylâuvắngbóng,ngôisaođã

soisángđờichàngsáuthángtrời,conmắtấy,cáimiệngấy,khuônmặtrỡ

ràngấykhibiếnđiđãlàmchođờichàngâmunhưđêmtối.Hìnhảnhbiếnđi

bâygiờlạixuấthiện.Màxuấthiệntrongcáibóngtốinày,tronggianphòng

tồitànnày,trongcáiổchuộtkinhkhủngnày.

Mariusxúcđộngrunbắnngườilên.Ôi!Nàngởkia!Timchàngđậpmạnh

khiếnmắtchànghoa,chàngthấynướcmắtmuốntràora.Thậtư,lạiđược

gặpnàngư?Saubaonhiêungàyđáybểmòkim.Chàngcảmthấynhưngười

đãmấtlinhhồnnaylạihoànhồn.Nàngvẫnnhưxưa,chỉhơixanhmộtchút,

nétmặtthanhtútrongvànhchiếcmũnhungtím,thânnànglẩntrongchiếc

áo khoác satin màu đen.Dưới chiếc áo dàithấyrõ bàn chân nhỏbé, gọn

gàngtrongchiếcgiàythêu.NàngvẫnđivớiôngLeblanc.

Nàngbướcmấybướcvàotrongphòngvàđặtmộtcáibọckhátotrênbàn.

CôJondrettelớnđứngnấpsaucánhcửa,mắtlầmlầmnhìnchiếcmũnhung,

cáiáokhoáclụa,cáibộmặtxinhđẹpvàsungsướngkia.

IX

JONDRETTEHẦUNHƯMUỐNKHÓC

Gianphòngtốiquá,ngườiởngoàimớibướcvàotưởngnhưđivàomột

cáihầm.Haingườilạbướcvàorụtrè,khôngnhậnrõnhữnghìnhngườixung

quanh,tráilạinhữngngườitrongphòngquensốngtrongbónghoànghônấy

nhìnrõtừngnétmặthọ.ÔngLeblanc,vẫnđôimắthiềntừvàbuồnrầu,lại

gầnJondrettevànóivớihắn:

—Ởtrongbọcnàycóítquầnáomới,bíttấtvàchănlen.

Jondrettecúirạpxuốngtậnđất:

—Ngàiânnhânphúcđức,chochúngtôihậuquá!

Rồi,trongkhihaingườikháchđangđểýxemxétcáigianphòngtiềutụy

ấy,hắnghévàotaicôgáilớnnóinhỏvànhanh:

— Hừ! Tao đãbảo mà: Lại quần áo,chứ tiền gì! Chúngnó cùng một

giuộccả.À,cáibứcthưđưacholãogiàngớngẩnấy,taokýtêngìnhỉ?

Côcongáitrảlời:

—Fabantou.

—Nghệsĩsânkhấu,đượcrồi.

MaychoJondrette,đúnglúcấyôngLeblancquaylạinóivớihắn,vừanói

vừangậpngừngcốnhớratênhắn:

—Tìnhcảnhôngthậtđángáingại,ông…

Jondrettevộivàngnóitiếp:

—Fabantou.

—ÔngFabantou,phảirồi,đúng,tôinhớrarồi.

—Nghệsĩsânkhấu,thưangài,chúngtôiđãtừngđượchoannghênh.

Jondrettetưởngđếnlúcphảiđoạtlấycảmtìnhcủanhàtừthiện.Hắnnói

vớimộtgiọngvừakhoatrươngnhưanhlàmxiếcởphiênchợvừacầukhẩn

nhưngườiănmàykêuđường:

—HọctròcủanghệsĩTalma

[224]

-Bẩmngài,tôilàđồđệcủaTalma.Đã

cóthờioanhliệt,bâygiờthìlàlúctàntạ.Ngàixem,ngàiânnhâncủachúng

tôi, đói không bánh, rét không lửa. Khốn nạn, các cháu lạnh thế này mà

khôngcómộtthanhcủi.Chiếcghếđộcnhấtthìbụctung,kínhthìvỡ,màtrời

ghétquá!Mẹcáccháuốmliệtgiường.

—Tộinghiệpbànhà.

Jondrettenóithêm:

—Cháubébịthương.

Đứa bé thấy có người lạ, không khóc nữa và đang mải ngắm “cô tiểu

thư”.Jondrettevừacấuvàotayđứabébịthươngvừanóikhẽ:

—Khóclên,kêulên!

Hắnlàmtấtcảnhữngviệcđónhưmộtnhàảothuật.Đứabékhóctolên.

Cô thiếu nữ đáng yêu của Marius, nàng “Ursule” của lòng chàng, bước

nhanhlạigầnđứabévànói:

—Tộibéquá,béyêu.

Jondrettenóitiếp:

—Thưatiểuthư,nắmtaycháuđẫmmáuđâynày,cháubịthươngvìmột

cáimáy,cháulàmviệcởđóđểkiếmsáuxumỗingày.Cólẽđếnphảicưa

cánhtay.

Ônglãohoảnghốtkêulên:

—Thậtư?

Đứabétưởngthậtkhócrốnglên.Ngườichanói:

—Thưangàiânnhân,cólẽphảicưathật.

ĐãmộtlúcrồiJondrettenhìnnhàtừthiệnvớimộtvẻkhácthường.Lần

nàyvừanóihắnvừachămchúnhìnôngtanhưcốýnhớlạimộtchuyệncũ.

Rồithừadịphaingườilạđanghỏihanđứanhỏvềbàntaybịthương,hắnlần

lạigầngiườngvợnằm,ngườivợvớivẻmặtmệtmỏi,ngớngẩn.Hắnnói

nhanhvàkhẽ:

—Mẹnónày,nhìnkỹlãoấythửxem.

RồihắnquaylạinóivớiôngLeblanc,vẫncáiđiệukêuvantừnãy:

—Ngàiânnhân!Xinngàitrôngxem,tấtcảáoxốngcủatôichỉcóchiếc

chemise của vợ, chiếc chemise rách giữa ngày đông tháng giá này. Tôi

khôngraphốđượcvìkhôngcóáo,nếucóquầnáothìtôiđếnngaynữnghệ

sĩMars,

[225]

côbiếttôivàquýtôilắm,hìnhnhưcôấyvẫnởphốTourDes

Dames hay sao ấy? Thưa ngài, chúng tôi cùng biểu diễn với nhau ở địa

phương.Cùnghưởngvinhquang.NếunhàtôiđếnthìCélimènetấtcứugiúp

tôi,thưangài!ElmiresẽbốthíchoBélisaire.

[226]

Nhưngkhông,khôngcógì

cả.Mộtđồngxunhỏtrongnhàcũngkhôngcó.Vợốm,khôngcóđồngxu

nào.Conbịthươngnặng,khôngcóđồngxunào.Nhàtôithườngnghẹtthở.

Đếncáituổiphảithế,lạicònthêmbệnhthầnkinhxenvào.Phảicóthuốc

thangchonhàtôi,chocảconcháunữa.Nhưngmàysĩ,dượcsĩthìlấytiền

đâutrả?Khôngcómộtđồngmộtchữtrongnhà.Chỉcầnmộttrinhthôicũng

đủchotôiquỳxuốngmànhậnrồi.Nghệthuậtđãđếnbướcđườngcùngnhư

thếnày.Thưatiểuthưxinhđẹp,thưangàiânnhânđạilượng,ngàivàcôcó

biếtđâu,ngàivàcôđạođứcvànhântừ,làmnứchươngthơmởcáinhàthờ

màcontôihằngngàyđicầunguyệnvàđượcnhìnthấyquýdungnhan,ngài

vàcôlàmsaobiếtđược?Thưangài,tôinuôidạycontôitheolẽđạo.Tôi

khôngmuốnchochúngtheo nghề xướng ca. Chao ôi! Nếu màchúnggiở

chứng,cáibọnconranhấy,thìtôiđâucóđùa!Concáitôiphảibiếtthếnào

làdanhdự,làluânlý,làđạođức.Ngàithửhỏicáccháumàxem.Chúngnó

phảiđingayvềthẳng.Chúngnócóchamà.Khôngnhưcáingữkhốnnạn

lúcvôgiađình,vềsaulàvợkhắpthiênhạ.Bắtđầulàcô“Khôngconaicả",

rồitrởthànhbà“Vợmọingười".Ốidào!DònghọFabantoukhôngcónhững

thứnhưthế.Nhấtthiếttôiphảinuôidạynótrongđứchạnhvàchúngphải

lươngthiện,phảidễthương,phảitinChúa.Mẹkiếp!Thưangài,ngàicóbiết

ngàymaiđâysẽxảyrachuyệngìkhông?Ngàymaimồng4thánghai,ngày

ácnghiệt,ngàyhẹncuốicùngcủachủnhà,nếuchiềunaykhôngcótiềntrả,

thìtôivàconcháulớn,vợtôiđangốm,contôiđangbịthương,tấtcảvợ

chồngconcáisẽbịđuổirađường,nằmvỉahè,mặcmưa,mặctuyết.Thưa

ngài,nhưthếđấy,tôicònnợ bốnhạntứcmộtnămtiềnnhà,nghĩalàsáu

mươifrancs.

Jondrettenóidối.Bốnkỳhạnthìchỉcóbốnmươifrancs,hơnnữahắncó

nợđâuếnbốnkỳhạn?MớisáuthángtrướcMariustrảgiúpchohắnhaikỳ

rồi.

ÔngLeblancmóctúiranămfrancsđặttrênbàn.Jondrettecóđủthìgiờ

lẩmbẩmvàotaicongáilớn:“Thằngđểu,nămfrancs,nóchonămfrancsthì

làmđượccáigì?Khôngđủtrảcáighế,miếngkính.Tađãbỏrabaonhiêu

rồi!"

LúcấyôngLeblancđãcởichiếcáokhoácđenmặcngoàichiếcáodài

xanhvàvắtlêntayghế.

—ÔngFabantouơi!Tôichỉcònnămfrancsđótrongngười,tôiđưacháu

vềnhà,tốitôilạiđến;cóphảitốinayôngphảitrảtiềnnhàkhông?

MặtJondrettebỗngsángbừnglênmộtcáchlạlùng.Hắnvộivàngtrảlời:

—Bẩmngài,támgiờtốitôiphảimangtiềntrảchủnhà.

—Sáugiờtôisẽđếnđâyvàmangchoôngsáumươifrancs.

—Ôi!Ngàiânnhânquýhóa,-Jondrettecuốngquýtkêunhưthếrồibảo

khẽvợ:“Mẹnónhìnkỹlãogiànhé".

ÔngLeblancdắttaycongáiquaymặtraphíacửa,chào:

—Chàocácbạn,chiềunaynhé.

Jondrettehỏi:

—Sáugiờạ?

—Sáugiờđúng.

Côgáilớnlúcấynhìnthấychiếcáokhoácngoàiđểtrêntayghế,cônói:

—Thưaông!Ôngbỏquêncáiáoạ.

Jondrettelừmắtlườmconvànhúnvai.

ÔngLeblancquaylại,mỉmcườinói:

—Tôikhôngbỏquênđâu,tôiđểlạiđấy.

—Thưangàiânnhân,ngàiânnhâncaocảcủatôi,tôikhôngcầmđược

nướcmắt.Thưangàichophéptôitiễnchânngàiraxe.

ÔngLeblancbảo:

—Ôngxuốngđườngthìmặccáiáonàyvào.Trờilạnhlắm.

Chẳngphải đợi mời lần thứ hai,Jondrettekhoácngay chiếc áo. Cả ba

ngườicùngra,Jondretteđitrướchaingườikhách.

X

GIÁTHUÊXENhàNước:HAIFRANCSMỘTGIỜ

Mariuskhôngbỏquamộttínàocâuchuyệnchàngchứngkiến,thếmà

thựcrachàngchẳngnhìnthấygì.Mắtchàngkhôngchútnàorờingườithiếu

nữ, trái tim chàng như bao bọc lấy nàng từ lúc nàng bước chân vào gian

phòngtồitànkia.Suốtthờigiannàngởđấy,Mariustâmhồnnhưngấtngây

saysưa,khôngcònđểýđếnsựvậtgìxungquanhnữa.Chàngđangchiêm

ngưỡngtrướcmắtkhôngphảimộtthiếunữmàlàmộtánhhàoquangkhoác

áo satin và đội mũ nhung. Sao Thiên Lang rọi vào trong phòng ấy cũng

khônglàmchochàngchoángngợphơn.

Khithiếunữmởcáibọc,giởnhữngquầnáo,chănra,âncầnhỏingười

đànbàốm,âuyếmthămđứanhỏbịthương,chàngtheodõitấtcảnhữngcử

chỉcủanàng,cốnghetiếngnóicủanàng.Chàngđãquenđôimắt,cáitrán,

cáivẻđẹpcủanàng,thânhình,dángđiệunàng,nhưngchưathuộcgiọngnói

củanàng.ỞvườnLuxembourg,cólúcchàngnhưthoángngheđượcnàng

nóimộtvàitiếngnhưngchàngkhôngchắccóphảitiếngnàngnhưthếkhông.

Chàngcóthểchịugiảmthọmườinămđểđượcnghetiếngnàngnói,đểgiữ

đượctrongtâmhồnchàngmộtchútcáiâmnhạcdudươngấy.Nhưnggiọng

kểlểthảmhại,tiếngnóioangoangcủaJondretteátcảtiếngnàng.Marius

giậnvôcùngtrongchínhlúcsaysưaấy.Mắtchàngômấplấynàng.Chàng

khôngthểtưởngtượngđượcchínhconngườithầntiênấylạiđangởgiữa

convậtghêtởm,trongcáiổkinhkhủngnày.Thậtnhưmộtconchimhoàng

yếngiữamộtđàncóc.

Khinàngbướcra,chàngchỉcómộtýnghĩlàtheonàng,theotừngbước

chođếnkhibiếtđượcchỗnàngở,khôngthểlạimấthútnàngmộtlầnnữa

saucuộctáingộkỳdiệunày.Mariustừtrêntủnhảyxuống,cầmmũ,tayđã

nắmquảđấmcửa,sắpsửabướcrarồichàngchợtnghĩravàđứngdừnglại.

Hànhlangdài,cầuthangđốc,gãJondrettecònkểlể,ôngLeblanccólẽchưa

lênxe,nếutronghànhlang,trêncầuthanghayởngưỡngcửa,ôngngoảnh

lạivàbắtgặpMariustrongcáinhànày,ôngsẽngạcnhiênnhưthếnào?Hay

làđợimộtlát?Nhưnglỡxelạiđimất.Mariusphânvân.Cuốicùngchàng

mởcửađira.

Tronghànhlangkhôngcònai,chàngchạyracầuthang.Cầuthangkhông

cònai,chàngxuốngvộicầuthangvàraphốthìvừakịptrôngthấymộtcái

xengựarẽraphốPetitBanquiervàđivềParis.Mariuschạyvộivềphíaấy.

ĐếngócphốchànglạithấychiếcxechạynhanhxuốngphốMouffetard.Xe

chạyđãquáxa,khôngsaotheokịp.Chạytheoư?Khôngđược.Ngườitrong

xecóthểtrôngthấykẻđuổitheo,ngườibốsẽnhậnrachàng,sựmaymắn

hãnhữukỳdiệu:Vừalúcấy,Mariusthấymộtchiếcxengựachothuêcủa

NhàNướcđiquaphố,khôngcókhách.Chỉcònmộtcáchlàlênxeấyđể

đuổitheoxekia.Thậtlàbảođảm,khôngsợbịlộ.

Mariusrahiệubảongườiđánhxedừnglạivànói:

—Đigiờ.

Mariuskhôngcócravate,áodàichàngmặclàmviệchàngngàymấtcả

khuy,chemiseráchtrướcngực.Ngườiláixedừnglại,nháymắtrahiệu,giơ

bàntayvềphíaMarius,ngóntaycáicọcọngóntaytrỏ.

Mariushỏi:

—Cáigì?

—Trảtiềntrước.

Mariusnhớrachàngchỉcómườisáuxu.Chànghỏi:

—Baonhiêu?

—Bốnmươixu.

—Vềtôisẽtrả.

Ngườiláixekhôngtrảlời,huýtsáomiệngđiệuLaPalissevàquấtngựa

đi.Mariusngơngẩnnhìnchiếcxengựachạyra.Chỉvìthiếuhaimươixumà

mấtvuisướng!Mấthạnhphúc!Mấttìnhyêu!Lạitrởvềđêmtối.Mắtđã

trôngthấynaylạinhưmù.Chànggiậndỗinghĩtớinămfrancsđãchocái

conkhốnnạnbuổisáng,chàngđâmratiếc,tiếcquá.Nếucónămfrancsấy

thìthậtlàtrờicứuchàng;chàngsẽsốnglại,thoátkhỏiđêmtốiâmu,thoát

khỏicôđơn,buồnbã,góabụa.Chàngsẽnốilạicáisợichỉđencủađờichàng

vớisợikimtuyếntươiđẹpvừaphấtphơtrướcmắtchàng,nhưnglạivừadứt

mộtlần nữa.Mariustrở lạicănnhàcủachàng,tuyệtvọng.Marius cóthể

nghĩôngLeblancđãhẹnbuổichiềusẽlạivàchàngcóthểchuẩnbịsẵnsàng

đểđuổitheoôngkhônkhéohơn,nhữngđangmảingắmsaysưangườiyêu,

chàngchỉnghemơhồlờinóicủaôngLeblanc.

Khisắpsửabướclêncầuthang,Mariusthấyởbênkiađường,dọctheo

bứctườngvắngphốBarrièreDesGobelins,Jondrettetrùmchiếcáokhoác

của nhà “từ thiện”, đang nói chuyện với một người ra dáng bất hảo, một

hạngngườiănsương,vẻmặtkhảnghi,lờinóimậpmờ,ýđồđentối,bọn

ngườithườngngủngàynghĩalàbanđêmthìlàmviệc.Mộtngườicảnhbinh

chắcphảiđểýđếnhainhânvậtlạđứngdướigiótuyếtthìthầmnhưvậy,

nhưngMariusthìkhôngđểýđến.Tuynhiên,dùđangbănkhoănbuồnbực,

chàng cũng nhận thấy cái người ăn sương đang nói chuyện với Jondrette

phảngphấtgiốngnhưmộttênlàPanchaudbiệthiệulàPrintanier,cũnglà

BigrenaillemàCourfeyracđãchỉmặtchochàngmộtlầnvàgiớithiệulàmột

tênănsươngnguyhiểmtrongkhuphốnày.Tađãđọcđếntênnhânvậtấy

trongquyểntrên.CáitênPanchaudtứclàPrintanier,tứclàBigrenailleđã

xuấthiệntrongnhiềuvụánđạihìnhvàsauđótrởthànhmộttênvôlạicótên

tuổi.Hồibấygiờnóchỉlàmộttênvôlạicừkhôi.Ngàynaynótrởnênmột

sưtổtrongđámtrộmcướp.Cuốitriềuđạitrướchắnđượctônlàmtrưởng

phái.Cứđếntối,ởnhàlaoLaForcetronghốsưtử,khicácnhómhọpnhau

bànđịnhrầmrìthìluônnhắcđếntênhắn.Ởnhàlaođó,ngườitacònthấy,

đứngdướiconđườngtuầntrachỗcócáiốngthoátnướcnhàtiêu,cáicống

mànăm1843,giữabanngày,bamươitùnhânđãtrốnthoát,trênnhữngtấm

đáhốxí,khắctrêntường,ventheođườngtuầntra,têncủahắn,Panchaud,

chínhtựtayhắnkhắctrongmộtvụâmmưuvượtngục.Hồi1832cảnhsátđã

theodõihắn,nhưnghắnchưathựcsựtỏtài.

XI

NGHÈOĐÓIGIÚPĐAUKHỔ

Mariuslữngthữngbướclêncầuthang.Sắpbướcvàophòngchàngthấy

côJondrettechịđitheochàngtronghànhlang.Trôngthấycôgáiấy,chàng

chánghétlắm;mấtnămfrancschocôta,đòilạibâygiờcũngmuộnrồi,cái

xehàngkhôngcònđấy,cáixengựakiacũngđãchạyquáxarồi.Vảlạicó

đòi,côtacũngchẳngtrảlạinào.Cònhỏicôtachỗởcủahaingườikhách

vừađếnthìvôích,chắcchắnlàcôtakhôngbiết,vìlàthưkýtênFabantou

đểgửichonhàtừthiệnởnhàthờSaintJacquesDuHautPas.

Mariusvàophòngvàkhépcửalại.Cánhcửakhôngđóngđược;Marius

quaylạithìthấymộtbàntaygiữnónửakhép,nửamở.

Mariushỏi:

—Thếlàcáigì?Aiđấy?

—ĐấylàcôJondrette.

Mariusnói,gầnnhưgắtgỏng:

—Lạicô,lúcnàocũngchỉthấycô!Cômuốngì?

CôJondretteravẻtưlựkhôngtrảlời.Côtakhôngcòncáidángđiệudạn

dĩnhưbuổisángnữa.Côtakhôngbướcvàophòng,vẫnởngoàihànhlang,

trongbóngtối.Mariuschỉnhìnthấycôtaquangáchcửa.

Chàngbảo:

—Thếnào,cômuốngìthìnóiđinào.

CôtangướcmắtnhìnMarius,cặpmắttốitămbuồnrầuhìnhnhưcómột

chútánhsángmơhồmớinhómlên:

—ÔngMarius,saoôngcóvẻbuồnthế?Ôngcóviệcgìbậnlòng?

—Tôiấyà?

—Vâng,ông.

—Tôichẳngcógì.

—Có.

—Tôidámnóilàcó.

—Côđừnglôithôinữa,hãyđểtôiyên.

Mariuslạiđẩycánhcửa,côtalạigiữlấycánhcửavàbảo:

—Ôngnày!Ôngnghĩlầmđấy,ôngkhônggiàucó,nhưngôngđãcólòng

tốtsángnay.Ôngđãchotôiăn,bâygiờôngcóviệcgì,cứnóichotôibiết.

Ôngđangbuồn,aichảthấy.Tôikhôngthíchthấyôngbuồn.Làmthếnàođể

ônghếtbuồn?Tôicóthểgiúpôngđiềugìđượckhông?Ôngcứsaitôi.Tôi

khôngcầnhiểubiếtviệcriêngcủaôngđâu,ôngkhôngcầnnóigìcả,nhưng

tôivẫncóthểgiúpôngđược.Tôigiúpôngđược,tôivẫngiúpchobốtôiđấy.

Đưathư,đếnnhànàynhàkhác,hỏithămchỗnàychỗkhác,tìmmộtđịachỉ,

theodõimộtngười,tôilàmđượccả.Vậyôngchotôibiếtôngmuốnđiềugì,

tôicóthểđếnbảongườita.Cókhichỉcầncóngườinhắntinvớingườitalà

đủrồi,làngườitahiểuviệcvàviệcsẽthành.Ôngcứnhờtôi.

Một ý nghĩ thoảng qua trí óc Marius. Chết đuối, gặp cái gì mà chẳng

muốnvới.ChànglạigầncôJondrette.

—Tabảoemnhé…

CôtangắtlờiMarius,vẻsungsướng:

—Phảiđấy,cứgọitôilàem,tôithíchthế.

—Thếnhé.Emđãdẫnônglãovàcôcongáiđếnđây.

—Vâng.

—Emhẳnbiếtchỗởcủahọ?

—Không.

—Thìemhãytìmchotađi.

MắtcôJondretteđangubuồnbỗngtươisánglên,nhữngrồilạiâmthầm.

Côtahỏi:

—Ôngcầnbiếtchỗởcủahọphảikhông?

—Phải.

—Ôngcóquenhọkhông?

—Không.

—Nghĩalàôngkhôngquencôta,nhưngmuốnlàmquenvớicôtachứ

gì.-CôJondrettehỏivộivàngnhưvậy.Lúcnãycôgọihọ,bâygiờthìcôta,

giọngvừađầyýnghĩavừachuachát.

—Thếemcógiúptađượckhông?

—Choôngbiếtđịachỉcủacôtiểuthưxinhđẹpấyà?

Mariusnghetrongnhữngtiếng“tiểuthưxinhđẹp”ấycócáigìrấtkhó

chịu.Chàngnhưmuốngắt:

—Thôiđược,nghĩalàđịachỉcủangườibốvàngườicongái,địachỉcủa

họấymà.

CôJondretteđămđămnhìnchàng:

—Thếôngsẽchotôicáigì?

—Muốncáigìcũngđược.

—Muốncáigìcũngđượcà?

—Phải.

—Tôisẽtìmđịachỉcủahọchoông.

CôJondrettecúiđầu,rồingoắtmộtcáikéocánhcửasậplại.

CònmộtmìnhMarius.Chàngngồivậtxuốngchiếcghế,gụcđầutrênbàn

tay,khuỷutaytìxuốnggiường,chìmđắmtrongnhữngýnghĩmơhồ,đầuóc

nhưchoángváng.Baonhiêuviệcdồndậpxảyratừbuổisáng,nàngtiênxuất

hiệnrồibiếnđi,nhữngđiềumàđứacongáiJondrettevừanóivớichàng,một

tiamongđợilờmờtrongcảmộtbầutrờituyệtvọng,tấtcảnhữngýnghĩvà

cảmxúcấyrốibờitrongóc.

Bỗngnhiênchàngchợttỉnhcơnmơmộng.Tiếngnóigắtgỏngthôbạo

củaJondrettevanglên,Mariusnghethấynhữnglờilàmchochàngphảichú

ýmộtcáchđặcbiệt.

—Taobảomẹnórằngtaotinchắclắmmà,taonhậnđượcrahắnmà.

Jondrettenóiđếnai?Hắnnhậnraai?ÔngLeblancà?Tìnhcờvàkhông

mongđợi,Mariuscóthểbiếttấtcảnhữngđiềuchàngmuốnbiếtchăng?Nếu

chàngkhôngbiếtđượcnhữngđiềuấythìchàngcũngkhônghiểuýnghĩacủa

đờichàngnữa.Chàngcósắpbiếtđượcngườichàngyêulàaikhông?Cái

bóngtốibaophủhọsắpsángtỏrachăng?Cóxétoangđượccáimànbímật

không?Trờiơi!

Chàngnhảychồmlêntủvàđếncạnhcáilỗhổngởbứcvách.Trướcmắt

chànglạihiệnragianphòngtiềutụycủaJondrette.

XII

NĂMFRANCSCỦAÔNGLEBLANCDÙNGLÀM

GÌ?

Khôngcógìthayđổitrongdángdấpgiađìnhấy,chỉcómụvợvàhaiđứa

congáiđãlấynhữngđôitấttrongbọcđivàochânvàmặcnhữngchiếcáo

đen.Trênhaicáigiườngđãtrảihaitấmchănmới.

LãoJondrettechắcmớivề,cònthởhổnhển.Haiđứacongáingồigầnlò

sưởi, đứa lớn đang băng tay cho đứa nhỏ. Vợ hắn ngồi phệt trên chiếc

giường gần lò sưởi, vẻ mặt ngạc nhiên. Jondrette soạc cẳng đi lại trong

phòng.Mắthắntrôngghêgớmlạlùng.

Mụvợrụtrèngơngáctrướcdángđiệudữtợncủachồng,đánhbạohỏi

mộtcâu:

—Thếnào,thậtư,chắcnhưthếđấychứ?

—Chắcchứ!Támnămrồi,nhưngtaovẫnnhậnra.Taonhậnđượcthật

đó!Taonhậnđượcngaynó.Sao,thếmàmẹmàykhôngthấyngayà?

—Không.

—Taođãbảomẹmàyđểýmà!Cáidángngườiấy,cảvẻmặtấychỉgià

đimộtchútthôi.Cónhữngđứakhôngchịugià,khônghiểuchúngnólàmthế

nào,chínhgiọngnóicủahắn.Chỉcóănmặctửtếhơn,thếthôi!Hừ,đồquỷ

tànghình,taotómđượcmàyrồi.

Hắnngừnglạibảohaiđứacon:

—Bướccảđi!Thếmàmẹmàykhôngthấyngaythìlạthật.

Nghelệnhbố,haiđứaconđứngdậy.Ngườimẹnóikhẽ:

—Taynóđauthế,điđâu?

Jondrettenói:

—Rangoàithoángkhílạicàngtốt.Xéođi.

KhôngaicưỡnglạiđượchạngngườinhưJondrette.Haiđứacongáira

ngoài.Khihaiđứasắpbướcracửaphòng,ngườichagiữtayđứacongáilớn

vànóibằngmộtgiọngđặcbiệt:

—Nămgiờđúngvềđây,cảhaiđứa.Taocóviệccầnchúngmày.

Mariuslạicàngchúý.

Cònmộtmìnhvớivợ,Jondretteđiđilạilạibavòngtronggianbuồng,im

lặng.Rồihắngiắtmãicáigấuáochemiseđànbàhắnđangmặcvàotrong

quần,dướithắtlưng.Bỗngnhiênhắnquaylạiphíavợ,khoanhtaynóidõng

dạc:

—Cònđiềunàynữa,mẹmàycómuốnbiếtkhông?Contiểuthưấy…

—Nólàmsao?Contiểuthưấythếnào?-Mụvợhỏi.

Mariuskhôngcònnghingờgìnữa.Chínhhọnóivềnàng.Chàngnóng

lòngsốtruộtnghengóng.Tấtcả cuộcđờicủachànglàởnhững điềusắp

nghethấyđây.

NhưnglãoJondrettenghiêngđầu,nóinhỏvớivợ.Rồihắnđứngdậynói

to:

—Chínhconấy.

—Cáithứấy?

—Phảithứấyđó.

Khôngcólờinàonóiđượchếtýnghĩatiếngkêu:“Cáithứấy"củamụvợ.

Quảlàtấtcảngạcnhiên,điêndại,cămhờn,giậndữhợplại,kếtlạitrongmột

giọngnóiquáigở.Chỉmộtvàilờinóicủachồng,cáitênthiếunữmàhắnrỉ

taichomụđủlàmmụđànbàthôlỗđangmệtmỏiấyvùngdậy;vốnghêtởm,

mụtrởnênkinhkhủng.Mụthét:

—Khôngthểđược!Contachânkhônggiầy,áokhôngcó,cònnónàoáo

khoácsatin,nàomũnhung,nàogiầylụa,nàogìnữa!Tấtcảquầnáodễđến

hơnhaitrămfrancs,nhưmộtbàlớn!Không!Mìnhlầmđấy!Connọxấunhư

makiamà,connàythìxinh,xinhthật.Khôngphảinóđâu!

—Taobảomẹmàylàchínhnómà.Rồimẹmàyxem.

Thấychồngcảquyếtnhưvậy,mụvợngẩngcáimặtphènphẹtvừađỏvừa

vàng,nhìnlêntrần,vẻmặtthậtlàdịhợm.Mariusthấymụlúcbấygiờtrông

ghêrợnhơncảchồngmụ.Thậtlàmộtconlợnsềvớicặpmắthổcái.

—Thậtthếà?Thậtcáicontiểuthưđẹpđẽghêtởmấy,nólàmbộthương

hạicontôi,chínhconănmàyấyà?Trờiơi!Tôimuốnxéolòiruộtnóra.

Mụnhảytừtrêngiườngxuống,đứnglặngmộtlát,tócrốibời,hailỗmũi

phồnglên,miệngháhốc,haibàntaynắmchặtvắtrađằngsau.Rồimụlại

ngãvậtxuốnggiường.Thằngchồngđiđilạilại,khôngđểýgìđếnmụvợ.

Saumấyphútimlặngnhưthế,hắnlạigầnvợ,đứngtrướcmặt,haitay

khoanhlênngực,nhưlúcnãy:

—Cònmộtđiềunữa,mẹmàycómuốnnghekhông?

—Điềugì?

Hắntrảlờivắntắtvàkhekhẽ:

—Nghĩalàđếnlúctaophấtrồi!

MụJondrettenhìnchồngmộtcáchđặcbiệtnhưmuốnbảo:

—Mìnhđiênrồichăng?

Jondrettenóitiếp:

—Mẹkiếp!Taođãkéodàicuộcđờilàmdâncáixứ“hễcóbánhthìchết

rét,hễcócủithìchếtđói"từlâurồi.Mộtcáimiệngtao,lạibaonhiêumiệng

khácnữa.Taonóithậtđấy.Phảicắtđứtcáitròkhôihàiấyđi.ChúaTrời

cho! Tao muốn ăn cho no, uống cho say. Đớp này! Giấc này! Và không

muốnlàmgìcả.Bâygiờđếnlượttao,trướckhithởhắtra,taomuốncũng

làmtriệuphúmộtphen.

Hắnđivòngquanhcáiổrồinóitiếp:

—Nhưchúngnó.

Mụvợhỏi:

—Ýmìnhmuốnnóigìthế?

Hắnlắclưcáiđầu,nháymắtrahiệuvàcấttiếngdõngdạcnhưanhchàng

ảothuậtđầuđườngsắpbiểudiễn:

—Taomuốnnóigìà?Ngheđây.

MụJondrettelẩmbẩmtrongmồm:

—Chết!khẽchứnào,hìnhnhưlàviệcphảigiữkín,khôngđểainghemà.

—Aingheđược?Gãbêncạnhà?Taothấyhắnraphốlúcnãy.Màcái

thằngngốcấythìhiểucáiquáigì?Taobảotaođãthấynóraphốrồi.

TuyvậyJondrettetheobảnnăngcũnghạthấpgiọng,nhưngcũngvẫncòn

đủchoMariusnghe.MộtđiềumaymắnlàmchoMariuskhôngmấtmộtlời

nào trong câu chuyện là tuyết rơi ngoài đường làm tiếng xe cộ bớt ầm ĩ.

Mariusnghethấythếnày:

—Mẹmàyngheđây.Conbòvàng,taonắmđượcrồi.Nghĩalàcũngnhư

nắmđượcrồi.Xongxuôirồi,sắpxếpđâurađấyrồi.Taođãgặpbọnấy.Sáu

giờchiềuhắnsẽđếnvàmanglạisáumươifrancs.Hừ,đồchóchết!Mẹmày

cóthấykhông,taođãbịarasáumươifrancsnhưthếnàochứ?Chủnhàđòi,

ngày4thánghai,thựcracóphảiđâulàtiềnnhà.Cũngkháđấychứ.Thếlà

sáugiờhắnsẽđến,giờnàygãlánggiềngđiănrồi,mụBougonđirửabát

ngoàiphố,khôngcònaitrongnhà.Anhchànglánggiềngkhôngbaogiờvề

trướcmườimộtgiờ.Haiconnhãisẽđứngcanh.Mẹmàygiúptaomộttay.

Hắnsẽphảilàmtheolờita.

Mụvợhỏi:

—Nếuhắnkhônglàmtheo?

Jondrettelàmmộtcửchỉkinhkhủngvànói:

—Thìtasẽlàmthịtnó!

Rồihắnphálêncười.LầnđầutiênMariusthấyhắncười.Tiếngcườiêm

ru,giálạnhlàmrùngmình.

Jondrettemởmộtôtủởgầnlòsưởi,tútramộtcáimũcasquettecũ,chải

qualoarồiđộilênđầu:

—Bâygiờtaođiđây.Taocònphảigặpmấyđứanữa.Taynghềcả.Mẹ

màysẽthấygọngàngnhưthếnào.Taođirangoàimộtlátthôi.Mộtvốtuyệt

diệu.Trôngnhànhớ!

Thuhainắmtayvàotúiquầnxong,hắnnghĩngợimộtlátrồinói:

—Mẹmàycóthấykhông,cũngmaylàhắnkhôngnhậnratao,nếuhắn

nhậnrachắchắnkhôngtrởlại.Thìlàhỏngăn.Côngởcáibộriacủatao

đấy!Cáibộrialãngmạn,cáibộrialãngmạntốttốtlà.

Rồihắnlạiphálêncườinữa.Hắnđiraphíacửasổ,tuyếtvẫnrơi,rạch

dọctrờimàuxám.

—Trờikhốnnạn!

Hắnvừakhépchiếcáokhoácvừanói:

—Cáivỏrộngquá,nhưngkhôngsao.Cáithằngchagiàcũngcónhãýđể

lạichotao.Khôngcócáiáonàythìrađườngthếchónàođượcvàchuyệnsẽ

hỏngbétcả.Mộtcáiáomàquyếtđịnhđấy.

Rồihắnđira,kéosụpcáimũkétxuống.Vừađượcmấybướcthìcánh

cửamở,bộmặthungdữvàtinhquáicủahắnlạihiệnratrongkhungcửa:

—Taoquênkhuấy.Mẹmàyphảicómộtcáihỏalònấuthan.

Rồihắnvứtvàotạpdềvợđồngbạcnămfrancscủa“nhàtừthiện”.

Mụvợhỏilại:

—Mộtcáihỏalòthan?

—Phải.

—Mấyhộc?

—Haihộc.

—Thếlàmấtbamươixu.Cònthừathìtôimuathứcănbữachiều.

—Ấy,khôngnên.

—Sao?

—Khôngnêntiêulọnđồngmộttrămxuấy.

—Thếnào?

—Taocũngcầnmuacáinày.

—Cáigì?

—Mộtthứnày.

—Baonhiêutiền?

—Cóhàngsắtnàogầnđâykhông?

—Có,ởphốMouffetard.

—Àphảirồi,ởgócphố,cómộtcửahàng.

—Nhưngmìnhbảomìnhcầnbaonhiêuđểmuasắmthứđó.

—Khoảngnămmươixu,bafrancsgìđó.

—Thếthìbữacơmchảcòngì.

—Hômnaykhôngphảilàngàyănnhậu.Cònnhiềuviệckhácđánglàm

hơn.

—Đượcrồi,cưngạ.

Mụvợnóixong,Jondrettekhépcửa.Mariusnghethấybướcchânhắnxa

dầnngoàihànhlangvàxuốngnhanhcầuthang.

ĐồnghồởSaintMédardđánhmộtgiờ.

XIII

MỘTMÌNHMỘTBÓNGCŨNGKHÔNGNGHĨ

TỚICẦUCHÚA

[227]

Tađãbiết,Mariushaymơmộngnhưngbảntínhchàngvốncươngnghị

vàquyếtđoán.Cáithóiquensuynghĩthầmlặngđơnđộctrongkhilàmphát

triểnlòngưuáicảmthôngcủachàngkhiếnMariuskhônghaygiậndữ,tuy

nhiênvẫngiữnguyêntấmlòngcôngphẫntrướcnhữngcáixấuxa.Chàng

nhântừnhưmộtnhàtuhành,nhưngnghiêmkhắcnhưmộtquantòa.Chàng

thươnghạimộtconcócnhưngsẵnsànggiẫmchếtmộtconrắnđộc.Trước

mắtchànglạichínhlàmộtcáihang rắn độc, một cái tổ quỷ. Chàng nghĩ

thầm:“Phảidẫmchếtbọnkhốnkiếpnày".

Nhữngđiềubíẩnchàngmuốnbiếtchẳngđiềugìsángthêm,tráilạicàng

tối tăm hơn. Chàng chẳng biết gì hơn về thiếu nữ xinh đẹp ở vườn

LuxembourgvàngườimàchàngvẫnquengọilàôngLeblanc,chỉnhậnthấy

rằngJondrettebiếthọ.Chàngchỉbiếtmộtđiềuquanhữnglờibàntínhmập

mờcủabọnquỷấy,làchúngđanggiăngmộtcáibẫybímậtnhưngghêgớm

vàônggiàvớicôcongáisắpgặpmộtsựnguyhiểmrấtlớn,nàngthìcòncó

thểmayrakhôngviệcgì,nhưngônglãothìchắcchắnsẽbịhại.Nhấtđịnh

phảicứuhọ,phảiphátannhữngâmmưughêtởmcủabọnJondrette,phảixé

toạccáilướimạngnhệncủachúng.

MariusđểýnhìnmụJondrette.Mụvừalấyởmộtgócbuồngramộtcái

bếpcũbằngtônvàđangbớiđốngsắtvụn.Chàngtừtừởtrêntủbướcxuống,

rấtkhẽ,khôngđộngmộttiếng.

Chàngrùngmìnhnghĩđếnviệcđentốisắpxảyravàghêtởmtrôngthấy

vợchồngJondrette;giữanhữngcảmgiácnặngnềấychàngbỗngthấyvui

mừngnghĩrằngcólẽchàngđượcdịplàmơntochongườichàngyêu.Nhưng

làmthếnào?Báocho nhữngngườibịđedọaư?Tìmhọởđâumớiđược

chứ? Chàng không biết chỗ ở của họ. Họ đã xuất hiện một lát trước mặt

chàngnhưngrồilạichìmsâudướiđáyParis.ĐợiôngLeblancbuổichiềuở

cửalúcsáugiờthìôngấyđếnvàbáochoôngtabiếtư?NhưngJondrettesẽ

nhậnthấychàngrìnhchờ,phốvắng,chúngnókhỏevìđông,chúngsẽcó

cáchbắtchànghaygạtchàngđimộtchỗkhácvàngườiMariusđịnhcứusẽ

khôngthoátđược.Chuôngvừađánhmộtgiờ.Sáugiờchúngsẽhànhđộng,

Mariuscònnămtiếngđồnghồtrướcmặt.

Chỉcònmộtcách.Chàngmặcchiếcáokháhơn,quàngfoulardvàocổ,

cầmmũđi,imlặngnhẹnhàngnhưngườiđichânkhôngtrênmặtrêu.

MụJondrettevẫnmảibớiđốngsắtvụn.

Rangoàiđường,MariusđivàophốPetitBanquier.Chàngđiđếnphốgần

mộtcáitườngthấp,cónhiềuchỗcóthểnhảyquađược,đằngsautườnglà

mộtbãiđấthoang,chàngđitừtừ,đangbậnsuynghĩ,bướcchânđitrêntuyết

êmêm;bỗngnhiênMariusnghethấytiếngngườiởgần.Chàngquaylại,phố

vắngkhôngmộtai,giữabanngày,thếmàvẫnnghecótiếngngười.

Chàngnảyýnhìnquatườngxemsao.Đằngsautườngquảnhiêncóhai

gã đàn ông ngồi trên tuyết, lưng dựa vào tường, đang thì thầm với nhau.

Mariuskhôngbiếtmặthaingườiấy.Mộtngườirâuxồm,mặcáoblouse,một

ngườiđầutócbùxù,quầnáoráchrưới.Gãrâuxồmđộimộtcáimũchỏm

HyLạp,gãkiađểđầutrần,tuyếtlẫntrongtóc.Mariusthòđầuquatườngvà

ngheđượcchuyệnhọnói.

Gãđầubùlấykhuỷutayhíchgãkiavàbảo:

—CóPatronMinettethìkhôngthểhỏngđược.

—Cóchắckhông?-Gãrâuxồmhỏi.

Gãđầubùđáp:

—Ítnhấtmỗithằngcũngđượcnămtrămphênmà,cósaothìcũngchỉ

năm,sáuhaymườinămlàcùng.

GãkiathòtaydướichiếcmũHyLạpgãigãiđầu,trảlờicóvẻdodự:

—Đãrõrànglàthếrồi,khôngcáchnàoxảyrangượcthế.

—Tao bảo mày là chuyện không thể hỏngđược.Cáixengựa của lão

Chosesẽthắngsẵn.

Đếnđâythìhaigãquaysangbànvềmộtvởhàikịchdiễnhômtrướcởrạp

Gaîté.

Mariuslạiđi.Chàngchorằngcâuchuyệnmậpmờcủahaingườiẩnsau

bứctườngvàngồixổmtrêntuyếtmộtcáchlạlùngnhưvậycólẽcũngcó

liêncangìvớiâmmưukhốnnạncủaJondrette.Chắccũnglàcáichuyệnấy

thôi.MariusđivềphíacửaôSaintMarceauvàhỏingườichủcửahàngđầu

tiên xem viên đồn trưởng cảnh binh ở đâu. Người ta chỉ số nhà 14 phố

Pontoise.Mariusđithẳngđếnđó.Quamộtcửahàngbánh,chàngmuamột

cáibánhhaixuvừađivừaăn,tínhtrướcrằngsẽkhôngđượcănbữachiều

rồi.

Điđườngchàngnghĩ:“Thếmàlạihóahay".Chàngtựnhủnếukhôngcho

con gái Jondrette năm francs, thì tất chàng đã đi theo chiếc xe của ông

Leblanc và như vậy thì hẳn là không biết được chuyện gì; như vậy ông

Leblancsẽbịhạivàcảcôcongáicủaôngcũngmắcnạn.

XIV

MỘTCẢNHBINHTẶNGMỘTLUẬTSƯHAI

“QUẢĐẤM"

Đếnsốnhà14phốPontoisechàngtrèolêngácmột,xingặpôngCảnhSát

Trưởng.

Mộtnhânviênvănphòngtrảlời:

—ÔngCảnhSátTrưởngđivắng.Nhưngcómộtvịthanhtrathay.Ông

muốngặpôngấykhông?Cócầnkípkhông?

—Có!-Mariusbảo.

NhânviênnàydẫnchàngvàophònglàmviệccủaôngCảnhSátTrưởng.

Mộtngườicaolớnđangđứngtrongphòng,sauchấnsongsắt,tựavàomột

cáilòsưởivàcảhaitaysốcvạtchiếcáokhoácbabâu.Ngườimặtvuông

môimỏngvàcươngnghị,râumádầy,lốmđốmtrôngdữtợn,mắtnhìnsoi

mói.Cóthểnóiconmắtấykhôngchỉnhìnsâumàcònsụcsạonữa. Con

ngườiấycũngkhôngkémdữtợn,kémghêrợnhơnJondrettebaonhiêu.Bọn

chógiữnhàcókhitrôngcũngđángsợnhưchósói.

—Hỏiai?-NgườiấyhỏiđổngMarius.

—ÔngCảnhSátTrưởng.

—Ôngấyđivắng.Tôithayôngấy.

—Cómộtviệcrấtbímật.

—Thìnóiđi.

—Vàrấtgấp.

—Thìnóimaulên.

Conngườiấybìnhtĩnhvàcộc,vừađángghêsợvừađángtincậy.Hắn

làmcho ngườitavừa sợhãi,vừayêntâm.Mariuskểrằng mộtngườimà

chàng chỉ biết mặt thôi, ngay chiều hôm nay, sẽ rơi vào một cái bẫy, và

chàngMariusPontmercy,luậtsư,ởcáibuồngbêncạnhổcướpấy,nghethấy

quabứcváchtấtcảâmmưu;rằngtêncướpđãgàibẫyấytênlàJondrette,nó

cónhữngkẻtòngphạm,cũnglàbọnduthủduthực,trèotường,khoétvách;

trongbọncótênPanchaudcòngọilàPrintanierhoặcBigrenaille;rằnghai

đứa con gái của Jondrette sẽ đứng gác, rằng không có cách nào báo cho

ngườibịđedọabiếtvìchàngkhôngbiếtcảtênngườiấy;vàcuốicùnglàtất

cảsẽphảitiếnhànhvàosáugiờchiều,ởmộtnơivắngvẻnhấtcủađạilộ

Hôpital,trongcáinhàsố50-52.

Nghethấysốnhàấyviênthanhtrangẩngđầulênvàlạnhlùngnói:

—Thếlàcáibuồngởcuốihànhlangphảikhông?

—Đúngthế,-Mariusđáp.Vàanhnóithêm-Thếôngbiếtcáinhàấyà?

Viênthanhtraimlặngmộtlát,đưagótgiàyápvàomiệnglòsưởichoấm

rồitrảlời.

—Hìnhnhưthế.

Rồihắnnóilẩmbẩmtrongmồmnhưnóivớicáicravatequàngcổcủahắn

hơnlànóivớiMarius:

—PatronMinettephảidínhlíuvàođấychắc.

CáitênnàylàmchoMariuschúý.Anhnói:

—PatronMinette,tôiquảcónghenóiđếncáitênnày.

Vàanhkểchoviênthanhtracâuchuyệngiữagãtócbùvàtênrâuxồm,

trongtuyết,đằngsaubứctườngxómPetitBanquier.

Viênthanhtralàubàutrongmồm.

—TêntócbùchắclàBrujon,còntênrâuxồmchắclàDemiLiardshay

DeuxMilliards.

Hắnlạicụpmắtxuốngvànghĩngợi.

— Còn lão Chose, ta đoán được rồi. Cái áo khoác của tôi bị sém rồi.

Chúng cứ đốt trong lò sưởi này nhiều lửa quá. Còn số nhà 50-52 là nhà

Gorbeaucũ.

RồihắnnhìnMarius.

—Chỉthấytênrâuxồmvàtêntócbùấythôià?

—CảPanchaudnữa.

—Khôngthấylởnvởnởđấymộtgãbảnhbaoquỷquáià?

—Không.

—Lạimộtthằngchatolớn,trôngnhưconvoiVườnBáchThảoấy?

—Không.

—Vàmộtthằngranhmãnh,nhưmộtcái“đuôiđỏ”cũ.

—Không.

—Còntênthứtưthìchảaitrôngthấyhắn,cảbọnphụtá,bọnnhânviên

vàthủhạcủahắn.Khôngthấynóthìcũngchẳnglạgì.

—Không.Tấtcảcáilũấylàlũnàovậy?

Viênthanhtratrảlời:

—Vảlạichưađếngiờchúngramặt.

Hắnlạiimlặng,rồilạinói:

—50-52.Tabiếtcáiổấy,khôngthểnấpởtrongnhàmàkhôngbịcáctài

tửđópháthiện.Vàthếlàchúngsẽhoãntrìnhdiễnvởhàikịch.Chúngkhiêm

tốnlắm,côngchúnglàmchochúngkhóchịu.Không,khôngthểđược.Ta

muốnnghechúnghátvàkhiếnchúngnhảymúakia.

Độctấuxong,hắnquaysangphíaMarius,nhìnthẳngvàomặtchàngvà

hỏi:

—Cósợkhông?

—Sợgì?

—Sợbọnchúng.

—Khôngsợchúngcũngnhưkhôngsợôngvậy.-Mariustrảlờisẵng,

chàngđãbắtđầuđểýviênthanhtrakhinóivớichàngvẫnkhônggọiông.

Viênthanhtranhìn Mariustrực thị hơn nữa và nói tiếp với một vẻ trang

trọngnhưphátbiểumộtchâmngôn.

—Câutrảlờicủaanhlàcủamộtngườidũngcảmvàmộtngườilương

thiện.Dũngcảmkhôngsợkẻác,lươngthiệnkhôngsợnhàcầmquyền.

Mariusngắtlờihắn.

—Đượcrồi.Nhưngôngđịnhlàmthếnào?

Viênthanhtrachỉtrảlời:

—Nhữngngườiởtrongnhàấyđềucóchìakhóacổngriêngđểđivềban

đêm.Anhphảicómộtcáichứ?

—Có.-Mariustrảlời.

Viênthanhtrabảo:

—Đưachotôi.

Mariusrútcáichìakhóatrongtúigilet,đưachothanhtravànóithêm:

—Nếuôngnghetôithìnênđếnđông.

ViênthanhtranhìnMariusnhưVoltairenhìnmộtvịhànlâmtỉnhnhỏkhi

ngườinàyđềnghịvớimìnhmộtvầnthơ.Hắnthọccùngmộtlúchaibàntay

hộphápvàohaicáitúikhổnglồcủacáiáokhoácvàrútrahaikhẩusúnglục

nhỏbằngthép,thứsúngmàngườitagọilà“quảđấm”.HắnđưachoMarius

vànóinhanh,gọn:

—Cầmlấycáinày.Vềnhà,nấpởtrongbuồngmình.Đểchohọtưởnglà

anhraphố.Súngđãnạpđạn,mỗikhẠviên.Anhphảiquansát.Cómộtcáilỗ

ởbứcvách,anhđãbảotôithế.Chúngsẽđến.Đểchochúngtiếnhànhcông

việcđượcchútít.Khithấyđúnglúcvàcầnphảichặntaychúng,anhbắnmột

phátsúng.Đừngbắnsớm.Việckhácmặctôi.Mộtphátsúngchỉthiên,lên

trần,hayvàođâucũngđược.Chúýkhôngbắnsớmquá.Hãyđợichúngkhởi

sự.Anhlàluậtsư,anhhiểu.

Mariuscầmhaikhẩusúng,bỏvàotúibênchiếcáongoàicủachàng.Viên

thanhtrabảo:

—Nócộmlênthếkia,ngườitatrôngthấy.Bỏvàotúitrongthìhơn.

Mariusgiấuhaikhẩusúngvàotúitrong.Viênthanhtranóitiếp:

—Bâygiờkhôngaiđượcbỏphímộtchútnào.Mấygiờrồi?

—Haigiờrưỡi.Hẹnbảygiờphảikhông?

—Sáugiờ-Mariusđáp.

Viênthanhtranóitiếp:

—Tôicóđủthìgiờ,nhưngchỉvừavặnđủthìgiờthôi.Nhữngđiềutôi

dặnđừngquêngì.Pằng!Mộtphátsúng.

—Ôngcứyêntrí,-Mariusđáp.

KhiMariusvặnquảđấmcửađểđira,viênthanhtranóitovớianh:

—À,nếutừnayđếnlúcđó,anhcầntớitôithìđếnđây,hoặcchongười

đếnbáo.HỏithanhtraJavert.

XV

JONDRETTESẮMSỬA

Mộtlúcsau,hồibagiờ,CourfeyractìnhcờđiquaphốMouffetardcùng

vớiBossuet.Tuyếtrơicàngnhiều,đầytrời.BossuetnóivớiCourfeyrac:

—Tuyếtrơitưởngnhưtrờicódịchbướmtrắng.

Thìnhlình,BossuetnhìnthấyMariusđangđingượcphốlêntrạmgácvới

mộtvẻđặcbiệt.Hắnkêu:

—Ơkìa!Marius.

—Mìnhcũngtrôngthấy-Courfeyracnói.-Đừnggọihắn.

—Tạisao?

—Hắnbận.

—Bậngì?

—Cậukhôngthấyvẻmặthắnà?

—Vẻmặtgì?

—Mặtmộtngườiđangđuổitheomộtngười.

—Đúngthế!-Bossuetbảo.

Courfeyraclạinóitiếp:

—Trôngmặtcậuấykiakìa.

—Nhưngcậuấyđitheoaithếchứ?

—Lạimộtả“mèomũhoa"nàođây.Cậuấyyêurồi.

—Nhưngmìnhchẳngthấy“mèomũhoa"nàotrongphốnàycả.Không

mộtbóngđànbà.

Courfeyracnhìnvàkêu:

—Cậuấyđuổitheomộtngườiđànông.

Quảvậy,mộtngườiđànôngđangđiphíatrước,đầuđộimũlưỡitrai,có

thểthấybộrâulốmđốm,mặcdầunhìnđằngsaulưng.HắnđicáchMarius

haimươibước.Hắnmặcmộtcáiáokhoácngoàirấtmới,nhưngquárộngvà

mộtcáiquầnráchtã,bebétnhữngbùn.Bossuetcườiphálên.

—Ngườiđànôngkialàai?

—Ngườiấyà?Mộtnhàthơ.Cácnhàthơthườngmặcquầncủanhững

anhbándathỏvàáocủacácvịNguyênLão.

—XemMariusđiđâu,xemngườikiađiđâu.

—Tađitheohọnhé.

—Bossuet,conphượnghoàngđấtMeaux.Bossuetơi!Cậulàmộtcon

vậtnguđộntuyệtvời.Ailạiđuổitheomộtngườiđànôngđangđuổitheo

mộtngườiđànông.

Họquaytrởlại.

MariusđãgặpJondretteởphốMouffetardvàđitheorìnhhắn.Jondrette

cứđilênphíatrướckhôngngờcómộtconmắtđangtheodõimình.Hắnrời

phố Mouffetard và Marius thấy hắn vào một cái lều ghê tởm nhất ở phố

Gracieuse. Hắn ở trong đó độ mười lăm phút rồi trở về phố Mouffetard,

dừnglạitrướcmộtcửahàngsắt,hồiấyvẫnmởởgócphốPierreLombard.

VàiphútsauMariusthấyhắntrởra,cầmmộtcáiđụclớntracángỗtrắng.

Hắnthucáiđụcdướichiếcáokhoác.NgangphốPetitGentillyhắnrẽtaytrái

vàđinhanhvềphốPetitBanquier.Trờisắptối.Tuyếtngừngrơimộtlúc,lại

rơinhiềuhơn,Mariusđứng lạiẩnmìnhởgócphốPetitBanquierlúcnào

cũngvắngtanhvàkhôngđitheoJondrettenữa.Cũngmaychochàngbởivì

khiJondretteđigầnđếnbứctườngthấpmàhồinãyMariusnghethấytêntóc

bùnóichuyệnvớitênrâuxồm,thìhắnquayngườilại,nhìnxemcóaitheo

dõikhông.KhôngthấyMarius,thếlàhắnnhảyquabứctườngvàbiếnmất.

Cáiquãngtrống,màbứctườngnàybaoquanhthôngvớisânsaunhàmột

ngườichủxengựađãvỡnợ,nhưngvẫncònmấychiếcxecọccạchởtrong

kho.MariusnghĩtốtnhấtlànênlợidụnglúcJondrettevắngnhàmàtrởvề.

Vảlạitrời đã vềchiều,màchiều nào mụBurgonrađirửa bát ngoàiphố

cũngkhóacửanhàlại,chonênvàosẩmtốithìbaogiờcửanhàcũngkhóa

kín.Mariusđãđưachìakhóachoviênthanhtracảnhsátnênchàngcầnphải

vềnhanh.

Trờitối,đêmhầuxuốnghẳn.Ởchântrờivàtrongkhônggianvôtậnchỉ

còn một điểm nhận ánhsáng mặt trời: Đólà mặt trăng. Mặt trănglên đỏ

ngòmđằngsaucáichópthấpnhàSalpêtrière.

Marius rảo bước về nhà số 50-52. Cửa hãy còn mở. Anh rón rén trèo

thanggácvàđilêndọctheotườnghànhlang.Haibênlànhữnggianbuồng

tồitànđểchothuê,màchưaaithuênênmụBurgonthườngđểngỏcửa.Qua

một gian nọ, Marius trông thấy bốn cái đầu người in hình, trông mờ mờ

trongcáibóngngàycònsótlọtquamộtcửasổnhỏ.Mariuskhôngnhìnvìsợ

họnhìnthấychàng.Chàngvềđượctớiphòngmìnhkhôngaihay,khôngmột

tiếngđộng.Vừakịp.ChỉmộtlátsauchàngnghethấymụBurgonrađivà

cửađóngsậplại.

XVI

MỘTBÀIHÁTTHEOĐIỆUANHTHỊNHHÀNH

KHOẢNG1832

Mariusngồixuốnggiường.Lúcbấygiờvàokhoảngnămgiờrưỡichiều.

Chỉcònnửatiếngđồnghồnữathìviệckiasẽđến.Chàngnghetiếngmạch

máuđậptrongngườinhưnghetiếngmạchmáuđậptrongngườinhưnghe

tiếngtíchtắccủamộtchiếcđồnghồtrongbóngtối.Chàngnghĩrằngtrong

bóng tối hiện giờ tội ác và công lý đi từ phía bên kia. Chàng không sợ,

nhưngchàngkhôngthểkhôngrùngmìnhnghĩđếnnhữngviệcsắpxảyra.

Nhưngườiđứngtrướcmộtchuyệnquáưđộtngột,cảngàyhômấyMarius

tưởngnhưmìnhđangmơ,muốnchắcchắnrằngđâykhôngphảilàmộtcơn

ácmộng,Mariusluônluônmótớihaichiếcsúngngắnlànhlạnhtrongtúiáo

veste.

Tuyếtkhôngrơinữa.Mặttrăngnhôkhỏimànsươngmù,càngngàycàng

tỏ,ánhtrănghồngánhtuyếttrênmặtđấtrọivàotrongphòngchàngnhưmột

thứánhsángmờmờnhưlúchoànghôn.TrongphòngJondrettecóánhsáng.

Cáilỗhổngtrênvách,sángđỏnhưmáu.Ánhsángấychắcchắnkhôngphải

làánhnến.Cảgianphòngbênấyyênlặng,khôngaicựaquậy,khôngainói

mộtlời,khôngmộthơithở.Yênlặnglạnhlẽovàhoàntoàn,khôngcócái

ánhsángấythìchẳngkhácgìmộtngôimộ.

Mariuskhekhẽcởigiầyđútvàogầmgiường.Vàiphútsau,Mariusnghe

tiếngcánhcổngxoaytrênbảnlề.Mộttiếngchânnặngnề,vộivãleolêncầu

thang; Jondrette đã về. Tức thì nhiều tiếng nói ồn ào nổi lên. Tất cả mọi

ngườiđềuởnhà.TuynhiênkhiJondretteđivắngthìhọyênlặngnhưđànsói

convắngbố.Jondrettenói:

—Taođây!

Haiđứacongáidàimồmra:

—Chàobố.

—Thếnào?-Mụvợhỏi.

—Gọnlắm,nhưngtaolạnhcứngcảchânđâynày.Tốtlắm,mẹmàyđã

mặcáoxốngchỉnhtề,đượclắm,phảilàmchohắnyêndạ.

—Nhưsẵnsàngđiphố.

—Mẹmàykhôngquêngìchứ?Làmđượcđúngnhưtaodặnchứ?

—Mìnhcứyênchí.

—Làvì…

Jondrette không nói hết. Marius nghe thấy hắn để một vật gì nặng lên

bàn,cólẽchiếcđụchắnvừamớimua.Hắnhỏi:

—Thếnào,đãănuốnggìchưa?

Mụvợtrảlời:

—Đã,tôikiếmđượcbacủkhoailớnvàmuối.Nhântiệncólửa,tôiđã

nấukhoai.

—Khálắm.Ngàymaitaosẽchochúngmàyđihiệu,ănvịtvànhiềuthứ

nữa,nhưnhữngônghoàng.Côngviệctrôichảycả.

Đếnđây,hắnhạthấpgiọngbảovợ:

—Bẫychuộtđãmở,mèođợisẵnrồi.

Hắnlạihạthấpgiọngnữa:

—Chocáinàyvàolò.

Mariusnghethấytiếnglàoxàocủathancủidocặphaythứgìbằngsắt

cờilên.Jondrettenóitiếp:

—Mẹmàyđãbôimỡchốtcửachưa,chokhỏicótiếngđộng?

—Xongcả.

—Mấygiờrồi?

—Sắpsáugiờ,chuôngSaintMédardvừađánhnửatiếng.

Jondrettenói:

—Khỉchửa,lũnhãiphảiđigácchứ.Lạiđây,nghetaodặn.

Cótiếngthìthầm.LạitiếngJondrettecấtlên:

—MụBurgonđãraphốchưa?

—Rồi,-mụvợtrảlời.

—Mẹmàycóchắclàkhôngcóaibêncạnhkhông?

—Cảngàyhắnkhôngvề.Vàgiờnàylàhắnđiăn,mìnhcũngbiếtđấy.

—Mẹmàychắckhông?

—Chắc.

—Cũngđược,-Jondrettenóitiếp.-Nhưngcứsangthửxemhắncónhà

khôngcũngkhôngsao.Connày,cầmcâynếnsangthử.

Marius từ trên mặt tủ nhảy cả bốn vó xuống và lặng lẽ chui vào gầm

giường.Vừachuixongthìthấymộtánhsánglelóiđằngsaukhecửa.Một

tiếngnóicấtlên.

—Bốơi!Đivắng.

Mariusnhậnratiếngđứacongáilớn.

—Màycóvàokhông?

—Không,nhưngmàchìakhóacắmởcửa,thếlàanhtađivắngrồicòn

gì.

Ngườibốhétlên:

—Cứvàođinào!

Cửamở,MariustrôngthấyđứacongáilớnJondrettebướcvào,taycầm

câynến.Nótrôngcũngnhưbuổisángnhưngcóvẻghêrợnhơndướiánh

nến.Nóđithẳngđếngiường.Mariusphảimộtchúthoảngsợkhótả.Những

cócáigươngtreotrêntườngbêncạnhgiường.Nóđitớicáigươngấy.Nó

kiễngchânlênsoigương,cónhữngtiếngsắtchạmnhauởphòngbên.Nólấy

lòngbàntayvuốttóc,mỉmcườivớigươngvàkhekhẽhátbằngcáigiọngrè

rè,ảmđạmcủanó:

«Duyêntìnhngắnngủimộttuầnthôi,

Giâyphúthạnhphùngkhéovộitrôi,

Sayđắmíchgìtrongchốclát?

Đãyêunênyêumãiyêuhoài!…

Yêumãiyêuhoài!…Yêumãiyêuhoài!…»

TuynhiênMariusvẫnrun,chàngchorằngthếnàonócũngnghethấyhơi

thởcủachàng.Nóđivềphíacửasổ,nhìnrangoàivànóitomộtmình,với

vẻnửakhôngnửadạixưanaycủanó:

—Pariskhimặcchemisetrắngthìsaotrôngxấuthế!

Nólạitrởvềchỗcáigươngvàlàmduyêntronggương,soithẳngrồilại

soinghiêng.

—Thếnào?Màylàmgìvậy?-Ngườibốhỏito.

— Con xem dưới gầm giường và gầm bàn, chẳng có ai. - Con gái

Jondrettevừatrảlờivừasửamáitóc.

Thằngbốrúlên:

—Đồngốc.Vềngayđây,maulên.Đừngmấtthìgiờ.

—Convềngay,vềngayđây.Trongcáilềunátnàychẳngcóthờigiờlàm

gìcả.

Nólạingâmnga:

«Chàngdứttìnhem,theosựnghiệp.

Lòngđauquyệnmãibướcchânai.»

Nónhìnvàogươngmộtlầnchót,rồiquayravàđóngcửalại.Mộtlátsau,

Mariusnghethấytiếngchânkhôngcủahaiđứacongáingoàihànhlangvà

tiếngJondrettehéttheo:

—Cẩnthậnđấy!Mộtđứaởbênrào,mộtđứaởgócphốPetitBanquier.

Phảiluônluônnhìncổngnhà.Thấycáigìlạthìchạybachânbốncẳngvề

đâyngay.Cóchìakhóađểvềđấy.

Đứacongáilớnlẩmbẩm:

—Đứnggácchânkhôngtrêntuyết!

—Ngàymaichúngmàysẽcógiầylụacánhcam,nhãiạ.

Haiđứaxuốngcầuthang,vàigiâysaucótiếngcánhcổngđậpdướinhà.

Vậylàhaiđứacongáiđãxuốngđườngrồi.

TrongngôinhàchỉcònMariusvàhaivợchồngJondrettevàcólẽcáibọn

ngườibímậtmàMariusthoángthấytrongbóngtối,đằngsaucánhcửagian

phòngtrống.

XVII

ĐỒNGNĂMFRANCSCỦAMARIUSTIÊUVÀO

VIỆCGÌ?

Mariusthấyđếnlúclạiphảileolên“đàiquansát".Vớicáilanhlẹncủa

tuổithanhniên,chỉmộtloáng,chàngđãlêncạnhcáilỗhổngởvách.

Mariuslạinhìn.PhòngcủaJondrettecómộtvẻlạlùng,Mariusbâygiờ

hiểuvìsaocócáithứánhsángđặcbiệtchàngđãthấy.Mộtcâynếncháy

trongmộtchânđènđồngrỉxanh,nhưngánhsángtrongphòngkhôngphảilà

ánhnếnấy.Ngọnlửamộtcáihỏalòtolớn,đầythanhồng,đểtronglòsưởi

chiếusáng cảgianphòng. Đấylàcáihỏalò màmụJondrette đãsắmsửa

buổisáng.Thanthìhồng,cáilòđỏrực,mộtngọnlửaxanhnhảymúatrong

lò, chiếu rõ hình cái đục nung đỏ trong thanh hồng. Đó là cái đục mà

Jondrette mua ở phốLombard. Ở cái xó gần cửa thấyxếp hai đống: Một

đốnghìnhnhưđốngsắtvàmộtđốngnhưđốngthừng,xếpsẵncóviệcgìđấy.

Đốivớimộtngườikhôngbiếttígìvềcâuchuyệnđangsửasoạn,haiđống

sắtvàdâythừngấycóvẻhoặcrấtbìnhthường,hoặcrấtghêgớm.Cáigian

phòng tồi tàn sáng rực ấy giống như một lò rèn hơn là một cửa âm phủ.

Nhưngtrongánhsángấy,Jondrettelạitrôngnhưmộtconquỷsứhơnlàmột

ngườithợrèn.

Lòthanbốnóngquá,câynếntrênbàncháyrấtnhanhvềphíalòlửavà

vẹthẳnđimộtcạnh.Trênlòsưởicómộtcáiđènxáchbằngđồng,ánhsáng

chekín,mộtcáiđènxứngđángvớinhàhiềntriếtDiogènetrởthànhtướng

cướpCartouche.Lòthanđểngaygiữalòsưởi,giữanhữngcànhcủigầntắt

hẳn,lòthanbốchơilênốngkhóinênkhôngtỏamùithanrangoài.

Ánhtrăngluồnquabốnmiếngkínhcửasổtrãibóngsángtrắngtronggian

phòngđỏrực.ÓcmơmàngthisĩtrongconngườiMarius,mơmàngngay

giữalúchành động, khiến chàng nghĩ tớimộthìnhtượng nên thơ: Một ý

niệmcaocảthầntiênnhưđanglẫnlộnvớinhữngảomộngtrầngianquái

đản. Một luồng gió thổi qua ô kính vỡ, góp phần đánh tan mùi than như

khôngcócáihỏalòấytrongbuồng.

CáiổcủaJondrettetrongngôinhànátGorbeaumàchúngtađãbiếtrõvị

trí, là địa điểm lý tưởng cho những hành động hung bạo, bí ẩn, che giấu

nhữngtộiácghêgớm.Cáibuồnghẻolánhnhấttrongcáinhàtrơtrọinhấtở

cáiphốvắngvẻnhấtParis.Ởchỗnàymàkhôngcócạmbẫythìtấtnhiên

ngườitaphảidựngracạmbẫy.Cảmộtgiannhàsâuthẳm,cảmộtdãybuồng

trốngngăncáchcáiổấyvớingoàiphố,buồngchỉcómộtcáicửasổlạimở

raphíabãihoangcótườngvàràoquâykín.

Jondrettengồitrênchiếcghếrách,châmthuốchút,vợhắnkhekhẽnói

chuyện với hắn. Nếu Mariusgiốngtính Courfeyrac, nghĩa là trongbấtcứ

hoàncảnhnàocũngcườiđược,chắcanhphảicườirộlênkhimắtanhthấy

mụJondrette.Mụđộimộtcáimũđen,cólôngchim,gầngiốngmũcủacác

viênquantruyềnlệnhtrongbuổilễđăngquangcủavuaCharlesX,mộtcái

khănquàngbằngtartanrộng,buôngtrênchiếcváylenđanvàđôigiầyđàn

ôngmàcongáimụđãchêbaibuổisáng.Chínhcáibộcánhấyđãlàmcho

Jondrettephảibuộtmiệng:“Tốtlắm!Mẹmàyđãmặcáoxốngchỉnhtề,được

lắmphảilàmchohắnyêndạ”.CònJondrettethìvẫnmặcchiếcáongoàimới

vàrộngthùngthìnhmàôngLeblancđãchohắn;yphụccủahắnvẫnlàmnổi

bậtsựtráingượcgiữacáiáongoàivàchiếcquầnmàCourfeyraccholàlý

tưởngcủanhàthơ.

BỗngnhiênJondrettenóitolên:

—À,màtaonghĩrarồi,trờinàychắchắnphảiđixeđến.Mẹmàythắp

cái đèn xách lên rồi mang xuống dưới nhà. Mẹ mày sẽ đứng trong cổng.

Nghetiếngxeđỗlàphảimởcổngngay,hắnlêngác,mẹmàysoiđènởcầu

thangvàhànhlangchohắn,khihắnvàophòngthìxuốngmautrảtiềnxevà

bảoxeđi.

Mụvợhỏi:

—Thếcòntiền?

Jondrettesụcsạotúiquầnvàđưanămfrancschovợ.Mụvợngạcnhiên

hỏi:

—Tiềnnàođây?

Jondretteđápgiọngrấtoai:

—Đồngbạcgãlánggiềngchobuổisáng.

Hắnnóithêm:

—Mẹmàycóbiếtkhông?Phảicóhaicáighếtựa.

—Đểlàmgì?

—Đểngồi.

MariusbỗngthấyrùngmìnhsauxươngsốngkhinghemụJondrettetrả

lờichồngrấtthảnnhiên:

—Khógì!Đểtôisanglấyghếcủaanhchànglánggiềng.

Rồinhanhnhưcắt,mụmởcửađirangoàihànhlang.Mariuskhôngcó

thờigiờxuốngtủđểđếnnấpdướigầmgiường.

Jondrettebảovợ:

—Cầmcâynến.

—Thôi,cầmvướngthêm,phảimangđếnhaicáighế.Sángtrăngmà.

MariusnghethấybàntaynặngnềcủamụJondrettesờtìmchìakhóacửa

buồngchàngtrongbóngtối.Cửamở.Mariuskinhngạcvàhốthoảngđứng

trântrântrêntủ.

MụJondrettevàophòng.Cáicửasổnhỏgầnmáinhàđểlọtmộttiaánh

trăngngăngianphòngthànhhaikhoảngtối.Mộtkhoảngtốitrùmbọccảbức

váchMariusđứngtựa.Mariuschìmngậptrongbóngtốiấy.MụJondrette

ngướcmắtnhìn,khôngthấyMarius;mụxáchhaichiếcghế,haicáighếduy

nhấtcủaMariusvàbướcra,đểcánhcửadậpmạnhvàolưng.

Mụtrởvàotrongổ:

—Đâyghếđây.

—Đènđây,xuốngngaydướicổngđi.

Mụvợđi.CònmộtmìnhJondrette,hắnđểhaichiếcghếhaibênbàn,lật

lạichiếcđụctronglòthan,đặtmộtcáibìnhphongcũtrướclòsưởiđểche

khuấtlòthan,rồihắnđirachỗđóngthừngvàcúixuốngnhưxemxétcáigì.

Bấy giờ Marius mới nhận ra đống thừng ấy làmột cái thang dây làmrất

khéo,cónhữngnấcgỗvàhaicáimócđểtreo.Cáithangấycùngmộtsốkhí

cụkhác,giốngnhưnhữngchiếcvồsắt,vứtlẫnlộntrongđốngsắtvụnđằng

sau cánh cửa, buổi sáng chưa thấy trong cái ổ này. Chắc buổi trưa, khi

Mariusđivắng,cóngườimangđến.

“Đâylàdụngcụcủangườilàmdaokéo".-Mariustựnhủ.

Nếuchàngthôngthạohơnthìcóthểnhậnratrongcáccáimàchànggọi

làdụngcụcủangườilàmdaoấynhữngdụngcụcóthểcạymộtốngkhóa,

haymộtcánhcửavànhữngcáikháccóthểchặthaylàchém,hailoạidụng

cụghêgớmmàbọnkẻcướpvẫngọilónglà“lủem"hay“cáicứa".

TrướcmặtMariusbâygiờlàcáilòsưởi,cáibànvàhaichiếcghế.Lòthan

bịchekhuất,tronggianphòngchỉcònánhsángcủacâynến.Cácđồvậtbé

nhỏnhấttrênbànhaylò sưởicũng ngả một bóng tối to sù. Một cái bình

đựngnướcsứtmẻchekhuấtcảnửabứcvách.Gianphòngcómộtvẻyên

lặngghêtởmvàđedọa.Ngườitanhưchờđợimộtcáigìkinhkhủng.

Cái điếu của Jondrette Ĵ, triệu chứng hắn đang suy nghĩ lung lắm.

Jondrettengồixuốngghế.Bóngnếnlàmchomặthắnxươngxẩuvàsắcsảo

thêm.Thỉnhthoảnghắncaumày,haybỗngnhiênxòebàntayphảiranhưtự

mìnhtrảlời mình điều gìtrongmộtcuộcđốithoại thầm lặng. Trongmột

phúttựvấnđápthầmlặngnhưvậy,hắnrútcáiôkéora,lấycondaolàmbếp

dàigiấutrongđóvàliếcthửtrênmóngtay.Xong,hắnlạiđểcondaovàoô

kéovàđóngôlại.

Mariuscũngrútkhẩusúngngắntrongtúibênphảivàlênđạn.Súnglên

đạnkêumộttiếngcáchnhỏ,gọnvàrõ.Jondrettegiậtmìnhnhổmdậykhỏi

ghế,hỏi:

—Aiđấy?

Mariusnínthở.Jondrettelắngnghemộtlátrồicườibảo:

—Mìnhngốcthật.Cáiváchnórạn.

Mariusvẫngiữkhẩusúngtrongtay.

XVIII

HAICHIẾCGHẾCỦAMARIUSĐẶTĐỐIDIỆN

NHAU

Bỗngnhiêntiếngchuôngxaxôivàbuồnbãlàmrungchuyểnkínhcửa.

ĐồnghồSaintMédardbáosáugiờ.Mỗitiếngchuôngđánh,Jondrettelạigật

đầumộtcái.Sautiếngthứsáu,hắnlấyngóntaygạttànbấcngọnnến,rồi

đứngdậyđilạitrongphòng,nghengóngphíangoàihànhlang,lạiđi,rồilại

nghengóngnữa.Hắnlẩmbẩm:“Quýhồlãođếnlàđược".Rồihắnlạivềghế

ngồi.Hắnvừangồixuốngthìcửamở.

MụJondrettemởcửanhưngvẫnđứngngoàihànhlang.Ánhsánglọtqua

lỗhổngchiếcđènxáchtaytừdướichiếulênmặtmụ,đểlộcáimiệngnhăn

nhởtrôngđếnkinhkhủng.Mụnói:

—Xinmờingàivào.

Jondrettevộivàngđứngdậynốilời:

—Xinmờingàiânnhâncủatôivào.

ÔngLeblancxuấthiện.Vẻmặtôngbìnhthảntrongsáng,trôngthậtđáng

kính.ÔngđặtxuốngbànbốnđồngLouisvànói:

—ÔngFabantouơi!Đâylàđểôngtrảtiềnnhàvàtiêunhữngthứcầnkíp

trongnhà.Cònsausẽliệu.

—Trờiphùhộngài,ngàiânnhânrấtphúchậucủatôi.

JondrettevừanóivớiôngLeblancvừadịchnhanhlạigầnvợ,bảo:

—Chocáixengựalui.

Mụvợlẩnđi,cònJondrettethìkhôngngớtchàohỏi,cảmơnôngLeblanc

vàđưaghếmờiôngngồi.Látsaumụvợtrởvề,rỉtaichồng:

—Xongrồi.

Tuyếtvẫnrơitừsáng,lớptuyếttrênmặtđườngdàyđếnnỗikhôngnghe

thấytiếngxengựađếnmàcũngkhôngnghethấytiếngxeđi.

ÔngLeblancđãngồixuốngghế.Jondrettengồiởghếđốidiệnvớiông

Leblanc.

Đểhìnhdungđượctấntròsắpdiễnra,độcgiảhãytưởngtượngmộtđêm

lạnhgiá,cảcáikhuSalpêtrièrevắnglặngtuyếtphủtrắnglợp,dướiánhtrăng

thanh,ghêrợnnhưnhữngtấmvảiliệm,nhữngngọnđèntreođỏlòmlácđác

dọccácđườngphốảmđạmvànhữngdãycâyduđensì;mộtquãngđường

dàixungquanhkhôngbóngngười,lúcnàylàcáiphútvắnglặng,ghêrợn,tối

tămnhấtcủagiannhànátGorbeau;giữacáivắnglặngâmuấylàgianphòng

rộngtiềutụycủaJondrettedướiánhnếnvậtvờ;vàtrongcáiổấy,haingười

ngồiởmộtcáibàn,ôngLeblancbìnhtĩnh,Jondrettetươicườinhưngkinh

khủng, mụ Jondrette, con sói cái, rình ở một góc và đằng sau bức vách,

Marius,vôhình,đứngyên,khôngbỏsótmộtlờinói,mộtcửchỉởphíabên

kia,mắtđămđăm,khẩusúngngắncầmtay.

Mariustuyvậykhôngmộtchútsợhãi,chàngchỉcómộtcảmgiácghê

tởm. Chàng nắm chặt báng súng, vững dạ. Chàng nghĩ: “Mình chặn tay

thằngkhốnnạnnàylúcnàocũngđược".Chàngcảmthấycảnhsátđangnấp

sẵnởđâuđây,chỉđợibáohiệutheogiaoướclàgiơtaynắmcổchúng.

ChàngcũnghyvọngcuộcchạmtránquyếtliệtnàygiữaJondrettevàông

Leblancsẽlàmbậttiasángsoitỏchochàngtấtcảnhữngđiềubíẩnchàng

muốnbiết.

XIX

CHÚÝĐẾNNHỮNGXÓTỐI

Vừangồixuống,ôngLeblancquaymặtnhìnvềphíamấychiếcgiường

bỏtrống,hỏi:

—Cháubébịthươngthếnào?

Jondrettetrảlời,miệngcườithiểunãovàtriân:

—Cháuđaulắm,thưangài.ChịcháuđãđưacháuđếnNhàThươngbăng

bó.Cáccháusắpvềđấyạ,ngàisẽthấychúngnó.

ÔngLeblancnhìnbộquầnáokỳquặccủamụJondrettehỏi:

—BàFabantouhìnhnhưđãkhálắmrồithìphải?

MụJondretteđangđứnggiữaôngLeblancvàcửaphòng;mụnhìnông,

dángđiệuđedọa,hầunhưởtưthếtiếncông,mụđứngđấynhưsẵnsàngđể

chặnlốicửara.Jondrettetrảlời:

—Nhàcháuchảcònhơisứcnào,thưangài,nhưngngàithấyđấy,biết

làmsaođược,thậtquảnhàcháudũngcảmtuyệt,khôngphảilàmộtngười

đànbànữamàlàmộtconbòcày.

MụJondrettenghelờikhencủachồng,lấylàmkhoáichí,mặtnhănnhở

nhưmộtconquáivậtđượcvuốtve:

—ÔngJondrette,baogiờôngcũngquátốtđốivớiem.

—Jondrette,thếmàtôitưởngôngFabantouchứ?-ôngLeblancnói.

Jondrettenhanhnhẩutrảlời:

—FabantoutứcJondrette.Biệthiệunghệsĩấymà.

Hắnnhúnvainhìnvợ-ôngLeblanckhôngthấycửchỉấy,-xonghắnlại

nóitiếpvớiôngLeblanc,giọngtrịnhtrọngvàmơntrớn:

—Dạthưangài,haivợchồngchúngtôilúcnàocũngvẫnthuậnhòanhư

vậy.Tấtcảchỉcòncóthế.Chúngtôiquáchừngkhốnkhổ,thưangài.Cótay

màkhôngcócôngăn,cólòngmàkhôngcóviệclàm.KhôngbiếtChínhPhủ

thuxếprasao,thưangài,tôichẳngphảiCáchMạng,cũngchẳngphảiquá

khích,tôichẳngmuốnlàmgìhạichoChínhPhủ,nhưngthúthậtnếutôilà

Thượng Thư thì nhất định sẽ không như thế này. Này, chẳng hạn tôi đã

muốnchocáccháunóhọclàmgiấybồi.Chắcngàisẽbảo:Hừ!Đếnphảihọc

nghềư?Vâng!Thưangài!Mộtcáinghề,mộtnghềthôngthườngđểkiếmăn

thôi.Thưaânnhân,thậtlàxuốngdốc,nếunghĩlạingàyxưa,thờivinhquang

ngàyxưa.Thậtlàhết,khôngcòngìcả.Chỉcònmộtvật,mộtvậtduynhất

màtôikhôngthểnàorờiđược,nhưngrồicũngvẫnphảirờirađểsống.Để

sống,vâng,phảisốngchứ!

Jondrettevẫnnói,lờithìlộnxộnnhưngvẻmặtvẫnlàcủangườisuynghĩ

tinhtường.TrongkhiấyMariusngẩngđầulênbỗngthấyởcuốibuồngmột

người lạ mà chàng chưa trông thấy, một người vừa vào, rất nhẹ nhàng,

khôngainghethấytiếngmởcửa.Ngườiấymặcmộtcáiáogiletđanmàu

tímđãcũ,rách,bẩn,mộtcáiquầndàilụngthụngbằngvảinhung,điđôigiày

vảiđếgỗ,khôngcóchemise,cổtrần,cánhtaytrầnđầyvếtchạmtrổ,mặtbôi

đen.Hắnkhoanhtayyênlặngngồixuốngchiếcgiườnggầnnhất,ởphíasau

mụJondrettenênngườitachỉtrôngthấyhắnlờmờ.

Nhưcómộtlinhtínhhướngdẫncặpmắt,ôngLeblanccũngquaylạinhìn

cùngmộtlúcvớiMarius.Ôngkhôngkiềmchếđượcsựngạcnhiên.Jondrette

nhácthấyvộinói:

—À!Tôihiểu,ngàinhìncáiáokhoáccủangài,phảirồi.Cáiáocủangài

tôimặcvừa,vừalắm.

Hắnvừacàikhuyaáovừanóicâuấy,giọngrấtniềmnở.

—Ngườinàođó?-ÔngLeblanchỏi.

—Ngườiấyạ?Mộtngườilánggiềng-Jondretteđáp.-Xinngàiđừngđể

ý.

Ngườilánggiềngdángdấpthậtkỳdị.Tuynhiên,ởvùngngoạiôSaint

Marceaucónhiềuxưởnghóachất,thợthuyềnởđấythìmặtmũicókhicũng

nhọnhemnhưthế.ÔngLeblancthìvẫnbìnhtĩnhvàtincậy,mộtlòngtincậy

trongtrắngvàdũngcảm.Ôngnóitiếp:

—Xinlỗi,ôngFabantou,ôngđangnóivềgìnhỉ?

Jondrettechốngkhuỷutaytrênbàn,mắtnhìnôngLeblanc,cặpmắtđăm

đămvàmơntrớnnhưmắtcontrăn.Hắntrảlời:

—Thưangàiânnhânkínhmến,tôiđangnóilàtôicómộtbứchọamuốn

bánđi.

Mộttiếngđộngnhẹởphíacửa.Mộtngườiđànôngthứhaivừavàovà

ngồixuốnggiường,phíasaumụJondrette.Cũngnhưngườitrước,taytrần

vàmặt bôimựcvới bồhóng.Tuy ngườinàylẻnvàotrongbuồng rấtnhẹ

nhàng,nhưngôngLeblanccũngvẫntrôngthấy.Jondrettevộinói:

—Ngàiđừngđểý,ngườinhàcảđấyạ.Tôiđangbảotôicònmộtbức

họa,mộtbứchọaquýgiá…đây,thưangài,mờingàixem.

Hắnđứngdậyđivềphíabứctườngbêndướicóđểchiếckhungđãnói

đến,lậtchiếckhunglạinhưngvẫnđểtựavàotường.Cóvẻlàmộtbứctranh

thật;cóánhnếnchiếuvàonhưngtrônglờmờ,Mariuskhôngnhìnthấyrõvì

Jondrettengồichekhuất,nhưngcũngthấynhữngnétnguệchngoạccùngvới

hìnhmộtnhânvậtchínhtômàusặcsỡnhưnhữngbứctranhbàyởchợphiên

haynhữngbứchọabìnhphong.ÔngLeblanchỏi:

—Cáigìthế?

—Mộtbứctranhsơndầukiệttác,thưangàiânnhâncủatôi,mộtbức

tranhquýgiá,tôiquýnónhưquýhaiđứacongáitôi,nógợibaokỷniệm!

Nhưngtôiđãthưavớingàivàtôikhôngthayđổiýkiến,rằngvìtúngthiếu

quánêncũngđànhphảirờinóra.

Vôtình,haybắtđầunghingại,ôngLeblancvỠxembứctranhvừanhìn

vềphíacuốibuồng.Bâygiờcónhữngbốnngười,bangườingồitrêngiường,

mộtđứngcạnhkhungcửa,cảbốnđềuimlặng,cánhtaytrần,mặtbôinhọ.

Mộttrongbangườingồitrêngiường,dựavàotường,mắtnhắmnhưngười

ngủ.Ngườinàyđãgià,bộtócbạctrêncáimặtbôinhọtrôngthậtghêsợ.Hai

ngườikiahìnhnhưcòntrẻ:Mộtrâuxồm,mộtđầubù,khôngngườinàođi

giàyda,khôngcógiàyvảithìđiđấtthôi.JondrettenhậnthấyôngLeblanc

mắtkhôngrờibọnhọ:

—Thưa,bạnquencả,ởgầnđâythôi-hắnnói-Họnạolòsưởinênnhem

nhuốcthế.Ngàiânnhâncủatôiơi,cứmặchọ.Xinngàimuachotôibứchọa

này.Ngàyhãyrủlòngthươngchúngtôinghèokhổnhưthếnào.Tôikhông

lấyđắtngàiđâu.Ngàiđánhgiábaonhiêu?

ÔngLeblancnhìnthẳngvàomắtJondrette,nhưsẵnsàngđốiphóvớimọi

việcbấtngờvàtrảlời:

—Mộtcáibiểnquánănđóthôi.Chỉđángbafrancs.

Jondrettevẫndịudàngđáp:

—Ngàicómangvíđikhông?Tôichỉlấymộtnghìnđồngvàngthôi.

ÔngLeblancđứngphắtdậy,tựalưngvàobứcvách,liếcnhìnbaoquátcả

gianbuồng.Bêntaytráiông,ởphíacửasổlàJondrette,bêntayphải,phía

cửabuồnglàmụJondrettevàbốnngườiđànôngkia.Bốnngườinàyvẫn

ngồiyên,khôngnhúcnhíchnhưkhôngnhìnthấyôngnữa,Jondrettelạitiếp

tụcthanthở,kêuvan,mắtlờđờ,giọngthảmhại:ÔngLeblanctưởngnhư

đangnghemộtngườinghèokhổquáhóađiên.Jondrettenói:

—Thưa ngàiânnhân quýmến,tôi khôngcòngì nữa,nếungàikhông

muagiúpchobứchọanày,thìtôichỉcóđâmđầuxuốngsôngmàchết.Tôi

cũngđãđịnh cho các cháubéhọclàm giấy bồi,giấybồiđẹp để gấp hộp

đựngquàtếtnhất.Nhưvậyphảicómộtcáibàncónẹpđàngcuối,chodụng

cụthủytinhkhỏirơi,mộtcáilòđặcbiệt,mộtcáilọcóbakhoangđểđựngba

thứkeođặc,loãngkhácnhauđểdángỗ,dángiấyhaydánvải,mộtcondao

đểxéngiấy,mộtcáikhuônđểgấpgiấy,mộtcáibúađểđóngnhữngmảnh

thép, một cái bút lông đểphết keo và còn nhữngthứ quái quỷ gì nữatôi

chẳngnhớ.Tấtcảnhữngcáiđóđểmộtngàychỉkiếmđượcbốnxu.Vàphải

làmviệcmườibốntiếng.Vàmỗihộpphảiquabàntaythợmườibalần.Lại

nhúnggiấynhưthếnào!Rồigiữchokhôngmộtvếtbẩn.Rồikeocầnphải

nóng.Quáiquỷnhưthếđấyôngbiếtcho.Đểđượcbốnxumỗingày.Ngài

tínhbốnxuthìsốnglàmsao?

Jondrettenói mà không nhìnôngLeblanc, còn ông thì đangchăm chú

nhìnJondrette,mắtJondrettelạinhìnraphíacửabuồng.Mariusthìhồihộp

hếtnhìnôngLeblanclạinhìnJondrette.ÔngLeblanccólẽnghĩ:Hắnngớ

ngẩnhaysao?Jondrettethìlảinhảihaibalần,kêuvanhếtgiọngnàythay

giọngkhác:

—Tôichỉcònđâmđầuxuốngsông.Hômnọtôiđãbướcxuốngbabậc

dướichâncầuAusterlitz.

Bỗngnhiênconmắtlờmờcủahắnsángchóilênmộttiasángghêrợn,cái

thằngngườibénhỏấyđứngthẳnglênkinhkhủng,tiếnmộtbướcvềphía

ôngLeblancvàthétlênnhưsấm:

—Cáichínhphảiđâulànhữngchuyệnấy!Đãnhậnrachưa?

XX

CUỘCMAIPHỤC

Cửabuồngvừađộtnhiênmở,bangườiđànôngmặcáoblousevảixanh

hiệnra,mỗingườimộtcáimặtnạbằnggiấyđen.Ngườithứnhấtgầy,tay

cầmmộtcáigậydàibịtsắt;ngườithứhai,mộttênkhổnglồ,cầmngangcán

mộtcáibúađồtểđểgiếtbò,đầubúachúcxuống;ngườithứba,vaiu,không

gầynhưngườithứnhất,khôngtonhưngườithứhai,taynắmmộtcáichìa

khóakếchxùđánhcắpởmộtcổngnhàphanào.

HìnhnhưJondrettechờđợiconngườiấy.Hắnvàngườicầmgậychuyện

vãnvớinhaurấtnhanh.Jondrettehỏi:

—Xongcảchưa?

Ngườigầytrảlời:

—Xongcả.

—Montparnasseđâu?

—Cậucôngtửđứnglạinóichuyệnvớiđứacongáimày.

—Đứanào?

—Đứalớn.

—Cócáixengựadướicổngkhông?

—Có.

—Cáixeconthắngchưa?

—Thắngrồi.

—Haiconngựakhỏechứ?

—Tuyệt!

—Xeđợiởchỗtaobảotrướcchứ?

—Phải.

Jondrettenói:

—Tốtlắm.

MặtôngLeblancxanhnhợt.Ôngnhìnnhậntấtcảsựvậtxungquanhông,

trongcáiổnày,vớiconmắtmộtngườibiếtrõmìnhđangsavàonơinào;

ôngnhìntấtcảnhữngđầungườixungquanhông,ôngtừtừquaynhìnkhắp

phíachậmchạp,chămchúvàngạcnhiên.Nhưngvẻmặtôngkhôngcóchút

gìlàsợhãi.Ôngdùngcáibànlàmchiếnlũyquyềnnghi.Cáiconngườivừa

đâylàmộtônggiàhiềntừ,bỗngnhiênbiếnthànhmộtthứlựcsĩ,ôngđặt

nắmtaycứngrắncủaôngtrênlưngghếmộtcáchghêgớmlạlùng.Ônggià

kiêncườngdũngcảmtrướccảnhnguyhiểmấythuộchạngngườianhdũng

vànhântừmộtcáchbìnhdị,tựnhiên.Bốngườimìnhyêukhôngthểlàkẻxa

lạđược.Mariusthấykiêuhãnhvềconngườilạđó.

BangườitaytrầnmàJondrettebảolà“thợnạolòsưởi”đãlấytrongđống

sắtvụnkẻthìmộtcáikéolớn,ngườithìmộtcáikìm,ngườithứbamộtcái

búavàrađứngchặnngangcửa,lầmlìkhôngnóimộtlời.Têngiàvẫnnằm

trêngiườngchỉmởmắtnhìn.MụJondrettengồicạnhhắn.Mariusnghĩrằng

chỉvàigiâynữalàđếnlúcphảicanthiệp,chànggiơcánhtayphảilêntrần

nhà,hướngvềphíahànhlang,sẵnsàngbắnphátsúnghiệu.

Jondrette nói chuyện với người cầm gậy xong, lại quay về phía ông

Leblanc,nhắclạicâuhỏilúcnãyvớitiếngcườikhừkhừ,nửavờivàkinh

khủngxưanaycủahắn:

—Ôngkhôngnhậnratôithậtà?

ÔngLeblancnhìnthẳngvàomặthắntrảlời:

—Không.

BâygiờJondrettetiếnđếnsátcạnhbàn,chồmngườitrêncâynến,khoanh

tay,đưacáiquaihàmxươngxẩu,dữtợncủahắntớigầngươngmặtbìnhtĩnh

củaôngLeblanc,hắncứchồmlênhếtsứcgầnôngLeblanc,nhưngôngvẫn

khônglùimộtbước.Nhưmộtconthúdữsắpcắn,hắnthétlên:

— Ta không phải là Fabantou, ta không phải là Jondrette, ta là

Thénardier!TalàchủquánởMontfermeil,ngherõchưa?Thénardier!Bây

giờđãnhậnratachưa?

TránôngLeblancthoángửngđỏ,ôngtrảlờibìnhtĩnhnhưthường,giọng

khônglêncaohơn,khôngrungđộng:

—Cũngkhông.

Mariuskhôngnghethấycâutrảlờinày.Nếuaitrôngrõđượcchàngtrong

bóngtốisẽthấyvẻmặtngơngác,đẫnđờ,hoảnghốtnhưngườibịsétđánh.

Khi nghe Jondrette nói: “Ta là Thénardier”, chân tay chàng run bần bật,

chàngngả mình vào bức vách, có cảm giác nhưmộtlưỡigươmlạnhvừa

xuyênquatráitimchàng,cánhtayphảiđangsắpsửabắnphátsúngbáohiệu,

từtừbuôngxuốngvàkhiJondrettenhắc lại “Nghe rõ chưa, Thénardier?”

nhữngngóntayrãrờicủaMariussuýtbuôngrơikhẩusúng.KhiJondrette

nóitoạcrahắnlàai,ôngLeblancvẫnthảnnhiên,nhưngMariusthìhoang

mang hết sức. Cái tên Thénardier, ông Leblanc có lẽ không biết, nhưng

Mariusbiếtlắm.

ChúngtanhớlạicáitênấycóýnghĩanhưthếnàođốivớiMarius.Cáitên

ấy,Mariusvẫnđểtrêntráitimchàng,cáitênấyđãghitrongdichúccủacha

chàng,chàngvẫn mang nó trong đáy lòng,trongkýức,tronglời di huấn

thiêngliêng:“MộtngườitênlàThénardierđãcứusốngta.Nếucongặpông

ấy,thìhãyhếtsứcgiúpđỡôngta”.Cáitênấychúngtacònnhớ,làmộtniềm

kínhyêu củalòngchàng, chàngvẫntôn sùngcáitênấycùngvớitêncha

chàng.Thếmà,cóthểnhưthếư,Thénardierlàngườinàyư?Ngườinàylà

ôngchủquánởMontfermeilmàchàngđãmấtbaocôngtìmkiếmbấylâuư?

Bâygiờchàngđãtìmthấyngườiấy,nhưngcáingườiđãcứusốngchachàng

lạilàmộttêncườngđạo!ConngườimàMariusnónglòngmuốnhysinhtất

cả để đền ơn, con người ấy là một con quỷ. Người đã cứu sống đại tá

Pontmercynaysắpphạmtộiác.TuyMariuschưabiếttộiácấysẽdiễnra

nhưthếnào,nhưngcóthểlàmộttộigiếtngười,màtrờiơi!Giếtai?Định

mệnhkhắcnghiệtvàmỉamaithay!Từđáymồ,chachàngralệnhchochàng

phảihếtsứcgiúpđỡThénardier.TừbốnnămnayMariuschỉcómộtước

vọnglàthaychađềnơnngườiấy,thếmàbâygiờ,khiMariussắpsửabáo

chocảnhsátbắtmộttêncườngđạođangphạmtộigiếtngười,thìsốmệnhlại

bảochàng:NgườiấytênlàThénardier.Đờisốngcủachachàngmàngườiấy

đãcứuđượcgiữalànmưađạntrênchiếntrườngWaterlooanhhùng,chàng

sẽđềnbùlạichongườiấy,trảlạichongườiấybằnglưỡidaomáychém!

Chàngvẫn nghĩkhinào tìmđượcThénardier chàngsẽquỳ xuốngômlấy

chânngườiấy,bâygiờchàngđãtìmthấyThénardier,nhưngtìmthấyđểtrao

ngườiấychobàntayđaophủ.Chachàngkêugọichàng:“CứuThénardier”.

Trả lời tiếng gọi quý mến và thiêng liêng ấy thì chàng định xéo chết

Thénardier. Chàng sắp cho cha chàng ở dưới mồ thấy cái cảnh người ân

nhânđãliềuthâncứusốngchachàngbịđưarahànhhìnhởquảngtrường

SaintJacques,dochínhbàntaycủađứaconmình,bàntayđánglẽphảicứu

giúpngườiấy.Mỉamaithay,từbaonhiêulâuchàngvẫnmangtronglòng

nhữngnguyệnvọngcuốicùngcủachachàng,nhữngnguyệnvọngmàchính

taychachàngđãghilại,đểbâygiờlàmtráingượchẳnnhữngnguyệnvọng

ấy.

Nhưngmặtkhácchẳnglẽ chứngkiếncáiâmmưunàymàkhôngngăn

chặnlại.Thếnào?Bỏchếtnạnnhân,thảlỏngtênsátnhânư?Cócầnphảitrả

ơnchomộtthằngkhốnnạnnhưvậykhông?TấtcảnhữngýkiếnmàMarius

vẫnômấptừbốnnămnay,sựviệcbấtngờnàyđãlàmđổnhàocả.Cảngười

chàngrungđộng.Bâygiờtấtcảđềudochàngquyếtđịnh.Chàngnắmtrong

taysốmệnhcủatấtcảnhữngngườiđangvậtlộndướimắtchàngtrongcái

phòngkia,thếmàtấtcảnhữngngườiấyđềukhôngbiếtgìhết.Nếuchàng

bắnphátsúng,ôngLeblancsẽthoát,Thénardiersẽbịhysinhvàbiếtđâu

Thénardiersẽthoát?Đẩyngườinàyhayđểmặcngườikiarơixuốngvực,cả

haiđườngđều đưa tới sự hối hận về sau. Làm thế nào? Chọn conđường

nào?Gạtbỏnhữngkỷniệmthiếtthanhất,bỏtấtcảnhữngđiềutựhứahẹn

sâunhất,bỏcáinhiệmvụthiêngliêngnhất,lờidichúckínhyêunhấtcủacha

chàng,haycứđểkẻsátnhânthựchiệntộiác?Chàngnhưnghethấymộtbên

thì nàng Ursule của chàng van xin cứu lấy cha nàng và một bên đại tá

PontmercygửigắmThénardier.Ngườichàngnhưđiênlên,đầugốichàng

rụngrời.Chàngcũngkhôngcóthờigiờcânnhắcnữa,sựviệcđangxảyra

vộivàng,cấpbáchnhưmộtcơngiólốc.Cơngióđóchàngtưởngđiềukhiển

được,thếmànólạicuốnchàngđi.Chàngbànghoàngcảngười,sắpngất.

TrongkhiấyThénardier-từnaychúngtagọiđúngtênhắn-Thénardier

điđilạilạitrướccáibànnhưngườisaysưa,mùquángtrongthắnglợi.Hắn

nắmcâynếnđặtmạnhtrênmặtlòsưởi,mạnhđếnnỗingọnlửasuýttắtvà

nướcnếnchảybắntunglêntường.XonghắnquayvềphíaôngLeblanc,vẻ

mặthungdữvàkhạcramộtcâu:

—Thuilửa,hunkhói,chặtmiếng,bămviênnướngchảthôi.

Rồihắnvừađivừathét:

—À!À!Tôivớđượcngàirồi,ngàitừthiệnơi!Ngàitriệuphúmặcáo

rách,ngàichuyênmônchotrẻbúpbê.Hừ!Thằnghềgià!Ôngkhôngnhậnra

tôià?ÔngkhôngphảilàngườiđếnMontfermeil,đếncáiquáncủata,cách

đâytámnăm,đêmlễGiángSinhnăm1823à!Ôngkhôngphảilàngườiđã

dỗđứaconFantine,conSơnCađià!Ôngkhôngmặccáiáokhoácngoài

màuvàngđấyà!Này,mẹmàyhìnhnhưlãoấy,lãogiàtừthiệnnàycócáitật

thíchmangchongườitanhữngbọcđầybíttấtlen.Ôngcócửahànglàmáo

mũ len phải không? Ông cho người nghèo cả cái cửa hàng của ông phải

không?Ônggiàphúcđức.Tròhềthật!Hừ!Ôngkhôngnhậnratôià!Nhưng

tôi,tôinhậnraông,tôinhậnraôngngaykhiôngmớithòcáimõmôngvào

đây.A!Ôngtưởngcóthểthahồxôngvàonhàngườita,tựnhiên,vìlàmột

cáiquánăn,lừabịpngườitavớibộquầnáonát,vớivẻnghèokhổnhưkẻăn

xin,đểrồilạilênmặthảotâmcướpcáicầncâucơmcủangườita,rồilại

hùnghổdọanạtngườitagiữarừng;thếrồikhingườitasasútthìmangthí

chongườitamộtcáiáolùngthùng,haicáichănNhàThươngtã,ôngtưởng

làmthếmàtrôiđượcđấyhẳn,hử,lãogìkhốnnạn,thằngmẹmìn?

Hắnngừnglại,nhưlẩmbẩmnóigìmộtmình.Cảcáicơngiậndữcủahắn

bâygiờnhưdòngsôngRhôneđổvàomộtcáihangngầm.Rồihắnđậpmạnh

tayxuốngbànthét,nhưmuốnnóitolênđiềuvừatựnhủ:

—Cáibộmặthiềnlành.

HắnlạichĩavàoôngLeblanc:

—Chà!Ngàyấyôngchơixỏtôi!Vìôngmàchúngtôiphảichịutấtcả

nhữngđaukhổnày.Ôngnémmộtnghìnnămtrămfrancsđểcướplấyconbé

củatôi,conbéhẳnlàconnhàgiàucó,cóconbéđãtừngxoayđượcbao

nhiêutiền,cóconbétasẽcòncóănsuốtđời!Giáconbécònthìnóđãđền

bùlạichotatấtcảvốnliếngtađãmấtởcáiquánkhốnnạnấy,cáiquántađã

ănhếtcảquấncảáo.À!Tamuốnmỗicốcrượutrongcáiquáncủatalàmột

chénthuốcđộcđốivớinhữngđứađãnhậunhẹt.Nhưngthôi!Này,chắcông

chotôilàthằngngốcđãđểchoôngphỗngconSơnCađi.Trongrừnghôm

ấyôngcậycócáigậy.Hôm đó,ônglàkẻmạnh.Đếnlượttatrả thùđây.

Hôm nay, con bài chủ ở trong tay ta. Ông đi đứt rồi, ông già của tôi ơi!

Khoáiquá,ừ,khoáiquá.Ngàiđãrơivàotròngrồi,ngàiạ.Tôiđãthưavới

ngàitôilànghệsĩ,tôilàFabantou,tôiđãsắmkịchvớicôMars,côMuche,

tôinợtiềnchủnhà,ngàymai,ngày4thánghaiphảitrảtiềnnhà.Ngàikhông

biếtngàytrảtiềnnhàlàmồng8thánggiêngchứkhôngphảimồng4tháng

haiư!Ônggiàngớngẩnơi!VàbốnđồngPhilippequèn!Đồkhốnkiếp!Sao

nókhôngrángchođủmộttrămfrancsnhỉ?Nómêkhướtnhữnglờikêuvan

phỉnhnịnhvớvẩncủata.Cáiđólàmtathíchthú.Tabảothầm:Thằnggià

ngốcnày,taotómđượcmàyrồi,sángnaytaoliếmgótmàythìtốinaytaosẽ

ănganmày.

Thénardierngừnglại,hắnthởhếthơi,lồngngựclépcủahắnphậpphồng

như một cái bễ lò rèn. Hai mắt hắn đầy cái vẻ thỏa mãn xấu xa của con

ngườihènhạ,yếuđuối,độcáckhiđãđánhngãđượcngườimàhắnvẫnsợ,

chửiđượcngườimàhắnvẫnphảixunịnhxưanay.Cáithỏamãncủamột

thằnglùnkhidậnđượcchânlênđầumộtngườikhổnglồ,cáithỏamãncủa

mộtconchórừngkhixéđượcthịtmộtconbòtótốmđau,đãkiệtsứcchống

cự,nhưngvẫncònđủsứcsốngđểcảmthấyđauđớn.

ÔngLeblanckhôngngắthắn.Nhưngkhihắndứtlờithìôngnói:

—Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì.Ônglầmthôi.Tôilàngườirấtnghèo,

khôngphảitriệuphúmộttínào.Tôikhôngquenông.Ôngnhậntôirangười

khácđấy.

—Àthếà!Thénardiergầmlên.Khéonhỉ!Ôngvẫnthíchcáitròđùaấy?

Ôngsalầyrồi,ônggiàạ.Ôngkhôngnhớgìà?Ôngkhôngnhậnthấytôilàai

à?

ÔngLeblanclễphéptrảlời,nhưngtronggiọngnóiấyvàohoàncảnhnày

cócáigìlạlùng,dũngmãnh:

—Xinlỗiông,tôinhậnthấyônglàmộttênăncướp.

Aichảbiết,bọnngườixấuxa,độcácnhấtcũngcócáitựáicủamình.

Nghethấytiếng“tênăncướp”,mụThénardierởtrêngiườngnhảyxổxuống,

thằngThénardiernắmchặtlấychiếcghếnhưsắpbẻgãynótrongtay.Hắn

thétbảovợ:

—Mẹmàyđứngyên!

RồiquayvềphíaôngLeblanchắnnói:

—Phảirồi,ăncướp,tôibiết,cácngàinhàgiàuvẫngọichúngtôilàăn

cướpcả.Phảirồi,tôiphásản,tôivỡnợ,tôitrốntránh,tôikhôngcómiếng

bánh,tôikhôngcóđồngxu,tôilàkẻcướp!Bangàynaynhịnđói,tôilàkẻ

cướp.Còncácngài,cácngàihơchân,cácngàiđigiầyấm,mặcáokhoáclót

bông,nhưnhữngôngĐạiGiámMục,ởnhàlầu,cóngườigáccổng,cácngài

xơinấmbao,thánggiêngcácngàixơimăngtươibốnmươifrancsmộtnắm,

cácngàixơiđậuHàLan,cácngàinhồi,cácngàinhétvàkhimuốnbiếttrời

cólạnhkhông,cácngàiđọcbáoxemnhiệtbiểucủakỹsưChevalierchỉbao

nhiêu độ. Còn chúng tôi, chúng tôi không phải đi ra bờ sông xem ở Cột

ĐồngHồtrờilạnhmấyđộ.Chúngtôilànhiệtbiểusống.Chúngtôithấymáu

đọngtrongmạch,băngtrànlêntimvàchúngtôibảo:khôngcóChúaTrời!

Rồicácngàiđếnnhữngcáihangổcủachúngtôi,đúnglànhữngcáihangổ

vàchửichúngtôilàkẻcướp.Nhưngchúngtôisẽănthịtcácngài.Chúngtao

sẽnuốtsốnglũchúngmàycácconạ.Ngàitriệuphúạ,ngàiphảibiếttôixưa

kiacũnglàmộtngườicócơsở,cómônbài,làcửtri,làmộtngườitưsản.

Cònngài,aibiếtngàilàchacăngchúkiếtnào,hửngài?

ĐếnđâyThénardiertiếnmộtbướcvềphíanhữngngườiđứnggầncửavà

gầmlên:

—Thếmànódámđếnđâycoimìnhnhưmộtthằngthợgiầy.

RồihắnlạibừngbừnggiậndữthétvàomặtôngLeblanc:

—Vảlại,ngàitừthiệnạ,ngàiphảibiếttôikhôngphảilàmộtconngười

ámmuội,tôikhôngphảilàmộtchacăngchúkiết,khôngcótên,khôngcó

tuổi,đidỗtrẻconnhàngườita.TôilàmộtcựuquânnhânnướcPhápđánglẽ

phảiđượcthưởnghuânchương.TôiđãdựtrậnWaterloo.Tôiđãcứusống,ở

trậntiềnmộtôngtướnggọilàBáTướcgìtôikhôngrõ.Ôngtacónóitên,

nhưng nói chẳng ra hơi nên tôi không nghe rõ. Tôi chỉ nghe mang máng

tiếngmerci.

[228]

Tôichẳngcầnôngấycảmơn,giátôibiếttênôngấycòn

hơn.Đượcthế,ngàynaytôicóthểđitìmđượcôngấy.Cáibứctranhnày,

họasĩDavidvẽởBruqueselles,

[229]

ôngcóbiếttrongtranhvẽaikhông?Tôi

đấy.HọasĩDavidmuốnghilạichohậuthếcáichiếncôngbấthủấy.Tôi

cõngvịtướngvàmangquabaolànmưađạn.Chuyệnnhưthếđấy.Nhưng

ôngtướngđócũngchẳnggiúptôicáigì.Hắncũngchẳnghơngìnhữngkẻ

khác!Thếmàtôiđãliềumìnhcứuhắn,giấychứngnhậnđây,đầytrongtúi

đây!TôilàmộtchiếnbinhởWaterloo,mẹkiếp!Tôiđãnóihếtvớiôngrồi.

Kếtluận,bâygiờtôicầncótiền,nhiềutiền,rấtnhiềutiền,khôngcóthìtôisẽ

thịtông,nghechưa.

Mariusđãtrấntĩnhđượctinhthần,chànglắngnghe.Khôngcònchútnghi

ngờnàonữa.ChínhlàgãThénardiertrongdichúc.Mariusrùngmìnhtrước

lờioán tráchchachàngvôơn, màcảchàng cũngsẽphải vôơnnhư vậy.

Chàng lại càng thêm do dự. Trong lời nói, trong giọng nói, trong cử chỉ,

trongcặpmắtnảylửatừngchữ,trongtấtcảcơnthịnhnộkhoáclácvànhơ

nhuốc,kiêucăngvàtitiện,giậndữvàngớngẩn,đầynhữngchitiếtthựcvà

nhữngtìnhcảmgiả,trongcáivẻtrângtráocủaconngườiđộcácđangsay

sưavớibạohành,trongcáilõalồthôbỉcủamộttâmhồnxấuxa,trongcái

mớhỗnhợpđaukhổcủacămhờn,trongtấtcảnhữngcáiấy,cómộtcáigì

ghêtởmnhưtộiácvàxótxanhưsựthực.

Cái bức họa kiệt tác, “bức tranh sơn dầu của David” mà hắn nài ông

Leblancmua,độcgiảcũngđoánra,chỉlàcáibiểnquánrượuchínhtayhắn

đã vẽ, vật duy nhất hắn còn giữ được sau cuộc vỡ nợ ở Montfermeil.

Thénardierkhôngđứngchắnmắt Mariusnữa,bâygiờchàngcóthểngắm

bứctranhấy,chàngnhậnratrongbứctranhbôibácmộtcảnhchiếntrường

đầykhóilửađàngxavàđằngtrướchìnhảnhhaingườicõngnhau:Haingười

ấylàThénardiervàPontmercy.Viênđộicứuviênđạitá.Mariusngâyngất

trướcbứctranhấy,bứctranhhìnhnhưlàmchachàngsốnglại;khôngphảilà

cáibiểnquánrượuMontfermeilnữamàlàcảmộtcuộcphụcsinh,mộtnấm

mồđươngmởravàmộtbóngmađanghiệnlên.Mariusnghethấymạchmáu

đập như rung chuông ở thái dương; chàng tưởng nghe thấy tiếng đại bác

Waterlootrongtai;hìnhảnhchachàngmìnhđẫmmáulờmờtrênbứctranh

làmchochàngkinhsợ;hìnhnhưcáihìnhngườilờmờấynhìnchàngchòng

chọc.

KhiThénardierđãhếthổnhểnrồi,haimắtđỏngầucủahắnxóivàoông

Leblanc,hắnnóikhẽvàgọn:

—Màycònmuốnnóigìtrướckhichúngtaothịtmày?

ÔngLeblanckhôngtrảlời.Giữaphútyênlặngấy,mộtgiọngkhànkhànở

ngoàihànhlangnémralờinóikinhkhủngnày:

—Cócầnbổcủithìcótađây!

Thằngchacầmbúađồtểphatrò.Cũnglúcấymộtkhuônmặtgânguốc,

xámxịthiệnratrongkhungcửa,cườinhưbộnanhghêgớm.

Thénardiergiậndữquát:

—Màybỏmặtnạrađểlàmgì?

—Đểcườichơi-têncầmbúatrảlời.

Từ nãy ông Leblanc theo dõi và rình từng cử chỉ của Thénardier, còn

Thénardierthìmùquángsaysưavìgiậndữ,điđilạilạitrongcáisàohuyệt

củahắn.Hắntinchắcvìcửangõgiữcẩnthậnrồi,vìhắncóvũkhíđểđối

phó với một người tay không. Vì chúng là chín chọi một - đấy là mụ

Thénardiercũngchỉtínhlàmộtngườithôi.Thénardierkhôngcònphảiđề

phòng gì nữa; khi quát mắng thằng cha cầm búa, hắn quay lưng lại ông

Leblanc.

ÔngLeblanccướplấycơhộiấy,lấychânđághế,tayxôbànvànhanh

nhưchớp,nhảyrasátcửasổtrướckhiThénardierkịpngoảnhlại.Mởcửasổ,

trèolên,nhảyrachỉcầnmộtgiây,nửangườiôngđãlaorangoàirồi,nhưng

sáubàntayrắnchắcnắmlấyôngvàlôingượcôngvàotrongphòng.Đólà

bathằng“nạolòsưởi”đãnhảychồmlênông.CònmụThénardierthìnắm

tócông.

Nghetiếngrầmrập,bọncônđồởngoàihànhlangchạyvào.Lãogiàsay

rượunằmtrêngiườngcũngbướcxuốngtaycầmmộtcáibúaphulụclộvà

chệchchoạngđitới.MộtthằngthợnạolòsưởigiơcaotrênđầuôngLeblanc

mộtthứvồmàhaiđầulàhaiquảchìtravàomộtthanhsắt;mặthắnbôinhọ

nhưng nhờ ánh nến chiếu thẳng vào, Marius cũng nhận ra được hắn là

PanchaudtứcPrintaniertứcBigrenaille.

Marius không thể đứng yên trước cảnh tượng ấy. Chàng nói thì thầm:

“Xinchathatộichocon".Ngóntaychànglầncáicòsúng.Lúcđạnsắpnổ

thìcũnglàlúcThénardierhétto:

—Khôngđượchạihắn!

Trướccáicửchỉtuyệtvọngđểthoátthâncủanạnnhân,Thénardierkhông

tứcgiận,hắnlạibìnhtĩnh.Tronghắncóhaiconngười:Conngườihungtợn

vàconngườikhônngoan.Vừarồi,trướcthắnglợinắmchắctrongtay,trước

con mồi bị đánh ngã không cựa quậy được nữa, con người hung tợn lớn

tiếng, nhưng khi nạn nhân vũng vẫy muốn kháng cự, thì con người khôn

ngoanmềmdẻolạixuấthiện.

—Khôngđượchạihắn!-Thénardierlặplại.

Hắnkhôngngờcáithắnglợiđầutiênthuđượclàchặnviênđạnsắpnổvà

làmchoMariustêliệt.Mariuskhôngthấyviệccanthiệplàcấpbáchnữavà

chorằngcóthểchờthêmítnữa.Biếtđâulạichẳngcóđiềugìmaymắnxảy

rasẽgiảiquyếtchochàngnỗiphânvânghêgớmlàhoặcđểchanàngUrsule

bịhại,hoặchạingườiđãcứusốngchachàng.

Một cuộc xung đột vũ bão nổ ra. Trước hết ông Leblanc cho lão già

chệnhchoạngmộtquảđấmgiữangực,lãongãbắnragiữabuồng;rồihai

cánh tay ông gạtngã hai thằng khác, mỗiđầu gối dận lênmột thằng, hai

thằng khốn nạn nàyrên rỉ dưới sức đè nặng như một thớtđá; nhưng bốn

thằngkhácđãnắmgáy,nắmhaicánhtayônggiàghêgớmvàgiữôngngồi

quỵtrênngườihaithằng“nạolòsưởi”.Ôngđèchẹthaithằngdưới,cònbốn

thằngtrênđèlênôngđếnngẹtthở,vừađược,vừathua,ôngLeblanccốvận

dụnghếtsứclựcđểhấtbọntrênra.Cảngườiôngbịbọncướpchồngchất

lên,chelấphẳnđinhưmộtconlợnrừngbịmộtđànchósănồnàodồnđống

trênmìnhnó.Cuốicùngbọnkẻcướpvậtôngngãxuốngcáigiườnggầncửa

sổ nhất và giữ yên ông ở đấy. Mụ Thénardier vẫn không buông tóc ông.

ThằngThénardierbảovợ:

—Mẹmàyđừngxenvào,khônglạiráchkhănquàng.

Mụlàubàubuôngtayra,theolờichồngnhưconsóicáinghetheoconsói

đực.ThằngThénardiernóitiếp:

—Cònchúngmày,lụcsoátnóđi!

ÔngLeblanckhôngkhángcựnữa.Bọnchúnglụckhámngườiông.Trong

người ông chỉ có một cái túi da đựng sáu francs và một cái khăn tay.

Thénardierthuchiếckhăntayvàotúi,hỏi:

—Sao!Khôngcóvítiềnà?

—Đồnghồcũngkhôngcó!Mộttên“nạolòsưởi”trảlời.

Mộttênđeomặtnạ,cầmcáichìakhóakếchxùnóigiọngbụngọcạch:

—Dẫusao,thằngchagiànàycũngghêthật!

Thénardierragóccửa,lấymộtnắmdâythừngvứtchobọnchúngbảo:

—Tróinóvàochângiường.

LúcđóhắnmớiđểýđếnthằngchabịôngLeblancchomộtđấmngãlăn

ragiữabuồng,nằmimkhôngcựa.Hắnhỏi:

—ThằngchaBoulatruellechếtrồisao?

Bigrenailletrảlời:

—Không,lãoấysayđấy.

—Quétnóvàotrongxó!Thénardierralệnh.

Haithằng“nạolòsưởi”lấychânđẩylãosayrượuđếnbênđốngsắtvụn.

Thénardierbảonhỏtêncầmgậy:

—Babet!Saomàydẫnnhiềuôngtướngđếnthế!Khôngcầnthiết.

Thằngcầmgậytrảlời:

—Màytính,chúngnóđứanàocũngmuốnchấmmútmộttí.Mấtmùa

mà!Chẳngcómẻnàosất.

CáigiườngchúngvậtôngLeblancxuốnglàmộtthứgiườngNhàThương,

cóbốnchângỗxùxì.ÔngLeblanccứđểmặcchúng.Bọnkẻcướptróichặt

ôngvàochâncáigiườngxacửasổnhấtvàgầnlòsưởinhất.Chúngtróiđứng

ông,chânchạmđất.

Khichúngbuộcxongnúttróicuốicùng,Thénardiermangmộtchiếcghế

đếnngồingaytrướcmặtông.NgườitakhôngnhậnramặtThénardiernữa.

Mớicómấyphútmặt hắntừgiậndữđiêncuồngđãtrởlạihiềnlànhmột

cáchxảoquyệt.Nhìnnụcườilễphépcủahắnlúcbấygiờ,Mariuskhôngthể

tưởngcũnglàcáimõmthúdữsùibọtméplúcnãy.Chàngngạcnhiêntrước

sựthayhìnhđổidạngkỳảovàghêsợấy,chàngcócảmgiácnhưthấymột

conhổbiếnthànhmộtanhthầycò.Thénardiernói:

—Thưaông…

RồihắnrahiệubảonhữngthằngkẻcướpcònnắmchặtôngLeblanc:

—Raxađằngkiamộtchút,đểtôinóichuyệnvớiôngấy.

Cảbọnlùiraphíacửa.Thénardiernóitiếp:

—Ôngơi!Ôngđịnhnhảyquacửasổlàsailầmđấy.Cóthểquèchân.

Bâygiờnếuôngbằnglòngthìchúngtanóichuyệnôntồnvớinhau.Tôicó

mộtđiềunhậnxétđặcbiệtvàmuốnnóivớiông,làôngchưakêulênmột

tiếngnào.

Thénardiernhậnxétđúng,điềuấycóthực,dùMariustrongkhibốirối

khôngđểýđến.ÔngLeblancchỉmớinóicómấycâu,mànóikhẽvàngay

lúcđánhnhaudữdộivớisáutênkẻcướpởgầncửasổ,ôngcũngkhôngkêu

lênmộttiếngnào,ôngvẫnimlặng.Thénardiernóitiếp:

—Ừ!Giáôngcókêu:Kẻcướp!Kẻcướp!Thìcũngkhôngcógìlàquá.

Cũngcóthểkêu:Quângiếtngười!Quângiếtngười!Vàtôicũngkhôngcho

thếlàđángghét.Chạmtránvớinhữngngườimìnhkhôngtincậynhưthế

nàythìcólàmầmlênmộtchútcũnglàtấtnhiên.Ôngcókêulathìtôicũng

khônglàmrầyông,cũngkhôngcầnbịtmồmông.Vìsaothế?Tôinóicho

ôngbiếtnhé!Nghĩalàcáibuồngnàychẳngkhácgìngườiđiếc.Cáibuồng

nàychỉđượccócáiđóthôivàđượccáiđóthựcsự.Chẳngkhácgìmộtcái

hầm.Mộtquảbomnổởđây,độicảnhbinhgầnnhấtcũngchỉtưởnglàtiếng

ngáycủamộtgãsayrượu.Đạibáccũngchỉkêubùm!Sấmnổcũngchỉkêu

bụp.Thậtlàthuậnlợi.Dùsaoôngcũngđãkhôngkêu,điềuđórấttốt,tôi

khenôngvàtôisuyluậnthếnàyxinthưalại:Ôngbạnthânmếnơi!Nếuông

kêuthìaiđến?Cảnhsátthôi!Cảnhsátđến,rồisauđóthìai?Tòaán.Thếmà

ôngkhôngkêucứu.Nghĩalàôngcũngchẳngưagìtòaánvàcảnhsátđến,

cũngnhưchúngtôithôi.Từlâutôiđãđoánrằngôngcũngmuốngiấumột

cáigì.Chúngtôicũngvậy.Nhưthếchúngtacàngdễthỏathuậnvớinhau.

MắtThénardiernhưdánvàomặtôngLeblanc,hìnhnhưvừanóihắnvừa

xoáytiamắtcủahắnvàotậnđáytâmhồnngườitùnhâncủahắn.Vảchăng

cáingônngữcủahắntuycóphầnláoxượcvàlắtléonhưngcũngvẫndèdặt

thậntrọng,trongconngườithằngăncướplúcnẫybâygiờlạicònnétcủa

“mộtkẻđãhọcđểlàmcốđạo”.

Cáiimlặngcủangườibịbắt,việcôngtakhôngchịukêulênmộttiếngdù

làmộttiếngkêucủabảnnăngtựvệkhisinhmệnhbịđedọa,điềuđólàm

choMariusthắcmắcvàngạcnhiênmộtcáchkhóchịu.Sựnhậnxétrấtđúng

củaThénardiercànglàmthêmdàythêmđặctrướcmắtMariuscáimànbí

mậtbaophủconngườinghiêmnghịvàlạkỳmàCourfeyracđãmệnhdanh

làôngLeblanc.Trongtìnhthếhếtsứckhókhănnguyhiểm,bịtróichằng

chịtgiữamộtbầyđaophủ,nhưnửangườiđãbịchônxuốngmộtcáihố,ngày

cànglúndướichân,trướcvẻgiậndữhaydịudàngcủaThénardier,ônggià

ấyvẫnlạnhlùngnhưkhông.TronggiờphútnhưthếnàyMariuskhôngthể

khôngkhâmphụccáivẻmặtrầurầucaocảấy.Thậtlàmộttâmhồnchưahề

đểchosợhãibénmảng,mộttâmhồnchưahềbiếthoangmanglàgì.Ông

thuộc hạng người trong những hoàn cảnh tuyệt vọng nhất vẫn bình tĩnh,

khônghềmảymayngạcnhiên.Khủnghoảngcaođếnđâu,nguyhiểmkhó

tránhđếnmấy,ôngcũngkhônghềbiếtcáigiâyphúthấphốicủangườichết

đuốimởmắtkinhhoàngtrongđáynước.

Thénardiercôngnhiênđứngdậy,đitớilòsưởi,nhấccáibìnhphongđem

dựavàocạnhgiườngsátđấy,đểlộracáithấyrõràngtronglòthancáiđục

nung trăng lốm đốm những sao đỏ. Rồi hắn trở lại ngồi bên cạnh ông

Leblanc.

—Tôinóitiếpnhé.Chúngtacóthểthỏathuậnvớinhau.Lúcnãytôinổi

nónglàkhôngđúng,thậtlàmấttrí,cũngthậtlàquátrớnmộtcáchvôlývà

ănnóixôbồ.Chẳnghạnthấyônglàtriệuphú,tôiđòitiền,nhiềutiền,rất

nhiều tiền. Thật là không biết điều. Trời ơi! Ông giàu có thật đấy nhưng

cũngcónhữnggánhnặng,aichảcógánhnặng.Tôikhôngmuốnôngphá

sản,tôikhôngphảilàthằngănthịtngười.Tôikhôngphảihạngngườivìỷ

thếmạnhmàtrờnênlốbịch,buồncười.Này,ôngnày,ôngcũngbiếtđiều,

sẵnsàngchịuhysinhvềphíamình.Tôichỉcầnhaitrămnghìnfrancsthôi.

ÔngLeblanckhônghémộtlời,Thénardiernóitiếp:

—Ôngxem,tôiđãphakhánhiềunướcvàorượurồiđấy.Tôikhôngbiết

ônggiàucóđếnthếnào,nhưngtôibiếtôngkhôngphảilàngườicoitrọng

đồngtiền;mộtngườitừthiệnnhưôngchomộtngườichanghèotúngnhưtôi

haitrămnghìnfrancscóthấmvàođâu.Hẳnôngcũngbiếtđiều.Ôngcũng

trôngthấyhômnaytôinhọccôngnhưthếnào,câuchuyệnchiềuhômnaytôi

xếpđặtcôngphunhưthếnào,đẹpđẽnhưthếnào,cácvịởđâyđềucông

nhậnnhưthế.Tấtcảcôngtrìnhấykhôngphảichỉđểkiếmmóntiềnuống

nămbachénrượu,ănmộtvàiđĩathịtbònonởtiệmDesnoyers.Haitrăm

nghìnfrancscũngđánglắm.Cáimóntiềnmọnấy,ôngbỏrarồithìtôicam

đoanvớiônglàxongxuôicả,ôngkhôngsợmấtmộtcáichânlôngnào.Ông

sẽbảo:Tôikhôngcóhaitrămnghìnfrancsmangtheongười.Không!Tôi

khôngquáquắtđâu,tôikhôngđòiôngcótiềnngayđâyđâu.Tôichỉcầnmột

điều,ôngvuilòngviếtnhưtôibảođây.

ĐếnđâyThénardierngừnglạirồihắndằntừngtiếng,vừanóivừamỉm

cườinhìnvềphíalòthan:

—Tôixinbáotrước,tôikhôngthừanhậnlàôngkhôngbiếtviết.

Mộtvịthẩm phánlỗilạccủa tòaánInquisiteur

[230]

cũngkhôngthểcó

đượccáinụcườiấy.ThénardierđẩycáibànđếnchỗôngLeblanc,lấymộtlọ

mực,mộtcâybútvàmộttờgiấytrongôkéovẫnđểhémở,trongđólấplánh

lưỡimộtcondaolàmbếpdài.

HắnđặttờgiấytrướcmặtôngLeblancvàbảo:

—Ôngviếtđi.

Ngườitùbâygiờmớinói:

—Tôibịtróithếnày,ôngbảotôiviếtlàmsaođược.

—Ừnhỉ,-Thénardiernói-xinlỗiông,ôngnóiphải.

RồiquaylạiphíaBigrenaillehắnbảo:

—Cởicánhtayphảichoôngấy.

Panchaud,tứclàPrintanier,tứcBigrenaillethihànhlệnhcủaThénardier.

KhibàntayphảiôngLeblancđượccởitróirồi,thìThénardiercầmbútchấm

vàolọmựcvàđưachoông.

—Ôngơi,ôngphảinhớrằngôngởtrongtaychúngtôi,sốphậncủaông

dochúngtôiđịnhđoạt,hoàntoàndochúngtôiđịnhđoạt,quyềnlựccủacon

ngườikhôngthểcứuôngthoátnơiđây.Vàchúngtôicũngrấtkhổtâmnếu

phảidùngđếnnhữngcáchxửlýcựcđoankhônglịchsự.Tôikhôngbiếttên

ông,tôikhôngbiếtchỗởcủaông,nhưngtôibáochoôngbiếtlàchúngtôisẽ

tróiôngchođếnkhingườiđưacáithưnàytrởvềđây.Bâygiờôngviếtđi.

—Viếtcáigì?-Ngườibịtróihỏi.

—Tôiđọcchoôngviết.

ÔngLeblanccầmbút.

Thénardierbắtđầuđọc:

—“Congáita…”

Ngườitùnhânrùngmình,ngướcmắtlênnhìnThénardier.Hắnbảo:

—Đề:“Congáiyêucủata…”

ÔngLeblancviếttheo,Thénardierđọctiếp:

—Conđếnngay…

Thénardierngừnglạihỏi:

—Ônggọi“con”phảikhông?

[231]

ÔngLeblanchỏi:

—Gọiai?

—Cònvờgìnữa!Conbécon,conSơnCaấy.

ÔngLeblanctrảlờithảnnhiênnhưkhông:

—Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì.

—Thôicứviết.

Thénardierlạitiếptụcđọc:

—“Conđếnngay,bốcầngặpconlắm.Ngườitraochoconmảnhthưnày

sẽdẫnconđi.Bốđợicon.Concứđếnkhôngngạigì”.

ÔngLeblancđãviếttấtcảnhưvậy.Thénardierbảothêm:

—Àquên,xóa:Concứđếnkhôngngạigìđi,viếtnhưthếnócóthểngờ

làchuyệnkhôngđơngiản,cầnphảiđềphòng.

ÔngLeblancxóamấychữấy.

Thénardiernóitiếp:

—Bâygiờôngkýtênđi.Tênônglàgì?

Ngườitùnhânđặtbútxuốnghỏi:

—Cáithưnàygửichoai?

Thénardiertrảlời:

—Ôngbiếtquáchứ,gửichoconbé,tôivừabảoôngmà.

RõràngThénardiertránhkhôngnóitênngườicongáiấy.Hắngọi:“Con

SơnCa”haygọi“conbé”nhưnghắnkhônggọitênthật.Thậntrọngcủacon

ngườimánhkhóe,khôngđểtiếtlộđiềubímậtcủamìnhchobọnđồnglõa

biết.Nóirõtênlàđemcảcáimónnàybiếuchochúng,làchochúngbiết

nhữngđiềuchúngkhôngnênbiết.Hắnnhắclại:

—Ôngkýđi,tênônglàgì?

—UrbainFabre-ngườitùnhântrảlời.

Thénardiernhanhnhưconmèothọctayvàotúiáo,rútracáikhănlấycủa

ôngLeblanc.Hắntìmxemchữghitrênkhăn,giơcáikhăngầnánhnến:

—U.F.Phảirồi,UrbainFabre.KýU.F.đi.

Ngườitùnhânký,Thénardierbảo:

—Gấpthưphảicầncảhaitaykia.Đưatôigấpcho.

Gấpthưxong,Thénardierlạibảo:

—Đề địachỉ:Cô Fabreởnhàông.Tôibiếtôngcũng ởgầnđây thôi,

trongkhuvựcnhàthờSaintJacquesDuHautPas,hàngngàyôngvẫnhayđi

lễởđómà,nhưngtôikhôngrõôngởphốnào.Tôithấyônghiểuhoàncảnh

củaôngrồi,ôngđãkhônggiấutên,chắcôngcũngkhônggiấuđịachỉ.Ông

tựđềlấyđịachỉđi.

Ngườitùnhânsuynghĩmộtlátrồicầmbútviết:

—CôFabre,ởnhàôngUrbainFabre,phốSaintDominiqueD’Enfersố

17.

Thénardiervộivànggiậtlấybứcthưgọi:

—Mẹmàyđâu?

MụThénardierchạyđến.

—Thưđây.Mẹmàybiếtphảilàmgìrồi.Cóxengựađợidướicổng.Đi

ngayrồivềngay.

Rồiquaylạingườicầmbúađồtể,hắnbảo:

—Mày,màyđãlộtmặtnạthìđitheomụtưsảnấy.Màyngồiđằngsau

xe.Cáixengựachờởđâu,nhớrồichứ?

—Nhớ.

HắnđểchiếcbúavàomộtxóvàđitheomụThénardier.Khihọđirồi,

Thénardierthòđầuquacửavàdặnvớitheo,quahànhlang:

—Mẹmàycẩnthậnđừngđánhmấtbứcthư.Haitrămnghìnfrancstrong

taymẹmàyđấy!

MụThénardiergiọngkhànkhàntrảlời:

—Mìnhyêntrí.Đãđểbứcthưvàotrongdạdàyrồi.

Một phút sau đã nghe tiếng roi quất ngựa cứ xa dần rồi mất hẳn.

Thénardierlẩmbẩm:

—Tốtlắm.Xe,ngựachạykháđấy.Cứcáinướcđạinàychỉbakhắcđồng

hồlàmụtưsảntrởvềthôi.

Hắnmangmộtchiếcghếlạigầnlòsưởi,khoanhtayngồixuốngghếvà

đưahaichiếcgiàybámbùnhơởlòthan.

—Mìnhlạnhchânquá.

ỞtrongcáitổquỷbấygiờchỉcònlạiThénardier,ngườitùvớinămkẻ

cướp.Bọnngườiấy,đeomặtnạhoặcbôinhọmặt,lànhữngngườithợlàm

than,nhữngngườidađen,hayquỷsứlàtùyconmắtsợhãicủangườita.

Bọnhọnằmngồicoro,uểoải,họđangthựchiệnâmmưutànbạocủahọ

thảnnhiênnhưlàmviệc hàngngày,bìnhtĩnh,khônggiậndữ,khôngcảm

thương,cóvẻchánchường.Họngồidồnvàomộtxónhưmộtbầythú,yên

lặng.Thénardiervẫnsưởichân.Ngườibịcầmgiữtrởlạitrầmngâmkhông

nói.

Một không khí lặnglẽ âm u thay thếsự huyên náo hungtợn ban nãy.

Ngọnnếnđãchảythànhmộtcáinấmrộng,ánhsángyếuđuốichiếulờmờ

gianbuồngrộnglớn.Lòthanđãbắtđầuvạc,nhữngcáiđầungườighêtởm

ấyintrêncáchvàtrêntrầnnhữnghìnhthùkỳquặc.

Chỉnghetiếngthởđềuđềucủalãogiàsayrượuvẫnngủyên.

Mariuschờđợi,mỗiphútmộtlongạithêm.Bímậtdàyđặchơnbaogiờ

hết.Cái“conbé”màThénardiergọilà“SơnCa”ấylàai?Cóphải“Ursule”

củachàngkhông?NgườitùkhinghetênSơnCakhôngcóvẻcảmđộngchút

nàovàtrảlờimộtcáchrấtthảnnhiên:“Tôikhônghiểuôngmuốnnóigì”.

Nhưng hai chữ U.F. thì khám phá ra rồi: đó là Urbain Fabre, mà Urbain

khôngphảilàUrsulenữa.ĐiềuấylàđiềumàMariusthấychắcchắnnhất.

Chàngnhưbịmộtthứmalựcghêsợnàođóngcứngngườiởchỗ“đàiquan

sát"từđóchàngđangnhìnbaoquátcảtấnkịch.Chàngđứngđấykhôngcựa

quậyđược,khôngsuynghĩđược,nhưbịnhữnghìnhảnhghêtởmdiễnrasát

mắt,làmchàngmấthếtnhậnthức.Chàngchờđợi,mongmỏimộtbiếncốgì

xảyra,khôngtậphợpđượcýnghĩkhôngbiếtphảilàmgì.

Chàng tự nhủ: “Dù sao, nếu Sơn Ca là nàng, thì sẽ biết ngay, vì mụ

Thénardiersẽdẫnnàngđếnđây.Bấygiờtấtcảsẽsángtỏ.Tasẽhysinhđời

sốngcủata,giọtmáucuốicùngcủatanếucần,nhưngnhấtđịnhtasẽcứu

nàng.Khônggìngăncảntađược”.

Nửagiờtrôiquanhưvậy.Thénardiercóvẻđangnghiềnngẫmmộtýnghĩ

đentối.Ngườitùkhôngcựaquậy.Mariustừnãythỉnhthoảngnghenhưở

phíangườitùcómộttiếngđộngkhekhẽ.BỗngnhiênThénardiernóitovới

ngườitù:

—ÔngFabrenày,cũngchảcầnchờđợinữa,tôinóingayđiềunàyvới

ôngthôi.

Mấy lời đó như bắt đầu muốn hé một tia sáng. Marius lắng tai nghe.

Thénardiernóitiếp:

—Nhàtôisắpvề,ôngđừngnóngruột.TôichắcconSơnCalàconông

vàtấtnhiênôngmuốngiữconông.Nhưngônghãychịukhónghetôi.Tôi

đãbảonhàtôiănmặcnhưôngthấy,đểchocôtiểuthưnhàôngdễtinvàđi

theo.Cảhaingườisẽcùnglênxevớiôngbạntôingồiđằngsau.Gầnđâu

đấy, phía ngoài một cáirào chắn, đỗ sẵnmột chiếc xe con thắnghai con

ngựathậtkhỏe.Tiểuthưnhàôngsẽđượcdẫnđếnđây:Côấysẽxuốngxe

ngựavàlênchiếcxeconvớingườibạntôi,cònnhàtôisẽvềđâybáolàviệc

xongxuôirồi.Còntiểuthưnhàôngthìkhôngailàmgìcảđâu,cáixeconsẽ

dẫncôấyđếnmộtnơiyênổn,khinàoôngtraochotôisốtiềnmọnhaitrăm

nghìnfrancsthìcôtiểuthưnhàôngsẽđượctrảvềchoông.Nếuôngbáocho

ngườitabắttôi,thìanhbạntôisẽthíconSơnCa.Chuyệnnhưthếđấy.

Ngườitùkhôngnóimộtlời.Nghĩmộtlát,Thénardiernóitiếp:

—Ôngxem,giảndịlắm.Khôngtaihạigì,quýhồôngkhôngmuốntai

hạixảyra.Tôinóirõchuyện.Tôibáotrướcđểôngbiết.

Hắnngừnglại.Ngườitùvẫnyênlặng,Thénardierlạinói:

—Khinhàtôivềbảo:ConSơnCađãlênđường,chúngtôisẽthảônglập

tứcvàôngcóthểtựdotrởvềngủởnhàông.Ôngxemchúngtôiquảkhông

cóácýgì.

NhiềuhìnhảnhghêsợhiệnlênýnghĩcủaMarius.Sao?Ngườithiếunữ

màhọbắtcócđinhưvậy,họsẽkhôngđưavềđây?Mộttênquỷsứtrongbọn

mangnàngvàotrongbóngtối?Vàođâu?…Màcóphảilànàngkhông?Còn

nghingờgìnữa,chínhlànàng rồi!Mariusthấytráitimmìnhngừng đập.

Làmthếnàobâygiờ?Bắnphátsúnghiệuư?Nộptấtcảbọnkhốnnạnnày

chophápluậtư?Nhưngthằngmangbúaghêtởmkiavẫnởngoàitròng,vẫn

nắm giữ người thiếu nữ, Marius nhớ lại những lời nói đẫm máu của

Thénardier:NếuôngbáochongườitabắttôithìanhbạntôisẽthíconSơn

Ca.Bâygiờkhôngphảichỉlàlờidichúccủachachàngkhiếnchàngphải

ngừngtaymàlàcảmốitìnhcủachàng,sinhmệnhcủangườichàngyêucũng

giữtaychànglại.Tìnhtrạngkinhkhủngnàyđãkéodàitừhơnmộtgiờvà

luônluônthayđổitrạngthái.Mariuscóđủnghịlựcđểdựnglạinhữngức

thuyếtbiđátnhấtvàcốtìmmộtmầmhyvọngnhưngkhôngsaotìmđược.

Đầuócchàngrốibời,tráingượchẳnvớisựyênlặngảmđạmbaophủcái

sàohuyệtkia.

Giữalúcyênlặngấybỗngnghethấytiếngcổngdướicầuthangmởrarồi

đónglại.

Ngườitùcựamìnhtrongdâytrói.

—Mụtưsảnđãvềđâyrồi!-Thénardierkêu.

HắnchưanóixongthìmụThénardierđãnhảybổvàotrongbuồng,mặt

đỏgay,hơithởhổnhển,mắtnảylửa;mụvừakêuvừađậphaibàntayhộ

phápphànhphạchvàođùi.

—Địachỉgiả!

Thằngkẻcướpđitheomụcũngtrởvề,đisaumụvàhắnlạiđếncầmcái

búagiếtbò.

—Địachỉgiả?-Thénardierhỏilại.

MụThénardiertiếp:

—Chẳngcómanào!PhốSaintDominiquesố17,khôngcóailàUrbain

Fabre.Chẳngaibiếthắnlàngườinào.

Mụngừnglại,nghẹtthở,xonglạinói:

— Ông Thénardier ơi! Thằng già này đánh lừa mình. Mình tử tế quá,

mìnhthấykhông?Tôithìtôihãybắtđầurạchcáimồmnóralàmbốnvànếu

nócòngiởtrò,tôisẽnướngsốngnó.Nóthếnàocũngphảinói,nóicongái

nóởđâu,đốngvàngcủanóởđâu.Đấy,tôithìtôilàmnhưthếđấy.Ngườita

bảođànôngnguhơnđànbàcũngphải.ChẳngcóôngFabrenào,phốSaint

Dominique,thếlàlạibachânbốncẳngtrởvề,rồilạitiềnthưởngchothằng

đánhxevàtấtcả!Tôihỏivợchồngngườigáccổng,mụvợlàmộtngườiđàn

bàđẹpđồsộ,họchẳngbiếtcáingữấy.

Mariusthởphào.Nàng,UrsulehaySơnCa,chàngkhôngbiếtgọilàgì

nữa,nàngđãthoátnạn.Trongkhimụvợphẫnnộlahétomsòm,Thénardier

ngồilêntrênbàn,hắnngồimộtlátkhôngnóinănggì,lắclưcáicẳngchân

phảibuôngthõng,mơmàng,dữtợnnhìncáilòthan.

Saucùnghắnnóivớingườitù,giọngchậmrãinhưnghungdữvôcùng:

—Địachỉgiả!Đưađịachỉgiả,màymongmuốncáigì?

Ngườitùthétlên,giọngsangsảng:

—Tranhthủthờigian.

Vừanóiôngvừahấtrơinhữngdâytrói.Dâytróiđãbịcắtđứt.Ngườitù

chỉcònmộtchânbịtróivàotrụgiường.

Bảytênkẻcướpchưakịpnhậnravàxôngtớithìôngđãcúixuốngbệ

sưởi,giơtayvềphía lòthan,rồilạinhổmdậy.Vàbâygiờ cảbọnngười:

Thénardier, mụ vợ và mấy thằng kẻ cướp kia sửng sốt lùi về phía cuối

buồng,kinhhoàngnhìnônggiơtrênđầucáiđụcđỏsángrực,ghêrợn.Ông

giàhầunhưhoàntoàntựdođứngtrướcmặtchúng,oaihùngghêgớm.

TrongcuộcđiềutratưpháptiếnhànhvềvụgàibẫyởnhànátGorbeau,

cảnhsáttìm thấy mộtđồngxulớn cắt và màimộtcách khéo léo lạlùng,

đồngxuấylàmộttrongnhữngkỹxảomànhữngngườiphạmnhânkiêntrì

củanhàlaođãsảnxuấttrongbóngtốiđểdùngtrongbóngtối.Đólànhững

dụngcụđểvượtngục.Nhữngsảnphẩmghêtởmvàtinhvicủamộtnghệ

thuậtkỳdiệutrongnghềkimhoàn,cũnggiốngnhưnhữngẩndụcủatiếng

lóng ở trong thơ ca. Có những “Benvenuto Cellini” trong nhà tù khổ sai,

cũngnhưtrongngônngữcónhữngVillon.Ngườicùngkhốnkhátkhaođược

giảiphóng,không cần phảikhícụđặcbiệt gì, chỉmộtcondao có thể xẻ

đồngxuthànhhaimảnhmỏng,khoéttrũnghaimảnhđókhôngđộngchạm

đếnhình khắctrênmặt xu,xẻrãnh trêncạnhđồngxu,làmchohaimảnh

khớpchặtvớinhau,cóthểtháoravặnvào,nhưmộtcáihộp.Trongcáihộp

ấygiấumộtcáilòxođồnghồ,mảnhlòxoấynếubiếtdùngcóthểcưađứt

mộtmắtxíchlớnhaymộtchấnsongsắt.Ngườitatưởngtùnhânchỉcómột

đồngxu,không,họcótựdo.Trongnhữngcuộckhámxétsaunàycủacảnh

sátởcáisàohuyệtđóngườitatìmthấyđồngxulớnấy,haimảnhrơiởdưới

gầmgiườnggầncửasổ.Ngườitacũngtìmthấymộtlưỡicưaconbằngthép

xanhcóthểgiấutrongđồngxu.Khibọnkẻcướplụcsoátônggià,ôngta

trongngườichắccóđồngxuấynhưngcóthểgiấutronglòngbàntayđếnkhi

tayphảiđượccởitróiôngtađãmởđồngxuvàdùnglưỡicưacắtdâytrói.Vì

vậy nên Marius đã nghe thấy một tiếng động nhẹ và nhìn thấy những cử

độngkhekhẽcủaônggià.Cúixuốngsợbịlộ,ôngtakhôngcứađượccáidây

tróichântrái.

Bọnkẻcướpbâygiờđãquacơnkinhngạc.BigrenaillebảoThénardier:

—Yên trí! Còn một cẳng bị trói hắnkhôngchuồnđượcđâu. Tao bảo

đảm.Chínhtaytaođãtróicáicẳngấyđấy.

Nhưngngườitùnóitohẳnlên:

—Chúngmàylànhữngtênkhốnnạn.Taocócầnsốnglắmđâu.Nhưng

chớtưởnglàcóthểbắttaocungkhai,bắttaoviếtđiềutaokhôngmuốnviết,

nóiđiềutaokhôngmuốnnói…

Ôngvéncánhtayáobêntráilênbảo:

—Trôngđâynày.

Đồngthờiônglấycáiđụcnungđỏvẫncầmtrongtayphảidílêncánhtay.

Ngườitanghethấytiếngthịtcháyxèoxèo,mộtthứmùiđặcbiệtcủanhững

phòngtratấnbốclêntronggianbuồng.Mariuskinhhãithấyngườimìnhlảo

đảo.Bọnkẻcướpcũngphảirùngmình.Ônggiàkỳdịấychỉnhănmặtmột

tý,câysắtđỏchọcvàocánhtay,thịtcháybốckhói,ônggiàbìnhthảnnhư

không,vẻmặtvôcùngcaocả,ôngnhìnThénardierbằngconmắtrấtđẹp,

khôngẩnmảymaycămthù,cảbaonhiêuđauđớncũngtanđitrongcáibình

thảncaocảấy.Ởnhữngconngườilớnlao,caocả,nhữngnổidậycủaxác

thịtvàgiácquanđauđớnlàmchotâmhồnthoátxácvàhiệnlêntrán,cũng

nhưnhữngcuộcnổidậycủalínhquènkhiếnngườichỉhuyphảiramặt.

— Đồ khốn nạn! - Ông nói - Đừng có sợ tao cũng như tao không sợ

chúngbayvậy.

Nhấccáiđụclên,ôngnémquacửasổđểngỏ.Cáidụngcụghêgớmquay

tròn,biếnmấttrongbóngtốirơiraxavàtắthẳntrênmặttuyết.

Ngườitùlạinói:

—Chúngbaymuốnlàmgìtaothìlàmđinào!

Ôngchỉcònhaitaykhông.

Thénardierthét:

—Nắmlấynó!

Haitênkẻcướpđètaylênhaivaiông,tênkẻcướpđeomặtnạnóigiọng

bụngtiếnđếnđứngtrướcmặtông,taycầmcáichìakhóakhổnglồ,sẵnsàng

đậpvàođầuôngnếuônghơicửđộngmộttí.

CũnglúcấyMariusnghethấyởdướichântường,ngaydướicáilỗhổng

củachàng,haingườimàchàngkhôngthấymặtthìthầmvớinhau:

—Chỉcònmộtcáchthôi…

—Xẻngườinóra.

—Phảiđấy!

Đólàthằngchồngvàconvợđươngbàntínhvớinhau.

Thénardiertừtừtiếnlạigầnbàn,rútôkéo,lấycondao.Mariusmânmê

cáibángsúng.Dodựlạlùng!Từmộttiếngđồnghồnay,lươngtâmchàng

nhưnghethấyhaitiếnggọi,mộttiếnggọibảochàngtuântheolờidichúc

của cha chàng, một tiếng gọi bảo chàng phải cứu người tù. Hai tiếng gọi

khôngngừngđấutranhvớinhaukhiếnlòngchàngrãrờinhưngườisắpchết.

Đếnbâygiờchàngvẫnnuôicáihyvọngmơhồcóthểdunghòađượchai

bổnphậnấy,nhưngnaythìkhôngcókhảnăngnàonữa…Taihọakhẩncấp,

phútchờđợicuốicùngđãquarồi.Thénardierđangsuynghĩ,condaocầm

lămlămtrongtaychỉcáchtùnhâncóvàibước.

Mariusngơngácnhìnxungquanh,cáinhìnkêucứutựnhiênvàtốihậu

củaconngườikhituyệtvọng.Bỗngnhiênchànggiậtmình.Mặttrăngtròn

dọimộttiasángvàophòngchàngvàhìnhnhưchỉchochàngthấymộtmảnh

giấy dòng chữ to tướng của đứa con gái lớn của Thénardier đã viết buổi

sáng:“Bọncớmđấy!"

Mộtýnghĩ,mộttiasángvụtquatâmtríMarius.Chàngđãtìmthấycái

chàngmongđợi,tứclàcáchgiảiquyếtcáivấnđềghêgớmđãgiàyvòchàng

từnãyđếngiờ:Cứuthoátnạnnhânđồngthờithachokẻsátnhân.Chàng

quỳxuốngmặttủ,giơtayvớimặtgiấy,nậymộtmiếngvôitường,lấymảnh

giấybọclạivànémcảgóiấyqualỗhổngsangbuồngbêncạnh.

Vừakịp,Thénardierđãkhắcphụchếtdodự,hếtengạivàđãtiếnđếnbên

ngườitù.

—Cáigìrơikia!-MụThénardierkêu.

Mụđãnhảytớivànhặtcáigóigiấygóimiếngvôitường,đưachochồng.

Thénardierhỏi:

—Ởđâunémvàođó?

—Lạchửa!-Mụvợnói-Cònởđâunémvàonữa?Ởcửasổchứcònở

đâu.

—Taotrôngthấybayvào-Bigrenaillenóithêm.

Thénardiermởnhanhmảnhgiấy,đưagầnngọnnếnxem:

—ChữcủaconÉponine.Rầythật!

Hắnrahiệuchomụvợ,mụvợvộivãlạigần,hắngiơchovợxemdòng

chữtrênmảnhgiấyvànói,giọngtrầmđặc:

—Cấptốc!Cáithangđâu?Thôicứbỏmiếngmỡtrongbẫychuột.Xéo,

xéo!

—Khôngcắtcổthằngchaấyà?-MụThénardierhỏi.

—Khôngcóthờigiờ.

Bigrenaillehỏi:

—Đilốinào?

—Lốicửasổ-Thénardiertrảlời-Éponineđãnémquacửasổ,nghĩalà

phíacửasổkhôngbịvây.

Thằngmặtnạgiọngbụngđểcáichìakhóakhổnglồxuốngsàn,giơhai

cánhtaylêntrời,mởrồilạinắmnhanhhaibàntaylạiliêntiếpbalần,không

nóimộtlời.Cũngnhưhiệulệnhchiếnđấuchothủythủmộtcontàu.Haitên

kẻcướpgiữngườitùbuôngtayra.Chỉmộtthoáng,cáithangdâyđãbuông

ngoàicửasổ,haimócsắtmócchặtvàokhungcửa.

Người tù không chú ý đến sự việc xung quanh. Ông ta như đang mơ

mànghaycầunguyện.

Cáithangvừamócxong,thằngThénardiergọingayvợ:

—Mẹmày!Maulên!

Rồihắnnhảyraphíacửasổ.HắntoanbướcquabậucửathìBigrenaille

tómchặtcổhắn.

—Taocan!Đừngđùathế!Đểchúngtaoxuốngtrước.

Tấtcảbọnkẻcướpđềuthét:

—Chúngtaoxuốngtrước.

Thénardierbảo:

—Đồtrẻcon!Mấtthờigiờ.Bọncớmsaulưngkiakìa.

Mộttênkẻcướpbảo:

—Thếthìrútthămxemaixuốngtrước.

— Điên à! - Thénardierkêu - Gàn thế! Nhiễusự thế! Có phí thời giờ

không?Rútthămà?Đoánngóntayướtà?Rútcọngrơmà?Hayviếttênbỏ

vàomũ…?

Mộttiếngngườitừngoàicửanóivào:

—Tachomượnmũđây.

Cảbọnquaylạinhìn.NgườiấylàJavert.

Javertcầmcáimũởtay,vừacườivừađưara.

XXI

ĐÁNGLẼPHẢIBẮTNẠNNHÂNTRƯỚC

Javerttừxẩmtốiđãxếpsẵnmộtsốngườiđứngcanhgácvàchínhhắn

cũng đã đứng nấp sau hàng cây phố Gobelins đối diện với cái nhà nát

Gorbeauphíabênkiađường.Đầutiênhắnmở“túi”địnhnhéthaiđứacon

gáicónhiệmvụcanhphòngkhuxungquanhnhà.Nhưnghắnchỉtómđược

Azelmathôi,cònÉponinethìkhôngcómặtởchỗcanhgác,conbéđãbiến

mất,Javertkhông tóm được. Việc đó xong, Javertđứngrình,lắngtaiđợi

tiếngbáohiệuđãgiaoước.Chiếcxengựađiđivềvềđãlàmchohắnbăn

khoăn.Cuốicùnghắnsốtruột.Biếtchắclàởđấycómộttổquỷ,chắcchắn

làănto,vảlạiđãnhậnramặtnhiềutênkẻcướpđivàotrongnhà,hắnquyết

địnhcứvào,khôngđợitiếngsúngámhiệu.Tanhớrằnghắnsẵncócáichìa

khóacủaMarius.

Javert đến kịp thời. Bọn kẻ cướp hốt hoảng vớ lấy những vũ khí mà

chúngđãvứtbỏkhắpnơikhisắpsửachuồnquacửasổ.Chưađầymộtgiây,

bảytêncướpđãxếpthànhmộtkhối,kinhkhủng,đứngthủthế,đứacầmvồ,

đứa cầm chìa khóa, đứa cầm chùy, đứa cầm kìm, cầm kéo, cầm búa.

Thénardiervẫnlămlămcondaotrongtay,mụThénardiervồlấymộtviên

gạchtướngởgóccửasổ,viêngạchmàcongáimụvẫndùngđểngồithay

ghế.

Javertđộimũlạivàtiếnhaibướcvàotrongphòng,haicánhtaykhoanh

trướcngực,gậycặpnách,kiếmtrongvỏ.Hắnthét:

—Đứnglại!Chúngmàyđừngralốicửasổ,chúngmàyhãyralốicửa

lớn. Thế đàng hoàng hơn. Chúng mày bảy người, chúng tao mười lăm,

khôngnênxôxátvôích,nênbiếtđiều.

Bigrenaille cầm khẩu súng ngắn hắn giấu dưới áo ngoài dúi vào tay

Thénardiervàghétainóithầm:

—Javertđấy.Taokhôngdámbắnnó.Màycódámkhông?

—Hẳnchứ!-Thénardierđáp.

—Thìbắnđi!

ThénardiercầmkhẩusúngvàchĩavàoJavert.Javertđứngcáchbabước,

nhìnthẳngvàomặtThénardier,thảnnhiênbảo:

—Đừngbắn.Khôngtrúngđâu.

Thénardierbópcò.Khôngtrúngthật.

—Taođãbảomà!-Javertnói.

BigrenaillevứtcáibúadướichânJavert:

—Anhlàchúaquỷ.Tôixinhàng.

Javerthỏinhữngđứakhác:

—Cònchúngmày?

Cảbọntrảlời:

—Xinhàng.

Javertthảnnhiênnói:

—Phảirồi,nhưthếlàtốt!Taođãbảochúngmàybiếtđiềumà.

Bigrenaillenóithêm:

—Tôichỉxinmộtđiềulàkhivàotù,chotôihútthuốclá.

Javertnói:

—Chuẩny.

Rồiquaygọirangoài:

—Vàođicácanh!

Mộttiểuđộivừacảnhbinhvừamậtthámmanggươm,gậy,dùicuinghe

lệnhcủaJavertxôngvào,tróibọnkẻcướp.Cảbọnngườiấyđứngtốiomcả

cáisàohuyệtchỉcómộtcâynếnsoisáng.

Javerttruyền:

—Khóataytấtcảlại.

Mộttiếngkêu,khôngphảitiếngđànôngnhưngcũngkhôngaibảotiếng

đànbà:

—Cứlạiđây!

MụThénardierđãlùivàomộtgóccửasổ,vừagầmlênnhưthế.Cảbọn

mậtthámvàcảnhsátlùilại.

MụThénardierđãbỏcáikhănquàng,chỉcònđộichiếcmũ;chồngmụ

ngồixổmsaumụ,cáikhănquàngrơihầuchelấphắnđi;mụlấycảthânhình

mụcheđỡchochồng,haitaymụgiơhòngạchlênquáđầunhưmộtconmụ

khổnglồđangđungườinémmộttảngnúi.Mụthét:

—Coichừng!

Tấtcảmọingườilùiraphíahànhlang.Cảkhoảnggiữabuồngtrốnghẳn

đi.

MụThénardierliếcnhìnbọnkẻcướpđãđưataychịutrói,gầmlêntrong

cổhọng,giọngkhànkhàn:

—Đồhèn!

Javert mỉm cười và tiến vào chỗ trống giữa buồng, dưới hai con mắt

chòngchọccủamụThénardier.

—Chớlạigần.Cútđi,khôngtaonémtanxác.

—Quảlàlínhphảothủđây!-Javertbảo.-Nhưngmụkia,mụcórâunhư

đànông,màtathìlạicóvuốtnhưđànbà.

VừanóiJavertvừatiếnlên.MụThénardier,đầuóctơibời,mặtmàydữ

dội,đứngdạngchân,ưỡnmìnhrasau,cuốngcuồngnémhòngạchvàođầu

Javert.Javertcúixuống,hòngạchvútquaphíatrênđầu,đậpvàobứctường

cuối buồng làm lở mộtmảng vôi lớn, bắnđi bắn lại gian phòng gần như

trống,rồirơixuốngchânJavert.CùnglúcấyJaverttiếnđếngầnvợchồng

Thénardier.Yđặtmạnhmộtbàntayrộnglớnlênvaimụvợvàmộtbàntay

trênđầuthằngchồng,gọi:

—Khóatayđâu?

Bọncảnhsátđổxôvào,chỉvàigiâylàlệnhcủaJavertthihànhxong.Mụ

Thénardier rã rời nhìn hai tay mụ và hai tay chồng bị khóa; mụ ngã vật

xuốngđấtòalên:

—Cáccongáitôi!

Javerttrảlời:

—Chúngnócóchỗởtrongbóngmátrồi.

Cảnhsátcũngvừanhìnthấytênkẻcướpsayrượunằmngủlìsaucảnh

cửavàđếnđánhthứchắndậy.Hắnchợttỉnhlắpbắphỏi:

—Xongchưa,Jondrette?

—Xong,-Javertđáp.

Sáutênkẻcướpvẫnđứng,mặtmũinhưma:Bathằngbôinhọmặt,ba

thằngđeomặtnạ.

—Cứgiữnguyênmặtnạ.-Javertbảo.

Javert đưa mắt điểm mấy tên kẻ cướp, kiêu hãnh chẳng khác gì vua

FrédéricIIduyệtbinhởPotsdam.Hắnbảobatênthợnạoốngkhói:

—ChàoanhBigrenaille,chàoanhBrujon,chàoanhDeuxMilliards.

Rồiquayvềphíabacáimặtnạ,Javertgọitênkẻcướpmangcáibúađồ

tể:

—ChàoanhGueulemer.

Tênkẻcướpcầmgậysắt:

—ChàoanhBabet.

Vàtênkẻcướpnóigiọngbụng:

—ChàoanhClaquesous!

Bâygiờhắntrôngthấyngườitùcủabọncướp,ôngtatừlúccảnhsátập

vàobuồng,vẫnđứngcúiđầukhônghềnóimộttiếng.

Javertralệnh.

—Cởitróichoôngấy.Vàkhôngaiđượcrangoài.

Nóixong,Javertngồioaivệtrướcbàn,trênbànvẫncòncâynếnvàlọ

mực.Hắnrútmộttờtínchỉtrongtúivàbắtđầulàmbiênbản.Khihắnviết

xongnhữngcâumàođầutheolệ,hắnngướcmắtlênbảo:

—Dẫnôngvừabịtróiđếnđây.

Bọncảnhsátnhìnkhắpxungquanh.Javerthỏi:

—Thếnào?Ôngấyđâurồi?

Ngườitùcủabọnkẻcướp,tứcôngLeblanc,hayôngUrbainFabre,người

chanàngUrsuletứcconSơnCa,ngườiấyđãbiếnmất.

Cửalớncóngườigác,nhưngcửasổthìbỏtrống.Vừađượccởitróixong,

tronglúcJavertbậnlàmbiênbản,thừalúcmọingườiđangồnào,lộnxộn,

lợidụngcảnhgianbuồngngổnngang,bềbộn,tốităm,khikhôngaiđểýđến

mình,ôngtađãnhảyquacửasổ.

Mộtviêncảnhsátchạyraphíacửasổnhìnxuống,khôngcóaiởngoàicả.

Cáithangdâyvẫncònrungchuyển.

Javertlẩmbẩmtrongmồm:

—Quáithật!Ngữấymớilàđánggiánhất.

XXII

ĐỨABÉKÊUKHÓCỞQUYỂNIII

(XemPhầnThứII,QuyểnIII,ChươngI)

NhữngbiếncốtrênđâytronggiannhàphốHôpitalxảyrađượcmộthôm

thìngayngàyhômsaumộtđứatrẻconhìnhnhưtừcầuAusterlitztới,đilên

conđường bên phải cầu, tiến vềphíahàng rào Fontainebleau. Trời đã tối

hẳn.Đứabéxanhxao,gầyguộc,ráchrưới.Giữathánghaimànómặcquần

vải.Nóvừađivừahátvanglừng.

ỞgócphốPetitBanquier,mộtmụgiàđanglomkhombớiđốngrácdưới

ánhđèntreongoàiphố.Đứatrẻđiquachạmphảimụ,lùilạikêulên:

—Kìathếmàmìnhtưởnglàmộtconchókếchsù,kếchsù.

Lầnthứhainóitiếngkếchsùnórốnglênmộtcáchtràolộng.Cólẽphải

viết hoa lên mới hình dung được cách nói đó: Một con chó “KẾCH SÙ,

KẾCHSÙ".

Mụgiàngẩnglên,giậndữ,nóinhồmnhoàm:

—Thằngoắtcon!Nếubàkhôngcúithìbàđãtốngchomàymộtđávào

mông.

Đứabéđãđixa:

—Êu!Êu!Nókêulên.Hóaramìnhkhônglầm.

Mụgiàtứcuấtngườilên,đứngthẳngdậy,ngọnđènđỏlòmchiếurõcái

mặtnhợtnhạt,xươngxẩu, nhănnheocủamụ,haimépmụnhănkiểu bàn

chânngỗng.Cảngườimụlẫntrongbóngtối,chỉcòntrôngthấycáiđầu.Có

thểnóiđâylàkhuônmặtcủacòmcõiđượccắtbằngánhđèn,trongđêmtối.

Đứabéngắmmụnói:

—Thưabàcáinhansắccủabà,thuộcloạitôikhôngưacholắm!

Đứabélạivừađivừahát:

«VuaCoupdesabot.

Lênđườngđisăn

Đisănchimquạ»

Háthếtbacâu,nóngừng.Nóđãđếnngaytrướcsốnhà50-52.Thấycổng

đóng,nólấychânđạp,tiếngđạpkêuầmầm,hùngdũng,khôngphảicáibàn

chânnhỏcủanóđạpầmlênnhưthế,màlàdođôigiàyngườilớnnóđangđi.

NhưngchínhmụgiànóvừagặpởgócphốPetitBanquierchạyđếnđằngsau

nó,kêulaomsòm,hoachânmúatay:

—Trờiơi!Cáigìthế,cáigìthế,đứanàođạpcửa,đứanàophánhàtao

thế?

Tiếngchânđạpcửavẫnầmầm.

Mụgiàgâncổlênhéthếthơi:

—Bâygiờngườitaxửsựvớinhàcửanhưthếnàyà?

Mụbỗngngừnglại,mụnhậnrađứabé:

—Thếnào?LạithằngquỷSatannàyư?

—Kìa!Bàgià! Chào bà Burgonmuche. Tôivềthămcác cụ tổ nhà tôi

đây.

Cáimặtgiànuavàxấuxínhănlạimộtcáchthùhằnnhưnghoàiphívì

đứabéchẳngnhìnthấygìtrongbóngtối.

—Chẳngcóaicả,nhãiạ!

—Sao!Thếchatôiđâu?

—Ởhỏalò.

—Cònmẹtôi?

—Ởnhàpha.

—Ờ!Còncácchịtôi?

—Ởtrongbóp.

Đứabégãigãimangtai,nhìnmụBurgonkêu:

—Thếà!

Rồinóxoaygótmộtcái,bướcđi.Látsaumụgiàđứngtrênngưỡngcửa

cònnghetiếngháttrongtrẻo,ngâythơcủađứanhỏ,trongkhinóchìmsâu

vàobóngđennhữngcâyduđangrùngmìnhdướingọngióngàyđông.Nó

hát:

«VuaCoupdesabot

Lênđườngđisăn

Đisănchimquạ

Cụđicàkheo,

Ngườichuidướicụ

Phảinộphaixu»

PHẦNTHỨTƯ

TÌNHCAPHỐPLUMET

_ANHHÙNGCAPHỐSAINTDENIS_

QUYỂNI

MẤYTRANGSỬ

I

KHÉOCẮT

1831và1832,hainămgắnliềnvớiCáchMạngThángBảycũnglànhững

nămđặcbiệtvàlạlùngnhấtcủalịchsử.Giữanhữngnămtrướcđóvànhững

nămsauđó,hainămnàynhưhaingọnnúi.ChúngmangtầmthướcCách

Mạng.Chúngcónhữngvựcthẳm.Nhữngtầnglớpxãhội,nhữngnềnmóng

củavănminh,cáikhốichắcnịchnhữngquyềnlợichồnglênnhauvàgắnbó

vớinhau,nhữnghìnhnéttruyềnthốngcủacấutrúcdântộc,tấtcảđềutừng

lúchiệnrarồilặnmấtgiữanhữngmâymùcủacácchủnghĩa,họcthuyếtvà

dụcvọng.Ngườitagọinhữnghiệntượngẩnhiệnđólàđốikháng,làvận

động.Từnglúcngườitathấytừtrongđólóerachânlý,cáiánhsángcủalinh

hồn.Thờikỳđángchúýđócógiớihạnkhárõvàđãcáchchúngtakháxa,

chonêngiờđâytacóthểnắmđượcnhữngnétchính.

Chúngtôithửcốgắngvạchraxemsao.

ThờiQuânChủPhụcHưnglàmộtgiaiđoạnquáđộkhóđặttên:Thờiấy

cómệtnhọc,cólaoxao,córìrầm,cómêngủvàcócảnáođộng,nhữngbiểu

hiệncủamộtdântộclớnđãđếntrạmnghỉchân.Nhữngthờiđạinhưthếrất

kỳlạvàthườnglừanhữngchínhkháchmuốnđầucơmình.Banđầu,dântộc

chỉcómộtyêucầulànghỉ;chỉcómộtthèmkhát:Hòabình;chỉcómộttham

vọng:Làmngười nhỏ bé. Giải thích ra thì là: Muốnyênthân.Những đại

biếncố,nhữngđạingẫunhiên,nhữngchuyệnđạimạohiểm,nhữngnhânvật

vĩđại,lạyChúa,chúngtôixinđủ,chúngtôiđãngậpcổ,ngậpđầu.Chúngtôi

sẵnsàngđánhđổiCésarlấyPrusias,Napoléonlấytiểuvương“Yvetot”.

[232]

“Ôi!Nhàvuabénhỏhiềnhậuquá!”Ngườitađãđitừtinhmơ,bâygiờvào

chiềutốimộtngàydàivấtvả.Đoạnđườngđầu,ngườitađãđivớiMirabeau,

đoạnthứhaivớiRobespierre,

[233]

đoạnthứbavớiBonaparte.Mệtnhoàirồi.

Mỗingườicầnmộtcáigiường.

Nhữngngườitậntâmmệtmỏi,nhữngvịanhhùnggiànua,nhữngtham

vọngnonê,nhữnggiatàiđồsộ,tấtcảđềutìm,đòi,thỉnhcầucáigìđây?

Mộtnơitrúngụ.Họđãcó.Họđãchiếmlĩnhhòabình,yêntĩnhvànhànhạ.

Thếlàhọbằnglòng.Tuynhiên,tronglúcđócónhữngsựkiệnkhácxuất

hiện,làmchongườitanhậndiệnranóvàgõcửađểđivào.Nhữngsựkiện

đótừCáchMạng,từchiếntranhđẻra.Chúngtồntại,chúngsống,chúngcó

quyềnlậpgiacưtrongxãhộivàđãlàmnhưvậy.Thườngthườngnhữngsự

kiệnđógiốngnhữnghạsĩquanvàlínhhậucầnđếntrướcdọntrạichocác

nguyênlý.Vàcáctriếtgiachuyênvềchínhtrịhọcnhậnrađiềunày:“Trong

khingườimệtmỏiyêucầuđượcnghỉngơithìnhữngviệcđãthànhcũngđòi

hỏiđượcbảođảm.Bảođảmchoviệccũngnhưnghỉngơichongười".Đólà

cáimànướcAnhyêucầuởdònghọStuartssaukhiHuânTướcPhụChính

chết,

[234]

ngườiPhápyêucầuởdònghọBourbonssauthờiĐếChế.

Nhữngbảođảmđólàđiềucầnthiếtđốivớithờiđại.Bắtbuộcphảichuẩn

y.Tiếngthìnóirằngdovua“banbố”,nhưngthựcthìdotìnhthếđemlại!

Đâylàmộtchânlýsâusắc,biếtthìcólợi,nhưngdònghọStuartsnăm1660

khôngngờtới,mànăm1814dònghọBourbonscũngchẳngthấy.

SaukhiNapoléonsụpđổ,cáchoàngtộcnhờphúcấmmàtrởvềđứngđầu

nướcPháplạingâythơtưởnglàchínhmìnhbanchovàđãchothìcóquyền

lấylại:DònghọBourbonsnghĩrằngngôivualàsởhữucủahọdotrờiban,

chứnướcPhápkhôngcógìcả;rằngquyềnlợichínhtrịdobảnHiếnChương

củavuaLouisXVIII

[235]

nhânnhượngchẳngqualàbộphậncủathiênquyền

đượctáchra,đượcdònghọBourbonscónhãýântứchodânchúngchođến

ngàynhàvuakhôngthíchnữa.Vừabanbốvừabựcmình,đólàdấuhiệu

chứngtỏcáicủamangrachokiakhôngphảilàcủamình,thếmàdònghọ

Bourbonsvẫnkhôngcảmthấy.

ỞthếkỷXIX,dòngBourbonshaygắtgỏnglắm.Nósầmmặtmỗikhidân

tộccómộtnảynở.Dùngtiếngtục,nghĩalàtiếngbìnhdân,tiếngđúng,thì

phảinóinhàvuacàunhàu.Vàdânchúngtrôngthấy.DòngBourbonstưởng

mìnhmạnhvìĐếChếđãbịdọnđitrướcmặthọ.Họkhôngnhậnthấyrằng

chínhhọcũngđượcdọnđếnnhưngườitabịdọnđi.Họkhôngbiếtrằnghọ

cũngởtrongchínhbàntayđãcấtNapoléonđi.Họtưởnghọcógốcrễbởivì

họlàquákhứ.Họlầm.Họlàbộphậncủaquákhứ,còntấtcảquákhứlà

nướcPháp.GốcrễcủaxãhộiPhápkhôngởnơidònghọBourbons,màởnơi

dântộc.Chùmrễhènmọn,đầysứcsốngđókhôngtạonênđặcquyềncho

một dòng họ nó tạo nên lịch sử của một dân tộc. Nó ở khắp nơi, nhưng

khôngởdướingaivàng.

DònghọBourbonslàmộtcáinútđẫmmáuvàbấthủtronglịchsửnước

Phápnhưngkhôngcònlàyếutốchínhđốivớivậnmệnhquốcgiavàcũng

khôngphảilàcơsởcầnthiếttrongđườnglốichínhtrịcủanó.Ngườitacó

thểkhôngcầnđếndònghọBourbons;trênthựctếngườitađãkhôngthấysự

cầnthiếtcủanótronghaimươihainămqua;đãtừngcógiánđoạnnhưvậy

rồi.ThếmàdònghọBourbonskhônghềhaybiết.Họbiếtlàmsaođược,khi

màhọtưởngtượnglàLouisXVItrịvìtừngàymồng9ThángNắngvàLouis

XVIIItrịvìtừngàychiếnthắngMarengo.

[236]

Từkhibắtđầucósử,chưa

baogiờcónhữngvuachúamùquángnhưthế.Mùquángtrướcnhữngbiến

cố,mùquángtrongviệcnhìnnhậnýnghĩaphầnthiênquyềntrongcácbiến

cố.Chưabao giờ cáitựxưnglàvương quyền ở cõitrầnlạiphủ nhận cái

quyềnlựccủaChúaởtrêntrờiđếnthế.

LỗilầmcănbảnnàyđãđưahọBourbonsđếnchỗthuhồinhữngbảođảm

“ban bố” năm 1814, mà họ gọi là những nhân nhượng. Thật đáng buồn!

Nhữngcáimàhọgọilànhữngnhânnhượngđóchínhlànhữngkếtquảchiến

đấucủachúngta.Nhữngcáimàhọgọilànhững“lấntiếm”củachúngta

chínhralànhữnglợiquyềncủachúngta.ChếđộPhụcHưngtựcholàmình

đã chiến thắng Bonaparte, nghĩa là mình mạnh, mình đã mọc rễ trên đất

nước,nghĩalàmìnhcócộigốcsâubền.Chonênkhinónghĩlàđãđếnlúc

thìnóđộtnhiênquyếtđoánvàliềulĩnhhạquâncờ.Mộtbuổisớm,nóđứng

lên đối diện với nướcPháp và lớn tiếngtừ chối quyền của cộngđồng và

quyềntựdocủacánhân.Nghĩalànómuốntướccáiquyềnlàdântộcđốivới

dântộcvàcáiquyềnlàcôngdânđốivớicôngdân.Đólànộidungcácvăn

kiệnkhéttiếnggọilà“Nhữngchỉdụthángbảy".

NềnQuânChủPhụcHưngsụpđổ.Nósụpđổlàđúng!Tuynhiêncũng

nênthừanhậnlàkhôngphảinóchốngtuyệtđốitấtcảnhữngtiếnbộ.Nhiều

thànhtựulớnđãđạtđượcvớisựcómặtcủanó.ThờiQuânChủPhụcHưng,

dântộcquentranhluậntrongbìnhtĩnh,thờiCộngHòakhôngquennhưthế:

NướcPháptựdovàhùngcườnglàmộtcảnhtượngcổvũcácdântộckhác

Châu Âu. Cách Mạng lên tiếng với Robespierre; đại bác lên tiếng với

Bonaparte.VớiLouisXVIIIvàCharlesX,đếnlượttrítuệlêntiếng.Giólặng

rồi,đuốclạiđốtlên.Ánhsángrựcrỡcủatrítuệbâygiờchậpchờntrêncác

đỉnh quang mây. Quang cảnh thật lộng lẫy, bổ ích và mê người. Những

nguyênlýlớnlaoquenthuộcđốivớinhàtưtưởng,mớimẻđốivớichính

kháchpháthuytácdụngmộtcáchcôngkhaitrongmườilămnăm,giữacuộc

sốnghòabình:Đólàquyềnbìnhđẳngtrướcphápluật,làtựdotínngưỡng,

tựdongônluận,tựdobáochí,làkhảnăngchiếmlĩnhtướcvịtùytàinăng.

Cứthếchođếnnăm1830.HọBourbonslàmộtcôngcụcủavănminhtừng

gãyvỡtrongtayChúa.SựsụpđổcủadònghọBourbonsdiễnramộtcách

quangvinh,khôngphảivềphầnhọmàvềphíanướcPháp.Họrờingôitrịnh

trọngnhưngkhôngcóuythế.Cảnhhạbệtrongđêmtốicủahọkhôngthuộc

loạinhữngtanbiếnlongtrọnglưulạitronglịchsửmộtniềmxúcđộnguám.

ỞđâykhôngcócáilặnglẽâmcảnhcủaCharlesĐệNhất,cũngkhôngcó

tiếngkêuvangtrờicủaconđạibàngNapoléon.Họrútđi,thếthôi.Họđặtcái

mũmiệnxuốngmàkhônggiữlạivànhhàoquang.Họcótưthếnhưngkhông

oai phong. Họ có phần không tương xứng với sự lớn lao của hoạn nạn.

TronghànhtrìnhđiCherbourg,CharlesXchocắtmộtchiếcbàntrònthành

bànvuông,đãtỏralođếnnghilễlâmnguyhơnlàtriềuđạilâmnguy.Sự

kém cỏi đó làm phiền lòng những người trung thành nhưng tự trọng và

nhữngngườinghiêmtúctôntrọngchủngtộcmình.

Còndânchúngthìquảthậtđángkhâmphục.Mộtsớm,TổQuốcbịmột

cuộcbạođộngcóthểgọilàmộtcuộcbạođộngQuânChủtấncông.Vìcảm

thấymìnhthừamạnhchonênnókhôngnổikhùng.Nótựvệ,nótựkiềmchế,

nóđưamọiviệctrởlạichỗcũ,ChínhPhủtrởvềvớiphápchế,họBourbons,

hỡiôi! Trởlạicảnhlưuvong, rồingừngtay. Nóbêvị vuagiàCharles X

dướinhữngchiếctànđãcheLouisXIVvànhẹnhàngđặtngàixuốngđất.Nó

độngtớicácnhânvậthoànggiamộtcáchthậntrọngvàcócảmhoài.Không

phảichỉcómộtngười,khôngphảichỉcómấyngười,màlànướcPháp,cả

nướcPháp,nướcPhápthắngtrậnvàsaysưatrongchiếnthắng,đãnhớlạivà

thựchiện,dướiconmắtcủanhânloại,nhữnglờiGuillaumeDuVairnóisau

NgàyChiến Lũy:“Đốivới nhữngkẻđã quenhưởngân sủngcủacác nhà

quyềnthếvàtừngnhảytừgiathếsuyvisanggiathếphồnthịnh,nhưcon

chimnhảytừcànhnọquacànhkia,thìviệctỏratáobạochốnglạivương

phủcũcủamìnhtronghoạnnạnlàdễ.Nhưngđốivớitôi,tôiluônluôntôn

kínhsốphậncủacácvuatôi,nhấtlànhữngbậcmắcnạn”.

DònghọBourbonsđểlạisựkínhtrọngchứkhôngđểlạiluyếntiếc.Như

chúngtôiđãnói,hoạnnạncủahọlớnlaohơnchínhhọ.Họmấtdạngởchân

trời.

CáchMạngThángBảycóngaynhữngngườibạnvànhữngkẻthùởkhắp

thếgiới.Nhữngngườinàyphấnkhởiđổxôtới,nhữngkẻkhácquaymặtđi,

tùytínhkhícủamỗingười.CácvuachúaChâuÂu,nhưnhữngconcú,con

vọtrongcảnhbìnhminhnày,buổiđầunhắmcảmắtlạivìbịtổnthươngvà

kinh hoàng. Chúng mởmắt lại chỉ là đểđe dọa. Kinh hoàngcó thể hiểu,

phẫnnộcóthểthathứ.CuộcCáchMạnglạlùngấychẳngquachỉnhưmột

vachạmmạnh.ThậmchínókhôngđểchonềnQuânChủcáivinhdựđược

coiđólàthùđịchvàđượcđổmáu.CácChínhPhủchuyênchếrấtthíchthú

đượcthấytựdotựlênánmình,nhưngCáchMạngThángBảychỉphạmcái

lỗilầmlàvừadữdộilạivừadịuhiền.Phảithừanhậnrằngkhôngaicóâm

mưugìchốngnó.Nhữngngườibấtmãnnhất,nhữngngườigiậndỗinhất,

nhữngngườirungđộngnhấtcũngchàođónnó.Dùcónhữngquyềnlợiích

kỷgì,nhữnghằnthùghétbỏgì,ngườitacũngcảmthấycómộtniềmkính

phụchuyềnbíđốivớinhữngbiếncốđượcsựthamgiacủamộtđấngcaohơn

chúngta.

CáchMạng ThángBảylà sựchiếnthắng củachínhnghĩa đốivớihiện

trạng.Rỡràngthay.Chínhnghĩalậtđổhiệntrạng.DođómàCáchMạng

ThángBảysángngời,cũng dođó mànóbaodung.Chínhnghĩađãchiến

thắngthìkhôngcầnkịchliệt.Chínhnghĩalàlẽcôngbằngvàchânlý.Đặc

trưngcủachínhnghĩalàluônluônđẹpvàtrongsáng.Hiệntrạngdùcóvẻ

cầnthiết,dùđượcngườiđươngthờithừanhậncáchthoảimáinhất,nếuchỉ

làhiệntrạngmàbêntrongkhôngcóhaycóítchínhnghĩaquáthìchắcchắn

sẽcùngvớithờigiantrởthànhdịhìnhdịtướng,gớmghiếc,cóthểlàquáidị

nữa.Nếutamuốnbiếtngaylàhiệntrạngcóthểrơivàoxấuxíđếnđâu,thìta

hãynhìnMachiavel

[237]

quakhoảngcáchcủacácthếkỷ.Machiavelkhông

phảilàhungthần,khôngphảilàquỷsứ,cũngkhôngphảilàmộtnhàvănhèn

nhátvàkhốnnạn.Machiavelchỉlàhiệntrạngthôi.Vàđâykhôngchỉlàhiện

trạngÝ,đâylàhiệntrạngcủaChâuÂu,hiệntrạngcủathếkỷXIX.

Cuộcđấutranhgiữachínhnghĩalàhiệntrạngtồntrạngtồntạitừbuổi

đầucủaxãhội.Chấmdứtcuộcđấu,hòahợpýthứcthuầntúyvớihiệnthực

nhângian,làmchochínhnghĩathấmvàohiệntrạngvàhiệntrạnglồngtrong

chínhnghĩamộtcáchhòabình,đólàcôngviệccủanhữngngườihiềntriết.

II

VỤNGMAY

Tuy nhiên công việc của người hiền khác, công việc của người khôn

khác.CáchMạng1830dừnglạinhanhchóng.KhimộtcuộcCáchMạngbị

nghẽn,thìlậptứcbọnkhônngoansàvàolợidụngnhưthểxôvàoxâuxémột

chiếc tàu bị đắm gần bờ. Những người khôn ngoan ở thế kỷ chúng ta tự

phongchomìnhcáidanhhiệuchínhkhách,khiếnchocáitiếngchínhkhách

hầunhưtrởthànhmộttiếnglóng.Thậtvậy,khôngnênquênrằngchỗnào

chỉcó khôn ngoan mà thôi thì nhất định cónhỏnhen.Nói: Những người

khôn ngoan, cũng như nói: Bọn tầm thường. Cũng thế, nói: Bọn chính

khách,cũngbằngnói:Bọnphảnbội.

Nếutintheolờibọnkhônngoan,thìnhữngcuộcCáchMạngnhưCách

MạngThángBảylànhữngđộngmạchbịđứt:PhảilàmGarrotngay.Chính

nghĩađượctuyênbốlongtrọngquálàmrungđộng.Chonênkhiđãxácđịnh

chínhnghĩathìphảicủngcốNhàNước.Quyềntựdođượcbảođảmthìphải

locủngcốuyquyền.

Đếnđâythìnhàhiềntriếtchưatáchkhỏingườikhôn,nhưnghọđãbắt

đầunghingại.Uyquyền,đồngý.Nhưngthứnhất,uyquyềnlàgì?Thứhai,

uyquyềntừđâumàra?

Nhữngngườikhônngoancóvẻkhôngnghethấylờinhậnxétthầmthìđó

và cứ tiếp tục hoạt động. Những nhà chính trị này rất thạo việc đeo cho

nhữngảoảnhmìnhcóthểlợidụngcáichiêubàicầnthiết.Theohọthìnhu

cầuđầutiêncủamộtdântộcsauCáchMạng,khidântộcđólàthànhphần

củaChâuÂuQuânChủ,làtìmvàsuytônmộtdòngvua.Họnói,bằngcách

ấy,dântộccóthểcóhòabìnhsauCáchMạng,nghĩalàcóthìgiờbăngbó

thươngtích,sửachữangôinhà.Dòngvuachekhuấtgiàngiáovàchechở

NhàThương.Thếnhưngthườngkhôngdễgìkiếmmộtdònghọvua.

Túngthếthìcáingườithiêntàiđầutiênhoặccáingườiphiêulưuđầutiên

tatìm rađềucó thểđặtlênngôivua. Trườnghợpthứ nhấtlàtrườnghợp

Bonaparte,trường hợp thứ hai là Iturbide. Nhưngcáchọ tộc đầu tiên tìm

thấykhôngđủđểlàmnênmộtdònghọvuachúa.Mộtdònghọlớncầnthiết

phảicómộtliềulượngquákhứnhấtđịnhvàcáituổicủamộtdònghọlàđiều

khôngthểgiảtạonên.Theoquanđiểmcủacác“chínhkhách”-tấtnhiêncác

điềukiệnkhácđãđượctạmgácramộtbên-thìsaumộtcuộcCáchMạng,

ôngvuaxuấthiệntừCáchMạngphảicónhữngđứctínhgì?Ôngvuaấyphải

làCáchMạngmớicólợi,nghĩalàbảnthânôngtacóthamgiacuộcCách

Mạng,phảinhúngtayvào,phảinổitiếnghoặcmangtaitiếngtrongđó,phải

cósờtớimáychémhoặccóvunggươm.Cònmộtdònghọvuathìphảicó

nhữngtínhcáchgì?Phảicótínhcáchdântộc,nghĩalàCáchMạngtừxa,

khôngcóhànhđộngCáchMạng,nhưngCáchMạngvềnhữnglýtưởngmà

nóchấpnhận.Mộtdònghọvuaphảivừacómộtliềulượngquákhứvàcó

tínhchấtlịchsử,vừacómộtliềulượngtươnglaivàgâyđượccảmtình.

Tấtcảnhững cái đó giải thíchvìsaonhữngcuộc Cách Mạng đầu tiên

bằnglòngtìmmộtconngười:CromwellhayNapoléon;vànhữngcuộcCách

Mạnglạicứđòihỏimộtdònghọ:HọBrunswickhayhọOrléans.

[238]

Những

dònghọvuagiốngnhữngcâyđaẤnĐộ,mỗicànhnghiêngxuốngđất,bắtrễ

vàtrởthànhmộtcâyđakhác.Mỗichitrongdònghọvuacóthểthànhmột

dòng họ vua mới. Điều kiện duy nhất là phải nghiêngxuống đến tậndân

chúng.Đó,lýthuyếtcủanhữngkẻkhônngoan.

Vàđâylànghệthuật:Làmthếnàođểchosựthànhcôngvàcótiếngngân

vangcủamộttaihọa,đểchonhữngngườicóquyềnlợitrongCáchMạng

phảirunsợ,dướihãihùngvàosựviệcđãhoànthành,trìnhbàybướcquáđộ

thànhmộtsựchậmtiến,làmmờnhạtbìnhminhCáchMạng,tốcáonhững

khekhắtdohưngphấnlàmnên,gọtgiũagóccạnhvàmóngvuốt,giảmnhẹ

thắnglợi,bọcnhungchínhnghĩa,dùngchăndạbọcngườikhổnglồnhân

dân và vội vàng cho đi ngủ, bắt cái sung sức ăn kiêng ăn nhịn, săn sóc

Herculenhưngườiốmdậy,pháloãngsựkiệnlớntrongnhữngbiệnphápcơ

hội,đốivớinhữngngườikhátkhaolýtưởngthìchouốngnướcládịudịu,

tiếnhànhnhữngbiệnphápđểphòngchốngsựthànhcôngquálớn,đemchao

đènđặt lênCáchMạng. Năm1830,ngườitaáp dụnglýthuyếtđó,cáilý

thuyếtđãápdụngđốivớinướcAnhnăm1688.

1830làmộtcuộcCáchMạngchặnlạiởgiữadốc.Mộtnửatiếnbộ;gần

như là chính nghĩa. Thế nhưng logique không hề biết những cái tạm gọi

nhữngcáigầngần.Khôngbiếtsựthực,nhưmặttrờikhôngbiếtnến.Aichặn

nhữngcuộcCáchMạngởgiữadốc?Giớitưsản.Vìsao?Vìtưsảnlàquyền

lợiđượcthỏamãn.Hômqualàkhátkhao,hômnaylàđầyđủ,ngàymailàno

tràn.

Hiệntượng1814vớiNapoléontáidiễnnăm1830vớiCharlesX.Coitư

sảnlàmộtgiaicấpthìkhôngđúng.Tưsảnchỉlàmộtthànhphầnđượcvừa

lòngtrongnhândân.Anhtưsảnlàngườigiờđâycóthìgiờngồi.Cáighếtựa

phảiđâulàmộtđẳngcấp.Tuynhiên,muốnngồixuốngsớmquáthìcóthể

cản bước tiến của nhân loại. Đó là lầm lỗi thông thường của giới tư sản.

Khôngphảiphạmlỗilầmmàtrởthànhgiaicấp.Íchkỷđâucóphảilàmộtsự

phâncôngxãhội!

Tuyvậy,cầnphảicôngbình,dùđốivớingườiíchkỷ.Cáitrạngtháimà

giớitưsảnướcaosaucuộcbiếnđộng1830đó,khôngphảilàmộttrạngthái

ỳcóphabiếnglườivàlạnhnhạt,thêmmộttíhổthẹn;khôngphảilàmộtgiấc

ngủ,ngủtứclàtạmquênvàcókhảnăngthấychiêmbao.Đâychỉlàmột

trạmnghỉchân.Trạmnghỉchâncóhainghĩariêngbiệthầunhưtráingược

nhau:Mộtnghĩalàhànhquân,tứclàvậnđộng;mộtnghĩalàtrúquântức

nghỉngơi.Nghỉchântứclàlấylạisức.Đólàsựnghỉngơitỉnhtáovàcóvũ

trang.Đólàcái“đãhoànthành"đặtlínhgácvàcảnhgiácđềphòng.Nghỉ

chânhàmcáiýđãchiếnđấuhômquavàcònchiếnđấungàymai.Đấylà

khoảngcáchgiữa1830và1848.

Cáichúngtagọilàchiếnđấuởđâycũngcóthểcótênlàtiếnbộ.Chonên

đốivớigiớitưsản,cũngnhưđốivớicácchínhkhách,cầncómộtngườidiễn

đạtcáckháiniệmnghỉchânđó.Mộtkẻ:“DùLà.BởiVì”.

[239]

Mộtnhânvật

đadạngvừacónghĩalàCáchMạnglạivừacónghĩalàổnđịnh,nóicách

kháclàmộtngườikhẳng địnhhiệntạibằngsựtínhtoángiữaquákhứvà

tươnglai.

Nhânvậtđó“sẵncó”.TênôngtalàLouisPhilippeOrléans.NghịViện

gồm 221 đại biểu suy tôn Louis Philippe làm vua. Lafayette phụ trách lễ

đăngquang.ÔngtagọiLouisPhilippelà“NềnCộngHòatốtnhất”.TòaThị

Sảnh Paris thay thế Nhà Thờ Lớn Reims.

[240]

 Việc thay thế cái ngôi vua

hoàntoànbằngcáingôinửavuađó“sựnghiệpcủa1830”.

Khinhữngngườikhônngoanlàmxongcôngviệcthìgiảiphápcủahọ

phơibàymộtnhượcđiểmlớnlaovôcùng.Họđãhànhđộngkhôngkểđến

chínhnghĩa.Chínhnghĩathétto:Tôiphảnkháng!Thếrồi,điềuđángsợ:Nó

rútvàobóngtối.

III

LOUISPHILIPPE

CáccuộcCáchMạngđềuthẳngcánhvàmaytay,nóđánhkiênquyếtmà

chọncũnghay.Dùkhôngtrọnvẹn,dùbiếntướngdịhìnhvàbịđẩyxuống

hàngCáchMạnghạngnhì,nhưcuộcCáchMạng1830,nócũngcònđủsự

tinhtườngtrờichođể không rơi vào xấu xa. Nó đi vào chỗkhuất nhưng

không phải là trút bỏ tất. Tuy nhiên cũng không nên quá lớn tiếng khoe

khoang.CáchMạngcũnglầmvàchúngtatừngthấynhữnglầmlỗinghiêm

trọng.

Hãytrởvềvới1830.1830đichệchhướngnhưnggặpmay.CáchMạng

ngưnghẳnnửavời,nhưngtrongnềntrậttựđượcthiếtlậpsauđóthìbảnthân

ôngvua,tốthơnvươngchế.LouisPhilippelàmộtconngườihiếmcó.Thân

sinhôngchắclàđượclịchsửxétvớitìnhtiếtgiảmkhinh.Nhưngôngbố

đángbịtráchphạtbaonhiêuthìôngconđángđượcmếntrọngbấynhiêu.Tư

đức,ôngcóđầyđủ,côngđứcôngcónhiều.Ôngsănsócsứckhỏecủamình,

giatưcủamình,côngviệccủamình.Ôngbiếtgiátrịmỗiphútnhưngkhông

phảilúcnàocũngbiếtgiátrịmộtnăm.Điềuđộ,thanhthản,hiềnhòa,kiên

chí,ônglàmộtngườitốt,mộtônghoàngtốt.Ôngngủmộtgiườngvớivợvà

cónhữngngườihầuchỉcáigiườngvợôngấychonhữngngườikháchtưsản

xem.Đối vớichitrưởng thườngphôtrương nhữngquanhệbất chínhcủa

mình

[241]

thìviệckhoekhoangcảnhsốngbìnhthườngnàylạihóaracóích.

ÔngbiếtđủcácthứtiếngChâuÂuvàhiếmcóhơn,ôngbiếtvànóiđủcác

ngôn ngữ của mọi quyền lợi. Là đại biểu xứng đáng của “giai cấp trung

gian”nhưngvượtnóvàlớnhơnnóvềmọimặt.Đánhgiácaodòngmáucủa

mình,ôngcócáitinhýlấygiátrịbảnthânlàmchỗdựachínhvàvềvấnđề

dònghọthìôngviệndẫndòngOrléanschứkhôngdòngBourbons.Cáingày

cònlàĐiệnHạthìôngtỏralàvịĐệNhấtHoàngThân,nhưngkhitrởthành

BệHạthìônglàmộttưsảnchínhcống.Giữacôngchúng,ôngnóidài,trong

thânmật,ôngnóingắn;bịcholàhàtiệnnhưngkhôngcóbằngchứng;thực

rathuộcloạitiếtkiệmmàhoangphíkhigặpsởthíchhaycóbổnphậncần

phảitiêu pha; hay chữ nhưng khônghammê văn chương, quý tộc nhưng

khônghiệpsĩ;giảndị,bìnhtĩnh,vữngvàng;đượcgiađìnhvàgianhântôn

thờ;nóichuyệnhấpdẫn;làchínhkháchchánchường,bêntronglạnhlẽo,

làmtheoquyềnlợitrướcmắt,trịvìnhằmtìnhhìnhđangdiễnvàsắpdiễn,

không thù hằn cũng không biết ơn, ráo riết dùng ưu thế đè bẹp sự tầm

thường,khônkhéodùngđasốởNghịViệnđểphủquyếtnhữngnhấttrítiềm

tàngđanghétthầmbêndướingaivàng;bộclộ,cókhibộclộmộtcáchliều

lĩnh,nhưnglạikhônkhéomộtcáchdiệukỳtrongsựliềulĩnhấy;giàubiện

pháp,cónhiềubộmặtvàmặtnạ;khiếnnướcPhápcủaChâuÂuvàChâuÂu

củanướcPhápphảisợ;yêunước,chắcchắnnhưvậy,nhưngcàngthương

nhà hơn; chuộng quyền lực hơn quyền uy, quyền uy hơn uy tín; khuynh

hướngnàycóhạiởchỗvìchỉmưucầuthắnglợi,nóthừanhậnsựxảoquyệt

vàcũngkhôngtuyệtđốibàitrừsựhènhạ,nhưngcũngcólợivìnótránhcho

đườnglốichínhtrịnhữngvachạmkịchliệt,choNhàNướcnhữngrạnnứt,

choxãhộinhữnghọatai;tỉmỉ,đúngđắn,tỉnhtáo,chămchỉ,tinhtường,bền

sức,cókhi tự mâuthuẫnvớimình rồi tựcảichính; táo tợnđốivớiÁo ở

Ancône,kiênquyếtđốivớiAnhởTâyBanNha,bắnpháAnvers,trảtiền

choPritchard;hátquốccaLaMarseillaisemột cáchtintưởng;khôngbiết

tuyệtvọng,khôngbiếtmệtmỏi,khôngthíchthúvớicáiđẹp,vớilýtưởng,

vớinhữnghànhđộnghàohùng;khôngmơmộngviểnvông,khônggiậndữ,

khôngkhoatrương,khôngsợsệt;cóđủmọibiểuhiệncủasựdũngcảmcá

nhân;làtướngởValmy,làlínhởJemmapes

[242]

đãtámlầnsuýtchạmtử

hìnhnhưngvẫntươicười;canđảmnhưmộtlínhpháothủ,bạodạnnhưmột

nhàtưtưởng,chỉlolắngtrướckhảnăngmộtChâuÂuchấnđộngvàkhông

thíchhợpvớinhữnghànhđộngchínhtrịlớn;luônluônsẵnsànghysinhtính

mệnhnhưngkhôngbaogiờchịuhysinhsựnghiệp;muốnảnhhưởngngười

ta,chứkhôngmuốnbắtngườitalàmtheoýchícủamình,đểđượcvângtheo

vớitưcáchmìnhlàmộttrítuệchứkhôngphảilàvua;khôngchúýmấyđến

tríthứcnhưngbiếtngười,nghĩalàcầntrôngthấyrồimớiđánhgiá;lươngtri

nhậyvàtinh,thôngminhmộtcáchthựctế,diễnđạtlưuloát,trínhớkỳdiệu;

ông luôn luôn sử dụng trí nhớ, đây là điểm duy nhất ông giống César,

AlexandrevàNapoléon;nhớrõsựviệc,chitiết,nămtháng,nhândanh,địa

danh;khôngbiếtcácxuhướng,cácdụcvọng,cáctríthứcđadạngcủaquần

chúng,nhữnghoàibãothầmkín,nhữngsôisụcbíẩnvàlờmờcủatâmhồn,

tómlạitấtcảnhữnggìngườitacóthểgọilànhữngphongtràolưukhông

nhìnthấycủaýthứcnhândân. LouisPhilippeđượcthừanhậnởbên trên

nhưngkhôngănýmấyvớinướcPháphơnlàtrịvì;làThủTướngcủachính

mình;rấtgiỏiviệcđemthựctạinhỏbéngăncảnlýthuyếtmênhmông;có

năngkhiếusángtạovềtrậttự,vềtổchức,vềvănminhnhưngchenvàođó

cũngcóócthầycò,ócthểthức;làngườisánglậpmộttriềuđạivàmangủy

nhiệmcủatriềuđại;cócáigìđócủaCharlemagneĐạiĐế,lạicócáigìđó

củamộtthầykiện.Tómlại,làmộtnhânvậtcaocấpvàđộcđáo,mộtvịvua

biếttạoraquyềnlựcbấtchấpsựlongạicủanướcPháp,biếtlàmnênhùng

cườngbấtchấpsựghentứccủaChâuÂu.LouisPhilippesẽđượcxếpvào

hàngnhữngngười lỗi lạc của thế kỷ. Ông còn có thể được xếp vàohàng

những nguyên thủ bất hủ trong lịch sử giá như ông cũng chút ít ưa vinh

quangvàôngcóýthứcvềsựlớnlaongangvớisựíchlợi.

LouisPhilippelúctrẻđẹptrai,đếngiàvẫnduyêndáng.Ôngkhôngđược

dântộcluônluônưathích,nhưngquầnchúnglạiluônthíchông.Conngười

ôngvừaýhọ.Ôngđượctrờiphúchocáidángdấphấpdẫn.Ôngkhôngoai

vệ,trênđầuôngkhôngcómũmiệndùlàvua,khôngcómáitócbạc,dùlà

lão.Điệubộcủaôngthuộctriềuđạicũ,tậpquáncủaôngthuộcchếđộmới,

một sự hòa hợp giữa quý tộc và tư sản thích nghi với thời 1830; Louis

Philippelàsựquáđộtrịvì.Ônggiữphátâmcũvàchínhtảxưa,mangphục

vụtưtưởnghiện đại. Ông mến nước Pologne (BaLan)vànướcHongrie,

nhưngôngviếtngườiPolonoisvàđọcngườiHongrais.

[243]

Ôngmặcáoquốc

dânnhưCharlesXvàđeobăngBắcĐẩuBộiTinhnhưNapoléon.

Ôngítđilễ,khôngđisăn,khôngbaogiờđinhàhát.Khônghềbịảnh

hưởngcủachacố,củabồichó,củavũnữ,điềuấygópphầnvàocảmtình

củaquầnchúng.Ôngkhôngcósânchầu.Đirathìôngcắpôdướináchvà

cáiôấytrongnhiềunămđãlàmsángthêmhàoquangquanhngườiông.Ông

làm thợ nề chút ít, làmvườn chút ítvà cũng biết chữa bệnh chút ít: Một

ngườiđánhxengãngựa,ôngchíchmáuchongườiấy.LouisPhilippekhông

baogiờđiramàkhôngcắptheocondaochích,cũnggiốngnhưHenriIII

khôngrờidaogăm.BọnBảoHoàngchếgiễuôngvuabuồncườiấy,ôngvua

đầutiênđổmáuđểchữabệnh.

VềnhữnglỗilẫmmàlịchsửtráchcứLouisPhilippephảilàmmộtbài

toántrừ:CócáilàlỗicủachếđộQuânChủ,cócáilàlỗicủatriềuđạivàcó

cáilàlỗicủanhàvua;bacộtliệtkêcótổngsốkhácnhau.Quyềntựdodân

chủ bị thu hồi, tiến bộ bị đẩy xuống lợi ích thứ hai, những người xuống

đườngbiểutìnhphảnkhángbịđànápdữdội,nhữngngườikhởinghĩabịxử

tử, những người bạo động vũ trang bị bắn không xét xử, sự kiện phố

Transnonain,tòaánbinh,phápluậtlấnátthựctại,ChínhPhủthỏahiệpvới

bamươivạnngườicóđặcquyền,đólàdonềnQuânChủ;từchốiBỉ,chinh

phục Algérie một cách ác liệt, chinh phục bằng dã man hơn là bằng văn

minh,nhưAnhchinhphụcẤnĐộ,bộiướcvớiAbdElKadervàBlaye,mua

chuộc Deutz, trả tiền cho Pritchard, đó là do triều đại; làm chính trị theo

đườnglốitềgiahơnlàtrịquốc,đólàlỗicủavua.

Chúngtathấyđó,tínhtoánxongthìlỗivuacũngnhẹbớtđi.Sailầmlớn

củanhàvualàởđây:ĐạidiệnnướcPháp,ôngđãtỏraquákhiêmtốn.Do

đâumàsailầmnhưvậy?

Chúngtacầnnóira.

LouisPhilippelàmộtôngvuamangnặngtínhgiaphụ.Mãiấpchocáigia

đìnhmìnhnở thành một vươngtộc,ôngsợđủ mọi thứ vàkhôngthíchbị

quấyrầy.Dođómàcónhữngrụtrèquáđáng,khônghợpkhẩuvịmộtcông

chúngcóngày14tháng7trongtruyềnthốngchínhtrịvàAusterlitztrong

truyềnthốngquânsựcủamình.

Nóichođúng,nếuđừngkểđếnnhữngcôngnhiệmcầnhoànthànhtrước

tiên, thì cái gia đình ấy cũng xứng đáng vớitình thương yêu sâu sắc của

LouisPhilippe.Tronggiađìnhấyđứcvàtàisátcánhnhau.Mộtngườicon

gáicủaLouisPhilippelàMarieD’Orléansnêutênhọmìnhtronghàngnghệ

sĩcũngnhưngàyxưaCharlesD’Orléanstronghàngngũthisĩ.Bàđãmang

hếttâmhồnratạcmộttượngJeanned’Arcbằngcẩmthạch.Haingườicon

traicủaLouisPhilippeđãkhiếnMetternichbuộtmiệngthốtralờikhenngợi

mịdânnày:“Đólànhữngthanhniênhiếmthấyvàlànhữnghoàngtửchưa

từngthấy".

ĐólàsựthậtvềLouisPhilippe,khônghơn,khôngkém.Là“HoàngThân

bình đẳng", mang trong người mối mâu thuẫn giữa Cách Mạng và Phục

Hưng,cómộtphươngdiệnđángngạicủangườiCáchMạngnhưngđãtrở

thànhđángmừngởngườicầmquyền,đólàdiễmhạnhcủaLouisPhilippe

năm1830.Chưabaogiờcóngườithíchhợpvớitìnhthếđếnnhưvậy;người

ấyđivàotìnhthếấyvàtrởthànhhiệnthâncủathờicuộc.Ngoàirachuyện

lưuvongcủaônglàcăncứlớnđểđưaônglênngôi.Ôngđãbịcâulưu,ông

đãsốnglangthang,nghèotúng.Ôngđãlaođộngđểsống.ỞThụySĩ,người

thừakếcủamộttháiấpcỡlớnnhấtnướcPhápđóphảibánmộtconngựagià

nuađểmuacáiăn.ỞReichenau,ôngđãdạytoánởtưgiacònemgáiônglà

Adélaïdephảithêumay.Nhữngkỷniệmnhưthếvềmộtnhàvuađãkhiến

chogiớitưsảnsaysưaphấnkhởi.Tựtayôngđãpháhủycáichuồngsắtcuối

cùngởMontSaintMicheldoLouisXIdựnglênvàLouisXVsửdụng.Ông

làbạnchiếnđấucủaDumouriezvàlàbạncủaLafayetteôngtừngcóchân

trongcâulạcbộJacobins;Mirabeauđãvỗvaiông;Danton

[244]

đãgọiông:

“Anhbạntrẻkia!”.Năm93,hămbốntuổi,vớicáitênlàôngDeChartres,

ngồitrongmộtbuồngnhỏtốitămcủaViệnKhếƯớc,ôngđãtheodõivụán

LouisXVI,màngười ta gọi rất đúng là “tên bạo chúa tội nghiệp" ấy. Sự

sángsuốtmùquángcủaCáchMạngđãbẻgãyquânquyềntrênngườinhà

vuavàtiêudiệtnhàvuacùngvớinềnQuânChủ.Thếmàhầunhưcáisáng

suốtmùquángấykhôngnhìnthấyconngườitrongkhíthếtưtưởnglồnglên

chàcántuốt,khôngnhìnthấykhôngkhíbãotốbaotrùmcủatòaán,sựcăm

phẫn của quần chúng đứng lên hỏi cung, cảnh lúng túng của “Capet”

[245]

khôngbiếttrảlờithếnào,sựlảođảokinhhãicủacáiđầuđếvươngấydưới

luồnggiórợnngười,sựvôtộicủatấtcảmọingườitrongtaihọa,củangười

kếtánlẫnkẻbịkếtán;nhữngcáiđó,ôngtađềunhìnthấy,ôngtađãchứng

kiếnnhữngquaycuồngkia;ôngtađãthấylịchsửratrướcvànhmóngngựa

củaViệnKhếƯớc;đằngsauLouisXVI,ngườibộhànhhữutráchxấusốấy,

ôngtađãthấyđứnglừnglữngkẻbịcáodữdộilàdânquyền.Trongkýức

củaôngcònlạiniềmcungkínhhãihùngđốivớicuộccôngxửrộnglớncủa

nhândân,cũngvôtưnhưsựphánxửcủaChúa.

CáchMạngđãđểlạidấuấnlớnởtâmtríLouisPhilippe.Kýứccủaông

đãthànhmộtbảnrậpsốngtừnggiờtừngphútcủanhữngnămlớnlaoấy.Có

mộtnhânchứnghoàntoànđángtincậykểlạirằngmộthômôngđãtheotrí

nhớmàđínhchínhhếtcảbảndanhsáchnhữngđạibiểucủaViệnLậpHiến

màtênbắtđầubằngchữA.

LouisPhilippelàmộtôngvuaminhbạch.Ôngtrịvìthìbáochíđượctự

do,diễnđàntựdo,tínngưỡngvàngônluậntựdo.NhữngĐạoLuậtTháng

Chínrấtrõràng.Biếtrằngnhữngđặcquyềnđượccôngbốraánhsángthìsẽ

bị ánh sáng gặm mòn, ông cứ để ngôi vua của mình phơi trần ngoài ánh

sáng.Lịchsửsẽcôngminhđốivớiniềmtrungthựcấy.

Cũngnhư mọi nhân vật lịch sử khi đã rời khỏi vũ đài chínhtrị, Louis

Philippeđangđượccôngluậnthẩmxét.Vụáncủaôngcònđươngởtòasơ

thẩm.Cáigiờphútmàlịchsửtruyềnphántựdovàtônnghiêmchưađiểm

đốivớiôngta:Chưađếnlúcnêuđượcmộtbảnphánquyếtchungthẩm.Nhà

sửhọcnghiêmkhắcvàlừngdanhLouisBlancvừachữanhẹbớtbảnánmình

dựnglên;LouisPhilippelàngườiđượcchọnbởi221và1830,haicái“hầu

như”:NghĩalàbởimộtbánQuốcHộivàmộtbánCáchMạng.Dùsao,đứng

trênquanđiểmthượngđẳngcủatriếthọc,chúngtachỉcóthểnhậnxétông

vớisựdèdặtcầnthiếtnhândanhnguyênlýdânchủtuyệtđối,nhưchúngta

đãnóitrênkia.Đứngtrướctuyệtđốithìkhôngcóquyềnnàokhácngoàihai

quyềnkia:Dânquyềnvànhânquyền;nhữnggìkhácđềulàlạmtiếm.Tuy

nhiên,ngaytừbâygiờ,saukhithanhminhnhưvậyrồi,chúngtacóthểnói

rằngdùsaothìtheoquanđiểmnhânthiện,LouisPhilippevẫnlàmộttrong

nhữngvịvuatốtnhấtđãtrịvì.

CáigìchốngLouisPhilippe?Chínhlàcáingaivàng.Hãycấtcáidanh

hiệulàvuachoLouisPhilippethìcáicònlạilàconngười.Màconngườiấy

tốt.Tốtđếnnỗicókhiđángphục.Nhiềukhi,giữanhữngloâulớn,saumột

ngàyđấutranhngoạigiaovớitoànChâuÂu.Ôngvềphòngmìnhbuổitối

mệtnhoàira.Bấygiờônglàmgì?Ôngcầmmộttậphồsơvàthứcsuốtđêm

đểxétlạimộtvụánđạihình:ÔngchorằngđươngđầuvớicảChâuÂulà

mộtviệclớn,nhưnggiànhgiậtmộtconngườivớiđaophủlạilàmộtviệclớn

hơn.ÔngkiêntrìchốngđốivịBộTrưởngTưPháp,ônggiậtmáychémtừ

taycácChưởngLý,“nhữngngườibahoađócủaluậtpháp",nhưônggọi.

Nhiềukhihồsơchấtđầybàn,ôngvẫnxemxéttất;ôngkhắckhoảisợbỏrơi

nhữngcáiđầukhốnkhổbịxử.Mộthômôngnóivớinhânchứngnhắcởtrên:

“Đêmnaytôitranhđượcbảy".Trongnhữngnămđầutriềuđại,tửhìnhhầu

nhưbịhủybỏtrênthựctếvàmáychémđượcdựnglạilàtráiýnhàvua.Pháp

trườngLaGrèvecũđãbịhủybỏcùngvớidòngtrưởng,mộtpháptrườngtư

sảnđượcdựnglêncáitênlàCổngSaintJacques;nhữngngười“thiếtthực”

cảm thấy cần có một máy chém chính quy. Đó là một chiến thắng của

CasimirPerier,đạibiểucủacánhtưsảnhẹphòiđốivớiLouisPhilippe,đại

biểucủacánhtựdo.PhilippeđãphêvàocuốnsáchcủaBeccaria.

[246]

Sau

khixảyravụámsátFieschi,ôngkêu:“Tiếcrằngtôikhôngbịthương!Nếu

bịthươngthìtôicóquyềnânxá”.Mộtlầnkhác,vềvụmộtchínhtrịphạm

loại nhân vật cao cả nhất ởthời đại ta, nghĩ đến sự phản đối của cácBộ

Trưởngcủamình,ôngviết:“Ânxáthìđànhrồi.Tachỉcònphảitranhthủ

chođượcmàthôi".LouisPhilippedịuhiềnnhưLouisIXvàtốtbụngnhư

HenriIV.

Màđốivớichúngtôinhântừhiếmcótronglịchsửnhưngọcliênthành,

chonênconngườitốtđượcxếphầunhưtrướcconngườivĩđại.

LouisPhilippebịngườinàyđánhgiánghiêmkhắc,kẻkiaphêphánkhắt

khe,naycómộtngườitừngbiếtông ta - một người ngày nay cũng đã là

bóngmarồi-đếnlàmchứngchoôngtatrướctòaánlịchsửthìcũnglàviệc

tựnhiênthôi.Lờiđốichứngđódùsaocũngrõràngvàtrướctiênlàkhông

vụlợi.Mộtlờivănbiadomộtngườichếtviếtlàtrungthực.Bóngmanàycó

thểanủibóngmakia.Cùngnằmchungtrongbóngtốithìcóquyềncangợi

nhau.Khôngsợngườitanóivềhainấmmồbiệtxứlà:Mộnàyđãnịnhhót

mộkia.

IV

NỨTRẠNTỪMÓNG

Tronglúccâuchuyệnkểđâysắpđivàođámmâymùkinhkhủngđang

bao phủ dàyđặc những bước đầu của triềuvua Louis Philippe,chúng tôi

thấycầnphải giải thíchvềôngvuaấy chứ không thể nàođểnhậpnhằng

được.

LouisPhilippelênngôivuakhôngbằngbạolực,cũngkhôngbằnghành

độngtrực tiếp của ông ta, mà chỉ vì CáchMạngchuyểnhướng,- chuyển

hướngnhưthếtấtnhiênlàkhácxavớimụcđíchchânthựcbanđầu,nhưng

trongcôngviệcđó,CôngTướcOrléans,tứclàôngta,chẳngcóvaitròchủ

độngnàocả.SinhralàHoàngThân,ôngcoimìnhnhưđãđượcbầulênlàm

vua.Cáithiênmệnhấyôngkhôngtựphongchomình,màcũngkhônggiành

giậtlấy;ngườitađemdângchoôngthìôngnhậnthôi.Cốnhiênôngcũngsai

lầmkhiđinhninhrằngngườiđemdângnhưthếlàtheođúngquyềnlý,còn

ôngnhậncũnglàviệcbổnphậnthôi.Dođóôngthànhtâmmàlênngôivua.

ChúngtôicôngnhậnLouisPhilippelênlàmvuarấtthànhý,màpheDân

ChủcôngkíchnềnQuânChủcũnglàthànhý,nênkhingườitahoảngsợ

trướcnhữngcuộcđấutranhgiữahailựclượng,ngườitakhôngđổtộicho

nhà vua mà cũng chẳng đổ tội cho phe Dân Chủ. Một cuộc xung đột về

nguyên lý xã hội cũng chẳng khác gì một cuộc xung đột giữa những lực

lượngthiênnhiên.Đạidươngbảovệnước,bãotốbảovệkhôngkhí;nhàvua

bênhvựcngôivua,dânchủbênhvựcnhândân,cáitươngđốilàQuânChủ

chốnglạicáituyệtđốilàCộngHòa.Xãhộichảymáutrongcuộcxungđột,

nhưngcáigìlàmchoxãhộibâygiờphảiđauđớnnhấtđịnhsẽlàcáicứuvớt

xã hội sau này. Và trong trường hợp nào cũng vậy không nên chê trách

nhữngkẻđứngrachiếnđấu.Tấtnhiêngiữahaiphephảicómộtphenhầm

lẫn.ChânlýcóphảinhưtượngthầnkhổnglồởRhodesđâumàđứngcảhai

bờ,mộtchânởđấtCộngHòa,mộtchânởđấtQuânChủ.Chânlýlàmột,

khôngthểphânchia,nhấtđịnhlàchỉởvềmộtbên.Cóđiềukẻlầmlẫnlại

thựctâmmàlầmlẫn;mộtngườimùmắtchẳngtộilỗigìthìmộtanhBảo

Hoàngcũngđâucóphảilàmộttênkẻcướp?Nhữngxungđộtghêgớmấy

chẳngqualàdođịnhmệnh.Cóbãotốthếnàođấythìconngườicũngkhông

chịutráchnhiệm.

Thôihãyhoànthànhviệctrìnhbàynày.

ChínhPhủlênnắmchínhquyềnnăm1830vấpngayphảinhiềukhókhăn.

Vừakhaisinhhômquathìhômnayđãphảiphấnđấurồi.Ngồichưanóng

chỗđãcócảmgiácnhưcónhữngsứcgìmơhồđangtỳmạnhlêncảbộmáy

củaChínhPhủThángBảyvừamớixâynềnvàchưacóchútgìvữngchắccả.

Sựphảnđốiphátsinhngayngàyhômsau.Cólẽnóđãhìnhthànhtừđêm

trướccũngnên.

Thángnàyquathángkhác,sựphảnđốilớndầnlênvàtừâmthầmđãbiến

thành công khai. Cách Mạng Tháng Bảy không được vua chúa các nước

ngoàithừanhận,điềuấychúngtôiđãnói.ỞtrênđấtPháp,ngườitacũng

hiểunókhácnhau.RõrànglàChúabộclộýChúatrongcácbiếncốlịchsử,

nhưngbộclộbằngmộtngônngữbíẩn.Conngườiliềnđemdiễndịchra,bản

dịchlàmvộivàngquấyquámangnhiềunỗilầm,nhiềukhiếmkhuyết,nhiều

chỗphảnnghĩa.RấtítngườihiểuđượclờiChúa.Nhữngngườitinhtường,

trầmtĩnh,thâmthúynhấtthìđọcchậm,chonênkhihọmangbảndịchcủa

họtớithìcôngviệcđãxongrồi.Đãcóhaimươibảndịchrồi.Mỗibảndịch

sinhramộtđảng,mỗichỗphảnnghĩađẻramộtphái.Vàmọiđảngtưởng

mìnhcóánhsángchânchính.Lắmlúcchínhquyềncũngchínhlàmộtphái.

TrongcáccuộcCáchMạngđềucóngườibơingượcdòng:Đólànhững

đảngcũ.Đốivớinhữngđảngcũđãgắnbóvớitruyềnthốngdophướclành

củaChúa,họtựcholàcóquyềnnổiloạn,bởivìCáchMạngsinhratừquyền

nổiloạn.Lầmrồi,thậtvậy,trongcáccuộcCáchMạng,kẻnổiloạnkhông

phảilàdânchúngmàlàvua.CáchMạngtráihẳnvớinổiloạn.CáchMạng

nàocũnglàmộtdiễnbiếntheolẽthường,chonênlàchínhđáng;cókhicó

nhữngtaygiảCáchMạnglàmôdanhCáchMạng,nhưngtínhcáchchính

đángcủanó vẫn tồn tạidùbịlàm nhơ bẩn, vẫnsốngsótdù nhuộm máu.

CáchMạngxảyrakhôngtừngẫunhiênmàtừsựcầnthiết.CáchMạnglàtừ

giảtạoquayvềvớithựctiễn.CáchMạngxảyravìcầnphảixảyra.

NhữngđảngchínhthốngcũđãcôngkíchCáchMạng1830vớitấtcảsự

kịchliệtphátsinhtừmộtlốiluânlýsailạc.Nhữngsailầmlạilànhữngtên,

đạntốt.ChúngtấncôngCáchMạngmộtcáchkhônkhéoởnhữngchỗyếu,

chỗ hở, chỗthiếu logique: Chúng tấn công CáchMạng 1830 ởnền Quân

Chủmànóthiếtlập.Chúngthét:“NóiCáchMạng,saolạicóanhvuaấy?

Nhữngphepháilànhữngđứamùnhằmtrúngđích".NhữngngườiCộngHòa

cũngthétcáitiếngthétkia.Nhưnghọthétnhưvậylàhợplý.Mùquángởbè

lũchínhthống,lạilàsángsuốtởcánhDânChủ.CáchMạng1830phásản

đốivớinhândân.NhữngngườiDânChủchânchínhtứcgiậnphảiphànnàn.

Đứnggiữahailuồngcôngkíchcủaquákhứvàtươnglai,bộmáyNhà

NướcThángBảylúngtúng,vấtvả.Nóchỉlàkhoảnhkhắchiệntạimàphải

đốiphómộtđằngvớihàngthếkỷQuânChủ,đằngkhácvớicáiquyềnlý

muônđời.Vảlại,bềngoàinóchẳngcònlàCáchMạngnữamàđãtrởthành

QuânChủrồi,nênChínhPhủ1830buộclòngphảinhịpbướctheoChâuÂu.

Lạiphảigiữgìnhòabìnhmớicàngphứctạp.Mộtsựhòahợpngượclẽcó

khicònphảitrảgiáđắthơnlàmộtcuộcchiếntranh.Từcuộcxungđộtngầm,

luônluônbịkhóamõmnhưngluônluôngầmgừ,nảyracáitrạngtháihòa

bìnhvũtrang,lốithoáttốnkémcủanềnvănminhtựngờvựcmình.

NềnQuânChủThángBảylồnglênnhưconngựamắcvàocỗxecủacác

ChínhPhủChâuÂu.Metternich

[247]

sẵnsàngbuộcdâycươngvàocổnó.Bị

tràolưutiếnbộthúcđẩyởPháp,nótrởlạithúcđẩycácnềnQuânChủlạc

hậukhácởChâuÂu.Đượckéo,nótrởlạilôikéokẻkhác.Tronglúcđóthì

bên trong các vấn đề nghèo đói, thợ thuyền, tiền lương, giáo dục, phạm

pháp,mãidâm,sốphậnngườiđànbà,cácvấnđềgiàunghèo,sảnxuất,tiêu

thụ,phânphối,mậudịch,tiềntệ,quyềncủatưsản,quyềncủalaođộng,tất

cảvấnđềchồngchấtlênxãhội,caochótvótđếnghêsợ.

Ngoàicácđảngpháichínhtrịchínhthức,mộtphongtràokhácxuấthiện.

Tiếptheosựsôisục củaphongtràodânchủlàsựsôisụccủaphong trào

TriếtHọc.Tríthứcthấymìnhcũngbốirốinhưquầnchúng,bốirốicókhác

nhưngcũngkhôngkémsâuxa.Cónhữngnhàtưtưởngsuynghĩ,trongkhi

đấtdướichânhọ,tứclàquầnchúngnhândân,donhữngluồngCáchMạng

chạyqua,runglênnhưbịcơngiậtkinhphongkhógiảithích.Nhữngnhàtư

tưởngđókhithìriênglẻ,khithìtậphợpthànhgiađình,hơnthế,thànhđoàn

thể,nhàonặnnhữngvấnđềxãhộimộtcáchônhòanhưngsâusắc.Lànhững

ngườithợmỏkhôngnaonúnghọbìnhthảnđàohầmcủahọdướichânnúi

lửa,khôngbịrầyràbaonhiêuvìnhữngchấnđộngngầmhoặcnhữnglòlửa

thoángthấy.Sựbìnhthảnđócũnglàmộtcảnhtượngđẹpnhấttrongthờiđại

náođộngkia.Họđểdànhchocácđảngpháivẫnđềphápquyền,cònhọchỉ

lođếnvấnđềhạnhphúc.Phúclợicủaconngười,đólàcáihọmuốnrútratừ

xãhội.Họnângcaocácvấnđềvậtchất,vấnđềcôngnghiệp,nôngnghiệp,

thươngmạilêngầnmứctrọngvọngcủatôngiáo.Trongnềnvănminhbấy

giờ, một phần nhỏ do Thượng Đế xây dựng nên, còn phần lớn là do con

người,thìcácthứquyềnlợiđãtrộnlẫnvớinhau,kếtdínhvàonhauvàhỗn

hợpthànhmộtthứđávôcùngrắnchắc,theomộtquyluậtmàcácnhàkinhtế

họcđãdàycông nghiên cứu. Họ tậphợpnhauthànhnhóm lấy danh hiệu

khácnhaunhưngcũngcóthểgọichunghọlànhữngngườitheoChủNghĩa

XãHội.Họcốhếtsứcchọcthủngtầngđáấyvàbắtnguồnnướctươimátcủa

hạnhphúcphảiphụtlên.Từvấnđềcáimáychémđếnvấnđềchiếntranh,sự

nghiêncứucủahọbaotrùmtấtcả.Bêncạnhcáinhânquyềnđã tuyênbố

trongCáchMạngPháp,họnêuthêmquyềncủaphụnữvàquyềncủatrẻcon.

Mongrằngđộcgiảkhônglấylàmngạcnhiên,vìlẽnàyhaylẽkhácchúngtôi

khôngđisâuvàolýthuyếtcủanhữngvấnđềmàchủnghĩaxãhộiđãxướng

lên.Chúngtôichỉxinnhắclạithôi.

Bỏrangoàinhữngviễnảnhcủavũtrụ,nhữngcáigìmơmộngvàhuyền

bí,thìtấtcảnhữngvấnđềcácnhàxãhộiđemrabànđểgiảiquyếtchỉthulại

tronghaivấnđềchính:

*Vấnđềthứnhất:Sảnxuấtracủacải.

*Vấnđềthứhai:Phânphốicáccủacảiấy.

Vấnđềthứnhấtchứađựngvấnđềlaođộng.Vấnđềthứhaibaogồmvấn

đềtiềnlương.Trongvấnđềthứnhấtlàchuyệnsửdụngsứcsảnxuất.Trong

vấnđềthứhailàchuyệnphânphốimọithứhưởngthụ.

Sửdụngtốtsứcsảnxuấtlàlàmchoxãhộiphúcường.Phânphốitốtmọi

thứhưởngthụlàtạonênhạnhphúcchocánhân.Nóiphânphốitốtnghĩalà

khôngphảichiabìnhquânmàlàchiacôngbằng.Nguyêntắcbìnhđẳngđầu

tiênlàsựcôngbằng.

Bênngoài,phú cường xã hội; bên trong,hạnhphúcánhân; hai cái ấy

phốihợplạithànhraxãhộigiàumạnh.Xãhộigiàumạnh,điềuấycónghĩa

làconngườiđượcsungsướng,ngườicôngdânđượctựdo,quốcgiathành

lớnmạnh.

NướcAnhgiảiquyếtđượcvấnđềthứnhất.NướcAnhlàmracủacảirất

giỏinhưngphânphốirấtvụng.Vấnđềchỉđượcgiảiquyếtcómộtmặt,nên

đãđưanướcAnhđếnhaitháicực:Vừacựckỳgiàusangvừacựckỳnghèo

khổ.Mọithứhưởngthụdànhchomộtvàingười,cònmọithứthiếuthốnđều

dồnchotấtcảkẻkhác,nghĩalàtoànthểdânchúng;đặcquyền,độcquyền,

cườngbạonảyratừchếđộlaođộngấy.

Sựphồnthịnhcông cộng ngồi lên lưngsựnghèokhổriêngtư, sự phú

cườngcủaNhàNướcđâmrễtrongcảnhđauđớncủacánhân,mộttìnhthế

nhưvậythậtlàbấpbênhvànguyhiểm!Đólàsựphúcườngcấutạokhông

đềuvìgồmđủmọiyếutốvậtchấtmàlạikhôngcólấymộtyếutốtinhthần

nào.

ChủNghĩaCộngSảnvàluậtruộngđấtchorằngcóthểgiảiquyếtvấnđề

thứhai.Lầmto!Phânchianhưthếsẽgiếtchếtsựsảnxuất.Chiađềunhau

làmmấttínhthiđua.Vàdođócũnglàmmấttínhlaođộng.Đólàcáchphân

chiacủahàngthịt,nó giếtchếtcáimànóphânchia. Khôngthểnàobằng

lòngvớigiảiphápấyđược;giếtchếtcủacảinhưthếkhôngphảilàphânphối

củacải.

Haivấnđềđòihỏigiảiquyếtsongsongthìmớigiảiquyếttốtđược.Hai

giảiphápđòihỏiđượcphốihợpvớinhauthànhmộtmàthôi.Anhchỉgiải

quyếtvấnđềthứnhấtthìanhsẽlàVenise,anhsẽlàAnhQuốc.Anhsẽnhư

Venisegiàumạnhmộtcáchgiảtạo,haynhưAnhQuốcrấtgiàumạnhvềvật

chấtnhưnganhsẽlàmộtanhnhàgiàuxấuxa.Anhsẽchếtvìbạolựcnhư

Veniseđãchết,hoặcanhsẽđổnhàovìphásảnnhưAnhQuốcsẽđổnhào

saunày.Thếgiớisẽđểmặcanhchếtđivàđổnhào,vìthếgiớiluônluônđể

mặcchođổnhàovàchếtđitấtcảnhữngcáigìchỉcónộidungíchkỷ,tấtcả

nhữngcáigìđốivớinhânloạikhôngtiêubiểuchomộtđạođứchaymộtlý

tưởng.CốnhiênnhữngtiếngVenise,AnhQuốclàđúngđểchỉcácchếđộxã

hộichứkhôngphảinhândâncácnướcấy,chỉcáctổchứcthốngtrịápbức

nằmtrùmlêncácquốcgiachứkhôngphảibảnthâncácquốcgiaấy.Chúng

tôibaogiờcũngtôntrọngvàcóthiệncảmđốivớimọiquốcgia.Nhândân

Venisesẽsốnglại,bọnquýtộcngườiAnhsẽnhàođổ,nhưngquốcgiaAnh

Quốclàbấtdiệt.Nóixongđiềuđó,chúngtatiếptục.

Giải quyết cả hai vấn đề, khuyến khích người giàu và bảo vệ người

nghèo,thủtiêusựcùngkhổ,chấmdứtsựbóclộtbấtcôngcủakẻmạnhđối

vớikẻyếu,kiềmchếsựganhghétbấtcôngcủakẻcònđangđiđốivớikẻ

đếnđích,làmchotiềnlươngkhớpvớisứclaođộngmộtcáchtoánhọcvà

thânái,coisựgiáodụckhôngmấttiềnvàcưỡngbáchlàmộtyếutốgắnvới

việcnuôitrẻkhônlớnvàlàmchokhoahọctrởthànhcơsởcủasứckhỏe

lànhmạnh,pháttriểntrítuệ,đồngthờilàmchotaychâncóviệclàm,làm

mộtdântộcgiàumạnhđồngthờilàmộtgiađìnhtrongấymọingườiđều

sungsướng,dânchủhóatưhữubằngcáchphânphốichokhắpmọingười,

chứkhôngphảithủtiêunóđi,làmsaochomọingườidânbấtkỳaicũngđều

cócủa,việcấycũngkhôngphảikhólắm,nóitómlại,biếtcáchlàmracủa

cảivàbiếtcáchphânphốicủacải,vànhưthếlàmộtlúcsẽđạtđượcsựvĩđại

vềvậtchấtlẫnsựvĩđạivềtinhthần.CóthếmớiđánggọilànướcPháp.

NgoàimộtđôiphepháiđilạchướngthìkhôngkểđấylàtiếngnóicủaChủ

NghĩaXãHội.ĐấylàtấtcảnhữngđiềumàChủNghĩaXãHộitìmtrongsự

kiệnthựctế,đấylàcảnhmàChủNghĩaXãHộigợiratrongmọiđầuóc.

Cốgắngđángphụcvàthiêngliêngsao.Nhữngchủnghĩaấy,nhữnghọc

thuyếtấy,nhữngsựphảnkhángấy,sựcầnthiếtbấtngờđốivớinhàchínhtrị

phảiđếmxỉađếncácnhàtriếthọc,mộtđườnglốichínhtrịmớiphảivạchra

cho phù hợp với chế độ cũ mà không quá chống đối với lý tưởng Cách

Mạng.MộttìnhthếphảitậndụngLafayetteđểcứuvãnPolignac,

[248]

sựtrực

cảmvềtiếnbộdướicáivỏdânbiểu,QuốcHộivàđườngphố,nhữngyêu

sáchphảicânbằngchungquanhmình,niềmtintưởngđốivớiCáchMạng,

cólẽcũngcósựnhẫnnhụcnàotrongviệccôngnhậnmộtquyềnlýtốicao,

cáiýchítrungthànhvớidònggiống,cáitìnhyêugiađình,lòngtôntrọng

nhândân,tínhngaythựccủachínhmình,tấtcảnhữngcáiấylàmchoLouis

Philippedonghĩđến,đauxótvàtừnglúcđãkhiếnôngthấymệtnhọcvớicái

nghềlàmvuaquákhókhăn,mặcdùônglàngườicanđảmvàcóýchí.Ông

cảmthấynhưdướichânôngđangcómộtsựtanrãđángsợ,tanrãchứchưa

đếnnỗinátthànhtrobụi,vìchưabaogiờnướcPháplạixứnglànướcPháp

nhưbấygiờ.

Từngđámmâychồngchấtđenkịtởchântrời.Mộtbóngđenkỳdịdần

dầnkéođến,baophủlênmọingười,mọivật,mọitưtưởng;đólàbóngđen

thoátratừmọithứcămhờn,mọihệthốngtưtưởng.Tấtcảnhữnggìbịbóp

nghẹtđimộtcáchvộivàng,bâygiờlạicựaquậy,lênmenngấmngầm.Trí

ócconngườirungđộngtrongkhôngkhíloâucủaxãhộinhưlácâylúccơn

giôngsắpkéođến.Tìnhhìnhcăngthẳngnhưhaidòngđiệncaothế,cólúc

chỉcầncómộtngườivôdanhnóilên,cũngnhưchỉcầncóvậtgìchạmvào

haidòngđiện,làđủlàmbậtrachânlý,bậtraánhsáng.Sauđó,bóngtốimờ

mờlạiphủxuốngnhưcũ.Thỉnhthoảngnhữngtiếngsúngngấmngầmvang

lên,chứngtỏtrongđámmâymùcònchấtchứarấtnhiềusấmsét.

HaimươithángđãtrôiquatừcuộcCáchMạngThángBảy:Năm1832

mởmànvớimộtvẻnhưđedọavàgầnnhưcóviệcsắpxảyra.Cảnhnghèo

đóicủanhândân,ngườilaođộngkhôngcóbánhmì,CôngTướcCondécuối

cùng chết một cách mờ ám, Bruxelles đuổi họ Nassau như Paris đuổi họ

Bourbons,nướcBỉmuốnvềvớimộtônghoàngPháplạiđượcchomộtông

hoàngAnh,sựthùhằncủanướcNgaNicolas,saulưngPháplàhaiconyêu

tinhphươngNam,FerdinandTâyBanNhavàMiguelBồĐàoNha,đấtrung

chuyển ở Ý, Metternich thò tay qua Bologne, nước Pháp cộc cằn đối với

nướcÁoởAncônevềphíaBắcthìtiếngđóngáoquanchônBaLanlầnnữa,

ởkhắpChâuÂu,nhữngtiamắtgiậndữrìnhmòPháp,đồngminhAnhđáng

nghingờđangsẵnsàngđẩynhàonhữnggìđangnghiênglệchvàxôngvào

nhữnggìđãnhào,ThượngViệnnấpsauBeccariabácbỏbốnántửhìnhcủa

tòaán,biểutượnghoahuệbịgạchxóatrênxevua,câythậptựởnhàthờ

Đức Bà bị nhổ bỏ, Lafayette bị bôi nhọ, Laffitte suy sụp, Benjamin

Constance chết nghèo khổ, CasimirPerier chết trong lúcchính quyền suy

yếu:Bệnhchínhtrịvàbệnhxãhộiphátracùngmộtlúcởhaithủđôcủa

vươngquốc;thủđôtưtưởngvàthủđôlaođộng;ỞParis,nộichiến;ởLyon,

nôngdânbiến;ởcảhaithànhphốchỉmộtánhlửalò;mộtmàuđỏhỏasơnở

trên trán nhân dân; phương Nam trở nên cuồng tín, phương Tâyloạn; nữ

CôngTướcBerryhoạtđộngởVendée,âmmưu,hộikín,khởibiến,dịchtả;

tấtcảnhữngcáiđórótthêmsựnáođộngbiđátcủabiếncốvàosựsôisục

củatưtưởng.

V

NHỮNGSỰVIỆCLÀMNÊNLỊCHSỬNHƯNG

LỊCHSỬLẠIKHÔNGBIẾTĐẾN

Vàocuốithángtưmọiviệcđềutrởnêntrầmtrọng.Tìnhhìnhtừchỗlên

menđãtrởthànhsôisục.Từ1830,rảirácđãcóđôicuộcbạođộngnhỏ,lẻtẻ.

Nhữngcuộcbạođộngấyđềubịđànápngay,nhưngcũnglạimọclênngay,

đólàdấuhiệucủamộtlòlửatolớnđangbừngbừngởbêndưới,mộtcáigì

ghêgớmđangấpủ.Ngườitahénhìnthấynhữngdấuhiệuchưarõnétvà

cònlờmờcủamộtcuộcCáchMạngcóthểnổra.CảnướcPhápnhìnvào

Paris;ParisnhìnkhungoạiôSaintAntoine.KhungoạiôSaintAntoineđược

nung ngầm, bỗng sôi sục lên. Không khí các quán rượu phố Charonne

nghiêmtrangvàồnào-haitínhtừấykếthợpđểnóivềmộtquánrượuthì

cũnglạthật.ỞđấyngườitađemvấnđềduytrìhaylậtđổChínhPhủrabàn

mộtcáchngangnhiên.Ngườitathảoluậncôngkhaicáiviệcphảiđánhhay

nênngồiyên.Bêntrongnhiềuquánrượungườitabắtthợthuyềnthề“sẽcó

mặtngoàiđườngkhicótiếngbáođộngđầutiênvàsẽchiếnđấubấtchấp

quânthùđônghayít”.Khingườithợđãthềxong,mộtngườingồitronggóc

quánrượucốýnóioangoang:“Nhớnhé!Thềrồiđấynhé!"Cókhingườita

lêngác, họp nhau trong một phòngkín, cảnh tượng chẳng khác gì những

cuộchọphộikín.Ngườitabắtnhữngngườimớigianhậptuyênthệđểgiúp

íchchohọvàchocácgiatrưởng.Lờithềnhưvậyđó.

Ởcácphòngdướingườitađọccácsách“phiếnloạn”.Theolờimộtbản

báocáobímậtđươngthời,đólànhữngquyểnsáchchửiChínhPhủ.Ởcác

phòngấyngườitanghethấynhữnglờinhưsau:Tôicóbiếttêncácngườichỉ

huyđâu.Bọntôisẽđượcbiếtngàykhởisựchỉhaigiờtrướckhihànhđộng

thôi.Mộtngườithợnói:“Chúngtacóbatrămngười,mỗingườibỏramười

xu vị chi là một trăm năm mươi francs để làm đạn và thuốc súng". Một

ngườikhácnói:“Khôngsáutháng,haithánggìhết.Khôngđầymườilăm

hômlàchúngtasẽngangsứcvớiChínhPhủ.Vớihaivạnrưỡingười,tacó

thểđốiđịchđược".Mộtngườinữanói:“Tôichẳngngủnghêgì,cứđêmlà

đúcđạn".Thỉnhthoảngcónhữngngười“ănbậnđẹpđẽnhưbọntưsản”,đến

đây“làmbộlàmtịch”,ravẻ“chỉhuy”,bắttaynhữngnhânvậtquantrọng

nhấtrồibỏđi.Khôngmấykhihọởquámườiphút.Ngườitatraođổinhững

câuchuyệnđầyýnghĩa:“Mậtkếđãmuồi,côngviệcđầyđủ".Tấtcảđềunói

nhặngxịlênnhưthế,đólàlờimộtnhânchứng.Ngườitahăngđếnnỗi,một

hôm,đươngởgiữaquánăn,mộtngườithợkêuto:“Chúngtakhôngcóvũ

khí".Thìmộtngườibạnđápngay:“Vũkhíởtrongtaybinhlínhấy".Câu

đáp đã vô tình nhại câu của Bonaparte tuyên bố với quân đội viễn chinh

PhápsangđánhÝ.Mộtbảnbáocáocủanhàchứctrách,saukhitườngtrình

sựviệc,nóithêm:“Khicóđiềugìbímậthơnthếthìhọkhôngđemranói

vớinhauởđấy”.Ngườitakhônghiểuhọcòngiữbímậtđiềugìnữakhiđã

nóitoạcratấtcảnhưđãthấytrênkia.

Nhữngcuộchọpđôikhitổchứccóđịnhkỳ.Ởmộtvàihộinghịnhưthế,

ngườidựkhôngquátámhaymườingười,vàđilạicũngchỉnhữngnhânvật

ấy.Ởnhữngcuộchọpkhácthìaicũngđượcvàophònghọp,đôngđếnnỗi

phảihọpđứng.Ngườinàyhọpvìnhiệttìnhvàsayđắm!Kẻkháchọpvìđó

làconđườngđưatớicóviệclàm.CũngnhưởthờiCáchMạng,trongcác

quánấycónhữngngườiphụnữyêunướcômhônnhữngkẻmớiđến.

Nhiềusựviệccóýnghĩanữaxuấthiện.

Cóngườivàoquánrượuuốngxongbỏđira,nói:“Anhhàngrượu,chỗ

tiềnrượunàychínhquyềnCáchMạngsẽtrảchoanh”.

ỞquánrượubênkiaphốCharonne,cómộtcuộcbầucửnhữngngườicán

bộCáchMạng.Hòmphiếulàmộtcáimũcôngnhân.

MộtsốthợhọpởnhàmộtthầydạykiếmthuậtởphốCotte.Ởđócómột

bókhígiớigồmmãtấugỗ,gậy,kiếm.Mộthômngườitabóctrầnmũikiếm.

Mộtngườithợnói:“Chúngtôihaimươilămngười,nhưngtôikhôngđược

tínhvìngườitacoitôilàmộtcáimáy”.CáimáyấyvềsaulàQuénisset.

Những việc tầm thườnggì mà được tính toán trước cũng trở nên có ý

nghĩalớn.Mộtngườiđànbàquétởtrướccửanhàmìnhthócmáchvớimột

ngườikhác:Đãtừlâurồi,ngườitakhẩntrươnglàmđạn.Ngườitathấydán

ngayngoàiphốnhữngbảntuyênbốkêugọiquốcdâncácquận.Mộttrong

cácbảnấykýtên:“Burtot,bánrượu".

MộthômởcửanhàmộtanhchàngrượuchợLenoir,mộtngườicóbộrâu

quainónvớigiọngnóingườiÝ,đứnglênmộttrụvôiđọcthậttomộttờgiấy

gìlạlùng,cóvẻlàmộtquyềnlựchuyềnbí.Từngnhómngườitụhọpchung

quanhvỗtayhoannghênh.Cácđoạn làmchoquầnchúngcảmđộngnhất

đượcghichéplạinhưsau:“Chủnghĩacủachúngtabịngăncản,cácbản

tuyênngôncủachúngtabịxérách,cácngườiđidánápphíchcủachúngta

bịrìnhmòvàbắtgiam…”.“Cáitaihọatrongnghềbôngvảiđãchữabệnh

trungdungchochúngta”.“Tươnglaicủacácdântộclàđộingũhènhạcủa

chúngta”. “…Vấnđềđặt ralàthế này:Hànhđộng hayphảnđộng? Cách

MạnghayphảnCáchMạng?Vìởthờiđạichúngta,khôngthểcósựnằmì

hoặcbấtđộng.Vìdânhaychốnglạidân,đólàvấnđề.Ngoàirakhôngcòn

vấnđềnàokhác”.“Cáingàychúngtôikhôngthíchhợpvớicácanhnữathì

hãyhạbệchúngtôi.Nhưngtừnaychođếnlúcấy,hãygiúpchúngtôitiến

lên”.

Cácviệcấyđềuxảyragiữabanngày.

Nhiềuviệcquátáotợnlàmdânchúngđâmnghi.Ngày4thángtưnăm

1832,ởgócphốSaintMarguerite,mộtngườiquađườngleolêncâytrụ,thét

lớn:“TôilàngườipheBabeufđây".

[249]

Nhưngdânchúngthìthấysaudanh

nghĩaBabeuflàhìnhdángGisquet.Hắnnóihuyênthuyên.Hắnbảo:

—Đảđảochếđộtưhữu!Bọnđốilậpcánhtảlàđồhènnhát,đồphảnbội.

KhichúngmuốngiànhlẽphảivềmìnhthìchúngtuyêntruyềnCáchMạng.

Nhưngdânchủ của chúng là chỉđểkhỏithất bại, còn khimuốntrốnđấu

tranhthìchúnglạitheoQuânChủ.BọnCộngHòalàđồcontườu.Đồngbào

laođộng,đồngbàohãycoichừngbọnCộngHòa”.

Mộtngườithợhétlớn:

—Ôngđồngbàomậtthámơi,imcáimồmđi.

Tiếngthétấychấmdứtngaybàidiễnthuyết.

Nhiềuchuyệnbíẩnxảyra.

Vừatối,cóngườithợbắtgặpbênbờkênh“mộtngườiănbậnchỉnhtề”,

ngườiấy bảo:“Đồngbào, điđâuđấy?" “Thưaông,- ngườithợđáp,-tôi

khôngđượcbiếtônglàai?"“Tôithìtôibiếtanhlắm",vàngườiấythêm:

“Anhđừngsợ.Tôilàngườiủyban.Ngườitanghianhlàngườikhôngchắc

chắnlắm.Anhnhớlànếuanhphátgiácđiềugìthìcóngườiđểýđếnanh

đấynhé!"Xonghắnbắttayngườithợvànóithêmkhibướcđi:“Chúngta

sắptớisẽgặpnhau".

Cảnhsáttheodõiđãghiđược,khôngnhữngtrongcácquánănmàngoài

đường,rấtnhiềumẩuđốithoạikỳdị.

Mộtngườithợdệtbảomộtngườithợmộc:

—Bácxingianhậpmauđi.

—Tạisao?

—Sắpđượcnổsúngrồibácạ.

Haingườiquađườngănmặcráchrướihỏivàtrảlờinhaumấycâuthật

đángchúý,nghenhưrõrệtlàsắpcóbạođộng.

—Aithốngtrịtabâygiờ?

—ÔngPhilippe.

—Khôngphải,bọntưbảnthốngtrịta.

Mộtlầnkhác,haingườiđiqua,ngườitabắtchợtngườinàynóivớingười

kia:

—Chúngmìnhcómộtkếhoạchtấncôngtàitình.

Trongcâuchuyệnthânmậtgiữabốnngườingồixổmtrongcáihàoởmột

ngãtư,ngườitanghethoángđượcmấylờinhưsau:

—PhảirasứclàmchonókhôngcònđidạochơitrongParisnữa.

Nólàai?Mộtbímậtđầyđedọa.

“Nhữngthủlĩnhchính”,nhưởngoạiôngườitagọi,khôngramặt.Người

ta tin rằng họ họp nhau bàn bạc ở trong một cái quán gần mũi Saint

Eustache.NgườihộitrưởnghộicứutếthợmaytênlàAugđượccoilàngười

trunggianliênlạcgiữacácthủlĩnhvàkhungoạiôSaintAntoine.Tuyvậy

vẫncònmờmịtlắmchungquanhcácthủlĩnhấy.Khôngcósựkiệnchắc

chắnnàocóthểphủđịnhcâutrảlờingangtàngcủamộtbịcáokiatrướctòa

ánThượngViện.Tòahỏi:

—Thủlĩnhcủaanhlàai?

—Tôikhôngcóthủlĩnhvàcũngkhôngthừanhậnailàthủlĩnh.Tuyvậy,

đómớichỉlànhữnglờinóimơhồtuyrõnghĩa,đôilúcchỉlànhữngcâunói

trốngkhông,nhữnglờibàntán,nhữngtiếngđồnrađồnvào.Lạicónhiều

dấuhiệukháchiệnra.

ỞphốReuilly,mộtngườithợmộcđóngđinhghépvánđểdựngcáihàng

ràoquanhđámđấtđanglàmnhà,bắtđượcmộtđoạnthưđãxénátnhưng

cònđọcđượcmấydòngnhưsau:

«“…Ủybancầnphảicóbiệnphápđểngăncảncáchộinàyhộinọđến

lấyngườitrongcáctrungđội…”»

Vàởđoạntáibút:

«“ChúngtôiđượctinởphốNgoạiôPoissonnièrenhàsố5biscónhiều

súng,khoảngnăm,sáunghìnkhẩu,nằmtrongtaymộtngườiláisúngvàcất

giấutrongmộtcáisân.Trungđộihiệnchưacóvũkhí”.»

Đimấybướcnữa,ngườithợmộcnhặtđượcmộtmảnhgiấykháccũng

ráchdởvàcàngcóýnghĩahơn.Anhtaxúcđộngthuậtlạichomấyngười

lánggiềngnghe.Vìcáctàiliệulạlùngấycógiátrịsửdụngchonênchúng

tôisaoynguyêndạngmảnhgiấymặtsau:

«QCDE

Uoga1fe

Hãy học thuộc lòng danh sách này. Sau đó anh xé đi. Những

ngườiđượcthừanhậncũngsẽlàmnhưthếsaukhianhđãtruyền

lệnhchohọ.

Kínhchàohuynhđệ

L.»

Nhữngngườicóđọcmảnhgiấynàymãivềsaumớibiếtrõnghĩakiacủa

bốnchữhoa:“Quinturions,Centurions,Décurions,Eclareurs"vàýnghĩacủa

nhữngchữ“Uoga1fe",nóchỉmộtngàytháng,ngày15tháng4năm1832.

Dướimỗichữhoa,cóghithêmnhiềutênkèmtheonhữngchúdẫntiêubiểu.

Chẳnghạn:Q.Bannerel8súng.83đạn,ngườiđángtincậy.-C.Boubière1

súng ngắn. 40 đạn. - D. Rollet 1 kiếm, 1 súng ngắn, 1 cân thuốc súng.

Teissier1mãtấu,1túi.-B.Đúnggiờkhắc.Terreur,8súng.Canđảm…

Cuối cùng anh thợ mộc còn tìm thấy, cũng trong mảnh vườn kia, một

mảnhgiấythứbatrênđócó cáidanh sách bí mậtnày, viếtbằng bút chì,

nhưngrấtrõ:

«ĐơnvịBlanchard.ArbreSec.6

Barra.Soize.SalleAuComte.

Kosciusko.Aubryngườihàngthịt.

J.J.R

CaïusGracchus

Quyềnxétduyệt.Dufond.Four.

PháiGirondinsđổ.Derbac.Maubuée

WashingtonPinson,1súngngắn,86đạn

Marseillaise.

Chủq.nhândân.,Michel-Quincampoix-MãtấuHoche.

Marceau-Platon-ArbreSec.

Varsovie.Tilly,ngườiraobáoDânc

Chúng.»

Ngườithịdânlươngthiệncòngiữđượcgiấynàyđãbiếtýnghĩacủanó.

Hìnhnhưđâylàbảndanhsáchtrọnvẹnvềnhữngtrungđộiởquận4củaHội

NhânQuyềnvớitênhọvàđịachỉnhữngtrungđộitrưởng.Ngàynaynhững

sựviệcbímậtấyđãtrởthànhlịchsửchonêncóthểcôngbố.Cầnphảinhắc

làHộiNhânQuyềnđượcthànhlậpsaungàyngườitanhặtđượcmảnhgiấy

kia.Cólẽđâychỉlàmộtbảnpháchọa.

Tuynhiênđisaulờinói,đisauvăntự,nhữngsựkiệncụthểbắtđầuxuất

hiện.

PhốPopincourt,ởnhàmộtngườibánhàngxén,cảnhsátbắtđượctrong

ngănkéobảytờgiấymàuxámgấplàmtưtheochiềudài,ởtronglạiđựng

haimươisáumảnhvuôngcùngthứgiấyấygấpthànhhìnhviênđạnvàmột

mảnhgiấycứngcóghinhưsau:

«Diêmtiêu12lạng

Lưuhoàng2lạng

Thanh2lạngrưỡi

Nước2lạng.»

Biênbảntịchthucònxácnhậnrằngngănkéosặcmùithuốcsúng.

Mộtngườithợnềbuổitốiđilàmvề,bỏquênmộtcáihộpnhỏtrênmột

cáighếcạnhcầuAusterlitz.Cáihộpđượcđưavàođồncảnhsát.Mởrathì

thấyhaibàivẫnđápin,kýtênLahautière,mộtbàihátnhanđề:“Hỡicông

nhânhãytậphợplại",vàmộthộpsắttâyđựngđầyđạn.

Mộtngườithợuốngrượuvớibạn,thấytrongngườinóngquá,bảobạnsờ

thử,thìanhbạnchạmtayphảimộtkhẩusúngngắncấtdướiáongoài.

Trong một cái hốbên đại lộ, giữa Père Lachaise và cổng Trône ở chỗ

vắngvẻnhất,mấyđứatrẻđươngchơichợtthấydướimộtđốngdămvàvỏ

khoaimộtkhuônđúcđạn,mộtbàngiậpvỏđạnbằnggỗ,mộtđĩathuốcsúng

sănvàmộtcáinồigangcódấuvếtchìnấuchảy.

Mấyngườicảnhsátlúcnămgiờsángbấtthìnhlìnhvàonhàmộtngười

tênlàPardon-anhnàysaulàmđộiviêntrongtrungđộichiếnlũyMerryvà

chếttrongcuộcbạođộngthángTưnăm1834.Họthấyanhđứngbêngiường,

taycầmmấyvỏđạnđanglàmdở.

Vàogiờthợthuyềnđãngủcả,ngườitabắtgặphaingườiđangđứngvới

nhaugiữacổngPicpusvàcổngCharenton,trênmộtngõhẻmgiữahaibức

tường,bêncạnhmộtcáiquáncóbàymộtbộconlăntrướccửa.Ngườinày

rútdướiáokhoácramộtcáisúngngắnđưachongườikia.Khiđưathìanhta

nhậnthấymồhôingựccủamìnhcólàmẩmthuốcsúngđinhiềuít.Anhta

lêncòsúngvàthêmthuốcvàoổthuốcmồi.Thếrồihaingườichiataynhau.

MộtngườitênlàGallaiskhoerằngởnhàanhtacóbảytrămviênđạnvà

hămbốnviênđálửa,ngườinàyvềsauchếtởphốBeaubourg,trongvụBiến

ThángTư.

MộthômChínhPhủđượcbáolàkhígiớiđãđượcphânphátởngoạiô

cùngvớihaimươivạn viên đạn. Tuần sau lại ba vạn viên đạn nữa. Điều

đángchúýlàcảnhsátkhôngbắtđượcviênnào.Ngườitakiểmduyệtmột

bứcthư,thấycócâu:“Sắpđếnngàymàchỉtrongbốntiếngđồnghồthôisẽ

cótámvạnngườiyêunướccầmkhígiới.”

Sựủmennàylàcôngkhai,cóthểnóilàkhátrầmtĩnh.Cuộcnổidậyvần

vũmộtcáchbìnhtĩnhtrướcmắtchínhquyền.Cuộckhủnghoảngcònđương

ngấmngầmnhưngcũngđãcảmthấynàyrấtlàkhácthường.Nhữngngười

thịdânthảnnhiênbìnhluậnvớithợthuyềnvềđiềuđangsửasoạn.Ngườita

nói:“Cuộckhởinghĩathếnào?"Cũngnhưhỏi:“Bácgáithếnào?"Mộtanh

bánbànghếởMoreauhỏi:“Nào,baogiờthìcácanhđánhđấy?”Mộtanh

chủhiệukhác:“Sắpđánhrồi.Tôibiết.Thángtrướccácanhchỉcómườilăm

nghìnngười,thángnàyđãlênhămnhămnghìn”.Anhtahiếnkhẩusúng,một

ônglánggiềngbiếukhẩusúngnhỏmàtrướcôngmuốnbánbảyfrancs.

CơnsốtCáchMạnglandần.KhôngđiểmnàoởParis,khôngđiểmnàoở

nướcPhápthoátkhỏi.Mạchđậpmạnhkhắpnơi.Cũngnhưcácmàngmỏng

mọctrongcơthểconngườidomộtsốbệnhtật,mànghộikínbắtđầugiăng

khắpđấtnước.Từhộinhữngngườibạnđangnửacôngkhainửabímật,nảy

raHộiNhânQuyền.HộiNhânQuyềnđãđềngàythángnhưsauvàomộtbản

nhậtlệnh:“ThángMưanămCộngHòa40".MặcdùcónhữngbảnánTòa

ThượngThẩmbuộcnóphảigiảitán,nóvẫntồntại,nókhôngngầnngạiđặt

cho các trung đội của nó những tên ý nghĩa như: Thương Giáo, Chuông

Kẻng,ĐạiBácBáoĐộng,MũCộngHòaTựDo,21ThángGiêng,Người

Nghèo,NgườiLangThang,TiếnLên,Robespierre,TrìnhĐộ,ĐượcĐấy...

HộiNhânQuyềnđẻraHộiHànhĐộng.Đólànhữngngườisốtruộthọtự

táchravàchạytrước.Nhiềuđoànthểkháctìmcáchtuyểnngườitrongcác

hộimẹ.Cácchiếnsĩkêucavềviệcbịlôiđằngnàykéođằngkia.Chẳnghạn

HộiGauloisvàỦyBanTổChứcCácThịTrấn,HộiĐấuTranhChoTựDo

BáoChí,HộiVìGiáoDụcNhânDân,HộiChốngThuếGiánThu.Rồithì

HộiNhữngNgườiThợBìnhĐẳngtrongđócóbaphái:pháiBìnhĐẳng,phái

CộngSản,pháiCảiLương.RồiĐạoQuânBastilles,mộtđámchiếnsĩđược

tổchứctheokiểuquânđội:Cứbốnngườithìcómộtviênhạsĩchỉhuy,mười

thìcómộtviêntrungsĩ,haimươithìcómộtthiếuúy,bốnmươithìcómột

trungúy.Trongđạoquânđóhọkhôngbiếtnhauquásốnămngười.Cách

xếp đặt này kết hợp tính cẩn thận với sự táo bạo, thấm nhuần thiên tài

Venise.ỦyBanTrungƯơngtứclàcơquanđầunão,cóhaicánhtay:Hội

HànhĐộngvàĐạoQuânBastilles.Mộtliênđoàncủanhữngngườibảovệ

dòngvuachínhthống,tênlàLiênĐoànNhữngTrángSĩTrungThànhrục

rịchgiữanhữngtổchứcdânchủấy.Họbịtốgiácvàkhaitrừ.

Cáchộithủđôđâmchinhánhởcácthànhphốlớn.Lyon,Nantes,Lille,

Marseille,đềucóHộiNhânQuyền.HộiCharbonnière,HộiNhữngNgườiTự

Do.ThànhphốAix có một tổ chứcCáchMạnglấytên là La Cougourde.

Chúngtôitừngnóiđếntênấy.

ỞParisthìkhungoạiôSaintMarceaunhốnnháokhôngkémkhungoạiô

SaintAntoinevàtrườnghọccũngnáođộngnhưngoạiô.Hiệucàphêphố

SaintHyacinthevàhiệucàphêSeptBillardsphốMathurinsSaintJacques

dùnglàmnơiliênlạcchosinhviênHộiNhữngNgườiBạnABC,chinhánh

củaHộiÁiHữuAngersvàcủatổchứcLaCougourdeởAixnhómhọpở

hiệucàphêMusain.Cũng nhữngthanhniênấylạigặpnhauởquánrượu

Corinthe,gầnphốMondétour,nhưchúngtôiđãnói.Nhữngcuộcnhómhọp

ấyđượcgiữkín.Nhiềucuộchọpkháclạirấtmựccôngkhai.Ngườitacóthể

nhậnthấyhọtáobạodườngnàonếuđượcnghemộtmảngthẩmvẫntrong

cácvụxétxửvềsau:

—Cuộchọpdiễnraởđâu?

—Ởphốhòabình.

—Nhàai?

Ngoàiđườngphố.

—Nhữngđộinàocómặt?

—Chỉcómộtthôi.

—Độinào?

—ĐộiManuel.

—Ailàđộitrưởng?

—Tôi.

—Anhquánontrẻ,khôngthểmộtmìnhdámquyếtđịnhcáiviệcnghiêm

trọnglàtấncôngChínhPhủ.Anhnhậnhuấnthịtừđâu?

—TừỦyBanTrungƯơng.

Quân đội cũng nung lửa như nhân dân, như các vụ binh biến Belfort,

Lunéville,Épinalsaunàychứngthực.Ngườitatrôngcậyvàocáctrungđoàn

52,5,8,37vàtrungđoàn20khinhbinh.ỞtỉnhBourgognevàcácthànhphố

MiềnNam,ngườitatrồngcâyTựDo,tứclàmộtgỗchụpmũnồiđỏ.

Tìnhthếlànhưvậyđấy.

PhốngoạiôSaintAntoine,nhưchúngtôiđãnóilúcbanđầu,đẩytìnhthế

ấylêncaonhấtvàtìnhthếđódễcảmthấynhấtởkhuvựcđó.Đúngđólà

chỗnhóibênsườn.Cáiphốngoạiôấyđôngnhưtổkiến,cầncùlaođộngcan

đảmvàdễnổinóngnhưmộttổong.Nórunlêntrongchờđợivànáonức

mongcómộtchấnđộng.Sôisụcnhưngmàcôngviệclàmănvẫnkhônggián

đoạn.Khôngthểhìnhdungđượcdiệnmạolinhhoạtmàâmthầmcủakhu

phốấy.Ởđấycónhữngcơcựcthắtlòngnúpdướicáimáinhàổchuột;cũng

cónhữngtrítuệnồngnhiệtvàhiếmcó.Cơcựccùngđườngvàthôngminh

tộtbậcmàkếtvớinhauthìnguyhiểm.

CòncónhữngnguyênnhânkháclàmchokhungoạiôSaintAntoinerung

động.Nóhứngcáchậuquảcủakhủnghoảngthươngmại,phásảnđìnhcông,

thấtnghiệpdínhliềnvớicácđạibiếnđộngchínhtrị.ThờiCáchMạngthì

bầncùngvừalànhânvừalàquả.Bầncùngđánhtớithìcũngbịtrảđòn.Cái

đám cư dân phố Saint Antoine có một nền đạo đức hiên ngang một tiềm

nhiệtcaonhấtluônluônsẵnsàngcầmvũkhí,nhạybùngnổ,cămgiận,sâu

sắc,ngúnngầm,cáiđámdâncưấytuồngnhưchỉđợimộttànlửarơixuống.

Mỗikhingọngióthờicuộcđưatớimộttialửaởchântrời,ngườitaphải

nghĩtớiphốSaintAntoinevàsựngẫunhiênkhủngkhiếpđãđặtởcửangõ

Pariscáikhochứađạnthườngvàtưtưởngnhưmộtkhochấtnổấy.

TrongbứcpháchọavừarồiđãxuấthiệncácquánngoạiôAntoine,các

quánấycótêntuổitronglịchsử.Trongthờibiếnđộng,ởđấyngườitasay

lời nhiều hơn là say rượu.Ở đấy lưu thông một số tư tưởngtiên tri, một

luồngkhôngkhítươnglailàmnởquảtimvàlớntrítuệ.Cácquánngoạiô

AntoinegiốngnhưcácquánởđồiAventinđặtngaytronghangcủabàđồng

ngàyxưavàthôngvớicácnguồnkhíthiêng.Cácbànuốngrượuởđấyhầu

nhưlàmộtloạibànbachâncủangườiđồngbóng,đểngồiuốngthứrượumà

ngườixưagọilàrượucủa“bàchúathượngngàn".NgoạiôSaintAntoine

chẳngkhácgìcáibểchứađầydân.LànsóngCáchMạngchuyểnđộnglàm

chonónứtrạnvàtừchỗnứtrạnấy,chủquyềncủadânchảytháora.Chủ

quyềnấycóthểlàmbậy;nócũngmắcsailầmnhưmọithứchủquyềnkhác;

nhưngdùcólầmđườnglạcnẻođinữa,nóvẫnvĩđại.Cóthểvínóvớingười

khổnglồmùIngens.

Năm93,cứtùytheotràolưutưtưởngtốthayxấu,tùytheođólà một

ngàycuồngtínhaymộtngàyhăngháivìnghĩa,nhữngđộiquânxuấtpháttừ

ngoạiôSaintAntoinelànhữngđộiquândãman,haylànhữngđámngười

anhdũng.

Chúngtôixingiảithíchvềtiếngdãman.Nhữngngàykhaisinhhỗnđộn

củaCáchMạngbuổiđầu,nhữngconngườiráchrướidữtợnnàyvùngđứng

lên.Họvừagàothétvừagiơcaogiáomác.Họmuốngì?Họmuốnchấmdứt

mọithứápbức,mọithứhungbạo,mọithứchémgiết,họmuốnngườilớncó

côngănviệclàm,trẻconđượchọchành,phụnữđượccómộtđờisốngxã

hộidễchịu,họmuốntựdo,bìnhđẳng,bácái,họmuốnxãhộinàythànhmột

cõihạnhphúc,họmuốnsựTiếnBộ.Vàđểđòikỳđượccáivậtthầnthánh,

hiềnlành,dịungọtvàsựtiếnbộnày,họđãtaydaotaygậy,vừagầmthét

vừaxônglên,mìnhtrầnthântrục,nhưđiênnhưdại,chẳngkểmộtthứgì.Họ

lànhững kẻdãman, đúng;nhưnglà kẻdãmanvìvăn minh.Họnêu cao

chínhnghĩamộtcáchcuồngdại.Họmuốnbắtépnhânloạiđivàocõicực

lạc, dù bằng khủng bố và dọa nạt cũng không ngần ngại, có vẻ là những

ngườidãman,thậtrahọlànhữngtaycứukhổcứunạn.Họmangmặtnạđen

tốiđiđồiánhsáng.

Chúngtôiđồngýlàhọhungtợnvàđángsợ,nhưnghọhungtợnvàđáng

sợvìviệctốt.Bêncạnhhọcónhữnghạngngườikhác,mặtmàytươicười,

toànthânđầyvàngbạc,gấmvóc,chânđitấttơ,giầybóng,đầuđộimũgiắt

lôngchimtrắng,taymanggăngvàng.Bọnnàyđangchốngtaylênmộtchiếc

bàntrảinhungbêncạnhcáilòsưởibằngcẩmthạchvàđanguốnbatấclưỡi

đểcốgiữnguyênchếđộcũ,chếđộtrungthếkỷ,chếđộtthầnquyền,giữ

nguyêntìnhtrạngcuồngtín,ngudốttốităm,giữnguyênnôlệ,tửhìnhvà

chiếntranh.Chúngcũngđangcangợimộtcáchnhỏnhenvàkhéoléocây

gươm,giànhỏavàmáychém.Vềphầnchúngtôi,nếuphảilựachọngiữa

nhữngngườidãmanvìvănminhtrênkiavànhữngbọnvănminhtrongdã

mannàythìchúngtôilựachọnnhữngngườidãman.

Tuyvậy,nhờtrời,cũngcóthểcómộtcáchlựachọnkhác.Chẳngcómột

sựnhàođổchúcngượcnàolàcầnthiếtcả,đổtớiphíatrướchayđổraphía

saucũngthế.Khôngđộctài,cũngkhôngkhủngbố!Chúngtôimuốnmộtsự

tiếnbộtheođộdốctừtừ,thoaithoải.Chúađãlochođiềuđó.Làmchođộ

dốcdịuđi,đólàtấtcảđườnglốichínhtrịcủaChúa.

VI

ENJOLRASVÀCÁCPHÓTƯỚNG

Cũnggầnvàokhoảngthờigianấy,đểchuẩnbịchosựviệccókhảnăng

xảyra,Enjolrastiếnhànhmộtcuộckiểmđiểmlựclượngbíẩn.Mọingười

đếnhọpbímậtởquánMusain.

Enjolrasvừanóivừaxenvàomộtsốcâuvívonbónggió,nửaúpnửamở,

nhưngrấtýnghĩa:

—Đãđếnlúcchúngtacầnthiếtbiếtchúngtađãchuẩnbịđếnđâuvàlực

lượngchúngtatrôngcậyvàolàai.Muốncóngườichiếnđấuthìphảilàmra

chứ.Đirangoàiđườngmàgặpnhiềubòthìcóphảidễbịănsừngbòhơnlà

khônggặpconnàokhông?Vậytaphảiđếmthửđànbòchúngtamộtchút.

Sốlượngchúngtalàbaonhiêunhỉ?Khôngđượcđểsangngàymaimớilàm

việcấy.NgườiCáchMạngluônphảikhẩntrương;sựtiếnbộkhôngmuốn

trễmấtmộtphútnàocả.Chúngtaphảiđềphòngnhữngcáibấtngờ,không

nênđểlâmsựvẫntaykhông.Vấnđềlàphảikiểmtralạitấtcảcácchỗchắp

mốitrongtổchứccủatađểxemnócóchắcchắnkhông.Việcnàyphảilàm

đếnnơiđếnchốnhômnayđây.Courfeyrac,cậuđigặpanhemBáchKhoa.

Hôm nay là thứ tư, họ được ra phép đấy. Feuilly, anh sẽ gặp anh em ở

Glacière nhé! Combeferre có hứa với tôi sẽ đi Picpus. Ở đấy quần chúng

đôngđảovàtốtlắm.Prouvairenày,anhemHộiTamĐiểmhọbắtđầukém

hăngrồiđấy,anhsẽchochúngtôibiếttinvềcáitổởphốGrenellenhé!Joly

sẽđếnNhàThươngDupuytrenvàbắtmạchanhemtrườngthuốc.Bossuetđi

mộtvòngratòaánvàbànbạcvớicánhtậpsựtrạngsư.Còntôi,tôixinphụ

tráchHộiCougourde.

Thếlàmọiviệcxếpđặtxongxuôi,Courfeyracnói:

—Chưađâu.

—Còngìnữa?

—Mộtviệcrấtquantrọng.

Combeferrehỏi:

—Việcgìthế?

Enjolrasđáp:

—ViệcphốMaine.

Enjolrastrầmngâmmộtphútrồitiếp:

—PhốMainecóthợđáhoa,cóhọasĩ,cónhữngngườigiúpviệctrong

cácxưởng điêukhắc.Bọn họhăngháinhưng cũngdễnguội lạnh.Không

biếtítlâunayhọcóchuyệngìđây.Họlonghĩnhữngchuyệnđâuđâu,họ

mấtcảhăngháirồi.Suốtngàyhọchỉđánhdominos.Phảiđếngặphọngay

đểnóichuyệnmớiđược,màphảicươngquyếtkia.Họthườnggặpnhauở

nhàRichefeu.Cứvàoquãngtừmườihaigiờtrưađếnmộtgiờlàcóhọởđấy.

Phảinhenlạinhữngđốngtrotànấymớiđược.Tôiđịnhgiaocôngviệcnày

choanhchàngMariusđãngtríấy,hắntatựutrungcũngtốt,nhưnghắnlại

khôngđếnnữa.CầnmộtngườiđiphốMainemớiđược,nhưngbâygiờthì

khôngcònaicả.

Grantairenói:

—Còntớ,cótớđâynày.

—Cậu?

—Tớ.

—CậumàđithuyếtphụcnhữngngườiCộngHòa!Cậumàdùnglýluận

hâmnóngnhữngtráitimnguộilạnh?

—Saolạikhông?

—Cậumàcũngcóthểlàmđượcmộtviệcgìà?

—Thếmàtớcóthamvọnglờmờnhưthếđó.

—Cậuthìcótinvàocáiquáiquỷgì.

—Tinởcậu.

—Grantairenày,cậucóthểgiúptớmộtviệckhông?

—Việcgìcũnglàm.Đánhgiầychocậucũngđược.

—Thếthìthếnàynhé,xincậuđừngmóvàocôngviệccủabọntớ.Cậu

cứviệcnhậunhẹtsaysưaphầncậuđi.

—Enjolras,cậuvôơnlắm!

—CậumàđiphốMaineđượcà!Cậucókhảnăngđiđấynhỉ.

—TớcókhảnăngxuốngphốGrès,quacôngviênSaintMichel,rẽsang

phốLePrince,quaphốVaugirard,vòngquaphốAssasđếnđườngCherche

Midi,dọctheođườngTuileries,rồiđếnphốMaine,băngquahàngrào,bước

vàonhàRichefeu.Việcấytớcókhảnănglàm.Đôigiầycủatớcũngcókhả

nănglàm.

—CậucóquenbiếtítnhiềugìvớicácanhemởnhàRichefeukhông?

—Cũngchảquenbiếtmấy.Chỉđếnmứcmàytaovớichúngnóthôi.

—Cậusẽnóigìvớihọ?

—TớsẽnóivềRobespierre,chứcócgì.VềDantonnữa.Nóilýluận.

—Cậu!

—Tớ.Thậtcáccậuchẳngbiếtchotớ.Tớmàrataythìghêgớmlắmđấy

nhé!TớđãđọcPrud’homme,tớbiếtquyểnKhếƯớcXãHội,tớthuộclòng

HiếnPhápCộngHòanămthứhai.Đâynày:“Tựdocủamộtngườicôngdân

chấmdứtởchỗtựdocủangườicôngdânkhácbắtđầu”.Cóphảicậuchotớ

làmộtthằngngungốckhông?Tớcòngiữmộttờtínphiếucũtrongngănkéo

đấynhé!Nhânquyềnnày,dânquyềnnày!TớcònnghiêngvềpháiHomme

nữakia.Tớcóthểnhaiđinhailạinhữnglýluậnkêuđáođể,hàngsaugiờ

liền,khôngthèmthiếumộtphútđâu.

Enjolrasbảo:

—Cậunênnóichuyệnnghiêmtúcđi.

Grantaiređáp:

—Tớhăngmáulắm.

Enjolrassuynghĩvàigiây,rồiquảquyết:

—Grantaire-Enjolrasnóigiọngnghiêmtrang,-tớbằnglòngdùngcậu

thử.CậusẽđiđếnphốMaine

GrantairenhàởcạnhquáncàphêMusain.Anhbướcravànămphútsau

lạitrởvào.Anhtạtvềnhà,bậncáigiletkiểuRobespierre.Anhvừabướcvào

vừanói,mắtnhìnchằmchằmEnjolras:

—Đỏđâynày.

RồiAnhngửatayấnmạnhvàongựchaiđầuveáođỏrựccủachiếcgilet.

AnhbướcđếnbêncạnhEnjolras,nóinhỏvàotaianh:

—Cậuyêntrí.

Anhchụpmạnhmũlênđầubướcđi.

Mườilămphútsau,giansaucủaquáncàphêMusainvắnghếtngười.Tất

cảbọnnhóm ABC đều đi hết, mỗi người mỗi ngả, ai làm công việc nấy.

EnjolrasphụtráchHộiCougourde,rađisaucùng.

Bấy giờ những hội viên của phân hội Cougourde ở Aix đương trọ tại

ParishọpnhauởcánhđồngIssy,trongmộtmỏđábỏhoangcónhiềuởphía

ấy.Enjolrasvừađiđếnchỗhẹn,vừađiểmquatìnhhìnhtrongtrí.Sựviệc

xảyraquảlàtrọngđại.Diễnbiếncủasựviệcrõrànglànghiêmtrọng.Khi

nhữngtriệuchứngbáotrướccơnbệnhxãhộibiếnchuyểnnặngnềthìmột

biếnchứngnhỏnhặtnàocũnglàmchonóđìnhđốnvàtrởnênrắcrối.Từ

hiệntượngđónảyranhữngsụpđổvànhữngtáisinh.Enjolrasthấyhédưới

chânnhữngmảngtườngtốitămcủatươnglaimộtsựvùnglênrạngrỡ.Biết

đâu?Thời cơcólẽđãđến.Dânchúnggiànhlạiquyềncủa mình,ôicảnh

tượngmớiđẹplàmsao!CáchMạnggiànhlạinướcPhápmộtcáchvẻvang

vànói tovớithế giới:“Chờxem ngàymai!”VàEnjolrasthấy tronglòng

sungsướng.Chàngcócảmtưởngbâygiờbạnbècủachàngnhưlàmộtdây

thuốcsúngrảiráckhắpParis.Chànggomgóptrongtrícáitàihùngbiệntriết

lýsâusắccủaCombeferre,cáihăngháitứchiếngcủaFeuilly,cáimồmmép

thaothaocủaCourfeyrac,cáicườicủaBahorel,cáisầunãocủaProuvaire,

cáitrithứccủaJoly,cáichâmbiếmcủaBossuet,đểtrộnlẫnnhaulàmthành

mộttiađiệnbắnravàbắtlửakhắpnơicùngmộtlúc.Tấtcảanhemđềubắt

tayvàoviệc.Nhấtđịnhkếtquảsẽxứngđángvớicôngphubỏra.Haylắm.

ĐiềunàylàmchàngnghĩtớiGrantaire.“À,phốMainekhôngcáchxađường

tađicholắm.HaylàtatạtquanhàRichefeuthử!?Phảiđấy,đểxemcáianh

chàngGrantairenàynólàmănrasaovàcôngviệcđãđếnđâurồi”.

ChuôngnhàthờVaugirardđánhmộtgiờthìEnjolrasđếnphònghútthuốc

nhàRichefeu.Chàngđẩycửabướcvào,khoanhtayđứngnhìngianphòng

đầybànghế,đầyngườivàđầykhóithuốc.Trongđámmâymùấy,cótiếng

mộtngườivanglênrồitiếngmộtngườikháccắtngaylậptức.Đólàcuộcđối

thoạicủaGrantairevàđốithủcủaanhta.Anhđangngồiđốidiệnvớimột

ngườikhác,trướcmộtcáibànđá,trênmặtbànrảiráccónhữngquânbài

dominos.GrantaiređấmtayxuốngmặtđávàEnjolrasnghecuộcđốithoại

sauđây:

—Sáuđôi.

—Bốn.

—Conlợn!Taokhôngcóbốn.

—Màychết.Haiđây.

—Sáu.

—Ba.

—Át.

—Đếntaođặtquân.

—Bốnđiểm.

—Khónhọclắm.

—Đếnlượtmày.

—Taomắcsailầmtorồi.

—Màyđitốtlắm.

—Mườilăm.

—Thêmbảy.

—Taothànhhămhai(Mơmàng).Hămhai.

—Màykhôngngờcóhaiquânsáu,đôi.Nếutaođặtnóratừđầuthìtình

thếxảyrakháchẳn.

—Cũnghaithôi.

—Átđây.

—Átà!Thếthìnămđây.

—Taokhôngcónăm.

—Taotưởngmàyđãđặt?

—Ừ.

—Trắngđây.

—Nóđỏquáchứ!Ồ!Màyđỏthật!(mơmànglâu).Haiđây.

—Át.

—Khôngcónăm,cũngkhôngát.Màylúngtúngrồi.

—Dominos.

—Chóđẻthật.

QUYỂNII

ÉPONINE

I

CÁNHĐỒNGSƠNCA

Mariusđãchứngkiếncảnhkếtthúcbấtngờcủacuộcmaiphụcmàchàng

báo cho Javert theo dõi từ trước. Nhưng Javert vừa rời khỏi căn nhà nát,

mangtheobọnngườibịbắtdồntrongbachiếcxengựatothìchàngcũnglén

rakhỏinhà.Mớichíngiờđêm.ChàngsangnhàCourfeyrac.Courfeyraclúc

này không còn là ngườidân bất di dịch củaxómLa Tinh nữa. Vì “lýdo

chínhtrị”anhtađãrờisangphốVerrerie.Phốnàybấygiờlàmộtphốmà

cáccuộcbạođộngthíchđồntrú.MariusbảoCourfeyrac:“Tớđếnngủvới

cậuđây".Courfeyrac,kéomộttronghaichiếcđệmđangrảitrêngiường,bỏ

xuốngđất:“Ừ,thìngủđấy".

Sánghômsau,vừađúngbảygiờ,Mariusđãtrởvềnhàtrọ.Chàngtrảtiền

thuênhàvàcáckhoảnvặtvãnhcònthiếucủamụBougon.Chàngchokhuân

sáchvở,giường,tủ,bànghếchấtlênmộtchiếcxebagác,rồiđithẳng,chẳng

choaibiếtmìnhđiđâu.ĐếnkhiJaverttrởlạiđểhỏithêmchàngvềviệcxảy

rahômtrướcthìchỉgặpcómụBougontrảlờigọnlỏn:“Dọnđirồi".Mụ

BougonnghĩbụngMariuschắccódínhlíugìđếnbọntrẻtrộmbịbắtđêm

qua.Mụchạyđiđánhraovớicácmụgáccổngtrongphố:“Aimàdámngờ

nhưthếchứ?Mộtgãtraitrẻ,trônglànhnhưcongáiấy!”

Mariusdờinhàvộivàngnhưthếnàylàcóhailẽ:Thứnhấtvìcáinhàấy

làmchàngghêtởm.Ởđấy,chàngđãnhìnthấyrõbộmặtcủatênnhànghèo

bấtlương.Tênnhànghèobấtlươngcólẽcòntởmhơncảtênnhàgiàuđộcác

nữa.Thếmàchàngđãnhìnthấycáivếtxấuxãhộiấygầnquá,kỹquá,trông

thấytấtcảsựpháttriểnhungtợnđángkinhtởmnhấtcủanó.Lẽthứhailà

saucuộcbắtbớnhưthế,bềnàocũngcóántiếtlôithôi,chàngkhôngmuốn

dâyvàođấylàmgìđểchophảiratòakhaibáobuộctộiThénardier.

Javertthìchorằngchàngsợhãiđãbỏtrốn,hoặclúcxảyracuộcphục

kíchchàngchưavềnhà.Hắncóđểýtìmnhưngkhôngkếtquảgì.

Một tháng trôi qua, rồi một tháng khác. Marius vẫn ở với Courfeyrac.

Một người trạng sư tập sự thường xuyên có mặt ở tòa án cho chàng biết

Thénardier đang bị giam. Cứ đúng ngày thứ hai mỗi tuần, chàng lại nhờ

phònglụcsựchuyểnchohắnnămfrancs.Chàngkhôngcótiền,phảivaycủa

Courfeyrac.Lầnđầutiêntrongđời,chàngđivay.Móntiềnnămfrancsđều

đềumỗituầntrởthànhvấnđềkhóhiểuchongườichovaylẫnngườiđược

nhận.Courfeyracnghĩbụng:“Vayđểđưachoainhỉ?"Thénardiercũngtự

hỏi:“Củaaigửichomìnhnhưthếnày?"

RiêngMariustronglòngrấtngaongán.Cuộcđờichàngmộtlầnnữalại

nhưrơivàohầmtối.Trướcmắtchẳngthấygì.Bốnbênđềutốitămbíhiểm,

phải đi lò dò, chẳngbiết đâu là phương hướng. Có lúc trong bóng tối ấy

chàngđãnhìnthấyrấtgầnconngườiđẹpchàngyêu,cảôngcụgiàcólẽlà

ôngthânsinhcủangườiđẹpnữa.Phải,nhữnghìnhbóngxalạđangthuhút

tấtcảtâmtríchàng,đanglànguồnhyvọngduynhấtcủachàngởcõiđời,

nhữnghìnhảnhấy,chàngtừngnhìnthấyrấtgần.Vàlúcchàngtưởnggiơtay

vớiđượcthìmộtngọngióđãcuốnphăngđitấtcả.Cònbiếtthếnàomàước

đoánnữa.Đếncáitêncủangườiyêutưởngđãrõ,téracũngchưabiếtlàgì.

NhấtđịnhkhôngphảilàUrsulerồi.CònSơnCachẳngqualàmộttêntục.

Đếnnhưônggiàkiathìthếnào?Ôngtamuốnlánhmặtcơquancảnhsátà?

Trongtríchànghiệnlênhìnhảnhngườithợtócbạcchànggặpdạonọ.Bây

giờ mới rõ người thợ kia và ông Leblanc có lẽ là một. Ông ta cải trang

chăng?Conngườiấyvừacógìdũngcảmmàcũngvừacógìlờmờkhóhiểu.

Tạisaoôngtakhôngkêucứu?Tạisaolạitrốnchạy?Ôngtalàbốđẻcôấy

haylàkhôngphải?MàôngtacóphảithựclàngườimàThénardiertưởng

nhậnramặtkhông?Thénardiercóthểnhìnlầmchăng?Bấynhiêuvấnđề,

vấn đề nào cũngbế tắc. Tuy dáng điệutiên nga của conngười đẹp vườn

Luxembourgthì chẳnggiảmchút nào.Tìnhcảnh Mariuskhốnđốn,éo le;

lòngchàngnặngtrĩutươngtưmàmắtchàngthìlạibọcđêmtối.Chàngnhư

bịthúcđẩy,bịlôikéomàchàngkhôngthểnhíchlênmộtbước.Mọisựđều

tiêutan,chỉcòncótìnhyêu.Mànhữngbảnnăng,nhữnglinhcảmđộtngột

củatìnhyêu,chàngcũngmấtcảrồi.Thóithường,ngọnlửayêuđươngđốt

cháylòngngườicũngsoisángđượcngườitachútít.NhưngMariuslạicũng

chẳngcònnghethấyđượclờikhuyênnhủâmthầmnàocủatìnhyêucả.Chả

baogiờchàngbảomình:“Haylàtađiđếnđó?Haylàtathửcáinàyxem?"

ConngườibâygiờchàngbiếtkhôngcòngọiđượclàUrsulenhấtđịnhđang

ởmộtnơinàođó;nhưngtheohướngnàođểtìmnàng,thìchẳngcógìbảo

chochàngbiết.Tấtcảcuộcđờichàng,giờphútnày,nhưchỉcònlàmộtnỗi

bănkhoănkhôngbờbếntrongmộtđámsươngmùdàyđặc.Tìmchothấy

mặtnàng,thâmtâmchàngvẫnmongước,nhưngchàngkhôngdámhyvọng

nữa.

Khổlàmsao,chànglạirơivàocảnhtúngthiếu.Cáinghèohènlạnhlẽo,

chàngcảmthấynhưđãởcạnhchàngsátbênlưng.Đãlâurồi,từngàytâm

thầnrốibờiđếngiờ,chàngchẳngcònlàmviệcnữa.Làmviệckhôngđềuđặn

làmộtđiềutốinguyhiểm,vìnhưthếlàđãbỏmấtmộtthóiquen.Bỏmất

thóiquenlàmviệcthìdễnhưnglấylạithìrấtkhó.Mơmộngchútítcũngtốt,

nócũngnhưchútítthuốcngủnhẹnhàng.Tríóclàmviệcnhiềuthườngkhi

sinhranóngsốt,bầnthầnkhôngchịunổi,nhữnglúcấymơmộngmộtchút

cũnglàmchodịuđi,trongngườithấydễchịu.Dườngnhưmơmộnglạicòn

đểtỏaratrongtrímộtlànsươngêmđềm,mátdịu.Tronglànsươngấy,hình

thù quá gồ ghề của tư tưởng cũng trở nên nhẹ nhàng, các lỗ hổng, các

khoảngcáchrảiráctrongtríócđềuđượclấpbằnglại,từngloạiýtứđược

nốiliềnnhauvàgóccạnhcácýnghĩcũngđượcxóamờđi.Nhưngmơmộng

tháiquáthìtríócsẽbịchìmngậptấtthảy.Conngườidùngtríóclàmviệc

màđểmìnhtựsuynghĩrơitõmxuốngchỗmơmộngthìtaihạibiếtchừng

nào!Họtinrằnghọsẽngoitrởlênđượcdễdàngvàchungquy,suytưởng

cũngchẳngkhácgìmơmộng.Lầmto.Suytưởnglàtrìócphảilàmviệc,còn

mơmộngthìtríócchỉhưởngthụthôi.Đemmơmộngthayvàosuytưởngthì

cókhácgìcoithuốcđộccũngnhưthứcăn?

BạnđọccònnhớMariusđãbắtđầutừđó.Áitìnhvụtđếnkhiếnchàng

saymê,cuốicùngđẩychàngxuốngcáihốmơmộnghãohuyềnkhôngbiết

đâulàđáy.

Hễbước ra khỏi nhà là để lang thang mộngtưởng.Thainghéncủa sự

biếnglười.Vựcthẳmhuyênnáovàtùđọng.Càngítlàmviệc,túngthiếulại

càng tăng. Cái luật tự nhiên nó thế! Con người sống trong trạng thái mơ

mộngbaogiờcũnghoangphívànhunhược:Tríócbuônglỏngthìlàmgì

giữchođờisốngchặtchẽđược.Trongcảnhsốngấycócáihaymàcũngcó

cáidở,lỏnglẻolàcóhạinhưngrộngrãilạilàtốt.Cóđiềuđãnghèo,màrộng

rãi,hàophóng,lạikhônglàmviệcnữathìđếnnguy.Nguồnthucạn,túng

thiếuhiệnra.Conđườngdốcấycựckỳnguyhiểm;ngườitốt,xấu,người

cương,nhugìcũngtrượtchânrồinhàonhưnhaucả.Kếtcụcđềulàrơitõm

xuốngmộttronghaicáihốnày:Tựtửhoặcphạmtộiác.Cứđira đểmơ

mộngrồicóngàyđirađểnhảyxuốngnước.Giàmơmộng,làmnênnhững

EscoussevànhữngLebras.

Mariusthongthảtụtdầntrêndốcấy,haimắtđămđămnhìnconngườiđã

mấthút.Điềuđócóvẻlạnhưngđúnglànhưthế.Nhớnhungnhưlàmsánh

sánghìnhảnhngườiyêutrongcõiutối;ngườicàngkhuấtbóng,hìnhảnhlại

càngrạngrỡ;tấmlòngthấtvọngchỉcònnhìnthấycómộtchútánhsángấy;

đólàngôisaotrongđêmtốinộitâm.Nàng,đólàtấtcảýnghĩcủaMarius.

Chàngkhôngcòncósuynghĩgìkhác.Chàngchỉmangmángcảmthấycái

áocũcủachàngkhôngcòncáchgìdùngđượcnữa,cáiáomớicũngđãđủ

rồi,cáichemisethìđãsờn,cáimũ,đôigiàyđềumònhỏng,nghĩalàcảcuộc

đờichàngcũngmònmỏi.Chàngtựnhủ:“Ướcgìđượcthấymặtnàngmột

lầntrướckhinhắmmắt".Chỉcònmộtýnghĩlàmchàngdịuđượccõilòng:

“Nàngđãyêuchàng,đôimắtnhìncủanàngđãnóilênđiềuđó".Nàngkhông

biếtchàngtênhọgìnhưnglạihiểuthấutâmhồnchàngvàbiếtđâu,dùởnơi

bíẩnnàođinữa:Nàngcũngvẫnyêuchàng?Aidámbảonàngkhôngtrông

tưởngđếnchàngnhưchàngtrôngtưởngđếnnàng?Cónhữnggiờphútmình

khônggiảiđápđượcchomình,-tìnhyêuthườngcónhữngphútnhưthế-

tronglòngtoànnhữngcớđángbuồnmàlạicứcảmthấymộtniềmvuiâm

thầm,nhẹnhàng,chàngtựbảo:“Đólàýnghĩcủanàngtruyềnđếnchota!"

Rồilạithêm:“Cólẽýnghĩcủatacũngđếnvớinàngnhưthếnày".Cáiảo

tưởngấy,mộtchốcsau,chànglắcđầuhoàinghi.Nhưngnóđãgieođược

vàolòngchàngnhữngtiasángcókhinanánhưlàhyvọng.Thỉnhthoảng,

nhấtlàvềchiều,cáigiờlàmchotâmhồnmơmộngcàngsầumuộn,chànghạ

bútghivàoquyểnvởgiấcmơtrongsángnhấttốtđẹpnhấtđangtrànngập

tâmtrísaymêcủachàng.Chàngchonhưthếlà“viếtthưchonàng”.

Khôngnênnghĩrằngtríócchàngrốiloạn.Ngượclạichàngđãmấtcác

khảnănglàmviệcnhằmmộtmụcđíchnhấtđịnh,nhưngmàhơnlúcnàohết

chàngsángsuốtvàchuđáo.Chàngnhìnthấynhữnggìdiễnratrướcmắt,cả

nhữngsựviệcvànhữngconngườiítliênquannhất,vớimộtthứánhsáng

yênlànhvàchânthực.Đốivớiviệcgì,chàngcũngnóitiếngnóiđúngnhất

màrõrànglàngaongánvàvôtư.Hầunhưkhôngdínhchútmongướcnào,

sựxétđoáncủachàngrấtcaođạo.Sốngtrongtâmtrạngấy,khônggìthoát

khỏi mắt chàng, không gì lừa nổi chàng; mỗi phút chàng mỗi khám phá

chiềusâucủa cuộc sống, của nhân loại và vậnmệnhconngười.Dù khắc

khoải,nhữngngườiđượcThượngĐếbanchomộttâmhồnxứngđángvới

tìnhyêuvàtaihọalànhữngngườisungsướng!Aikhôngtừngtrảiviệcđời

vàlòngngườidướihaithứánhsángấythìkhôngthấychútgìlàchânlývà

khôngbiếtgìcả.

Mộttâmhồnyêuđươngvàđaukhổlàmộttâmhồnđạtđếncaosiêu.Dù

saongàythángcứquavàchẳngcóchuyệngìmớixảyđến.Mariuschỉcó

cảmgiácquãngdốcđángsợmàchàngcònphảitrảiquahìnhnhưmỗiphút

mỗingắnlại.Tuồngnhưchàngđãhéthấyrõcáihốsâuthămthẳm.

“Sao!"-Chànglặpđilặplạichomìnhnghe,-“Thựctasẽkhônggặplại

nàngtrướcư?"ĐingượchếtphốSaintJacques,bỏbứcrào,đivềphíatay

trái, thì đến phố Santé, phố Glacière, rồi trước khi đến dòng sông nhỏ

Gobelinsthìngườitabắtgặptrướcmặtmộtquãngđồng.Trongcáivànhđai

dài và đơn điệu của các đại lộ quanh Paris, đây là nơi độc nhất mà

Ruisdael

[250]

cólẽthíchngồi.

Cómộtvẻgìxinhđẹptrongcáicảnhbàyratrướcmắt:Mộtđámcỏxanh

vớinhữngdâyphơiquầnáorách,mộtchiếcnhàcũcủanhữngngườihàng

raulàmđâutừthờiLouisXIII,máimẹlởmchởmmáicon,mấyhànggiậu

mục nát, một vài vũng nước dưới rặng bạch dương, vài người đàn bà và

tiếngcười,nói.Ởchântrời,điệnPanthéon,câycủanhữngngườiđiếccâm,

tuviệnValDeGrâcelùlù,đenthui,kỳquái,ngộnghĩnhnguyngavàởcuối

làcáichópvuôngnghiêmnghịcủanhàthờĐứcBà.Cảnhcũngđángngắm

nênítngườilaivãng.Chừngnhưcứmườilămphúthọahoằnmớicómộtcỗ

xebòhaymộtanhphuxe.

Mộtlần, lang thang một mình, Mariusđặtchânđến đây. Hôm đó trên

đườnglạicómộtngườiđiqua.Chừngnhưngạcnhiêntrướcvẻđẹpgầnnhư

hoangvucủacảnhvật.Mariushỏingườiquađường:

—Đâylàchỗnàonhỉ?

Ngườibộhànhđáp:

—ĐâylàcánhđồngSơnCa.-Vàtiếp-ĐâylàchỗUlbachgiếtngười

congáichăncừuởIvry.

SautiếngSơnCa,Mariuskhôngcònnghethấygìthêmnữa.Trongtrạng

tháimơmộngcókhichỉmộttiếngcũngđủlàmchotríócngưngđọnglại

mộtcáchbấtngờ.Cảtâmtríbỗngnhiênngưngchungquanhmộtýnghĩvà

khôngcònthunhậnđượcmộtcáigìkhác.SơnCachínhlàcáitênmàMarius

dùngđểgọithaychotênUrsuletrongnhữngphútbuồnphiềnsâulắng.Sững

sờ,chàngtựnhủ:“A,rađâylàcánhđồngcủanàng.Nhấtđịnhtasẽtìmra

nơinàngở".

Nghethậtlàvôlý,nhưngkhôngcógìngăncảnnổiýnghĩấy.Vàngày

nàochàngcũngđếnthămcánhđồngSơnCa.

II

CÁCVỤCƯỚPCỦAGIẾTNGƯỜIĐƯỢCTHAI

NGHÉNTRONGNHÀTÙNHƯTHẾNÀO

ThắnglợicủaJaverttrongnhànátGorbeaucóvẻnhưhoàntoàn,thậtra

thìkhông.TrướchếtvàđâylàđiềulonghĩchínhcủaJavert:Anhtakhông

bắtgiữđượcngườibịbọnkẻcướpbắtgiữ.Ngườibịgiếtmàcũngtrốnđithì

cònđángnghihơnkẻgiếtngườinữa;cóphầnchắclàcáinhânvậtquýgiá

đốivớibọnkẻcướpấycũnglàmiếngmồingonkhôngkémđốivớingười

cầmquyền.

RồithìthằngMontparnassecũngtrốnthoát.Phảichờmộtcơhộikhácđể

tómcổthằng“côngtửcủaquỷvương”đó.QuảvậythằngMontparnassegặp

Éponineđứnggácởdướihàngcâycủađạilộ,đãdắtcôảđivìnóthíchtình

tựvớicôgáihơnlàhoạtđộngvớiôngbố.Maychonóbiếtbao.Nhờvậymà

nóthoátlưới.CònÉponinethìlạibịJavertchộp.Sựbùđắpấychảthấmvào

đâu,ÉponinetheoAzelmavàongục.

CuốicùngthìthằngClaquesousmấttíchtronglúcchúngbịgiảiđitừnhà

GorbeauđếntrạigiamLaForce.Khôngaibiếtsựviệcđã xảyranhưthế

nào,độiviêncũngnhưđộitrưởngđềunói“chẳnghiểutrờiđấtgì”trongấy.

Nóđãbiếnramâykhói,nóluồnquakhóataymàđi,nóđãchảyquacáckhe

hởcủachiếcxenứtđáyvàđãchạymất.Ởtrongvụnày,cótiênthuậthaylà

cảnhsátthuậtgìđấy. Claquesousđãtiêutantrongbóngtốinhưtuyếttan

trongnướcchăng?Haylàcósựđồnglõakínđáocủanhânviêncảnhsát?

Hoặcnólàcáicẩmnangmậthaimặtcủatrịanlẫnrốiloạn?Cáithằngấy

cũngcóthểlàtâmđiểmchungcủatộiphạmvàtrấnáp.Haylàmộtconquái

bímật,haichântrướcđặttrongtộiác,haichânsauđứngtronguyquyền.

Javertthìkhôngchấpnhậnnhữngthuxếpkiểuấy.Nhưngđộituầntracủa

anhtagồmmộtsốthanhniênkhác,dùlàthuộcquyềnanhtanhưnglạiđược

truyềnđạtnhữngbímậtcủacảnhsát.CònClaquesousthìlàmộttênvôlại

cỡlớnchonêncũngcóthểlàmộtnhânviênmậtthámhạngcừ.Lẩnlúttrong

đêmtốitàitìnhnhưthếthìlàmăncướpcũngcừkhôimàlàmmậtthámcũng

tuyệtdiệu.Cónhữngtênvôlạihaichiềucũngnhưcónhữngcondaohai

lưỡi.DùsaothìcáithằngClaquesouslạcmấtcũngkhôngsaotìmlại,Javert

lấylàmtứctốihơnlàngạcnhiên.CònvềMarius,cái“chútrạngsưngốc

nghếchđãhoảngsợấy”màJavertquênmấttên,thìJavertchẳngthiết.Vả

chănganhtrạngsưthếnàochẳnggặplại.Thếnhưngchúấycóphảichỉlà

trạngsưthôikhông?

Cuộcđiềutrabắtđầu.

ViêndựthẩmnghĩrằngmiễnchomộttêntrongbọnPatronMinettekhỏi

bịgiamngụctối,cólẽcóích,vìcóthểnhờnóbahoamàdòramanhmối.

TênđólàBrujon,cáithằngđầutócrậmrịtởphốPetitBanquier.Ngườita

thachonóởsânCharlemagnevàchomậtthámtheodõi.CáitênhọBrujon

thìkýứccủanhàlaoLaForcecònghinhớ.Trongcáisânghêtởmcủatòa

nhàmớimàChínhPhủgọilàsânSaintBernard,cònbọntrộmcướpthìgọi

làchuồngsưtử,cómộtbứctườnglớngồghềloanglổ,ởbêntrái,caođến

ngangmáinhà,gầncáicửasắtgỉdẫnđếnđiệnthờcủatòalầuCôngTước

DeLaForcengàynaylàmnhàngủchobọnkẻcướp.Cáchđâymườihai

năm,ngườitathấytrênbức tường ấy một công sự khắc thô vụng vào đá

bằngđanhsắt,ởdướicóchữký:“BRUJON,1811".TênBrujonnăm1811

nàylàbốcủaBrujonnăm1832.TênBrujonsau,màchúngtađãgặptrong

vụmaiphụcnhàGorbeau,làmộtthanhniênláucávànhanhnhẹnvớidáng

điệubênngoàiđầnđộnvàhayrênrỉ.Viêndựthẩmtrôngthấyhắnđầnđộn

đãthảhắn,vìchorằng hắn ở ngoài sân Charlemagnethìcóíchhơn là ở

trongbuồnggiamkín.

Bọntrộmcướpchẳnghềngừnghoạtđộngkhiởtrongnhàtù.Cógìđâu

màphảithayđổi.Vìmộttộiácmàphảingồitùthìcócảntrởngườitùbắt

đầumộttộiáckhácđâu?Họtựanhưnhữngnghệsĩđãcómộtbứctranhở

phòngtriểnlãmvẫncặmcụivẽbứckhácởxưởnghọacủamình.

NhàlaohìnhnhưlàmchoBrujonhóadại.Cókhihànggiờngườitathấy

hắnđứngtrongsânCharlemagne,bêncạnhcáicửaconcủacatine,nhìnđăm

đămcáibảnggiánhưmộtđứađầnđộn.Cáibiểnthảmhạikiaghigiá:“Tỏi,

62centimes,xìgà5centimes..."Hoặclàhắnđứngrun,răngvacồmcộp,nói

mìnhbịsốt và hỏi thămxemtrongsốhai mươi támcáigiườngdành cho

ngườisốtrét,cócáinàocòntrống.

Độtnhiên vào quãng nửa sau thánghainăm 1882, người ta biết thằng

Brujonngáingủấyđãcậynhữngngườichạyviệctrongnhàlaolàmbaviệc

khácnhauchobangườiđồngbọncủahắn.Hắnđãtiêunămmươixuvềviệc

ấychonênviêncaingụcchúývềkhoảnchitiêuquálớn.Ngườitatìmhiểu.

Tracứubảnggiáthùlaocáccôngviệcchạythư,muasắmvặtvãnhyếtở

buồngkháchcủaphạmnhân,ngườitabiếtrằngsốtiềnnămmươixuấyđã

dùngđểtrảchomộtngườiđiđiệnPanthéonhếtmườixu,mộtđinhàthờVal

DeGrâcemườilămxuvàmộtcổngđiGrenellehaimươilămxu.Việcsau

cùngnàyđượcghigiácaonhất.ThếmàởđiệnPanthéon,ởValDeGrâcevà

ởcổngGrenellecóbatayđầutrộmđuôicướprấtgườmlàKruideniers,tức

Bizarro,Glorieux,tùkhổsaimãnhạnvàBarreCarrosse.Sựviệcnàykhiến

cảnhsátlạichúýđếnchúng.NgườitađoánnhữngtênnàythuộctoánPatron

MinettemàhaithủlĩnhBabetvàGueulemerđãbịtốngngục.Ngườitaước

đoánnhữngvậtBrujongửiđikhôngphảiđểtraochonhữngngườicónhà

cửa,màđểtraochonhữngngườiđợiởngoàiđườngphốvàtrongcácvậtấy,

cógiấymách bảo về mộttộiácđang thai nghén. Còn cónhữngdấuhiệu

khác.Ngườitatómbatênlangthangvàngườitatưởngđãphátanđượccái

âmmưugìđócủaBrujon.

Độmộttuầnsau,mộtđêmtrongkhituầntraphòngngủtầngdướicủatòa

nhàmới,viêngiámthịđituầnnhìnquacáicửacontrôngthấyBrujonđang

ngồiviếtgìđótrêngiường,dướiánhsángcủacâynến.Đólàvàogiờngười

tuầntrabỏhạtdẻvàohộp.Ngườitadùngcáchấyđểkiểmsoátxemnhững

viêngiámthịcólàmđúngphậnsựkhông,cứmỗitiếngđồnghồ,phảicómột

hạtdẻrơivàomỗihộpđóngởcácphòngngủ.Viêngiámthịvàophòng,phạt

Brujonmộtthángxàlim,nhưngkhôngbắtđượcmẩugiấyhắnviết.Mộtvụ

cũngkhôngbiếtgìhơn.Điềubiếtchắclàsánghômsau,cómột“giọtnước

bọt”némtừsânCharlemagnesangchuồngsưtử,vòngcungquamáinhà

nămtầngnằmngăncáchhaisân.

Tùnhângọi“giọtnướcbọt”làcáiviênruộtbánhmìnắmrấtkỹthuậtmà

chúnggởi“quaIrlande”nghĩalàvượtquamáimộtnhàlaođểđitừdânnày

quasânnọ.Từngữtầmnguyên:QuaIrlandenghĩalàvượtquaAnhQuốc,từ

đấtnàysangđấtnọ.Viênbánhrơitrongsân,ngườinhặtđượcbẻravàtìm

đượcmộtmảnhgiấyviếtchomộtngườitùởtrongsân.Nếungườibắtđược

làmộtngườitùthìhắnsẽtraothưđúngđịachỉ;nếulàmộttênlínhgáchoặc

làmộttrongnhữngtêntùbịmuachuộclàmởcáctùthườnggọilàcừu,ởcác

nhàlaokhổsaigọilàcáo,thìmảnhgiấybịmangđếnphònglụcsựhoặcgiao

chocảnhsát.Lầnnày,“giọtnướcbọt”đếnđúngđịachỉ,mặcdùngườiđược

thưđãbịgiamgiữcáchly.CáingườinhậnthưấychínhlàBabet,mộttrong

bốntay đầusỏcủanhómPatronMinette.“Giọtnướcbọt” đựngmộtmẩu

giấycuốntrongchỉmanghaidòngchữ:“Babet.Cómộtvụđanglàmởphố

Plumet.Chấnsongnhìnravườn.”

ĐólàcáimàBrujonviếttrongđêm.

Bấtchấpnhữngôngvànhữngbàsoátxét.Babetvẫntìmđượccáchgửi

mảnhgiấytừnhàlaoLaForcesangnhàlaoSalpêtrièrechomột“bàbạntốt”

củahắnbịgiamởđấy.Bàbạnnàychuyểnmảnhgiấyđếnchomộtbàquen

biết tên là Magnon, rất được cảnh sát chú ý nhưng chưa bị tóm. Cái mụ

Magnonmàbạnđọcđãtừngthấytên,cáimụấycónhữngquanhệvớivợ

chồngThénardier,saunàysẽđượcsoisáng.MụcóthểđigặpÉponinevà

nhưvậylàmụbắccầugiãnhàlaoSalpêtrièrevànhàlaoMadelonnettes.

ChínhlúcấylàlúcÉponinevàAzelmađượcphóngthíchvìtronglúcxét

hỏiThénardiervềcongáihắn,quantòakhôngtìmthấyđủbằngchứngđể

buộctộichúngnó.MụMagnonđứngrìnhởcửangụcMadelonnettes,trao

mảnhgiấychoÉponinekhicôảđiravàcôảlàmsángtỏvấnđề.

ÉponineđiđếnphốPlumet,trinhsáthàngsongsắtvàkhuvườn,quansát

ngôinhà,rìnhmò,xemkỹ,mấyhômsauthìnóđếnphốClocheperce,nơitrú

ngụcủamụMagnonvàđưacho mụấymộtchiếcbánhquy.MụMagnon

mangchiếcbánh đến cho mụ nhân tình của BabetởphốSalpêtrière.Một

chiếcbánhquy,trongngônngữtượngtrưngđentốicủacácnhàtùcónghĩa

là:“Khôngcógìđánglàm".

Vìthế,khôngđầymộttuầnsau,khiBabetvàBrujongặpnhau,Brujon

hỏi:“Thếnàođấy,phốP?"-“Bánhquy",Babetđáp.Đólàlúchaiđứagặp

nhautrênconđườngđituầncủanhàlaoLaForce,mộtthằngđếnphòngdự

thẩmđểcungkhai,mộtthằngtừđóđitrởvềngục.

CáibàothaitộiácmàBrujoncóchửatrongnhàngụcLaForceđãbịđẻ

nonnhưthếđó.Cáivụđẻnonnàymangnhữnghậuquảnằmngoàichương

trìnhBrujon.Chúngtachờxem.

Nhiềukhitưởngrằngthắtnútmộtsợichỉ,lạihóarathắtnútmộtsợichỉ

khác.

III

CỤMABEUFTHẤYMAHIỆN

Marius chẳng viếng thăm một ai nữa, chỉ thỉnh thoảng lại gặp ông cụ

Mabeuf.

TrongkhiMariuscứtừngbậcmộtdầnbướcxuốngcáithangghêrợnđưa

tớinhữnghầmsâuhốtối,ởđấyngườitanghenhữngkẻsungsướngnhư

bướcđitrênđầumình,thìđằngcụMabeuf,cụcũngxuốngdốcnhưthế.

SáchHoaQuảXứCauteretztuyệtđốikhôngcònbánđượcquyểnnào.

Cuộcthínghiệmvềchàmkhôngthànhcôngchútnàotrongcáimảnhvườn

Austerlitzthiếuánhsáng.CụMabeufchỉtrồngđượcởđấymộtvàithứcây

ưaẩmvàcớm.Mặcdùthế,cụkhôngthấtvọng.Cụđãxinđượcmộtkhoảnh

đấtởVườnBáchThảo,kháthoáng,đểlại“bỏtiền”thínghiệmvềchàm.Cụ

đãmangcácbảnkhắcđồngcủatácphẩmmìnhđemcầmđểlấytiềnlàmviệc

ấy.Cụcũngđãrútbữaăntrưaxuốngcònhaiquảtrứng,nhưnglạiđểdành

cho một bà ở già mà đã mười năm nay cụ không trả tiền công. Thường

thườngbữaăntrưaấylạilàbữaănduynhấttrongngày.Ôngcụkhôngcòn

giữcáicườitrẻconnữa,trởnênbuồnrầuvàkhôngcònmuốntiếpmộtai.

Mariuskhôngcònnghĩtớiviệcđếncụlàphải.Đôikhi,trênđườngđiđến

vườnbáchthảo,cụgiàlạigặpchàngthanhniênởphốHôpital.Cảhaiđều

khôngnóigì,chỉgậtđầurahiệumộtcáchbuồnbã.Kểcũngđaulòngthậtcó

lúccáinghèolàmchongườitaphảixanhaulàthế!Trướckhilàbạnbè,bây

giờthìchỉlàkháchquađườngthôi.

AnhhàngsáchRoyolđãquađời.CụMabeufchỉcònbiếtđếnmấyquyển

sách,mảnhvườnvàviệclàmchàmcủamình.Tấtcảhạnhphúc,thúvui,hy

vọngcủacụđềuthểhiệnradướibahìnhtháiấy,thếmàcũngđủchocụsống

đượcrồi.Cụtựbảo:“Baogiờmìnhchếđượcnhữngviênthuốcnhuộmmàu

xanhchàmthìnhấtđịnhlàphúquý;bấygiờsẽchuộccácthứđồđồnglại,

quảngcáoầmĩtrênbáochí,dùngcảtrốngkènđểchiêukháchlàmchocuốn

Hoa Quả củamình trở lạinổi tiếng như cồng và ta sẽ mua một cuốn Kỹ

ThuậtHàngHảicótranhkhắcgỗ,bảninnăm1558,muaởđâutabiếtchỗ

rồi".Trongkhiđợithời,cụcặmcụisuốtngàyngoàiđámchàm,đếntốimới

vềvườnvàđọcsách.Khoảngấycụđãxấpxỉtámmươi.

Mộtbuổitối,ôngcụthấytậnmắtmộtsựhiểnhiệnkỳdị.Hômấy,cụvề

đếnnhàthìtrờihãycònsáng.BàPlutarquetrongngườikhóởđãđinằm.Ăn

xongmiếngbánhmìvớimộtítthịtcòndínhtrênmẩuxương,đểtrênbàn

dướinhàbếp,cụrangồitrêntảngđádùnglàmghếngoàivườn.Bêncạnh

chiếcghếđá,nhưthóithườngtrongcácvườncâyănquảkiểuxưa,cómột

chiếchòmgỗmục,haitầng,tầngdướilàchuồngthỏ,tầngtrênlàchỗđểtrái

cây.Thỏthìkhôngcónhưnglạicómấyquảtáođểdànhănmùađôngcòn

sótlại.CụMabeufhấpháyđôikính,vừagiởsáchvừađọc.Tínhvốnrụtrè,

nêncụcóphầndễtinnhảm.Cóhaicuốnsáchcụrấthamvàlàmchocụphải

luônluônnghĩtới.Tuổitácrồimànhưthếmớinguychứ!Mộtlàquyểnsách

cótiếngcủaDelancre“Sựbiếnhiệnkhôngngừngcủaloàiquỷ”.Cònquyển

kialàcủaRubaudière“NóivềlũquỷởVauvertvàbọnyêutinhởBièvre”.

Cuốnsaulàmchocụcàngchúýmảnhvườnnhàlánơitrướckiayêutinh

thườnghayluitới.Hoànghônxuốngdần.Mọivậttrêncaonhuộmmàutrắng

nhạt,dướithấpbóngtốiđenthẫmlại.Cụvừađọcsáchvừangắmcâytrong

vườn,đặcbiệtnhìnmộtcâysơnlựuxinhđẹpmàcụcoilàmốianủituổigià.

Bốnngàyvừaqua,toànnắngvàgió,khôngcólấymộtgiọtmưa.Cànhcây

nghiêngngả,nụhoarũrượilárụngrơi,cầnphảitướinước,nhấtlàcâysơn

lựutrôngcàngtiềutụy.Cụlàngườicoihoalácólinhhồnnhưngười.Mặc

dùcảngàyđãmệtnhoàivớicácluốngchàm,cụvẫncốđứngdậy,đặtsách

xuốngghếvàlomkhom,khậpkhiễngđiđếngiếngnước.Nhưngnắmđược

dâymàkhôngcònsứckéokhỏimóc.Cụquaylạingẩngđầunhìnlênvòm

trờiđầysao,cặpmắtthấtvọng.

Trờitrongvắt,cáitrongtrẻonàycódángnhưmộtniềmvuiđộcácvà

trườngcửulàmchongườiđaukhổcàngthêmđaukhổ.Cứkiểunàythìđêm

rồicũngnhưngàykhôcháythôi.

“Saochichít!"-Cụnghĩbụng-“mộtgợnmâycũngkhôngcó,mộtgiọt

nướccũngkhông".

Cụthôingẩngnhìntrời,đầucúirũxuống.Mộtchốclạingướclên,nhìn

trờilẩmbẩm:“Lạytrờithương,rướichomộtgiọtlệsươngcũngđược".Cụ

lạicốkéodâylầnnữa,nhưngđànhchịu.

Vừalúcấycụnghecótiếngnói:

—CụMabeuf,cụcómuốntôitướigiúpvườnchocụkhông?

Tronghànggiậunghesộtsoạtnhưcótiếngđộngcủathúdữđiqua.Một

côgái,ngườicaogầy,từđámcâygairậmrịtbướcra,đếntrướcmặt,nhìn

thẳngvàocụ.Ôngcụcócảmtưởngđómàkhôngphảilàmộtconngườibằng

xươngbằngthịtmàlàmộtbóngmavừahiểnhiệntronghoànghôn.

Ôngcụvốnlàngườiyếubóngvía,rấtdễkinhhoàng,thếmàcụchưakịp

mởmiệngnói nửa lời,bóngmaấyđã mở dây, thả gầuxuốngnước,múc

nướclênđổđầythùngtưới,thoănthoắt,vộivàngmộtcáchkỳdị.Rồicái

bóngmađichânđất,quầnáoráchtươmấylạichạytừluốngnàyqualuống

khácphátsựsốngchocâycốichungquanhmình.Tiếngnướcrơitrênlálàm

chocụhảhê.Cụnghĩrằngcâysơnlựuchắclàsungsướnglắm.

Tướixong thùng đầu, cô gái múcmộtthùng khác, rồi một thùng khác

nữa.Côtướicảvườn.Bóngcôđenthẫmđilạigiữacácluốnghoa,haimối

khănchùmráchtươmphấtphơtrênhaicánhtaygầyguộctrôngcóvẻnhư

mộtcondơi.

Côvừatướixongđâuđấy,cụMabeufsungsướngđếnchảynướcmắt,

tiếnsátđếngần,đặttaylêntráncô:

—Chúasẽbanphúcchocô,côsănsóchoa,hẳncôlàmộtthiênthần.

Côgáitrảlời:

—Không,tôilàquỷsứthôi,nhưngcáiấycũngchảsao.

Ônglãokhôngđợiđáp,cũngkhôngnghecâuđáp,vộikêulên:

—Côkhổ,tôinghèonàn,khổsởquá,chảbiếtđápơncôbằngcáchnào!

—Cụơi,cócáchđấy.

—Cáchgì?

—Cụlàmơnbảogiùmcháu,ôngMariusnhàởđâu?

Ônglãokhônghiểugìcả.

—ÔngMariusnào?

Cụngướccặpmắtđụclờlên,nhưtìmmộthìnhảnhđãxóamờ.

—Anhthanhniênhayđếnđâydạotrướcấymà.

Ônglãođãlụclọikhắptrínhớ,bỗngcấttiếng:

—À,phảirồi…tôihiểucônóigìrồi.Côthưthảnhé!ÔngMarius,Nam

TướcMariusPontmercychứgì!Anhtaở…đúnghơnlàanhtakhôngcòn

ở…À,tôikhôngbiếtrõgìvềanhtacả.

Ônglãovừanóivừacúisửamộtcánhsơnlựu,rồitiếp:

—À,này,bâygiờtôinhớrarồi.Anhtathườngqualốiphốlớnvàđivề

phíaphốCroulebarbe,chỗđồngSơnCaấy.Côđivềlốiđóthìgặpanhta

cũngdễthôi.

Khiôngcụđứngthẳngngườidậythìkhôngcònaitrướcmặtcả,côgáiđã

biếnđâumất.Ôngcụthấyhơirờnrợntrongmình.Cụnghĩthầm:“Tướicả

vườnđâynày,nếuviệckhôngsờsờnhưthếthìchắcmìnhphảitinlàma

hiệnhình".

Mộtgiờsau,đingủ,cáiviệcđólạihiệnratrongtrícụ.Đólàcáilúcchập

chờnmàtríócdầndầnđivàocõimộngđểxuyênsuốtgiấcngủ,cũngnhư

conchimthiêngtrongthầnloạiđãhóacáđểvượtđạidương.Cụmơmàng

nói:“Thật ra,cũnggiống hệtnhưchuyện Rubaudièrekểvề loàiyêutinh.

Haycũnglàmộtconyêutinhđó?"

IV

MARIUSCŨNGTHẤYMA

Mấyhômsaungày“bóngma”đếnthămcụMabeuf,bữaấylàsángthứ

hai,nhưthườnglệMariusvayCourfeyracmộtđồngtrămxuchoThénardier.

Bỏxongtiềnvàotúi,Mariusdạomộtvòngtrướckhimanglạiphònglụcsự

củanhàngục.Chàngđịnhbụngmayranhưthếlúctrởvềsẽcóthểlàmviệc

được.Kểrabữanàocũngthếcả.Vừangủdậy,chàngđãđemsáchgiấyrađể

trướcmặtdịchnguệchngoạcmộtvàidòng.LúcấychàngđangdịchraPháp

VănnhữngbàitrongcuộctranhluậncủangườiĐức,cuộctranhluậngiữa

GansvàSavigny.ChàngcầmđếnGans,rồicầmđếnSavignyđọcbốndòng,

thửviếtramộtdòng,nhưngngòibútkéokhôngrachữ,cònconmắtthìthấy

hiệnmộtngôisao.Chàngbỏghếđứngdậy.

Đidạomộtchútđểlấyđàmớiđược.VàchàngđếncánhđồngSơnCa.

Đếnđấychànglạithấyngôisaorõmồnmột,cònsáchcủaGansvàSavigny

thìquênđâumấtcả.

Chàngtrởvề,cốlàmviệcnhưngkhôngđược.Baonhiêusợidâyđãđứt

đoạntrongócchàng!Mộtsợicũngkhôngcáchgìnốilạiđược!Chàngtự

bảo:“Thôimaitakhôngđichơinữa.Đichơichảlàmviệcđược".Nhưngrồi

ngàynàochàngcũngcứđi.ChàngởcánhđồngSơnCanhiềuhơnlàởnhà

Courfeyrac.Đúngrađịachỉcủachànglàphảithếnày:ĐạilộSanté,gốccây

thứbảy,kểtừphốCroulebarbe.

Sánghômấy,chàngrờigốccâyấyđếnngồitrênbệgạch,dọcbờsông

Gobelins.Mặttrờitươitắnxuyênvàocácchòmlánonsángngời.Chàngmơ

màngnghĩđến“nàng”rồidầndầnlạitựmìnhtráchmình.Chàngđaulòng

nghĩđếnsựlườibiếnghàngngàylàmchàngtêliệttâmtríchàngvàcảmthấy

trướcmắtmìnhđêmtốimỗiphútmộtdàythêmđếnnỗikhôngcònnhìnthấy

mặttrờinữa.Khónhọclắmchàngmớibiếtmìnhđangnghĩnhữnggìlờmờ.

Nănglựccủachàngsasútđếnnỗichàngkhôngnghĩđượcthànhlờiđểmình

tựbảomìnhvàcũngkhôngcósứcđểmàbuồnbực.

Tuyvậytrongcơnmơmộngrầurầuấy,cảmgiáctừsựvậtbênngoàivẫn

dộiđếntâmtríchàng.Chàngnghesaulưng,dướichânmình,tiếngthợgiặtở

haibênbờsôngđậpáovàtrênđỉnhđầutiếngchimreohóttrongrặngcây.

Mộtđằnglàtiếngreocủatựdo,vôtưsungsướng,củalũchimthongthả

rảnhrang;mộtđằnglàtiếnglaođộng.Cảhaithứtiếngđềuvuivẻ,làmcho

tríócchàngcàngmơtưởngsâuhơn,gầnnhưlàsuynghĩ.

Thìnhlìnhgiữacơnmơ,chàngnghemộttiếngngườiquenthuộc:

—Kìa,anhchàngđórồi!

ChàngngướcmắtvànhậnđượcÉponine,côgáilớncủaThénardier,cô

békhốnkhổđãđếnnhàchàngmộtbuổisángtrướcđây.Lúcnàythìchàng

đãbiếttêncô.Điềulạlàcôbétrôngnghèohènđinhưnglạiđẹpthêmlên.

Côđãtiếnthêmhaibước,mộtbướcvềphíaánhsángvàmộtbướcvềphía

ngặtnghèo.Côvẫnđichânkhôngvàănbậnráchrướinhưhômcôquảquyết

bướcvàophòngchàng.Nhưngquầnáoráchnátcủacôhaithángnayđãcũ

thêm:Cáclỗthủngráchtoạcratohơn,cácmảnhvảicàngxấuxíđi.Vẫn

giọngnóikhànkhànấy,vẫnvầngtránxámmànónggiólàmchonhănnheo,

vẫnlànmắtnhanhnhẹn,lấcláo.Ngoàiracòncócáigìkháchơnlàgương

mặtthêmvẻgìhoảnghốt,thảmhạiđúnglàcủangườinghèođóilạivừaởtù

ra.Mấycọngrơmlẩntrênmáitóccủacôbé.KhôngphảinhưOphéliađã

điêndạivìlâycáiđiêndạicủaHamlet,nhưngchỉvìcôđãngủởmộtđống

rơmchuồngngựanàođó.Vớitấtcảhìnhdungnhưthế,côbévẫnđẹp.Ôi!

Tuổixuânsaomàthầntiênđếnthế!

CôbédừnglạitrướcMarius.Nétmặtnhợtnhạthơitươilênmàtrênmôi

thoángnhưcómộtnụcười.Côbéđứngimmộtlúcnhưnóikhôngralời

nữa,mãisaumớinói:

—Rồicũngphảigặpôngchứlị!ÔngcụMabeufnóikhôngsaimà,chính

trênđạilộnàyđây!Trời!Emtìmôngđếnhếthơi,ôngcóbiếtđâuđấynhỉ!

Ôngbiếtkhông?Embịgiammấtmườilămhôm,chúngnómớithađấy!Lý

dolàchảcótangchứnggìtrênngườiemcả.Vớilại,emcònlàtuổivịthành

niên,thiếuhaithángnữa.Trời!Emtìmônghếtnơihếtchốn.Đãsáutuầnrồi

đấy!Ôngkhôngcònởchỗấynữaà?

Mariusđáp:

—Không.

—À,emhiểurồi.Vìcáichuyệnấychứgì.Cáitròăncắpấykhóchịu

lắm.Ôngkhôngchịuđượcnênđãdọnđimà.Này!Saoônglạiđộinhững

thứmũdúmdónhưthếkia?Thanhniênnhưôngphảicóquầnáođẹpchứ.

ÔngMarius,ôngcóbiếtkhông?ÔngMabeufôngấygọiônglàNamTước,

namtiếcgìchứ?NamTướclànhữngônggiàkia,thườngmòđếnchỗcó

nhiềuánhsángnhấttrongvườnLuxembourg,đọctờHàngNgàymộtxumột

sốkia.CólầnemmangthưchomộtNamTướcloạiđó.Ôngtacótuổiđến

hơntrămkiađấy!ÔngMarius,bâygiờôngởđâu?

Mariuskhôngđáp,côbénóitiếp:

—Ồ,áoôngráchmộtlỗ,đểrồiemválạichomớiđược.

Giọngcôbédầndầntrởnênbuồn:

—Hìnhnhưgặpemôngkhôngbằnglòngthìphải?

Mariuskhôngnóigì;côbécũnglặngimmộtlátrồinóito:

—Emmàmuốnthìembắtôngtỏvẻbằnglòngđượcngay.

Mariushỏi:

—Sao?Cônóigìthế?

Côbédằnlại:

—À!Trướcđâyônggọiemlàemkia.

—Ừ,thếthìemnóithếnào?

Côbécắnchặtmôi,khôngnói.Hìnhnhưđangcócuộcxôxátgìtrong

lòng.Saucùng,côcóvẻquảquyết:

—Thôi,mặckệ,cũngchảsao.Ôngđangcóvẻbuồnrầu,màemthìlại

muốnôngđượcvuilên.Ônghứavớiemlàôngsẽcườiđi.Emmuốnthấy

ôngcườivànói:“Thếà!Thếthìtốtlắm”.TộinghiệpôngMarius!Ôngbiết

không!Ôngcònhứaôngchoemtấtcảcáigìemmuốnphảikhông?

—Ừ,thìemnóiđi!

CôbénhìnthẳngvàomắtMarius:

—Embiếtđịachỉrồi.

Mariustáingườiđi.Máudồncảvàotim.

—Địachỉnào?

—Địachỉmàônghỏiem.

Cônóitiếpnhưcốhếtsức:

—Địachỉcủa…ôngbiếtchứ?

Mariuslắpbắp:

—Ừ!

—Củatiểuthưấy.

Nóixongtiếngấy,côbéthởramộtcáidài.Mariusnhảytừbứctường

xuống,cuốngcuồngnắmlấytaycôbé.

—Thếà?Đưaanhđiđi!Chỉchoanhđi!Emmuốnđòigìanhcũngđược!

Nào,côấyởđâu?

—Đitheoem,-côbéđáp-Emkhôngbiếtrõđườngphốvàsốnhà;ởtận

phíabênkia,nhưngembiếtrõnhà.Đểemdắtôngđi.

Côbérụttayra,nóitiếp.Giọngcôbuồnrầulàmchongườingoàicuộc,ví

nhưnghethấythìphảixúcđộnglắm,thếmànóchẳngmảymaynàochạm

đếntấmlòngcủaanhchàngMariusđangmêman,sôinổi:

—Chao!Ôngsungsướngquánhỉ!

Một đám mây như thoáng qua vầng trán Marius. Chàng nắm cánh tay

Éponine:

—Emthềvớitôimộtđiều.

—Thề?-Cônói-thềnghĩalàlàmsao?Này!Ôngmuốnemthềư?

Vàcôbécười.

—Éponine,emhứavớitôinhé!Emthềvớitôilàkhôngnóiđịachỉnày

vớibốem.

Côbéquaysangphíachàng,vẻkinhngạc:

—Éponine!SaoôngbiếtemlàÉponine?

—Emhứavớitôiđiềutôivừanóiđi.

Nhưngcôbénhưcóvẻkhôngnghegìcả.

—Dễngheđấy!ÔnggọiemlàÉponineđượcđấy!

MariusnắmcảhaitayÉponine.

—Trờiơi!Emtrảlờitôiđi.Chúýlờitôinóinhéem,thềvớitôisẽkhông

nóiđịachỉembiếtchobốemđi.

—Bốem?Ừ,ừ,bốem!Thếthìôngcứyêntâm.Ôngấybịgiamrồi.Với

lạiemcóbậntâmgìđếnbốemđâu.

Mariuskêulên:

—Emvẫnchưahứavớitôi.

Côbévừanóivừaphálêncười:

—Buôngtôirađi!Laymạnhquáđithôi.Có!Có!Emxinhứa,emxin

thề!Chuyệngìđếnmàemkhôngthề!Emkhôngmáchđịachỉấyvớibốem

đâu.Nhưthếđượcchưa?Đượcchứ?

—Cũngkhôngnóivớiaicả.-Mariusbảo.

—Khôngnóivớiaihết.

—Thôibâygiờdắttôiđiđi.

—Đingay?

—Đingay.

—Theoem.Chaoôi!Saomàanhchàngmừngrơnthế!

Đượcmấybướccôbédừnglại.

—Ôngđisátemquá,ôngMariusạ.Đểemđilêntrước,ôngcứđisau,

làmravẻkhôngphảiđitheoem.Khôngnênđểngườingoàingườitathấy

mộtthanhniêntửtếnhưônglạiđicùngmộtngườiđànbànhưem.

Khôngmộtngônngữnàocóthểnóihếttấtcảnghĩangụtrongtiếng“đàn

bà",ởgiọngnóicôbéấy,lúcbấygiờ.Đượcmươibước,côbédừnglạilần

nữa.Mariustiếnkịp.Côđimộtbên,cấttiếnghỏiMarius,đầukhôngquay

lại:

—Này,ôngcónhớhứavớiemmộtcáigìđấychứ?

Mariussờtayvàotúiáo,chàngchỉcóvẻnvẹnđồngnămfrancsdànhcho

Thénardier.ChàngcầmlấyđặtvàotayÉponine.

Côbémởxòemấyngóntay,rơiđồngbạcxuốngđấtvànhìnchàngvẻrầu

rầu:

—Emkhôngmuốnlấytiềncủaôngđâu.

QUYỂNIII

NGÔINHÀPHỐPLUMET

I

NGÔINHÀCÓBÍMẬT

Vàokhoảnggiữathếkỷtrước,mộtôngChánhÁntòaánPariscómột

ngườinhântìnhnhưnglạimuốngiấuthiênhạ-bấygiờchỉcácnhàđạiquý

tộcmớikhoenhântìnhcủamình,còncácanhtưsảnthìlạigiấuđi-nêncho

xâymộtngôinhànhỏởngoạiôSaintGermain,trongmộtphốvắngvẻlà

phốBlometngàynaygọilàphốPlumet,gầnnơigọilàQuầnThú.

Ngôinhàấycógác,dướinhàcóhaiphòng,mộtcáibếp,trêngáccóhai

buồng,mộtphòngkhácnhỏ,sátmáilàmộtgácxép.Trướcnhà,mộtkhoảng

vườnđộmộtsàocócánhcổnglớnsongsắttrôngrađườngphố.Ngườiđi

quangoàiphốtrôngthấychỉcóbấynhiêu.Nhưngphíasaungôinhàchính,

cómộtmảnhsânhẹpvàcuốisâncómộtcáinhàxéphaigian,lúccầncóthể

đểmộtđứabéconvàmộtbàvúởđấy.

Chiếcnhànày,phíasau,cómộtcáicửachekín,mởđóngrấtbímật,ăn

thôngvớimộthànhlanghẹp,trênđểlộthiên,dướilátđá,chạyquanhco

giữahaibứctườngcao.Cáihànhlangấycứmentheosátdãyhàngrào,hàng

giậutừvườnnàysangvườnkhác,từđámđấtnàysangđámđấtkhác,cólúc

đivòngquanh,cólúcgấpthànhgóctheohìnhcáithửavườnvàcácđámđất

vàcuốicùngdẫnđếnmộtcáicửabímật,cáchđấyđộmộtphầntámdặm,

gầnmộtkhuphốkhác,ởtậnđầumútcủacáiphốBabylonehiuquạnh.

ÔngChánhÁnđếnởđấy.Ngôinhàbốtríkhéođếnnỗi,ngườinàocóchú

ýtheodõivànhậnthấyôngtangàynàocũngđiđâubímật,cũngkhôngngờ

rằnghễđiraphốBabylonetứclàđiraphốBlomet.Nhờkhéoxếpđặtmua

đượcđấtnênôngcóthểthuêngườilàmconđườngbímậtấyởtrênđấtmình

khôngaikiểmsoátđược.Vềsauôngđembánlạichỗđấtdọchànhlangấy

từngmiếngmộtđểngườitalàmvườnvàtrồngtrọt.

Cácngườichủmớiởhaibênhànhlang,cũngtưởngtrướcmắtmìnhlà

mộtbứctườngngăn,chứkhôngngờcóconđườnglátđádàinhưdảikhăn

quanhcogiữahaibứctường,đidọctheohếtluốngraunàyđếnvườncây

kháccủahọ.Chỉcóchimchóclànhìnthấycáivậtlàlạấy.Vàcáclũsáo

ngà,sáosậucủathếkỷtrướcchắclàđãbàntánvớinhaunhiềuvềcáiông

ChánhÁnấy.

NgôinhàxâybằngđátheokiểuMansart,bọctườngvàtrangtríbànghế

theo kiểu Watteau, bên trong dạng động phủ, bên ngoài dáng mềm mại,

khuấtsaubalớpràohoa.Nócómộtcáivẻgìvừakínđáo,vừađỏmdáng,

vừalongtrọng,đúngsởthíchcủamộtquantòasiái.Cáinhàấyvàhànhlang

ấyngàynayđãmất,nhưngtrướcđâymườilămnămvẫnhãycòn.Năm93,

mộtngườichuyênđúcnồiđãmuangôinhàđểpháhủy,nhưngkhôngthanh

toánđượcchonênbịxửvỡnợ.Hóarangôinhàđãpháhủyôngchủ.Từđấy,

ngôinhà bịbỏhoang vàdầndần đổnátnhư tấtcảnhữngnhàcửakhông

ngườiởđó,dođókhôngđượctruyềnsứcsốngcho.Bànghếngàyxưavẫn

nằmnguyêntrongđó.Mộttấmbảngvàng,chữhếtđọcđược,treoởràosắt

từnăm1810 khiến cho con sốmười,mườihai người mỗikhiđiquaphố

Plumetbiếtrằngngôinhàsẵnsàngđểbánhoặcchothuê.

VàocuốithờiQuânChủPhụcHưng,nhữngkháchquađườngđónhận

thấytấmbảngđãbiếnmất,hơnthếnữa,nhữngcửasổởtầngmộtđãmở.

Thậtvậy,ngôinhàđãcóngườiở.Cáccửasổcónhững“mànchenhỏ”,đólà

dấuhiệutrongnhàcóphụnữ.

Tháng10năm1829,mộtngườiđànôngđứngtuổiđếnthuêngôinhàấy,

cốnhiênlàgồmcảgiannhàxépphíasauvàcáihànhlangănthôngđếnphố

Babylone.Ôngchođặtlạihaicáicửabímậtởđầuhànhlang.Trongnhàhãy

còngầnnguyêncácthứbànghếcũthờiôngChánhÁnở,ngườichủmớichỉ

chosửasanglạimộtít,chỗnàothiếucáigìthìthêmvàochođủ,látcáisân

đá,cáinềngạchđãloanglổ,chữalạicáicầuthang,sàngỗ,thêmkínhvào

cácôcửasổ.Xongđâuđấyôngmớicùngmộtthiếunữvàmộtugiàdọn

đến,lặnglẽnhưmộtngườilạlẻnvàonhà,chứkhôngphảinhưngườitavào

ngôinhàcủamình.Lánggiềngcũngchẳngbàntángìbởicáilẽkhôngcóai

làlánggiềngcả.

Ngườiđếnthuênhàâmthầm,ítgâychúýấylàJeanValjean,thiếunữlà

Cosette.UgiàlàmộtngườiđànbàtênlàToussaint,vừagià,vừaquê,vừa

ngọng.JeanValjeanđãcứubàtarakhỏiNhàThươngvàkhỏicảnhkhốn

cùng,rồiquyếtđịnhđembàtavềởvớimìnhvìbàcóbađặcđiểmtrênkia.

Ông đã lấy tên là ông Fauchelevent, nhà thực lợi,

[251]

 để thuê nhà. Qua

nhữngđiềunóitrên,chắcbạnđọcđãnhanhchóngnhậnraJeanValjeancòn

nhanhhơnlãoThénardiernữa.

TạisaoJeanValjeanđãrờibỏnhàtuPetitPicpus?Chuyệngìđãxảyra?

Khôngcóchuyệngìlạcả.

Bạnđọccònnhớ,ởnhàtu,JeanValjeanrấtsungsướng,sungsướngđến

nỗicólúclươngtâmphảilongại.NgàynàoôngcũngđượcgặpCosette;mối

tìnhphụtửhiệnravàmỗinảynở.Ôngthươngyêuấpủconbétrongtâm

hồn.Ôngtựbảo:Nólàcủaông,khôngcógìcóthểcướpđiđược;tìnhtrạng

nàysẽcứmãimãinhưthế;chắcchắnnósẽlàmbàxơđúngtheoconđường

hàngngàyngườitamuốnmởrachonóvànhưthế,nhàtusẽlàvũtrụcủanó

vàcủaông;ôngsẽgiàởđây,nósẽlớnlênởđây,rồinósẽgiàởđâyvàông

sẽchếtởđây,thậtlàthỏaướcmơ,khôngcònnóichaconchialìa,chiarẽgì

đượcnữa.Nghĩđếnđấy,bỗngdưngôngsinhloâu.Ôngtựchấtvấn.Ôngtự

hỏicóphảithậttấtcảhạnhphúccủangườikhác,củaconbékia?Ônggiàmà

tướcđoạthạnhphúccủanógiấulàmcủariêngchomìnhsao?Nhưthếcó

phảilàtrộmcắpkhông?Ôngtựnhủconbécóquyềnđượcbiếtcuộcsống

trướckhibỏđờiđitu.Ngaytừbâygiờmàgầnnhưkhônghỏiýkiếnnó,lấy

cớđểtránhchonómọithứđaukhổ,lợidụngnókhờdại,côđơnmàépnó

phảiđitu,thìcókhácgìlàmhưhỏngbảnchấttựnhiêncủamộtconngười

vàdốitrávớiChúa?Lạibiếtđâu,mộtngàykia,Cosettemàbiếtrõđầuđuôi,

biếtnóphảilàmbàxơmộtcáchmiễncưỡng,nósẽkhôngsinhthùhằncả

việcnày?Ýnghĩcuốicùngnày,hơiíchkỷvàítdũngkhíhơnnhữngýnghĩ

khác,nhưngnghĩnhưthếôngkhôngsaochịuđược.Ôngquyếtđịnhrờibỏ

nhàtu.

Ôngquyếtđịnhnhưthế.Ôngbuồnrầumànhậnrarằngviệcphảinhưthế.

Còn về những trở ngạithì chẳng có gì. Năm năm sống biệt tăm biệt tích

trongbốnbứctườngnày,đếnbâygiờrangoàithìcònsợgìnữa.Ôngcóthể

yêntâmtrởlạisốnggiữamọingười.Ôngđãgiàđivàcáigìcũngđãthay

đổi.Aicònnhìnrađượcôngbâygiờ.Vớilạicứcholàchẳngmayđinữa,thì

cógìnguyhiểmthìlànguyhiểmchobảnthânôngchứcóquyềngìmàbắt

buộcCosettevàonhàtukín,bởilẽxưakiaôngbịvàonhàtùkhổsai?Vảlại,

trướcnhiệmvụthìnguyhiểmcóđánggì?Mà,cóaicấmôngcứthậntrọng

vàtìmmọicáchđềphòng?CònviệcgiáodụccủaCosettethìđãgầnxongvà

trọnvẹnrồi.

Quyếtđịnh xong, ông chờ cơ hội. Cơ hộikhôngbaolâu đến: Ông già

Faucheleventtừtrần.JeanValjeanxingặpbàxơbềtrên,trìnhbàyvớibà

rằnganhôngchếtđiđểlạichoôngmộtcáigiatàinhonhỏđủsốngkhỏiphải

làmlụnggì,nênôngxinthôiviệcởnhàtuvàxindắtcongáiđi.Ôngcũng

trình bày luôn rằng Cosette chưa làm lễ thụ phép làm người tu hành thì

khônglẽgìtuviệnlạinuôikhôngnónhữngnămnămnhưthế,nênôngkhẩn

khoảnxinthếnàobàbềtrêncũngvuilòngđểôngcúngchoquỹnhàtumột

móntiềnlànămnghìnfrancs,xemnhưlàđềnbùvàokhoảnCosetteănởlâu

nay.

ThếlàJeanValjeanrakhỏinhàtu.Ởnhàturađi,ôngcắplấychiếcvali

nhỏchứkhôngnhờaiváchộ,chìakhóathìônggiữtrongmình.Chiếcvali

baymột mùithơmngátlàmcho Cosettephảichú ý.Nóingay rằngtừđó

chiếcvaliấykhôngbaogiờrờiôngranữa.Luônluônôngđểnótrongphòng

ông.Nólàvậtđầutiêncókhilàvậtduynhấtôngmangđitrongnhữnglúc

dọn nhà. Thấy thế Cosette phải bật cười và gọi chiếc vali là “người bạn

khôngrờinhau”củaôngrồinói:“Conphátghenvớinó".

Tuyvậy,việctrởlạivớikhôngkhítựdongoàiđờikhôngkhỏilàmcho

JeanValjeanlo lắngkhánhiều.Ôngtìmrađượcngôinhà phốPlumetvà

chuivàođó.TừđấyôngvẫngiữtênlàUltimeFauchelevent.Đồngthờiông

thuêluônhaicănphòngkhácởParis.Chủtâmlàđểthayđổi,khỏiởluôn

mộtkhuphố,chongườitabớtđểývàkhitronglòngthấycógìđánglongại

thìcóthể vắng mặtmộtthờigian, cũng như làđểcóđường xoay sở chứ

khôngbịbấtchợtvôkếkhảthinhưcáiđêmôngthoátkhỏitayJavertmột

cáchquáưmaymắntrướcđây.Haicănphòngấylàhaigian nhàbénhỏ

nghèo nàn ở hai khu phố cách nhau rất xa, một ở phố Ouest, một ở phố

L’HommeArmé.

Thỉnhthoảngôngđếnnơinàyhoặcnơikiaởmộtthánghaynămsáutuần

cóCosetteđitheo,cònbàToussaintthìđểởnhà.Cơmnướchaysaibảothì

đãcómấyngườigáccổng,màôngbảochobiếtônglàmộtnhàthựclợiở

ngoạiôlấynơiấylàchỗtạmtrúmỗikhivàothành.Conngườiđạođứccao

siêuấythếmàphảicóđếnbachỗởgiữaParisđểtránhlướicảnhsát.

II

JEANVALJEANQUỐCDÂNQUÂN

[252]

Tuyvậy,ôngnóiđúng,JeanValjeanvẫnsốngởphốPlumetvàôngđã

xếpđặtđờisốngcủamìnhnhưsau:

Cosette và người bõ già ở nhà trên gian buồng ngủ tường có vẽ hoa,

phòng khuê nhỏ với những đường chạm trong sơn vàng, phòng kháchlót

thảmcónhữngchiếcghếbànhtotướnglàphầncủaCosette;cáivườncũng

thuộc phần nàng. Jean Valjean đã cho đặt thêm trong buồng Cosette một

chiếcgiườngcódiềmmànbằnggấmDamasnhiềumàuvàmộttấmthảmBa

TưcũcònđẹpmuamãiởcửahiệumụGaucherphốFiguierSaintPaul.Để

giảmbớtvẻnghiêmnghịcủanhữngthứđồcổsangtrọngấy,ôngxenlẫn

vàocácthứlinhtinhấytấtcảnhữngvậtdụngxinhxắn,duyêndángcủacác

côthiếunữ:Cáikệ,cáitủsách,cácquyểnsáchcógáyvàng,chiếchộpgiấy,

cáibàngiấythấm,cáibànmaykhảmxàcừ,cáihộpmaybằngbạcmạvàng,

bộđồrửamặtbằngxứNhật.Cáccửasổtrêngácđềutreomàndàibằnggấm

Damasnhiềumàunhưởdiềmmàn.Cáccửatầngdướilạitreomànvảirua.

Mùađông,trongnhàCosetteở,gáctrênphòngdướiđềuđốtlòsưởi.Riêng

ông,ôngởtrênnhàxépcuốisântrong,trongphòngchỉmộtchiếcđệmrải

trêncáigiườngcăngdâythép,mộtcáibàngỗtạp,haicáighếrơm,mộtlọsứ

đựngnước,mấyquyểnsáchbỏtrênmộttấmván,chiếcvaliyêuquýtrong

mộtgócvàchẳngbaogiờcócủilửagìcả.ÔngănvớiCosettenhưngtrên

bànlạicómộtcáibánhmìđenphầnriêngông.ÔngbảobàToussaint:

—Côđâylàchủnhànày,bànhớnhé.

—Thưaông,cònông?-BàToussaintkinhngạchỏilại.

—Tôi,tôicònhơnlàôngchủ,tôilàôngcha.

Hồiởnhàtu,Cosettecóđượchọctậpviệcnộitrợnênviệcchitiêuítỏi

trongnhàđềudonàngtínhtoán.Hằngngày,JeanValjeankhoáctayCosette,

đưanàng đidạochơi. Ôngđưanàngvào vườnLuxembourg,tìm đếncon

đườngnàovắngvẻnhấtvàchủnhậtnàoôngcũngdắtnàngđilễnhàthờ

SaintJacquesvìnhàthờấyởkháxa.Khuphốôngởrấtnghèonênôngbố

thínhiều,vìthếcácngườikhốnkhóđềuđếnvâyquanhôngtrongnhàthờ.

ChínhvìvậymàThénardiergửichoôngmộtbứcthưvớiđịachỉ:“Kínhgửi

nhàtừthiệnởnhàthờSaintJacques".ÔngcũnghaydắtCosetteđithămcác

ngườinghèokhổvàcácngườiốmđau.

Chưa một người lạ nào từng bước chân vào ngôi nhà phố Plumet. Bà

ToussaintđimuathứcănvàJeanValjeantựtayđilấynướcởmáynướcgần

nhà.Củivàrượuthìcấttrongcáihầmváchđánửangầmbêncạnhcáicửa

mởraphốBabylone.HầmấyngàyxưadùnglàmđộngchoquanChánhÁn

vìởcáiđờisiáiấy,khôngcótìnhyêunàolàkhôngnấptronghangđộng.Ở

phíacửaấy,còncómộtcáithùng,cókẽđểđựngthưtừ,báochí,songba

nhânkhẩucủangôinhàphốPlumetchẳngtiếpnhậnthưtừbáochígì,nên

cáithùngngàyxưalànơimớiláiđivềchonhữngcặpnhântìnhnhânngãi,

thìngàynaytấtcảcôngdụngchỉcònlàđểbỏcácgiấybáonộpthuếvàcác

giấybáo củaphòngdân quân.VìôngFauchelevent,nhàthực lợi,cũnglà

quốcdânquân.Ôngkhôngthoátkhỏilướikiểmtrachặtchẽhồi1831.Hồi

ấynhàchứctráchđãtruycứulýlịchcủaJeanValjeanngượclênđếngiai

đoạnôngởnhàtukín.Vàcũngnhờẩnmìnhtrongcáiđámmâymùdàykín

vàtinhkhiếtlànhàtukínấymàkhithoátra,JeanValjeantrởthànhmột

ngườiđángkínhđốivớiThịSảnhcủamình,vàdođóxứngđánglàmngười

bảovệchoThịSảnh.

MỗinămbahaybốnlầnJeanValjeankhoácquânphụcvàđicanhgác.

Côngviệcấycóphầnlàmchoôngbằnglònglàkhác.Vìôngcoiđólàmột

cáchcảitrangchínhđángkhiếnchoôngcóthểlẫnvàođámđôngmàvẫngiữ

mìnhcôđộc.JeanValjeanvừađượcsáumươi,đúngtuổimiễnquândịch;

nhưngtrôngngườiônglạikhôngđếnnămmươi.Vảlại,ôngcũngkhôngcó

ýmuốnlánhmặtviênđộinhấtcủamình,cũngkhôngkêukiệnBáTướcDe

Lobau.Ôngkhôngcólýlịch,ônggiấutên,giấutuổi,giấutungtích,giấutất

cả;vànhưchúngtavừanói,ônglàmộtquốcdânrấthănghái.Làmsaocho

giốngbấtkỳmộtngườinàokhácsòngphẳngtrongmọibổnphậnđónggóp,

đólàtấtcảthamvọngcủaông.Lýtưởngcủaônglàlàmsaochoởbêntrong

thìxứngđánglàmộtthiênthần,cònbênngoàithìlàmộtthịdân.

Tuyvậy,cómộtđiềucầnphảighi.KhiJeanValjeanđichơivớiCosette,

ôngănmặcnhưtađãthấyvàravẻlàmộtsĩquanvềhưu.Lúcôngđimột

mìnhvàthườnglàvàobuổitối,ônglạibậnmộtcáiáovestevàmộtcáiquần

côngnhân,đầuđộimũlưỡitraichelấpcảmặt.Đềphònghaylàkhiêmtốn?

Cólẽcảhai.Cosetteđãquenvớikhíacạnhbíẩncủađờimìnhnênchẳngđể

ýđếnnhữngcửchỉlạlùngcủachalàmấy.CònbàToussaint,thìbàsùngbái

JeanValjeanvàchorằngôngtalàmcáigìcũngtốtcả.Mộthôm,anhhàng

thịtthoángnhìnJeanValjeanvàbảo:“Cáixácôngnàyhaynhỉ!"Bàđáp:

“Mộtvị…vịthánhđấy!"

JeanValjean,CosettevàToussaint,cảbađềuvàobằngđộccáicửaởphố

Babylone.Giákhôngthấybónghọthấpthoángsauhàngràoởcổngtrướcthì

khómàđoánhọởphốPlumet.Cổngtrướcluônluônđóngkín.JeanValjean

đãbỏhoangkhuvườnkhôngtrồngtrọtgìđểngườingoàikhỏichúýđến.

Nhưngcólẽôngtađãlầm.

III

CÀNHLÁRƯỜMRÀ

[253]

Cáivườnbỏhoanghơnnửathếkỷnhưvậyđãtrởnênkỳlạđẹpmêhồn.

Bốnmươinămtrướcđây,ngườiquađườngdừnglạingắmvườnmàkhông

ngờđếnnhữngbímậtẩngiấudướilớpláxanhtươikia.Nhiềuanhmơmộng

thờiấyđãbaolầnđểchođôimắtvàtâmtrímìnhtọcmạchlenvàogiữacác

chấnsongcáicửacókhóa,vặnvẹolunglayvítchặtvàohaitrụvôibámđầy

rêuxanh,phíatrêncócáiviêntrangtíhoavănkỳdị,khóhiểu.

Trongvườn,cóchiếcghếdàiởmộtgóc,mộtvàiphotượngmốcmeo,

mấytấmmắtvõngđóngvàotườngđểchocâyleo,nhưngđãlongđinhvà

đangmục nát. Ngoài ra không còn đường lối,khôngcònthảmcỏ. Ở đâu

cũngchỉcỏgà.Tayngườiđãvắngthìtaytạolạivề.Cỏdạimọcđầy,điềurất

đángkhâmphụcđốivớimộtmảnhđấttítẹo.Đâylànơihộihèhuyhoàng

củahoađinhhương.Khôngcógìởmảnhvườnnàylàmtrởngạisứcvươn

lênthiêngliêngcủacâycỏ.Ởđâylàthếgiớicủasựsinhtrưởngtônnghiêm.

Câytocúixuốnggaidại,gaidạitrườnlêncâyto,cỏmọnleolên,cànhcả

nghiêng xuống. Cái vốn bò dưới mặt đất cất caođầu tìm cái nảy nở trên

không,cáiphấtphơtrướcgiótìmxuốngvớinhữnggìvươngvấttrongrêu.

Thâncây,chạcbé,lá, dây,chùm,tay,nhánh,gaiquấnquítvớinhau,hòa

hợpnhaukhăngkhítđểthựchiệnvàngợicatìnhbácáithầnbí,tượngtrưng

chochủnghĩabácáiởloàingười.Vườnnàykhôngcònlàvườnnữa,màlà

mộtlùmcâykhổnglồ,nghĩalàmộtcáigìrậmrạpnhưmộtkhurừng,đông

đúcnhưmộtthànhphố,runrẩynhưmộttổchim,mậpmờnhưmộtthánh

đường,ngáthươngnhưmộtbóhoa,côquạnhnhưmộtnấmmộ,sốngđộng

nhưmộtphiênchợ.

VàoThángHoa,cáibụitolớnsốngtựdogiữabốnbứctườngsauhàng

chấnsongấybướcvàotrạngtháiđộngtìnhchungcủavạnvật.Nórùngmình

trướcvầngtháidươngđangmọc,chẳngkhácgìconvậthítthởnhữngvận

khíyêuđươngtrongkhônggianvàcảmthấynhựaxuândânglênsôitrào

trongmạcmáu.Nóvungmớtócxanhtươitốttrướcgió,nógieotrênđấtẩm,

trêntượngsờn,trênbậc thềmnứtnẻ,cảtrênnềnđườngvắng,những hoa

hìnhsao,nhữnggiọtsươngnhưngọcvàsựmỡmàng,sựtươiđẹp,hương

thơm,sứcsống,niềmvui.Vàotrưa,hàngnghìnconbướmtrắngtụtậptạiđó

vàkhinhìnnhữnghoatrắngkiavèobaytrongbóngmátlàmnênmộtcơn

mưatuyếtsốnggiữatrưahèthìaicũngphảicholàmìnhđượcxemmộtcảnh

thầntiên.Trongrâmtốicủaláxanhvôvànnhữngtiếngthơngâyđangthỏ

thẻvớitâmhồntavàcáigìtiếngchimkhôngnóithìđãcótiếngongdếbổ

sung.Vàochiềutốithìmộtthoángmơmộngtoátratừcánhvườnvàbaophủ

lấynó;mộtbứcmànsươngnhẹ,mộtniềmuhoàimênhmôngêmảtrùmlên

vạnvật;mùithơmsayngườicủahoatâmhươngvàhoabìmbốratừkhắp

nơinhưmộtchấtđộcngọtngàovàthấmthía;lúcấychimgõkiếnkêuchiều

vàchimbạcmábuôngnhữngtiếngríurítcuốicùnghầunhưtronggiấcngủ;

ngườitacảmthấyniềmthânmậtthiêngliênggiữachimchócvàcâycỏ,ban

ngàycánhlônglàmvuicànhlá,banđêmcànhláchechởchocánhlông.

Mùađônglùmcâyđenlại,ướtđivàtrơcànhrunrẩychonênngườita

nhìnthấyngôinhàchútít.Khôngthấyhoanởtrêncànhvàsươngđọngtrong

hoa,tráilạicónhữngđườngbằngbạccủacácchúsênđãbòquatrênthảmlá

vàngdầy,lạnh.Tuynhiêndùthếnào,vớidiệnmạonào,vàomùanàoxuân

hạthuđông,cáikhoảnhvườnbénhỏấycũngđượmvẻuhoàisuytưởng,

cũnghiuquạnh,hoangvu,thiếudấuvếtngườimàcósựhiệndiệncủatạo

hóavàcáicổngcũkỹgỉhancóvẻnhưnói:Cáivườnnàylàcủata.

ĐườngđáParischạyquanhđấy,mặc!Nhữnglâuđàicổđiểnnguyngaở

phốVarenneởcáchhaibước,mặc!VòmcuốntòaInvalideskềbên,mặc!Hạ

viênkhôngxa,khôngsao!XetứmãsangtrongphốBourgognevàphốSaint

Dominiquerầmrậpgầnkia,xebuýtvàng,nâu,trắng,đỏgặpnhaurộnrịpở

gần ngã tư gần nhất, chẳng cần gì! Ở phố Plumet vẫn là sa mạc. Những

ngườichủcũchết,mộtcơnlốcCáchMạngkéoquanhữnggiathếnghìnxưa

sụpđổ,sựxacách,sựlãngquên,bốnmươinămhoangphếgóachủ,tấtcả

nhữngcáiđóđủđểgọivềnơicảnhtiênấy,nhữngphượngvĩ,nhữngcây

ngôn,nhữngcâyrẻquạt,nhữngcỏvoi,nhữngcâyvằnlátomàudạnhạt,

nhữngcontắckè,bọrùa,nhữngcôntrùngnhanhnhẹnvàsợsệt;đủđểlôitừ

lòngđấtlênvàchohiệnrabốnbứctườngấymộtcảnhtượnghùngvĩ và

hoangdại;đủđểchothiênnhiênbừngnởởmộtrẻovườnkhổcủaParisvới

vẻcằncộcvàlẫmliệtkhôngkémmộtkhurừnghoangTânThếGiới,cái

thiênnhiêncứphángangnhữngthuxếptitiệncủangườiđờivàhễtrànđến

chỗnàothìcũngtràntrọnvẹn,dùtrênmìnhconkiếnhayconđạibàng.

Quảvậy,khôngcógìlànhỏbécả,ailàđốitượngthâmnhậpcủathiên

nhiênđều biết.Mặcdù triếthọc khôngchotasựthỏamãn tuyệtđốinào,

không cho bao quát nguyên nhân cũng không cho hạn chế kết quả, bởi

nhữngphânhủynănglựcdẫnđếnthuầnnhất.Tấtcảhoạtđộngvìtấtcả.

Toánđạisốứng dụng cho mây mù; tinh tú phát quang có lợicho hoa

hồng;khôngcónhàtưtưởngnàodámkhẳngđịnhlàhươnghoatầmxuân

chẳngcóíchgìchocácquầntinhtrênấy.Aitínhđượchànhtrìnhcủamột

phầntử?Chúngtacóthểnóichắcrằngkhôngcónhữngcuộcsángthếxảyra

donhữnghạtcátrơiđổhaykhông?Aimàbiếtnhữngtriềulênxuốngqualại

củacáicựcđạivàcáicựctiểuvànhữngcuộcsụtlởcủasángtạo?Conkiến

riêngcũng quantrọng;cái nhỏvẫnlớn, cáilớnvẫnnhỏ;tất cảđềuthăng

bằngtrongcầnthiết;mộtcảnhtượnghãihùngđốivớitrítuệ.Giữasinhvật

vàsựviệccónhữngquanhệkỳdiệu.Trongcáichungvôtận,mặtnhậtcũng

khôngcoithườngbọrầy.Cáinàycáinọcầnnhau.

Ánhsángkhôngmanglêntrờixanhnhữnghươngthơmcủaquảđấtnếu

khôngbiếtdùngnólàmgì;đêmtốiphânphốitínhchấtcủatinhtúchocác

loàihoathiêmthiếpngủ.Mỗiconchimbayđềucósợichỉcủavôtậnbuộcở

chân.Cónảymầmthìcómộtthiêntượngkèmtheo,đồngthờivớiviệccon

chiménmổvỡtungvỏtrứng;sựnảymầmđólàmchocongiunđấtsinhra

cũngnhưcụSocratexuấthiện.Ởđâuthiênlýkínhhếthiệulựcthìkínhhiển

vibắtđầucótácdụng.Kínhnàotronghailoạiđócótầmnhìnlớnhơnnhỉ?

Chọnthửxem.Mộtítmốcmọclênthìđólàcảmộtcánhđồnghoanởrộ;

mộttinhvânlàcảmộttổkiếntinhcầu.Cũngmộtcảnhhỗnhợpnhưvậymà

cònlạkỳhơngiữanhữngvậtcủatinhthầnvànhữngđiềucủavậtchất.Cấu

tốvànguyênlýtrộnlẫnnhau,hòahợpnhau,cướinhau,nhânlẫnnhauđến

mứcđưathếgiớivậtchấtcùngvớithếgiớitinhthầnđitớicùngchungmột

ánhsáng.Hiệntượngluônluôntựquaytrởvàochúng.

Trong sự trao đổi vũ trụ rộng lớn như vậy, sự sống chuyển vận bằng

nhữnglượngkhôngthểbiết,cuốntấtcảtrongnhữngluồngvậnkhíbíẩnvô

hình,sửdụngtấtcả,khôngđểmấtmộtchútmơmộngnào,gieoởđâymột

convậtbébỏng,rắcởđómộtvìsao,lắclư,quanhlượn,đemánhsánglàm

thànhnănglượngvàtưtưởnglàmthànhcấutố;sựsốngphântánvàkhông

thểchiacắthòatantấtcả,trừcáctâmđiểmhìnhhọcvàcáitôi.Sựsốngkéo

tấtcảvềlinhhồn,nguyêntửlàmnảynởtấtcảtrongChúa;sựsốngtrộnlẫn

tấtcảnhữnghoạtđộngtừcaođẳngđếnsơđẳngtrongmộtguồngmáyquay

cuồngkhólòngnhậnthấy,liênkếtđườngbaycủamộtconbọvớiquỹđạo

tuầnhoàncủaquảđất,cóthểlàconđườngbayấyphụthuộcquỹđạonày,

biếtđâu?Sựphụthuộcấycũngcóthểlàchỉởsựđồngnhấtvềquyluật,ví

nhưsựdichuyểncủasaochổitrongvũtrụgiốngsựdichuyểncủaconthủy

tứctronggiọtnướccũnglàphụthuộcthôi.Máyđấynhưngmáylàmbằngtrí

tuệ.Mộtguồngmáykhổnglồmàđộngcơthứnhấtlàconbọconvàbánhxe

cuốicùnglàHệNgânHà.

IV

THAYĐỔICHẤNSONG

Cáivườnnàyngàyxưalậpnênđểchegiấunhữngtrụylạcbímật,ngày

nayhìnhnhư nó lại biến thànhnơichechở những cuộc tìnhtựâmthầm,

trongtrắng.Trongvườnchẳngcòngiànhoa,thảmcỏ,chẳngcònvòmcây,

hangđánữa.Khắpnơichỉcócâylárốibù,bóngrâmtỏaxuốngnhưmộttấm

mànche:RuộngdâubãibộcđãhóanênVườnĐào.Cócáiniềmănnănnào

đóđãlàmchocảnhnàytrởnêntinhkhiết.Côhànghoabâygiờbánhoacho

tâmhồn.Mảnhvườnxinhxắnngàyxưabịbàntayngườilàmtổnthương

nhiều,nayđãtrởlạitrinhbạchvàeấp.ÔngChánhÁnvàngườilàmvườn-

ngườithìtheodấuLamoignonkẻkếthừaLeNôtre-đãcắt,xén,trangđiểm,

sửasangnóđểlàmnơiđàngđiếm;thiênnhiênđãcướpnólại,đểbóngrâm

lantrànkhắpnơikhắpnẻovàxếpđặtnóthànhtổuyênương.Trongcảnh

hoangvắngấy,cómộttráitimđangsẵnsàng.Áitìnhcứviệclàbướcđến!Ở

đâyđãcósẵnmộtngôiđènđủcâylá,cỏrêu,cótiếngchimthỏthẻ,cóbóng

tốiêmả,cócànhcâyxaođộng;ởđâycũngcócảmộttâmhồnđầydịudàng,

tintưởng,đầythơngây,hyvọngvàđầycảướcmong,mộngtưởng.

Hồi ở nhà tura, Cosette còn ngây thơgần như trẻ con;nàng mới hơn

mườibốntuổi.Trênkiađãnóitrừcặpmắtra,nàngxấuxíchẳngxinhđẹpgì.

Nàngkhôngcómộtnétnàovôduyên,nhưngngườigầy,vụngvề,lạivừarụt

rè,vừatáobạo;cóthểnóinànglàmộtcô“bélớn”vậy.Việcgiáodụccủa

nàngđãhoànthành;nghĩalàngườitađãdạychonàngbiếtđạo,nhấtlàbiết

ngoanđạo;rồiđến“lịchsử”,nghĩalàcáithứmàởnhàtungườitagọilàlịch

sửvàđịalý,ngữpháp,cácvuachúanướcPháp,mộtítâmnhạc…

Nhưngthựcra,cáigìnàngcũngchẳngbiết.Nhưthếcũngcócáihaymà

cũngnguyhiểm.Tâmhồnmộtthiếunữkhôngnênđểchotốităm;vềsausẽ

cónhữngảoảnhquáđộtngộtvàquáchóilọinhưtronggianbuồngtối.Phải

chonómộtthứánhsángêmdịuvàkínđáo,thứánhsángcủahìnhảnhsựvật

đượcphảnchiếulạihơnlàthứánhsángtrựctiếpvàgaygắtcủasựvật.Thứ

ánhsángmờmờấyrấtcóích,nóhơikhắckhổmộtchútnhưnglạicókhả

năngxuatanmọinỗilosợthơngâyvàngănngừamọisựsangã.Chỉcóbản

năngbàmẹ-thứtrựcgiácđángquýlàmbằngkỷniệmcủathờicongáivà

kinhnghiệmcủathờicóchồngấy-chỉcóbảnnăngđómớibiếtlàmthếnào

vàdùngnhữnggìđểtạorathứánhsángmờmờvừanóiđó.Khôngcógì

thayđượcbảnnăngấy.Trongviệcrènluyệntâmhồnchomộtthiếunữ,hết

thảymọibàxơtrênđờicũngkhôngbằngmộtbàmẹ.Cosettekhôngcómẹ.

Nàngchỉcónhữngmẹ,mẹsốnhiều.

[254]

CònJeanValjeanthìtronglòngcó

đủmọithứthươngyêu,mọithứâncần,nhưngôngtachỉlàmộtngườiđàn

ôngluốngtuổichẳnghiểuđượcgìcả.Vảlại,trongsựnghiệpgiáodục,trong

vấnđềquantrọnglàchuẩnbịchomộtngườiđànbàrasốngvớithiênhạ,

phảicầnbiếtbaonhiêulàhiểubiếtđểchốnglạicáingudạilớnlaomàngười

tagọilàsựngâythơ.

Tuviện,hơnnơinàohết,lànơiđàotạongườicongáitrởnênngườiyêu

saymêsaunày.Tuviệnxoaymọiýnghĩcủahọvềhướngnhữngcáikhông

đượcbiết.Quảtim,quayvàomình,cànglắngxuống,chứkhôngtrànravà

khôngnảynởđược,đoánmò,aoướcnhữngcuộcgặpgỡhẹnhò,phácthảo

nhữngtiểuthuyếttình,xâydựngtrọnvẹnnhữngnhàvàngtrênbóngtốicủa

trítuệ:Đólànhữngtòanhàâmubímật,sẵnsàngđểchotìnhyêuvàotrọkhi

cáicổngsắtđãmởchonóvào.Rờikhỏinhàtu,Cosettekhôngcònthấymột

chốnnàovừaêmáivừanguyhiểmhơnngôinhàphốPlumet.Ởđâylàtiếp

tụccuộcsốngcôquạnhnhưngcũnglàbắtđầucuộcsốngtựdo;mộtngôi

vườnđóngkín,nhưnglạilàmộtcảnhthiênnhiênnồngđậm,giàucó,say

sưa,ngàongạt;cũngbấynhiêugiấcmơnhưhồicònởnhàtunhưngbóng

củanhữngchàngtraithìđãthấythấpthoáng;mộtcáicổng,nhưngcổngngó

rađường.

Tuyvậychúngtôinhắclạiđiềunày,khinàngđếnđây,nànghãycònlà

mộtcôbé.JeanValjeangiaochonàngcáivườnbỏhoangnày.“Conrađấy

muốnlàmgìthìlàm",ôngbảothế.Điềuđónànglấylàmthích.Nàngvạch

từngbụicây,lậttừnghònđá,tìmcácloại“thúvật”;nàngchơiđùađấy,để

chờđếnlúc cũng mơmộngởđấy;nàng yêu mêmọithứsâu bọ tìm thấy

trongcỏdướichânnàng,đểchờđếnlúccũngyêumêcácvịsaolấplánhsau

cànhcâyởtrênđầunàng.Saunữanàngyêuchanàng,nghĩalàJeanValjean,

vớitấtcảtấmlòngchânthật,ngâythơ,củaconđốivớicha.Tìnhyêuấylàm

choônggiàtrởthànhmộtngườibạnvuivẻmànàngrấthamthích.Bạnđọc

cònnhớôngMadeleineđọcsáchrấtnhiều.JeanValjeanvẫntiếptụcnhưthế

vàđãđiđếnchỗchuyệntròrấthay.

Làmộttrítuệkhiêmtốnvàthựcthàdotựhọcmànên,ôngcónhữngtri

thứcphongphúvàtàiănnói.Ônglạicònmộtchútcộccằnvừađủđểlàm

cho lòng nhân ái của ông có vị mặn mà. Trí thô mà lòng dịu. Ở vườn

Luxembourg,nhữnglúcmộtchamộtcon,ôngnóirấtdài,lấynhữngđiềuđã

họcđượctrongsáchvở,lấycảnhữngkinhnghiệmđaukhổcủamìnhđểgiải

thíchvềđủmọiviệcchonàngnghe.Cosettevừanghechanóichuyệnvừa

đưamắtmơmàngnhìnkhắpnơi.Ônggiàchấtphácấyđủchoáncảtâmtrí

Cosettecũng nhưmảnhvườn hoangvukia đủcungcấp mọitròchơi cho

nàng.Chạy đuổi bướm mệt, nàng vừa thở hổn hểnvừađếnbên cạnh cha

khoe:“Ồ,conchạyghêquá!”Ônghônvàotránnàng.

CosetteyêuônggiàJeanValjean.Luônluônnàngởbêngótcha.Vìông

giàấyởđâulàởđấycósựđầmấm.JeanValjeankhôngởnhàtrên,khôngở

ngoàivườn,nênnàngcũngthíchởsânsaulátđáhơnlàởtrongsâncảnhđầy

hoa.Nàngthíchởgiannhàchỉcóghếrơmcủachahơnlàởtrongphòng

kháchtườngchănggấmvàghếbànhlótđệmdànhchomình.CókhiJean

Valjeanvừamỉmcườisungsướngvìđượcquấyrầy,vừamắngnàng:

—Thôi,conđivềđichứ!Đểyênchamộtmìnhthửnào!

Nàngtráchôngmộtcáchvừatrìumếnvừadễưa,nghecóduyênnhưlời

congáinóivớicha;

—Chaơi,ởphòngchaconrétquá,chaạ,saochakhôngrảiđâymộttấm

thảmvàđểđâymộtlòsưởi?

—Conạ,cóbaonhiêungườixứngđánghơnchamàhọkhôngcólấymột

tấmtranhchemưanắngđấy.

—Thếtạisaoởbênconlạicólửasưởivàđủmọithứkhác?

—Vìconlàđànbàcongáivàconcònnhỏdạiconạ.

—Ôhay!Thếđànôngthìphảichịurét,chịukhổà?

—Cũngcóngườiphảithế!

—Được,thếthìconsẽđếnđâythườngxuyênđểchabắtbuộcphảiđốt

lửa.

Nàngcònbảocha:

—Chaơi,saochalạiănthứbánhmìtồitệnhưthếkia?

—Conạ,vì…

—Đượcrồi,chaănthếthìconcũngănthế.

ThếlàôngđànhănbánhmìtrắngđểchoCosettekhỏiănbánhmìđen.

Vềtuổithơấucủamình,Cosettechỉcònnhớlờmờ.Sớmchiềuhailần,

ngàynàonàngcũngcầunguyệnchomẹnàng,ngườimẹmànàngchưahề

biếtmặt.HìnhảnhhaivợchồngThénardiercònghilạitrongtrínàngnhưhai

bộmặtghêtởmlờmờtrongmộng.Hìnhnhưtuổithơấucủanànglàmột

thờikỳmàchungquanhnàngtoànlàrắnrết.Nàngnhớmộtngày,vàobuổi

tối,nàngphảiđilấynướctrongrừng.ChừngnhưchỗnàngởcáchParisxa

lắm.NàngcócảmgiáccuộcđờinàngbắtđầutrongmộtvựcthẳmvàJean

Valjeanđãkéonàngrakhỏi.Tốiđến,trướckhichợpmắt,nàngthườngmơ

màng;nàngkhôngýthứcrõrệtnànglàcongáiJeanValjeanvàôngtalàcha

nàng,nênnàngtưởngtượngtrongtrílàlinhhồnmẹnàngđãnhậpvàoông

giàấyvàđếnởbêncạnhnàng.CókhiJeanValjeanđangngồi,nàngđếnáp

mánàngvàođầutócbạcphơvàlặnglẽđểrơilênđấymộtgiọtnướcmắt:

“Ôngnàycólẽlàmẹtađây!"Cáiđiềunàynóiralàcóvẻlạlắm,nhưngmà

sựthậtlànhưthếđấy.Làcôgáilớnlêntrongtuviện,nàngkhônghiểugìvề

chuyệnmẹcon,vảlạicáiviệcấycongáiđồngtrinhlàmsaohiểuđược,nàng

chorằngnàngkhôngcómẹrõràngcholắm.Ngườimẹấy,nàngkhônghề

biếttên.Lầnnàonànghỏiđến,JeanValjeancũngcứlàmthinh.Nàngcóhỏi

đihỏilạithìôngchỉmỉmcười.Mộthômnàngnănnỉnhiềulần,nụcườiấy

lạikếtthúcbằngmộtgiọtnướcmắt.

Sự im lặng của Jean Valjean làm cho tung tích của Fantine vẫn chìm

trongbóngtối.Đềphòngchăng?Kínhtrọngchăng?Haylàkhôngdámnói

rachomộtngườikhác,sợhọkhôngbiếtgiữkínnhưmình?HồiCosettehãy

cònnhỏ,JeanValjeanthườngnóichuyệnmẹnàngchonàngnghe;nhưngkhi

nàngđãtrưởngthànhthìôngthấykhôngthểđượcnữa.Ôngcócảmtưởnglà

ôngkhôngdámnữa.VìCosetteư?VìFantineư?Ôngcảmthấynhưcómột

sựgìghêrợnkhinghĩađếnviệcđemcáibóngđenấyvàoýnghĩcủaCosette

vàghépthêmhìnhảnhngườiquácốấylàmngườithứbatrongsốkiếpcủa

haichaconhiệnnay.Ôngcànglàmchohìnhảnhngườiquácốấylàthiêng

liêngchừngnàothìlạicàngthấynóđángsợchừngấy.ÔngnghĩđếnFantine

và càng thấy mình phải im. Trong bóng tối, ông thấy mơ hồ như có một

ngóntay đểlênmồm rahiệu.Cáinếttrinh thụcởFantineđãbịbắtbuộc

thoátđimộtcáchphũphàngkhinàngcònsốngởđời.Phảichăngvìthếnên

khinàngchếtrồi,nótrởlạivớinàng,phủlênmìnhnàng,đemhếtsựcămtức

đốivớiđờimàbảovệchonàng được yên giấc ngàn thu và giữ kín nàng

trongmộ,khôngđểmộtaibiếttới?JeanValjeanvôtìnhđãhànhđộngtheo

áplựcấychăng?Chúngtôitinởsựtồntạicủalinhhồn,chúngtôikhôngthể

bácbỏcáchgiảithíchhuyềnbíđó.VìthếkhólòngmàđọccáitênFantineấy

lên,mặcdùlàđọcchoCosettenghe.

MộthômCosettebảoông:

—Chaơi,đêmnayconnằmmơthấymẹ.Mẹcóhaicánhthậtto.Hồimẹ

cònsốngchắcmẹđãgầnnhưbậcthánhnhỉ?

JeanValjeanđáp:

—Phải,vìkhổđau.

Dùsao,JeanValjeanvẫnđượcsungsướng.KhiCosettecùngôngđidạo

chơi,nàngtựavàotayông,lònghếtsứcsungsướngvàtựhào.Trướcnhững

cửchỉâuyếmchỉđểdànhriêngchoông,trướctâmtìnhcủaCosettechỉlấy

sựthươngyêuônglàmđầyđủ,ôngcảmthấylòngmìnhnhưtanrathành

muônvànkhoáicảm.Ônggiàtộinghiệpấyrùngmìnhthấylòngtrànngập

mộtniềmvuilânglâng,trongsạch;ôngsaysưatinchắcrằngđiềuđókéodài

mãiđếntrọnđời;ôngtựnhủmìnhchịuđựngđaukhổthậtchưathấmvào

đâuđểđángđượchưởngcáidiễmphúcrõràngđếnthế.Và,trongthâmtâm,

ông cảm tạ Chúa đã cho phép ông, một người khốn nạn, thu được lòng

thươngyêuđằmthắmcủatâmhồnngâythơ,trongtrắngấy.

V

HOAHỒNGNHẬNTHẤYMÌNHLÀMỘTCÁI

MÁYCHIẾNTRANH

Mộthôm,ngẫunhiên,Cosettenhìnmìnhtronggươngvàbuộtmiệng:A!

Nàngthấyhìnhnhưlàmìnhxinh.Nàngxúcđộngvôcùng.Từtrướcđếngiờ

nàngkhônghềđểýđếnmặtmình.Nàngsoigươngnhưngkhôngtựngắm.

Vớilại,ngườitathườnghaybảolànàngxấu.ChỉmộtmìnhJeanValjeanlà

nóivớinàngmộtcáchâuyếm:”Khôngđâu!Khôngđâu!"Dùsaođinữa,

Cosettevẫnyêntrímìnhxấu.Vànàngđãlớnlênvớisựnhẫnnhụcdễdàng

của tuổi trẻ thơ, trong trí vẫn đinh ninh mình xấu. Thế mà đột nhiên cái

gươnglạibảonàngnhưJeanValjean:”Khôngđâu!"Suốtđêmhômấynàng

khôngngủ.Nàngnghĩbụng:“Haylàtađẹpthật?Tamàđẹpthìlạlùngquả

nhỉ?"Vànàngnhớlạinhữngcôbạnnổitiếngđẹptrongnhàtutrướckia,

nàngtựbảo:“Thếnào?Mìnhsẽnhưcôấy,côấyư?"

Hômsaunàngngắmmìnhtronggương,lầnnàythìkhôngngẫunhiênnữa

vànànghoàinghi:“Tríócmìnhđểđâunhỉ?Không,mìnhxấulắm".Chỉvì

đêmquanàngngủkhôngyên,nướcdanàngtáiđi,mắtmệtnhọcvàthâm

quầng.Hômquakhitinmìnhđẹp,nàngcũngkhônglấygìlàmvuisướng

lắm,nhưnghômnaykhôngcòntinnhưthế,nànglạibuồn.Nàngthôikhông

ngắmmìnhnữa.Vàtronghơnnửatháng,mỗilúcchảitóc,nàngcốsứcquay

lưnglạikhôngnhìnvàogương.Buổitốiăncơmxong,thườngthườngnàng

ngồiởphòngkháchdệtthảmhaylàmmộtvàicôngviệcthêuthùagìcủanhà

tu.JeanValjeanđọcsáchởbêncạnh.Mộtlầnnàngngừngtaykimchỉngước

mắtlênthìthấyôngđangnhìnmìnhravẻlolắng,làmnànghếtsứcngạc

nhiên.

Mộtlầnkháctronglúcđingoàiphố,cómộtngườinàngkhôngnhìnthấy,

hình như nói sau lưng nàng: “Cái con xinh nhỉ! Nhưng ăn bận xấu quá".

Nàngnghĩbụng:“Chậc!Nóiaichứkhôngphảimình.Mìnhthìănbậnđẹp

nhưngngườixấu".Lúcấynàngđộicáimũbằngnhungcólôngvàbậncáiáo

dàibằnglôngchiênTâyBanNha.

Cuốicùng,mộtbữanọ,đangởngoàivườn,nàngnghebàgiàToussaint

nói:“Thưaông,ôngcóđểýthấycôđẹprakhông?"Nàngkhôngnghelời

ông đáp, câu nói của bà Toussaint làm nàng choáng váng. Nàng rời khỏi

vườn, chạy tót lên buồng riêng, đến trước gương. Đã ba tháng rồi nàng

khôngsoigương.Nàngbậtramộttiếngkêu.Sắcđẹpcủanàngvừalàmcho

nànglóamắt.Nàngđẹpvàxinh;nàngkhôngthểnàokhôngđồngývớibà

Toussaintvàcáigương.Thânhìnhnàngđãnảynởđầyđặn,danàngtrắngra,

tócnàngóngmướt,mộtvẻrựcrỡkháclạngờitrongkhóemắtxanhthẳm.

Nhưmặttrờihiệnra,ánhsángchốclátđãlantràn,sựtintưởnglàmìnhđẹp

cũngđếnvớiCosettetrọnvẹnchỉtrongcómộtphút.Ngườikhácđãđểý

thấythế,bàToussaintnóithế,ngườiquađườnghômnọchínhlànóinàng

chứkhôngphảinóiaikhác.Thôikhôngcònnghingờgìnữa.Nàngtrởra

vườn,tưởngmìnhlàmộtbàHoàngHậu.Bấygiờđanggiữamùađôngthế

mànàngnghecótiếngchimhót,thấynềntrờivàngối,thấymặttrờitrong

vòmcây,thấyhoanởtrongbụirậm.Cảngườisaysưanhưđiênnhưcuồng,

hânhoansungsướngkhôngbútnàotảxiết.

Vềphầnmình,JeanValjeancảmthấytronglòngmộtnỗiđauxótsâuxa

vàkhóhiểu.Quảvậy,ítlâunày,ngắmcáinhansắcmỗingàymỗihiệnlên

rựcrỡtrênnétmặtdịudàngcủaCosette,ôngthấylosợ.Bìnhminhtươicười

vớimọingười,nhưngthảmđạmđốivớiông.Cosetteđẹpngườirakhálâu

mới nhận thấy mình đẹp. Nhưng từ buổi đầu, cáiánh sáng bất ngờ hé ra

chầmchậm,baophủdầndầncảconngườicôthiếunữ,cáiánhsángấylàm

xốnngayconmắtuámcủaJeanValjean.Ôngcảmthấyđólàmộtbiếncố

trongcuộcsốngđầyhạnhphúc.Cuộcsốngấyđầyđủquá,ôngkhôngdám

độngvào,sợlạilàmrốiloạncáigìchăng.Ôngđãnếmđủmùikhốnkhổ.

Trong lòng ông còn đang rớm máu vì bao nhiêu xây xát của vận mệnh.

Trướckiaôngđãgầnnhưlàmộttayđộcácnhưngnayônglạitrởnênhầu

nhưlàmộtôngthánh.Trướckiaôngđãlêchiếcdâyxíchcủanhàtù,nay

ôngmangcáidâyvôhìnhnhưngnặngtrĩucủamộtsựthóamạvôcùngtận.

Phápluậtchưabuôngthaông.Bấtkỳlúcnàoôngcũngcóthểbịbắtlại,bị

lôitừcuộcsốngđạođứckhôngaibiếtrachỗánhsángcủacuộcsốngtùđầy

trướcsựnguyềnrủacủamọingười.Ôngchịuđựngtấtcả,thathứtấtcả,bỏ

quatấtcả,cầuChúabanphúcchotấtcả.NhưngôngchỉcầuxinThượngĐế,

cầuxinloàingười,cầuxinphápluật,cầuxinxãhội,cầuxintạovật,cầuxin

vũtrụcómỗimộtđiều,làCosetteyêumình.

LàCosettevẫncứyêuông!LàChúađừngngăncảntráitimcủaconbéấy

đi đến với ôngvà ở mãi với ông!Được Cosette yêu, ôngthấy mình lành

mạnh, khoan khoái, đầy đủ, được ban thưởng, được tuyên dương. Được

Cosetteyêu,ôngsungsướngbiếtbao!Ôngkhôngđòihỏigìthêm.Vícóai

bảo:Anhcònmuốnhơnnữachứ?Ôngsẽtrảlời:Không.VìChúabảoông:

Conmuốnlênthiênđườngkhông?Ôngsẽthưa:Nhưthếeconsẽbịthiệt.

Bấtkỳcáigìcóthểchạmkhẽđếntìnhthếấy,dùlàchạmbênngoàicũng

làmôngrùngmìnhnhưlàbắtđầucóviệcgìkhác.Ônghoàntoànchưahề

biếtsắcđẹpcủađànbànhưthếnào,nhưngbảnnăngcủaônghiểuđólàmột

cáigìghêgớm.CáinhansắccủaCosettenảynởngàymộtrạngrỡ,mỗihuy

hoàngbêncạnhông,dướimắtông,trênvừngtránngâythơvàđángsợcủa

côbé.Từvựcsâucáixấuxa,cáigiànuatuổitác,cáitìnhcảnhkhốnkhổ,sự

hắthủi,nỗiđauxótcủaông,ôngnhìnnhansắcấymàhoảnghốt.Ôngtự

bảo:“Nóđẹpthật!Cònta,tasẽrasaođây?"Đólàchỗkhácnhaugiữatình

âuyếmcủaôngvớitìnhâuyếmcủamộtbàmẹ.Điềumàôngnhìnvớimối

losợtronglòng,mộtbàmẹsẽlấylàmvui.

Không bao lâu, những triệu chứng đầu tiên xuất hiện. Liền sau hôm

Cosettetựnhủmình:“Nhấtđịnhlàmìnhđẹp",nàngbắtđầuchúýđếncách

trangđiểm.Nàngnhớlạicâunóicủamộtngườiquađường:“Xinh,nhưngăn

mặcxấuquá".Câunóiấychẳngkhácgìlờimáchcủaquẻbói.Nóthoảng

quabêntaivàtanđinhưngđãgieovàolòngnàngmộttronghaithứmầmmà

saunàysẽchiếmcảđờingườiđànbà,cáitínhlàmđỏm;mầmkialàáitình.

Với lòng tin ở sắc đẹp của mình, tất cả nữ tính nảy nở trong người

Cosette;nàngghêtởmcáiáolôngchiênTâyBanNhavàlấylàmxấuhổvì

cái mũ nhung có lông. Cha nàng chẳng bao giờ từ chối nàng một cái gì.

Nàngthuộcngaytấtcảcáikhoaăndiện,từcáimũ,cáiáodài,cáiáokhoác,

đôigiày,cáicổtayáo,đếnloạivảinhưthếnàolàđẹp,màusắcnhưthếnào

làhợp.CáikhoaăndiệnấylàcáikhoalàmchongườiđànbàParisthànhcái

gìrấtdễưa,rấtsâusắcvàcũngrấtnguyhiểm.Cáitiếngmêhồnđặtralàđể

dùngchongườiphụnữParisđó.Khôngđầymộttháng,ởnơicôtịchphố

Babyloneấy,Cosetteđãthànhmộttrongnhữngngườiphụnữ,khôngnhững

xinhđẹp,cáiđóđãđángkểrồi,màcònlàngườiănmặcđúngmốtnữa,điều

nàymớithậtlàquantrọng.Nàngnhữngmuốngặpcáianhchàngquađường

nọđểxemanhtasẽnóigìlàđể“choanhtabiếttay!”Sựthựcconngười

nàngvềphươngdiệnnàocũngquyếnrũvànàngphânbiệtrấttinhtườngmột

cáimũnhãnhiệuGérardvớimộtcáimũnhãnhiệuHerbaut.JeanValjean

nhìnnhữngsựpháhoạiấy,lòngrấtloâu.Ôngthấymìnhchỉcóthểlêđilà

hếtsức,nhiềunhấtlàbướcđi,thếmàcánhđâunhưđãđếnchắpvàongười

Cosette.

Tuyvậy,chỉxemquanhữngthứctrangđiểmcủanàng,mộtngườiđànbà

sẽbiếtnàngkhôngcómẹ.Đôicáilịchsửnhỏ,mộtvàiướclệriêng.Cosette

khônghềbiết.Mộtbàmẹ,thídụsẽnóichonàngbiếtlàcongáikhôngmặc

gấmDamasbaogiờ.HômđầutiênCosetteraphốáodài,cáiáokhoácngoài

bằng gấm đen Damas và cái mũ nhiễu trắng, nàng đến khoác tay Jean

Valjean,nétmặttươicười,rạngrỡ,hồnghào,kiêuhãnh,chóilọi.Nàngnói:

“Nàycha,chatrôngconnhưthếnào?"JeanValjeantrảlời,giọngnóigiống

nhưgiọngnóichuachátcủangườiganhtị:“Kháulắm!"Suốtbuổiđichơi

ôngvẫnnhưthường.LúcvềônghỏiCosette:

—Cóphảilàconbỏkhôngdùngcáiáovàcáimũkianữakhông?

HaichaconđangởtrongphòngCosette.Nàngquaylạicáimắcáođang

treobộquầnáohọctrònàngđãbỏrakhôngdùngnữa.Nàngnói:

—Bộquầnáohóatrangấyà?Chabảocondùngnólàmgì?Ồ,cólýnào,

khôngđâu,conkhôngthèmmặccáithứghêtởmấynữađâu.Mangcáithứ

quáiấytrênngười,conthànhbà“ChóĐiên”mất.

JeanValjeanthởdàinãonuột.Từphútấy,ôngnhậnthấyrằngCosette

trướckiahayđòiởcạnhông,haynóivớiông:“Chaơi,conthíchởđâyvới

chahơn”,nhưngbâygiờthìluônluônnàngđòiđiphố.Đúngthôi,vìcóbộ

mặtxinhvàquầnáođẹpmàkhôngđemđikhoethìcómàlàmgì?Ôngcũng

nhậnthấyCosettekhôngcònthíchcáisânsaunhưngàytrước.Lúcnàynàng

thíchcáivườnhơn,cứdạoqualạitrướchàngràosắtmàkhôngbiếtchán.

JeanValjeanbựcbội,khôngđểchânravườn.Ôngởlìtrongsânsau,như

conchó.

KhibiếtmìnhđẹpthìCosettecũngkhôngcòncáiduyêncủaconngười

khôngbiếtlàmìnhđẹp.Cáiduyênấyrấtývị,vìsắcđẹpmàngâythơthì

không thể diễn tả: Không có gì tuyệt diệu bằng một con người ngây thơ

trongsạchmàđẹplộnglẫytrongtaynắmchìakhóacủamộtthiênđườngmà

chínhmìnhkhôngbiết.Nhưngmấtcáiduyênngâythơthìđãcóvẻđẹpý

thứcvànghiêmtúcbùlại.Cảconngườinàngthấmnhuầnniềmvuicủatuổi

trẻ,củatrongtrắng,củasắcđẹptoátramộtthứhoàicảmsángngời.

Vào lúc này, sau sáu tháng đằng đẵng, Marius gặp lại Cosette ở vườn

Luxembourg.

VI

CUỘCCHIẾNĐẤUBẮTĐẦU

CosettevàMariusmỗingườimộtnơi,lòngchưatỏlòng,nhưngcảhai

đềusẵnsàngbắtlửa.Cảhaingườiđềuchấtchứanhữngluồngđiệncủatình

simangđầybãotápvàuểoảivìnó.Cảhaitâmhồnđềuchấtchứaáitình

cũngnhưhaiđámmâychấtchứasấmsét.Haitâmhồnấynhấtđịnhphảigần

nhaulại,phảitrộnlẫnvàonhautrongmộtcáinhìncũngnhưhaiđámmây

phảichạmnhautrongmộttiachớp.Vậnmệnh,vớisựkiêuhãnhhuyềnbívà

chắcchắnđangdầnnhíchhọlạigầnnhau.

Cáctiểuthuyếttìnhđãlạmdụngcáinhìnnhiềuquáđếnnỗinóbịngười

tacoithường.Bâygiờthìítaicòndámnóihaingườiđãyêunhauvìhọđã

nhìnnhau.Ấyvậymàchínhngườitayêunhaulàvìnhưthếđó,vàchỉcó

nhưthếđóthôi.Còncáigìnữathìđólàcáiphụ,nóđếnsau.Chẳngcógì

thậthơnnhữngcáichuyểnđộngsâuxaấymàhaitâmhồntruyềnchonhau

khitraođổivớinhautialửatrongánhmắt.

Giây phút mà Cosette không ngờ là mình có cái nhìn làm Marius xao

xuyến, thì Marius cũng chẳng biết rằng mình cũng có cái nhìn làm cho

Cosettephảinaonao.Cáinhìnấyđốivớinàngcũngcótácdụngxấuvàtác

dụngtốthệtnhưthế.Đãtừlâunàngthấychàngvànhìnchàngnhưkiểucác

côgáithấyvànhìnthanhniên,nghĩalàcứlàmravẻnhưlàngóvàođâuđâu.

MariusđangcònthấyCosettexấuthìCosetteđãthấyMariusđẹprồi,nhưng

vìchàngkhôngđểýgìđếnnàng,nênnàngcũngcoichàngnhưkhông.Tuy

vậynàngkhôngthểnàokhôngtựbảomìnhlàchàngcómáitócđẹp,cặpmắt

xinh,hàmrăngđều,giọngnóithanhtaokhinàngnghechàngchuyệntròvới

bạnbè;chàngđi,dángcóthểnóikhôngoaicũngđược,nhưngvẫncócái

duyênriêng,chàngchẳnglùđùtínào,cảngườichàngđềuthanhcao,dịu

dàng,giảndịvàkiêuhãnh;vàcuốicùngchàngcóvẻnghèo,nhưngvẫnlịch

sự,khôngđếnnỗinào.

Cáingàymàbốnmắtnhìnnhauvàbỗngdưngấpúngtraođổivớinhau

nhữngđiềulờmờkhótảđầutiênbằngcáinhìn,thìthoạttiênCosettekhông

hiểu. Nàng sinh ra suy nghĩ trong khi trở về nhà ở phố Ouest nơi Jean

Valjean,theothóiquen,đếnởsáutuần.Hômsaungủdậy,nàngnghĩđến

anhchàngthanhniênlạmặtấy;anhchànglâunaylạnhlùng,khôngđểýgì

đếnnàng,nayhìnhnhưlạiđểmắtđếnnàngvàtuồngnhưsựchúýấychẳng

làmchonàngvuithíchchútnào.Nànghơicămgiậncáianhchàngđẹptrai

làmcaoấy.Mộtthứbảnnănghiếuchiếnnổidậytrongngườinàng.Nàngcó

cảmtưởngnhưnàngsắpđượctrảthùvàcảmtưởngấylàmnàngthấymột

nỗivuisướngthậttrẻcon.Biếtmìnhđẹp,nàngcócảmgiáclàmìnhcómột

thứvũkhí,mặcdùđólàmộtcảmgiácmơhồ.Phụnữhọchơivớisắcđẹp

củahọnhưtrẻconnghịchdao.Họsẽbịthương.

Bạn đọc còn nhớ những nỗi ngập ngừng, hồi hộp, lo sợ của Marius.

Chàngcứngồiởcáighếdàivàkhôngdámđếngần.ĐiềuấylàmchoCosette

bựcmình.MộthômnàngnóivớiJeanValjean:“Chaơi,chúngtađivềphía

kiachơimộttíđi".Mariuskhôngđếnvớinàngthìnàngđếnvớichàngvậy.

Trongtrườnghợpnhưvậy,ngườiphụnữnàocũnggiốngMahometcả.Triệu

chứngđầutiêncủatìnhyêuchânthậtởngườicontrailàsựrụtrè,cònngười

congáilạilàsựtáobạo.Kểcũngkỳdịthật.Ngườitangạcnhiênnhưngquả

khôngcógìđơngiảnbằng.Đólàhaigiốngkhácnhaumuốnđếngầnnhau

vàgiốngnàyđãmượntínhchấtcủagiốngkia.Hômấy,cáinhìncủaCosette

khiếnchoMariusnhưngâynhưdại,cáinhìncủaMariuslàmchoCosettebối

rốirunrẩy.RavềMariustintưởng,Cosettelolắng.Từđó,haingườiyêu

nhau.

Thoạttiên,Cosettecảmthấymộtnỗibuồnmơhồnhưngsâuxa.Nàng

thấyhìnhnhưchỉmộthômmàtâmhồnnàngđãtrởnênutối,nàngkhông

cònnhậnranữa.Tâmhồncáccôthiếunữlạnhlùngvàtươivui,cáitrong

trắngcủanócũngnhưcáitrongtrắngcủatuyết,gặpáitìnhlàmặttrờithì

trongtrắngcũngtan.Cosettekhônghiểuáitìnhlàgìcả.Chưabaogiờ,nàng

đượcngheđọcđếntiếngấyvớicáinghĩatrầngiancủanó.Trongcácsách

nhạcngoạiđạođemvàotuviện,áitìnhđềuđượcthaybằngtangtìnhhay

quáitinh.

[255]

Thànhracónhữngcâubíhiểmkhêugợitrítưởngtượngcủa

các cô lớn tuổi như là: “Chao ôi! Tang tình sao mà êm ái thế!" Hoặc:

“Thươnghạikhôngphảilàquáitinh!"NhưngCosetterakhỏinhàtulúccòn

nhỏquánênchẳngphảibậntâmnhiềuvì“cáitangtình”ấy.Bởithếnàng

khôngbiếttêngìđểgọiđiềumànàngcảmthấytronglúcnày.Nhưngngười

tacóvìkhôngbiếttênbệnhmàítđauhơnkhông?

Nàngyêumàkhôngbiếtmìnhyêu,nêntìnhyêulạicàngđắmđuối.Nàng

khônghiểucáiđótốthayxấu,cóíchhaynguyhiểm,cầnthiếthaycóhạiđến

tínhmạng,vĩnhviễnhaythoángqua,đượcphéphaybịcấm;nàngchỉbiếtcó

yêu.Ngườitasẽlàmnàngngạcnhiênhếtsứcnếungườitanóivớinàng:Cô

khôngngủà?Khôngđượcđấynhé!Côkhôngănuốnggìcảà?Bậylắm!Cô

thấykhóthở,timcôhồihộpà?Cóainhưthếđâu!Cóbóngngườinàobận

đồđenhiệnraởcuốilốicâyxanhthìmácôửnghồnghaytáimétchứgì?

Thậtlàtầytrời!Nàngsẽkhônghiểugìvànàngsẽtrảlời:Làmthếnàomàlỗi

ởtôiđược?Việcấytôichẳngbiếtlàmthếnàođược,màtôicũngcóhiểugì

đâu!

Hóarathứtìnhyêuvừađếnvớinànglạichínhlàthứtìnhyêuthíchhợp

nhấtvớitâmtrạngnàngbấygiờ.Đólàmộtthứsùngbáitừxa,mộtsựchiêm

ngưỡngthầmlặng,đólàsựthầnthánhhóacủamộtconngườimìnhkhông

quenbiết.Đólàtuổitrẻramắtvớituổitrẻ,đólàgiấcmơbanđêmtrởthành

tiểuthuyếtnhưngvẫncònlàmơ,đólàbóngmahằngmơướcnayđãthành

sựthựcvàhiệnthànhngườibằngxươngbằngthịt,nhưngvẫnchưacótên,

chưacólỗigì,chưacótìtíchgì,chưađòihỏigì,chưacókhuyếtđiểmgì;

tómlại,làngườiyêuxavờiđangcòntronglýtưởng,chẳngkhácgìmộtcon

ngườitưởngtượngmàđãcóhìnhdángrõrồi.Mọicuộcgặpgỡgầngũihơn,

hiểnnhiênhơn,trongbuổiđầunày,chắcsẽlàmCosettekhóchịu,vìnàng

hầunhưvẫncònchìmngậptrongsươngmùcủanhàtu,nóthườngphóngđại

mọisựvật.

Trẻconsợgì,nàngcũngsợ,mànhữngnữtusĩsợgìnàngcũngsợ,hai

thứ trộn lẫn với nhau. Cái tinh thần của tu viện thâm nhiễm vào Cosette

trongsuốt năm năm, ngày nay hãy còn chầmchậm thoátra từconngười

nàngvàbaylên,làmchomọivậtchungquanhnàngrungđộng.Trongtình

trạngấy,điềunàngcầnkhôngphảilàmộtngườitìnhnhân,cũngkhôngphải

là một anh chàng si tình mà là một hình ảnh. Nàng đem lòng thờ phụng

Mariusnhưmộtcáigìxinhđẹp,ngờisángvàcaoxa,vớikhôngtới.Sựngây

thơtộtbậccũngcóvẻnhưsựlơilảtộtbậc.Nàngmỉmcườivớichàng,ngay

thật,khôngchútelệ.

Ngàynàonàngcũngnóngruộtchờchođếngiờđichơi.Đichơi,nàng

đượcgặpmặtMariusvàcảmthấytronglòngsungsướngmộtcáchkhótả.

Nàngnói vớiJeanValjean: “CáivườnLuxembourgnàythậtlàdễưacha

nhỉ!"Nàngtinrằngnhưthếlàmìnhđãthànhthậtnóihếtýnghĩcủamình.

MariusvàCosette,ngườinàyđốivớingườikianhưđangởtrongbóng

tối.Họ khôngnóinăng vớinhau,họ khôngchàohỏi nhau,họkhôngbiết

nhau.Họvẫnthấynhau.Vàtựanhưnhữngvìsaotrêntrờicáchnhauhàng

thiênvạndặm,họsốngbằngcáchnhìnnhau.

Cứnhưthế,vớiýthứcmìnhđẹpvàkhôngbiếtmìnhyêu,Cosettedầndần

pháttriểnthành một người đànbà,xinhđẹp,khátkhao tình yêu. Lại làm

duyênlàmdángmộtcáchngâythơ.

VII

KẺBUỒNNGƯỜILẠIỦÊ

Ởvàomộthoàncảnhnàongườitacũngđượclinhcảmmáchbảo.Chính

thứlinhcảmtựnhiên,lâuđờivàmuônnămấyđãngầmbáotinchoJean

ValjeansựcómặtcủaMarius.Trongthâmtâmônggiậtmình.JeanValjean

khôngnhìnthấygìcả,khônghaybiếtgìcả,nhưnglạinhìnchămchúvàdai

dẳngvàobóngtốiđangbaotrùmông,chẳngkhácgìôngđangcảmthấyở

mộtbênmìnhthìcócáigìđangxâydựngcònbênkiathìcócáigìđangsụp

đổ.VềphầnMarius,theoquyluậtthâmthúycủatrờiđất,chàngcũnglinh

cảmJeanValjeanđãbiếtchuyệnmìnhvàtìmhếtcáchđểtránhmặt“ôngbố”

củangườiđẹp.Tuyvậy,cólúcJeanValjeancũngnhìnthấychàng.Cửchỉ

củaMariuskhôngcòntựnhiênnữa.Khithìchàngcẩnthậnmộtcáchkhả

nghi,khithìchànglạibạodạnmộtcáchvụngvề.Chàngkhôngđếnsátsạt

nhưtrướcnữa,chàngdừngởxavàngồiim,saysưa;chàngcầmmộtquyển

sách,giảvờđọcvờvớiainhỉ?Trướckiachàngđếnđâyvớibộquầnáocũ,

bây giờ ngày nào chàng cũng đánh quần áo mới; không biết đích xác là

chàngcóuốntóchaykhông,nhưngcặpmắtchàngtrôngbuồncườilắm,tay

lạicócảtấtnữa;tómlại,đốivớichàngthanhniênnày,JeanValjeanthấythù

ghéttậnđáylòng.

Cosette không để cha đoán được điều gì cả. Nàng không biết rõ nàng

đangcócáigìtronglòng,nênnàngcócảmgiácđólàmộtcáigìquantrọng

phảigiấukỹ.GiữacáihamthíchlàmdángmàCosettemớicóđây,vớicái

thóiquendiệnquầnáomớivừahiệnraởngườilạmặtấy,cócáigìnhưlà

mộtsựsóngđôivớinhau,khiếnJeanValjeanlấylàmkhóchịu.Ngẫunhiên

chăng.Cólẽthế,chắclàthế,nhấtđịnhlàthế,nhưnglàmộtngẫunhiênđáng

sợ.JeanValjeankhônghềmởmiệngnóivớiCosettemộtlờivềngườilạmặt

ấy.Tuyvậy,mộthôm,cầmlòngkhôngđược,ônglàmnhưngườithấtvọng

bỗngdưngmuốndòthửnỗikhốnkhổcủamình,ônghỏiCosette:“Cáianh

chàngkiasaomàrởmthế!"Giálànămtrướcđây,Cosettecònbédạivàvô

tưthìnàngđãtrảlời:“Đâuphải,anhchàngxinhtraiđấychứ".Haylàmười

nămnữa,tronglòngnặngtìnhvớiMarius,nàngđãđáp:“Rởmthậtvàtrông

khóngửilắm!Chanóirấtphải!”Nhưngvớitâmtrạngcủanàngtronggiây

phútbấygiờ,nàngchỉbiếtđáplạimộtcáchrấtbìnhtĩnh:“Anhthanhniên

ấy".Ravẻnhưnàngmớinhìnthấyanhchàngấylầnđầutiêntrongđờimình.

“Rõta mớingốclàmsao!"JeanValjeannghĩbụng. “Conbécó đểýđến

thằngấyđâu.Mìnhlạiđichỉchonómớikhổchứ".

Ôi!Chấtphácthayngườigià!Vàsâusắcthaylàtrẻcon.Đâycũnglàmột

quyluậtcủatuổitrẻtươimắtnhưngcũngnhiềuđauđớnvàloâu,mộtquy

luậttrongsựđấutranhgaygắtcủamốitìnhđầuchốngnhữngtrởngạiban

đầu.Ngườicongáichẳngsavàocạmbẫynào,ngườicontraimắctấtcảcạm

bẫy.JeanValjeanđãbắtđầutiếnhànhđốivớiMariusmộtcuộcchiếntranh

ngầm,màanhchàngngờnghệchmộtcáchsiêuviệtvớitấmtìnhsivàlứa

tuổinontrẻcủamìnhcóhaybiếtgìđâu.JeanValjeanđặtbaonhiêulàbẫy

đểbẫychàng;ôngđổigiờđichơi,ôngđổichỗngồi,ôngbỏquênkhăntay,

ôngđếnvườnLuxembourgmộtmình;Mariuscứđâmđầuvàotrònghếtlần

nàyđếnlầnkhác;vàđốivớitấtcảcácdấuhỏimàJeanValjeancắmtrên

đườngchàng,chàngđềungâythơtrảlờilàcó.NhưngCosettethìkhéoẩn

núpdướibềngoàivôtưvàdángbộbìnhtĩnhkhôngthayđổi,làmchoJean

Valjeanđếnphảikếtluận:“Cáithằngngốcấynóchếtmêchếtmệtconbé,

chứconbécóthèmbiếtthằngngốcấylàaiđâu".Nóinhưthếnhưngông

khôngkhỏithấylòngrunrun,đauđớn.CáingàymàCosettebiếtyêucũng

chỉlànaymaithôi.Mọisựchẳngbắtđầubằngdửngdưnglàgì?

ChỉmộtlầnCosettehớmộttímàlàmôngđếnhoảnghốt.Ngồichơiđã

được ba giờ trọn, ông đứng dậy đi, thì Cosette buột mồm nói: “Đi rồi à!

Nhanh thế!" Jean Valjean không ngắt quãng những cuộc đi chơi ở vườn

Luxembourg,vìôngkhôngmuốnlàmđiềugìtráivớilệthườngvànhấtlàvì

ôngkhôngmuốnlàmchoCosettechúý.Nhưngtrongnhữnggiờphútêmdịu

chocảhaitấmlòngsitìnhấy,khiCosettemỉmcườivớianhchàngMarius

đangsaymêđếnnỗichỉthấycónụcườiấy,chỉthấytrongtrờiđấtcómỗi

gươngmặtrạngrỡđángyêuấy,chứngoàirakhôngthấygìkhácnữa,thì

JeanValjeanlạichămchămnhìnMariusvớicặpmắtnảylửa,đángsợ.Ông

đãđếnchỗtinrằngmìnhkhôngcòncóthểcómộtýnghĩxấuđốivớikẻ

khác,thếmàcólúc,khiMariusđangởtrướcmặt,ôngtưởngmìnhnhưtrở

lạidãman,hungtợnvàôngcócảmgiácdườngnhưtrongtâmhồnmình,

nhữngchỗsâukínngàyxưachứađựngbaonhiêulàcămhờnlạiđanghémở

trởravàđangnhằmchốnglạichàngthanhniênấy.Ôngtưởngchừngtrong

ngườiôngnhưcónhiềungọnnúilửabấtngờđanghìnhthành.Thếnào?Cái

thằngấyhắnởđâurồi!Hắnđếnđâyđểlàmgì?Đểxoayquanh,đểđánhhơi,

dòxét,ướmthử!Đểnói:Sao?Saolạikhông?Đểrìnhmòquanhcuộcđời

ông,rình mò ông. Rình mò quanh hạnhphúccủaông, chực cướp lấy mà

mangđi.JeanValjeanthêm:“Phải,đúngthế!Hắnđếnđểtìmcáigì?Mộttrò

đùa!Ý hắnmuốngì? Mộtmốitình chimchuột!Chim vớichuột!Còn ta!

Trướchếttasẽlàngườikhốnnạnnhất,rồilàngườiđaukhổnhấttrongđời;

tađãchịuđựngtấtcảmọiđaukhổmàloàingườicóthểchịuđựng;tađãgià

rồimặcdùtachưahềtrẻ;tađãsốngkhônggiađình,khôngchamẹ,không

bạnbè,khôngvợkhôngcon;tađãđểmáutrêntấtcảnhữngcụmđá,những

lùmgai,nhữngtrụmốc,nhữngtườngthành;tađãdịuhiềnmặcdùngườita

vẫnnhẫntâmđốivớita,mặcdùngườitavẫnhungác;bấtchấptấtcảtađã

trởthànhngườilươngthiện,tađãănnănnhữngđiềutamắcphải,tađãtha

thứnhữngđiềuđaukhổngườikhácgâychota.Thếmàđếnlúctađượcban

thưởng,đếnlúcmọisựđaukhổchấmdứt,đếnlúctasắpđếnđích,đếnlúcta

nắmđượctrongtayđiềuramongmuốn,rõrànglàcáitađãmuađược,chinh

phụcđược,thìtấtcảsắpbayđi,sắptiêutan,tasẽmấtCosette,tasẽmấtđời

ta,mấtniềmvuicủata,mấtlinhhồncủata,chỉvìlẽcómộtthằngngungốc

caohứngđếnđidôngđidàiởvườnLuxembourg".Nghĩđếnđó,haimắtông

longlênmộtánhsángdịkỳvàsâuthẳm.Khôngcònlàmộtcặpmắtcủamột

conngườinhìnmộtconngười,cũngkhôngphảilàmộtkẻthùnhìnmộtkẻ

thù.Đólàmộtconchódữnhìnmộttênăntrộm.

Việcxảyranhưthếnào,ngườitađãbiết.Mariusvẫnvôtâmngờnghệch.

Một hôm chàng theo gót Cosette đến phố Ouest. Bữa khác, chàng nói

chuyện với người gác cổng. Người gác cổng cũng thóc mách với Jean

Valjean:“Thưaông,việcgìlạimộtanhthanhniêntòmòđếnhỏiôngnhỉ?"

Hômsau,JeanValjeannhìnMariusvớivẻnhìnmàMariuscuốicùngphải

nhậnra.TámhômsauJeanValjeanđổichỗở.Ôngthềkhôngbaogiờđể

chânđếnvườnLuxembourgnữa,cảđếnphốOuestcũngvậy.Ôngtrởvềphố

Plumet.

Cosettekhôngphànnàn,nàngkhôngnói gì,khônghỏigì,nàngkhông

tìmhiểumột nguyên do nàocả;nàngđã đến thời kỳ sợngườikhácđoán

đượclòngmìnhvàsợđểlộchuyệnriêng.JeanValjeankhông hềcó kinh

nghiệmnàovềloạiđaukhổấy,loạiđaukhổduynhấtđángyêu,loạiđaukhổ

duynhấtmàôngchưahềbiếttới;dođómàôngkhôngsaohiểuđượccáiý

nghĩanghiêmtrọngtrongsựimlặngcủaCosette.Ôngchỉnhậnthấynàng

buồnvàôngcũngâusầutheo.Đâylàsựđươngđầucủahaingườikhông

từngtrải.

Mộtlần,ôngmuốndòxét,hỏiCosette:

—ConcómuốnđichơivườnLuxembourgkhông?

MộttiasánglàmrạngnétmặtnhợtnhạtcủaCosette.Nàngtrảlời:

—Vâng.

Haichaconcùngđi.Đãbatháng,hômấyhọmớitrởlại.Mariuskhông

cònđếnđấynữa,nênkhôngthấybóngdángchàng.

HômsauJeanValjeanhỏilạiCosette:

—ConđivườnLuxembourgkhông?

Nàngtrảlời,buồnrầuvàdịudàng:

—Không.

Vẻbuồnrầuấylàmôngkhóchịuvàgiọngdịudàngkiakhiếnôngnãonề

tronglòng.Cáigìđãxảyratrongkhốiócnondạinhưthếmàđãkhóhiểu

đếnthế?Cáigìđanghìnhthànhngấmngầmtrongấy?Cáigìđãxảyđếnvới

tâmhồncôbékia?Cókhiôngkhôngngủ,cứngồibêncáigiườngkhổ,hai

tayômđầu,thứcsuốtđêmvớicâuhỏi:Cosetteđangnghĩgì?Vàlạimiên

mantìmhiểumọithứCosettecóthểnghĩđến.Chaoôi,nhữnglúcấy,cặp

mắtcủaôngnhìnvềhướngnhàtumớiđaukhổlàmsao!Nhàtu,cáiđỉnhcủa

sựtrongsạch,thếgiớicủathiênthần,cáichópnúibăngcaovútcủađạođức.

Ôngngắmnhìnmộtcáchtuyệtvọngnhưngsaysưalàmsaocáivườncủa

nhàtu,ởđấybaonhiêuhoakhôngngườibiếttới,ởđấybaonhiêutrinhnữ

cấmcung,ởđấymọihươngthơmvàmọilinhhồnđềulênthẳngtớithiên

đường!Ôngquýmếnlàmsaocáicảnhbồnglaimàôngđãtựnguyệntừbỏ

rađimộtcáchcuồngdại.Cảnhbồnglaiấybâygiờđốivớiôngđãcửađóng

thencàivĩnhviễnrồi.Saomàônghốitiếcviệcôngđãvôtưvàđiêncuồng

đưaCosettetrởlạixãhộinhưthếnày!Ông,ngườianhhùngđángthương

củasựhysinh,ôngvừabịquậtngãchínhvìlònghysinhcủamình.Ông

xuýt xoa tự bảo: ”Ta đã làm cái gì thế?" Tuy vậy, mọi sự suy nghĩ này,

Cosettekhônghềhaybiếtgìhết.Ôngkhônggắtgỏng,caucóbaogiờ.Luôn

luôngươngmặtôngsángvàhiềnhậu.Cửchỉcủaônglạicócáidịudàngcủa

ngườilàmchahơnbaogiờhết.ChỉmộtđiềucóthểlàmchoCosetteđoán

ôngítvuilàôngcàngđộlượnghơntrước.

Phần Cosette, nàng mỗi ngày một u sầu. Nàng buồn rầu vì vắng bóng

Marius, cũng chẳng khác gì trước kia nàng sung sướng được thấy chàng,

buồnrầuvàsungsướngmộtcáchkhácthường,đếnnàngcũngkhônghiểu

rõ. Khi Jean Valjean thôi không đưa nàng đi chơi như thường lệ nữa, thì

trongthâmtâmnànghìnhnhưmơhồcóthứlinhtínhđànbàbảonhỏnàng

khôngnênlàmravẻbậntâmvềcáivườnLuxembourgvànếunàngtỏravẻ

thờơthìchanàngsẽdắtnàngtrởlạiđấy.Nhưngngàyquarồilạithángqua,

JeanValjeanmặcnhiênchấpnhậnsựthuậntìnhâmthầmcủaCosette.Nàng

hốitiếc,nhưngchậmmấtrồi.Hômnàngtrởlại,chàngđãmấttăm,thếlàhết,

biếtlàmthếnào?Chẳngbaogiờnàngcòngặplạichàngnữahaysao?Nàng

thấylòngđaunhưthắtvàmỗingàymỗixótxathêm.Nàngkhôngcònbiếtlà

đang mùa đông hay đã sang mùa hạ, trời nắng hay trời đang mưa; nàng

khôngnghetiếngchimca,khôngbiếtđangmùathượcdượchaybạchcúc,

vườnLuxembourgcóđẹphơnlâuđàiTuilerieskhông;quầnáothợvừađem

đếnhồcóvừahaykhông,bàToussaintđichợmuasắmcóđúngmứckhông,

nàngcũngkhônghềbiết.Vànàngkhổsở,đămchiêu,chỉchămchămtheo

đuổimộtýnghĩtrongóc,cặpmắtmơmàng,nhìnthẳngnhưbanđêmngười

tanhìnvàochỗđensâuthẳm,theovếtcáibóngmavừabiếnđi.Tuyvậy,

nàngcũngkhôngđểchoJeanValjeanthấygìkhácngoàivẻtáinhợttrênmặt

mình.Nàngvẫngiữvẻmặtdịudàngnhưtrướcđốivớicha.

Gươngmặtnhợtnhạtấyđủlàmchoônglolắngquáđirồi.Đôilúcông

hỏi:

—Consaovậy?

Nàngđáp:

—Khôngsaocảạ.

Vàsaumộtphútlặngthinh,đoánbiếtôngcũngbuồn,nàngtiếp:

—Còncha,chacósaokhôngạ?

—Chaà?Chẳngsaocả,-ôngtrảlời.

Thếlàhaiconngườiấy,trướchọchỉbiếtcónhau,họchỉbiếtcóthương

yêunhau,họđãsốngrấtlâungườikiatrongngườinọ,ngàynayhọvẫnở

bêncạnhnhaunhưngmỗingườiômmộtnỗiđauđớnriêngbiệt,ngườinày

đauvìngườikia,nhưngvẫnkhôngnóiravớinhau,vẫnkhônggiậnhờngì

nhauvàvẫntươicườivớinhau.

VIII

XIỀNGXÍCH

Tronghaingười,JeanValjeankhổhơncả.Tuổitrẻngaynhữnglúcbuồn,

cũngcómộtthứánhrạngrỡriêngcủanó.

Đaukhổcócáiđặcđiểmlàmchokhíacạnhtrẻconởconngườisốngtrở

lại.JeanValjeancónhữnglúcđaukhổquáđỗicũnghóarangâythơ.Ông

cảm thấy một cách mãnh liệt Cosette đang xa rời ông. Ông những muốn

khángcự,giữnànglại,làmchonàngphấnkhởibằngcáigìthậtrựcrỡ,thật

hìnhthức.Nhữngýnghĩngâythơvàcũnglàýnghĩgiànuaấy,nhưchúng

tôivừanói,chínhnótrẻconnênlạigiúpôngcómộtýniệmkháchínhxác

vềảnhhưởngcủacácthứhuyhoàngdiêmdúađốivớitrítưởngtượngbọn

thiếunữ.Mộtlầnôngthấymộtvịđạitướngnhungphụcđạilễcưỡingựađi

quangoàiphố;đólàBáTướcCoutard,tưlệnhParis.Ôngsinhlòngthèm

muốnnhưconngườiđỏốivàngấyvànghĩbụnggiáđượctoànbộnhung

phụcnhưthếthìsướngbiếtchừngnào!Bộnhungphụcthếkiathìaiphủ

nhậnđược,Cosettemànhìnthấylàphảilóamắtngay,rồikhiôngkhoáctay

CosetteđiquatrướcđiệnTuileries,thấybinhlínhbồngsúngchào,thìnhất

địnhbấynhiêuđóđủlàmCosettevừalòngrồi,khôngcònmuốnngóbọntrai

trẻlàmgìnữa.

Mộtrungchuyểnbấtngờthìnhlìnhđếnxenvàonhữngýnghĩbuồnrầu

ấy.TừngàyđếnởphốPlumet,trongcuộcsốngcôđộccủahọ,họcómột

thóiquen.Thỉnhthoảnghaichaconcócáithúdắtnhauđixemmặttrờimọc.

Kểcũnglàmộtthúvuinhẹnhàngvừahợpchokẻmớivàođờivừahợpcho

ngườisắptừgiãcuộcsống.Aithíchcôtịch,thìđidạobuổisớmtinhsương

cũngnhưđidạobanđêm,chỉkháclànóthêmquangcảnhvuitươicủatạo

vật.Đườngxávắngtanh,chimchóccahát.Cosettecũnglàmộtconchim,

nàngrấtvuilòngdậysớm.Hômnàođichơinhưthếthìhômtrướcđãsắpđặt

sẵn.Ôngđềnghịvànàngnhậnlời.Côngviệcthuxếpnhưlàmộtcuộcâm

mưuchínhtrị.Trờicònmờmờ,haichaconđãrakhỏinhà.Baonhiêuviệc

xảyrađềulàbấynhiêumốivuinhonhỏcủaCosette.Nhữngtròlàlạvôhại

ấyvẫnlàmtuổitrẻthíchthú.

Bạnđọcbiếtđấy,cáithiênhướngcủaJeanValjeanlàtìmđếnnhữngnơi

vắngngười,nhữngchỗcôtịch,nhữngchốnlãngquên.GầncáccửaôParis

bấygiờcónhữngvùngđấtcằn,nửatỉnh,nửaquê.Mùahèlúaxấu,sangthu,

mùamàngthuhoạchxong,ruộngđồngkhôngcóvẻgìđượcgặtháimànhư

làbịvặtlông.JeanValjeanđặcbiệtthíchnhữngnơiđó.MàCosettecũng

chảlấythếlàmbuồn.

Đếnđâyôngđượctĩnhmịch,cònnàngthìđượctựdo.Nàngthấymìnhbé

trởlại,nàngchạynhảy,gầnnhưđùanghịch,bỏmũrađặttrênđầugốicha,

điháihoabólạithànhbó.Nàngnhìnbướmvờnhoa,nhưngkhôngbắt:Ái

tìnhnảynởthìđồngthờitínhdịudàng,lòngđộlượngcũngphátsinh.Cô

thiếunữđangấpủmộtlýtưởnglunglinh,mỏngmanh,đemlòngthươnghại

nhữngcánhbướmnon.Nànglấyhoamàogàtếtthànhdảiquấnlênđầu.Mặt

trờithấmvào,xuyênquavànhhoa,màuđỏcàngrựclênnhưánhlửachói

lòa,làmchokhuônmặthồngtươicủanàngửngđỏlênnhưcómộtvànhthan

lửabaoquanh.Cáithóiquendạochơibuổisángấyngaykhihọđãcónhững

nỗibuồnbã,haichaconvẫngiữnhưcũ.

Mộtbuổisángthángmườinăm1831,tiếtthutrongsuốtnhưkhêugợi,hai

chaconlạirađi.MờmờsángđãđếngầncửaôMaine.Trờichưarạngđông

chỉmới tangtảng,giờ phútnghiêmtrangvàthậtthanhthú.Trên nềntrời

xanhnhạtvàsâuthẳmcònlácđácmộtvàichòmsao,mặtđấttốiom,trên

caosángtrắng,cỏrunrẩycựamình,nơinơiđềunhưđangrungđộng,cái

rungđộnghuyềnbícủabìnhminh.MộtconSơnCaởđâutrêncaoxatítnhư

lẫnlộnvàocácvìsao,cấttiếnghótvéovon.Lờicangợicủachúchimgửi

chovôcùngấy,ngườitacócảmtưởnglànólàmchokhônggianvôtậnlắng

dịuđi.VềphíaĐông,nhàthờValDeGrâceinhìnhlênchântrờiđangrạng

màuthép,thànhmộtkhốiđenmờ.Saomairựcrỡhiệnlênphíasauchópnhà

thờ,tựahồmộtlinhhồnđangthoátkhỏichốnlâuđàitốităm.Yêntĩnhvà

vắnglặng.Trênđườngkhôngmộtbóngngười.Bênnàybênkia,ởcácngõ

trũng,thấpthoángvàibóngthợthuyềnđilàmviệcvề.

JeanValjeanngồitrênđốnggỗởlốiđitrướccửamộtcôngtrường.Ông

quaymặtrađường,xâylưngvềphíaánhsáng,ôngquênmặttrờimọc,ông

đangsuynghĩtrầmngâm.Tríócnhữnglúctrầmngâmnhưthếhếtsứctập

trung, làm cho con mắt cũng bị giam hãm như giữa bốn bức tường. Có

nhữngphúttrầmtưcóthểnóilàtrượtthẳng;khiđãởtậnđáythìphảicóthời

gianmớitrởlạimặtđấtđược.JeanValjeanđangởvàonhữngphúttrầmtư

nhưthế.ÔngnghĩđếnCosette,đếncáihạnhphúcôngcóthểhưởngđược

nếukhôngcógìxenvàogiữaôngvànàng.Ôngnghĩđếncáiánhsángtừ

nàngtỏatrùmlênđờiông,ánhsángấylàhơithởcủatâmhồnông.Vàông

thấytronglònggầnnhưvuisướng.Cosetteđứngbêncạnh,đưamắtnhìncác

đámmâyđangdầndầnửnghồng.

BỗngCosettekêulên:

—Nàycha,hìnhnhưcóngườiđếntừđàngkiakìa.

JeanValjeanngướcmắtlênnhìn.Cosettenóiđúng.PhốSèvreskéodài

chođếncửaôMainecũvàcắtvuônggócmộtđạilộnộithành.Từchỗhai

conđườnggặpnhauđóphátramộtthứtiếngồnàokhóđoánđượcvàogiờ

nàyvàlờmờnhưcóđámđôngdồnlại.Mộtcáigìkhôngcóhìnhthùđangtừ

đạilộkéovàophốSèvres.Vậtđólớndần,cóvẻnhưdichuyểncótrậttự,

nhưngvẫncócáigìlởmchởmvàrunrẩy.Hìnhnhưlàmộtchiếcxe,nhưng

khôngthấyrõxechởgì.Cóngựa,cóbánhxe,cótiếngkêu,cótiếngroivun

vút.Dầndầnmộtvàinéttrênvậtkiađượccốđịnh,mặcdùđangcònchìm

trongbóngtối.Quảnhiênlàmộtchiếcxetừđườngcáilớnvừaquaymũivề

phíađườngphốvàđangđivềngõcửaô,gầnchỗJeanValjeanngồi.Một

chiếcthứhaihìnhthùtươngtựđiliềntheosau,rồimộtchiếcthứba,một

chiếcthứtư,bảychiếcxekéoraliêntiếp,đuôixetrướcsátvàođầungựaxe

sau.Trênxecóbóngngườicửđộng.Nhiềutialửalấplánhtrongbóngbình

minhtựahồ như có gươm tuốt trần, cótiếngloảngxoảngcủaxích xiềng

khuađộng.Cảđoàntiếnlên,tiếngngườirõdần,nhìnrõralàcảnhtượng

đángghêsợnhưvừathoátratừhanghốcõichiêmbao.Vậtấyđếngầnthì

hìnhthùhiệnmậpmờsauhàngcây,nhợtnhạtnhưbóngma.Cáikhốiấy

trắngdầnra.Ánhsángmặttrờiđanglêndầnsoinhờnhờcáiđámlúcnhúc

nửanhưchếtnửanhưsốngđó,khiếnchonhữngcáiđầutrêncácbóngmờ

hiệnthànhnhữngmặtngườichết.Cảnhtượngnhìnthấynhưthếnày:

Bảychiếcxenốinhautrênđườngphố.Sáuchiếcđiđầucómộtcấutạokỳ

dị.Nógiốngcáixebagáccủathợđóngthùng;cóvẻlànhữngcáithangdài

đặttrênhaibánh,đầutrướcdùnglàmcàngxe.Mỗixebagác,nóiđúnghơn,

mỗicáithangnhưthếcóbốnconngựathắngthànhhàngmột,contrướcnối

consau.Từngchùmngườilạlùngđượcchởđitrênnhữngcáithangấy.Ánh

sángnhờnhờkhôngtrôngthấyhọrõ,nhưngđoánđược.Mỗixehaimươi

bốnngười,mỗibênmườihai,dựalưngvàonhau,quaymặtrađường,chân

buôngthõng.Cứthếxemanghọđi.Saulưnghọlạicócáigìloảngxoảng:

Đólàcáidâyxích;trêncổhọcócáigìloangloáng,đólàcáigôngcổ.Gông

cổthìmỗingườimỗicáinhưngdâyxíchthìchungtấtcả.Nhưthế,nếuphải

xuốngxeđibộ,thìhaimươibốnngườikiađềubịdínhchặtvàonhauthành

mộtkhốikhắcnghiệt,điquanhcotrênmặtđất,vớihaidâyxíchlàmxương

sốnggầnnhưlàconcuốnchiếu.Haingườimangsúngđứngđằngtrướcvà

đằng sau, mỗi chân dận lên đầu mối của cái dây xích. Gông cổ đều hình

vuông.Chiếcxethứbảy,mộtthứxechởhàng,cóthành,nhưngkhôngmui,

bốnbánhvàngựakéo,thìchởmộtđốngloảngxoảngnàoChaudièresắt,nào

nồigang,nàohỏalò,nàodâyxích,lẫnlộnvớimấyngườibịtrói,đặtnằm

ngang,tuồngnhưđangốm.Thànhxebằngphênliếpđãgãynát,trốnghởcả

bốnbề,cáctấmliếpnàyhìnhnhưđượcdùngđểphạtnhụchìnhcáctộinhân

ngàyxưa.Đoànxeđiởgiữađường.Mỗibêncóhaihàngràolínhcoingụcđi

kèm,dángngườinhưlũtrờiđánh,nhemnhuốc,thủngrách,tồitàn!Chúng

độimũbagócnhưlínhthờiĐốcChính,đánhbộáothươngbinh,cáiquần

âmcôngmàunửaxámnửaxanhvàgầnnhưtơitả.Thêmvàonhữngthứấy

còncócầuvaiđỏ,dâyđeosúngvàng,kiếm,súng,gậy.Rõlàmộtlũlính

trángthôbỉ.Trôngvàonhữngtêncảnhlínhấynhưthấycáihènhạcủakẻăn

màytrộnlẫnvớicáiuyquyềncủatênđaophủ.Cáitêncóvẻlàsếptrongbọn

lămletrêntaymộtcáiroidài.Tấtcảcácchitiếtấybanđầucònlờmờtrong

bìnhminh,dầndầnhiệnrõtrongánhsángmỗilúcmộttỏthêm.Mấytênsen

đầm dáng nghiêm trang, gươm tuốt sẵn, cưỡi ngựa đi đầu và cuối đoàn.

Đoànxedàiđếnnỗixeđầuđãđếncửaômàxecuốimớivừarakhỏiđạilộ.

NhưthườngthấyởParis,mộtđámđôngngườikhôngbiếttừđâura,tập

hợplạitrongnháymắt,chennhauđứngchậthaibênđường,trốmắtnhìn.Ở

cácngõhẻmgầnđấylạinghetiếngngườigọinhau,tiếngguốccủahàngrau

đổraxem.Bọnngườichồngchấttrênxelàmthinhmặcchoxelắclư,xộc

xạch.Buổisớmlạnh,cảbọnmặtmàyxámngắt.Họđềubậnquầnvải,chân

khôngtất,điguốc.Cònáomũthìmangcáivẻkỳkhôicủanghèohèn,gặpgì

vơnấy,vừagớmghiếcvừalủngcủng.Mũdạthủng,mũlưỡitraisơnhắcín,

mũ nồi bằng len tồi tàn, bên cạnh cái blouse bằng vải là cái áo len rách

khuỷu;nhiềungườiđộicảmũđànbà;cókẻlạiđộicáithúng;nhiềukẻđểhở

ngực,lôngláxồmxoàm,quầnáoráchđểlòiranhữngnéttrổchàm:Nàolà

đềnthờáitình,nàolàquảtimbốclửa,nàolàthầntìnhái.Cócảnhữngvết

ghẻlở,nhữngmụnđỏkhảnghi.Đôibangườicócuộndâyrơmcộtvàothành

xe,bỏlòngthòngxuốngdướinhưnhữngchânđâng

[256]

đểhọđặtchânlên

đấy.Mộtngườitrongbọnhọcầmđưalênmiệnggặmmộtcáigìcóvẻnhưlà

mộthònđámàuđen,téraanhtaănbánhmì.Mắthọđềukhôkhanlờđờ

hoặcngầulênmộtánhsángkhôngtrongsạch.Toánlínhhộvệcàunhàu,bọn

ngườibịxiềngimắng.Thỉnhthoảnglạinghetiếnggậyđánhbốpvàocảvai,

vào đầu. Một đôi người ngáp dài, quần áo xác xơ trông ghê sợ; chân bỏ

thõng,vailắclư;đầuhọvavàonhau,dâyxíchdâyxiềngkêuloảngxoảng,

mắtsángquắcmộtcáchdữtợn,bàntaynắmlại,hoặcmởra,cứngđờnhư

bàntayngườichết.Mộtđámtrẻcontheosauphálêncười.

Cáiđoànấydùlàđoàngìtrôngcũngthêthảm.Hiểnnhiênlàngàymai,

hoặcchốcnữa,trờicóthểđổcơnmưarào,cơnnàytiếpcơnkhác,rồicơn

khác nữa. Quần áo ráchrướikia sẽ ướt đầm vàđã ướt, đã lạnh cóng,thì

nhữngconngườikiachắckhôngcònbaogiờkhônữa,khôngcònbaogiờ

sưởiấmlạiđượcnữa.Thứquầnvảikiasẽdínhnátvàoxương,guốckiasẽ

đầynướcmưa.Roivọtvunvútcũngkhôngsaolàmchohaihàmrănghọ

khôngvavàonhaucầmcập.Dâyxíchthìcứluônluôngiữlấycổhọ.Chân

họsẽluônluôncứphảibỏthõng.Vàkhithấynhữngconngườiấybịxiềng

xích,chỉmộtbềngửacổmàchịuvớitrờithulạnhgiá,phómặcchomưa,

chogió,chosấm,chosétnhưloàicỏ,loàiđá,thìthựclòngnàomàlàmngơ

chođành.Ngaynhữngkẻốmđautróinằmkhôngnhúcnhíchtrêncỗxethứ

bảychẳngkhácgìnhữngbaotảichứađầykhốnkhổngườitavứttrênđó,cây

gậytrêntaybọnlínhcũngkhôngchịutha.

Bỗngnhiên,mặttrờilộra.ÁnhsángtừphươngĐôngphụtlên,lantràn

mênhmông.Cócảmtưởngnhưnóvừachâmlửavàonhữngcáiđầuhung

tợnkia.Bâygiờhọmớimởmồm.Tiếngcườikhảy,tiếngchửirủa,tiếnghát

độtnhiênnổranhưmộtđámcháy.Ánhsángchiếungangcắtđoànngười

làmhai:Đầungười,thânngườithìsángrựclên;nhưngchânngườivàbánh

xethìhãycòntrongbóngtối.Nétmặtmọingườibỗngcótinhthần.Thậtlà

mộtphútđángsợ;nhữngtênquỷcứhiệnnguyênhình,nhữnglinhhồnhung

tợntrầntruồngvừahiệnra.Cóánhsángsoirõmàdámngườiấyvẫntămtối.

Mộtđôingườitinhnghịch,miệngngậmcáiốnglôngchim,nhằmmấyảđàn

bàtrongđámngườixemđứngdướiđườngmàthổiphụtvàohọnhữngchấy

cùngrận.Ánhsángmaihồng,bóngtốiđenthẫm,haicáichọinhaulàmnổi

bậtnhữnghìnhthùthảmhạikia.Khôngmộtngườinàokhôngthànhdịhình

dịtướngbởiquáưkhổsở.Thậtlàquáilạđếnnỗicócảmtưởnglàhọđãbiến

đổiánhsángmặttrờiraánhlóecủatiachớp.Bọnngườitrongxeđiđầucất

tiếnghátnghêungao,vanglừngmộtkhúchátcótiếngthờibấygiờ;giọng

hátvừatươivuivừangớngẩn;câycốirùngmìnhthêthiết;trongcácngõ

gần,mấyanhthịdânlắngnghekhúchátkhôihàitừcửamiệngbóngma,vẻ

mặtkhoáitrámộtcáchđầnđộn.Mọithứcùngkhốnđềulộntùngphèotrong

đámngườinày.Ởđâycóđủgócmặtcủathúvật,cóônggià,cóthiếuniên,

cónhữngtránhói,nhữngchòmrâunửatrắngnửađen.Ởđâycónhữngcái

quáidịchóđểu,nhữngcáinénlònghậmhực,nhữngcáinhếchmépmanrợ,

nhữngcửchỉvôýthức,nhữngloạiđầuthiếunữtócxoắnkhuốchaibênthái

dương,nhữngnétmặttrẻcon,dođócàngghêtởm,nhữngbộmặtgầygò

nhưmặtbộxươngcóđiềulàchưachết.Trênxeđiđầucómộtngườidađen,

cólẽtrướclànôlệ,ngườiấycóthểsosánhhaithứdâyxiềng.Cáimứcđáng

sợdướiđáytâmhồn,làsựhổthẹn,đãđiquatrêncácvầngtránấy;sađọa

đếnmứcđóthìtrongconngườihọcóchỗnàosâukínnhấtmàkhôngbịbiến

chấtmột cáchxấuxa nhất.Vàsựdốtnátbiếnthànhngớ ngẩncũngsánh

đượcvớicáithôngminhbiếnthànhthấtvọng.Giữanhữngngườimàainhìn

vàocũngphảicôngnhậnlàcôđúccủabùnlầy,thìcònbiếtthếnàomàlựa

chọn?Hiểnnhiênlàcáitênnàođósắpđặtchocuộcdiễuhànhbẩnthỉunày,

đãkhôngsắpxếpthứtựchonhữngngườiấy.Họbịxíchvàodây,ngườinày

cặpđôivớingườikia,cólẽtheocáilộnxộncủathứtựabcvàbịchấtbừabãi

lênxe.Tuynhiên,mộtmớghêtởmgóplạibaogiờcũngtạoramộtkếtlực

gì;cộngnhiềukẻkhốnkhólạicũngthànhmộttổngsố.Dođómàmỗisợi

dây xích đều có một linh hồn chung và mỗi xe người lại có một bộ mặt

riêng.Bêncạnhcáixecahátlạicócáixekhácgầmthét,cáithứbangửatay

ănmày;cócáinghiếnrăng,cócáiđedọangườiquađường,cócáithìgọi

Trờimànguyềnrủa,cáisaucùngimlìmnhưngôimộ.Nhìnvàođấychắc

vănhàoDantesẽtưởngthấybảyvòngđịangụcđangkéođi.Mộttênlính

cầmcâygậyđầucómóc,chốcchốclạiradángđảotrộncácđốngrácngười

ấy.Mộtbàcụgiàtrongđámngườiđứngxemgiơtaytrỏnhữngngườitrong

xechomộtthằngbélênnăm,bảo:“Ranhcon,nhìnkiakìa,cósángmắtra

không!"Trongkhiđótiếnghát,tiếngchửirủangàycàngto.Cáitêncóvẻlà

chỉhuyvútmạnhroimộtcáirahiệu,tứclàgậygộcvụtàoàobấtsábấtkể,

tựahồnhưmưađátrútxuốngbảyxengười.Nhiềukẻgầmlên,giậndữ.Lũ

trẻchạyđếnxemthấythếcàngvuigấpbội,chẳngkhácgìmộtđànruồibám

vàocácmụnlở.

HaimắtJeanValjeantrởnêndữtợn.Khôngcònlàcặpmắtthườngnữa,

nhữnghạtnhãnnữa;nóđãthànhthứkínhsâuthẳmthaythếchocáinhìnở

mộtsốngườikhốnkhó,nócóvẻnhưkhôngcònnhìnnhậnrađượcthựctế

nữa,màlạiphảnchiếusángngờibaonhiêulàkhủngkhiếp,baonhiêulàtai

họa.Cặpmắtấykhôngnhìnmộtcảnhtượngthựctế,nóbịlôicuốntheomột

ảoảnh. JeanValjeanmuốn đứngdậy,bỏ chạytrốnđi,nhưng chânkhông

nhúcnhíchnổi.Nhiềukhinhữngđiềutatrôngthấylàmtaxúcđộngvànhư

tómlấyta.Ôngngồiimnhưđóngđinh,nhưhóathànhđá,ngơngác.Trong

lòngôngnhưđangcómộtcơnhãihùngmơhồ,khótả.Quanỗihãihùngông

tựhỏicáicảnhtrừngphạtcủaâmtykialànghĩalýgì,từđâulạihiệnracái

hìnhảnhmaquỷấynóđeođuổiôngnhưthế?Thìnhlìnhôngđưataylên

trán,cửchỉquenthuộccủangườitakhiđộtnhiênnhớlạiđiềugì.Ôngnhớ

lạiđíchcáihànhtrìnhấy,đíchcáikhúcngoặtlệthườngphảirẽquađểtránh

việccó thể gặp xa giá nhà vua trên conđườngFontainebleau;đúnglàba

mươilămnămvềtrước,ôngđãđiquacửaônày.

Cosette thì hoảng hốt một cách khác nhưng không thua gì cha! Nàng

khônghiểugìcả,nàngcảmthấynhưngạtthở,nhữngđiềunàngthấynàng

cholàkhôngthểnàolạicóđược.Cuốicùngnàngkêulên:

—Chaơi!Cáigìtrongcáixeấycha?

JeanValjeanđáp:

—Tùkhổsai.

—Họđiđâuthế?

—Điphụcdịchchiếnthuyền.

Lúcấy,gậygộcởhàngtrămcánhtaygiángxuốngcànghăng,bảngươm

lạibồithêmvào,thànhmộttrậnroivọtđiêncuồng.Bọntùkhổsaicúiđầu,

mộtsựkhuấtphụcgớmghiếcnhưtoátratừtrậnnhụchình.Cảbọnâmthầm

vớiconmắtcủalũchósóibịxiềngxích.Cosettechântayrunlẩybẩy,hỏi

tiếp:

—Chaơi,họcócònlàngườikhôngcha?

Conngườikhốnkhổtrảlời:

—Cũngđôikhi.

QuảthậtđólàđoàntùrađitừBicêtrelúctrờichưasáng,đangđitheocon

đườngđếnMansđểkhỏiphảiquaFontainebleau,nơivuaở.Đivòngquanh

nhưthếlàmchocuộchànhtrìnhghêrợnấykéodàithêmbahaybốnhôm;

nhưngđểchonhàvuakhỏiphảithấymộtcảnhnhụchình,ngườitacóthể

kéodàicáinhụchìnhấylắmchứ!

JeanValjeantrởvềnhàtrongngườimệtlử.Nhữngcuộcgặpgỡnhưthế

là những vố thình lình và cái kỷ niệm nó còn để lại giống như một rung

chuyểntậngốc.Tuyvậy,trênđườngvềphốBabylone,JeanValjeannhận

thấyCosettekhônghỏiôngcâunàonữavềcáicảnhhaichaconvừamới

thấyxong.Có lẽ vì ông bận về niềm riêng nặng trĩu tâm hồn, nênkhông

ngheđượclờinàngđểtrảlờichăng.Duybuổitối,khiCosetterờiôngđểđi

ngủ,ôngnghethấynànglẩmbẩmnhưnóimộtmình:“Tacócảmtưởnglà

nếugặpmộtngườinhưthếtrênđườngđithìchỉnhìngầnlàđủđếnchếtmất

rồi".

Mayđâu,hômsaucáihômbiđátấy,tìnhcờlạigặpdịplễlạcgìcủaNhà

Nước,ngườitacótổchứchộihèởParis,duyệtbinhởquảngtrườngChamp

DeMars,đấucôntrênthuyềnởsôngSeine,hátxướngởChampsÉlysées,

bắnpháohoaởquảngtrườngÉtoile,treođènkhắpnơi.Vượtcácthóiquen

củamình,JeanValjeanđưaCosetteđixemcáctròvuiấyđểnàngxaolãng

cáikỷniệmhômtrướcvàlấysựồnàovuinhộncủaParisxóamờcáicảnh

tượngghêtởmđãdiễuquatrướcmắtnànghômnọ.Cuộcduyệtbinhlàmcho

ngàylễthêmmàumè,làdịpchocácthứquânphụcđilạimộtcáchtựnhiên.

JeanValjeankhoác bộ binh phục quốcdânquân,tronglòng vẫn có cái ý

nghĩmơhồcủaconngườimuốnlẩntrốn.Dùsao,cuộcdạochơichừngnhư

đãđạtđượcmụcđích.Cosetteđãđặtchomìnhcáinhiệmvụphảichiềulòng

cha,lạivốnthấycảnhgìcũngcholàmớinênđãnhậnlờiđigiảitrícùngcha

vớicáivuivẻdễdãivànhẹnhàngcủatuổithiếuniên,chứkhôngbĩumôi

mộtcáchquáưkhinhkhỉnhtrướccáimónvuimàngườitagọilàngàyhội

côngcộng.JeanValjeannghĩlàđãthànhcông,cáihìnhảnhghêtởmhôm

trướckhôngcòndấuvếtnàotrongócnàngnữa.

Íthômsau,mộtbuổisáng,trờinắngtốt,haichaconđềuởtrướcthềm,

chỗbướcravườn.Đócũnglàmộtviphạmkhácđốivớicácnguyêntắclàđã

đặtrachomình.CũnglàngượclạicáithóiquenởlìtrongphòngmàCosette

vìbuồnđãtậpthành.HômấyCosettemặccáiáochoàngnhẹ;thứáobậnvào

giờtinhkhôitrongngày,saomànóbaobọcthânhìnhcáccôthiếunữmột

cáchđángyêunhưvậy,cóvẻnhưlàmâylấpmặttrăng.Cosetteđêmqua

ngủngon,sángnaynétmặthồnghào;ánhsángbaotrùmđầucổnàng,nàng

thongthảrứttừngcánhhoabạchcúc.ÔnggiàJeanValjeancảmđộngnhìn

nàngvớiconmắtâuyếm.Cosettekhônghềbiếtcáihuyềnthoạibóihoanên

thơ:Tayêuem,yêuchútít,yêusayđắm…;cóaibảochonàngđâu?Nàng

rứtđóahoahồnnhiên,ngâythơ,cóngờđâurằngrứtmộtcánhhoabạchcúc

làbóctrầnmộtquảtim.NếucónàngTiênDuyêndángtênlàManMácthì

Cosettetronglúctươicườihẳnlànàngtiênấy.Trongcáirạngrỡtừngười

nàngtỏara,ôngquêntấtcả,mêmẩnđứngngắmmấyngóntayxinhxắnmân

mêđóahoa.Mộtconchimđỏứcnỉnontrongbụicâygần.Nhiềuđámmây

trắnglướtngangtrờihớnhởnhưvừađượctrảlạitựdo.Cosettecứvẫnchăm

chúngắtđóahoa;nàngcóvẻnhưđangsuynghĩchuyệngì;vàcáiđóchắclà

dễthươnglắm.Bỗngdưngnàngngoáicổlại,thongthả,thanhtaonhưcửchỉ

một con thiên nga. Nàng nói với Jean Valjean: “Cha ạ, phục dịch chiến

thuyềnlàgìhảcha?"

QUYỂNIV

NGƯỜIGIÚPMÀCÓTHỂLÀTRỜIGIÚP

I

LỞỞNGOÀI,LÀNHỞTRONG

Cuộcđờihaingườicứthếngàymộtbuồnthêm.Chỉcònmộtviệctrước

kialàmchohọthấysungsướngmànaychỉđủlàmchohọkhuâykhỏalà

đembánhđếnchonhữngkẻđóivàđemquầnáođếnchonhữngngườirét.

Nhữnglầnđithămnhưthế,CosettethườngđitheoJeanValjean,haichacon

tìmlạiđược đôi chútsựcởimởtình cảm ngàyxưa;vàthỉnhthoảng, nếu

ngàyhànhthiệncókếtquả,trongngàycónhiềuhoạnnạnđượccứugiúp,

nhiềutrẻconđượcsưởiấm,đượctươitỉnhlại,thìtốivề,Cosettecóvuilên

đôichút.ChínhvàodạoấyhaingườiđếnthămcáiổJondrette.

Sauhômđếnthămấy,sángsớmJeanValjeanbướcvàonhà,vẻmặtbình

tĩnhnhưthườnglệ,nhưngtaytráicómộtvếtthươngto,đãđỏbừng,trông

rấtđộc,vếtthươngcóvẻnhưmộtvếtbỏng,hỏiôngthìôngđápvớvẩn.Vết

thươngấylàmchoôngsốtphảiởnhàhơnthángtrời,ôngkhôngmuốngọi

thầythuốcnàocả.KhiCosettegiục,ôngbảo:“Mờithầychữachó".

Ngàyhaibuổi Cosette băng bó choông.Nàngcóvẻmột nàng tiên và

nàngsungsướngchânthànhvìthấymìnhgiúpíchđượcchocha.Nhìnnàng,

JeanValjeancảmthấynhưtấtcảnỗivuixưađềutrởlại,mọisựlosợbăn

khoănđềutanbiếncả;ôngngắmCosettevànói:“Chaoôi,vếtthươngmới

haylàmsao!Cáiđaumớidễchịulàmsao!"Cosettethấychaốmcũngbỏ

nhàtrên,trởlạivớithíchthúđượcxuốngởtúpnhànhỏvàsânsau.Suốt

ngàynàngở bên cạnh chavàđọcôngnghe các thứ sáchôngthích.Phần

nhiềulàsáchduký.JeanValjeannhưsốnglạidầndần;hạnhphúccủaông

hồiphụcvớinhữngtiasángvôcùngrựcrỡ,vườnLuxembourg,anhchàng

vôdanhhaylânlabêncạnhhaichaconông,vẻlạnhlùngcủaCosette,tấtcả

nhữngđámmâymùấylâunaylàmvẩnđụctâmhồnôngnhưbiếndầnđi

hết.Đếnnỗiôngtựbảonóchỉlànhữngđiềuôngtưởngtượngracảvàông

quảlàanhgiàđiênrồ.

ÔngsungsướngđếnnỗicuộcgặpgỡvớigiađìnhThénardiertrongcáiổ

Jondrettebấtngờvàkinhtởmnhưthếmàôngcoinhưlàchuyệnthoảngqua.

Ôngđãthoátthânđược,bọnấycũngkhôngtheonổidấuvếtcủaông,thếlà

đủ,còngìnữathìmặckệ,cócangìđếnông!Ôngchỉnghĩđếnbọnkhốnnạn

ấyđểthươnghạinóthôi.Bâygiờthìbọnchúngnóđãnằmtronglaorồi,

khôngcònkhảnănghạingườinữa,nhưngkểcũngtội,giađìnhchúngkhốn

đốnquáđimất!CòncáicảnhghêrợnnhìnthấyởcửaôMainethìCosette

khôngnhắclạinữa.

Ởnhàtu,bàxơMechtildecódạychoCosettehọcâmnhạc.Cosettecó

giọnghátnhưgiọngsáo.Thỉnhthoảngbuổitối,tronggiannhànghèonàn

củangườichađangốm,nàngcấtgiọnghátnhiềubàihátbuồnbuồnlàmcho

ôngvuithích.Mùa xuân đến. Cảnh vườnvàotiếtxuânrất đẹp khiến ông

phảibảoCosette:

—Conchảbaogiờdạovườnnhỉ,chamuốnconđidạochơitrongvườn

đấy.

Và,đểvânglờicha,nàngtrởlạidạochơitrongvườnnhà,nhưngthường

làchỉđimộtmình,cònJeanValjeanthìcólẽvìsợởngoàihàngràongườita

trôngthấy,nênkhôngbaogiờbướcchânđếnđấy.

VếtthươngcủaJeanValjeanlàmchoCosettetạmthờixaonhãngniềm

riêngcủamình.Thấyvếtthươngkhỏidần,chađỡđauvàlộvẻsungsướng,

tronglòngnàngnhómlênniềmvuiêmnhẹvàhồnnhiênđếnnỗinàngkhông

nhậnra.Rồithìthángbađến,ngàydàira,mùađôngđangqua.Đôngqua

không khỏi cuốn theo một ít buồn rầu của lòng người. Tháng tư lại đến,

thángtưbìnhminhcủamùahạ,tươimátnhưmọibuổibìnhminh,vuitươi

nhưmọituổitrẻthơvàthỉnhthoảngcũngnướcmắtđầmđìanhưđứabésơ

sinh.Thángấylàthángmàánhsángmỹmiềucủathiênnhiênnhưtừtrời

mây,câycỏchanhòavàolòngngười.Cosettecòntrẻquá,nàngvuinhưtiết

xuân vui, lòng nàng không sao dửng dưng được trước cảnh tạo vật tưng

bừng.Baonhiêuđentốitrongtrínàngđãlặnglẽbayđilúcnàonàngkhông

biếtnữa.

Mùaxuânnhữngtấmlòngủdộtsángracũngnhưgiữatrưa,cáchầmnhà

sángtỏ.Cosetteđãkhôngcònbuồnnhiềunữa.Buổisáng,vàoquãngmười

giờ,sau bữa cơm, những khi nàng tìm được cáchkéocharangoài vườn,

nângcánhtayđauchochađidạosưởiấmtrướcthềmđộmươilămphút,

nàngkhôngđểýlàmìnhcườiluônmiệngvàđangsungsướng.

JeanValjeanlòngsaysưa,thấynàngtrởlạihồnghàovàtươitắn.“Chao

ôi!Vếtthươngmớiquýlàmsao!",ônglẩmbẩm.Vàônglấylàmcảmơnbọn

Thénardier.

Lúcvếtthươnglànhhẳn,ônglạitheothóiquendạochơimộtmìnhvào

buổihoànghônnhưcũ.ĐichơimộtmìnhnhữngnơihoangvắngởParismà

tinrằngkhôngxảyrachuyệngìlàlầmto.

II

BÀPLUTARQUECHẲNGLÚNGTÚNGCHÚT

NÀOKHIGIẢITHÍCHMỘTHIỆNTƯỢNG

Mộtbuổitối,Gavrochechưacógìbỏbụngcả;chúsựcnhớrarằngtối

hômtrướcmìnhcũngchẳngăngì;bâygiờthấytrongngườikhámệt.Chú

quyếtđịnhphảithửtìmracáigìđểlótdạ.ChúđiquakhuSalpêtrière,lượn

mấyvòngởchỗvắngngười.Chínhởđâylànơidễgặpmaynhất.Chỗkhông

ngườimớilàchỗcócáiăn.Lầnlầnchúđếnmộtkhuvựchẻolánhmàchú

cholàlàngAusterlitz.

Mộtlầnđilangthangtrướcđây,chúcóđểýđếnmộtngôivườncổthấp

thoángcóbóngmộtôngcụgiàvàmộtbàlão,trongvườncómộtcụgiàvà

mộtbàlão,trongvườncómộtcâytáokhakhá.Bêncạnhcâytáolàmộtthứ

hòmđựngtráicây,thenkhóahớhênh,cóthểphỗnglấymộtquả.Mộtquả

táolàđủchénmộtbữatối,mộtquảtáolàsốngrồi.QuảtáohạicụAdam

nhưngcứuGavroche.Ngôivườnmentheoconđườngnhỏvắngvẻkhônglát

đá,bờbụiumtùm.Từđườngvàovườncómộthànggiậu.

Gavrocheđivềphíavườn;chúnhậnralốihẻm,nhậnracâytáo,xemxét

tìnhhìnhhòmtráicây,quansáthànggiậu.Mộthànggiậuthìphócquanhư

bỡnthôi!Trờitốidần.Cảđếnmộtbóngmèocũngkhôngthấpthoángtrên

lốihẻm.Cơhộithậttốt.Gavrochenhónchântrèo,bỗngdừnglại.Cótiếng

ngườitrongvườn,Gavrochenhìnquakẽrào.Phíachânràobêntrong,cách

vàibước,đúngngayvàochỗchúđịnhchuivào,cómộtphiếnđábỏnằm

dướiđấtnhưmộtchiếcghếdài,trênghếlàônggiàchủvườn,bàlãođứng

trước mặt. Bà lão giọng càu nhàu. Gavroche chẳng mấy lịch sự, cứ lắng

nghe.

Bàlãonói:

—ÔngMabeuf!

“CáigìlạiMabeuf!

[257]

Cáitênnỡmnhỉ".-Gavrochenghĩthầm.

Ônggiànghegọivẫnngồiim,khôngnhúcnhích.Bàlãolặplại:

—ÔngMabeuf!

Ônggiàđànhphảitrảlời,mắtcứnhìnxuốngđất:

—CáigìđóbàPlutarque?

BàPlutarquelạilêntiếnglầnnữalàmchoônggiàphảibắtchuyện.

—Chủnhàhọkhôngbằnglòng.

—Tạisao?

—Tanợhọđếnbaquýrồi.

—Bathángnữatasẽnợhọbốnquý.

—Ngườitabảosẽmờiôngrangủngoàitrời.

—Vâng,tôisẽra.

—Bàhànghoaquảcũngđòitiền.Bàấykhôngchịuđểtaváccủikhông

củabàấynữa.Mùalạnhnàyônglấygìmàsưởi?Nhàtasẽkhôngcócủi.

—Cómặttrời.

—Báchàngthịtcũngkhôngbằnglòngbánchịunữa.

—Thếcũngtốt,vừađúnglúcđấy.Tôiănthịtthấyhơiđầybụng.Khó

tiêulắm.

—Thếthìchúngtacònăngì?

—Bánhmì.

—Báchàng bánh đòi phải trả bớt một ít và bảo không tiền thìkhông

bánh.

—Cũngđược.

—Ôngsẽănthứgì?

—Chúngtacótáotrêncâykia.

—Nhưngkhôngtiềnkhôngcủanhưthếnàythìlàmsaomàsốngđượchử

ông.

—Tôikhôngcó.

Bàlãobỏđi,ônggiàngồilạimộtmình.Cụđâmrasuynghĩ.Gavroche

cũngsuynghĩphầnmình.Trờivừatối.Kếtquảđầutiêncủasựsuynghĩở

Gavrochelàđánglẽleoquahànggiậuthìchúlạingồixổmdướichângiậu.

Ởđấycànhcâyxòera,cóchỗtrống.

“Ồ,lạimộtcháinhà!"Chúnghĩbụngvàchuivàođấy.Chỗchúngồigần

nhưsấplưngvớichiếcghếôngcụMabeuf,chúngherõhơithởônggià.

Chúcốngủđểtrừbữa.Ngủgàngủvịt,vừangủchúvừatheodõitình

hình.Hoànghônphủmộtmàntrắngmờlênmặtđất,conđườngnhỏnổirõ

thànhmộtdảinhợtnhạtgiữahaidãybụicâytốităm.

Bỗngnhiên,trêndảiđườngtrắngnhạtấyhaibóngđenhiệnra.Mộtbóng

đitrước,bóngkiatheosau,cáchmộtquãng.“Haisinhvật",Gavrochenói

thầm.Bóngthứnhấtcóvẻlàmộtanhtưsảngià,dángngườilomkhom,ra

vẻnghĩngợi,ănvậntầmthường,bướcđichầmchậmvìtuổitácvàcódáng

nhưdạochơithơthẩndướitrờisao.Bóngthứhai,ngườithẳng,chắc,mảnh

dẻ,cứtheotừngbướcbóngthứnhất;trôngdángđicốýchậmchạp,ngườita

đoánthấyđượcsựmềmdẻovànhanhnhẹn.Bóngnàymặcdùcógìdữtợn

vàđángsợ,lạicóđủdángđiệucủamộtanhchàngcôngtửăndiện;cáimũ

hìnhdángđẹp,áongoàimàuđen,maykhéo,chắclàbằngloạidạtốt,lạithắt

đáylưngongnữa.Cáiđầugiươngthẳngvừađẹpvừakhỏevàdướimũ,một

khuônmặtthanhniênhiệnratronghoànghôn.Trênmiệngngậmmộtbông

hoa hồng. Bóng thứ hai này, Gavroche biết rõ: Đó là Montparnasse. Còn

bóngkia,chúchẳngbiếtlàai,chỉbiếtlàmộtônggià.

LậptứcGavrocheđểýtheodõi.Mộttronghaingườinàynhấtđịnhcórắp

tâmgìđốivớingườikia.Ởcáihốcđãmaymắnthànhnơiẩnnấp,Gavroche

rấtdễtheodõimọiviệcsắpxảyra.Giờnày,chốnnày,màMontparnasseđi

kiếmănthìđángsợthật.Gavrochethấythươnghạiônggiàquá.Làmthế

nào? Can thiệp à? Trẻ dại mà đi cứu già yếu sao? Chỉ còn trò cười cho

Montparnassethôi.Gavrochekhôngdạigìmàkhôngbiếtrằngmộtônggià,

mộttrẻcon,thìchẳngbõcáithằngcướpmườitámtuổiđónónuốttươingay.

Gavrocheđangcònđắnđothìcuộctấncôngđãxảyrabấtthìnhlình,ghê

tởm. Thật chẳng khác gì hổ vồ lừa, nhện bắt muỗi. Xuất kỳ bất ý

Montparnassevứtbônghoahồng,nhảyxổvàoôngcụgià,tómcổáo,ôm

choàngôngcụ,ghìxuống.Gavrochecốhếtsứcmớikhỏithétlên.Mộtlát

sauthìmộtngườibịđèxuốngdướivừagiẫygiụavừarênrỉ,cònngườikia

thìcưỡilêntrên,dùngđầugốiấnmạnhlênngực.Cóđiềusựviệckhôngxảy

rahoàntoànnhưGavrochetưởng.NgườingãlăndướiđấtlàMontparnasse,

ngườiđèlêntrênlàônggià.CảnhtượngnàyxảyracáchGavrochecómấy

bước.Ônggiàbịtấncôngbấtngờđãquậtlạivàquậtkịchliệtđếnnỗi,trong

nháymắt,giữangườitấncôngvàngườibịtấncôngvaitròđãđảongược

hẳn.

Gavrochenghĩbụng:“Ônggiàmớicừchứ!"Vàchúkhôngthểkhôngvỗ

tay.Nhưngvỗtaymàchẳngcótácdụngvìhaiđịchthủđangmảivậtnhau,

hổnhahổnhển,khôngnghethấygì.

Bỗngmọivậtđềuimlặng.Montparnassethôikhôngcònvũngvẫynữa.

Gavrochetựbảo:“Hắnchếtrồiư?"Ônggiàtừnãyđếngiờkhôngnóimột

lời,cũngkhôngkêumộttiếngnào.ÔngđứngdậyvàGavrochengheôngta

bảoMontparnasse:

—Đứngdậyđi.

Montparnasseđứnglên,ônggiàvẫnnắmlấynó.Montparnassecóvẻmột

conchósóibịconcừungoạmgiữ:Vừakhuấtphụcvừagiậndữ.Gavroche

nhìnvànghe,cốdùnghailỗtaiđểtăngsứccặpmắt.Chúlấylàmthúvịvô

cùng.

Chú thoảng nghe được cuộc đối thoại giữa hai người. Trong bóng tối,

cuộcđốithoạimớicỏvẻbihùnglàmsao!Ônggiàhỏi,Montparnassetrảlời.

—Màybaonhiêutuổi?

—Mườichín.

—Màykhỏemạnh,saomàykhônglàmviệc?

—Tôikhông.

—Hiệntạimàylàmnghềgì?

—Nghềngồirỗi.

—Trảlờichođứngđắn.Cóthểgiúpmàyđượcgìkhông?Màymuốnlàm

gì?

—Ăntrộm.

Mộtphútimlặng.Ônggiàcóvẻsuynghĩlunglắm.Ôngđứngimnhưng

tayvẫnkhôngbuôngMontparnasse.Chốcchốc,tênăncướptrẻtuổi,vạmvỡ

vànhanhnhẹnlạicónhữngcáivùngvẫycủaconthúbịsavàobẫy.Nóđẩy

mạnhmộtcáihoặcmócchéochânônggiàmộtcái,vặnmạnhcáitaynhìn

nhưđiênnhưdại,cốsứctìmcáchthoátthân.Ônggiàcóvẻnhưkhôngtrông

thấygì,cứmộttaytómcảhaicánhtaycủađịchthủvớivẻthảnnhiêncựcđộ

củamộtsứcmạnhtuyệtđối.

ÔnggiàsuynghĩmộtchốcrồinhìnthẳngvàoMontparnasse,cấtgiọng

nhẹnhàng,thuyếtphụcbằngnhữnglờithậttrịnhtrọng.Gavrochengherõ

khôngsótmộttiếng:

—Cháuạ!Màybướcvàocuộcsốngcầncùbằngconđườnglườinhác.

Chà!Màytuyênbốmàylàkẻngồirỗiư?Chuẩnbịmàlàmviệcđi.Màycó

thấymộtcáiđángsợlàcáimáycánkhông?Phảicoichừng,nólàmộtthứ

hungdữvàácngầm;nómàtúmđượccáichéoáocủamàylàcảngườimày

bịcuốnvào.Cáimáycánấylàsựlườinhác.Hãycònđủthìgiờ,đứnglạivà

chạytránhđi!Nếukhông,thìlàhết,khôngbaolâunữamàysẽbịcuốnvào

máy.Màđãbịcuốnvàomáythìthôikhôngcònhyvọnggìnữa.Đilàmviệc

đi,đồnhác!Đừngcóănkhôngnữa.Tìmnghềmàsinhnhai,làmmọicông

việc,thựchiệnmộtbổnphận,màykhôngmuốnà?Làmnhưmọingười,mày

cholàchánphảikhông?Thếthìmàysẽthànhmộtconngườikhác.Làmviệc

quyluật;kẻnàotránhlaođộngvìcholàbuồnchán,thìsẽphảilaođộngnhư

mộthìnhphạt.Màykhôngmuốnlàmthợ,thìmàysẽthànhnôlệ.Laođộng

chỉbuôngtaynàycủamàyrađểmàtómlạitaykiathôi,màykhôngmuốn

làmbạnnó,thìmàysẽlàmtôimọinó.À,màykhôngmuốncáimệtmỏibình

thườngcủangườilươngthiện,thìmàysẽphảiđổcáithứmồhôicủakẻđọa

đày!Chỗnàomàngườitacahátthìmàysẽrênxiết.Lúcấy,đứngởxavà

dướithấp,thấyngườikháclàmviệc,màysẽcócảmtưởnglàhọđangnghỉ

ngơi.Anhthợcày,anhthợgiặt,anhthủythủ,anhthợrèn,màysẽthấyhọ

hiệnratrongánhsángchẳngkhácgìnhữngngườiđượchưởngphúctrêncõi

thiênđường!Chaoôi!Cáiđecáibúachứađựngbaonhiêulàánhsáng!Cầm

cáicày,buộcbólúamớivuilàmsao!Chiếcthuyềntungtăngtrướcgió,vui

thúlàmsao!Trongkhiấyvìmàylàthằnglườibiếng,màysẽphảicuốc,phải

kéo,phảilăn,phảibướctới.Màysẽphảikéomạnhcáidâytrêncổmày,mày

sẽlàconngựatảitrongcỗxeđịangục.Ồ!Mụcđíchcủamàylàchẳnglàm

gìcả?Thế thì màysẽkhôngcó giờ phút nàođượcyênthân đâu. Mày sẽ

khôngcòngiởnổimộtcáigìmàkhônghãihùng.Taychânmàymỗiphút

quasẽkêurăngrắc.Cáigìngườitacoinhẹnhưlông,thìvớimàysẽnặng

như núi. Việc dễ nhất cũng thành khó khăn, cuộc đời sẽ thành quỷ quái

chungquanhmày.Điđứng,hôhấp,baonhiêulàcôngviệcđángsợ.Láphổi

trongngựcmày,màycũngsẽthấynặngnhưmộtkhốitrămcân.Đichỗnày

màkhôngđichỗkiacũngthànhmộtvấnđềgiảiquyết.Bấtkỳaitrongnhà

muốnrangoàithìchỉcầnđẩycửalàxong,làrangoàingay.Cònmày,muốn

đirathìmàyphảiđụctường.Muốnraphố,thìmọingườilàmgì?Ngườita

xuốngthanggác.Cònmày,màyphảixétấmkhăntrảigiường,chắpdầntừng

mảnhthànhdây,màyphảileoquacửasổ,đungườiởđầudây,lửnglơgiữa

lưngchừngtrời.Lúcấylạiđangđêm,mưabão,giôngtố,sấmsét.Vànếusợi

dâyquángắnthìmàychỉcònmộtcáchđếnđượcđấtlàthảrơingườixuống.

Rơibừaxuốngvựcsâu,từđộcaobaonhiêu?Rơixuốngcáigì?Chắcchắnlà

rơixuốngcáigìởphíadưới,rơixuốngchỗkhôngbiết,thếthôi.Haylàmày

sẽliềuchếtcháymàluồntheoốngkhói,hoặcmàysẽliềuchếttrôimàbò

theoốngdẫnnướcnhàkia.

Taokhôngthèmnóichomàynghebaonhiêuchuyệnkhác,chuyệnphải

chekhuấtcáclỗtrống,chuyệnnhữngphiếnđáphảilấyravàlắplạihànghai

bachụclầnmộtngày,chuyệnphảithugiấunhữngmảnhvôitườngvàotrong

ổrơm.Cómộtổkhóatrướcmặt,anhtưsảnđãcótrongtúicáichìakhóacủa

anhthợkhóađánhsẵn.Cònmày, nếumàymuốnmởkhóa,màybắtbuộc

phảilàmcảmộtcôngtrìnhđángsợ.Màyphảilấyđồngxu,xẻthànhhailớp;

dùngthứgìđểxẻ,thìmàyphảiphátminhlấy,vìđólàviệcriêngcủamày.

Màyphảinạosâubêntronghailớpấy,màphảicẩnthậnkẻothủngđếnbên

ngoài,màyphảicắtxungquanhthànhnhữngđườnggaiốc,làmsaochohai

lớpấykhớpvàonhausítsaonhưnắphộpvớithânhộp.Hailớpkhớpvới

nhaunhưthế,thìkhôngaicònđoánbiếtracáigìđược.Tụigiámthịluôn

luônrìnhmòbênmày,nhưngdướimắtbọnchúngthìđóchỉlàmộtđồngxu.

Riêngđốivớimàythìđólàmộtcáihộp.Đểcáigìtronghộpấy?Mộtmiếng

thépnhỏ.Mộtcáilòxođồnghồmàmàyđãcắtrăngthànhcáilưỡicưa.Cái

cưadàibằngchiếcđinhghimvàcấtgiấutrongmộtđồngxuấy,màyphải

dùngnóđểcắtcáilưỡigàổkhóa,cáithencửa,cáiquaiốngkhóa,cáichấn

songcửasổbuồngmày,haycáivòngsắtởchânmày.Cáicôngtrìnhấy,cái

việcphithườngấylàmxong,tấtcảnhữngphépmầunhiệmcủanghệthuật,

củatríóctàitình,củabàntaykhéoléo,củađứctínhkiênnhẫnấythựchiện

xong,nếungườitabiếtđược,chínhmàylàtácgiả,thìphầnthưởngchomày

sẽlàgì?Làxàlim.Tươnglaicủamàylàthếđấy.

Lườinhác,ănchơi,haithứấycókhácgìvựcthẳm!Màyđịnhkhônglàm

gìcảư?Thậtlàmộtquyếtđịnhrùngrợn,màybiếtkhông?Ởnểmàănbám

vàomáuthịtcủaxãhội,sốngvôdụngnghĩalàsốnghạichonhânquần,lối

sốngnhưthếđưathẳngngườitađếnkhốnkhổ.Taihạithaychonhữngkẻ

muốnănbám!Nhấtđịnhchúngsẽthànhrậnrệpkhốnkiếp.À!Màykhông

thíchlaođộng, trong trí mày chỉ nghĩ ăn chongon,uốngcho sướng, ngủ

nghêchokhỏexác.Thếthìmàysẽuốngnướclã,màysẽănbánhmìđen,

màysẽngủtrênvángỗ,chânmàysẽbịxiềnglạivàbanđêmmàysẽcảm

thấycáixiềngsắtlàmlạnhtêdathịtmày!Màysẽbẩythứdâysắtấyđểtrốn

đi.Tốtlắm,màysẽphảiăncỏnhưloàithúrừng.Rồimàysẽbịbắtlại.Từ

đấymàysẽphảisốnghàngnămtronghầmsâu,ngườixíchvàotường,uống

nướccũngphảisờsoạngmớitìmravòinước,ănthìănthứbánhmìđennhư

đítnồi,gớmghiếc,chochóchócũngchê,hoặclàthứđậumàsâubọănthừa.

Màysẽnhưcongiántronghầm.Thôi!Màycòntrẻdạilắm,cháuạ,miệng

màycònhơisữa,màychắccònmẹ,tabảonhé,màyhãythươnghạilấymày,

màyngheta.Màymuốnchưngquầnáodạđenmịnmướt,màymuốndiện

giàyvernisbóngnhoáng,màymuốnuốntóc,chảiđầunướchoa,làmdáng

làmđỏmđểđẹplòngcáccô.Thếthìngườitasẽcạotrọcđầumày,thícho

màycáiáotùmàuđỏ,cáiđôiguốcgỗ.Vànếumàyliếcnhìnđànbàthìmày

sẽđượcmộtgậyvàolưng,haimươituổimàyvàođấynhưngđếnnămmươi

màymớithoátra.Lúcmàyvàomàytraitrẻ,hồnghào,tươitỉnh,mắtđén

lánh,răngcóđầyđủ,trắngtinh,làntóctraixinhđẹp,đếnkhibướcra,mày

sẽgiàkhụ,nhănnheo,rănglong,đầubạc,chảrangườingợmgì.

Thôiđi,cháu!Màyđilầmđườngrồi,tínhlườinhácđãkhuyênmàylàm

bậyrồi,cáinghềgaygonặngnhọcnhấtlàcáinghềăntrộmđấy.Màyhãytin

ta,đừngđâmđầuvàocáicôngviệcnhọcnhằnlàlàmmộttaybiếngnhác

nữa.Làmmộttênduthủduthựcchẳngdễchútnào.Làmngườilươngthiện

ítkhókhănhơn.Màyđiđivàsuynghĩvềnhữngđiềutavừanói.Mànày,

màymuốncáigìcủata?Túitiềnư?Đâynày.

ÔnggiàbuôngMontparnassera, đặttúitiềnvàotaynó.Nónhấcnhấc

xemnặngnhẹrồivớithóiquencẩnthậnnhưkhiđánhcắp,nódúinhẹnhàng

vàotúiáosau.

Nóixongvàcho tiền xong, ông giàquaylưng,lữngthữngđi dạo như

trước.Montparnasselẩmbẩm:“Cáilãongốc".

Ônggiàấylàai?Độcgiảchắcđãđoánbiết.

Montparnassengâyngườinhìntheoônggiàđangkhuấtdầntrongbóng

hoànghôn.Ngâyngườimộtlátthếmàcóhại.ÔnggiàđixaracònGavroche

thìmòlạigần.Liếcnhìntrongvườn,chútrôngrõlàôngcụMabeufcólẽđã

thiếpđi,nhưnghãycònngồinguyêntrênghếđá.Chúluồnrakhỏibụicây,

bò dần đến sau lưng Montparnasse đang đứng im. Chú đến sát mà

Montparnassekhônghaybiếtgìcả.Chúkhẽthòtayvàotúichiếcáongoài

bằngdađenmịn,móclấytúitiềnvàbòthoátđitrongbóngtốinhưconrắn.

Montparnassekhôngcólýdogìđểđềphòng,lạiđangtrầmngâmvìlàlần

đầutiêntrongđờiphảisuynghĩ,nênchẳngbiếtgìcả.Khitrởvềđếnchỗ

nấp,nơicóôngcụMabeufđangngồi,Gavrocheliềnvứttúitiềnquahàng

ràorồibachânbốncẳngbỏchạy.

Túi tiền rơi trúng chân ông cụ Mabeuf; đau quá, cụ thức dậy. Cụ cúi

xuốngnhặtlên.Cụkhônghiểuralàmsaocả,mởtúira.Túicóhaingăn:Một

ngăncóíttiềnlẻ,ngănkiacósáuđồngNapoléon.

[258]

Ôngcụngơngácmangtúitiềnđếnchỗbàở.BàPlutarquenói:

—Củanàychắclàtrêntrờirơixuống.

QUYỂNV

ĐOẠNCUỐIVÀĐOẠNĐẦUKHÁCNHAU

I

VỪAQUẠNHHIUVỪAGẦNDOANHTRẠI

NỗiđauthươngcủaCosettebốn,nămthángtrướcđâygaygắtvàtáitê

đến thế mà nay thì đang ở thời kỳ bình phục. Điều đó chính nàng cũng

khôngnhậnthấy.Mùaxuân,cảnhvật,tuổitrẻ,tìnhyêuthươngđốivớicha,

chimca,hoanởđãgạnvàotrongtâmhồntrinhtrẻ,từngngày,từnggiọt,một

cáigìnhưchấtquênlãng.Lửalòngđãtắtngấmrồihaychăng?Hayđóchỉlà

nhữnglớptrophủmặt?Thựctếlànànghầunhưchẳngcònthấychỗnào

bỏngbuốt.

Bỗngmộthôm,nàngnhớtớiMarius.

—Ừnhỉ!-Nàngbuộtmiệng.-Takhôngnghĩtớianhchàngđónữa.

Cũngtrongtuầnlễấy,nàngđểýđếnmộtsĩquankỵbinhkháxinhđẹpđi

quatrướccổngvườn;lưngong,quânphụckháđẹp,máphínhthiếunữ,kiếm

bênhông,râumépvuốtsáp,mũsơnbóng.Ngoàira:Tócvàng,mắtxanhlồi,

mặt tròn, khoa trương, ngạo nghễ, mủm mỉm; trái ngược Marius. Miệng

ngậm xì gà. Cosette đoán chắc viên sĩ quan ấy thuộc trung đoàn đóng ở

doanhtrạiphốBabylone.

Hômsaunànglạithấyhắnđiqua.Nàngxemgiờ.Kểtừlúcấy,cócònlà

sựngẫunhiênnữakhông?Hầunhưhômnàonàngcũngtrôngthấyhắnđi

qua.

Bạnđồngngũcủaviênsĩquannhậnthấyởđấy,trongcáivườnítđược

sángsủa,saucánhcửasắtcổlỗ,mộtcôthiếunữkháxinhđứngsẵnchờviên

sĩquanđẹptraiđiqua.ViênsĩquanấylàThéoduleGillenormand,bạnđọc

khôngcònlạ.

—Kìa!-Họnóivớianhta.-Conbéấynóliếcmày,trôngkìa.

—Taođâucóthìgiờnhìntấtcảnhữngđứacongáinhìntao,-Théodule

đáp.

ChínhlúcđólàlúcMariuslâmvàogiaiđoạnhấphối.Chàngthanthở:

“Ướcgìtađượcgặplạinàngmộtchúttrướckhichết!”Nếuđiềuướcnguyện

củachàngđượcthỏamãn,nếuchínhlúcđóchàngnhìnthấyCosetteđang

nhìnmộtkỵbinhthìhẳnchàngkhôngnóiđượclờinàovàtrúthơithởcuối

cùng.

Lỗitạiai?Khôngtạiaicả.TínhcáchMariusthuộcloạiđắmsâuvàosầu

não và ở mãi trong đó. Cosette thuộc loại lặn vào rồi lại thoát ra. Vả lại

Cosette đang trải qua một giờ phút nguy hiểm. Khi một thiếu nữ không

ngườidìudắtmơmộngthìgiấcmơcủahọtấtphảitrảiquamộtgiaiđoạnmà

quảtimcủahọgiốngnhưcáitaycủadâynho,tớiđượcđâuthìquấnđó,dù

làtrụcẩmthạchhaycọcquánrượucũngthếthôi.Giờphútchớpnhoángvà

quyếtđịnh,nghiêmtrọngđốivớinhữngcôgáimồcôidùgiàuhaydùnghèo,

bởivìcủacảicũngkhôngcảnđượcngườitachọnsai.Càngcóvịtrícao,

càng dễ chọn phải người chồng không xứng đáng. Người chồng thực sự

khôngxứngđángchínhlàởtâmhồncủahắn.Cónhữngchàngtraikhông

tiếngtăm,khôngtêntuổi,khôngthuộcthếphiệt,khôngtrâmanhmàlàmột

trụ cẩm thạch chống đỡ cả một đền đài tình cảm và tư tưởng lớn; lại có

nhữngkháchphonglưutựmãn,giàusang,đihàibóng,lờilẽhoamỹ,nhưng

nhìnvào không nhìn bên ngoài mà nhìn vàobêntrong,nghĩa là cái phần

dànhchovợ,thìthấychỉlàmộtkhúcgỗđầnđộnchìmlấpgiữanhữngdục

vọngdữdội,trângtráo,nồngnặchơimen;đúnglàcâycọcquánrượu.

CógìtrongtâmhồnCosette?Mộtniềmsitìnhđãlắngxuốnghayngủ

yên;tìnhyêuởtrạngtháibồngbềnh;mộtcáigìtrongtrẻo,rựcrỡ,xuốngsâu

mộtchútthìvẩnđục,sâuhơnnữathìtốităm.Hìnhảnhviênsĩquanđẹptrai

phảnchiếuởtrênmặt.Ởsâucómộtkỷniệmgìkhông?Ởtậnđáyấy?Cólẽ

có.Cosettekhôngbiết.

Thếrồixảyramộtsựkiệnlạ.

II

COSETTESỢHÃI

Thượngtuầnthángtư,JeanValjeancóviệcphảiđivắng.Ngườitabiết

lâulâuônglạimộtlầnđinhưthế.Ôngvắngnhàmộthaingày,nhiềunhấtlà

ba.Ôngđiđâuthế?Chẳngaibiết,kểcảCosette.

Chỉcómộtlần,trongmộtchuyếnđinhưvậy,Cosettecùngngồixetiễn

ôngđếnmộtngõcụt,ởđầungõcóbiểnđề:NgõLaPlanchette.Đếnđấy,ông

bướcxuống,cònchiếcxengựathìđưaCosettetrởvềphốBabylone.Thông

thườngJeanValjeanđivắngnhưvậyvàolúctrongnhàthiếutiền.Lầnấy,

ôngvắngnhà.Hômrađiôngbảo:“Bangàynữachavề".TốiđếnCosetteở

một mình trong phòng khách. Đểgiải buồn, nàngmở dương cầmra, vừa

đệm đàn vừa hát, khúc Euryanthe, có lẽ là khúc nhạc hay nhất trong âm

nhạc:“Hỡinhữngngườiđisănlạclốitrongrừng!Hátxong,nàngngồinghĩ

ngợi".

Bỗng nàng nghe hình như có tiếng chân người bước ngoài vườn. Tất

nhiên không phải cha nàng, vì cha nàng đi khỏi; cũng không phải bà

Toussaint,bàấyđãđingủrồi.Bấygiờlàmườigiờtối.Nàngbướcđếncạnh

cửavánphòngkháchđangđóngkín,dántainghengóng.Hìnhnhưlàtiếng

châncủamộtngườiđànôngđangrónréntừngbước.

Nàngvộichạylênphòngnàngtrêngác,mởcáiômắtcáoởcạnhcửaván,

nhìnxuốngvườn.Trăngrằm,sángvằngvặcnhưbanngày.Khôngcóaicả.

Nàngmởcửasổ.Trongvườnyêntĩnhhoàntoànngoàiphốcũngvắngtanh

nhưthườnglệ.

Cosettechomìnhnhầm.Nàngđãtưởngtượngratiếngđộngấythôi.Đó

làmộtảotưởnggâynênbởicakhúcWeberubuồnvàkỳdiệu,mởratrước

mắttanhữngđáysâurùngrợn,nórunrẩynhưmộtkhurừngkhiếntaxây

xẩmmặtmày,ởđócótiếngcànhkhôrăngrắcdướibướcchânlongạicủa

nhữngngườithợsănthấpthoángtrongbónghoànghôn.

Rồinàngkhôngnghĩtớinữa.VảlạiCosettekhôngphảilàngườicảsợ.

TrongdòngmáunàngcóhuyếtthốngcủangườiBohémiennevàkháchgiang

hồchânđất.NànglàSơnCachứkhôngphảibồcâu,chúngtacònnhớđiều

đó.Nàngbảnchấthoangdãvàbạodạn.

Hômsauvừatốinàngđichơingoàivườn,sớmhơnmọilần.Giữanhững

ýnghĩlộnxộn,nàngtưởngnhưchốcchốclạinghecótiếngđộnggiốngnhư

tiếnghômqua,tiếngmộtngườibướcđitrongbóngtốidướilùmcâycách

nàngkhông xa.Nhưngnànglạinghĩbụng:Hai cànhcâychuyển động,lá

chạmvàonhausộtsoạtthìnghecũngchẳngkhácgìtiếngchânngườibước

trêncỏ.Nênnàngkhôngđểýđến.Vànàngcũngchẳngtrôngthấygì.Nàng

rakhỏichòmcâyumtùm;cònbướcquavạtcỏxanhnữalàvàođếnthềm

nhà.Mặttrăngvừamọcphíasaulưng,rảibóngnànglênnềncỏ.

BỗngCosettedừnglạihốthoảng.Bêncạnhbóngnàng,ánhtrănginrõlên

mặtcỏmộtcáibóngdữtợnmộtcáchlạlùng,mộtcáibóngđộimũnhọn.

Trông như một người đứng bên cạnh lùm cây, cách vài bước sau lưng

Cosette.Trong mộtphútnàng nhưsửngsốtkhông nói,khôngkêu,không

gọi,khôngcửđộng,cũngkhôngquayđầulạiđược.

Cuốicùng,nànglấyhếtcanđảm,quảquyếtquaymặtlại.Chẳngcóaicả.

Nàngnhìnxuốngđất.Cáibóngđãbiếnmất.Nàngtrởvàotrongchòmcây,

mạnhdạnsụcvàocácchỗkín,đithẳngratậnràoởcổng,nhưngchẳngtìm

thấygì.

Nàngthấylạnhcảngười.Phảichăngvẫnlàảoảnh?Quái,saolạiliêntiếp

haiđêmliền?Mộtảoảnhthìcòncólýchứđếnhainghĩalàsao?Đánglo

nhấtlàcáibóngấynhấtđịnhkhônglàsao?Đánglonhấtlàcáibóngấynhất

địnhkhôngphảilàma.Mađờinàolạiđộimũnhọn.

Hômsau,JeanValjeantrởvề.Cosettekểôngnghenhữngđiềunàngcho

làtainghemắtthấyvừarồi.Nàngngỡlàôngsẽkhuyênnàngyênlòng,ông

sẽnhúnvaibảonàng:“Conđiênrồiđấy”.

NhưngJeanValjeanlạitỏralolắng.“Chắccũngphảicó gìđây",ông

nói.Ôngtìmcớđểnàngngồimộtmình,bỏrangoàivườnvànàngnhậnthấy

ôngxemxéttỉmỉlạicáicửasongsắt.

Đêmhômấy, nàng thức dậy, lầnnàythìchắcchắn là không sai, nàng

ngherõmồnmộttiếngngườibướcđisátthềmcửasổ.Nàngsắpkêutolên,

thìbóngtrăngchiếusángmộtbênmặt.Hóarachanàng.Nàngđingủlạivà

nghĩthầm:"Chalolắngthật!"

Đêmấyvàcảhaiđêmsau,JeanValjeanđềurangoàivườn,Cosettenhìn

quakhecửathìthấythế.Đêmthứba,mặttrăngkhuyếtdầnvà càngmọc

muộn.Chừngmộtgiờkhuyanàngnghecótiếngcườiphálênvàgiọngnói

củachagọi:

—Cosette.

Nàngvùngdậy,choàngáongủvàmởcửasổ.Chanàngđứngdưới,trên

đámcỏ.

—Chagọicondậyđểchoconyêntâm.Nhìnđâynày.Cáibóngđộimũ

nhọncủaconđây.

Vàôngchỉcáibóngintrênmặtcỏ,giốngnhưbóngmộtngườiđộimũ

nhọn.Đólàbóngcủacáiốngkhóibằngtôn,trênmáinhàbênhàngxóm,

trênchópcócáichụpnhọn.Cosettephálêncười,mọigiảthiếtđángsợnàng

nghĩrađềusụpđổvàhômsau,ngồiăncơmvớicha,chuyệncáivườnghê

rợn,vìcóbóngmacủacácốngtônđilại,làmchonàngtươicười.

JeanValjeantrởlạibìnhtĩnhnhưtrước,phầnCosette,nàngkhôngđểý

thửxemcáiốngkhóicóphảiởđúnghướngcáibóngnàngđãthấyhaytưởng

làcóthấyvàcóphảimặttrăngởđúngvàochỗhômtrướchaykhông.Nàng

khôngtựhỏitạisaolạicóchuyệnkỳdịlàmộtcáiốngkhóilạisợbịbắtquả

tangvàlẩnđikhingườitanhìnbóngmình,vìhômnọ,rõrànglàcáibóngđã

biến mất khi Cosette quay lại. Tâm trí Cosette trong sáng hoàn toàn. Sự

chứngminhđã quá đầy đủ, đếnnỗi,bâygiờcó người bướcđithậtngoài

vườnbanđêm,nàngcũngchođólàtríócnàngbịarathôi.

Tuyvậy,íthômsau,mộtviệckháclạixảyra.

III

BÀTOUSSAINTLẠIBÀNTHÊMVÀO

Ngoàivườn,cạnhhànggiậusắt,cómộtcáighếđá,khuấtsaumộtgiàn

cây,ởngoàingườitọcmạchkhôngtrôngthấy,nhưngthòtayvàocũngcó

thểvớitớiđược.

Cũngthángtưnămấy,mộtbuổitối,JeanValjeanvừađichơikhỏi.Sau

lúcmặttrờilặn,Cosetterangồitrênghếđó.Gióthổitronglùmcâymátrượi.

Cosettelặngimsuynghĩ.Mộtnỗibuồnấythườngđếnvớilòngngườivào

lúchoànghôn,khôngsaocưỡnglạiđược.Cólẽlàdocáihuyềnbícủasự

chếtchócmàngườitahénhìnthấytronglúctranhtốitranhsángnàychăng?

CólẽFantineởtrongbóngtốiấy.

Cosetteđứnglên,chậmrãivòngquanhvườn,bướcđitrênmặtcỏtươi,

đẫmsương.Tâmthầnbànghoàng,nửatỉnh,nửamơ,nànglẩmbẩm:“Đidạo

vườngiờnàyphảicóguốcmớiđược,khôngthìdễcảmlắm".Nàngtrởlại

ghếngồi.Lúcngồixuốngghế,nàngđểýthấymộthònđákhátođặtởchỗ

nàngvừangồibannãy.

Cosettenhìnhònđá,tựhỏinhưthếnàynghĩalàgì.Bỗngnàngnghĩra

rằnghònđákianhấtđịnhkhôngphảimộtmìnhđếnđâyđược,tấtphảicó

ngườiđemđếnđó,tấtphảicómộtcánhtayluồnquahànggiậu.Ýnghĩấy

làmnàngđâmsợ.Lầnnàythìsợthậtsự.Khôngcònnghingờgìnữa;hònđá

nằm đó. Nàngkhông chạm đếnnó, bỏ chạy một mạch không ngoảnh lại.

Nàngtrốnvàonhà,đóngngaycửalại,khóachốt,càithencẩnthận.Nànghỏi

bàToussaint:

—Chatôiđãvềchưa?

—Chưa,côạ.

(ChúngtôiđãgiớithiệuvớiđộcgiảmộtlầnlàbàToussaintnóilắp.Xin

phépchochúngtôikhôngnhấnmạnhthêm.Chúngtôikhôngmuốnghiâm

mộtcáitật).

JeanValjeancóthóiquentrầmngâmvàđibáchbộbanđêm,thườngvề

rấtmuộn.

—BàToussaint-Cosettenóitiếp-bàvẫnnhớtốiđếncáccửatrôngra

vườn,càithenvàlènchốtsắtvàokhoencẩnthậnđấychứ?

—Ồ,côcứyêntrí.

BàToussaintkhônglàmsailờidặnbaogiờ,Cosettebiếtthế,nhưngcũng

cứdặnthêm:

—Vớilạiởđâyvắnglắmbàạ!

—Phảiđấy-bàToussaintnói-cônóiđúng.Ởđâymàcóainóámsátthì

thậtlàchếtkhôngkịpkêu.Thếmàôngchẳngngủởnhàcho.Nhưngmàchả

sợcôạ,tôiđóngcửasổchặtnhưcửanhàlaomà.Trongnhàtoànđànbàcả!

Nghĩđếnmàrùngmình!Cônghĩcoi;đêmkhuyacóngườivàobuồngmình,

bảomình:Im!Rồikềgươmmàcắtcổmình.Ừ,chếtcũngchẳngsao,chết

cũngđược,trướcsaucũngchết,nhưngnghĩđếnchuyệnnhữngkẻấyhọsờ

đếnngườimình,thìtởmquá.Vớilạidaorựacủabọnấynữa,chắclàcắt

nhùnnhầylắm!Trờiơi!

—Thôi,bàimđi,-Cosettenói.-Điđóngcẩnthậntấtcảđi.

MànkịchbàToussaintmớidựnglêntứcthời,cólẽcảnhữngbónghình

hômtrướcvừahiệnlạitrongtrínàng,làmchonànghoảngsợ.Nàngkhông

dámbảobàToussaint:“Bàxemhònđáaiđểtrênghếthế".Nàngsợphảimở

cửaravườnvàsợ“cóngười”vàonhà.NàngbảobàToussaintđóngthậtcẩn

thậntấtcảcáccửalớncửasổ,rồiđixemkhắpmộtlượt,từdướihầmlêntới

trêngác.Xongnàngmớivềphòngriêngkhóatráicửalại,càithen,nhìndưới

gầmgiường,rồimớiđinằm,nhưngvẫnchậpchờnngủkhôngyêngiấc.Suốt

đêmhònđácứhiệnratrướcmắttonhưquảnúivàđầyhanghốc.

Sánghômsau,mặttrờimọc.Cosettethứcdậy.Nhớlạinỗihoảngsợtối

hômqua,nàngcócảmgiácnhưmộtcơnmê.Cáiđặcđiểmcủabuổirạng

đông là làmcho chúng ta phải phì cười về những nỗi lo sợ của chúng ta

trongđêmhômtrước.Màhễchúngtalosợbaonhiêuthìchúngtalạiphì

cườibấynhiêu.Cosettenghĩthầm:“Đêmquatasuynghĩđếnnhữnggìnhỉ?

Chẳngquacũngnhưnhữngbướcchânngoàivườntrongđêmtốituầntrước

vàcũngnhưbóngcáiốngkhóibằngtôn.Bâygiờlạisinhnhútnhátrồisao?"

Ánhsángbanmaisángrựcquacáckhecửa,làmchonàngvữngdạ;nàng

quênhết,cảhònđácũngtannhòatrongtrí.

“Chẳngcóhònđánàotrênghếmàcũngchẳngcóngườinàođộimũở

trongvườncả;thậtlàóctamơvớimộng".Nàngbậnáoravườn,chạyđến

chỗghếđá.Hònđávẫncònnguyênchỗcũ.Bỗngdưngnàngthấylạnhtoát

mồhôi.Nhưngchỉtrongchốclát.Hònđáấyđêmqualàmnànghoảngsợ,

bâygiờthìchỉkhiếnnàngthêmtòmò.

—Chà!Thìxemthửtínào.

Nànggiởhònđálên.Dướihònđácócáigìgiốngnhưmộtphongthư.

Đúnglàmộtphongbìgiấytrắng.Cosettecầmlên.Mặtnàykhôngcócon

dấu,mặtkiakhôngcóđịachỉ.Tuyvậy,khôngphảilàtrốngrỗng.Ởtrong

thấycónhiềumảnhgiấy.Cosettelụctrongphongbì.Tronglòngnàngbây

giờkhôngphảilàsợhãi,cũngkhôngcòntòmò,màlàbắtđầulongại,nàng

dốcphongbìra:Mộtquyểnvởcon,trangnàocũngđánhsốvàtrangnào

cũngcómấydòngchữkháđẹpvàthanhnhã.Cosettetìmmộtcáitênnhưng

chẳngcó.Thưnàygửichoai?Chắclàchonàngvìđãcóbàntayđemđến

đặttrênghếnàngngồi.Củaaithế?Phútchốcnàngbịthôimiên,nàngcố

quaymặtkhôngnhìnnhữngtranggiấynhỏnhắnđangruntrongtaynàng,

nàngnhìntrời,nhìnđườngphố,nhìndãymekeotrànngậpánhsáng,nhìn

đànbồcâubaytrênmáinhàbêncạnh,rồibỗngnhiênmắtnàngnhìnthẳng

xuốngquyểnvở.Phảixemchobiếtcáigìtrongđó.

Nàngđọcthấynhữngdòngnày.

IV

MỘTTRÁITIMDƯỚIHÒNĐÁ

Vũtrụthulạiởmộtconngười,mộtconngườitỏarộngđếnThượngĐế,

đólàtìnhyêu.Tìnhyêulàsựchàohỏicủathiênthầntrướctinhtú.Vìtình

yêumàbuồnthìlòngbuồnbiếtbao!

Ngườiyêulàtấtcảthếgiới,vắngngườiyêutrốngtrảilàmsao!Chaoôi!

NóingườiyêuthànhChúaTểthìđúngquá!ChúacóthểghentịnếuChúa

khôngsángthếvìlinhhồnvàkhôngsángtạolinhhồnđểchotìnhyêu.Chỉ

cầnmộtnụcườithoángquadướichiếcmũnhiễutrắngbuộcdảihoacàlà

tâmhồnbayvàolâuđàimộngtưởng.Chúaởđằngsautấtcả,nhưngtấtcả

đềuchekhuấtChúa.Mọivậtđềuđen,muônsinhđềuđục.Yêumộtngười,

làmchongườiđótrởnêntrongsuốt.

Cónhữngtưtưởngvốnlànhữnglờicầunguyện.Cónhữnglúc,mặcdù

thânthểởtrongtưthếnào,linhhồncũngởtưthếquỳkhấn.Tìnhnhânxa

nhaucótrămnghìncáchhuyễnhoặcnhưngvẫnthựctế,đểđượcgầnnhau.

Ngườitacấmhọgặpnhau,cấmhọviếtthưchonhau,thìhọtìmrabiếtbao

phươngphápbímậtđểtinđimốilại.Họgửichonhautiếngchimca,mùi

hoathơmngát,giọngcườicontrẻ,ánhsángmặttrời,lờigióthởthan,ánh

saosángdịu,tấtcảtạovật.Tạisaolạikhôngnhưthếđược?Hếtthảycác

côngtrìnhsángtạocủaThượngĐếlàđểphụcvụchotìnhyêu.Tìnhyêuđủ

quyềnlựcbắttấtcảtạovậtphảilàmchimnhạnđưathư.

Ôimùaxuân,ngườilàmộtbứcthưtaviếtchonàng.

Tươnglaithuộcvềquảtimnhiềuhơntríóc.Yêunhau,đólàđiềuduy

nhấtcókhảnăngchoánhếtthờigianvôthủyvôchung.Đốivớivôcùngphải

cóvôtận.Tìnhyêulàthuộctínhcủalinhhồn.Cùngmộtbảnchất.Cũngnhư

linhhồn,nólàtialửathầnthánh;nócũngbấthoại,bấtphân,bấttửnhưlinh

hồn.Mộtđốmlửatrongta,vĩnhviễnvàvôcùng,khônggìgiớihạnđược,

khônggìdậptắtnổi.Tacảmthấynócháytậntrongxươngtủy,tanhìnthấy

nótỏasángtậnđỉnhtrời.

Ôi yêu thương! Say đắm! Hạnh phúc đê mê của hai khối óc hiểu biết

nhau,haitấmlòngcởimởchonhau,hailànmắtnhìnnhaumàthấusuốtcả

tâmhồn!Hạnhphúc!Haingườisẽđếnvớitaphảikhông?Nhữngbuổicùng

nhaudạochơinơithanhvắng!Nhữngngàybồnglairạngrỡ!Đôikhitamơ

ướcthỉnhthoảngcónhữnggiờkhắctáchkhỏiđờisốngthiênthầnvàxuống

trầngianhòavàovậnmệnhconngười.

Chúakhôngthểthêmgìchohạnhphúccủanhữngkẻyêunhaungoàicái

vôtận.Saumộtđờiyêuthươngthìmộtvôchungvôthủycủayêuđươngquả

làmộtsựthêmthắt.Nhưngthêmcườngđộchocáihạnhphúckhôngkểxiết

của một tâm hồn yêu đương ở cõi đời này thì không thể được, dù người

muốnđiềuđólàChúa.Chúalàsựviênmãncủatrời,tìnhyêulàsựviênmãn

củangười.

Anhchiêmngưỡngmộtngôisaovìhailẽ:Mộtlàvìnósáng,hailàvìta

khôngthấuhiểunó.Bêncạnhanh,cómộtánhsángêmáihơnvàmộthuyền

bísâusắchơn,đólàngườiphụnữ.

Tấtcảchúngta,bấtcứai,đềucónhữngngườithâncầnchotanhưkhông

khí.Thiếunhữngngườithânđó,chúngtathiếukhôngkhí.Chếtvìthiếutình

yêuthìghêgớmquá.Đólàsựchếtngạtcủatâmhồn.

Khitìnhyêuhòatanhaisinhlinhtrongmộtthựcthểthầnthánhvàthiêng

liêngthìhaisinhlinhđóđãtìmthấybíquyếtcủacuộcsống;họchỉcònlà

haiđầucủamộtsốkiếp,haicánhcủamộtthiênthần.Yêuđương,baylượn!

Cáingàymộtphụnữđiquatrướcmặtanhtỏasángtheogótsen,thìcái

ngàyđóanhnguyrồi.Anhsẽyêu.Anhchỉcònmỗimộtviệcđánglàm:ghĩ

đếnngườita,nghĩđămchiêuđếnbuộcngườitaphảinghĩđếnmình.

ChỉcóChúamớikếtthúcđượccáigìtìnhyêubắtđầu.

Tìnhyêuchânchínhlấylàmkhổsởvìmộtchiếcgăngtayđánhmất,hay

sungsướngmêngườivìmộtchiếckhăntaybắtđược,vànhucầuhysinh,

nỗiniềmhyvọngcủanólàvôchungvôthủy.Nógồmcócáivôcùngtovà

cáivôcùngnhỏ.

Anhlàđáthìhãylànamchâm,làcỏcâythìhãylàcâytrinhnữ;làngười

thìhãylàtìnhyêu.Gìtìnhyêucũngchưavừaý.Cóhạnhphúc,nóđòithiên

đường,cóthiênđường,nóđòitrờithẳm.

Hỡiaiđangyêunhau,tấtcảnhữngcáiấyđềuởtrongtìnhyêu.Phảibiết

tìmlấy.Tìnhyêugiàungangvớitrờivìnóchiêmngưỡng;vàhơntrời,vìcó

khoáilạc.

NàngcònđếnvườnLuxembourgnữakhông?Khôngôngạ.Cáinhàthờ

nàylànơinàngđếnxemlễcóphảikhông?Không,nàngkhôngđếnđâynữa.

Nàngcònởnhànàychứ?Không,nàngđãdọnđirồi.Nàngđiđâuthế?Nàng

chẳngchobiết.Còngìthảmđạmchobằngkhôngbiếtlinhhồnmìnhởđâu!

Tìnhyêucónhữngcáitrẻcon,cácdụcvọngkháccónhữngcáinhỏmọn.

Xấuhổthaynhữngdụcvọnglàmconngườinhỏlại!Vinhdựthaytìnhyêu

làmconngườithơấu.Đólàmộtđiềukỳlạ,anhbiếtkhông?Tôiởtrongđêm

tối.Cómộtngườirađiđãmangtheotrờithẳmcủatôi.

Ôi!Ướcgìđượcnằmbênnhautrongmộtnấmmồchung,taynắmtay,

thỉnhthoảngvevuốtmộtngóntaytrongđêmtối!Chừngấyđủchotatrong

giấcngủnghìnthu!

Anhđaukhổvìtìnhyêuthìhãyyêuhơnnữa.Chếtvìyêulàsốngtrong

tìnhyêu.

Hãyyêunhau.Mộtbiếnsắctămtốimàrựcrỡxenlẫntrongnhụchìnhđó.

Tronghấphốicóniềmsaysưa.Ôiniềmvuicủachimchóc!Vìchúngcótổ

nênchúnghót ca. Tình yêulàsựhôhấp thiêng liêng cáikhôngkhíthiên

đường.

Nhữngtấmlòngsâusắc,nhữngtríóckhônngoan,hãynhậncuộcsống

Chúađãtạora.Đólàmộtcuộcthửtháchdaidẳng,mộtsựchuẩnbịkhónhận

thứcđểđivàovậnmệnhbítàng.Cáivậnmệnhđó,vậnmệnhthựcsựcủa

conngười,bắtđầutừbậcthứnhấtxuốngmồ.Lúcbấygiờngườitamớitìm

thấychútít,ngườitamớibắtđầunhậnrachungcục.Chungcục,hãynghĩ

đếndanhtừấy.Ngườisốngnhìnthấyvôbiên,nhưngchungcụcthìchỉcó

ngườichếtmớinhìnthấy.Trongkhichờđợi,hãyyêuvàđauđớn,hyvọng

vàchiêmvọng.Ôi!Khốnkhổthaylànhữngkẻchỉthíchthểxác,hìnhthùvà

bóngdáng.Chếtđi,họchẳngcòngìcả.Hãycốgắngyêunhữnglinhhồn,

anhsẽgặpchúngsaucõisống.

Tagặptrênđườngphốmộtchàngtraitrẻđangyêuđương.Mũchàngcũ,

áochàngsờn,ráchchờikhuỷutay,nướcthấmquagiầychàng,nhưngtinhtú

thấmvàotâmhồnchàng.

Đượcyêu,mộtsựkiệnlớnlàmsao!Yêu,lạicànglớnhơnnữa.Vìyêu,

quảtimtrởthànhdũngcảm.Nóchỉcònnguyênchấttinhkhiết,nóchỉdựa

vàonhữnggìcaoquývàlớnlao.Mộttưtưởngxấukhôngthểnảymầmở

đấy,cũngnhưmộthạtgaikhôngthểmọctrênbănghà.Tâmhồncaoquý

trongtrẻo,khôngvẩnmộttídụcvọng,mộttíxaođộngtầmthườngvượtlên

trênmâymùvàbóngtốicủathếgian,vượtlêntrênđiênloạn,giảdối,thù

hằn,khoatrương,titiện,lượntrênsâuxavàthầmkíncủavậnmệnh,giống

nhưđỉnhnúinhậnthấycáccơnđịachấnvậy.

Nếukhôngcóngườiyêuđươngthìmặttrờisẽtắtngấm.

V

COSETTEĐỌCXONGTHƯ

Cosettevừađọcthư,vừađểtâmhồnbướcdầnvàocõimộng.Đếndòng

chữcuốicùng,nàngngướcmắtnhìnlênthìvừađếngiờanhchàngsĩquan

xinhtraiđiquatrướccửa.Cosettethấyanhchàngkhảốlạ.

Nàng lại ngắm nghía quyển vở.Nàng nghĩ thầm: “Chữ viếtdễthương

nhỉ!"Cũnglàmộtnétchữnhưngnhiềuthứmựckhácnhau,khithìđenthẫm

khithìnhợtnhạtnhưthêmnướcvàolọmực.Đúnglàviếtvàonhiềungày

khácnhau.Mộttấmlòngđãgiãibàyrađấy,từngtiếngthởdàinốitiếpnhau,

không đều đặn, không thứ tự, chẳng chọn lọc mà cũng chẳng mục đích.

Cosette chưa từng đọc cái gì giống thế cả. Nàng thấy trong quyển vở có

nhiềuánhsánghơnlàbóngtối,nênđốivớinàng,quyểnvởcócáigìnhư

mộtđiệnthờhémở.Trướcmắtnàng,mỗihàngchữbímậtấynhưsángrực

lênlàmchotráitimnàngcũngtrànđầymộtánhsángmớilạ.Từtrướcđến

giờ,trongsựgiáodụccủanàng,nàngchỉnghenóiđếnlinhhồnchứchẳng

baogiờnghenóiđếntìnhái;nhưthếthìcũngchẳngkhácgìnóiđếnthanh

củicháymàkhôngnóiđếnngọnlửa.Quyểnvởdămtrangấybỗngdưngnhư

máchnhỏchonàngbiếttấtcảcáigìlàyêuđương,làđauđớn,làvậnmệnh,

làcuộcđời,làvĩnhviễn,làbắtđầu,làchungcục.Hìnhnhưcóbàntaymởra

vàbấtthìnhlìnhnémchonàngmộtnắmtiasáng.Nàngcảmthấytrongcác

dòngchữấycógiấumộttâmhồnsaymê,hănghái,canđảm,thựcthà,mộtý

chíthiêngliêng, một nỗi đauthươngkhôncùngvàmột niềm hy vọng vô

hạn,mộttráitimthắtlạimộtniềmngâyngấtlàmnứclòng.Quyểnvởviết

tay ấy là gì? Một bức thư. Một bức thư không địa chỉ, không tên người,

khôngngàytháng,khôngchữký,vừathúcgiục,vừavôtư,mộtcâuđốgồm

nhữngchữrõnghĩa,mộtbứcthưtìnhviếtđểchomộtthiênthầnmangđi

traochomộtcôgáiđồngtrinhđọc,mộtcuộchòhẹnởngoàicõitrần,một

mảnhtìnhthưcủamagửichobóng.Đâylàmộtngườicontraivắngmặttỉnh

táovàđaukhổ,sẵnsàngtrốnvàocõichếtvàmuốngửichongườicongái

vắngmặtcáibíquyếtvềvậnmệnh,cáichìakhóacủacuộcsốnglàtìnhyêu.

Ngườiviếtthưchânđứngtrongmộ,tayđặtlêntrời.Nhữngdòngmộtrơi

trêngiấynày,cóthểnóilànhữnggiọtlinhhồn.

Nhữngtrangnày,từđâuđến?Ailàngườiviếtra?Cosettekhôngngập

ngừngchútnào.Chỉmộtngười.

Chàng!

Tâmtrínàngtrởlạisángsủa.Cảnhcũlạihiệnra.Nàngcảmthấyvừavui

vừalo,vuivàlođềukhôngbờbến.Đúnglàchàng!Chàngđãviết!Chàng

đangởngoàikia,chàngđãthòtayquarào!Nàngđãquênchàngthìchính

chàngđãtìmđến.Cóthựcnàngquênchàngchăng?Không!Chẳngbaogiờ!

Nàng thật điên rồ khi có lúc đã nghĩ như thế! Nàng vẫn yêu chàng, quý

chàng.Lửavùixuống,âmỉmộtthờigian,nhưngnhưnàngđãbiết,lửađã

ngúnsâuthêmvàbâygiờthìnóbùnglênvàđốtnàngcháyrực.Quyểnvở

kianhưmộtmồilửarơitừtấmlòngaivàotấmlòngnàng,vàbâygiờnàng

thấyrõđámcháylạibùnglên.Từngchữtrongquyểnvởnhưthấmsâuvào

lòngnàng.Nàngtựbảo:“Àphải,tanhậnratấtcảlờinày rồi!Àphải,ta

nhậnratấtcảlờinàyrồi!Tađãđọchếttrongmắtchàngtrướckia".

ĐọclạixongcuốnvởlầnthứbathìcũngvừalúctrungúyThéoduleđi

quatrướccổngnệnmạnhcựakỵbinhxuốngmặtđường,buộcCosettephải

ngướcmắttrôngra.Nàngthấyhắnthậtvôvị,ngớngẩn,ngudại,vôdụng,

khoekhoang,khảố,ngạonghễvàxấuxí.Trungúytưởngnàngmỉmcườivà

đãmỉmcười.Nàngquaymặtđixấuhổ,tứctối.Nàngchỉmuốnnémmộtcái

gìvàođầuhắn.

Nàng chạy vào nhà, đóng cửa phòng riêng để đọc lại bức thư, để học

thuộclòngvàđểmơtưởng.Khiđãđọckỹ,nànghônlênbứcthưvàcấtvào

áolót.Thếlàxong,cáihốcựclạcvừahiệnra,Cosetterơitrởvàocuộctình

duyênlýtưởng.

CảngàyCosettenhưngâynhưdại.Nànggầnnhưkhôngsuynghĩđược,ý

nghĩrốibùtrongóc,khôngcònướcđoánđượcđiềugì;nàngvừarunsợvừa

mongướcmơhồ.Nàngkhôngdámhứahẹnmàcũngkhôngmuốntừchối

vớimìnhmộtđiềugì.Mặtnàngthỉnhthoảngtáinhợtvàngườinàngcólúc

lại ớn lạnh. Đôi khi hình như nàng đi vào thế giới hão huyền; nàng nghĩ

bụng:“Cóphảilàchuyệnthậtkhông?"Rồinàngđưataysờxấpgiấyđáng

yêuđanggiấudướiáo,épmạnhvàotim,cảmthấygóccạnhcủanóchạm

vàodathịt.LúcấymàJeanValjeannhìnthấychắcôngphảirùngmìnhtrước

niềmvuilạlùng,rựcrỡđangtrànđầykhóemắtnàng.“A,phải,-nàngthầm

nghĩ,-đúnglàchàng!Thưnàylàcủachàngviếtchotađây".Vànàngcho

rằngchắccóbàntaycủathiênthần,hoặcmộtsựtìnhcờthiêngkiêngđó,đã

trảchànglạichonàng.

Chao ôi là phép màu biến hóa của tình yêu! Ôi mơ mộng! Sự tình cờ

thiêngliêngđó,bàntaycủathiênthầnđólàviênbánhmìdomộttênkẻcắp

némchomộttênkẻcắpkhác,từdânCharlemagneđếnchuồngsưtử,vượt

quamáinhàlaoLaForce.

VI

TRỜISINHRACÁCÔNGGIÀĐỂĐIVẮNGPHẢI

LÚC

ĐêmđếnJeanValjeanraphố.ThếlàCosettemặcxốngáo,trangđiểm.

Nàngvấntóctheokiểuhợpvớikhuônmặtnàngnhất.Nàngmặcchiếcáocổ

khoéthơigià,chonênđểlộmộtchútngực.Bọnthiếunữchonhưthếthì

cũnghơi“lẳng”.Làmgìmàlẳng?Thậtrachẳngcócáchtrangđiểmnàoxinh

hơn,nàngtrangđiểmmàkhôngbiếtđểlàmgì.Cosettemuốnđiphốchăng?

Không.Nàngchờaiđếnthămchăng?Cũngkhông.

Nhá nhem tối, nàng ra vườn.Bà Toussaint đang bận nấu ăntrong nhà

bếp,mànhàbếplạinhìnraphíasânsau.Nàngđidướivòmlá,thỉnhthoảng

lấytayrẽcànhvìcónhiềulámọcquáthấp.

Nàngđilầnđếnchiếcghế.Hònđávẫncònởđấy.Nàngngồixuốngđặt

bàn tay dịu dàng trắng trẻo lên, tuồng như muốn vuốt ve cảm tạ nó. Đột

nhiênnàngcảmthấycóaiđóđứngđằngsaulưng.Khôngtrôngthấymàbiết

cóngườiởđằngsaumình,cảmgiácấythậtkhótả.Nàngquayđầulạivà

đứngphắtlên.

ĐúnglàMarius.

Mariusđiđầutrần,mặtcóphầnxanhvàgầyđi.Chàngmặcbộquầnáo

đennhưngtrôngkhôngrõlắm.Vầngtránđẹpcủachàngtáiđitrongánhmập

mờcủahoànghôn,đôimắtchàngchìmđắmtrongbóngtối.Dángngườithì

dịudànghiềnhậunhưngbêntrongcóẩnmộtcáigìnhưbóngđêmvàthần

chết.Trênmặtchàngthoithópánhsángcủamộtngàysắptànvàmộtlinh

hồnsắptàn.Làmađấy,thìcũngchưahẳn,nhưngcũngkhôngcònlàngười

nữarồi.Mũcủachàngvứtđâuđấytrongbụi.

Cosettesuýtngấtđi,nàngkhôngkêu,khôngnóigìcả.Nànglùilạivìcảm

thấycósứcgìđẩymìnhtới.Mariuskhôngnhúcnhích.Tuykhôngtrôngthấy

đôimắtcủaMarius,nàngcũngbiếtMariusđangnhìnmìnhvìnàngcảmthấy

cómộtcáigìbuồnbuồnkháclạđangbaobọclấymình.

Trongkhithụtlùi.Cosettegặpmộtthâncây,nàngtựavàođó.Nếukhông

cócâythìnàngđãngãxuốngrồi.Bấygiờnàngmớinghethấygiọngnóicủa

Marius,giọngnóiấynàngchưabaogiờnghe.TiếngMariuskhôngtohơn

tiếngrìrào.Mariusthìthầm:

—Tôiđãđếnđây,côhãythatộichotôi.Lòngtôinặngtrĩuưuphiền.Tôi

khôngthểsốngnhưvậyđượcnữachonêntôiphảiđếnđây.Nhữngtờgiấy

tôiđểtrênghế,côđãđọcchưa?Côcóphầnnàonhậnratôikhông?Côđừng

sợtôi.Côcónhớchăngcáingàycônhìnlạitôikhông?Đãkhálâurồiở

trongvườnLuxembourg,gầnbênphotượngLựcSĩ.Còncáingàycôđiqua

trướcmặttôi,côcũngnhớchứ?Ngày16tháng6vàngày2tháng7.Thấm

thoắtthếmàđãngótnămrồiđấy.Đãlâulắm,lâulắmtôikhônggặpcô.Tôi

hỏithămmụchothuêghế,mụnóilàkhôngtrôngthấycôđếnnữa.Lúcấycô

ởmộttòanhàmớiởphốOuest,gácthứba,phíatrước.Côthấytôibiếtrõ

chưa!Lúcbấygiờtôilẽođẽotheocô.Chứcònbiếtlàmgìnữa?Thếrồicô

biếnmất.MộtlầntôiđươngđọcbáotrướcrạpOdéonthìthấybóngainhưcô

điqua.Tôichạytheonhưngkhôngphải!Chỉvìngườiđànbàấyđộimộtcái

mũnhưmũcô.Đêmđêm,tôiđếnđây.Côchớlo,khôngaitrôngthấytôi

đâu.Tôiđếnnhìntậncửasổcủacô.Tôikhôngdámbướcmạnhvìecônghe

tiếngđộngmàhãichăng.Tốihômnọ,tôiđisaucô,côquaylạithìtôichạy

trốn.Mộthômtôinghecôhát.Tôisungsướngquá.Nghetrộmtiếnghátcủa

côquacửanhưvậycócanhạigìđếncôkhông?Khôngcanhạigìhếtphải

không,thưacô?Côthấychưa,côlàthiênthầncủatôi.Côchophéptôithỉnh

thoảngđến,tôitưởngtôisắpchết.Côbiếtchăng?Tôiyêuquýcô.Côthathứ

chotôi,tôinóimàkhônghiểunóigì,cólẽtôilàmchocôgiận.Côcógiận

tôikhông?

Cosettechỉkêu:

—Mẹ,ôimẹ!

Rồinànggụcxuống,lảngườiđi.

Marius nâng nàng lên, nàng lại ngã xuống. Marius ôm nàng vào lòng,

chàngxiếtchặtngườinàngmàkhôngbiết.MariusđỡCosette,nhưngchính

chàngcũngđứngkhôngvững.Đầuócchàngnhưmờmịtnhữngkhói,mắt

chànghoalên,lýtríchàngbaybiếnđâumất.Chàngcảmthấymìnhvừalàm

mộtviệcthiêngliêng,vừaxúcphạmvàothầnthánh.Vảlại,tuycảmthấy

tấmthânngàngọckiacọxátvàongựcmình,chàngcũngkhôngcómộtchút

thèmmuốnnàocả.Chàngngâyngấtvìyêu.

CosettecầmtayMariusđặtlênngựcmình.Mariusnghethấycótậpgiấy

dướiáo.Chànglắpbắp:

—Côcũngyêutôiư?

Nàngtrảlờikhẽlắm,khẽnhưmộthơithở,lắngtaimớinghe:

—Im!Anhbiếtrồimà.

Rồinàngépmặtthẹnthùngvàolòngchàngtraiphấnkhởivàsaysưa.

Marius ngã ngồi xuống ghế. Cosette ngồi bên chàng. Chàng và nàng đều

khôngralờinữa.Saotrêntrờibắtđầusángrõ.Aibiếtđượclàmsaomôihai

ngườilạidánvàonhau?Cònaibiếtnữavìsaochimhót,tuyếttan,hoahồng

mởcánh,mùaxuânkhoetươivàvìsaobìnhminhbừngtrắngsauhàngcây

đentrênngọnđồicònrunlạnh?Chỉmộtcáihôn,mộtcáihônthôi.Thếmà

cảhairùngmình,bốnmắtnhìnnhausángrựctrongđêmtối.Họkhôngnghe

thấyđêmmátđãxuống.Chiếcghếđágiálạnh,đấtvườnẩmướt,ngọncỏ

đẫmsương,họcũngchẳnghay.Họchỉbiếtnhìnnhau,lòngtrànngậpnỗi

niềm.Vôtìnhhọnắmtaynhau.

CosettekhônghỏiMariusvàotheolốinàovàbằngcáchnào.Nàngkhông

nghĩtớiđiềuấy.NàngcoicáiviệcMariusngồiđólàtựnhiên.Thỉnhthoảng

đầugốichàngđụngvàođầugốinàng,thếlàcảhairùngmình.Chốcchốc,

Cosettebậpbẹmộtlời.Tâmtìnhnàngrunrẩytrênmôinhưgiọtsươngmai

trêncánhhoa.

Dầndần,họnóichuyệnvớinhau.Imlặnglàvìlòngtrànngậptìnhyêu,

nhưngrồicũngđếnlúcthấycầnbộclộ.Trênđầuhọ,trờiđêmvằngvặcnguy

nga.Haiconngườiấytrongsạchnhưthiênthần.Họthỏthẻvớinhautấtcả,

nhữngđiềumơước,nhữnggiờđắmđuốivànhữnglúcsaytình,tưởngtượng

hãovà cảnhữngphút chánchường.Họ nóihọđãởxanhaumàsay đắm

nhauthếnào,aoướcđượcgầnnhauthếnào.Tìnhgiaothânđôilứađãđến

mức lý tưởng. Trong sự thân mật ấy, họ đã nói với nhau những nỗi lòng

thầmkínuẩnnhấtcủahọ.Đãyêu,lạiđươngtuổixuân,hơnnữamớivừalà

thiếuniênlớnlên,họtưởngtượngrađủmọithứvàđemtraođổivớinhau.

Lòngngâythơtrongtrắngcủahọtintấtcảnhữngảotưởngđó.Họsanbớt

nỗi lòng với nhau thành ra một giờ sau tâm hồn của nàng ở trong người

chàng,màởtrongnànglạilàtâmhồncủachàng.Họhòamìnhvàonhau,họ

mêhoặcnhau,họquángmắtlênvìnhau.

Khikhôngcònlờigìđểnóivớinhaunữa,lúcđónàngmớingảđầulên

vaichàngvàhỏi:

—Anhơi,anhtênlàgìnhỉ?

—AnhlàMarius.Cònem?

—EmlàCosette…

QUYỂNVI

CHÚBÉGAVROCHE

I

TRẬNGIÓTINHQUÁI

Từnăm1823trởđi,cửahàngcơmThénardierởMontfermeilsuydần,

chìmngậpdần.Khôngphảichìmngậptrongvựcthẳmmộtcuộcphásản,mà

chìmdầnmòntrongcáivũngđọngcủanhữngmónnợvặtỷeo.Tronglúc

ấy,vợchồngThénardiersinhthêmhaiđứacon,đềulàtrai.Tổngsốbâygiờ

lànăm,haigái,batrai.Nhưthếcũngkhágọilàđông.

Haiđứatrẻsinhsau,mụThénardierđãrẩyđivớimộtsựmaymắnhiếm

có,từlúcchúngcònrấtbé.Đúnglàrẩyđi.Vìngườiđànbàấychỉcómột

phầnthiêntính:Mụchỉlàmmẹđốivớicongáithôi.Cóhơnmộtvídụvề

hiệntượngđó.CũngnhưbàThốngChếDeLaMotheHoudancourt,mụchỉ

làmmẹđốivớimấyđứacongáithôi.Mẫutínhcủamụgiớihạnởchỗđó.

Vàlòngthùghétnhânloạiởmụcũngbắtđầutừhaiđứacontrai.Đốivới

chúng,sựnanháccủamụdốcnhưmộtvựcthẳmvàquảtimmụbịchặnlại

bởimộtghềnhđáởchỗnày.Bạnđọcđãthấymụghétthằnglớnthếnào,với

haiđứanhỏ,lạicànghơnthế,mụthùghêthùtởmchúng.Vìsao?Vì…cáilý

doghêgớmĐệNhấtvàcũngkhócãiĐệNhất.Vìtôikhôngcầncảmộtxâu

connhưvậy.

ChúngtahãyxemmụThénardierlàmthếnàođểkhửbỏbađứacon,hơn

nữakhửbỏmàcònđượclợi.

Trướcđây,tácgiảcũngđãnóiđếnmộtmụMagnontứclàconmụđãbắt

lãoGillenormandchucấpchohaiđứacon.MụấyởbờsôngCélestins,chỗ

gặpnhauvớiđườngphốPetitMusc,cáiđườngphốđãdùngcáitênthơmđể

chetiếngxấu(xạhương).Ngàynayngườitavẫncònnhớcáitrậndịchhầu

phong lớn đã tàn sáttrẻcon trên cái khu phốbờ sông Seine cách đâyba

mươilămnăm.Khoahọcđãlợidụngtrậndịchấyđểthểnghiệmđạiquymô

hiệuquảcủaviệcthổiphènchuavàocơthể,mộtphươngphápchữabệnhđã

đượcthaythếbằngcồniốtbôingoài.Quavụdịch,mụMagnonbỏmấtluôn

cảhaiđứacon,mộtđứabuổisớm,mộtđứabuổichiều,đươngrấtbé.Thậtlà

mộttaihọa.Haiđứa bé ấy quý lắm: Mỗi tháng chúng kiếm ra tám mươi

francs.Sốtiềnấy,thángthángmụlĩnhđềuđặnởnhàôngBargelàmõtòa

hưutrí,quảnlýlợitứccholãoGillenormandởphốVuaSicile.Haiđứabé

chếtthìmóncấpphícủamụMagnoncũngđiđờinhàma.MụMagnonnghĩ

kế:Mụvốncóchântrongđảngkíncủanhữngđứabấtlương.Trongđảngấy

ngườitabiếtrấtrõcảmọiviệccủanhaunhưngngườitagiữbímậtchonhau

vàgiúpđỡlẫnnhau.MụMagnoncầnhaiđứatrẻ,thìchínhmụThénardier

lạicóhaiđứa.Cùnglàtrai,cùngmộtlứatuổi.Quảlàđượcviệcchomụnày

vàcólợichomụMagnon.MụMagnonrờikhỏiphốbờsôngđểvàoởphố

Clocheperce.ỞParisrờiphốnàyđichỗkhác,thìlýlịchcũcũngtựdưng

mất.

Sổhộtịchkhôngđượcbáocáogìvềhaiđứabéchếtchonênkhôngđòi

hỏigìcả,vàviệcđánhtráothếlàxuôi.DuytênThénardierđòimỗitháng

mườifrancs vềkhoảncho mượnconấy. MụMagnonđồng ývàtrả đúng

hẹn.TấtnhiênvềphầnlãoGillenormandlãovẫntrảtiềnđềuđặn.Cứsáu

tháng, lão đến thăm hai đứa một lần. Lão không thấy sự đổi chác. Mụ

Magnonnóivớilão:"Ôngơi,ôngxem,chúngnógiốngôngnhưđúc".

TênThénardiervốnthạoviệcđổitrắngthayđenchonêncũnglợidụng

cơhộiấyđểđổitênraJondrette.HaiđứacongáicủahắnvàGavrochecũng

chỉvừanhậnthấyqualàmìnhcóhaiđứaemtrai.Nghèokhổđếnmộtmức

nàođóthìngườitahóaravôtình;khiấyngườitanhìnđồngloạicũngnhư

nhìnconsâucáikiến.Cảđếnnhữngngườithânnhấtcũngchỉlànhữngcái

bóngnhạttrênnềnnhờnhờcủacuộcsống,dễdànglẩnbiếnvàothếgiớivô

hình.

TốihômmụThénardiergiao“mónhàngcon"chomụMagnon,vớiquyết

tâmtừbỏdứtkhoát,mụcómộtđiềubănkhoănkhôngbiếtvờhaythật.Mụ

bảoThénardier:“Làmthếchảhóarachúngmìnhbỏcon!"Thằngchồnglấy

giọngthôngtháivàthảnnhiênđáp:“NgàyxưaRousseaucònlàmhơnthế!"

Câu nói ấy thanh toán ngay niềm băn khoăn của mụ vợ. Nhưng từ băn

khoăn,mụchuyểnsanglongại.Mụnói:“Ngộcảnhsáthọlàmrắcrốithìthế

nào?Ôngơi,cáiviệcchúngtalàmđó,chúngtacóđượcphéplàmkhông?"

“Được phép tuốt, cái gìlại không được phép.Ai người ta biết trờiđất gì

trongấy.Vảvớicáiđồtrẻconxơrơxácrácấy,aiíchgìmàdímũivào?"

MụMagnonthuộcloại“tộiphạmthanhnhã”.Mụphụcsứclịchsử.Đồ

đạctrongnhàmụtồitànmàcầukỳ. Mụ cho một ả người Anh quốc tịch

Phápởchungnhà.ẢngườiAnhthànhngườiParisđócónhữngbạnbègiàu

cóvàdínhdángmậtthiếtvớivụmềđaycủathưviệnvàkimcươngcủacô

Mars.Saunày,ảnổitiếngtrongcáchồsơtưpháp.NgườitagọiảlàMiss.

[259]

HaiđứabévềởvớimụMagnoncũngkhôngđếnnỗinào.Sốtiềntám

mươifrancshàngthángkhiếnmụcũngcóphầnnươngnhẹchúng,nhưngười

tanươngtấtcảnhữngvậtdùngđểsinhlợi.Mặccũnglành,ăncũngngon,

đượcsănsócgầnnhưnhững“cậuấm”,haiđứabéởvớibàmẹgiảnàyhóa

ra sướng hơn ở với mẹ ruột. Mụ Magnon lại cố đóng vai bà thượng lưu

khôngnóitụcnóilóngtrướcmặtchúng.

Vàibanămtrôiquanhưvậy.Thénardierđoánrồisẽcònkháhơn.Một

lầnMagnonđemđưasốtiềnthángmườifrancschohắn,hắnđãnói:”Rồi

đây“ôngbố”chúngcũngphảinghĩđếnviệcgiáodụcchúngmớiđược.Rủi

màmay,haiđứabétộinghiệpấythếmàđượcấmthân".Bỗngđâumộtbuổi

kiachúnglạibịvứtragiữacảnhđờiđểtựmìnhbắtđầucuộcsống.

MộtvụbắtbớhàngloạtnhứngđứabấtlươngnhưvụbắtổbợmJondrette,

cókèmtheonhiềuvụsoátnhàvàgiamcứu,làmộttaihọachoxãhộihuyền

bíkinhtởmấy,nósốngẩnởdướicáixãhộicôngkhai.Mộtbiếncốnhưthế

gây ra đủ mọi thứ đổ vỡ. Tai họa của Jondrette gây ra tai họa cho mụ

Magnon.

KhôngmấybữasaukhimụMagnonđưachoÉponinemảnhgiấyvềphố

Plumet,thìmộthôm,cảnhsátậpđếnconđườngClocheperce.MụMagnon

salưới,cùngvới“côMiss”vàtấtcảdâncưởcáinhàấy,vìhànhtungcủa

họkhảnghi.Trongkhiấy,haiđứabéđangchơiởsânsaukhônghaybiếtgì

hết.Khichúngvềthìchúngthấycửađóngnhàkhông.Ngườithợgiầybên

kiađườnggọichúnglại,đưachomộtmẩugiấy“mẹ”chúnggửi.Trêngiấy

cóđịachỉ:"ÔngBarge,quảnlýlợitứcphốVuaSicilesố8".

Ngườithợgiầybảo:

—Cáccháuđừngởđâynữa.Tìmđếnchỗđó.Gầnlắm.Phốđầutiênmà

cáccháubắtgặpvềphíataytrái.Đưamiếnggiấynàyramàhỏithămđường

thìngườitasẽbảocho.

Chúngrađi,thằnglớnmộttaydắtem,mộttaycầmmẩugiấy.Nórétquá,

ngón tay cóng lạnh kẹp mẩu giấy không được chặt. Đến đầu phố

Clocheperce,mộtluồnggiómạnhcuốntờgiấyđi,màđêmđãxuống,nótìm

mãikhôngthấy.

Đứabéđànhđilangthangthấtthểuhếtphốnàysangphốkhác.

II

CHÚGAVROCHETÍHONLỢIDỤNGNAPOLÉON

VĨĐẠI

MùaxuânởParisthườngcómộtthứgiómaycắtdathịt,nókhônglàm

chongườitagiálạnh, nólàmchongườitathànhbăng.Cógió ấy,những

ngàytươiđẹpbỗngnhiênbiếnthànhảmđạm,nótựanhưmộtluồngkhílạnh

lọtqua khecửađóng dốivàogian phòngấmáp. Tuồngnhưcái cửamùa

đôngcònđểhởchonêngiólạnhthổivềtừphíaấy.

Mùaxuânnăm1832,vàođộvụdịchlớnđầuthếkỷởChâuÂu,gióấy

gaygắt,lạnhlùnghơnbaogiờhết.Rõrànglàcómộtcáicửanàolạnhhơn

cửamùađôngnữađãbỏngỏ.Đólàcửanghĩađịa.Tronggiómayđó,người

tanghethấyhơithổicủaônthầnthổtả.Đứngvềkhítượngmànóithìcác

thứgiólạnhấycómộtđặcđiểmlàkhôngloạitrừđiệnthếcaotrongkhông

khí.Vàothờikỳđócónhiềutrậngiôngtốđãxảyđếnvớichớpgiậtvàsấm

sét.

Mộtbuổitối,giómaythổigắtgaođếnnỗingườitatưởngthánggiêngđã

trởlạivàbọntưsảnđềulấyáochoàngramặc.ChúbéGavrochevẫnrun

cầmcậptrongbộđồráchnátvàvẫnvuitươi,chúđứngngâyngấttrướccửa

hàngmột người thợ cạo. Chú mang một cái khănquàngphụnữ bằng len

nhặtởđâukhôngbiếtmàchúđemdùnglàmkhănquàngcổ.Chúcóvẻsay

sưangắmmộtcáitượngcôdâumặcáocướibằngsáp,áohởngực,tóccài

hoacam.Cáitượngquayvòngđằngsaucửakính,giữahaingọnđèndầuvà

cười duyên với khách qua đường. Dáng thì thế, nhưng thật thì Gavroche

đangquansátcửahàngđểxemcócáchgì“xoáy”mộtbánhxàphòngtrong

quầyđểđembánmộtxuchongườithợhớttócngoạiô.Đãnhiềulầnchúăn

sángmộtcáibánhnhưthế.Chúcóbiệttàivềngón“xoáy”ấy,màchúgọi

bónglà“sửarâuchobácthợcạo”.

Vừa ngắm tượng côdâu mới và liếc bánh xà phòngchú vừa lẩm bẩm

trongmiệng:“Ngàythứba.Khôngphảingàythứba.Cóngàythứbakhông

ấy?Cólẽlàthứba.Ừphải.Thứba".Khôngaibiếtchươngđộcthoạiấynói

vềviệcgì!Hômấyđúnglàngàythứsáu.Phảichăngchúbénóivềcáingày

cuốicùngmàchúđượcăntối,cáchđâybahôm.

Trong hiệu có lò sưởi ấm áp, bác phó đương cạo mặt cho một khách

hàng.Thỉnhthoảngbácliếcnhìnratênkẻthùtứclàchúbérétxovàtrâng

tráo.Chúbéhaitaythọctúinhưngtríthìchắcđãrangoàivỏnãotừbaogiờ.

Trong lúc Gavroche ngắm nhìn tượng cô dâu, tủ kính và những bánh xà

phòngAnh,chợtcóhaiđứabéđến,mộtđứalớnmộtnhỏnhưngđềubéhơn

Gavroche,mộtthằngđộbảytuổi,mộtthằngnăm.Chúngnóănmặccũng

khá.Chúngrụtrèvặnquảnắmrồiđivàohiệu.Miệngchúnglẩmnhẩmcáigì

nhưlàmộttiếngrênhơnlàmộtlờicầukhẩn.Chúngxincáigìkhôngbiết,có

lẽchúngxinăn.Haiđứacùngnóimộtlúc.Chúngnónóicáigìkhôngnghe

rõvìthằngbévừanóivừakhóc,thằnglớnvừanóirăngvừavavàonhau

cồmcộp.Ngườiphócạoấyquaylạivẻmặtgiậndữ.Khôngrờibỏcondao

nơitay,ônglấytaytráixôthằnglớn,lấyđầugốiđẩythằngnhỏratậnngoài

đường,rồiđóngsầmcửalạimàbảo:

—Đồquỷ,tựnhiênđemgiólạnhvàonhàngườita.

Haiđứabévừađivừakhóc.Cóđámmâybaytớihạtmưabắtđầurơilác

đác.

Gavrochechạytheochúng,gọi:

—Haithằngkia,chúngmàylàmsaothế?

Thằnglớnđáp:

—Chúngtôikhôngcóchỗngủ.

—Cóthếthôià?Tưởnglàgìcơ!Cóthếmàcũngkhócđược.Haiđứa

màycònkhờquá.

Chúlấygiọngkẻcả,vừacaođạovừaỡmờ,xúcđộng,dịudàngvàche

chở,chúbảo:

—Oắtcon,thôiđivềvớitao.

Thằnglớnnói:

—Thưaông,vâng.

ThếlàhaithằngbéđitheoGavrochenhưđitheomộtvịTổngGiámMục.

Chúngkhôngkhócnữa.GavrochedắtchúngđingượcphốSaintAntoine,về

hướngnhàlaoBastille.Gavrochevừađivừaquaynhìnhiệutênthợcạomột

cách tức tối. Chú lầm bầm: “Con ngợm ấy thực chẳng có chút nhân tình

nào".

Gặp chúng đithành hàng một,có Gavroche dẫnđầu, một côgái điếm

cười phá lên. Cái cười ấy thật là bất kính với đoàn của chú, cho nên

Gavrocheđốiphó:

—Chàocô“xeđò”ạ.

Mộtlátsau, nhớ lạitênthợcạo,chú nói thêm:“Gọilàngợmthì cũng

chưađúng.Nólàmộtconrắn.Thằngthợcạokia,tasẽgọitênthợkhóađến

gắnchomàymộtcáinhạcởđằngđuôi(cómộtgiốngrắnhổmangcódây

vảyởđằngđuôicóthểbậtlêntiếngkêu,ngườitabảovảyấylànhạc).Tên

thợcạođãlàmchoGavrochetrởnênhiếuchiến.

Khi bước qua rãnh nước, Gavroche gặp một bà gác cổng có râu đang

xáchchổiđi,cóvẻnhưđigặpFaustởQuỷTụSơn.

—Bàơi,bàcưỡingựađiđấyà?

[260]

-Gavrochehỏi.

Vừa lúc ấy nó làm té bùn lên đôi giày bóng của một ông khách qua

đường.Ôngcáulên,quát:

—Thằngquáinày!

—Ôngtốaiđấy?

—Màychứcònainữa!

—Hếtgiờrồi,vănphòngđãđóngcửa,tôikhôngnhậnđơnđâu.

Đimộtquãngnữa,chúnggặpmộtconbéhànhkhấtđộmườibamườibốn

tuổiđangrétcóngdướimộtcáicổng,váycũncỡn,đểlòihaiđầugối.Conbé

đãquálớn,mặcváyđểđầugốirangoàikhôngtiệnnữa.Tuổilớnlêndễgặp

nhữngchuyệnoáioămnhưthếđấy!Chínhlúcthấylõalồlàxấuhổthìcũng

làlúcchiếcváytrởnênquángắn.Gavrochenói:

—Thươnghạiconbé,ngữấycũngkhôngcóquầnáođâu.Thôihãycứ

lấycáinàymàdùng.

Chúbénóithếrồicởingaytấmkhănlenấmquàngquanhcổ,chúvứtlên

đôivaigầygòtímngắtcủaconbéănmày.Chiếckhănlentrênvaiconbé

trởlạinguyênhìnhthànhmộtchiếckhănquàngphụnữ.Conbélặnglẽnhận

chiếckhănquàngvàngơngácnhìnGavroche.Khiđãquáchừngtúngquẫn,

ngườinghèokhổsốngtronghãihùngthìbịbạcđãivẫnkhôngbiếtrên,được

giúpđỡcũngquêncảmtạ.

Chokhănquàngrồi,Gavrochexuýtxoavìrét,réthơnThánhMartin,

[261]

vìtuythếmàthánhMartincòngiữnửachiếcáochoàng.VừakhiGavroche

xuýtxoathìmưaxuốngtầmtã.Trờixấuhạingườilành.Gavrochekêu:

—Ôhay!Thếnàylànghĩalàmsao?Lạimưa.Chúaphúcđứcơi!Nếucứ

nhưthếnàythìtôiphảihủyviệcmuamưadàihạn.

Chúlạiđi.Chúliếcnhìnconbéhànhkhấtđươngthumìnhtrongchiếc

khănquàngvànói:

—Cũngcóccần.Conbénàyđượctấmáoấmđấy.

Rồichúngửamặtnhìntrời,thét:

—Thuanhé.

Haiđứabénốigótchú.Chúngđiquamộttấmlướisắt.Tấmlướisắtấy

chăngtrướcmộtcửahiệubánhmì,bởivìngườitacấtbánhcũngnhưcất

vàng,đằngsauràosắt.Gavrochengoáilại:

—Ơnày,nhóccon,bayđãăntốichưa?

—Thưaông-Thằnglớnthưa-Từsángđếngiờchúngcháuchưacóhột

nàovàobụng.

Rấtuynghi,Gavrochenói:

—Thếrachúngmàykhôngcóchamẹgìcảà?

—Xinôngthalỗi.Chúngcháucóba,cómẹđấyạ,nhưngkhôngbiếtở

đâurồi.

Gavrochevốnlàmộtnhàtưtưởngnênchúnói:

—Nhiềukhikhôngbiếtchamẹởđâulạihơn!

—Chúngcháuđinhưthếnàyđãhaitiếngđồnghồrồi.Chúngcháucũng

cốtìmcáiănbêncácmốctrụnhưngkhôngcó.

—Taobiết!Chónóăntuốt,chảcòngì.

Ngừngmộtlátchúnóitiếp:

—Rathế!Cácôngnhóclạcmấttácgiacủamình,cácôngnhóckhông

biếthọđiđằngnào.Nhưvậyrấtkhôngtốtcácôngnhócạ!Ailạiđểlạcmất

ngườilớnnhưvậy?Mấtthếthìlấycóckhôgìmàliếm?

TuynóivậyGavrochecũngkhônghỏihaiđứabéthêmnữa.Langthang

khôngnhàthìcũnglàchuyệnthườngthôi.

Thằnglớnđãhoàntoàntrởlạivớitínhvôtưlựcủatuổitrẻthơ.Nóbảo:

—Cũnglạthật!Thếmàmẹbảochủnhậtlễlánàymẹdắtđixinláthánh.

—Nướcmẹgì!-Gavrochekêu.

—Mẹlàmộtbà,ởvớicôMiss.

—Phớt!

Gavrochenóithếrồidừnglại.Từnãychúsờhếttúinàytớitúikhác,hết

cácngócngáchtrongbộquầnáotãcủachú.Cuốicùngchúngẩngđầulên,

chỉmuốntỏlàmìnhvừaý,nhưngthậtramặtchúlạihânhoanrạngrỡnhư

mộtkẻchiếnthắng.

—Haicậuchớlonữa.Cáinàyđủđểbataxơitối.

Vừanóichúvừamóctúilấyramộtđồngxu.Haithằngbéchưakịpkinh

ngạcthìGavrocheđãđẩychúngvàohàngbánh,đặtđồngxulênbànvàgọi:

—Bồi,mộtxubánh.

Ngườibánhàngvốnlàchủtiệm,lấymộtcáibánhvàmộtcondao.

Gavrochedặn:

—Bồi,cắtlàmba.

Chúnóithêmmộtcáchoaivệ.

—Bọnnàybangười.

Saukhinhìnkỹbađứatrẻ,ngườichủhiệulấymộtcáibánhđen.Thấy

thế,Gavrochethọcsâumộtngóntayvàolỗmũi,hùngdũnghítmộthơidài,

nhưvuaFrédéricvĩđạihútthuốclá,rồichúnémvàomặtanhchủhiệucâu

hỏicămphẫnnày:

—Têlatênao?

CóbạnđọcđoánrằngđólàtiếngNgahaytiếngBaLan,haylàtiếngkêu

củacácbộtộcmanrợdùngđểgọinhautừbênnàysôngquabênkiasông

trongcảnhvắng.Tôixinnóivớicácbạnrằngđâychỉlàmộtcâucácbạn

dùng thường ngày, rút lại thành một tiếng, câu ấy là: “Thế là thế nào?"

Ngườihàngbánhhiểurõ,đáp:

—Hừ!Đâylàbánhchứcònlàthếnào?Bánhhạngnhìrấttốt.

Gavrochethảnnhiênvàkhinhkhỉnh:

—Anhmuốnnóibánhđenà?Khôngđâu,bồi,đâyưngbánhtrắng,bánh

thượnghảohạng.Đâythếtanhemkiamà.

Ngườihàngbánhkhôngthểmỉmcười.Khiôngcắtbánhtrắng,ôngnhìn

ba đứa trẻ một cách đáng thương hại. Cái nhìn ấy chạm lòng tự ái của

Gavroche:

—Này, cáianhhàng bánhnày!Can gìanhnhìn chúngtôitừ đầuđến

chânnhưđovậy?

Thậtra, chồng ba đứa lên nhau,chúngcũng không cao quá hai thước.

Bánhcắtxong,ngườihàngbánhcấtđồngxu,cònGavrochethìbảohaiđứa

trẻ:

—Chénthôi.

Haiđứabéngẩnngơnhìnchú.Chúbậtcười.

—Ừnhỉ!Cácchúcònnonquá,đãhiểugìđâu.

Rồichúnóilại:

—Ănđi.

Vừanóichúvừađưachomỗiđứamộtmiếngbánh.Chúnghĩrằngthằng

anhxứngđángnóichuyệnvớichúhơn,phảikhuyếnkhíchnóvàlàmchonó

ănuốngmạnhdạn.Chúđưamiếngbánhtonhấtchonóvàbảo:

—Tọngvàonòngsúngđi.

Trongbaphầnbánh,cómộtphầnbénhất,chúlấyphầnấy.

Mấyđứabékhổsởđóimeo, kểcảGavroche.Chúngănngốnngấuvà

đứngdànrachậtcửahàng.Ngườichủtiệmđãlấytiềnrồinênnhìncácchú

mộtcáchbựcbội.

Gavrochehiểuýbảo:

—Chúngtatrởvềđườngphốthôi.

ChúnglạiđivềhướngnhàngụcBastille.Chốcchốc,khiquacáccửahiệu

đènsáng,thằngbénhấtdừnglại,giởcáiđồnghồchìbuộclủnglẳngtrêncổ

raxemgiờ.Gavrochebảo:

—Quảthậtthằngnàychưabiếtgìcả.

Rồinghĩngợi,chúlầmbầm:

—Chà,nếumàtacócon,thìtaphảigiữgìnkỹhơnkia.

KhibađứaănhếtbánhthìcũngvừahếtchỗrẽsangconđườngBallets

buồnbã,ởcuốiđườngcónhàlaoLaForcevớicáicửathấp,rấtdễghét.Lúc

ấycótiếngaireo:

—Ô,kìa,Gavroche,màyđấyư?

Gavrochecũngbảo:

—Ô,kia,Montparnassehóaracậuư?

KẻgọiGavrochelàmộtngườilớn,chínhlàMontparnassechứkhôngai

khác, nhưng Montparnasse cải trang, mắt đeo kính xanh, cải trang mà

Gavrochevẫnnhìnra.

— Chó ngao ơi! Áo choàng của cậu màu thuốc cao, cậu lại đeo kính

xanh,trôngcóvẻlàmộtônglangquá!Giànàybảothật,cậutrôngraphết

lắm.

—Suỵt!Khẽchứ!

ThếrồiMontparnassekéoGavrocherakhỏichỗánhđèncáccửahiệu.

Haiđứabénhưmáy,taycầmtay,bướctheo.Khichúngđãnúpdướivòm

cuốncủamộtcáicổngtốiom,khôngbịmưamàcũngkhôngainomthấy,

Montparnassemớihỏi:

—Gavrochemàycóbiếttớđiđâukhông?

—Đilênmáychém.

—Láo,tớđitìmBabet.

—Thếư?RaảtênlàBabet.

Montparnassehạgiọng:

—Khôngphảiảmàlàgã.

—À,rathằngBabet.

—Phải,thằngBabet.

—Taonhớnóbịcòngrồicơmà!

—Phải,nhưngnóđãcởicòng.

MontparnassethuậtvắntắtchoGavrochebiếtrằngngaybuổisớmhôm

ấy,trongkhidờitùquanhàlaokhác,lúcđiqua“hànhlangdựthẩm”đánglẽ

sangphảithìBabetbẻngoặtsangtráimàchuồn.

GavrochekhâmphụctàinăngcủaBabet.Chúbảo:

—Thánhnhưmộtanhnhổrăng!

Montparnassekểthêmmộtvàichitiếtnữarồikếtthúc:

—Ô!Taođãnóihếtđâu,cònnhiềuchuyệnlắm.

GavrochevừanghevừacầmlấycâygậycủaMontparnasse.Tựnhiênchú

kéođầugậylênvàthấyhiệnramộtlưỡidaogăm.Chúvộivàngđẩylưỡi

daovànói:

—Ồ!Cậulạimangtheocảtênsenđầmtráhìnhlàmtưsảnnày.

Montparnassenheomắtlàmhiệu.Gavrochetiếp:

—Chàchà!Cậulạitínhchoảngnhauvớibọncớmkiaà?

Montparnassetrảlờinhưkhôngđểý:

—Cũngchẳngbiếtđâuđấy.Lúcnàocũngsẵncómộtđinhghimtrong

ngườithìvẫnhơn.

Gavrochecănvặn:

—Đêmnaycậuđịnhlàmvụgìđấy?

Montparnasselạilấygiọngtrầmhùngnóiấmứ:

—Khối!

Bỗnghắnđộtngộtquaysangchuyệnkhác:

—Màynày!

—Cáigì?

—Cáichuyệnhômtrước.Màytínhtaogặpmộtlãotưsản.Lãotặngtao

mộttúibạcvàmộtbàigiảngđạođức.Taobỏtúi.Mộtphútsautaosờtúithì

chẳngcòngì.

—Ngoàicáibàigiảngđạođức,phảikhông?

MontparnassehỏilạiGavroche:

—Cònmày,màyđiđâubâygiờ?

Gavrochechỉhaiđứabé.

—Tớđưahaiđứanàyđingủ.

—Đingủ?Ngủởđâu?

—Nhàtớ.

—Nhàmàyởđâu?

—Ởnhàtớ.

—Màycónhàcửaư?

—Phải,tớcónhàcửa.

—Thếnhàmàyởđâu?

—Ởtrongbụngconvoiấy.

Montparnassevốntínhkhônghayngạcnhiêncũngphảibuộtmiệngkêu

mộttiếngkinhngạc:

—Trongbụngconvoi?

—Phải,ởtrongbụngconvoi.Kekçaa?

Đâylạilàmộttiếngaicũngnóimàkhôngaiviết.Kekçaatứclà:Thìđã

làmsao?

Câuchấtvấnsâusắccủa Gavroche làm cho Montparnasse trở lạibình

tĩnh và biết điều. Nó có vẻ cảm tình hơn đối với khoản nhà cửa của

Gavroche.

—Ừnhỉ!Convoi…Này,ởtrongấycótốtkhông?

—Tốtlắm.Thậtđấy,ynhưlờimìnhnói.Khôngcógiólùanhưởdưới

cácgầmcầu.

—Màylàmcáchnào?

—Tớvàođấy.

—Vậyracómộtlỗtrốngà?

—Hẳnchứ!Nhưngđừngnóiđấynhé!Ởkhoảnggiữahaichântrướcấy.

Bọncớmchưabiếtđâu.

—Màytrèoư?Ừbâygiờtaohiểurồiđấy.

—Xoaytaymộtcái,alêhấp!Thếlàxong,khôngcònbóngdángmình

đâunữa.

Lặngyênmộtlát,Gavrochenóithêm:

—Vớihaithằngnhỏnàythìtaosẽcómộtchiếcthang.

Montparnassephìcười.

—Haithằngnhãiconnày,màynhặtởđâurađấy?

Gavrochetrảlờiđơngiản:

—Haithằngbélãothợcạođầukiabiếutớ.

Montparnasselạicóvẻnghĩngợi.Hắnlẩmbẩm:

—Màynhậnrataodễdàngquá.

Nólấytrongtúiáorahaicáiốnglôngchimcóquấnbôngđemđútmỗi

ốngvàomộtlỗmũi.Mũinóhóarakháchẳn.

—Ừ!Mặtcậukhácđiđấy,-Gavrochebảo-đỡxấuhơn.Cậucứnênđể

mãinhưthế.

ThậtraMontparnassevốnxinhtrai,nhưngGavrochevẫncótínhhaychế

giễu.Montparnassenói:

—Màyđừngđùa,cứnóithậtxemmàythấytaobâygiờthếnào?

Giọng nói của Montparnasse cũng khác. Quả là Montparnasse đã biến

thànhmộtconngườikháctrongnháymắt.Gavrochereo:

—Nào!Làmhềchochúngtớxemchơi.

Haithằngbétrướcnayvẫnkhôngđểýtớicâuchuyệnvìchúngcũngmải

thọctayvàolỗmũi,khinghenóiđếnhềmớinhíchlạigần,hânhoanvàkính

phụcnhìnMontparnasse.NhưngMontparnassecònmảiloviệckhác. Hắn

đặttaylênvaiGavrochevànhấntừngtiếng:

—Nghetaobảođây,nhỏ.Nếutaocóđemtheoconđốm,câyđaovàcon

đầmmàởgiữachợmàyđãitaomườixuthìtaolàmngay,nhưnghômnay

đâuphảingàyThứBaBéo.

CâunóikỳquặcấycóhiệulựckhácthườngđốivớiGavroche.Chúvội

vãquayđầulại,đưacặpmắtsángnhìnquanhmộtlượtvàtrôngthấymộttên

cảnhsátquaylưnglạiphíabọnchú.Chúbuộtmiệngkêu:“A!Đượcrồi!"Và

kịpthờigiữmồmlại.ChúlắcbàntayMontparnasse.

—Chàocậuthôi!Mìnhđưahaithằngbénàyvềvoi.Giảthửcóđêmnào

cậucầnđếntớthìcứlạimàtìm.Tớởngaytầngmột,khôngcóngườigác

cổng.CậuhỏiôngGavrochekhắccó.

—Được.

Haibênchiataynhau,MontparnasseđiphíaGrès,Gavrocheđiphíangục

Bastille.Gavrochekéothằnganh,thằnganhlôithằngem,nhưngthằngnày

vẫnngoáicổnhìntheoanh“hề”.

CâunóitốinghĩacủaMontparnasseđãbảochoGavrochebiếtlàcólính

cảnhsát.Bíquyếtcủanóởchỗcónhiềuâm“đ"lặpđilặplại.Nhữngâm“đ"

ấykhôngđứngriêngmàghépnêncâukéomộtcáchcónghệthuật.Việclặp

âm “đ" ấycó nghĩa là:Phải coi chừng đấy! Không thể ăn nói tự do đâu.

Ngoàira,trongcâucủaMontparnassecómộthìnhtượngvănhọclýthúmà

Gavrochekhôngcảmthụ.Đólànhữngdanhtừtrongkhotàngtiếnglóngcủa

nhàngụcTemple;conđốm,câyđaovàconđầmcónghĩalàconchó,con

daovàconvợcủatao,nhữngtiếngcánhhềrấtưadùngởthờiMolièreviết

kịchvàCallotvẽ.

Haimươinămtrước,ởgócĐôngNamnhàlaoBastillecómộtcôngtrình

lạ,nằmởgầntrạmbơmnướccủakênhđàotronghàonhàngục.NgườiParis

ngàynaykhôngcònnhớtớinữa,nhưngkểrathìđángnhớ,bởivìnólàmột

sángkiếncủanhà“hànlâmtổngtưlệnhđạoquânviễnchinhAiCập”.

[262]

Chúngtôigọilàmộtcôngtrìnhmặcdùđâymớilàmộtmaquette.Chínhcái

maquetteấy,cáimôhìnhvĩđạiấy,cáidihàihùngtrángcủamộtsángkiến

củaNapoléonmàmấyluồnggiótiếpnhauđãcuốnđi,đãnémmỗilầnmột

xathêm,chínhcáimaquetteấyđãđivàolịchsử,đãmangmộtcáigìnhưlà

mộttínhchấtvĩnhcửukháchẳnvớihìnhdángnhấtthờicủanó.Đólàmột

cáitượngvoicaomườibathước,sườngỗđắphồ,trênlưngcóbànhtháptựa

nhưmộtngôinhà.Ngàyxưamộtngườithợsơnnàođóđãsơnmàuxanhcho

convoi,ngàynàymưagióvàthờigianđãsơnlạimàuđen.Trongkhoảng

trốngtrảivắnglặngấy,đêmđêm,trênnềntrờisaohiệnlênhìnhthùconvoi

kỳlạvàghêgớmvớivầngtránrộng,cáivòivàđôingà,cáibànhtháp,cái

môngtolớn,bốncáichânnhưbốncâycộttrụ.Ngườitakhôngbiếtnómang

ý nghĩa gì. Nó là một thứ biểu tượng của lực lượng quần chúng. Lầm lì,

huyền bí mênhmông. Một thứbóng ma dũng mãnh, đứng lừng lững bên

cạnhcáiámảnhvôhìnhcủanhàngụcBastille.

Ítcóngườingoạiquốcđếnviếngditíchấy.Kháchquađườngkhôngai

ngẩngnhìnnó.Nóđươngđổnát.Mỗimùa,từngmảnghồhaibênsườnlởđi,

thànhnhữngvếtthươngghêtởm.Các“quanchức”-gọitheongônngữtrân

trọng-cácquanchứcđãquênnótừnăm1814.Nóđứngtrơtrơởchỗấy,

buồnbã,ốmđau,mụcnát,chungquanhcómộtvànhbaolơnhưhỏnglàm

chỗphónguếchobọnđánhxesaysưa.Bụngnónứtnẻngangdọc,đuôiđể

lộmộtcáinẹpgỗ,dướichâncỏmọclêncao.Mặtđấtquảngtrườngxung

quanhcứmỗingàymộtnhôthêmlên,theomộtquyluậttựnhiên,nónâng

caochậmchạpnhưngliêntụcmặtnềncácthànhphốlớn.Vìthếnênconvoi

ngàynayởvàomộtchỗlõm,dướichâncóvẻnhưthụtxuống.Nóthôbỉmà

ngangtàng,ngườitakhinhnó,ngườitangoảnhmặtđi.Anhtưsảntrôngnó

xấuxí,nhàtưtưởngthấynógợisầu.Nóvừanhưmộtđốngrácrưởingườita

sắpquétđi,vừanhưmộtchiếcngaivàngngườitasắpxôxuống.

Nhưđãnói,banđêmhìnhtrạngnóđổikhác.Đêmlàsởhữucủacácthứ

bóng.Khihoànghônxuốngthìconvoicũkỹcũngthayhìnhđổidạng:Nó

hóa ra tĩnh mịch uy nghi lạ thường trong cảnh đêm thanh hùng vĩ. Là dĩ

vãng,nóthuộcđêmtối;vàđêmtốihợpvớitínhchấtvĩđạicủanó.

Cáiditíchthôkệch,bèbè,nặngnề,nghiêmlạnh,hìnhthùxấuxínhưng

rõrànglàuynghibềthế,đượmmộtvẻtrangnghiêmhuyhoàngvàhoangdã

đãbiếnmấtrồi,nhườngchỗchocáilòkhổnglồcótraốngkhóikiangựtrị

bìnhyên.Cáilònàyđã thay thế cáithànhlũy tămtốicó chín tháp canh,

giốngnhưchínhquyềntưsảnthaythếchínhquyềnphongkiến.Ởthờimà

mộtcáinồichứanănglựcthìdễhiểumộtcáihỏalòphảibiểutrưngcủathời

đại.Cáithờiđạiđósẽquanóđăngquan.Ngườitabắtđầuhiểulàcóthểcó

nănglượngtrongmộtnồiChaudière,nhưngchỉcóthểcónănglựctrongbộ

óc;nóicáchkhác,khôngphảiđầumáylôikéothếgiớiđitớimàchínhtư

tưởng.Mócđầumáyvàotưtưởngtốt,nhưngkhôngđượcnhầmconngựa

vớingườicưỡingựa.

TrởlạivớiquảngtrườngLaBastille,tathấyrằngdẫusaochỉvớichất

thạchcao,ngườikiếntrúcsưxâyđắpconvoiđãlàmnênmộtcáigìvĩđại

congngườikiếntrúcsưxâydựngốngkhóihỏalòđãlàmđượcmộtcáigì

nhỏnhoivớiđồngđen.Cái“ốngkhóihỏalò”màngườitađãphongchocái

danhhiệurấtkêulàCộtĐồngThángBảy,cáicôngtrìnhlàmhỏngđểkỷ

niệmmộtcuộcCáchMạngđẻnonđó,đếnnăm1832,cònđượcbọctrong

mộtgiàngiáođồsộbằnggỗ,-màchúngtôithấyrấtuổngphí,-vàquây

trongmộtvòngphênván,làmchoconvoibịcôlậphẳn.

ChúbéGavrochedẫnhaiđứatrẻđếnmộtgócquảngtrường,nơiấychỉcó

mộtngọnđèntreomậpmờ.

Bạnđọchãychophépchúngtôidừngởđâyvànhắclạilàchúngtôichỉ

nóisựthậtđơngiản:Haimươinămtrước,tòatrừngtrịđãxử,vềtộiduđãng

vàpháhoạiditíchcôngcộng,mộtchúbébịbắtquảtangngủtrongbụngcon

voiởLaBastille.

Ghinhậnviệcấyrồi,chúngtôitiếptục.

Đigầnđếnchỗconvoi,Gavrocheđoánbiếtcáicựclớncóthểcóảnh

hưởngthếnàođốivớicáicựcbé.

—Nhócđừngcósợnhé,-chúnói.

Rồichúlenquamộtkhoảngbaolơnmụcgãy,sauđókéohaiđứabéđi

qua.HaiđứabéhơisợnênlặnglẽđitheoGavroche.Chúngtincậyởvịthần

áoráchđãchochúngnóănvàcònhứachochúngnóngủ.

Bêncạnhbaolơncómộtchiếcthangđểnằm.Chiếcthangấyanhemthợ

ởcôngtrườngbêncạnhvẫndùngbanngày.Gavrochenhấcbổngchiếcthang

lênmộtcáchmạnhmẽlạthườngvàdựngnóvàomộtchântrướccủacon

voi.Ởđầutrênchiếcthangthấycómộtlỗđenngòmtrongbụngconvật.

Gavrochechỉchiếcthangvàcáilỗtrốngchokháchvànói:

—Leolênrồivàođi.

Haiđứabénhìnnhaukinhhãi.Gavrochekêu:

—Nhócsợư?Đâycácchúxem.

Gavrochekhôngdùngthang,chúômcáichânnhámxìcủaconvoivàchỉ

trongnháymắtđãleolênđếnchỗtrống.Chúchuivàonhưconrắnchuiqua

mộtkẽhở.Chúlọtvàotrongmìnhconvoivàmộtlátsauthìhai đứa bé

trôngthấycáiđầuchúhiệnralờmờtrắngtrắngởmiệnglỗtốiom.Chúgọi:

—Nào,trèolênđi.Rồicácchúsẽbiết,sướngnhưgìấy!Này,thằnglớn

trèolênnào.Taođưataychomàníu.

Haiđứabéđẩynhau.ChúngvừasợGavroche,vừatintưởng.Vảlại,mưa

toquá.Thằnglớnliều.Thằngnhỏthấyanhleolênthang,chỉcònmìnhnóở

dướichânconvậtkhổnglồ,đãtoankhócnhưngkhôngdám.

Thằnganhleolêntừngnấcmột,loạngchoạng.Gavrochereohòkhuyến

khíchnónhưmộtthầydạyvõkhuyếnkhíchhọctrò,hoặcnhưmộtbáctảilà

thúcgiụclađitới.

—Đừngsợ.

—Đượcđấy.

—Cứlênnữađi.

—Đặtchânchỗnày.

—Tayvíuvào.

—Cốlênnào.

Khithằngbéđếnvừatầm,Gavrocheđộtnhiênnắmchặtcánhtaynómà

lôingượclên.

—Thếlàxong.

Thằngbéđãquachỗhổng.Gavrochebảo:

—Bâygiờthìđợitamộtlát.Ồ,thưaông!Mờiôngvuilòngngồichơi.

Gavrochechuilỗnẻmàranhanhnhẹnnhưmộtconkhỉ,chúômchânvoi

tụtxuốngđất.Chânvừachấmđấtthìchúômxốcthằngbéemlên,đặtnó

đứngởgiữathang.Rồichúleotheosauvàgọithằnglớn:

—Taođẩyởdưới,ởtrênmàylôiđấynhé.

Thằngbébịđỡlên,bịđẩylên,bịlôilên,bịkéolên,rồibịấnvào,bịnhét

vàocáilỗtrống,chẳngkịphiểuđầuđuôiralàmsao.Gavrochevàotiếptheo

nóvàlấychânhấtthangrơixuốngcỏ,xongrồivỗtayreo:

—Thếlàtavềđếnrồi.ĐạitướngLafayettemuônnăm!

QuacơnkhoáitráồnàoấythìGavrochebảohaiđứabé:

—Haichúạ!Đâylànhàcủata.

QuảthậtđólànhàcủaGavroche.

Ôi!Côngdụngbấtngờcủanhữngthứvôdụng!Tìnhnhânđạochứachan

trongmộtsựnghiệphùngvĩ!Ôi!Từtâmcủanhữngkẻkhổnglồ!Cáicông

trìnhvĩđạichứađựngtưtưởngcủaHoàngĐếnaythànhramộtcáihộpchứa

mộtthằngbélangthang.Convậtkhổnglồđãđónnhậnvàchechởđứabé.

Cácanhtưsảndiệnbảnhlúcnàođiquatrướctượngconvoiởquảngtrường

Bastillecũnggiươngcặpmắtốcnhồilênnhìnnómộtcáchkhinhbỉvànói:

"Cáiấydùngđểlàmgì?"Cáiấydùngđểcứumộtđứabékhôngchakhông

mẹ,khôngcáiăncáimặc,khôngnhàcửa,cheđỡchonókhỏibịnhữngcơn

lạnh,nhữngcơngió,cơnmưa,nhữngcơnmưađá,nhữngtrậnheomaygiày

vò,làmchonókhỏilêncơnsốtvìphảingủtrênbùnlầy,khỏichếtvìphải

ngủdướimưatuyết.Cáiấydùngđểthunuôimộtđứabévôtộimàxãhội

xuađuổi.Cáiấylàmộtcáihangrộngmởđểđónconngườiđiđếnđâucũng

chỉthấycửađóngthencài.Convoigiànuathảmhạiấybịghẻlở,bịvứtxó,

mìnhđầymốcmeo,nốtruồivàmụnnhọt,khậpkhiễng,đổnátnhưmộtvật

bỏđi;nólàmộtthứkhổnglồđihànhkhất,ngàyngàyđứnggiữangãtưcầu

xinkháchquađườngbốthíchomộtcáinhìnthiệncảm,màkhôngsaođược;

ấythếmàhìnhnhưconvoigiànuathảmhạiấy,thứkhổnglồđixinấylạirủ

lòngthươngcáithằngănmàykia,cáithằngtíhontộinghiệpkhôngđigiầy,

đầukhôngmáiche mưa nắng,ănnhữngcủangười ta vứt đi,mặctoàntã

rách,buốtngóntaychỉbiếtthổilênđểđỡcóngphútgiây.

ConvoiởquảngtrườngBastillecócôngdụngnhưthếđấy.Cáisángkiến

củaNapoléon,ngườichê,nhưngtrờidùng.Trước,nóchỉmớilừnglẫytiếng

tăm,bâygiờnócóthiênuyrựcrỡ.Muốnhoànthànhdựđịnh,HoàngĐếcòn

phảicầnđáhoacương,đồngđensắt,vàng,cẩmthạch.ĐốivớiChúa,mớxà,

vánvàhồấyđãđủrồi.Convoikialàcáimộttưởngbiểulộthiêntàicủa

HoàngĐế.Cáitượngvoivĩđạiđượcvũtrang,vòicấtcaovàlàmchovôsố

nguồnnướcvâyquanhphunlênmộtcáchvuivẻ,đầysinhlực,cáitượngvoi

đó,trongýHoàngĐế,làhiệnthâncủaquầnchúngnhândân.Chúacònvĩ

đạihơn:Chúađemlàmchỗtrúchomộtđứatrẻphiêugiạt.

Cáilỗ hổngGavrochechui qualàmột kẽnứtđứng ngoàirấtkhó nom

thấy,bởivìkhuấtdướibụngvoivàhẹplắm.Chỉcómèovàtrẻconchuiqua

được.

Gavrochenói:

—Trướchết,chúngmìnhphảidặnngườigáccổngcóaihỏithìbảolà

chúngmìnhđivắng.

Nóithếrồichúđitrongtốichắcchắnnhưmộtôngchủnhàquenthuộc

mọixó,chúlấyramộtmảnhvánđậylỗhổnglại.

Lầnnữa,chúlạiđivàobóngtối.Haithằngbénghetiếngxèoxèocủaque

diêmnhúngvàochaiđựnglântinh.Thuởấy,diêmhóahọcchưarađời,cái

bậtlửakiểuFumadelàkiểutiếnbộnhất.Lửasánglóelênthìnhlìnhlàmcho

haithằngbénheomắt.Gavrochevừathắpxongmộtmẩudâynhúngnhựa.

Cáidâynhựatỏakhóinhiềumàítsángsoilờmờbụngconvoi.

HaivịkháchcủaGavrochenhìnquanhmìnhvàcócảmtưởnggiốngnhư

cảmtưởngcủaJonaskhiởtrongbụngcávoi.Cảmộtbộxươngkhổnglồ

hiệnlênbaobọclấychúng.Trêncùngcómộtcâyđòndongdài,màunâu,ở

haibêncáchtừngquãngtuatủaranhữngđònkháckhomkhom.Đólàcái

xươngsốngvớicácxươngsườnxungquanh.Từxươngsốngấythạchcao

thõngxuốngnhưnhũđá,lòngthònggiốngnhữngkhúcruột;giữacácsườn,

nhện chăng thành các hoành cách mô dính đầy bụi bặm. Trong các ngóc

ngách,cónhữngvệtđentothảngthốtvàvộivàngđilạirấtnhanh,trôngnhư

nhữngvậtsống. Vôi gạch vụn từtrênlưngvoi rơi xuống đã lấpbằngcái

vùngtrũngởbụngvoi,chonêncóthểđilạinhưtrênsàngỗ.

Thằngemdịchsátvàongườithằnganh,thầmthì:

—Tốilắm.

TiếngấykhiếnGavrochephảithétlên.Chúnghĩrằnghaiđứasợhãiquá,

cầnphảilaymạnhchúng.

— Chúng mày lôi thôi cái gì đấy? Đùa đấy à? Hay là làm bộ ỏe ọe?

ChúngmàyđòicungđiệnTuileriesư?Chúngmàylàsúcvậtà?Cóphảithế

thìbảotao.Taonóichochúngmàybiết,taokhôngphảilàhạngngườingu

ngốcđâunhé!Hừ!Haychúngmàylànhữngcậuấm,connhàquan?

Trongcơnhoảnghốtmàbịquáttháocụccằnđôitílàrấttốt.Cáiấylàm

chongườitađỡsợ.HaiđứabénhíchlạigầnGavroche.Thấychúngtincậy

mìnhnhưthế,Gavrocheđộnglòngnhưmộtôngbố,vàđổigiọngnghiêmra

giọngdịungọt.Chúnóichuyệnvớithằngnhỏ,bắtđầucâuchuyệnbằngmột

tiếngmắngyêu:

—Nàychócon!Ởngoàikiamớitối.Ởngoàiấymưa,ởtrongnàykhông

mưa.Ởngoàirét,ởđâykhônglọtvàomộttígiónào.Ởngoàicókhốingười,

ởđâykhôngcóaicả.Ởngoàitrăngcũngkhôngcó,ởđâycóngọnnếncủa

tao.

Hai đứa bé bớt sợ, bắt đầu đưa mắt nhìn quanh căn buồng. Nhưng

Gavrochekhôngđểchochúngrỗirãithìgiờngắmnghía.Chúgiục:

—Nhanhlênthôi.

Rồichúđẩychúngvàophíatrong,ởchỗmàchúngtôimuốngọilàphía

trong cùng của phòng ngủ. Giường Gavroche đặt ở chỗ ấy. Giường

Gavrocheđầyđủ,nghĩalàcónệm,cóchănlạicómànche.Nệmlàmộtcái

đệmrơm,chănlàmộttấmáokhoácbằnglenthômàuxámrấtấm,khárộng

vàhầunhưcònmớinguyên.Còncáicháithìnhưthếnày:Bacáicọckhádài

cắmchặtxuốngnềnvôigạchvụnởlườnvoi,haiđằngtrước,mộtđằngsau,

phíatrênbuộc túm lại vớinhau,làmthànhhình tháp. Một tấm lướiđồng

thauđượcđặtnằmkhéoléotrênmấycâycọc,buộcbằngdâythép,trùmcả

bacây.Phíachân,mộtdãyđáđèlêntấmlướithau,chậnnóxuốngsátđểcho

khôngmộtvậtgìcóthểlọtvàođược.Tấmlướiấynguyênlàmộttấmlưới

chăngchuồngchimcủacácđoànxiếcthúvật.CáigiườngcủaGavrocheở

trongtấmlướiấynhưởtronglồng.Trôngtoànbộtựanhưmộtcáilềucủa

ngườiEsquimau.

[263]

LướithauấylàmànchecáicháicủaGavroche.

Gavrochenhắcmấyviênđáchặntấmmànlướiphíađằngtrướcrồigiở

haicánhmàngấplênnhaumàbảo:

—Haichúđibốnchânnào.

Chúcẩnthậnđưahaivịkháchvàolồng,rồichúbòvàosau,xongchúđậy

kínmànlạivàdằnđáxuống.

Bađứanằmdàitrênchiếu.Tuybađứađềubébỏng,vẫnkhôngcóđứa

nàocóthểđứnglêntrongcáicháiấy.Gavrochecòngiữngọnđèndây:

—Bâygiờthìgiấcđi!Taosắptắtnến.

Thằnglớnchỉtấmlướithauhỏi:

—Thưaôngcáinàylàcáigìvậy?

—Cáiấylàđềphòngôngtí,-Gavrochenghiêmtrangbảo-Giấcđi!

Tuygiụcngủ,chúvẫnthấycầnphảinóithêmđôicâuđểhuấnluyệncho

haichúbéquánhỏtuổi.Chúnóitiếp:

—NhữngthứnàylàcủaVườnBáchThảo.Dùngchothúdữ.Cócảmột

khokia.Chỉviệctrèomộtbứctường,leoquamộtcửasổ,rúcdướigầmmột

cửalớn.Thếlàthahồ.

Vừanóichúvừakéochănđắpchothằngnhỏ.Thằngbékêulênkhekhẽ:

—Ôi!Sướngquá!Ấmquá!

Gavrochenhìntấmchănđắcý:

—Cũnglàcủavườnbáchthảoấy.Taovớcủalũkhỉ.

Rồichỉchothằnganhxemchiếcđệmrơmrấtdàyvàbệnthậtkhéo,chú

nóithêm:

—Cáinàylàcủaconhươucaocổ.

Nghỉmộtchútchúlạinói:

—Bọnthúvậtcóđủcácthứấy.Taolấyđi,chúngchảgiậnđâu.Taobảo

chúng:Lấychoconvoiđấy.

Chúlạinghỉmộtlátnữarồinói:

—MìnhtrèotườngvượtváchvàmìnhbấtchấpChínhPhủ.Nhưthếđấy

chúngbayạ.

HaiđứabénhìnGavrochevớimộtvẻkhâmphụccólẫncảkinhngạcsợ

hãi. Tuy cũng lang thang, cũng trơ trọi như chúng, bé bỏng như chúng,

nhưngđâylàmộtconngườivừakhốnkhổ,vừahùngdũng,mộtconngười

siêuthường,trênnétmặtcónhữngcáinhănnhócủaôngképxiếcgiàlẫnnụ

cườingâythơdễmếnnhất.

—Thưaông,-thằnglớnrụtrèthưa,-thếôngkhôngsợcácôngcảnhsát

sao?

Gavrochechỉđápgọn:

—Nhóc!Ngườitakhônggọicácôngcảnhsát,ngườitagọibọncớm.

Thằngbémởmắtthaoláonhưngkhôngnóigìhết.Vìnónằmngoàicòn

thằnglớnnằmgiữa,nênGavrochekéochănnémxuốngchiếuchonónhư

mộtbàmẹrồinhétmộtmớgiẻchocộmchiếuđểlàmthànhmộtcáigốicho

nógối.Xongchúquaysangthằnganh:

—Thếnào?Ởđâytốtchứ?

—Khôngcònphảinói.

ThằnganhvừanóithếvừaliếcnhìnGavrochevớivẻmặtcủamộtthiên

thầnđượccứunạn.Haiđứabéướtátthấyngườiấmdầnlại.

—Này!Saolúcnãychúngbaylạikhóc?

Gavrochetrỏthằngbémàbảothằnglớn.

—Thằngconnítnàythìkhôngnóilàmgì.Cònlớnnhưmàymàvẫnkhóc

thìkhỉthật!Làmnhưconbêấy!

—Vìlúcấychúngemkhôngbiếtđivềđâuđểcónhàở.

—Nhócạ!-Gavrochenói,-ngườitakhôngnóinhà.Ngườitanói:Xó.

—Vảlại,chúngemsợphảiởmộtmìnhquađêm.

—Khôngainóiđêm,ngườitanóimòmò.

—Cảmơnông.

—Nghetaobảonày.Từnaykhôngđượcgặpviệcgìcũngrênkhóc.Tao

sẽchămnomchúngmày.Chúngmàyrồisẽthấy:Chúngmìnhchơiđùathích

lắm.MùahèchúngtađiGlacièrevớithằngNavetbạntao.Chúngmìnhtắm

ởbếnsông.Chúngmìnhcứtrầntruồngmàchạytrêncácđoànthuyềnđỗ

trướccầuAusterlitzlàmchomấymụthợgiặtphátcáu.Cácmụấylalối,

mắng,chửi,tứcsôiganlên.Giáchúngmàybiếthọbuồncườiđếnmứcnào.

Chúng mình rồi sẽ đi xem người xương. Hắn vẫn sống ở quảng trường

ChampsÉlysées,gầyhơnaihết.Rồitaođưachúngmàyđixemkịch,xem

chínhnghệsĩLemaîtređóng.Taocóvévìtaoquenvớinhiềudiễnviên.Có

lầntaođãđóngtròtrongmộtvởkịch.Bọntaolàmmộtlũtrẻconnhưthế

này,chạydướimộttấmvảicănggiảlàmbiển.Taosẽxinchohaiđứamày

vào đóng trò ở trong rạp ấy. Rồi chúng ta sẽ đi xem người rừng. Những

ngườirừngđókhôngphảilàthật đâu.Chúngnómặcmayôhồngcónếp

nhăn,ởkhuỷutaycóvếtmạngbằngchỉtrắng.RồithìchúngtađixemNhạc

KịchViện.Đivớibọnvỗtaymướn.ỞNhạcKịchViệnbọnvỗtayđềulà

nhữngtaychiếncả.Taokhôngđivớibọnvỗtaycáchàngphố.ỞNhạcKịch

Viện,màyphảibiết,cóđứaphảitrảhaimươixuđểđượcvàongồivỗtay,đã

đànhđólànhữngthằngngốc.Ngườitagọichúnglàbọngiẻlaubát.Chúng

mìnhcũngsẽđixemchémngườibằngmáychém.Taosẽchỉchochúngmày

xemlãođaophủ.LãoởphốMarais.TênlàôngSanson.Trướcnhàlãocó

mộtcáihộpthư.Ôichao!Anhemtasẽvuichơinhưngàyhội.

MộtgiọtsápnhỏtrêntayGavrochelàmchochúsựcnhớthựctếtrước

mắt.

—Chếtchửa!Bấchaoquá.Phảicoichừng.Mỗithángmìnhkhôngthể

tiêuquámộtxuvềkhoảnánhsáng.Nằmxuốnglàphảingủ.Chúngmình

khôngcóthìgiờđâuđểđọctruyệncủaôngDeKock.Vớilạichongđènthì

ánhsángcóthểlọtquakhehởởcửaravào,tụicớmdễnhìnthấy.

ChỉmộtmìnhthằnganhlàdámchuyệnvãnđốiđápvớiGavroche.Nórụt

règópmộtýkiến:

—Vớilại,tànlửacóthểrơixuốngchiếurơm,phảiđềphòngkhôngthì

cháynhà.

—Ngườitakhôngnóicháynhà,ngườitanóiomxó.

Cơn giông càng thêmdữ dội. Giữahai hồi sấm sétrền vang, người ta

ngherõtiếngmưaràođậpchanchátvàolưngconquáivật.Gavrochenói:

—Cứmưa,thahồmưađi!Khônggìvuibằngnghetiếngnướctrongbình

chảydọctheocộtnhà.Mùađôngngulắm:Mấtcôngmấtcủamàchẳngướt

đượcai.Cáilãogiàxáchnướcthấymấtcôngtoibèntứctốilàmầmlên.

GavrochelàmộttriếtgiathếkỷXIXnênthừanhậnhếthậuquảcủasấm

sét.Nóvừanhắcđếnsétthìmộtlànchớpdàilòelênlóacảmắt,dokhenứt

màvàotậnbụngvoi,tiếptheongaymộttiếngsétdữdội.Haithằngbékêu

mộttiếngvà vùng dậy mạnh quálàmchotấmmàn suýt bật ra. Gavroche

quaycáimặtgangóclạiphíachúngvàthừadịptiếngsétnổmàcườilên

khanhkhách.

—Yên,lũtrẻbay,yên.Đừngcógiẫykhỏequámàđổnhà.Sấmchính

tôngấy,sấmthếmớilàsấmchứ!Khôngphảilàsấmchớpnhìnhằng.Hoan

hôChúa!KhôngkémsấmởrạpAmbigulàmấy.

NóixongGavrochelochữalạimàn,nhẹtayđẩyhaiđứabénằmxuống,

rồiấnlênđầugốichúngđểchochúngduỗithẳngchânra.

—Trờiđãthắpđènlênthìtacóthểtắtđèntađược.Ngủđi,haiôngmãnh

ạ.Nằmmàkhôngngủlàkhôngtốt.Sángralỗmũilỗmồmcủachúngmày

sẽnặngmùi,nóinhưbọntrưởnggiảthìmồmchúngbaysẽthối.Quấnchăn

chokínđi.Taosắptắtđènđây.Xongchưa?

Thằnglớnđápkhekhẽ:

—Xongrồi.Chỗtôitốtlắm.Rấtêm,nhưcóđộnlôngchimởdướiđầu.

—Ailạigọiđầu.Phảinóisỏ.

Haiđứabéômrịtlấynhau.Gavrochethuvénnốtchochúng,kéochăn

lêntậntaichúngrồiđọccâuphùchúnàylầnthứba.

—Giấcthôi.

Rồichúthổinến.Nếnvừatắtthìtấmlướithaurungrung,mộtcáchkỳdị.

Vôsốcáigìcọsáttrênlưới,làmnênnhữngtiếngđồngtiếngsắtlanhtanh,y

nhưcórăngcóvuốtmàilêndâythau.Cùngvớisựrungđộngấycónhững

tiếngrỉrích.Thằngbélênnămnghethấynhữngtiếngđộngấytrênđầu,suýt

chết khiếp. Nó hích khuỷu tay vào sườn anh, nhưng anh nó theo lệnh

Gavrocheđã“giấc”rồi.Khôngdằnlòngđượcvìkhiếpđảmquá,thằngnhỏ

đànhliều,gọiGavroche,nhưngrấtkhẽ,vừagọivừanínhơi:

—Ôngơi!

—Gì?-Gavrochevừachợpmắt,tỉnhdậyhỏi.

—Cáigìđóạ?

—À!Đólàôngtíởcống.

Gavrochelạiđặtđầuxuốngchiếu.Quảnhưchúnói,chuộtcốngnhung

nhúctrongsườnvoi.Đíchchúnglànhữngchấmđenđộngđậychúngtađã

nóiởtrước.Nếucònsángthìchúngcònnể,chỉthấpthoángởxa.Nhưngcái

độngnàylàxứsởcủachúng.Khiđộngchìmtrởlạivàobóngtối,chúngngửi

thấymùi“thịttươi”tronglềuGavrochethìđổxôđến,leolêntậnđỉnhmà

gặmmànhấmcácmắtlướiđểtìmcáchchọcthủng.

Thằngbévẫnkhôngngủđược.Nólạigọi:

—Ôngơi!

—Gì?

—Thếôngtílàgì?

—Ôngtílàchuột.

Cách giải thích làm thằng bé bớt sợ một phần. Nó đã từng trông thấy

chuộtbạchvànókhôngsợchuộtbạch.Tuyvậynóhãycònlêntiếnghỏi:

—Thưaông?

—Gìđó?

—Saoôngkhôngnuôimộtconmèo?

—Trướctaocómộtcon,taomanglạiđây,nhưngchúngănthịtmất.

Câugiảithíchnàythủtiêuhiệuquảcủacâuthứnhất.Thằngbélạirunsợ.

CuộcđốithoạigiữanóvàGavrochediễnralầnthứtư.

—Thưaông?

—Gìnữa?

—Aibịănthịt?

—Conmèo.

—Aiănthịtconmèo?

—Ôngtí!

—Chuộtấyà?

—Phải,chuột.

Thằngbéchếtkhiếpvềviệcchuộtănthịtmèo.Nóhỏithêm:

—Thưaông,nhưngconchuộtấynócóănthịtđượcchúngmìnhkhông?

—Nóănđếnđầuđấychứlị.

Nỗikinhkhủngcủađứabélênđếntộtđộ.NhưngGavrochenói:

—Béchảsợ.Lũnókhôngvàođâyđượcđâu.Vảlạiđãcótao.Nào,nắm

lấybàntaytaorồiimđimàngủthửnào.

Gavrochevớitayquamìnhthằnganhđểcầmtaythằngem.Thằngbéôm

siếtbàntayấyvàongườivàthấyyênlòng.Chobiếtlòngcanđảmvàsức

mạnhcóthểtruyềnchongườikhácmộtcáchmầunhiệm.

Bâygiờquangcảnhchungquanhtrởlạiyênlặngbởivìchuộtnghetiếng

nói xì xào sợ đã lánh xa. Mấy phút sau chúng trở lại và làm nhặng lên,

nhưngvôích,bađứatrẻđãngủsay,khôngnghethấygìnữa.

Đêmcàngvềkhuya.BóngtốiphủlênquảngtrườngBastillemênhmông.

Gióđôngthổitừnghồilẫnvớimưa.Cácđoàntuầntralụclạotừngngõ,từng

lối,từngmảnhvườnhoang,từngxótốihòngbắtnhữngtênduđãngăngió

nằmsương;chúnglẳnglặngđiquatrướctượngvoi.Conquáivậtđứnglặng

yên,mắtmởnhìnvàobóngtốicóvẻnhưmơmàngđắcývìcáihànhvinhân

đạocủamình:Nóchechởchobađứatrẻtộinghiệpđangngủđểchúngkhỏi

lụyvìtrời,vìngười.

Muốn hiểu sự việc sắp xảy ra, phải nhớ rằng thuở ấy bốt canh quảng

trườngBastilleđóngởphíabênkiaquảngtrườngchonêndẫucóviệcgìxảy

rabêncạnhconvoi,tênlínhgáccũngkhôngnghethấy.

Gầnsáng,cómộtngườitừphốSaintAntoinechạyra,vượtquaquảng

trường,đivòngmảnhđấtquanhCộtĐồngThángBảy,

[264]

lenquabaolơn

vàđứngdướibụngvoi.Nếucóánhsángchiếulênmìnhngườiấy,ngườita

thấyướtsũng,chắcngườitasẽđoánđượcralàhắnởngoàimưasuốtđêm.

Khiđếndướibụngconvoi,hắnkêulênmộttiếngkỳdị,thứtiếngkêuấy

khôngthuộcngônngữnướcnàocả,chỉcóconvẹtlàlặplạiđược.Người

mớiđếnlặplạihailầntiếngkêuấy.Nếumuốnlấychữmàviếtratiếngấyđể

cómộtýniệmxaxôithìphảiviết:“Kirikikiu!"

Khingườilạmặtgọilầnthứhaithìcómộtgiọngnóitrongtrẻovànon

nớttừtrongbụngvoiđáplại:

—Cóđấy.

Liềnsauđó,tấmvánchắnlốirabịđẩyđivàmộtthằngbéchuira,theo

chân voi tụt xuống đứng bên người mới đến. Thằng bé ấy là Gavroche.

NgườimớiđếnlàMontparnasse.Còntiếngkêu"Kirikikiu"cólẽnócónghĩa

là:TôihỏithămôngGavroche.

Khinghetiếnggọi,Gavrocheđãvùngdậy,hétấmlướinòrangoàirồi

đậylạicẩnthận,xongchúmởcáivỉnhảyxuống.MontparnassevàGavroche

yênlặngnhậnmặtnhautrongđêmtối.Montparnassechỉnói:

—Chúngtaocầnmày,màylạiđằngnàygiúpbọntaomộttay.

Gavrochechẳngđòigiảithíchgìthêmnữa.

—Được,tớđiđây.

HaiđứanhắmđiđếnphốSaintAntoine.Chúnglenlỏinhanhnhẹngiữa

nhữngđoànxedàichởhoaquảbắtđầuđivềchợ.Cácbáchàngraungồi

xổmtrênxeđươngngủgậtgiữamấyđốngrauquả,áotơikéolêntớimang

taivìmưatạtnghiêng.Họkhôngbuồnđểýđếnhaiôngkháchquađườnglạ

lùngấy.

III

DIỄNBIẾNCỦACUỘCVƯỢTNGỤC

Cũngđêmấy,ởnhàngụcLaForceđãxảyraviệcsauđây.

MặcdùThénardierbịgiamcáchbiệt,Brujon,Gueulemer,Babetvàhắnta

cũngđãbànnhaucùngvượtngục.Ngaysauđó,Babetmộtmìnhtrốntrước,

như Montparnasse đã kể với Gavroche trên kia. Thằng Montparnasse ở

ngoài,sẽgiúpđỡchúngmộttay.

Brujonbịgiammộtthángtrongbuồngphạt,đủthìgiờchohắnlàmhai

việc,thứnhất,bệnxongmộtcáidây,thứhainghĩxongmộtkếhoạch.Cái

buồngtànkhốcđểgiamngườitùbịkỷluật,ngàyxưagọilàngụctốivàgồm

có bốn bức vách đá, một cái trần đá, một cái nền lát đá phiến, một tấm

giường ván, một lỗ thông hơi có chắn lưới sắt và một cánh cửa bọc sắt.

Nhưngngụctối,ngườitacholàquágớmghiếc.Ngàynaychỗgiamphạtấy

gồmcómộtcánhcửasắt,mộtlỗthônghơichắnsongsắt,mộttấmgiường

vánvàmộtcáinềnlátđáphiến,mộtcáitrầnđávàbốnbứcváchđácótênlà

buồngphạt.Giữatrưathìtrongbuồngphạtấy-mộttíánhsáng.Mốihạicủa

thứbuồngphạt ấy -cácbạnthấy đó, đâu cóphảilà ngục tối!Làbắtcon

ngườicósứclaođộngphảingồibógốinghĩngợi.

Bởivậy,Brujonđãnghĩngợivàkhihếthạnởbuồngphạtrathìhắnmang

theoramộtcáidây.Vìchohắnlàtùnguyhiểm,khôngthểđểởtrạingoài,

người ta tống hắn vào Trại Mới. Cái thứ nhất, hắn tìm thấy ở đó là

Gueulemer,cáithứnhìlàmộtcáiđinh,tìmthấyGueulemerlàtìmthấytội

ác,tìmthấycáiđinhlàtìmthấytựdo.

ĐãđếnlúcphảibiếtrõBrujon,Brujondángngườinhưyếuđuối,hắncó

thâmýlàmravẻưutư,nhunhược.Thậtrahắnlàmộttênkhỏemạnh,lễ

phép,khônngoan,giangiảo.Cáinhìncủahắnnhưvuốtvengườita,nụcười

củahắnthâmhiểm.Nụcườiấydobảnchấthắn,cònconmắtâuyếmkialà

dohắncóchíluyệnnên.NhưngtìmtòiđầutiêncủaBrujonvềnghệthuật

hướngvềcáimáinhà.Nhờhắn,kỹthuậtcủanhữngngườithợgiởmái,lột

mángnướcđạtnhữngbướctiếnlớnhơnvớiphươngphápbócdạdàybò.Cơ

hộirấtthuậnlợiđểvượtngụclàchínhlúcbấygiờ,thợlợpđangtháochữa

một số đá lợp mái. Sân Saint Bernard không cách biệt hẳn với sân

CharlemagnevàsânSaintLouis.Ởcáctầngcaocónhiềugiàngiáovàthang,

nghĩalàcócầuvàtamcấpdẫnvềphíagiảiphóng.

Trênđờikhôngcónhànàonứtnẻ,đổnáthơnTrạiMới.Đólànơisơhở

nhấttrongnhàngục.Tườngbịtácdụngcủachấtdiêmtiêubámvàođãlởra

từngphiếnđácókhirơixuốngmìnhtùnhânđangnằmtrêngiường,vìvậy

người ta phải ghép ván dưới các vòm cuốn trong phòng ngủ để chèn đỡ.

Ngườitaphạmsailầmlớnkhigiamvàocáinhàcũnátấynhữngtêncancứu

đángsợnhất,những“canghiêmtrọng”nhưngônngữlaotùnói.

ỞTrạiMớicóbốnphòngngủởbốntầnggácvàmộtbuồngcaomệnh

danhlàMỹPhòng.Mộtốngkhóirộng,cólẽlàôngkhóinhàbếpcủabọn

CôngTướcLaForcengàyxưa,đitừnềnnhà,xuyênquabốntầnggác,lên

tậnmáivànhôlênkhỏimái.Nócóvẻnhưmộtcâytrụthépchắngiữmỗi

phòngngủ.GueulemervàBrujonởchungmộtphòngngủ.Cẩnthậnngườita

xếpchúngởtầnggácdướinhất.Tìnhcờđầugiườngchúngkêsátvàoống

khói.ChínhThénardierởngaytrênđầuchúng,trênbuồngcao.

KháchquađườngdừngởphốCultureSainteCatherinetrướccổngxecủa

NhàTắm,saukhiquakhỏitrạilínhcứuhỏa,nhìnthấymộtcáisânđầycây

hoa,câycảnhtrồngtrongthùng.Ởcuốisânlàmộtcáinhàtrònnhonhỏquét

vôitrắng,cóhaicháivànhữngcửanhàchắngiósơnxanhtrôngkhávuimắt.

CảnhnàythậtxứngvớiướcmơhoangdãcủaJeanJacques.

[265]

Mườinăm

vềtrước,cáinhàtrongđótựalưngvàomộtbứctườnglớn,màuđen,trần

trụi,xấuxí,nhôcaolêntrênmáinhà.Đólàbứctườngbaobọcconđường

tuầntracủanhàlaoLaForce.BứctườngsaucáinhàtrònđólàMiltonnhìn

thấyđằngsauBerquin.

[266]

Dùbứctườngrấtcao,vẫncònmộtmáinhàcao

hơnđensì,ởsaubứctường.ĐólàmáinhàcủaTrạiMới.Ởmáinhàcóbốn

lỗthônghơicótrachấnsongsắt.ĐólànhữngcửasổcủaMỹPhòng.Một

ốngkhóiđâmquamáinhà,cáiôngkhóixuyêncácbuồngngủnóitrên.

MỹPhònglàbuồngápmái,hìnhdángnhưmộtcáinhàchợ,cóbalớp

chấnsongsắtbọcngoài,cửathìbọctônđóngchichítđinhrấtlớn.Cứđằng

Bắcmàvàothìbêntráicóbốnlỗthônghơi,bênphảiđốidiệnvớibốnlỗ

thônghơicóbốncáichuồnghìnhvuôngkhárộng,cáchnhaumộtcáihành

langhẹp;cácchuồngấy,dướithìxâytườngđếnngangngực,trênthìcắm

songsắtlêntậnmái.Thénardierbịgiamkíntrongmộtcáichuồngnhưthếtừ

đêmmồngbathánghai.Khôngaikhámpháđượchắndùngcáchnàovàcó

aiámtrợhắnmàhắnđãsắmđượcmộtchairượuvàcấtgiấuchairượuấy

trongbuồnggiam.ThứrượuchóphathuốcmêấyngườitanóidoDesrues

sángchế.ĐảngtrộmPhụcRượuMêdùngrượuấylàmchonónổitiếng.

Trong nhiều nhà ngục, thường có những nhân viên phản phúc, nửa là

ngườicanhngục,nửalàkẻtrộm,chúnglàmtaysaichocảnhsátvìtiềnvà

cũngvìtiềnmàgiúpđỡchobọntùvượtngục,giốngnhưnhữngđứaởăn

xéntiềnchợcủachủ.

Cũng cái đêm Gavroche đón hai đứa bé bơ vơ về chỗ trọ, Brujon và

GueulemerlặnglẽthứcdậyvàdùngcáiđinhcủaBrujonxoikhoétốngkhói

kếgiường.Chúngbiếtrằngởngoài,Babetvừavượtngụclúcsángđương

chờđónchúng,cùngvớiMontparnasse.Vôigạchkhoétrarơixuốnggiường

Brujonthànhthửkhôngainghetiếng.Ởngoài,mưatogiólớnxenlẫnsấm

sétlàmcácbảnlềcửarítlên,khiếnnhàngụcvangdộinhữngtiếngồnàoghê

gớmrấttiệnchocôngviệccủachúng.Mộtvàitêntùthứcdậylạivờngủ,để

mặctìnhGueulemervàBrujon.Brujonkhéotay,Gueulemerkhỏe.Têncai

ngụcchủởbuồngcócửasổchắnsongmởvàophòngngủvẫnkhôngnghe

mộttiếngđộngnàocả,thếmàốngkhóiđãbịkhoét,haithằngcướpđãleo

ngượclên,bẻmiếngvỉsắttrênốngkhóivàleoramáinhà.Giómưacàng

dữ,máinhàtrơnnhưmỡ.Brujonbảo:

—Chúngmìnhvượtngụcđêmnaythậtlàtuyệt!

[267]

Giữachúngvàbứctườngbọcngoàilàmộtcáivựcrộngnửatrượng.Dưới

đáyvực, súngcủatên línhgáclấp lánhtrongđêmtối.Chúng lấycáidây

Brujonbệntrongngụctốiđembuộcmộtđầuvàomấythanhchắnsắtmiệng

ốngkhóivừabịbẻcong,némđầudâykiaquabứctường.Rồichúngtiếp

nhaunhảyđungườiquakhỏivực,bámlấyđầutường,vượtquatường,theo

dâytụtxuốngmộtmáinhànhỏ,thudâylại,nhảyxuốngSâuTắm,vượtqua

sân,khẽđẩytấmvánnhỏchắnbuồngngườigáccổngkéocáidâythònglòng

bêncạnhđấy,thếlàcổnglớnmởracảhaiđứarangoàiđườngphố.

Từlúcchúngđứnglêngiườnggiữađêmtốivớicáiđinhtrongtayvàmột

kếhoạchvượtngụctrongnãocho đếnbâygiờ,khôngquábốnmươilăm

phút. Lát sau, chúng gặp thằng Babet và thằng Montparnasse lảng vảng

quanhđấy.Lúckéodâyvề,dâybịđứt,chỉcònmộtđoạnlơlửngbuộcvào

ốngkhói.Cònchúngthìchẳngbịthươngtíchgìngoàiviệcdatayhầunhư

tuộthết.

Cũngđêmấy,Thénardierđượcbáotrước-khôngbiếtbằngcáchnào-

nằmthứcđểđợi.Khoảngmộtgiờsáng,đêmởngoàitốinhưmực,hắnnhìn

qualỗthônghơitrướcchuồnghắn,thấyhaibóngđenlướtquatrênmáinhà,

trongmưaràogiódữ.Mộtbóngđendừnglạitrướclỗthônghơimộtthoáng,

vừađủđểhắnnhậnthấy.ĐólàBrujonvàhiểuhết.Đốivớihắn,nhưthếlà

đủlắmrồi.

Thénardierbịcoilàmộttênsátnhânvàbịgiamcứuvìdùngkhígiớibắt

ngườikhảocủa.Vìthế,đêmngàyhắnbịcanhgiữ.Mộtngườilínhgác,súng

nạpđạncứđiquađilạitrướcbuồngnó.Haigiờmộtlầnngườitathaylính

gác.Trongbuồngcaoấycómộtchiếcđèntreosáttường.Têntùphảimang

mộtđôixiềngchânnặnghaimươilămcân.Ngàynàocũngvậy,cứđếnbốn

giờchiềuthìtêncaingụcđivớihaiconchódữvàobuồngnó,-lúcbấygiờ

ngườitacònlàmthế-đặtcạnhgiườngmộtcáibátđenmộtcân,mộthũnước

lãvớimộtâucanhsuôngvàkhámxiềngxích,gõmấycáisongsắtxemcógì

kháchaykhông.Đêm,nólạidắtchóđếnhailầnnữa.Thénardierđượcphép

giữmộtcáichốtsắtdùngđểgămbánhmìlêntường,theohắnnóithìlà"để

chochuộtkhỏiăn".VìThénardierluônluôncóngườicoigiữchonêncái

chốtsắtchonóngườitathấycũngchẳngsao.Saunàyngườitamớinhớra

rằngcómộttêngácngụcđãbảo:"Cólẽnênchonómộtcáichốtgỗthìhơn".

Hômấylúchaigiờsáng,mộtanhtânbinhthayphiêngácchongườilính

giàvừacanhởđây.Mấyphútsautêncaingụctheothườnglệdắtconchóđi

khámxétchỉđểýlàngườigácquêmùavànondạiquáchứkhôngthấygì

khác.Bốngiờsáng,khingườitađếnđổiphiêncanhthìthấyanhlínhgác

nằmsõngxoàidướiđấtnhưkhúcgỗ,ngủmêmệt.Thénardierkhôngcònở

đấy.Trêntrầnnhàcómộtlỗhổng,vàngaytrênđó,ởmái,cómộtlỗnữa.

Mộttấmvángiườngbịtháođivàcólẽtêntùđãmangtheo,vìmãisauvẫn

khôngtìmthấy.Trongbuồngcònmộtchairượuđãuốngdở,thứrượumêấy

Thénardierđãdùngđểmờianhlínhgác.Cáilưỡilêcủaanhlínhcũngmất.

Lúcbấygiờ,ngườitatưởngThénardierđãthoátrangoàirồi.Sựthậtthì

đànhlàhắntakhôngcònởtrongTrạiMớinữa,nhưngvẫnởtrongmộtcảnh

huống vô cùng nguy hiểm. Hắn đã thoát hẳn đâu. Lên đến Trại Mới,

Thénardierbắtgặpđoạndâyđứtbuộclơlửngởmiệngốngkhói.Nhưngdây

ngắnquáThénardierkhôngthểdùngđểvượtquakhoảngcáchgiữamáinhà

nàyvàbứctườngbọc,nhưBrujonvàGueulemertrướcđấy.TừphốBallets

rẽquaphốvuaSicilethìaicũngthấyngayởbênphảimộtkhoảnglõmtồi

tàn.Ởđấytrướckialàmộttòanhà,bâygiờchỉcòntrơbứctườnghậucao

vòivọitiếpgiápcácngôinhàcònnguyênvẹnởhaibên.Cáiditíchnàycòn

nhậnrađượcnhờhaicáicửasổvuôngtocònsótlại,cáiởgiữa,gầncháibên

phảihơnđượcchắnlạibởimộtđònnganghanmục.Quacáccửaấyngày

trước,ngườitanhìnthấymộtbứctườngcaotoảmđạm,vốnlàmộtmảnh

củavànhthànhbọcconđườngtuầntracủanhàlaoLaForce.

Khoảngtrốngởđườngphốdongôinhàbịpháhủyđểlạiđãđượcchelấp

mộtnửabởimộthàngràosonggỗmụcnátdựavàonămtrụđá.Trongrào,

tựavàobứctườngcũ,cómộtcáinhàgỗnhỏ.Hàngràosongcómộtcửara

vàomấy năm trước đây chỉ gàichốt.Khoảngba giờ sáng, Thénardier tới

đỉnhbứctườngthànhấy.

Thénardierđếnđấybằngcáchnào?Điềunàychưabaogiờngườitahiểu

vàgiảithíchđược.Chớpgiậthìnhnhưvừalàmrầynóvừagiúpđỡnó.Nócó

dùngthanggỗvàgiàngiáocủathợlợpđểchuyểntừmáinàysangmáikhác,

từràonàysangràokhác,từpokhác,từphòngnàyquaphòngkhácởcáctrại

sânSaintLouis,từđóquabứctườngthànhquanhđườngtuầntrađểđếncái

nhà nát phố vua Sicile không? Thế nhưng đi theo hành trình này thì có

nhữngđoạnđứtquãngcólẽkhôngkhắcphụcđược.Haylànóđãdùngtấm

vángiườngcủanóbắcmộtcáicầutừmáiMỹPhòngquabứctườngkhutuần

tra?Rồinóbòlếttrênngọntườngquanhnhàlaođểđếncáinhànát?Tuy

nhiênbứctườngđónhôrăngcưavàcaothấpkhôngchừng,ngangtrạiCứu

Hoảnóthấpxuống,đếnNhàTắmnócaolên;lạicónhữngnhàcửacắtngang

tường;chỗkháchsạnLamoignon,tườngkhôngcaonhưchỗphốPavéevà

chỗnàocũngđềucónhữngmảngtụt,nhữnggócđứng.Ngoàiralínhgácrất

dễthấycáidángđensìcủatênvượtngục.Cảhaicáchđềukhôngthểdùng

đểtrốnthoát.HaylàThénardierđãsángtạoramộtcáchvượtngụcthứba,

bởivìđầuóchắnđãrựcsángnhờkhaokháttựdomộtcáchácliệt,sựkhao

khátđónhưcóphépthầnbiếnvựcthẳmthànhhàocạn,songsắtthànhnan

tre,một tênbạiliệtthànhlực sĩ,mộtđứa bòlếtthànhchimtrời, nguđần

thành bản năng, bản năng thành trí tuệ và trí tuệ thành thiên tài? Ai biết

được.

Khôngaibiếthếtnhữngkỳdiệutrongviệcvượtngục.Kẻvượtngụcnhư

cóthầnlinhmáchbảo,chúngtôinóilạiđiềuđó.Cócáigìnhưlàsaosángvà

chớploètrongánhlửabíẩnsoirọicáccuộcđàovong.Cáicốgắngđểvươn

ra tự do cũng lạ lùng như cái vỗ cánh để lao vào khoảng không cao cả.

Ngườitahỏivềmộttênkẻcướpvượtngục:Nólàmthếnàođểleolêncái

máinhàkianhỉ?CũngnhưngườitahỏivềCorneille:Ôngtatìmởđâura

tiếngChếtkiachứ?

[268]

Thénardierđãđếntrênđầubứctườngcổ,mồhôinhễnhại,áoquầnđẫm

nướcmưavàráchbươmratừngmảnh,datayxâyxát,khuỷutaychảymáu,

dađầugốitoạcra.Hắnnằmdàitrênđầutường,kiệtsức.Từchỗhắnnằm

xuốngtớinềnđườngbằngmộttầnggácbaxuống.Cáithừngcủahắnquá

ngắn.Xanhxao,kiệtquệ,hắnnằmchờ,tronglòngtrướckiahyvọngbao

nhiêuthìnaytuyệtvọngbấynhiêu.Đêmcòntối,khôngaitrôngthấyhắn,

nhưnghắntựnhủchỉlátnữatrờisẽsáng.Hắnrunsợtrướcvềcáigiâyphút

nghe đồng hồ nhà thờ Saint Paul gần đấy đổ bốn tiếng. Giờ ấy sẽ là giờ

ngườitađổiphiêngác,giờấyngườitatìmthấyanhlínhngủsaydướimái

nhàbịchọcthủng.Quaánhsánglờmờcácngọnđènphố,Thénardiernhìn

xuốngnềnđườngmộtcáchhãihùng,cáinềnđásâuthămthẳmươnướtvà

đensì,cáinềnhắnvừaướcaovừakhiếpsợ,cáinềnđóvừalàchỗchếtvừa

làcảnhtựdo.Thénardiertựhỏi,khôngbiếtbathằngbạnđồngloãkiacó

trốnthoátkhông,chúngcóđợihắnkhông,cótìmcáchgiúphắnkhông.Hắn

nghengóng.Từlúcđếnđây,khôngcóaiđiqua,trừmộtđộilínhtuầntra.

Những người bán rau ở Montreuil Sur Mer, ở Charonne, ở Vincennes, ở

BercyđichợđềuđitheođườngSaintAntoine.

Chuôngđồnghồđổbốntiếng,Thénardierrùngmình.Chỉmấyphútsau,

trongnhàngụccó tiếng xôn xao náođộng.Đâylàcảnhhuyên náo thông

thườngkhikhámphámộtvụvượtngục:Tiếngnhữngcánhcửamởrakhép

lại,tiếngrítcủabảnlềởcáccánhcổngchấnsong,tiếngxônxaocủađoàn

línhcaitù,tiếnggọinhauầmĩgiữabọncaingục,tiếngbángsúngđậpxuống

nền, bấy nhiêu thứ tiếng bay đến tai Thénardier. Ánh đèn chập chờn lên

xuốngởcáccửasổchănglưới,mộtngọnđuốcchạydọctrongphòngcao

TrạiMới,línhchữalửaởđồncạnhđấyđượcgọisanggiúp,nhữngchiếcmũ

ướtmưacủahọlấplánhdướiánhđuốc,điđilạilạitrênmáinhà.Cùnglúc

ấy phía ngục Bastille, một thứ ánh sáng mập mờ rạng lên một cách kinh

khủngởchântrời.

Thénardier đang ở trên ngọn một bức tường dày ba tấc. Nó nằm dưới

mưa,bênphảicómộtvựcthẳm,bêntráicómộtvựcthẳm,khôngcựađược,

vừachóngmặtvìsợngã,vừahồihộpvìsợbịbắt.Nhưmộtquảlắctrongcái

chuôngtâmtríhắnchaoquađảolạigiữahaitưtưởng:Ngãthìchết,nằmyên

thìtrởvàotù.Trongcảnhhoangmang,thìnhlìnhThénardiertrôngthấymột

bóngngườilướtsáttườngcácnhàphốđếnđứngởquảnglõmdướichỗhắn

lơ lửng nằm. Kế đó một người thứ hai, cũng men đi cẩn thận như người

trước,rồimộtngườithứbavàmộtngườithứtư.Khiđãtụmlại,mộtngười

đẩythenmởcửaởràoxongvàcảbốnláchvàotrongkhoảngđấtcócáinhà

nát.HọđứngngayởchínhchỗThénardiernằm.

Nhữngngườikiađãchọnchỗlõmđóhiểnnhiênlàvìkhôngmuốncho

kháchquađườngtrôngthấyhọđangbànviệcvàcũngmuốntránhmắttên

línhgáccửanhàlaoLaForceởcáchmấybước.Phảinóirằngmưađãgiữ

chịttênlínhtrongchòicanhcủanó.Thénardierkhôngtrôngthấymặthọ,đã

lắngnghetiếnghọvớisựchămchúcủaconngườituyệtvọng.Nghehọdùng

tiếnglóng,Thénardierthoángthấycómộtchúthyvọng.Ngườithứnhấtnói

khẽ,nhưngrấtrõràng:

—Buồmđithôi.Cònlụcđụclàmgìicigo?

Ngườithứhaiđáp:

—Mưanhưtrútmángthếnày!Vớilạituầnkiểmsắpkéoqua,cònthằng

gácthìcứtrồngnếnởđấy.Khéokhôngnóhốtchúngmìnhicicaille.

Haitiếngicigovàicicailleđềucónghĩalàởđây.Tiếngthứnhấtlàtiếng

lóngngoạiô,tiếngthứhailàtiếnglóngởnhàngụcTemple.Đólànhữngtia

sángđốivớiThénardier.Ngheicigo,hắnbiếtlàBrujon,tênduđãngởcác

cửaô,ngheicicaillehắnbiếtlàBabetvìtênnàykiêmnghềbuônvặtởnhà

laoTemple.Tiếnglóngcủathếkỷvĩđạibấygiờlàchỉcònthấydùngởnhà

ngụcTemplevàcũngchỉcóBabetlàngườiduynhấtsửdụngđượcthuần

tuý. Nếu Babet không nói tiếng icicaille thì Thénardier đã không nhận ra

hắn,vìhắnđãhoàntoànđổigiọng.

Tênthứbachenvào:

—Khôngchuyệngìphảivội.Hãyđợimộttínữa.Chắcđâuhắnkhông

cầnđếnchúngta.

Nghe câu văn phổ thông này, Thénardier nhận ra Montparnasse,

Montparnassecholàhiểuđượcmọithứtiếnglóngmàkhôngnóitiếnglóng

mớilàlịchsự.Tênthứtưkhôngnói,nhưngđôivairộngcủanóvẫnbáocho

biếtnólàai.ThénardierkhôngphânvânnhậnngayrađólàGueulemer.

Brujonnóikhẽ,nhưngsôinổi:

—Màyphuncáigìđó?Taothìtaonóirằngthằngbáncơmđókhôngtrốn

rađược.Nókhôngbiếtcáchmà!Xéchemise,xéchăngiườngđểlàmdây,

khoétcửa,làmgiấytờgiả,chìakhóagiả,chặtxiềng,buộctreodâyởngoài,

lẩntrốn,tráhình,phảikhônranhlắmmớilàmđược.Lãogiàấykhôngthể

làmđược,lãokhôngbiếtcách.

Babet tiếp lời, vẫn bằng thứ tiếng lóng cổ điển mà Poulailler và

Cartouchedùng.Thứtiếnglóngnàyđốivớicáitiếnglóngmạnhdạn,mới

mẻ,màumèvàliềulĩnhmàBrujondùngcũnggiốngnhưngônngữRacine

đốivớingônngữAndréChénier:

[269]

—Tênchủquáncủamàycódễđãbịtómtạitrận.Phảilàsóigiàmới

được,cònhắnchỉlàchómớimởmắt.Chắclàhắnđãbịmộttêncớm,không

chừnglàmộtconcừuđóngvaihuynhđệlừaphỉnh.NàyMontparnassemày

thửnghetiếngràoràotrongổquỷđóxem!Màycũngđãthấynhữngđèn

đuốckiachứ?Hắnđãbịtómlạirồi,chắcchắn!Phảikéocàyhaimươithu

nữarồi.Taokhônggờm,taokhôngphảilàcáy,điềuđóaicũngbiết,nhưng

khôngcònlàmgìđượcnữađâu,nếucứcốthìbọnchúngsẽchochúngta

nhảynhótđó.Thôiđừnggiậndữ,đivớichúngtớđi,tợpíthớpchovui.

—Ailạibỏrơibạnbètronghoạnnạn,-Montparnassecàunhàu.

—Taothềvớimàylànóbịtrònglạirồi.Giờnàythìthằngchủquánđó

chẳngcònđángmộtchinh.Tabiếtlàmsao!Dôngthôi.Taothấynhưlàđãbị

mộttêncớmnàothộpngựcrồi.

Montparnassechỉ còn chống cãi yếu ớt. Thậtra,theotụcbọnkẻcướp

khôngbaogiờbỏnhautrongcơnnguybiến,bốnđứachúngđãlòdòsuốt

đêmquanhnhàngụcLaForce.Mặcdùviệcấynguyhiểm,chúngvẫnkhông

ngạivìhyvọngThénardiersẽxuấthiệntrênmộtbứctườngnào.Nhưngđêm

đãtrongsáng,đườngsávắngtanh,khôngmộtbóngngườivìmưarào,trời

bắtđầulạnh,quầnáoướtsũng,giầythấmnước,rồitiếngxônxaođángsợ

trongnhàlao,nhữngđộituầntrađilại,thờigianchờđợiquálâu,hyvọng

tiêudần,sợhãihiệnđến,tấtcảnhữngthứấythúcgiụcbọnchúngrútlui.

ĐếncảthằngMontparnasse,thằngấyđốivớiThénardiermộtphầnnàocũng

nhưlàconrể,cảthằngMontparnassecũngnhượngbộ.Chỉítnữalàchúngđi

mất.Nằmtrêntường,Thénardierthấytronglònghồihộpnhưnhữnghành

kháchđắmtàucònsốngsóttrênbèởgiữabi,đangnhìnthấychiếctàucứu

nạnhiệnrarồilạibiếnđinơichântrời.

Nókhôngdámgọi,gọinhỡngườitanghethấythìhỏngcả.Trínóbỗng

nhiênnảyramộtýkiến,mộtýkiếncuốicùng,mộttiachớp:Nómóctúi,lấy

mẩudâycủathằngBrujon,mẩudâynóđãtháotrênốngkhóivànémxuống.

Mẩudâyrơidướichânlũcướp.

Babetnói:

—Mộtcáidây.

—Dâycủataođây,-Brujonbảo.

—Đíchlãochủquánrồi,-Montparnassenói.

Chúngngẩngnhìnlên.Thénardierthòđầuramộttí.

Montparnassebảo:

—Maulên!Brujon,màycókhúcdâyđókhông?

—Cóđây.

—Nốihaiđoạndâyvớinhaurồinémlênchonó.Nósẽbuộcdâyvào

tườngtụtxuống.Cóđủdâyđểleoxuốngđây.

Thénardierđánhliềulêntiếng:

—Taocóngrồi.

—Chúngtớsẽsưởicho.

—Taokhôngcựađược.

—Màycứthếmàtụtxuống,chúngtớsẽhứngđónmày.

—Haibàntaytaotêgiárồi.

—Thìhãycứbuộcdâyvàongọntườngthôimà.

—Chịuthôi!

— Thế thì phải có thằng nào trong bọn ta leo lên với nó mới xong -

Montparnassenói.

—Nhữngbatầnggác.-Brujonbuộtmiệng.

Từ nhà gỗ, có mộtống khói bằng thạch cao đâm lên và dựa theo bức

tườngcũ,lênthẳnggầntớichỗThénardiernằm.Cáiốngkhóiấyrạnlởcả

hẹplắm.

Montparnassenói:

—Cóthểtheoốngkhóiấymàlên.

—Theoốngấy?-Babetkêu.-Mộttướngthìkhôngthể.Phảilàmộttốt

mớiđược.(Ngườilớn;Bécon)

Brujonphụhoạ:

—Phảicómộtchúranh.

—Tìmđâurachútép!-Gueulemerbảo.

—Hãygượm,-Montparnassenói.-Tớcórồi.

Hắnnhẹtayhémởcửarào,nhìnxemchochắclàkhôngcóaiđiquarồi

mớicẩnthậnláchmìnhbướcra,khépcửalạivànhắmhướngngụcBastille

màchạy.

Bảytámphúttrôiqua,đốivớiThénardierlàbảytámnghìnthếkỷ.Babet,

Brujon, Gueulemer không hé răng nói nửa lời. Cánh cửa lại hé mở,

Montparnassetrởvề,mồmthởhồnghộc,Gavrochetheosau.Trờivẫnmưa

trênđườngvắngngắt.

ChúbéGavrochebướcvào,mắtthảnnhiênnhìnmấybộmặtkẻcướp.

Nướcmưatừtrênđầuchúchảygiọtxuống.GueulemerhỏiGavroche:

—Oắt!Màylàmộtthằngngườiđấychứ?

Gavrochenhúnvaiđáp:

—Oắtnhưtớlàngười,ngườinhưcácchúlàoắt.

—Ranhlémlắm!-Babetkhen.

Brujonthêm:

—RanhmàranhParisthìkhôngphảiranhrơmranhrạđâunhé!

—Cácôngtướngcầngì?-Gavrochehỏi.

—Leoốngnày.-Montparnasseđáp.

Mấythằngkianóitiếpnhau:

—Vớicáidây.

—Vàbuộcdây.

—Vàođầutường.

—Chỗchấnsongcửa.

Gavrochehỏi:

—Rồisaonữa?

—Chỉvậythôi.-Gueulemerđáp.

Chúbéngắmcáidây,cáiốngkhói,bứctường,cáccửasổrồilàmmột

tiếngphìmôikhinhthường,khítả,cóýnhưnói:

—Chỉthếthôiư?

Montparnassebảo:

—Trênđócómộtmạngngười.Chờmàycứusống.

Brujonhỏi:

—Màycóbằnglònglàmkhông?

Gavrochehìnhnhưchocâuhỏiđóquálạlùng.Chúchỉđáp:"Ngốc!"Rồi

chútháogiầy.GueulemerbốcGavrochemộttaylênmáinhà;vánmụcoằn

xuốngrăngrắcdướithânhìnhchúbé:NóđưachoGavrochesợidâyBrujon

đãnốilạitronglúcMontparnasseđivắng.Chúbétiếnlạiốngkhóivàchui

vàodễdàngnhờmộtcáikẽkhárộngởsátmáinhà.Lúcnósắpleolênthì

Thénardierthấymìnhgầnnhưđãđượccứuthoátcũngchồmngườiraxem.

Ánhsángbanmaivừathoạtđầuhiệnrasoivàocáitránnhễnhạimồhôicủa

Thénardier,haigòmátímngắt,cáimũimỏngvànhọncóvẻmanrợ,bộrâu

hoarâmlởmchởm.GavrochenhậnraThénardier,nói:

—Ơkia!Chamìnhđâymà…!Cũngđượcthôi!

Rồinóngậmcáithừng,quảquyếttrèolên.Leotớiđỉnhnhànát,nódạng

châncưỡiquangọntườngnhưcưỡingựarồibuộcchặtthừngvàocáibậu

cửacũ.

MộtlátsauThénardierđãxuốngđườngphố.Vừaxuốngtớiđất,khôngcó

gìnguyhiểmnữathìnócũngthấyhếtmệt,khônglạnh,khôngrun.Những

cảnhnguybiếnvừaquatanđinhưmâykhói,cáitríkhônkỳquái,hiểmđộc

củanóbừngtỉnhvànhởnnhơđứnglên,sẵnsàngtiếntớiphíatrước.Cáicâu

đầutiêncủanólàthếnày:

—Giờthìchúngmìnhthịtaiđây?

Cólẽkhôngcầngiảithíchcáitiếngđãsángnghĩaấy,sángmộtcáchghê

rợn, cái tiếng bao hàm ý giết chết và ý cướp tuốt, thịt nghĩa là xé nuốt,

Brujonbảo:

—Chokhéo!Đứngnépcảvàođâyđi.Nóibađiềubốnchuyệnrồichia

tayngaymớiđược.Này,ởphốPlumetcómộtvụxemchừnghayraphết:

Phốvắng,nhàtrơtrọi,chấnsongcửavàovườnmụcnátvàtrongnhàchỉcó

đànbàthôi.

—Ồ!Thếsaolạikhông?-Thénardierhỏi.

Babetđáp:

—Cáiđĩcủamày,conÉponine,đãđithămdò.

—NóđãđưamộtchiếcbánhquyvềchoconmụMagnon,-Gueulemer

bảo.-Ởđâychẳngnướcmẹgìđâu!

—Cáiđĩchẳngđầnđộnđâu,-Thénardiernói.-Tuyvậycũngphảiđến

xemsao.

—Đúng,đúngđấy,-Brujonnói.-Phảixemlạithếnào.

Tronglúcchúngnóichuyện,chẳngđứanàođểýđếnchúbéGavroche

ngồitrêntrụ đá. Chú đợimộtchốc,có lẽ đợichobốquaylại, nhưng đợi

khôngđược,chúxỏgiầyvàochânvànói:

— Xong rồi chứ? Các ông tướng không cần tớ nữa phải không? Các

tướngthoátnạnrồi.Tađiđây.Taphảivềđánhthứchaithằngbénhàtadậy.

Thếrồinóđi.

Nămngườilầnlượtbướcrangoàigiậu.KhiGavrocheđãkhuấtởkhúcrẽ

quaconđườngKhiêuVũ,BabetbấmThénardier,hỏi:

—Lúcnãymàycónhìnthằngoắtkhông?

—Thằngoắtnào?

—Thằngoắtđãleolênngọntườngđemdâylênchomàyấymà.

—Khôngnhìnkỹlắm.

—Ồ!Taocũngkhôngbiếtchochắc,nhưnghìnhnhưconmàyđó.

—Vậyà?-Thénardiernói-màythấythếư?

Rồihắnđithẳng.

QUYỂNVII

TIẾNGLÓNG

I

NGUỒNGỐC

Pigritia

[270]

làmộttừghêgớm.NósinhracảmộtthếgiớiLaPègre,hãy

hiểu:ViệctrộmcắpvàcảmộtđịangụcLaPègrenne,hãyhiểu:Sựđóikhát.

Nhưvậylườibiếnglàmẹđẻ.

Nócómộtcontrailàtrộmcắpvàmộtcongáilàđóikhát.Hiệnchúngta

đangởđịahạtnào?Tiếnglóng.

Tiếnglónglàgì?Nólàquốcgia,đồngthờilàquốcâm;đólàmộtđánh

cắpdướihaihìnhthức,nhândânvàngônngữ.Cáchđâybamươitưnăm,

khithuậtgiảcâuchuyệnnghiêmtrangvàthảmđạmnàyđưavàomộtquyển

sách,viếtcũngmộtmụcđíchvớiquyểnsáchnày(Quyển"Ngàycuốicùng

củamộtngườitửtù"Dernierjourd'uncondamné),mộttênăncắpnóitiếng

lóng,thìngười ta sửng sốtvàlaó:“Thế nào? Sao?Tiếnglóngà!Nhưng

tiếnglóngthìthậtlàghêtởm!Đólàngônngữcủanhữngtênkhổsai,những

nhàngục,củatấtcảnhữnggìkhảốnhấttrongxãhội…"

Chúngtôichưabaogiờhiểuđượccáilốibôibácđó.

Từ khi ấy, hai nhà tiểu thuyết lớn, một là người quan sát sâu sắt lòng

người,cònmộtlàbạndũngcảmcủanhândân,BalzacvàEugèneSue,để

chobọnkẻcướpnóicáingônngữtựnhiêncủahọ,cũngnhưnăm1828tác

giảcuốn"Ngàycuốicùngcủamộtngườitửtù"đãlàmvàđãbịcôngkích.

Ngườitađãnhắclại:"Cácnhàvănmuốngìvớicáikhổâmngỗngượcấy?

Tiếnglóngkhảố!Tiếnglónglàmchongườitaớnrun!"

Aichốicãicáiđó?Chắclàkhôngai.

Nhưngtrongviệcthămdòmộtvếtthương,mộtvựcthẳmhaymộtxãhội,

thìđisâuvàođi,điđếntậnđây,phảiđâulàtộilỗi?Chúngtôibaogiờcũng

nghĩrằngđólàmộthànhviđôikhidũngcảm,hayítnhấtlàmộthànhđộng

đơngiản,tựnhiênvàcóích,xứngđángđượcquantâm,thôngcảmđốivới

mộtnhiệmvụtựnguyệnđãhoànthành.Tạisaokhôngkhámpháchohết,

khôngnghiêncứuchohết,tạisaodừnglạiởnửađường?Cáisàothămdòcó

thểdừnglại,ngườithămdòthìkhông.

Tìmtòitậnđáyxãhội,nơiđấthếtvàbùnbắtđầu,đàomòtrongnhững

đợtsóngtogiólớnấyđểtruybắt,nắmlấyvànémlênđường,tungraánh

sángcáithổâmhènhạ,nhầynhụabùnnhơ,cáingữvựngnungmủ,màmỗi

từlàmộtđốtôuếcủamộtconquáivậttrongbùnđenvàbóngtối,thìrõràng

khôngphảilàmột công việc quyếnrũ,cũngnhưkhôngphảilà một công

việcdễdàng.Khôngcòncáigìthảmđạmhơnlàngắmnghía,saukhiđãlột

trầnranhưthế,dướiánhsángcủatưduy,cáiđámnhungnhúcgớmghêcủa

tiếnglóng.Quảvậyhìnhnhưđólàmộtconvậtkinhkhủngtạorađểcho

bóngđêm,mộtconvậtmàtavừarứtrakhỏivũngthối.Ngườitatưởngnhư

nhìnthấymộtcáibúikinhtởm,sinhđộngvàlởmchởm,nórunrẩy,nócử

động,nógiãygiụa,nóđòilạibóngtối,nóđedoạvànógiươngmắtnhìn.Từ

nàygiốngnhưmộtvuốtnhọn,từkianhưmộtconmắtđãtắtvàngấnmáu;

câunọnhưđangngọnguậytựamộtcàngcua.Tấtcảnhữngthứđósống,cái

sinhlựcghêtởmcủanhữngconvậtđãđượctổchứctrongtanrãcủatổchức.

Bâygiờtathửhỏicólúcnàotabỏcấmchỉnghiêncứucáighêtởm?

Từbaogiờbệnhtậtxuađuổithầythuốc?Ngườitacóthểhìnhdungđược

mộtnhàvạnvậthọcmàlạiđitừchốikhôngnghiêncứuconrắnđộc,con

dơi,conbọcạp,conrết,connhệnđộc,vứtlạichúngvàobóngtốicủachúng

vànói:“Ô!Xấuxíquá".Nhàtưtưởngmàquaymặtđitrướcmộtungnhọt,

mộtmụncóc.Đósẽlàmộtnhàngônngữhọcdodự,khảosátmộtthựctại

củangônngữ,mộtnhàtriếthọcdodựdòxétmộtsựkiệncủanhânloại:Bởi

vìtiếnglóngvừalàmộthiệntượngcủavănhọc,vừalàmộtkếtquảxãhội.

Tiếnglóng,cănbản,làgì?Tiếnglónglàngônngữcủakhốncùng.

Tớiđây,ngườitabắttadừnglại.Ngườitacóthểkháiquáthóamộtsự

kiện,đôikhiđólàcáchgiảmnhẹnóđi;ngườitacóthểbảochúngtarằng,

mọinghề,mọinghiệp,cóthểmọingẫunhiêncủahệthốngxãhộivàhếtthảy

cáchìnhthứccủatrítuệ,đềucótiếnglóngcủanó.Ngườibánhàngkhinói:

Montpeliersẵnsàng;Masesillephẩmchấttốt;nhânviênhốiđoáikhinói:

Đemqua,hoahồng,cuốitới;ngườiđánhbạckhinói:«Tiersettout,refaitde

pique»; người thừa phát lại các đảo xứ Normandie nói: «l'affieffeur

s'arrêtantàsonfondsnepeutclâmerlesfruitsdecefondspendantlasaisie

héréditaledesimmeublesdurenonciateur»;nhàsoạnhàikịchnói:Ngườita

đãlàmvuicongấu(vởkịchđãbịhuýtcòi),ngườidiễnviênkhinói:Tôilàm

phòngtối(Tôiđãdiễnhỏng,mấtkhách);nhàtriếthọckhinói:Tamđồng

hiệntượng;ngườitasănbắnkhinói:«Voileciallais,voilecifuyant»;nhànão

tướnghọckhinói:Áilựctình,chiếnđấutính,tiếtniệutính;ngườilínhbộ

nói:Cáikèncủatôi;ngườikỵsĩnói:CongàẤncủatôi;khithầydạykiếm

nói:«Tierce,quarte,rompez»;khingườithợinnói:Parlonsbatio;thì,tấtcả,

thợin,ngườiđisăn,triếtgia,diễnviên,kịchsĩ,thừaphátlại,taycờbạc,hối

đoáiviên,nhàbuôn,đềuđãnóilóng.Ngườihọasĩkhinói:«Monrapin»,

ngườichưởngkhếkhinói:«Monsauteruisseau»,ngườilàmtócgiảkhinói:

«Moncommis»,ngườichữadépkhinói:«Mongniaf»(nhữngtừnàyđềucó

nghĩa:Ngườihọctròcủatôi),đềuđãnóilóng.Nóichocùng,vànếungườita

tuyệtđốimuốnnhưvậy,thìtấtcảnhữngcáchkhácnhauđểtrỏbêntrái,bên

phảicủangườilínhthủy:Bâbordvàtribord,củangườiđiềukhiểnmáy:Phía

sânphíavườn,củangườiphụviệctrongnhàthờ:PhíaThiHuấn,phíaPhúc

Âmlànhữngcáchnóilóng.

Có tiếng lóng của những phụ nữ õng ẹo cũng như có tiếng lóng của

nhữngbàkiểucách.LâuđàiRambouilletcũnggầnkềvớilềuhànhkhất.Có

tiếnglóngcủanhữngbàCôngTước,bằngchứnglàcâunày,ởtrongmộtbức

thưtìnhcủamộtbàlớnrấtđẹpthờiPhụcHưng:“Ôngsẽthấytrongnhững

chuyệnngồi lêđôimách củacảmộtmớnhững lýdođể tôiphóngtúng”.

Nhữngmậtmãngoạigiaolàtiếnglóng;ởphòngChưởngẤnGiáoHoàng,

khinói26đểchỉLaMã,grkztntgzyalđểnóigửiđivàabfxustgrnogrkzuđể

thayQuậnCôngxứModène,đãnóilóng.NhữngthầylangthờiTrungCổ,

muốn nói cà rốt, củ cải, củ nave đã gọi là: «Opoponach, perfroschinum,

reptitalmus, dracatholicum angelorum, postmegorum», cũng là nói lóng.

Nhà sản xuất đường khi nói: «Vergeoise, tête, claircé, tape, lumps, mélis,

bâtarde, commun, brûlé, plaque», con người lương thiện đó cũng đã nói

lóng.Mộttrườngpháiphêbình,cáchđâyhaimươinămkhinói:Mộtnửa

Shakespearelàchơichữvàchơiđồngâmdịnghĩa,đãnóilóng.Thisĩvà

nghệsĩ,vớimộtýthứcsâusắc,sẽgọiôngDeMontmorencylàmột“tưsản”

nếuôngkhôngphảingườiamhiểuvềthơvàtượng,đãnóilóng.MộtViệnSĩ

HànLâmcổđiểngọihoalàFlore,quảlàPomone,biểnlàNeptune,gọitình

yêulàlửanhiệt,sắcđẹplàmốiquyếnrũ,conngựalà“tuấnmã”,cáimão

chươngtrắnghoặctamtàilà“đóahồngcủaBellone”,cáimũcóbasừnglà

tamgiáccủaChiếnThần,thìviệnsĩcổđiểnấyđãnóilóng.

Đạisố,yhọc,thựcvậthọcđềucótiếnglóngcủanó.Ngônngữmàngười

tadùngtrêntàuthủy,cáingônngữđángthánphụccủabiểncả,rấtđầyđủvà

rấttạohìnhmàJeanBart,Duquesne,SuffrenvàDuperréđãnói,nólẫnvới

tiếng neo, xích, với tiếng loa, với tiếng búa đụng nhau, tiếng tàu chòng

chành,tiếnggióbão,đạibác,làcảmộtthứtiếnglóngoaihùngvàrầmrộ,nó

đốivớitiếnglónghoangsơcủakẻcắp,nhưsưtửđốivớichórừng.

Đànhvậy,nhưngdùbiệnhộthếnàođinữa,thìcáikiểuhiểutừnóilóng

nhưthếlàmộtkiểuhiểutheonghĩamởrộngmàkhôngphảitấtcảmọingười

đềusẽthừanhận.Vềphầnchúngtôi,chúngtôigiữchotừấycáinghĩacũ,

chínhxác, cóphạmvi vàđượcchỉđịnh,vàchúngtôigiớihạntiếnglóng

trongtiếnglóng.Tiếnglóngthựcsự,tiếnglóngcaođộ-nếuhaitừđócóthể

phốihợptiếnglóngtừmuônđời,đãlàmộtvươngquốc,chúngtôinhắclại,

chínhlàcáingônngữxấuxí,loâu,thâmhiểm,phảnbội,cónọc,ácđộc,ám

muội,đêhèn,sâusắc,bấthạnhcủakhốncùng.Ởcùngcựccủamọisựsuy

sụpvàcủamọibấthạnh,cómộtcáikhốncùngtậnđáynổidậyvàquyếtđịnh

đấutranhchốngtoànbộnhữngthựctạitốtsốvànhữngquyềnlợihiệnhành:

Mộtcuộcđấutranhkhủngkhiếp,khigiantrá,khitànbạo,vừabệnhhoạn,

vừahungdữ,quađókhốncùngtấncôngvàotrậttựxãhộibằngnhữngnhát

chùycủatộiác.Đểphụcvụcuộcđấutranhnày,khốncùngđãphátsinhra

mộtngônngữchiếnđấu,đólàtiếnglóng.

Làmchonổilênrồilạinângđỡlêntrêntrênquênlãng,lêntrênvựcthẳm,

mộtmảnhnhỏcủamộtngônngữnàomàconngườiđãsửdụng-cáingôn

ngữluônluônmấtmátđó-nghĩalàduytrìđượcmộtyếutố,tốthoặcxấu

củanềnvănminh,làpháttriểnnhữngluậncứcủaquansátxãhội,làphụcvụ

nềnvănminh.NhiệmvụấyPlauteđãlàm,dùmuốnhoặckhôngmuốn,khi

đểhaingườilínhthànhCarthaginoisnóitiếngxứPhénicien,Molièređãlàm

khiđểchonhiềunhânvậtcủamìnhnóitiếngĐôngPhươngvàđủcácthứ

thổâm.Ởđây,tiếngphảnđối lạinổidậy;tiếngPhénicienà,tốtlắmchứ,

tiếngĐôngPhươngà,hayquá!Ngaytiếngthổâmcũngđược,đótừnglà

nhữngngônngữcủamộtnước,mộttỉnh.Còntiếnglóng?Íchgìmàgiữtiếng

lóng?“Làmchotiếnglóngnổilên”thìlợigì?

Vớicáiđó,chúngtôichỉtrảlờimộtcâu:Đúngvậy,nếungônngữmàmột

nước,mộttỉnhđãnóiđángquantâm,thìcómộtthứcònđángquantâmhơn

vàđángnghiêncứuhơn,đólàngônngữcủakhốncùng.Đólàngônngữcủa

khốncùngởPhápbốnthếkỷnay,khôngphảichỉmộtkhốncùng,màtấtcả

khốncùngcủaloàingười.

Chúngtôicònnhấnmạnhđiểmnày:Nghiêncứunhữngdạngxấu,những

tàntật xãhộivà nêuchúnglênđểsửa chữakhôngphải làmộtcông việc

trongđó ngườitađược phépkénchọn. Nhiệmvụnhà nghiêncứulịch sử

phongtụcvàtưtưởngcũngnghiêmkhắckhôngkémnhiệmvụnhànghiên

cứunhữngsựkiện:Sửgiasaunhìnbềmặtcủavănminh,nhữngcuộcđấu

tranhcủavuachúa,sựsảnsinhcáchoàngtử,nhữnghônlễcủacácnhàvua,

những chiến trận, những hội nghị, những vĩ nhân công chúng thừa nhận,

nhữngcuộcCáchMạnggiữathanhthiênbạchnhật,tấtcảbềngoài.Sửgia

kianhằmcáibêntrong,cáiởdưới,nhằmvàonhândânlaođộng,đaukhổvà

chờđợi,nhằmngườiphụnữbịđiêuđứng,đứatrẻhấphối,nhữngchiếncuộc

âmthầmgiữaconngườivàconngười,nhữnghungdữngấmngầm,những

thànhkiến,nhữngbấtcôngđượcthừanhận,nhữngphảnứngngấmngầmđối

vớiluậtpháp, những diễn tiến bímậtcủatâmhồn, những rung động khó

phâncủađámđông,nhữngngườichếtđói,nhữngngườiđichânđất,những

người để cánh tay trần, những người bất hạnh, những trẻ mồ côi, những

ngườikhổsởvàđiếmnhục,tấtcảnhữngsâubọlêlếttrongbóngtối.Nhàsử

giađãphảirấtnhânáiđồngthờiphảirấtnghiêmkhắc,nhưmộtngườianhvà

mộtthẩmphán,đixuốngtậnnhữngcănbuồngkhóvàonhấttrongđóbòlổm

ngổmvàlẫnlộnnhữngkẻđánhngườivànhữngkẻđổmáu,nhữngkẻkhóc

và những kẻ nguyền rủa, những kẻ nhịn đói và những người nhai ngấu

nghiến,nhữngkẻchịuđựngcáiácvànhữngkẻác.Cácsửgiacủanhững

tấmlòngvàcủanhữngtâmhồnhálạikémphậnsựhơncácsửgiacủanhững

thựctạibênngoàiư?NgườitacónghĩrằngAlighiericóítchuyệnđểnói

hơnMachiavelkhông?Cáibêndướicủanềnvănminhcóvìsâuhơnvàtối

hơnmàkémquantrọngkhông?Ngườitacóhiểuđượcnúikhikhôngbiết

hanghaykhông?

Vảchăngcũngnênnóiquamộtlầntừmấycâutrênđây,ngườitacóthể

suy diễn là giữa hai hạng sử gia có một ngăn cách dứt khoát. Chúng tôi

khônghềnghĩcócáiranhgiớikiểuđó.Khôngailàmộtsửgiatốtvềcuộc

sốnghiểnnhiên,rõrệtvàcôngkhaicủacácdântộc,nếukhônglàsửgiacủa

cuộcsốngsâuxavàthầmkíncủabọnhọtrongchừngmựcnào.Vàkhôngai

làsửgiatốtcủacáibêntrong,nếungườiđókhôngbiếtghichéplịchsửcủa

cáibênngoàikhicầnphảithế.Lịchsửnhữngphongtụcvàtưtưởng,thấm

vàolịchsửnhữngbiếncốvàngượclại.Đólàhailoạithựctạikhácnhauvà

cũngcókhicáinọlàmnảyracáikia.Tấtcảnhữngnétmàtrờiđãvạchlên

bềmặtcủamộtquốcgiađềucónhữngnétsongsongâmthầmởbêndưới,

nhưngkhácbiệtvàtấtcảnhữngbiếnđộngdướiđáyđềulàmphátsinhnhững

chấnđộngtrênmặt.Khoasửhọcchânchínhchuivàokhắpnơi,nhàsửhọc

chânchínhcũngxôngvàokhắpchốn.

Conngườikhôngphảilàmộthìnhtròncótâmđiểmduynhất,đólàmột

hìnhbầudục,cóhaitiêuđiểm.Nhữngsựkiệnlàmộttiêuđiểm,nhữngý

tưởnglàtiêuđiểmkia.

Tiếnglóngkhôngkhácgìmộtphòngtreoáotrongđóngônngữđếnđể

ngụytrangkhiphảilàmmộtviệcxấu.Ởđónókhoácnhữngtừmặtnạvà

nhữngẩndụtãrách.Vìvậynótrởthànhkinhtởm.Ngườitakhómànhậnra

nó.CóphảiđấylàtiếngPháp,ngônngữlớncủanhânloại?Kìanósẵnsàng

lên sân khấu, để đáp ứng tội ác và thích ứng với mọi vai của tội ác. Nó

khôngđingaynữa,nólêlết,nóquèquặttrênchiếcnạngcủabọnhànhkhất,

mộtchiếcnạngcóthể thayhìnhthànhcáichùy:Nólấytênlàphườngăn

màynói;tấtcảnhữngyêuma,tứclànhữngkẻlovềtrangphụcđãtôvẽcho

nó;nóbòlêvàchồmdậytheohaidángđicủaloàirắnrết;bâygiờnócókhả

năngđóngmọivai,ngườichuyênlàmđồgiảđãchonócáiámmuội,người

đầuđộcchonócáisắccủagỉđồng,kẻđốtnhàđãquétđenbồhóngchonó

vàkẻsátnhânđãbôiđỏchonó.

Về phía những người lương thiện, họ đứng trong cánh cửa xã hội mà

nghevàhọbắtchướcđượcnhữngcâuđốithoạicủanhữngngườibênngoài.

Ngườitaphânbiệtđượcnhữngcâuhỏivànhữnglờiđáp.Ngườitatrigiác

được tuy không hiểu nó, một tiếng rì rầm, gớm ghiếc, vang lên hầu như

giọng người, nhưng gần với tiếng rú hơn là tiếng nói. Đó là tiếng lóng.

Nhữngtừngữnàydịhợmvàđượmmộtnétgìcầmthúquáiđản.Ngườita

tưởngnhưnghenhữngconmãngxàtinhchuyệntrò.

Đólàcáikhônghiểuđượctrongcáitốităm.Cáiđórítlênvàthìthầm,bổ

sungcáinhánhembằngcáibíẩn.Cảnhhoạnnạntốilắm,nhữngtộiáccòn

tốihơn nữa.Haicáiđentối ấyhỗnhợp tạonêntiếng lóng.Tốimòtrong

khôngkhí,tốimòtronghànhvi,tốimòtrongtiếngnói.Kinhkhủnglàcái

ngônngữcócnhảy,nóđi,nólại,nónhảy,nóbò,nósùibọtmépvànóvận

độngquáiđảngiữađámsươngmùvôbiên,xámxịt,trongcómưa,cóđêm

tối,cóđóikhát,cótậtxấu,códốitrá,bấtcông,trầntrụinghẹtthởvàlạnhlẽo

đôngtiết,đúngcảnhgiữatrưacủanhữngngườikhốnkhổ.

Chúngtahãythươngnhữngngườibịtrừngphạt.Thanôi!Chínhbảnthân

chúngtalàai?Tôilàai,đangnóivớianh?Anhlàai,đangngheai?Chúngta

từđâutới?Vàcóthậtchúngtađãchẳnglàmgì,trướckhirađời?Tráiđất

khôngphảikhônggiốngvớimộtnhàtù.Biếtđâuconngườikhônglàmột

cựuphạmtrướctòaánChúa?Hãynhìngầnhơnvàocuộcsống.Nóđượccấu

tạođểđâuđâungườitacũngcảmthấynhưbịtrừngphạt.

Anhcóphảilàmộtngườimàtagọilàngườisungsướngkhông?Thếmà,

ngàynàoanhcũngbuồnbã.Mỗingàycócáibuồnlớnvàcáiâulonhỏcủa

nó.Hômqua,anhđãrunsợchosứckhỏecủamộtngườianhyêuquý;hôm

nay,anhsợchosứckhỏecủachínhanh;ngàymai,sẽlàmộtlongạivềtiền

bạc,ngàykia,lờicôngkíchcủamộttênvucáo;ngàykìa,tainạncủamột

ngườibạn;rồichuyệnthờitiếtxấu;rồicáigìđổvỡhaymấtmát;rồimột

cuộcvuimàlươngtâmvàcuộcsốngsẽtráchmócanh;mộtlầnkhác,diễn

biếnquốcsựkhôngtốt.Khôngkểnhữngvếtthươnglòng.Vàcứtiếptụcnhư

thế.Mộtbóng mây tan, một bóngmâykháclạitụ. Trong một trăm ngày,

chưacólấymộtngàyvuitrọnvẹnvànắngsuốt!Thếmàanhởtrongthiểusố

nhữngngườicóhạnhphúcđấy!Cònnhữngngườikhác,đêmtốingưngđọng

trênnămthángcủahọ.

Nhữngtríócchịusuynghĩítdùngcáitừngữ:Nhữngngườisungsướng

vànhữngngườikhổsở.Trongthếgiớinày,tiềnđìnhtấtnhiêncủamộtthế

giớikhác,khôngcóailàsungsướng.Nhânquầnchỉcóthểphânloạinhưthế

này:Nhữngngườisángtỏvànhữngngườingutối.Giảmsốnhữngngười

ngutối,tăngsốnhữngngườisángtỏ,đólàmụcđích.Vìthế,chúngtôihét

to:Giáodục!Khoahọc!Họcđểđọcsách,làđốtlửa,mỗiâmtiếtđánhvần

lên là một tia sáng. Vả lại, nói ánh sáng, không nhất thiết là nói vui vẻ.

Ngườitacũngcóthểđaukhổtrongánhsáng,cáigìquámứccũngđốtcháy.

Ngọnlửathiêumấtcáicánh.Bốclửamàvẫnbay,đólàkỳtíchcủathiêntài.

Khianhbiếtvàkhianhyêu,anhvẫncònđaukhổ.Ánhsángxuấthiệntrong

nướcmắt.Nhữngngườisángtỏkhóc,ítnhấtlàkhócthươngkẻutối.

II

CỘIRỄ

Tiếnglóng,làngônngữcủanhữngngườingutối.

Tưtưởngxúcđộngtrongcõisâuxathămthẳm,triếthọcxãhội,trầmtư

đauxótđứngtrướccáithổngữbíẩnnày,cáithổngữvừađiếmnhụcvừa

phẫnnộnày.Ởđó,hìnhphạthiệnrõ.Mỗiâmcóvẻnhưbịđóngdấulửa.

Nhữngtừcủangônngữthôngthường,xuấthiệnởđâunhănnhúmvàthành

chai,dướicondấusắtnóngcủatênđaophủ.Mộtsốtừcònnhưđangbốc

khói.Câunàygiốngnhưbảvaibịđóngdấuhoahuệcủamộttêntrộm,đột

nhiênhởtrầnra.Ýtưởnggầnnhưtừchốikhôngđểchonhữngdanhtừđãbị

kếtánđódiễnđạt.Ẩndụcủanóđôikhiquátrângtráođếnnỗitacócảm

giácnóđeogông.

Vảlại,mặcdầutấtcảnhữngthứđóvàchínhnguyênnhânlạidođó,cái

thổngữkỳlạấyvẫncóngăncủanótrongcáitủngănlớnvôtư,trongđócó

chỗchođồngxugỉcũngnhưchocáihuychươngvàngcáingănmàngườita

gọilàvănhọc.Nóilóngcóngữphápvànềnthơcủanó,dùngườitathừa

nhậnhaykhông.Đólàmộtngônngữ.Nếudochỗxúdangcủamộtvàidanh

từ,ngườitanhậnđócủaMandrin,thìdocáihuyhoàngcủamấyhoándụ,

ngườitalạicảmthấynhưchínhVillonđãnói.Câuthơkỳthúvànổitiếng:

«“Đâurồinhữngtuyếtnămxưa?”

(Maisoùsontlesneigesd'antan?)»

Làmộtcâuthơnóilóng.Antan-anteannum(Nămtrước:TiếngLaTinh)

-làmộttừnóilóngcủabọnnhàtrộm.Nónghĩalànămngoáivàrộngralà

ngàyxưa.Cáchđấybamươilămnăm,vàochuyếnphátvãngtùkhổsailớn

năm1827, ngườitacòn đọcđượctrong mộtngụctối ởBicêtrecâu châm

ngôndomộttênđạihợmkhắcbằngđinhtrêntườngnhưsau:«“Lesdabs

d'antantrimaientsiemprepourlapierreduCoësre.Cequi veutdire:Les

roisd'autrefoisallaienttoujourssefairesacrer"»,cónghĩalà:Cácnhàvua

thờixưakhinàocũngđilễđăngquan.Trongtưtưởng“nhàvua”đó,đăng

quanlàđitùkhổsai.

Danhtừdécarade,diễntảsựkhởihànhcủamộtchiếcxengựachởnặng,

phóngnướcđại,đãđượcgánchoVillonvàxứngđángvớinhàthơ.Cáitừấy

nhưsúngnổởcảbốnâm,chungđúclại,trongmộttừtượngthanhoaihùng,

cảmộtcâuthơrấtđẹpcủaLaFontaine:

«Sixfortschevauxtiraientuncoche

(Sáungựakhỏekéoxemộtcỗ)»

Vềphươngdiệnthuầntúyvănhọc,nghiêncứutiếnglóngcóthểlàkỳthú

hơnnhiềukhoakhác.Đólàcảmộtngônngữtrongngônngữ,mộtthứutật

bệnh,mộttiếpghépnguyhiểm.Nóđãsảnsinhramộtthựcvật,mộttầmgửi

córễtrongcáithânGaulois

[271]

màláđộclạibòbantrêncảmộtcạnhcủa

ngônngữ.Cáinàycóthểgọilàphươngdiệnthứnhất,phươngdiệnthông

thườngcủatiếnglóng.Nhưng,đốivớinhữngngườinghiêncứungônngữ

đứngđắn,nghĩalàcũngnhưcácnhàđịachấthọcnghiêncứuđất,tiếnglóng

xuấthiệnnhưmộtthứphùsa.Tùyngườitakhơisâunhiềuít,ngườitathấy,

trongtiếnglóng,bêndướitiếngPhápcổbìnhdân,tiếngProvençal,tiếngTây

BanNha,tiếngÝ,tiếngĐôngphươngtứclàngônngữcủanhữngcảngĐịa

Trung Hải, tiếng Anh vàtiếngĐức, tiếng Roman,

[272]

 với ba thứ: Roman

Pháp, Roman Ý, Roman tiếng La Tinh và sau hết, tiếng Basque và tiếng

Celte.Cấutạosâusắcvàkỳlạ.Mộttòanhàngầmdướiđất,dotấtcảnhững

kẻkhốnkhổxâydựng.Mỗimộtgiốngloạibịnguyềnrủađãđặtởđótầng

lớpcủamình:Nỗiđaukhổđãđểrơivàođóhònđácủamình;mỗitráitim

góphòncuộicủamình.Mộtđámđôngnhữngtâmhồnxấuxa,hènthấphoặc

bựctức,đãtrảiquacuộcsốngvàđãbiếnvàotrongvĩnhcửu,đềuhiệndiệnở

đóhầunhưnguyênvẹn,vàcóthểnhìnthấydướihìnhtháimộttừquáiđản.

Ngườitamuốntiếngchăng?Tiếnglóngcổthờigothiqueđầyrẫy-Đây

boffette,ốngbễdobofetonmàra;vantanecửasổ(sauthànhvanterne)do

vantana;gat,conmèo,dogato;acite,dầu,doaceyte.

NgườitamuốntiếngÝchăng?Đâyspade,thanhgươmdospada;carvel,

tàuthủy,docaravella.

NgườitamuốntiếngAnh?Đâybichot,GiámMục,dobishop;raille,gián

điệp,dorascal,rascalion,coquin;pillner,túiđựng,dopilcher,baovỏ.

NgườitamuốntiếngĐức?Đâycaleur,đứacontrai,kellner;lehers,ông

chủ,dochữherzog(QuậnCông).

NgườitamuốntiếngLaTinh?Đâyfrangir,bẻgãy,frangere;affurer,ăn

cắp,fur;cadene,xiềngxích,catena.

Cómộttiếngxuấthiệntrongmọingônngữcủalụcđịa,vớimộtthếlực

vàquyềnlợihuyềnbí,đólàtừmagnus.XứÉcossechếtạoratiếngmac,chỉ

ngườichủbộlạc,nhưMacFarlane,MacCallummore

[273]

làFarlanevĩđại,

Callummorevĩđại,Magnusđãtạoratừmeck,vàítlâusau,từmeg,nghĩalà

ThượngĐế.

Người ta muốn tiếng Basque? Đây gahisto, quỷ sứ, do gaiztoa, xấu;

sorgabon,chàobanđêm,dogabon,chàobuổichiều.

NgườitamuốntiếngCelte?Đâyblavin,khăntay,doblavet,nướcbọtra;

ménesse, đàn bà (nghĩa xấu), do meinec, tức là đầy đá; barant, suối, do

baranton, giếng nước; goffeur, thợ khóa, do goff, thợ rèn; guétdouze, cái

chết,doguenndutrắngđen.

Cuối cùng, bạn muốn lịch sử chăng? Tiếng lóng gọi đồng tiền écu là

maltèses,vìngườikhổsainhớlạiđồngtiềntrênnhữngchiếcthuyềnmàhọ

phảichèoởxứMalte.

Ngoàinhữngnguồngốcngônngữhọcvừanêu,nóilóngcòncónhững

cộirễkhác,tựnhiênhơnnữa,cóthểnói,xuấtpháttừlýtríconngười.

Thứnhấtsựsángtạotrựctiếpratừ.Đólàđiềuhuyềnbícủacácngôn

ngữ. Diễn tả bằng những từ có hình ảnh. Những hình ảnh đó, chẳng biết

bằngcáchnàovàtạisaocáctừlạicóđược.Đólàcáivốnsơkhaicủamọi

ngônngữnhânloại,cáimàngườitacóthểgọilàđáhoacương.Tiếnglóng

đầyrẫynhữngtừloạiđó,nhữngtừtrựctiếp,hoàntoànsángtạo,chẳngbiếtở

đâu,doai,khôngtừnguyên,khôngloạisuy,khôngdẫnxuất,nhữngtừtrơ

trọi,manrợ,đôikhixấuxí.Chúngnócómộtkhảnăngdiễnđạtkỳlạvà

sống mãi. Như đao phủ, le taule; rừng, sabri; sợ, chạy trốn, taf; đầy tớ,

larbin; tướng quân, Quận Trưởng, Thượng Thư, pharos; quỷ sứ, rabouin.

Những từ đó lạ hơn vì cả: Vừa che giấu, vừa chỉ rõ. Có những từ, như

rabouinchẳnghạn,vừakỳcục,vừaghêgớmvàgiốngnhưcáinhănmặtcủa

cáckhổnglồmộtmắt.

Thứhai,phépẩndụ,đặctínhcủamộtngônngữmuốnnóihếtmàlạigiấu

hết,làrấtphongphúvềhìnhảnh.Ẩndụlàmộtbíquyếttrongđóẩnnấpanh

kẻtrộmđangâmmưumộtchuyến,anhtùđangtínhcáchvượtngục.Không

mộtthổngữnàonhiềuẩndụhơntiếnglóng.-Dévisserlecoco(vặnốcquả

dừa)làvặncổ;tortiller(xoắn)làăn;êtregerbé(bịbólúa)làbịxửán;unrat

(conchuột)làtênăncắpbánhmì;illansquine(trờivácgiáo)trờimưa,một

hìnhảnhcổđậpvàomắtvànhưmangcảniênkỷtrênnó,đồnghóanhững

vệtdàixiênchéocủamưavớinhữngngọngiáodàyđặcvànghiêngnghiêng

củabộbinhĐứcngàytrước;từấythâutómhoándụcủanhândân;ilpleut

deshallebardes(thươngkíchnhưmưa).Đôikhi,khimàtiếnglóngtiếntừ

thờikỳthứnhấtsangthờikỳthứhai,cáctừcũngquatìnhtrạngmanrợvàsơ

khai,sangýnghĩacủahìnhảnh.Conquỷsứthôikhônglàrabouinnữamà

thànhanhboulanger(thợlÃmì),tứcngườichotuốtvàolònướng.Cótài

hoa hơn, nhưng kém vĩ đại: Một cái gì như Racine sau Corneille, như

Euripide,sauEschyle.Mộtđôicâutiếnglónglạiđứngởcảhaithờikỳvà

vừa có tính chất man rợ, vừa có tính chất ẩn dụ, giống như ảo giác. Les

sorgueursvontsollicerdesgailsàlalune(cácchúmòđêmchờtốilàăntrộm

ngựa).Cáiđókéoquatrongtrí,nhưmộttoánbóngma.Ngườitakhôngbiết

đãnhìnthấynhữnggì.

Thứba,mưuthuật.Tiếnglóngsốngtrênngônngữ.Nódùngngônngữ

tùythích,lấyởngônngữtùyngẫunhiên,nóthườnggiớihạnởchỗthayđổi

ngônngữđimộtcáchsơsàivàthôthiển.Đôikhi,vớinhữngtừthôngdụng,

làmlệchlạcđinhưvậyvàphứctạphóathêmbằngnhữngtiếnglóngthuần

túy,nócấutạoranhữngtừngữrấtgợihình,trongđóngườitathấytràtrộn

haiyếutốtrênlàsángtạotrựctiếpvàhoándụ.Lecabjaspine,jemarronne

que la roulotte de Pantin trime dans le sabri (con chó cắn, tôi nghĩ rằng

chuyến xe hàng từ Paris đang qua rừng). Le dab est sinve, la dabuge est

merloussière,laféeestbative(lãotưsảnngu,mụtưsảnláu,conbétưsản

đẹp).Thườngkhi,đểđánhlạchướngnhữngngườinghetiếnglóngchỉthêm

vàoởtấtcảmọitừcủangônngữthườngmộtcáiđuôititiện,mộtvĩâmaille,

orgue, iergue hoặc uche. Như: Vousiergue trouvaille bonorgue ce

gigotmuche?(Anhthấyđùicừunàyngonà?).ĐólàcâumàCartouchenói

vớimộtngườigiữcửangụcđểbiếtsốtiềnmìnhđưacóđủđểhắnchomình

chuồnkhông-Vĩâmmar,mãigầnđâymớiđượcthêmvào.

Tiếnglóng,làthổngữcủathốinát,nêncũngchóngthoáihóa.Ngoàira,

vìngônngữđóluônluôntìmcáchlẩntrốn,chonênkhivừathấyngườita

hiểuthìnóbiếndạngđi.Tráilạivớimọithứthựcvậtkhác,mỗitiasángrọi

vào đâu giết chết ở đó ngay. Vậy nên tiếng lóng không ngừng tan rã và

khôngngừng cấutạo:một côngtrìnhâm thầmvàcấp tốc,khôngbao giờ

ngừnglại.Trongkhoảng mười năm, nó đi những bước dàihơnngônngữ

trong mười thế kỷ. Như larton (bánh mì) trở thành lartif; gail (con ngựa)

thành gaye fertanche (rơm) thành fertille; momignard thành momacque;

siques(áorách)thành frusques;chique(nhà thờ) thành égrugeoir; colabre

(cáicổ)thànhcolas.Quỷsứ,đầutiêngọilàgahisto,saulàrabouin,saunữa

thànhboulanger,GiámMụcgọilàratichon,saugọisanglier(lợnrừng)con

daogăm làvingtdeux (haimươihai) saulàsurin, rồilingre;nhữngnhân

viêncảnhsátgọilàrailles,saulàroussins,saulàrousses,saunữalàbọnbán

dâydải,rồicoqueurs,rồicognes(cớm);đaophủthủgọitaule,saulàcharlot,

rồiatigeur,rồiđếnbecquillard.Ởthếkỷ17,đánhnhaugọilàchonhauhút

thuốclá.Ởthếkỷ19,gọilànhaimõmnhau.Giữahaitừngữởhaiđầuđó,

có hai mươi từ khác kế chân nhau. Nếu Cartouche nói với Lacenaire,

LacenairesẽcholàCartouchenóitiếngHébreu.

[274]

Tấtcảnhữngtừcủacái

ngôn ngữ này luôn luôn lẩn trốn như những người sử dụng của nó. Tuy

nhiên,đôikhilạichínhdochuyểnđộngnàymàtiếnglóngcũlạitáixuấtvà

trởthànhmới-Nócónhữngthịtrấncủanó,ởđónóđượcduytrì.Nhàngục

TemplecòngiữtiếnglóngcủathếkỷXVII.ViệnBicêtrekhicònlànhàtù,

giữtiếnglóngcủaphườngtrộm.Ởđấy,ngườitangheđượcvĩâmanchecủa

nhữngdântrộmcũ:Boyanchestu(Màyuốngkhông?)Ilcroyanche(nótin).

Tuynhiênsựbiếnđộngkhôngngừngvẫnlàquyluật.

Nếunhàtriếthọccóthểcốđịnhlạimộtthờikhắcđểquansátcáingôn

ngữluônbốchơiđó,thìôngtasẽthấymìnhmắcvàonhữngtrầmtưđau

lòngnhưngbổích.Khôngmộtkhoanghiêncứunàolạicótácdụnggiáodục

vàphongphúvềtínhchấtgiáodụchơn.Khôngmộthoándụ,khôngmộttừ

nguyênnàocủatiếnglóngmàchẳngchứađựngmộtbàihọc.Giữanhững

conngườiấydanhnghĩalàgiảvờ,ngườitađánhmộtbệnh.Xảotrálàsức

mạnhcủahọ.Đốivớihọ,cáiýniệmconngườikhôngrờikhỏiýniệmbóng

đen.Đêm,gọilàsorgue,ngườigọilàorgue.Conngườilàmộtthuộcphẩm

củađêmđó.Họđãcócáithóiquenxãhộilàmộtmôitrườnglàmchếthọ,

mộtsứcmạnhtànnhẫn.Vàhọnóiđếntựdocủahọnhưngườitanóiđếnsức

khỏecủamình.Mộtngườibịbắtlàmộtngườiốm,mộtngườibịkếtánlà

mộtngườichết.

Đốivớimộttùnhângiữabốnbứctườngđáchônvùimình,khôngcógì

kinhkhủngchobằngmộtsựtiếtgiớilạnhlùngnhưbănggiá,họgọingụctối

làcastus(nơituyệtdục).Trongchốnsầuthảmđó,đờisốngbênngoàihiệnra

luônluônvớivẻtươitắnnhấtcủanó.Ngườitùmangxíchsắtởchân;cólẽ

anhtưởnghọnghĩđếnđôichânđểđichăng?Không.Họnghĩđếnđôichân

đểnhảymúa.Vìvậy,khimàhọcưađượcnhữngxíchsắtđó,ýnghĩđầutiên

củahọlàbâygiờhọcóthểnhảymúavàhọgọicáicưalàmộtbastringue

(điệuvũởtửuquán).Mộtcáitêngọilàmộttrungtâm,thậtlàmộtđồnghóa

sâusắc.Tênkẻcướpcóhaicáiđầu:Mộtcáiđầusuynghĩvềnhữnghành

độngcủahắn,cáinàyđiềukhiểnnósuốtđời,mộtcáiđầukhácởtrênvainó

ngàychết;hắngọicáiđầukhuyênbảonóphạmtộilàlasorbonne

[275]

vàcái

đầuđềntộilàlatronche.

Khi một người chỉ còn những tã rách trên thân thể và những thói xấu

trongtráitim,khingườiđóđãtớichỗsađọacảvềvậtchấtlẫntinhthần,hai

thứmàtiếnggueuxbaohàmtronghainghĩacủanó,thìngườiđóđãchín

mùiđểphạmtội.Ngườiđónhưcondaođãmàisắc.Condaođócóhailưỡi

làquẫnbáchvàđộcác.Vìvậymàtiếnglóngkhôngnói“mộtthằnggueux”

mànóimộtthằng réguisé(màilại). Thế nào là một nhà lao? Một lò than

hồngđểhỏathiêu,mộtđịangục.Chonênngườibịtộikhổsaiđượcgọilà

fagot (bó củi). Sau hết,những kẻ gian ác đãchonhà tù cái tên nào?Tên

trườnghọc.Cảmộtlýthuyếtvềtổchứccảihốicóthểdocáitừnàygợira.

Ngườiăntrộmcũngcó“thịtchođạibác”củamìnhcócáichấtcóthểlấy

trộm,nghĩalàanh,tôi,bấtcứaiđiqua;đólàpantre(Pan:cảmọingười).

Bạncómuốnbiếtdođâumànảynởnhữngbàihátởnhàtù,nhữngđiệp

khúcmàtừvựngchuyênmôngọilàlirlonfa;Hãynghesauđây:

ỞngụcChâteletcủathànhphốPariscómộtcáihầmdài.Hầmđóxâysâu

dướiđấtngótbamét,dướimựcnướcsôngSeine.Hầmkhôngcócửasổ,cửa

thônghơi,lỗhởduynhấtlàcáicửaravào.Conngườicóthểvàotrongđó,

cònkhôngkhíthìkhông.Trầnhầmlàmộtcáivòmbằngđávàsànlàngótba

mươiphânbùn.Trướckia,cólátgạch.Nhưngnướcrỉđãlàmgạchthốivà

nứtnẻ.Cáchmặtđấthaimétrưỡi,mộtchiếcrầmgỗdài,đồsộ,bắcxuyên

quacáihầmngầmđó,suốtchiềungang.Từtrênchiếcrầmđótừngquãng,rủ

xuốngnhữngdâyxíchdàikhoảngtrênmộtmét,ởcácđầuxíchcónhững

chiếcgôngcổ.Ngườitachovàohầmấynhữngngườibịkếttộikhổsai,chờ

ngàychođiToulon.Ngườitađẩyhọvàodướicáirầm,ởđóxiềngvàgông

sắtđuđưatrongbóngtốichờhọ.Xiềngxíchnhưcánhtaybuôngthõngvà

gôngcổnhư bàn tay mở xòe tóm lấy cổ họ. Người ta tán đinh các xiềng

gôngrồiđểhọtạiđó.Cáixíchngắnquá,họkhôngthểnằm.Họkhôngcựa

đượctronghầmấy,trongđêmtốiấydướicáirầmnhàấy;họgầnnhưbịtreo

cổ;họphảicốgắngkhôngtưởngtượngmớivớinổichiếcbánhhayvònước;

vòm đá trên đầu, bùn đến lưng chân, cứt đái của mình chảy ròng xuống

khuỷuchân,xácrờirãvìmệtnhọc,hôngvàđầugốikhuỵuxuống,taybám

vàoxiềngxíchđểnghỉngơi,ngủthìchỉngủđứngvàmỗilúclạiphảithức

dậyvìgônglàmngẹtcổ.Mộtsốngườikhôngbaogiờthứcdậynữa.Đểăn

họlấygótchânđưamiếngbánhlầntheoxươngốngchânlêntớitayhọ,cái

miếngbánhngườitavứtxuốngbùnchohọ.Họphảiởnhưvậytrongmột

thờigianbaonhiêulâu?Mộttháng,haitháng,đôikhisáuthángcóngườiở

đếnmộtnăm.Đólàphòngchờđểxuốngtàukhổsai.Bắttrộmmộtconthỏ

rừngcủanhàvuacũngđủđểbịnhốtvàođó.Trongcáiđịangụcnhàmồđó,

họđãlàmgì?Cáicóthểlàmtrongmộtphầnmộ,lànuốichết,vàcáicóthể

làmtrongmộtđịangụclàcahát,bởivìởđâukhôngcònhyvọngthìvẫncòn

tiếnghát.ỞvùngbiểngầnđảoMalte,khimộttàukhổsaitớigần,ngườita

nghethấytiếngháttrướctiếngmáichèo.Ngườisănbắntrộmđángthương

SurvincentđãtừngởnhàtùhầmChâtelet,nói:Chínhnhữngvầnthơđãnâng

đỡtôi.Thơvôích.Vấnđềlàmgì?Chínhtừcáihầmđóđãxuấthiệnhếtcác

bàiháttiếnglóng.ChínhcáingụcGrandChâteletởParisđãđẻracáiđiệp

khúc não ruột trên chiến thuyền khổ sai Montgomery: Timaloumisaine,

timoulamison.Phầnlớnnhữngbàihátđóthêthảm,cómộtsốbàivui;một

bàitìnhtứ.

«Icicaille(nơiđây)làsânkhấu

Củachúbébắncung»

Anhlàmgìthìlàm,cũngkhôngtiêudiệtđượccáivĩnhviễncònlạitrong

tráitimconngườilàtìnhyêu.

Trongcáithếgiớicủanhữnghànhđộngmờámnày,ngườitagiữbímật

chonhau.Bímậtlàcủatấtcảmọingười,bímậtvớinhữngngườikhốnkhổ

này,làcáithốngnhấtdùnglàmcơsởđoànkết.Làmmấtbímật,làrứtmỗi

thànhviêncủacáiđoànthểhungdữnàykhỏimộtcáigìcủabảnthânnó.

Cáogiác,trongngônngữmạnhmẽcủatiếnglóng,gọilà:Ănmiếng.Cóý

nóingười cáogiácđãkéovềmìnhmộtchút chấtcủatoànthểvà tựnuôi

dưỡngbằngmộtmiếngthịtcủamỗingười.

Bịmộtcáitátlàgì?Ẩndụsáocũlà:C'estvoirtrentesixchandelles(nhìn

thấy ba mươi sáu ngọn nến). Ở đây nói lóng đã can thiệp và chữa lại:

Chandelle,camoufle(nến,mõm)vàtừđó,ngônngữthôngdụngtạomộttừ

đồngnghĩacho“cáitát” là camouflet(mõmnhỏ).Nhưvậy,bằngmộtlối

thâmnhậptừdướilêntrênquaẩndụ,tiếnglóngđãleotừhanghốclênđến

Viện Hàn Lâm; và Poulailler khi nói J’allume ma camoufle (tôi thắp cái

mõm của tôi) đã làm cho Voltaire viết ra câu “Langleviel La Beaumelle

méritecentcamouflets"(LanglevielLaBeaumelleđángmộttrămcáitát).

Mỗibướcđàobớitrongtiếnglónglàmộtkhámphámới;nghiêncứuvà

khaithácsâuthổâmkỳlạấydẫnđếngiaođiểmhuyềnbígiữacáixãhội

chínhthứcvàcáixãhộibịnguyềnrủa.

Tiếnglónglàlờinóiđãtrởthànhtộiphạmkhổsai.

Cáinguyênlýtưduycủaconngườimàbịdồnxuốngthấpđếnthế,màbị

kéolêvàtróibuộcbởinhữngbứcbáchtốitămcủađịnhmệnh,màbịràng

buộcchẳngbiếtbởinhữngsợidâynàovàocáivựcthẳmấy,điềuđókhiến

chongườitasửngsốt.

Ôi!Cáitưduyđángthươngcủanhữngngườikhốnkhổ!Thanôi,cóai

đếnchăngđểcứugiúplinhhồncủaconngườitrongbóngtốiấy?Sốphận

củanócóphảilàởđấymãichờđợithiênthầnđếngiảiphóng,ngườikỵmã

vĩđạicủabaonhiêutrảomãvàdựcmã,ngườichiếnsĩmàubìnhminhtừ

trờixanhbayxuốnggiữađôicánh,ngườihiệpsĩhuyhoàngcủatươnglai?

Linhhồnấycóphảiluônhoàicôngcầucứungọnthươngánhsángcủalý

tưởng?Linhhồnấy,cóbịbuộcphảiluônnghevàthấycáiácđitớimộtcách

kinhkhủng,giữacáidàyđặccủavựcthẳmvàthấythấpthoáng,ngàycàng

gầnthêmvớimình,dướilànnướcghêtởm,cáiđầudữtợn,cáimõmđang

sùibọtvàcáicồncồnuốnkhúccủamóngvuốt,củađốmkhoang?Cóphải

linhhồncứởmãiđó,khôngmộtánhsángmậpmờ,khônghyvọng,kếcận

conquáivậtđãđánhhơithấymình,mộtsựkếcậnghêgớm,quađólinhhồn

giốngnhưmộtnàngAndromède,runrẩy,dựngngượctóc,vặnvẹotay,vĩnh

viễnbịcộtvàohònđácủađêmtối,Andromèdeâmthầm,trắngnuốt,khỏa

thântrongbóngtối!

III

TIẾNGLÓNGKHÓCVÀTIẾNGLÓNGCƯỜI

Nhưngườitađãthấy,toànbộtiếnglóng,tiếnglóngcáchđâybốntrăm

nămcũngnhưtiếnglóngngàynaythấmsâucáitinhthầntượngtrưngâm

thầmnó ban cho mọi từ,khithì một dáng xót xa, khithìmột vẻ đe dọa.

Ngườitacảmthấyởtrongđócáibuồnxưahunghãncủanhữngngườihành

khấtởxómĂnMày,họđánhbàivớinhữngconbàiriêngcủahọ,màmấy

conđãlưulạichođếnthờichúngta.Contámchuồn(trèfle),chẳnghạn,biểu

hiệnmộtcâylớncótámlátotướngchẻba,mộtkiểunhâncáchhóarừngcây

kỳlạ.Dướichâncâyđócóbaconthỏrừngđangdùngxiênquaymộtngười

đisăntrênđốnglửa,đằngsau,trênmộtngọnlửakhác,mộtcáinồibốckhói

nghingút,cóđầumộtconchóthòra.Còncógìảmđạmhơnlànhữngcách

trảđũabằngtranhvẽtrênmộtbộbàinhưvậy,trướccảnhnhữnggiàncủiđể

thiêubọnbuônlậuvàcáinồiChaudièređểluộcnhữngngườilàmbạcgiả.

Nhữnghìnhthứckhácnhaumàtưduyđãkháctrongvươngquốctiếnglóng,

ngayđếncảbàihát,câuchếgiễu,lờiđedọađềucócáitínhchấtbấtlựcvàbị

đènénđó.Tấtcảnhữngbàihát,màmấykhúcđiệuđãsưutầmđược,thậttự

tivàthêthảmđếnrớtnướcmắt.Trongcáckhúcđótênăntrộmđượcgọilà

têntrộmtộinghiệpvànóluônluônnhưconthỏrừngẩnnấp,conchuộtchạy

trốn,conchimxabay,Khôngchútdámhỏiđòi,nóchỉđànhthanthở,một

trongnhữngtiếngrênrỉấyđãvọngđếnchúngtangàynay:«Jen'entrave

queledailcommentmeck,ledarondesorgues,peutatigersesmômesetses

momignardsetleslochercriblantsansêtreatigéluimême»(tôikhônghiểu

sao Thượng Đế, cha củaloài người, lại có thể giày vò con cháumình và

nghethấychúngkêumàtựmìnhchẳngthấygiàyvò).Ngườikhốnhổmỗi

khicóthờigiansuynghĩthìtựhạmìnhtrướcphápluậtvàthumìnhtrướcxã

hội,nónằmúpbụngxuống,nóvannài,nókêugọilòngxótthương,ngườita

cảmthấynóbiếtrằngnócólỗi.

Vàokhoảnggiữathếkỷvừaqua,cómộtbiếnđổi.Nhữngbàihátcủalao

tù,nhữngđiệpkhúccủatrộmcắpđãcóthểnóilàcómộtdángdấphỗnxược

vàvuivẻ.Điệumaluréthanvãnđượcthaybằngđiệularigla.Ởthếkỷ18,

ngườitathấytrongnhữngbàihátcủatùởchiếnthuyềnlaodịch,ởnhàngục

khổsaimộtniềmvuimaquáivàkhóhiểu.Ngườitanghethấyởđócáiđiệp

khúcnórítlênvàchậpchờnnhưcómộtánhlửalântinhsoisángvàcólẽdo

mộtchútmatrơithổiốngđịchlàmvangdộigiữarừng:

«Mirlababi,surlababo,

Mirlitonribonribette,

Surlababi,mirlababo,

Mirlitonribonribo.»

Điềuđóhọhátlêntrongkhichọctiếtmộtngườitronghầmkínhoặcở

mộtxórừng.

Mộttriệuchứngnghiêmtrọng.Ởthếkỷ18,cáisầunãoxưacủanhững

tầnglớpủêđóđãtanbiến.Nhữngtầnglớpấybắtđầucười.Chúngchếgiễu

meg(Chúa)vĩđạivàdab(ôngtưsản)vĩđại.VìLouisXV,họgọivuanước

Pháplà“HầuTướcDePantin(conrối)”.Đấy,họgầnnhưvuivẻ.Mộtthứ

ánhsángnhẹnhàngđãtoátratừnhữngngườikhốnkhổđó,nhưlươngtâm

họ nhẹ nhõm, không gì đè lên. Những bộ lạc thảm thương của bóng tối

khôngnhữngđãcócáitáobạovôtưlựcủalýtrí.Triệuchứnghọđãmấtcái

mẫncảmphạmtộivàhọđãcảmthấy,ngayởnhữngnhàtưtưởngvànhững

nhàmặctưởng,nhữngchỗdựavôýthứccủamình.Dấuhiệulàtrộmcắpvà

cướpbócbắtđầuthẩmlậuvàocáchọcthuyết,ngụybiệnthuyếtđểtựmình

bớtxấuxachútít,lạigieorắcxấuxakhánhiềuvàocáchọcthuyết,ngụy

biệnthuyếtđó.Cuốicùng,dấuhiệulà,nếukhôngcógìlàmlạchướngthìsẽ

nởramộtcáigìphithườngvàcấpbách.

Chúngtahãydừnglạimộtlát.Chúngtabuộctộiaiđây?Thếkỷ18ư?

Haylàcáitriếthọccủanó?Chắclàkhông.Sựnghiệpcủathếkỷ18lành

mạnhvàtốt.Nhữngnhàbáchkhoa,đứngđầulàDiderot,cácnhàtheochủ

nghĩa trọng nông, đứng đầu là Turgot, các nhà triết học, đứng đầu là

Voltaire,cácnhàkhôngtưởng,đứngđầulàRousseau,đólàbốnđộiquân

đángsùngkính.Bướctiếnvôcùnglớnlaocủanhânloạilênánhsánglànhờ

họ.Đólàbốnđộitiềnphongcủanhânloạitiếntớibốnphươngcủatiếnbộ:

Diderotvềcáiđẹp,Turgotvềcáicóích,Voltairevềchânlý,Rousseauvề

côngbình.Nhưng,bêncạnhvàbêndưới,cócácnhàngụybiện,giốngcây

độctràtrộnvàoloạithựcvậtpháttriểnlànhmạnh,làcâyngóntrongrừng

hoangvu.TrongkhimàtênđaophủthiêutrênthềmlớncủaTòaÁnTốiCao

nhữngcuốnsáchgiảiphóngthếkỷ,nhiềunhàvănnàybịlãngquênđãcho

xuấtbản,vớiđặcâncủanhàvua,khôngbiếtbaonhiêulàángvăn,pháhoại

tổchứcmộtcáchlạlùngvàđượcnhữngngườikhốnkhổkhaokhátđọc.Vài

cuốntrongnhữngxuấtbảnphẩmđó-điềulạlùng-đượcmộtvươngtướcđỡ

đầungàynaycòntìmthấytrong“thưviệnbímật".Nhữngsựkiệnnàycóý

nghĩa sâu sắc, nhưng không ai biết, vì khônghiện lên ở bềmặt. Đôi khi,

chínhcáimậpmờcủasựkiệntạonênnguyhiểm.Nómậpmờbởivì nó

ngầmdướiđất.Trongtấtcảnhữngnhàvănđó,ngườicólẽđãkhơisâutrong

quầnchúngcáihànhlangnguyhiểmnhấtấy,làRestifDeLaBretonne.

Cáiviệchọlàm,diễnratrêntoànChâuÂu,đãgâytaihạiởĐứchơnở

đâukhác.ỞĐức,trongmộtthờikỳnàođó,nóđượcSchillerdiễntảgọn

trongvởkịch“KẻCướp”.Trộmcắp,cướpbócđãđứngdậy,chốngđốilạitư

hữuvàlaođộng,vìđãtiêmnhiễmmộtsốnhữngtưtưởngsơđẳng,sailầm,

cóvẻđúngnhưngthựcchấtthìvôlý.Trộmcướpđãquấnvàomìnhnhữngtư

tưởngđó,chúngnhưănngậpvàobêntrong,chúngmangmộttêngọitrừu

tượng,chuyểnthànhlýthuyết,rồibằngcáchđólưutruyềntrongđámquần

chúnglaođộngkhổđauvàlươngthiện,ngaynhữngnhàhóahọcdạidộtđã

chếrathứthuốchỗntạpđókhôngbiếtlànóđãlansâurộngnhưvậy,lại

ngayđámđôngdùngthuốcđócũngkhôngbiếtnốt.Mộtsựkiệnnàoloạiđó

xảyracũngđềunghiêmtrọng.Đaukhổgâynênphẫnnộvàkhicáctầnglớp

thịnhvượngbịmùquánghoặcngủgà-đằngnàocũnglànhắmmắt-thìsự

hằnthùcủacáctầnglớpkhốnkhổlạinhenlửanhờởmộtđầuócyếmthếvà

khôngthăngbằngđangmơmộngởmộtxónàovàđâmranhậnxétxãhội.

Màkhihằnthùnhậnxétthìquảlàghêgớm!

Nếuthờiđạilạigặpvậnhạnthìtừtìnhhìnhnóitrênsẽnảysinhnhững

biếnđộngngàyxưagọilàloạncùngdân.Bêncạnhloạncùngdân,cácbiến

độngđơnthuầnchínhtrịchỉlàtròtrẻ.Loạncùngdânkhôngcònlàsựđấu

tranhcủangườibịápbứcchốngngườiápbức.Nólàsựnổidậycủaquẫn

báchchốngsungtúcyênvui.Lúcđótấtcảsẽsụpđổ.Nhữngnổidậycủadân

cùnglànhữngtrậnđịachấndântộc.

Cuốithếkỷ18,cáinguycơnàyhìnhnhưđếnrấtgần,nhưngcuộcCách

MạngPháp,cáihànhđộngtrungthựclớnlaođó,đãchặnđứngnólại.Cách

MạngPháplàlýtưởngcầmgươm,CáchMạngPhápđứnglênvàbằngmột

độngtácđộtngộtđãvừađóngcửaácvừamởcửathiện.CáchMạngPhápđề

xuấtvấnđề,côngbốchânlý,xuatanuếkhí,khaiquangthếkỷ,đặtvương

miệnlênđầunhândân.Cóthểnóinóđãsángtạoraconngườimộtlầnthứ

haivàconngườimộtlinhhồnthứhailànhânquyền.

Thếkỷ19thừakếvàhưởngthụsựnghiệpcủaCáchMạngPhápvàngày

nay,cáitaihọaxãhộilàmchúngtôivừanóiđếnkhôngthểxảyra.Tốcáonó

làmùquáng!Sợhãinólàngâyngô!CáchMạnglàthuốctiêmngừaloạn

cùngdân.

Nhờcó Cách Mạng, những điều kiện xã hộiđãthayđổi.Các bệnh tật

phongkiếnvàQuânChủkhôngcòntrongmáuchúngtanữa.Trongcơthể

củachúngtakhôngcònmầmbệnhTrungCổ.Chúngtakhôngcònởthờimà

nhữngđámđôngdễsợtừnộibộnổbùngra,màdướichânùnùnmộttiếng

động trầm trầm không rõ dạng, mà trên bề mặt của văn minh xuất hiện

nhữngmô,ổcủachuộtchù,màđấtnứtrạn,miệnghangmởtoác,từdướisâu

vọtlênnhữngcáiđầuquáiđản.ÝnghĩaCáchMạnglàmộtýnghĩađạođức.

Ýthứcquyềnlợipháttriển,làmpháttriểnýthứcnhiệmvụ.Luậtchungcủa

mọingườilàtựdo,tựdocủatagiớihạnởchỗtựdocủakẻkhácbắtđầu,

theođịnhnghĩađángphụccủaRobespierre.Từnăm89,toàndângiãnnởở

cánhântinh hoa. Không có kẻnàocóquyền lợi mà khôngcóánhquang

minhdùkẻấynghèo.Tênchếtđóivẫncảmthấytrongngườimìnhcóchất

lương thiện của nước Pháp. Phẩm giá của người công dân là lớp áo giáp

xoayvàotrong.Aitựdothìthậntrọng.Aibỏphiếubầucử,ngườiấytrịvì.

Dođómàcóđứcliêmchính:Dođómàcónhữngháohứckhônglànhmạnh

phảirụngrờinonyếu.Dođómàtrướcsựcámdỗ,conmắtkhéplạimộtcách

dũngcảm.

CôngcuộckhaiquangcủaCáchMạnglớnlắm,lớnđếnnỗinhữngngày

giảiphóng,ngày14tháng7,ngày10tháng8chẳnghạn,quầnchúngkhông

cònlàđámđôngthôbạo.Tiếngthétđầutiêncủanhữngquầnchúngđượcsoi

sángvàkhôngngừngtăngsốlà:“Diệttrừtrộmcướp!”Tiếnhóalàngười

lươngthiện.Lýtưởngvàtuyệtđốikhôngchemặtlạiđâu.Năm1848aiđã

hộtốngnhữngxebảovậtcủađiệnTuileries?Đólànhữngngườinhặtgiẻở

cửaôAntoine.Tãráchcanhgácchokhotàngnhưvậyđó,vàđạođứcđãlàm

chonhữngkẻkhốráchấytrởnênlộnglẫy.Trênnhữngxetảiđó,trongmấy

cáihòmđóngdối,cócáihởcảra,cóhàngtrămhộptưtrangrựcrỡ;giữacái

hộpđó,cócảcáivươngmiệncũcủanướcPháp,nạmtoànkimcương,trên

cóhồngngọccủanhàvua,cảnhiếpchính,trịgiábamươitriệu.Họđichân

đấtmàbảovệvươngmiệnđó.

Vậylàkhôngcòn“loạncùngdân”nữa.Tôilấylàmbựcbộihộchonhững

kẻkhônngoan.Đólàmónlosợcũđãgâytácdụngcuốicùngrồi,khôngcó

thểđemrađầucơchínhtrịđượcnữa.Cáilòxocủabóngmađỏđãgãyrồi.

Bây giờ thì ai cũng biết cả. Bù nhìn không dọa được nữa, chim chóc đã

suồngsãvớinó,ỉacảlênmìnhnóvànhữngngườitưsảnthìcười.

IV

HAINHIỆMVỤ:CẢNHGIÁCVÀHYVỌNG

Cứnhưvậythìmọiđedọađốivớixãhộiđãtiêutanhếtrồichăng?Hẳn

làkhông.Khôngcó“loạncùngdân”.Xãhộicóthểyênlòngvềphíađó,máu

khôngbốclênđầunữa.Nhưngnóphảilovềcáchhôhấp.Chứngsunghuyết

nãokhôngsợnữa,nhưnghãycònbệnhphếlao,bệnhphếlaoxãhộicótênlà

nghèođói.

Ngườitachếtbấtthầnnhưbịsétđánh,ngườitacũngchếtvìbịsuymòn.

Hãynhắcđinhắclạiđiềuđókhôngbiếtchán.Haynghĩtrướchếtđếnđám

đôngbấthạnhvàkhổđau,hãyđỡđầnhọ,quátthoángchohọ,soisánghọ,

thươngyêuhọ,mởrộnghuyhoàngchântrờichohọ,giáodụcrộngrãicho

họbằngmọihìnhthức.Hãynêugươngcầncù,chớbaogiờlàmgươngbiếng

nhác,tăngcườngýthứccôngíchcônglợinơihọđểhọcảmthấygánhcá

nhânbớtnặng,hạnchếnghèokhómàkhônghạnchếsảnphẩm,tạoranhững

môitrườnghoạtđộngnhândâncôngcộng,cótrămbàntaycủangườikhổng

lồBriaréeđểđưarachokẻxấusố,ngườiyếuhènníulấy.Phảidùngquyền

lựccôngcộngđểmởcôngxưởngđủchocáccánhtay,dựngtrườnghọcđủ

cho các khả năng, lập phòng thí nghiệm đủ cho các thiên tư, tăng lương,

giảmlaolực,cânbằngchivàthunghĩalàlàmsaochohưởngthụvà lao

công,nhucầuvàthỏamãncânxứng.Tómlạiphảilàmchobộmáyxãhội

tuônranhiềuánhsángvàphúclợihơnđểchonhữngngườiđaukhổvàtối

tămhưởng.Nhữngngườithiệntâmkhôngnênquênđâylànhiệmvụbácái

thứnhất,nhữngngườiíchkỷcũngphảibiếtđâylàhànhđộngchínhtrịcần

yếunhất.Cũngphảinóitấtcảnhữngcáiấychỉlàbướcđầu.Vấnđềthựcsự

làởchỗnày.Laođộngđãlàphápchếthìcũngphảilàquyềnlợi.

Chúngtôikhôngnóithêmnữa,đâykhôngphảichỗ.Nếuthiênnhiêncó

tênlàTạoHóathìxãhộiphảicótênlàLoXa.

Sựlớnmạnhvềtrítuệvàđạođứccũngcầnnhưsựcảithiệnđờisốngvật

chất.Hiểubiếtlàmộtnguồncứutrợ;suynghĩthiếtyếubậcnhất;chânlýlà

lươngthực,cũngnhưlúamì.Lýtrímàđóikhoahọcvàminhmẫnthìlýtrí

gầyđi.Phảithươngnhữngtrítuệkhôngăncũngnhưthươngnhữngdạdày

khôngcóăn.Nếucómộtcáigìxótxahơnmộtcơthểhấphốivìthiếubánh

mì,thìđólàmộttâmhồnchếtvìđóiánhsáng.

Toànbộtiếnhóanhằmvềphíagiảipháp.Mộtngàykiangườitasẽkinh

ngạc.Nhânloạiđilênthìcáctầnglớpnằmsâuởdướisẽtựnhiênthoátra

khỏivòngquẫnbách.Đóikhổsẽbịxóabỏbằngsựnângcaotrìnhđộ,đơn

giảnnhưvậyđấy.

Nghingờcáigiảiphápphúcđứcấylàcólỗi.Đànhrằngcáiquákhứvào

lúcnàyđangcònrấtmạnh.Nóhồisức.Sựhồixuâncủamộtxácchếtnhư

thếnàyquảlàrấtkỳlạ.Đấy,nóđi…nóđếnkia.Nónhưđangchiếnthắng;

xácchếtđólàmộttướngđichinhphục.Nóđếnvớiquânđoàncủanó;những

mêtín,vớithanhgươmcủanó;sựchuyênchế,vớilácờcủanó,cáingudốt.

Ítlâunaynóđãthắngđếnmươitrận.Nótiếnlên,nóhămdọa,nócười,nóđã

ởngaycửachúngta.Tuynhiênvềphầnchúngta,chớnênthấtvọng.Chúng

tahãybánđicánhđồngAnnibal

[276]

đóngquân.

Chúngtacólòngtintưởngthìchúngtasợgìchứ?Tưtưởngkhôngthụt

lùicũngnhưdòngsôngkhôngchảyngược.

Cònnhữngaikhôngmuốnxãhộitiếnvềtươnglaithìhãynghĩchokỹ.

Họtừchốitiếnhóacũngkhôngchặnđứngtươnglai,màchínhlàhọtựhủy

hoại.Họtựchuốclấymộtbệnhhoạnthảmđạm,họtựtiêmnọcđộcquákhứ.

ChỉcómộtcáchtừchốiNgàyMai,đólàchếtđi.Thếnhưngchúngtakhông

thíchcáichếtnàocả;chếtcủathểxácthìphảilàmuộnnhất,chếtcủatâm

hồnthìchúngtakhôngmuốnxảyđếnbaogiờ.

Đúng,sấmkýsẽlêntiếng,conquáiSphinxsẽnói,vấnđềsẽđượcgiải

quyết.Đúng,thếkỷ18đãpháctạcNhânDân,thìthếkỷ19sẽhoàntất.Nghi

ngờđiềuđólàngungốc!Cảnhnảynởtươnglai,cảnhnảynởmaiđâycủa

hạnhphúcchunglàmộthiệntượngthầnthánhtấtyếu.

Nhữngthúcđẩytoàndiệnlớnlaochiphốihànhđộngcủaconngườivà

trongthờigiannhấtđịnhsẽđưanóđếntrạngtháihợplý,nghĩalàsựquân

bình,cũngnghĩalàcônglý.Mộtsứcmạnhgồmcảđấtlẫntrờisẽlàkếtlực

củanhânloạivàđiềukhiểnnhânloại.Sứcmạnhđólàmẹđẻcủahuyềndiệu;

Đốivớisứcmạnhấy,nhữngkếtthúcthầnkỳcũngdễthựchiệnnhưnhững

biếnthiênkỳlạ.Nhờcókhoahọcdongườivàsựcốdotrời,nókhôngthấy

sợmâuthuẫnkhiđặtcácvấnđềmàngườitầmthườngthấynangiải.Đối

chiếuýkiếnđểlàmbậtramộtlýgiảithìnócũnglàmthạokhéonhưđối

chiếusựkiệnđểrútramộtbàihọc.Vàngườitacóthểchờđợitấtcảởcái

hiệunănghuyềnbícủatiếnhóa,nósẽđốicứuĐôngvàTâymộtngàynào

đó ở đáy một hầm mộ và khiến cho các giáo sĩ Hồi Giáo đàm thoại với

BonapartetrongKimTựTháplớn.

Trongkhichờđợithìkhôngdừngnghỉ,khôngdodự,khôngđồntrúlại

lúcnàotrongcuộchànhquântiếnlêncủatrítuệ.Triếthọcxãhộivềcănbản

làkhoahọccủahòabình.Nócómụcđíchvàphảiđưađếnkếtquảlàmtan

nhữngthịnhnộbằngcáchnghiêncứucácsựđốilập.Nóxemxét,nóthăm

dò,nóphântích,vàrồinótáikếtcấu.Nótiếnhànhcôngviệcbằngphương

phápgiảnlược,khửtrừsựhằnthùởmọinơi.

Bãotốxôvàoloàingườiđãnhiềuphenhủyhoạixãhội.Lịchsửđầyrẫy

nhữngcuộcđắmchìmcủaquốcgia,củadântộc.Phongtục,luậtpháp,tôn

giáo,tấtcảđềubịcuốnđimộtngàynàođóbởicơnbãotốbíẩn.Cácnềnvăn

minhẤnĐộ,Chaldée,BaTư,Assyrie,AiCậpđềulầnlượttanbiến.Tạisao

vậy? Chúng ta không biết. Nguyên nhân của các họa ấy là gì? Chúng ta

khôngbiết.Cóthểcứusốngxãhộiấykhông?Chúngcólỗigìtrongviệcsụp

đổđó?Chúngnóngoancốđeogiữmộttậtxấutaihạikhiếnmìnhtựhủydiệt

mìnhhaykhông?Trongcáichếtcủamộtdântộc,chủngtộcđónhiềuhayít?

Đólànhữngcâuhỏikhônglờiđáp.Bóngtốibaotrùmlêncácnềnvănminh

sụpđổđó.Chúngđãchìmxuống,tấtnhiênlàđãbịthủnglậu,đểnướcvào.

Không có gì để nói thêm nữa. Và chúng tôi hầu như thảng thốt khi nhìn

xuốngcáiđáybiểngọilàquákhứđó,saunhữngđợtsóngkhổnglồlàcácthế

kỷ,nhữngcontàutolớnBabylone,Ninive,Tarse,Thébain,Romechìmđắm

trướcluồnggiótuồntừtrongđêmđenthẳmra.

Nhưngbóngtốiởđólàánhsángchoởđây.Mờmịtvềbệnhtậtcủacác

nềnvănminhcổđại,chúngtabiếtbệnhtậtcủanềnvănminhta.Chúngtacó

thểrọiánhsánglênkhắpngườinó,chúngtachiêmngưỡngnhữngvẻđẹp

của nó, nhưng cũng bóc trần những cái xấu của nó. Chỗ nào đó đau thì

chúngtathămdò,vàkhiđãbiếtrõđauthếnào,tìmhiểuđượccănnguyên

bệnhtật,tấttìmđượcphươngthuốcđiềutrị.Nềnvănminhcủachúngta,sự

nghiệpcủahaimươithếkỷ,vừalàconquáivậtvừalàcáikỳquancủathời

giandàiđó.Nóđángđượccứuvãn.Nósẽđượccứuvãn.Đỡnhẹchonólà

quýlắm;soisángchonócũngđãđángkểrồi.Tấtcảnhữngcôngtrìnhxãhội

họchiệnđạiđềutậptrungvàomụcđíchđó.Nhàtưtưởngngàynaycómột

nhiệmvụlớnlàthămbệnhnềnvănminh.

Chúngtôinhắclại,sựthămbệnhđócổvũta,vàchúngtôinhấnmạnhsự

cổvũđóđểchấmdứtmấytrangnày,coimấytrangnàylàmộtdịptạmnghỉ

nghiêmnghịgiữatấnkịchđaulòng.Dướitínhbấttửcủaxãhội,ngườita

cảmthấytínhbấttửcủanhânloại.Dùđâyđócónhữngvếtlởloét,những

phễunúilửavàcónhữngvạthắclào,nhữnglỗphunhơi,dùcómộtnúilửa

đến kỳ phun lửa, quả đất vẫn không chết. Những bệnh hoạn dân chúng

không làm chết con người. Tuy nhiên ai theo dõi lâm sàng xã hội, thỉnh

thoảngcũnglắcđầu.Nhữngngườikhỏenhất,nhữngngườitìnhcảmnhất,

nhữngngườilýtrívữngvàngnhất,cũngcónhữngphútđộngdao.

Tươnglaicóđếnkhông?Hìnhnhưngườitacóthểđặtcâuhỏiđórakhi

thấybóngtốidàykinhkhủng.Cuộcđốidiệnđentốigiữalũíchkỷvànhững

kẻkhốncùng.Ởphíabọníchkỷthìnhữngthànhkiến,nhữngngudốttrong

mộtnềngiáodụctrưởnggiả,sựthèmkhátcàngtăngdosaysưathỏamãn,sự

choángvánglàmđiếctaivìcảnhphồnvinhphátđạt,nỗisợkhổđaulênđến

trạngtháighétcảngườiđaukhổởmộtsố,sựtựmãngắtgao,cái“tôi”bơm

phồnglen đếnbịtkín tâmhồn;ởphíakẻ khốncùngthì sựháohức, lòng

ghentị,sựhằnthùđốivớikẻhưởngthụ,nhữngchấnđộngsâuxaởconthú

ngườinhằmvềnhucầu,nhữngtấmlòngmờmịtmùsương,sựbuồnthảm,

cáicầndùng,cáiđịnhmệnh,cáidốtnátđụcngầuvàngâyngô.

Cónêntiếptụcngướcmắtlêntrờihaykhông?Cáiđiểmsángnhìnthấyở

trêncaocóthuộcloạisẽtắtkhông?Lýtưởngthậtkinhkhiếpkhinhìnnóxa

lắctrongbóngsâu,nhỏbé,trơtrọi,khótrôngthấy,ánhsángđấy,nhưngbọc

giữanhữngđedọatốisầm,quáidịvâyquanhnó.Tuyvậylýtưởngchẳng

chútlâmnguy,cũngnhưmộtngôisaogiữanhữngcụmmâyháhốc.

QUYỂNVIII

SƯỚNGVUIVÀBUỒNKHỔ

I

ÁNHSÁNGTRÀNNGẬP

BạnđọcchắcđãhiểuÉponine,theolờimụMagnonđãđếnPlumet,nhìn

quahàngràosắtvànhậnracongáiởđólàairồi.Trướchếtnóphảitìmcách

cảntrởkhôngchobọnlâula đếnđườngPlumet,rồimớidẫnMariusđến.

Marius ta ngây ngất trước cái hàng rào kia suốt mấy ngày. Rồi như nam

châmhútsắt,chàngsitacũngbịđáxâynhàcủangườiyêunóhút,hútđến

nỗibướctuộtvàovườn,chẳngkhácgìRoméoxưakiađãbướcvàovườn

Juliette.Thựcra,việclàmcủaMariuscòndễhơnviệclàmcủaRoméoxưa

kia.Roméocònphảitrèoquamộtbứctường,cònMariuschỉcầnkhẽđẩy

mộtchấnsongcủacáihàngràocũkỹ,đanglunglaynhưrăngbàlãolàvào

được.Mariuslạimảnhngườinênláchquanhưbỡn.Đườngvốnkhôngcóai

qualại.Mariuslạicứđếntốimớilẻnvàonênchàngchẳngcònsợainom

thấy.

Từcáigiờphútthiêngliêngvàquýbáucủacáihônđầutên,từkhicái

hôn ấy đã gắn bó tâm hồn đôi lứa, tối nào Marius cũng lại. Giá lúc ấy

Cosette vớ phải một thằngđàng điếm vô sỉthì một đời con gáicủa nàng

cũngbỏđirồi,vìCosettevốnthuộchạnghàohiệptựhiếnmình.Cảnểlà

mộtđứctínhcaoquýcủađànbà.Vàtìnhyêumộtkhiđãlênđếnđộtuyệtđối

thìkhônghiểusao,nónhưđuinhưmù,quêncảthẹnthùng.

Nhưngcácbạngáitâmhồncaoquý!Cácbạnbiếtchăngchínhcácbạn

đanglâmvàobaocảnhhiểmnghèo.Thườngcácbạnhiếntráitimthìngười

talạichỉlấyxácthịt.Quảtimbạnvẫncònvớibạn,nhưngbạnnhìnnótrong

bóngtốimàrùngmình!Tìnhyêuxưanaykhônghềbiếtcáilẽtrungdung:

Hoặcnógiếttachết,hoặcnócứsống.Cảcáisốkiếpconngườiđềunằm

trongcáithếsongquanđó.Hơnnữa,khôngởđâuvấnđềsốngchết,rủimay

lạinghiệtngãvàtànnhẫnchobằngtrongtìnhyêu.Tìnhyêulàsựsốngnếu

nókhônglàcáichết.Nôiđấy,nhưngcũnglàáoquan.Mộttìnhcảmvừanói

cóvừanóikhôngtrongquảtimngười.TrongtấtcảmọisựvậtThượngĐế

đãtạonênthìtráitimngườilàvậttỏaranhiềuánhsángnhất.Nhưngthanôi!

Nócũngtỏaranhiềubóngtốicaocả.TrờiđấtrunrủichoCosettegặpthứ

tìnhyêucứusốngngườita.

Suốttháng5năm1832,đêmnàotrongcáivườnhoangkia,dướibụicây

ngàycàngthơmvàcàngrậm,cũngcóđôibạnthậtlàtrinhbạch,thậtlàngây

thơ,lòngtrànngậpnhữngnỗivuisướngthầntiênchẳngkhácnhữngthiên

thần,trongsạch,chânthành,saysưa,rạngrỡnhưchiếusángchonhautrong

bóngtối.TrongcặpmắtCosettethìMariusrựcrỡnhưmộtônghoàng và

Marius nhìn lại thì thấy Cosette là một nàng tiên đầu tỏa hòa quang. Hai

ngườichạmnhau,nhìnnhau,cầmtaynhau,ngườisátvàongười.Nhưngvẫn

cómộtkhoảngcáchmàkhôngbaogiờhọvượtqua.Khôngphảihọkhông

dám,chínhlàhọkhôngbiết.Mariuscảmthấycócáihàngràongăncách,đó

làlòngtrinhbạchcủaCosettevàCosettecảmthấycómộtchỗdựa,đólà

lòngchânthànhcủaMarius.Cáihônđầutiêncũnglàcáihôncuốicùng.Từ

hômấy,chàngvẫnkhôngdámđixahơn,màchỉdámcầmtay,cầmkhăn

quàngcổ,haynângmấysợitócđểlênmôi.Đốivớichàng,Cosettelàmột

thứhươngthơm,khôngphảilàmộtngườiđànbà.Chàngchỉngửicáihương

thơmkiathôi.Nàngkhôngtừchốigì,chàngcũngkhôngđòihỏigì.Cosette

vuisướngmàMariusthìthỏamãn.Họsốngtrongtìnhtrạnghoanlạcnày,có

thểgọilàtìnhtrạngcủahaitâmhồnngâyngấtvìnhau.Thựclàhaitâmhồn

trinhbạchlầnđầuômnhautrongcõibồnglai,haiconthiênngagặpnhau

trênđỉnhnúituyết.

Tronggiờphútyêunhaunày,dụctìnhđãhoàntoànbịsựsaysưachiêm

ngưỡngđèbẹp.Mariustrongtrắngvàcaoquýnhưthiênthần,cólẽchàngcó

đủcanđảmđếnnhàmộtgáiđiếmmàkhôngcógankéogấuáoCosettelên

quágótchân.Mộtlầndướiánhtrăngtrong,Cosettecúixuốngđấtđểlượm

mộtvậtgì,ngựcáocủanàngđểlộchỗchânvúmộtchútthìMariusngoảnh

mặtđi.

Cáigìđãxảyragiữahaingười?Khôngcógìcả!Họsùngbáinhauđấy

thôi!Đêmđêm,khihaingườiởđây,cáivườnnhưmộtnơisốngđộng,thiêng

liêng.Trămhoađuanởtrongvườnsựcnứchươngthơm.Họcũngcởimở

tâmhồnhòalẫnvớingànhoa.Cỏcâylảlơi,mơnmởn,rungrinhđầynhựa

sốngvàsaysưachungquanhđôibạnthơngâyvàhọnóivớinhaunhữnglời

ânáilàmcâycỏsaymêrungđộng.Nhữnglờigìvậy?Nhữnghơithởchứcó

gìđâu?Nhữnghơithởnàycũngvừađủlàmchocảthiênnhiênkiaxúccảm

vàrungđộng.Nócómalựcgìthựclàkhóhiểu,nếutachỉđọctrongsách

nhữnglờikiavốnlànhữnglờiđểgióđưađivàđánhtaranhưlànkhóidưới

đámcây.Giátagạtbỏđicáiđiệunhạccủatâmhồnnhưtiếngđànđệmtrong

lờithầmthìcủađôinhântình,thìtấtcảchỉcònlàmộtcáibóng.Bạnsẽhỏi:

“Thếnào?Cóthếthôiư?"Vâng,chỉcótiếngthỏthẻ,nóiđi,lặplạinhững

cáicườivôcớ,nhữngcâucógìcaoquýhơn,sâusắchơn.Đólànhữnglời

duynhấtđángnóivàđángnghethôivậy.

Nhữnglờingớngẩnkia,vôvịkia,aichưatừngbaogiờnghe,aichưa

từngbaogiờnói,làmộtngườiđầnđộn,tồitệ.

CosettenóivớiMarius:

—Anhbiếtkhông?

(Khônghiểusao,trongkhivẫngiữtháiđộđoanchínhtuyệtvờinhưthế

màrồicũngđếngọinhaubằnganh,em).

—Anhbiếtkhông?EmtênlàEuphrasie.

—Euphrasie?Khôngphải!TênemlàCosette.

—Ôi!Cosettelàcáitênxấuxíngườitagọiemlúcemcònnhỏ.Tênem

chínhlàEuphrasie.AnhkhôngthíchtênEuphrasiesao?

—Thíchchứ.NhưnggọiCosettenghecũnghay.

—AnhthíchtênCosettehơntênEuphrasiesao?

—À…ừ,vâng.

—Vậythìemcũngthíchnóhơn.Thậtnhỉ,nghenóhaynhỉ!Thôithìgọi

emlàCosettevậy.

Rồinàngnởmột nụ cười khiến chocâuchuyệnbiếnthành bài tình ca

trongmộtkhurừngnơitiêngiới.

Lạimộtlần,nàngnhìnchàngđămđămmànói:

—Ôngạ,ôngthìđẹptrai,xinhxắn,ôngănnóitàihoa,ôngkhôngngốc

chútnào,ông thông thái hơn em nhiều, nhưng ở cái chữ này thì emdám

tháchông,chữ:Emyêuanh!

Marius,baybổnglênmâyxanh,tưởngnhưnghekhúccacủamộtngôi

saonàovậy.

Cólúcnàngthấychànghothìtátyêuvàomámànói:

—Thưaông,ôngkhôngđượcho.Ôngmuốnhotrongnhàtôithìphảixin

phépmớiđược.Hođểchoemlongạilàxấulắmđấy.Emmuốnanhkhỏe

mạnh,bởivìnếuanhkhôngkhỏemạnhthìemkhổghêlắm.Anhbảoem

làmgìchoanhkhỏihobâygiờ?

MộtlầnnữaMariusnóivớiCosette:

—Emcóbiếtkhông,cómộtđộanhtưởngemlàUrsule.

Cáiấylàmcảhaicườisuốtbuổitối.

Mộtlầnđangnóichuyệngì,Mariusnói:

— Chà! Có một hôm ở vườn Luxembourg, anh muốn đánh chết một

ngườithươngbinh.

NhưngMariusimbặtvàkhôngnóinữa.NóinữathìphảinóichoCosette

nghechuyệncáinịtbíttấtcủanàng,màlàmthếthìkhôngđược.Bởivìnói

đếncáinịtbíttấtlàvôtìnhchạmvàoxácthịt,màhễđộngđếnchuyệnxác

thịttấtcáitấmtìnhmênhmông,trongtrắngấyphảihãihùng,kínhcẩnlùi

lại,khôngdámtiếnlên.

Mariusnghĩrằng,đờichỉlàthếnàythôi:TốinàocũngđếnphốPlumet,

đẩycáichấnsongcũkỹra,rồiláchvàongồitựtìnhtrênghếđákia,nhìn

ngànsaolấplánhquađámcâylúcđêmvừađến,đểcáinếpquầnởđầugối

mìnhtìvàovạtáorộngcủaCosette,sẽxoavuốtngóntaycáicủanàng,gọi

nànglàem,cùngnhaungửimộtđóahoa,ngửimãikhôngbiếtchán.Trong

lúcấymâybaytrênđầu.Mỗikhigióthổi,giócuốnđinhữngmơướccủa

ngườicònnhiềuhơnlànhữngđámmâytrênbầutrờinữa.

Tìnhyêutrongtrắnghầunhưhoangdãkiaphảiđâukhôngchútlẳnglơ.

“Tántụngngườiyêu”làcáchvuốtvemơntrớnđầutiên,làsựđánhbạonửa

vờimuốntậpdượt.Lờitántỉnhchẳngkhácgìchiếchôncáchbứcquacái

khănchemặt.Dụctìnhkhẽcanthiệp,nhưngvẫnkhônglộliễu.Trướcdục

tình,contimngạingùnglùibướcđểcàngyêumếnmặnnồngthêm.

LờitántụngcủaMariusvẫncóđôichútgắnbóvớicuộcsống,vớinhân

tình,vớitấtcảcáigìthiếtthựcmàMariuscóthểnóira.Đólànhữnglờinói

vớinhautronghangđá,làđoạngiáođầuchonhữngcâuchuyệnđêmđộng

phòng.Nólàbàithơcủacõilòngcởimở,nólàtrườngcalẫnvớithơniêm

luật,làlờitándươngđangyêu,êmnhưtiếnggùcủabồcâu.Nólàtấtcảmọi

thứtếnhịcủasựthờphụngkếtlạithànhcụm,thànhbóvàtỏaranhưmộtthứ

hươngthơmthanhlịch,thầntiên.Thậtlàtiếngríurítsaysưa,lòngnóivới

lòng.Mariusnỉnon:

—Ôi!Emđẹplàmsao!Anhkhôngdámnhìnem.Anhchỉdámchiêm

ngưỡng.Emlàmộtnàngtiên.Anhchẳngcònhiểusaonữa:Chỉnhìngấuáo,

khimũihàicủaemlóraanhcũngđủngấtngâylảođảo.Khitrítuệcủaem

hémởanhđượcthấyhàoquangtỏara.Emlýluậnthìhaylạlùng.Đôikhi

anhtưởngchừngemlàmộtgiấcmơ.Emnóiđiđểanhnghevàanhngắm.

Cosetteơi,thậtlàlạlùngvàthúvị!Anhhóađiênmất!Côthậtđángtônthờ,

tiểuthưạ!Anhphảilấykínhhiểnvinghiêncứubànchânemvàlấyviễn

vọngkínhchiêmngưỡngtâmhồnem.

Cosettetrảlời:

—Từsángđếngiờcóbaonhiêuthờigiờthìemyêuanhthêmbấynhiêu.

Câuđicâulạikhôngngớt.Lờinóichuyệnthậtlàtâmđầuýhợpvềkhoản

tìnhyêu.

TấtcảconngườiCosetteởđâucũngthơngây,thànhthực,trongngọc,

trắngngà,hiềnhậu,rựcrỡ.Nhìnthấynàngngườitacócảmgiácnhưnhìn

tiếtxuânthángtư,nhìntrờirạngsáng.Trongkhóemắtnhưcóhạtsương,

Cosettelàánhsángbìnhminhtinhkếtthànhhìnhthiếunữ.Mariusyêudấu

nàng,thìsaysưanhìnnànglàdĩnhiênvậy.Thựcra,côcongáikiavừaởtu

việnra,nóichuyệnlắmcâuthâmthúy.Nhiềukhinàngnóinhữngđiềuthật

làđúng,thậtlàtếnhị.Nàngríurítnhưtrẻcon,nhưngchuyệnlạicóýnghĩa.

Nàngkhônglầmlẫnvềviệcgìvànhậnxétgìcũngđúngđắn.Đànbàcảmvà

nóitheobảnnăngyêuđươngcủacontimnênchẳngbaogiờsailầm.Không

aibiếtnóinhữnglờidịudàngvàsâusắcchobằngphụnữ.Dịudàngvàsâu

sắcđólàtấtcảngườiđànbà,đólàtấtcảbầutrờivậy.

Trongcáicảnhhoanlạcvôsongkia,chốcchốckhóemắtlạilonglanh

giọtlệ.Mộtconsâu bịchânxéonát,mộtlôngchimtừtổ rơixuống,một

cànhtầmxuânbịgãycũnglàmchohọrủlòngthươngvàsựngâyngấtkia

đượmthêmvẻủdộtmơmàng,càngdễlàmngườitaphátkhóc.Biểuhiện

tuyệtđíchcủatìnhyêulàmộtsựcảmkíchnhiềukhihầunhưkhôngthểchịu

nổi.Vàđồngthời,-tìnhyêuchớpnhoánggâyramọithứtráingược,-họlại

cườilăncườilóc,thậtlàtựdothúvị,thậtlàthânmậtcởimở,cókhitưởnglà

mộtcặpbạntrai.Tuyvậy,ngaytrongkhihaicontimsaysưatrongtìnhyêu

trongsạch,thìbảnchấtgáitraibấtdiệtvẫnkhôngđivắng.Nóvẫnhiệndiện

vàtheođuổicáimụctiêuvừacaoquývừaphũphàng.Vìvậykhimộtcặp

traigáithỏthẻcùngnhauthìdùhọcóngâythơđếnđâu,câuchuyệnđócó

trongsạchđếnmấy,nóvẫncómộtcáiývịriêng,đángyêuvàbíẩnkháchẳn

chuyệncủamộtcặpbạnhữu.

Họsùngbáinhau như thần tượng. Cáibấtbiến,cáitrường tồn vẫn cứ

nguyênvẹn.Yêunhau,nhìnnhaumànhoẻnmiệng,màcười,đôimôikhẽ

chúmlạilàmnũng,ngóntaycàivàonhau,gọinhauanhanh,emem,cáiđó

vẫnkhôngcảntrởgìlẽvĩnhviễncủatạohóa.Đôilứanáumìnhtrongđêm

tối,trongánhchiềutà,trongnơikínđáo,vớichimchóc,hoahồng.Họlàm

chonhaungâyngấtvìcảtráitimhiệnlêntrongkhóemắtvàthìthầmvàto

nhỏvớinhau,tronglúcấynhữngvìsaovẫnrungrinhtrongkhoảngkhông

gianvôhạn.

II

NGÂYNGẤTVÌHẠNHPHÚCVẸNTOÀN

Họsốngmơmàng,ngẩnngơvìhạnhphúc.Họkhôngđểýrằngthángấy

ởParisdịchtảlàmchếtnhiềungười.Họdốchếtcảbầutâmsự,tonhỏcùng

nhau,nhưngvẫnkhôngđiquacáitêncủanhaubaonhiêu.Mariusđãcho

Cosette biết chàng mồ côi, chàng tên là Marius Pontmercy, làm luật sư,

chàngviếtsáchchocáchiệusáchđểsống,chachànglàđạitá,làmộtvịanh

hùng,cònchàngthìđãcãinhauvớiôngngoạilàmộtngườirấtgiàu.Chàng

cũngnóiquachonàngbiết;mìnhlàNamTước.NhưngCosettedửngdưng.

MariusNamTướcư?NàngchẳnghiểuNamTướclàcáigì,chữđócónghĩa

gì.Vớinàng,MariuslàMariusthôi.CònvềphầnCosette,nàngcũngđãngỏ

chochàngbiếttrướckianàngănhọctrongtuviệnPetitPicpus,mẹnàngđã

mấtcũngnhưmẹchàng,chanàngtênlàôngFauchelevent,ôngrấttốt,hay

bốthíchongườinghèo,nhưngbảnthânthìcũngxácxơ,ôngcứlonhịnđủ

thứđểnàngkhỏithiếuthốnthứgì.

CómộtđiềulạtừkhiMariusnomthấyCosette,thìchàngnhưsốngngất

ngâytrongmộtbảnhợptấududương,đếnnỗicáiquákhứgầnnhưđốivới

chàngcũngvẫnxalắcxalơ,mờmờmịtmịt.Cosettenóisaothìchànghay

vậy.Chàngcũngkhôngbuồnhỏinàngvềnhữngviệcxảyrađêmnọởngôi

nhànát,vềbọnThénardier,vềvếtbỏngcủaônggiàvàtháiđộkỳlạcủaông

ta,cũngnhưviệcôngtabỏtrốnmộtcáchkỳdị.Trongkhoảnhkhắc,Marius

đã quên hết tấtcả những điều ấy, buổi chiều chàngkhông biết buổi sáng

mìnhđãlàmgì,mìnhănởđâu,đãnóichuyệnvớiai.Trongtaichàngnhưcó

tiếng ca nên chàng không còn nghe gì nữa. Chỉ khi nào thấy Cosette thì

chàngmớisốngmàthôi.Mộtkhiđãởtrêntrờithìchàngquênmấtcõitrầnlà

lẽtựnhiênthôivậy.Đôibạntriềnmiêntrongnhữngkhoáicảmtinhthầnkhó

tả.Ngườisichẳngkhácngườimêsảngđilạitronglúcngủsay.

Thanôi!Aimàchẳngtừngđượchưởngthụnhữngđiềunày?Tạisaođến

mộtlúcnàođóchúngtarờibỏcáicảnhthầntiênkia,đểrồilạitiếptụcsống

cuộcsốngnhânthế?Yêulàquêncảsuynghĩ.Áitìnhlàsựhăngháilãng

quênmọiviệckhác.Đừngđòingườitasaymêchohợplý!Làmgìcótiếp

diễn logique trong trái tim con người, cũng như ở trong vũ trụ làm gì có

những hình hình học hệt như trong sách. Với Cosette và Marius, ngoài

MariusvàCosettera,khôngcòngìnữa.Vũtrụxungquanhhọlọtthỏmvào

hangsâunàorồi.Họsốngnhữngphútvàngngọc,khôngcóquákhứ,không

cótươnglai.MariuschỉnhớmangmángrằngCosettecómộtngườicha,óc

chàngdườngnhưbịlóakhiếnkhôngthấygìnữa.Đôilứakianóivớinhau

nhữnggì?Nhưđãbiết,nàochuyệnhoa,chuyệnén,chuyệnmặttrờixếnúi,

mặttrăngmọclên,tấtcảnhữngchuyệnquantrọng.Họđãthổlộvớinhau

hếtcảnhưngvẫnchưanóigìhết.Vớibọnsitìnhthìtấtcảnghĩalàkhônggì

hết.Chứcònchuyệnngườicha,chuyệnđời,cáinhàổchuột,bọnlâula,việc

xảyrakiathìnóiđếnlàmgì?Vảlạichắcgìcơnácmộngđóđãcóthật?Ở

đâychỉcóhaingười,họyêunhau,thếthôi!Ngoàira,khôngcógìnữa.Hình

nhưkhingườitađếnngưỡngcủathiênđườngthìcảđịangụccũngtanbiến

điđâumất.Cóthấybọnquỷsứkhông?Màcóquỷsứkhôngđã?Cóphảilà

ngườitađãrunlên?Đãđauđớn?Họkhôngcònbiếtgìnữa.Mộtđámmây

hồngđãphủlêntrênđó.

Đôibạnsốngnhưvậy,ởnơicaotít,sốngtựnhiênmàcũngrấtlạlùng:

Chẳngphảinơithiênđình,chẳngphảinơitiêncảnh,ởgiữaloàingườivà

thiênthần,ởtrêncõibùnnhơ,ởdướithượngtầngbiêngbiếc,ởtrongmây,

hầunhưchỉmộtphầnnàolàxươnglàthịt,còntừđầuđếnchântoànlàtinh

thần,làngâyngấttộtbực.Đãbốclêncaonênchânkhônggiẫmđất,lòng

trần vẫn nặng, nên cũng chưa biến vào cõi trời xanh, họ cứ lơ lửng như

nhữngnguyêntửđợichokếttinhthànhcáchìnhtháicủavậtchất.Nhìnbên

ngoàithìhọnhưthoátrangoàivòngsốmệnh,quênmấtdấuxecủathờikhắc

làhômqua,ngàynayvàngàymai,ngâyngất,ngẩnngơ,bậpbềnhtrôinổi.

Đôikhinhẹnhàngnhưcóthểbayvàonơivôtận,hầunhưsẵnsàngbiếnvào

cõivôthủyvôchung.Họmêmàtỉnhtrongkhúcrutìnhêmái.Quảthậtlà

mộtgiấcmêtuyệtvờicủathựctếnặngtrĩulýtưởng.

ĐôikhidùCosettexinhđẹphếtsức,Mariuscũngnhắmmắtlại.Nhắm

nghiềnmắtlàcáchnhìnvàotâmhồnhaynhất.MariusvàCosettekhôngtự

hỏitìnhyêunàysẽđưahọđếnđâu.Họchorằnghọđãđếnđích.Kỳquái

thaycáithamvọngcủaconngườikhimuốntìnhyêuđưatađếnmộtđích

nàovậy!

III

BÓNGTỐIBẮTĐẦU

JeanValjeannàocóbiếtgì.BảntínhCosettecóphầnítmơmộnghơn

Marius.NàngvuivẻvàchỉthếcũngđủlàmJeanValjeansungsướng.

MặcđầuócCosettecònbậnnghĩvềâuyếmvàhìnhảnhMariusvẫntràn

ngậptâmhồn,mặtnàngvẫncứthơngây,hớnhở.Nàngởvàocáituổimà

tìnhyêutronglòngngườitrinhnữcũngtựnhiênnhưđóahoahuệtrongtay

thiênthầnnênJeanValjeanvẫnkhôngngờvựcgìhết.Vảchăngkhiđôilứa

yêunhauthìhọranhlắm;Nếucókẻthứbanàocóthểquấyrốitìnhyêucủa

họ,ngườiđósẽbị họ bưng tai bít mắt rất khéo bằng mấy cách đề phòng

muônthủacủagiốngsitình.

Chẳnghạn,chẳngbaogiờnànglàmtráiýJeanValjean.Chamuốnđidạo

ư?Vâng,chayêuquýạ.Chamuốnởnhà?Cũnghay.Chamuốnngồinói

chuyệnbuổitốivớiconư?Conthíchlắm.BaogiờđếnmườigiờđêmJean

Valjeancũngvềphòngngủ.Mariuschờchoquamườigiờ,nghetiếngnàng

mởcửachàngmớiláchvào.CốnhiênbanngàykhôngaibắtgặpMariusở

đấy.JeanValjeankhônghềngờcómộtchàngMarius.Duycómộtlần,ông

bỗngnóivớiCosette:

—Kìa!Tạisaosaulưngáoconlạitrắngnhưthế?

SốlàtốiquaMariustrongmộtphútbồngbộtđãépnàngvàosáttường.

MụToussainttínhhayngủsớm.Hễcôngviệcxonglàchỉlolêngiường,

chonênmụcũngmùtịtnhưJeanValjean.KhôngbaogiờMariusbướcvào

nhànàng.KhicóCosette,cảhainấpvàomộtxókhuấtgầnthềmđểngoài

đườngnhìnvàokhôngnghe,khôngthấyđượcgì.Họngồiyênlặng,nhiều

khichẳngchuyệntrògìcả,chỉnắmchặttaynhaumỗiphútvàmườilầnvà

nhìnlêncáccànhcây.Trongnhữnglúcấygiárétcóđánhcảnhhọmấymươi

bướchọcũngchẳngđểý.Hìnhnhưbấygiờtâmhồngặpnhauvàhòalẫnvới

nhautronggiấcmơvậy.

Nhữngphútgặpgỡấythậtlàtrongsáng,thậtlàthanhkhiếtvàbaogiờ

cũnggiốngnhưbaogiờ.Đólàmộtthứtìnhyêutrongtrắng,chẳngkhácgì

mộtthứcànhhoahuệvớilòngtrắngchimbồcâu.Từchỗhaingườingồira

đếnđườngcáicòncảmộtcáivườn.MỗilầnravàoMariusđềulắpchấnsong

lạicẩnthậnđểkhôngaithấysuysuyểngì.

ĐếnnửađêmMariusđira,vềnhàCourfeyrac.CourfeyracbảoBahorel:

—Cậucótưởngtượngđượckhông?ĐộnàyMariuscứmộtgiờsángmới

mòvề.

—Lạgì!-Bahorelđáp.-Anhhọctrònhàdòngnàolạikhônglậnhỏa

pháotrongngười.

CólúcCourfeyrackhoanhtaylàmravẻnghiêmtrangnóivớiMarius:

—Độrầycậuchịukhóđilắm,anhbạntrẻạ!

Bảntínhthiếtthực,Courfeyrackhôngquantâmđếncáicảnhbồnglaivô

hìnhphảnánhtrênnétmặtMarius.Vốnkhôngquennhữnglốisaymêmới

lạ,chàngbựcmìnhvàthườngnhắcbạnphảiquayvềthựctế.

Mộtbuổisáng,chàngnóivớiMarius:

—Nàycậu,mìnhxemcậuđộràynhưđangsốngởđâutrênnguyệtcầu,

vươngquốcchiêmbao,tỉnhmộngtưởng,thủđô“bongbóngxàphòng"gì

ấy.Nào,ngoantabảonào.Côtatênlàgì?

NhưngđốcócáigìlàmchoMarius"mởmiệng"!Cóthểlấykimvặnhết

mườingóntaychứkhôngcócáchgìlàmchàngthốtramộttronghaiâmtiết

thiêngliênglàmthànhcáitênCosettequýbáu.Áitìnhchânchínhsángngời

nhưbình minhvàim lặngnhưnấm mộ.Tuynhiên Courfeyraccũngđể ý

thấyMariuscóthayđổi,chàngcómộtvẻtrầmlặnghânhoan.

Trongthángnămêmảđó,MariusvàCosetteđãsốngnhữngphútsung

sướngkhôngbờbến:Đólàcãinhau,gọinhaulàônglàbàđểsauđógọi

nhau là anh là em một cách âu yếm hơn. Đó là kể thật lâu, thật tỉ mỉ về

nhữngngườihọkhôngchúýgìcả,điềunàycàngchứngtỏáitìnhlàmộtbản

nhạckịch,trongđócốtlàâmnhạccònlờikịchthìchẳngnghĩalýgì.Đólà

ngheCosettenóichuyệnvámay,cònvềphầnCosette,làngồingheMarius

nói chuyện chính trị. Cùng ngồi, gối kề gối, nghe xe chạy trên đường

Babylonecùngngắmmộtvì saotrêntrờihaymộtconđomđómdướicỏ.

Cùngimlặng;cáinàycònêmáihơnnóichuyệnnữa;Vânvân…

Tuynhiên,cólắmnỗitrắctrởlôithôiđangđến.

Mộtbuổitối,MariusđiđếnnơihòhẹntheođạilộInvalides.Chàngđang

cúiđầubướcvàsắpsửarẽsangphốPlumetthìcóaigọibêncạnh.

—ChàoôngMarius.

ChàngngẩngđầuvànhậnraÉponine.

Việcgặpgỡnàyđốivớichàngcótácdụnglàlạ.TừhômÉponineđưa

chàng tới phố Plumet đến nay, chưa lần nào chàng nghĩ đến nó, và cũng

chưabaogiờchànggặpmặtnó,nênchàngquênkhuấyđi.KểraMariusphải

mangơnnónhiềuvìnhờnóchàngmớicóhạnhphúcngàynay.Thếmàgặp

nóchàngcảmthấykhóchịu.

Đừngtưởngrằngkhingườitatoạinguyệnvàtrongsạchtrongtìnhyêuthì

ngườitatrởnêntoànthiện.Thựcthìngườitachỉđâmraquêntấtcả,như

chúngtôiđãnói.Bâygiờngườitaquênnghĩđếnviệcác,nhưngcũngđồng

thờiquênnghĩđếnviệcthiện.Ngườitakhôngcòntâmtríđâumànghĩđến

ânnghĩa,đếnbổnphận,đếnnhữngkỷniệmlớnvẫnlàmngườitabậnlòng.

GặplúckhácthìMariusđãđốixửvớiÉponinemộtcáchkháchẳn.Lòng

chàngnay chỉbiếtcó Cosette,nênchàngcũngkhôngcòn nhớrõràng nó

chínhtênlàÉponineThénardier,cáitênđãghitrongtờdichúcchachàngđể

lại.Cáchmấythángtrước,giágặpcáingườiđộitênấychắcchàngđãhết

lònghếtdạvìhọ.TacứtảMariusđúngnhưtrongthựctế.Trongthựctếthì

tìnhyêurựcrỡcủachàngđãkhiếnchongayđếncảhìnhảnhchachàngcũng

mờnhạtđimộtphần.Chonênchàngtrảlờilúngtúng.

—A!CôÉponineđấyà?

—Tạisaoônglạigọiembằngcô?Emcólàmgìtệvớiôngkhông?

—Không.

Đànhrằngchàngchẳngcógìphiềnnó.Tráilại.Nhưngchàngcảmthấy

khôngsaolàmkhácđược.ChàngđãgọiCosettelàem,chàngđànhphảigọi

Époninelàcô.

Thấychàngcâmbặt,nókêulên:

—Nàyông…

Nhưngrồinódừnglại.Trướckianótáotợnvàvôtưlàthếmàbâygiờnó

khôngcònbiếtnóinăngrasaonữa.Nógượngcườinhưngkhôngcườiđược.

Nónóitiếp:

—Thếnào?…

Rồilạiimbặtlầnnữavàcúimặt.Độtnhiênnónói:"ChàoôngMarius”.

Rồibỏđi.

IV

"CAB"TIẾNGANHTHÌLĂN,TIẾNGLÓNGTHÌ

SỦA

Hômsaulàngàymồngbathángsáu,ngàymồngbathángsáunăm1852,

mộtnămđángghinhớbởivìbấygiờcónhữngbiếncốquantrọngcứlơlửng

ở chân trời Paris như những đám mây đen sắp gây ra bão táp. Vừa tối,

Mariusđangmentheoconđườnghômquađểđếnnơihòhẹn,lòngtrànngập

vuisướng,thìbỗngthấyÉponinetiếnvềphíachànggiữacáchàngcâytrên

đạilộ.Gặpliềnhailầntronghaingàynhưthếnàythựclàquánhiều.Chàng

vộiquayđi,rờiđạilộ,rẽvàophốHoàngĐệđểđếnphốPlumet.

CửchỉnàykhiếnÉponinetheohútbóngchàngđếntậnphốPlumet,một

việcmàtrướckiakhôngbaogiờnólàm.Từtrướcđếnnaynóchỉcầnnhìn

chàngđiquatrênđạilộ,cảđếnviệctìmcáchbắtgặp,nócũngkhônglàm.

Mãitốiquanómớithửmởmiệngchuyệnvãn.

VậyÉponineđitheochàngmàchàngkhôngbiết.Nóthấychàngđẩycái

chấnsongláchvàovườn.

—À?Thìraanhtavàonhà.

Nóđếngầnhàngrào,nắntừngchấnsongmộtvàtìmđượcngaycáichấn

songMariusvừaxêdịch.Nólầmbầmtrongmiệng,giọngghêrợn:

—Thếnàythìkhôngđượcđâucôảạ!

Nó ngồi xuống chân tường sát cạnh song sắt như để canh giữ. Đó lại

chínhlànơihàngràotiếpgiápvớitườngnhàbêncạnh.Ởđấycómộtcáigóc

tốiom,nócóthểẩnmìnhlọtthỏm.Nóẩnmìnhmộtgiờnhưthế,khôngnói

năng,cũngkhôngthởmạnh,suynghĩmônglung.

Vào khoảng mười giờ tối, trong số hai, ba người thường đi qua phố

Plumet,cómộtlãotưsảngiàvềmuộnđangrảobướcởnơivắngvẻvànguy

hiểmkia.Hắnđimentheohàngràosắtvàvừađếngóctườngthìnghecó

tiếngtrầmtrầmdễsợnói:

—Thảonàotốinàochàngcũngđếnđây.

Ngườikháchnhớnnhácnhìnquanh,khôngtrôngthấyai,khôngdámnhìn

vàocáihốctốikiavàsợhếthồn.Hắnrảobướcđinhanh.Hắnđinhanhnhư

vậylàkhônđấy,bởivìchỉmộtlátsaucósáungườicáchquãngnhaucũng

mentheotườngmàđi,nhácnomtưởngđâulàmộttoánlínhtuần.Họđivào

phốPlumet.Ngườiđiđầu đếnhàngràosắtvườnấythìdừnglạiđợimấy

ngườikia,mộtthoángsautấtcảsáungườiđềuđủmặt.

Họbắtđầuthìthầm:

—Đâyrồi!Mộtthằngnói.

—Trongvườncócab

[277]

không?Mộtthằngkháchỏi.

—Đếchbiết.Dẫusaotớđãchạysẵnmộtnắmđểnhồichocậutađây.

—Cónhựa

[278]

đểbểkínhkhông?

—Có.

Thằngthứnămnóigiọngbụng.

—Hàngràocũríchrồi.

—Cànghay.-Thằngthứhaiđáp.-Thếthìcócủanócũngkhôngtrutréo

lên,vàgặtnócũngdễ.

Thằngthứsáunãygiờvẫnchưamởmiệng,sờtấtcảcácsongsắtnhưmột

giờtrướcđâyÉponineđãlàm.Hắnnắntừngchấnsongmộtvàlaytừngcái

mộtrấtcẩnthận.Cứthế.HắnđếncáichấnsongMariusđãnạyra.Hắnsắp

sờđếnthìmộtbàntayđộtnhiêntừtrongbóngtốithòra,nắmlấytayhắn.

Hắnbịđẩyvàogiữangực.Vàmộtgiọngkhànkhànnóinhỏ:

—Cócabđấy!

Ngayđấyhắnthấymộtcôgáixanhxaođứngsữngtrướcmặt.Hắngiật

nảymìnhvìbấtngờ.Hắnthumình,xônglênmộtcáchdễsợ.Thậtlàghê

gớmkhiconácthúlongại;dángsợsệtcủanóđángsợ.Hắnlùilạiấpúng:

—Conranhnàođấy?

—Congáiôngđây!

Thì chính là Éponine đang nói chuyện với Thénardier. Thấy Éponine,

nămthằngkia,Claquesous,Gueulemer,Babet,MontparnassevàBrujonrón

rén đến gần,im lặng, với cái vẻ chậm rãi rùng rợn của bọn ăn đêm. Tay

chúng cầm những khí cụ dữ tợn. Thằng Gueulemer thì cầm một cái kìm

cong,bọnănđêmthườnggọilàcái"khănquàng".Thénardiergầmlêntuy

vẫngiữkhẽgiọng:

—Áichà!Màylàmgìởđây?Màymuốnlàmgìchúngtao?Aikhiếnmày

đếnđâycảntrởchúngtao?

Époninevùngcườivàbálấycổhắn:

—Bốơi!Conởđâylàvìconởđây.Bâygiờlạicòncấmngườitakhông

đượcngồiởchântườngsao?Cácôngmớikhôngnênđếnđâychứ!Đâycó

quáigì,đãbảolàbánhquymà!TôiđãnóivớimụMagnon,ởđâykhôngxơ

múigìđâu.Bốhônconđichứbố.Đãlâulắmconchẳnggặpbố.Thếbố

thoátrarồià?

ThénardiercốsứcgỡtayÉponinevàcàunhàu:

—Đượcrồi.Màyđãhôntaorồi.Ừtaothoátrarồiđây!Taokhôngở

trongấynữa.Thôibâygiờmàyđiđi.

NhưngÉponinenhấtđịnhkhôngbuôngmàcứxoắnxuýtvuốtvecha.

—Bốyêuơi!Bốlàmsaomàrađượcthế?Thoátkhỏichỗấythìphải

bợmlắmnhỉ!Bốkểlạichoconnghenào?Mẹconđâu?Cótintứcmẹthì

choconbiếtvới.

—Mẹmàymạnhkhỏe,taokhôngbiếtđâu.Thôiđểmặctao,màycútđi.

Époninelàmravẻnũngnịunhưcôcongáiđượcnuông.

—Conkhôngđiđâu!Bốnthángtrờinaychẳngthấymặtbố,thếmàbố

lạiđuổiđingay,chưakịphônbốnữa.

Vànólạibálấycổbốnó.

—Làmtròquáigìthế?-Babetnói.

—Maulên!Bọncảnhsátsắpquađấy!

Cótiếngnóigiọngbụngngâmhaicâu:

«Hômnayđếchphảiđầunăm

Hônchahítmẹlăngxănglàmgì!»

Époninequayvềphíanămthằngăncướp:

— Ô kìa! Ông Brujon. Chào ông Babet, chào ông Claquesous… Ông

Gueulemer, ông không nhận được mặt cháu sao? Thế nào Montparnasse,

mạnhkhỏechứ?

—Có,-Thénardiernói,-ngườitacónhậnramàyrồiđấy.Thôichào!

Chào!Xéođiđểchúngtaocòncôngviệc.

—Giờnàylàgiờcáora,khôngphảigiờcủagàmái.

[279]

-Montparnasse

nói.

Babetthêmvào:

—Màybiếtchúngtaocònphảikiếmchácởđâymà.

ÉponinenắmtayMontparnasse.Hắnnói:

—Khéokẻođứtmẹtaygiờ!Taocócái“tháithịt”ởđây.

—AnhMontparnassethânyêu!-Éponineđápdịudàngnhỏnhẹ.-Phải

tinngườitachứ.Tôilàconbốtôikiamà.ÔngBabetơi,ôngGueulemerơi,

tôiđãđượcgiaochođiđiềutravụnàycơmà.

Có một điều kỳ lạ là Éponine không nói tiếng lóng. Từ khi nó quen

Mariusthìnókhôngsaodùngnổithứngônngữghêtởmấynữa.Nócầm

nhữngngóntaycụcmịchcủaGueulemertrongbàntayxươngxẩuvàyếuớt

củanóvànóitiếp:

—Cácôngcũngbiếttôicóngốcđâu.Thườngthườngcácôngtintôi.Tôi

đượcviệcchocácônglắmchứ.Bâygiờtôiđãđiềutrarồithìcácôngcóvào

cũngchỉvô ích. Tôi thề với các ông, trong cái nhà này không kiếmchác

đượcgìđâu.

—Chỉcóđànbàthôi,sợgì?-Gueulemernói.

—Không,họdọnđirồi!

—Nếnvẫncònthắpsángkìa.-Babetbảo.

VàhắnchỉchoÉponinethấythấpthoángsaungọncâycóánhđènđiđi

lạilạiở gần máinhà.Thìra lúc ấy mụToussaintcòn thức phơi quầnáo.

Époninecốcãilấyđược.

—Nhưngmàhọnghèolắm,trongnhàkhôngcótiềnnonggìhết.

—Màycútđi!-Thénardiergắt.-Khinàochúngtaođãxáotrộntấtcảcái

nhànàyrồi,lậtngượccáihầmđựngrượulêntrên,cáimáinhàxuốngdưới,

bấygiờchúngtaosẽnóichomàybiếtđấylàtiềnlớn,làhàohaylàxu.

Lãođẩyconbérađểtiếnlênnhưngconbévẫnnói:

—NàyanhbạnMontparnasseơi,tôixinanh,anhlàngườitốt,anhđừng

vàođấy.

Montparnassechỉđáp:

—Khéo,kẻomàđứttaygiờ!

Thénardiergiởgiọngquyếtđoánhàngngàycủahắn:

—Conranh,xéongayđểđànôngngườitacònlàmăn.

ÉponinebuôngtayMontparnassevàhỏi:

—Thếlàcácôngmuốnvàonhànày?

—Cũngcóphầnnhưthếđấy!-Têngiọngbụngcườigằnđáp.

Éponineliềntựalưngvàohàngràosắtđốidiệnvớisáutêncướpvõtrang

đếnchânrăngkẽtóc.Trongbóngtối,mặtchúngtrôngnhưmặtquỷ.Nónói

thấpgiọngnhưngkiênquyết:

—Thếnhưngmàtôithìkhôngmuốn.

Bọnkiangẩnngười.Tuyvậythằngnóigiọngbụngcũngcườidứttiếng.

Conbélạinói:

—Anh em nghe tôi cho rõ. Không phải vậy. Bây giờ tôixin nóiđây.

Trướchết,nếucácanhvàocáivườnnày,nếucácanhđộngđếnhàngràosắt

nàythìtôisẽkêulên,tôiđấmcửađánhthứcmọingườidậy,tôisẽgọicảnh

sáttómcổcảsáungười.

ThénardiernóikhẽvớiBrujonvàthằngnóigiọngbụng:

—Nólàmthậtđấy.

Époninelắcđầuvànóithêm:

—Trướchếtlàtómlấybốtôi.

Thénardierđếngầnnó,Époninethét:

—Ônggià,đứngxêra.

Thénardierlùilạicàunhàu:

—Connàysaolạigiởquẻthếnhỉ?

Vàhắnnóitiếp:

—Đồchóđẻ!

Conbécườilêndữtợn:

—Gìcũngđược.Nhưngcácôngkhôngvàođượcđâu.Đâykhôngphảilà

concủachómàconcủalangsóicơ.Cácôngsáungườinhưngtôisợgì.Các

ônglàđànông,ừ!Tôilàđànbàcongáiđấy,nhưngtôikhôngsợcácông

đâu.Thôiđiđi.Tôinóichomàbiết,cácôngkhôngđặtchânvàocáinhànày

đượcđâu,bởivìtôikhôngthíchthế.Cácôngđếngầnthìtôisủaầmlênbây

giờ.Tôiđãnóimà:Cabchínhlàtôiđây.Tôicóccầncácông.Điđâuthìđi!

Đừngđếnđâymàngứamắttôi.Tôicấm.Đấycódaophay,đâycóguốc,cóc

sợ!Nàolạiđâynào.

Conbétiếnvềphíabọncướp,trôngghêrợn.Nólạicườisằngsặc.

—Biếtchưa?Tôisợcócgì.Mùahènàytôisẽđói,mùađôngnàytôisẽ

rét.Sáumạngđànôngkiatưởnglàmchomộtconbénàysợthìbuồncười

quá.Sợgì?Sợ?Ừphải,sợgớm.Vìcácôngcómấyconmèonghecácông

totiếngthìbòxuốnggậmgiườngnêncácôngtưởngngườitasợcácông

phảikhông?Đâychảsợgìráo.

NónhìnxỉaxóivàomặtThénardiervànói:

—Đếncảôngnữacũngthếthôi.

Rồinóđưacặpmắtđỏngầunhưmắtma,lườmtấtcảbọncướpmộtlượt.

—Đâythìchẳngcầugì,ngàymaicóainhặtđượcxácđây,bịđaocủabố

đâyđâmchếtởcáiphốPlumetnàyhaylàtrongmộtnămnữacóaithấyđây

ngồitrongtrạigiamởSaintCloudhaytrôigiạtởcùlaoThiênNgacùngvới

nútchaithốivàthâychóchếttrôi,đâycũngcóccần.

Conbénóiđếnđóthìngừnglại,cơnhokhannổilên,hơithởhắtratừcái

lồngngựclépkẹpvàcòmcõi,nghenhưtiếngrênrỉ.

—Tôichỉkêulênmộttiếnglàngườitađến,-nónóitiếp.-Thếlàxong.

Đằngấysáungườinhưngđâylàcảthiênhạ.

Thénardiertiếnlênmộtbước.Conbéthét:

—Khôngđượcđếngần.

Lãonàydừnglạidỗdành:

—Ừ!Taokhôngbướctớinữa,nhưngconđừngtrutréolênnhưvậy.Này

con!Conmuốncảntrởkhôngchobốvàcácchúlàmănphảikhông?Chúng

taophảikiếmănmớisốngđượcchứ!Conkhôngcònthươngxótgìbốcon

nữaư?

—Ônglàmtôiphátngấy.

—Chúngtaophảisống,phảiăn.

—Chếtquáchđicóđượckhông?

Nóixongnóngồixuốngcạnhchântườngnghêungaohát:

«Taytatròntrịa

Chântaxinhxinh

Thờigianbỏphí…»

Nóchốngkhuỷutayvàođầugối,bàntayđỡcằm,chânđuđưaravẻphớt

đểuthiênhạ.Áothìráchbươmlòicảxươngquaixanh,gầyđét.Câyđèn

đườngbêncạnhchiếusánghìnhthùvàdángđiệucủanó.Thậttrêntrầnđời

khôngcòncáigìkiênquyếthơnvàkỳlạhơn.

Sáuthằngkẻcướpkhôngdámlàmgì,tứctốivìthuamộtđứacongái,kéo

nhauvàobóngtốibànbạc,nhúnvairụtcổ,giậndữvàbựcnhục.Conbé

nhìnchúngvớivẻmặtbìnhtĩnhnhưngdữdội.

Babetnói:

—Nócóýgìđây.Cócớđấy.Haynóphảilòngconcab.Nhưngmàbỏlỡ

thìtiếcthật.Chỉcóhaingườiđànbàvàmộtlãogiàởtạisântrong.Ởcác

cửasổcómànchekhásang.LãonàyphảilàmộtlãoDoThái.

[280]

Mónnày

quyếtlàbở.

Montparnassegiục:

—Vậythìcácanhcứvào.Cứtiếnhành.Tôiởđâyvớiconbé,vànếunó

cóhohethì…

Nógiơcondaotrầnlấploángdướiánhđèn.Thénardierkhôngnóigì,sẵn

sànghễngườitalàmgìthìlàmnấy.

Brujonvốncótiếngtiêntri,lạilàtayđãtìmramónnàynhưđãbiếttừ

nãy vẫn chưa hé miệng. Hắn có vẻ nghĩ ngợi. Ai cũng biết tính hắn liều

mạng.Mộtlầnhắnđãăntrộmngaytrongmộtđồncảnhsátđểkhoegan.Hắn

lạibiếtlàmthơvàhátnênđượcbọnkiatínnhiệmlắm.Babethỏinó:

—Brujon!Saomàykhôngnóigìcả?

Brujon đứng im mộtlátrồi lắc đi lắclại cái đầu theo nhiềukiểu khác

nhau.Cuốicùnghắnmớichịunói:

—Thếnày,sángnaytaotrôngthấyhaiconchimsẻcắnnhau,buổichiều

taotôngphảimộtmụđànbàđangcãinhau.Toànlàđiềmgởtất.Thôichúng

mìnhxéođi.

Cảbọnkéođi.VừađiMontparnassevừalẩmbẩm:

—Cũngchẳngsao,giánhưcácanhmuốnthìtớđãthínhẹchonómột

nhát.

—Tớthìkhông,-Babetđáp.-Tớkhôngcóđánhgiếtđànbà.

Đếnchỗđầuđường phố, chúng dừng lại, trao đổi vớinhaubằngtiếng

lóng,giọngthìthầm:

—Tốinayngủđâu?

—ỞdướiParis.

—Thénardierơi!Màycóchìakhóacửasắtđấykhông?

—Có.

Époninetheodõichúngkhôngrờimắt,thấychúngđãđitheođúngcon

đườngchúngvừađến.Nóđứngdậyvàbòtheodọcchântườngvàcácngôi

nhà.Nócứlầntheochúngnhưvậychođếnđạilộ.Đếnđâybọnkiachiatay

vànóthấysáungườilũisâuvàobóngtốinhưtanbiếntrongđó.

V

CHUYỆNĐÊM

BọncướpđikhỏithìphốPlumettrởlạivớicảnhđêmtĩnhmịch.

Nhữngchuyệnvừaxảyratrênđườngphốnày,nếudiễnratrongrừngthì

khôngthểlàmchocâyrừngngạcnhiên.Rừngthưavàlùmrậm,bụibờ,cành

láxôxátnhau,cỏdạicaolớn,tấtcảnhữngthứấysốngmộtđờisốnghuyền

bí.Trongcảnhhoangdạiumtùmấythườngcónhữngbiểuhiệnđộtngộtcủa

cáivôhình;nhữngloàithấpkémhơnconngườilạithườngđượctrôngthấy

tậnđằngsauconngười,qualànsươngđục;vàvôsốsựviệcmàloàingười

chúng ta không hay, không biết,vẫn chạm mặtnhau trong rừng tối. Loài

hungtợntrongtựnhiênthườnghoảnghốtkhiđánhhơithấycáikhácthường.

Nhữngsứcmạnhcủabóngtốibiếtnhauvàđiềuhòavớinhaumộtcáchbí

mật để giữ thế thăng bằng. Nanh và vuốt lạisợ những cái không bắt giữ

được. Những giống uống huyết tươi, những giống thèm khát sục sạo tìm

mồi,nhữnggiốnghamkhoemóngnhọn,nhữnggiốngchỉsốngnhờdạdày

vàvìdạdày,nhữnggiốngấynếuthấymộtcáidạngvôhìnhtrùmtấmvải

liệmđilạilữngthữngthìphảiđứngnhìnvàlolắngđánhhơi,tưởngnhưcái

bóngrunrẩyvớitấmáomậpmờkiađươngsốngmộtđờisốngdướimồkinh

khủng.Nhữngthứcụccằnhungtợnấy,nóchỉlàvậtchất,lờmờcảmthấyđã

gặpphảibóngtốivôbiêntụlạitrongmộthìnhthùkháclạ.Mộtbóngđen

chặnđườngđãcảnngayconthúdữlại.Thứởmồhiệnlênlàmchothứở

hangngơngáclosợ.Dữphảisợrợn;đànsóiphảilùitrướcmộtbóngma.

VI

MARIUSTRỞLẠITHIẾTTHỰCQUÁĐẾNNỖI

CHOCOSETTEBIẾTĐỊACHỈCỦAMÌNH

Trongkhithứchócáimặtngườiấyđứngcạnhhàngràosắtvàsáutênăn

cướpphảilùibướctrướcmộtngườicongái,thìMariusvẫnngồibêncạnh

Cosette.Chưabaogiờbầutrờilắmsaovàxinhđẹpnhưđêmấy.Chưabao

giờcànhlárungđộnghơn,mùithơmcủacâycỏngàongạthơn,chưabao

giờchimchóctrêncànhngủnghêêmđềmhơn.Chưabaogiờtấtcảcáicảnh

hòahợpcủatạovậttrongsánglạihòanhịpđúngđiệuhơnvớibảnnhạcthầm

kíncủaáitình.ChưabaogiờMariuslạisaysưahơn,sungsướnghơn,ngất

ngâyhơn.NhưngchànglạithấyCosetteủê.Cosetteđãkhóc,đôimắtđỏ

ngầu.

Đólàđámmâythứnhấttronggiấcchiêmbaomỹlệ.Mariushỏingay:

—Emsaovậy?

Nàngtrảlời:

—Thếnày.

Rồinàngngồixuốngcáighếdàigầnbậccửa,trongkhichàngvừangồi

bêncạnhvừarun.Nàn—Sángnaychaembảochacóviệc,emphảichuẩnbị

sẵnsàngvàcólẽchaemvàemsẽđixa.

Mariusrunlẩybẩytừđầuđếnchân.Khingườitavàocuốicuộcđờithì

chếtnghĩalàđi;Khingườitamớibướcvàođờithìđinghĩalàchết.

ĐãsáutuầnnayMariusdầndần,chầmchậm,mỗikhimộtít,ngàycàng

chiếmlĩnhCosette.Chiếmtâmhồnthôi,nhưngmàchiếmmộtcáchtriệtđể.

Nhưđãnóiởtrên,trongmốitìnhđầu,ngườitachiếmđượctâmhồntrước,

rồimãisaumớiđoạtxácthịt.Vềsau,trongnhữngmốitìnhkhácngườita

chiếmđoạtxácthịtrồimãisaumớichiếmđoạttâmhồnhoặclàkhônghề

chiếmđoạttâmhồn.MariuschiếmlấyCosette,nhưlàmaquỷchiếm.Nhưng

chànglấytấtcảtâmhồnchàngquyệnchặtlấynàng,vàgiữriếtlấynàng,với

lòngtintưởngsắtđá.Chàngđãchiếmđượcnụcười,hơithở,hươngthơmcả

cáiánhsángcủađôimắtbiếc,cảcáimịnmàngcủalàndakhichàngsờđến

taynàng,cảcáinốtxinhxinhởcổ,tấtcảtâmtrícủanàng.Họđãtựhứalúc

ngủbaogiờcũngmơthấynhautronggiấcmộng,vàhọđãgiữlờihứa.

Tómlại,Mariusđãchiếmđoạttấtcảcácgiấcmơcủanàng.Chàngnhìn

nàngkhôngbiếtchán,đôikhihơithởcủachàngchạmvàomấysợitócgáy

vàchàngcũngnghĩbụngrằngbấynhiêusợitóckiakhôngcósợinàokhông

thuộcvềchàng.Chàngchiêmvọng,chàngsùngbáinhữngvậtnàngmang

trên người, cái nơ, đôi găng tay, cái bao tay, đôi giày, đều là những vật

thiêngliêngmàchànglàchủ.Chàngnghĩrằngchànglàchủcủacảnhững

cáilượccàixinhxinhởtrongmớtócmây,đếncảtừngdảiáo,từngsợichỉ

bíttất,từngnếpcủacáiáolót,tấtcảlàcủachànghết:Ýnghĩấylànhững

tiếngbậpbẹmơhồvànhỏnhẹcủanhụccảm.

CạnhCosette,chàngcảmthấymìnhngồicạnhtàisảncủamình,cạnhvật

sởhữucủamình,cạnhngườichủnóđồngthờilàđứanôlệcủamình.Hình

nhưtâmhồnđôilứađãgắnbóvớinhaukhăngkhítquá,nênbâygiờ,giáhọ

muốnlấylạitâmhồnhọ,họcũngkhôngcócáchnàonhậnra:“Cáinàycủa

anh?Không,nólàcủaem.Nhấtđịnhemlàm,chínhnólàanh.Cáimàanh

tưởnglàanh,chínhlàemđấy".MariusbiếnthànhmộtphầncủaCosettevà

CosettethànhmộtphầncủaMariuskhôngtáchđượcnữa.Mariuscảmthấy

Cosettesốngtrongngườichàng.CóCosette,chiếmđoạtlấyCosette,cáiđó

đốivớichàngcũngkhôngkhácgìhôhấp.Chínhtrongkhitintưởngnhưthế,

ngâyngấtnhưthế,saysưavềquyềnsởhữutrongtrắng,lạlùngvàtuyệtđối

nhưthếthìmấytiếng"Chacủaemphảirađi"bỗngnhiênđậpvàotaivà

tiếng nói đột ngột của thực tế thét lớn: “Cosette không phải của mày!"

Mariusbừngtỉnh.Đãsáutuầnnay,tađãthấychàngsốngởngoàicuộcsống.

Naytiếng"rađi"đẩychàngtrởvàođómộtcáchphũphàng.

Chàngkhôngbiếtnóisao.Cosettechỉthấybàntaychànglạnhtoát.Đến

lượtnànghỏi:

—Anhsaovậy?

ChàngtrảlờikhẽquáđếnnỗiCosettechỉthoángnghe:

—Anhchưahiểuemnóigì!…

Nàngnóilại:

—Sángnay,chaembảoemthuxếpcácthứlinhtinhcủaemsẵnsàng.

Chaembảosẽđưaáoquầncủachaemchoemđểxếpvàohòm,chaemphải

đixa.Haingườiphảiđi.Phảicómộtcáihòmlớnchoem,mộtcáibécho

cha.Trongmộttuầnlễphảixongđểđi,cólẽsangAnh.

Mariuskêu:

—Trờiơi!Tànbạonhưthếsao?

Rõ ràng trong óc Marius không có sự lạm quyền nào, không có hành

độngtànbạonàocủaquânbạochúaghêgớmnhất.Busiris,Tibère,HenriIII

màhungdữchorằngviệcôngFaucheleventđemcôgáisangAnh,vìôngcó

việcbênấy.Chànghỏi,giọngyếuđuối:

—Baogiờemđi?

—Chaemkhôngnói.

—Baogiờemvề?

—Chaemcũngkhôngnói.

Mariusđứngdậy,lạnhlùnghỏi:

—Cosette,côcóđikhông?

Côquaylạinhìnchàng.Cặpmắtxinhđẹpđầyloâu.Nàngtrảlời,cóvẻ

hoảnghốt:

—Điđâu?

—SangAnh?Côcóđikhông?

—Tạisaoanhgọiemlà"cô"?

—Tôihỏicôcóđikhông?

Cosettechậptay,nói:

—Anhbảoemlàmthếnàođược?

—Thếlàcôđi?

—Thếchaemđithìbiếtlàmsao?

—Thếlàcôđi?

CosettenắmtayMarius,siếtchặt,khôngđáp.

—Đượcrồi,-Mariusnói.-Tôisẽđinơikhác.

Cosettekhônghiểucâunóiấymấy,nhưngnàngtrựccảmýnghĩacủanó.

Nàngtáingườiđếnnỗitrongbóngtốimàmặttrắngbệch.Nàngấpúng:

—Anhmuốnnóigìthế?

Mariusnhìnnàngđămđắmrồingướcmắtlêntrời,đáp:

—Khônggìcả.

Khi chàng cúi mặt xuống, chàng thấy Cosette nhoẻn miệng cười với

chàng. Nụ cười của người yêu có một vẻ sáng riêng, đêm tối cũng trông

thấy.

—AnhMarius.Chúngmìnhngốclắm.Emnghĩrarồi.

—Thếnào?

—Chaconemđi,anhcũngđi!Emsẽchoanhbiếtđiđâu.Rồianhđến

tìmem.

Bâygiờ Mariusđãtỉnh hẳn.Chàngtrở vềgiữathực tế.Chàngnói với

Cosette:

—Đivớichavàem!Emđiênsao?Đithìphảicótiền,màanhkhôngcó.

SangAnhà?HiệnnayanhđãnợanhCourfeyracmườiLouis.Anhấylàmột

ngườibạncủaanh,màemchưaquenbiết.Anhcócáimũcũkhôngđángba

francs,mộtcáiáođằngtrướckhuyếtcảcúc.Cáichemisethìráchbươm,cùi

tay đã thủng, đôi giày thì ngấm nước. Sáu tuần nay, anh không nghĩ đến

nhữngvậtấynênanhkhôngnóivớiem.Cosetteơi!Anhlàmộtthằngcùng

khổ!Emchỉthấyanhbanđêmvàemđãchoanhtìnhyêu.Giáemthấyanh

banngàythìemsẽchoanhmộtxu.SangbênAnh!Trờiơi!Anhcònchưađủ

tiềnlấyhộchiếunữalà.

Chànglaovàomộtthâncâyởcạnh,haitaygiơlênđầu,tránđậpvàothân

cây,khôngbiếtrằngcâylàmxâyxátmặtmày,haitháidươnggiầngiậtnhư

trongcơnsốtrét.Chàngđứngim,chỉchựcngãxuống.Chẳngkhácgìpho

tượngcủathấtvọng.

Chàngvẫnđứngmãithế.Trongđáyvựctuyệtvọng,ngườitacóthểim

lặngngànthu!Cuốicùngchàngquaymặtlạivìnghethấysaulưngcótiếng

tấmtứcnhènhẹ,buồnbuồn.ThìraCosetteđangkhóc.

Nàngkhócđãhơnhaitiếngđồnghồbêncạnhchàngtrongkhichàngnghĩ

vẩnvơ.Chàngchạyđến,quỳxuốngvàcúitừtừ,chàngômmấyngónchân

lộradướigấuáomàhôn.Nàngcứđểyên.Cónhữnglúcngườiđànbàchấp

thuậnnhưmộtvũnữutrầm,nhẫnnhục,tôngiáotìnhyêu.

Chàngnói:

—Emđừngkhócnữa.

Nàngthổnthức:

—Emphảiđi,màanhthìkhôngđicùngemđược.

—Emyêuanhkhông?-Chànghỏi.

Nàngvừanứcnởvừanóilêncáilờinóithiênđường,lờinàymêlynhất

khinóiquagiọtlệ:

—Emsaymêanh!

Giọngvuốtvemơntrớn,chànglạinói:

—Emđừngkhócnữa,anhvanem.Emhãyvìanhmànínđi.

—Anhthìanhcóyêuemkhông?-Nànghỏi.

Chàngnắmtaynàng:

—EmCosette,anhchưabaogiờlấylờidanhdựmàthềthốtvớiai,bởivì

lờidanhdựlàmchoanhsợ.Việnlờidanhdựmàanhtưởngnhưvonglinh

củachaanhđangởbêncạnh.Nhưnghômnayanhlấylờidanhdựthiêng

liêngnhấtmàthềvớiemrằngnếuembỏanhđithìanhsẽchết.

Giọngnóicủachànguhoài,trangnghiêmvàđiềmtĩnhđếnnỗiCosette

rùngmình.Nàngcảmthấynhưcócáigìảmđạmvừalưnglửnglướtqualàm

lạnhcảgáy.Nànglongại,khôngkhócnữa,chànglạinói:

—Bâygiờngheanhnóiđây.Ngàymaiđừngchờanh.

—Tạisaovậy?

—Ngàykiaemhãychờanh.

—Chaoôi!Thếnghĩalàthếnào?

—Rồiemsẽbiết.

—Mộtngàykhôngthấyanhemchịusaonổi?

—Chúngtahãyhysinhmộtngàyđểmayracóđượcmộtđời.

RồiMariusnóinhỏnhưchỉchomìnhnghe:

—Ôngcụlàmộtngườikhôngbaogiờthayđổithóiquencủamình.Ông

tachỉtiếpkháchvàobuổitối.

—Anhnóiôngcụnàothế?-Cosettehỏi.

—Anhcónóigìđâu?

—Vậythìanhhyvọngvàocáigì?

—Emhãyđợiđếntốingàykia!

—Anhmuốnthếsao?

—Anhmuốnthế,Cosetteạ.

Nànglấyhaitayômđầuchàng,nhónlênchocaobằngchàngvàcốnhìn

vàotrongcặpmắtđểxemchànghyvọngcáigì.Mariusnóitiếp:

—À!Anhnhớmộtđiều.Emphảibiếtchỗởcủaanh.Biếtđâusẽkhông

xảy ra việc gì. Anh trọ ở nhà người bạn là Courfeyrac nhà số 16 phố

Verrerie.

Chàngthòtayvàotúilấyramộtcondaonhíp,dùnglưỡidao,vạchvào

tườngmấychữ:“16phốVerrerie".

BấygiờCosettelạinhìnvàotậnmắtchàng:

—AnhMariusơi!Anhnghĩgì.Anhnghĩgì,thìnóichoembiếtvới.Ôi!

Nóichoembiếtđểtốiemngủyêngiấc.

—Anhnghĩnhưthếnày:KhônglẽnàoThượngĐếlạichiarẽđôita.Em

cứchờanhchođếnngàykia.

—Từnaychođếnngàykiaemsẽlàmgìđây?-Cosettenói.-ởngoàiđi

lạitựdo.Đànôngthậtlàsungsướng!Riêngemmộtmìnhvòvõbuồnbiết

dườngnào.Tốimaianhsẽlàmgì?Anhnóiđi!Anhsẽthửlàmviệcgì?Nếu

vậythìemsẽcầuxinChúaphùhộ,emsẽnghĩđếnanhluônluônđểchoanh

thànhcông.Emkhônghỏianhnữađâu,bởivìanhkhôngmuốnnói.Anhlà

chủnhâncủaemrồi.SuốttốimaiemsẽcabàinhạcEuryanthemàanhthích

vàcómộthômanhđãnấpngoàicửasổđểnghe.Nhưngđếnngàykiathìanh

phảiđếnsớm.Emchờanhvàochậptốiđúngchíngiờđấy,embáotrướcđó.

Trờiơi?Ngàygiờdàidằngdặcbuồnlàmsao!Anhnhớkhông,emchờanhở

ngoàivườnđúngchíngiờtốinhé!

—Anhcũngthế.

Vàkhôngnóira,haingườicùngcómộtýnghĩnhưnhau,dườngnhưcó

mộtluồngđiệnnốiliềnhaikẻsitình,cảhaisaysưahoanlạcngaytrongđau

khổ.Họbỗngômlấynhau.Khôngbiếtlàđôimôiđãgặpnhautrongkhimắt

vẫnngửnglên,trànngậphạnhphúcvàđầycảnướcmắt,ngẩnglênngócác

vìsao.

KhiMariusđirathìđườngvắngngắt.BấygiờchínhlàlúcÉponinetheo

chânbọnkẻcướpđếntậnđạilộ.

SốlàMariusgụcđầuvàogốccâymàsuynghĩthìmộtýkiếnnảyratrong

đầuchàng.Thanôi!Mộtýkiếnmàngaybảnthânchàngcũngthấyđiênrồ

vàkhôngthểthựchiệnđược.Chàngđãquyếtđịnhmộtđiềutáobạo.

VII

LÒNGGIÀ,LÒNGTRẺĐỐINHAU

Vàohồinày,lãoGillenormandchínmươimốttuổi.Lãovẫnởvớicongái

làcôGillenormand,trongmộtngôinhàcũsố6đườngCalvaire.Bạnđọccòn

nhớ,lãothuộclớpngàyxưa,thẳngngườiđợichờcáichết,mặcdầutuổitác

nặngđèlênvai,lãovẫnkhôngthấytrĩu,vàbaonỗiưuphiềncũngkhôngsao

làmcòngnổicáilưnggià.

Tuynhiên,ítlâunayngườicongáinói:“Bốtôiđộnàyyếuđi".Độnày

lãokhôngtáttaiconởnữa,gọimởcửamàthằngBasquemởchậm,lãoquật

gậyvàocầuthangkhônghăngháinhưtrước.CuộcCáchMạngThángBảy

chỉ làm lão bực bội phần nào trong vòng sáu tháng thôi. Khi đọc báo

MoniteurthấynhữngchữghépnhaunhưlàôngHumblotConté,QuốcLão

nướcPháp,lão cũng gần nhưlãnhđạm.Thậtra lòng ông giànàyđầyưu

phiền.Lãokhôngnảnchí,khôngđầuhàng,bảnchấtlão,vềtinhthầncũng

nhưvềthểxác,baogiờchịuthế.Nhưngtừbêntrong,lãocảmthấynúngrồi.

ĐãbốnnămnaylãođợichờMarius.Lãokiênganchờđợi,tintưởngrằng

cáithằngmấtdạykiathếnàocũngcóngàymòvềgõcửa.Độnàycónhững

lúcbuồnrầuquálãođâmnghĩlẩnthẩn:“Nếuthằngkiacứnấnnámãikhông

về cho mau thì…" Không phải lão sợ chết, lão chỉ lo không được gặp

Marius.Mãiđếnlúcnày,chưakhinàolãocóthểnghĩrằnglãokhônggặplại

cháu.Ngàynay,ýnghĩakiađãbắtđầuxuấthiệnlàmlãolạnhtoát,đứacháu

bộibạcđãnỡbỏmìnhđinhưvậy.

Nhữngđêmđônglạnhlẽomườiđộdướikhôngcàngkhiếnngườitanghĩ

đếnmặttrời.LãoGillenormandchorằng-hoặctinrằng-mìnhkhôngthể

bướcgầnlạiMariusnửabước.Mìnhlàôngnó,thàchếtchứkhôngđờinào

mìnhchịuthuanó.Lãokhôngthấymìnhcólỗigì,nhưnglãovẫnnhớđến

nó.Lòngbồnchồnvàngaongánnhưcụgiàđãkềmiệnglỗmàvẫncònmột

việcchưalàm.

Răng lão bắt đầu rụng, lão càng buồn thêm. Có điều này lão

Gillenormandkhôngdámtựthúthậtvớimình,vìthúralãosẽtứctốivàxấu

hổ, là lão chưa yêu một nhân tình nào như yêu Marius. Lão để bức chân

dungcongáilãonayđãmất,làbàPontmercy,vẽtừnămmườitámtuổi,ở

phòngngủcủamình,trướcđầugiườngđểmởmắtralànhìnthấynóngay.

Lãongắmnghíakhôngbiếtchán.Mộthômđangngắmbứctranh,lãobỗng

nói:

—Giốnglắm.

CôGillenormandhỏi:

—Nógiốngemtôiư?Ừmàgiốngthậtnhỉ!

Ônggiànóithêm:

—Nócũnggiốngthằngchanónữa.

Mộthômlãođangngồi,haiđầugốichạmvàonhau,limdimmắt,cóvẻ

ngãlòng,côcongáiđánhbạohỏi:

—Thưabố,bốvẫncứgiậnnósao?

Côcongáidừnglại,khôngdámđixahơn.

—Giậnai?-Lãohỏi.

—GiậnthằngMariustộinghiệpấy!

Lãongẩngcái đầu bạc phơ, giơnắmtaynhănnheo và xương xẩu đập

xuốngbànvàthétlên,giọnggiậndữvàngânvang:

—Tộinghiệpà!Chịbảonótộinghiệpà!Cáiôngấylàmộtđứalốlăng,

xấuxa,tựphụ,bộibạcvôtình,bấtnghĩa,trângtráo,bấtnhân.

Rồilãoquaymặtđiđểcongáiđừngthấygiọtlệtụởkhóemắt.

Bahômsau,lãongồilặngyên,suốtbốntiếngđồnghồrồibỗngnhiênnói

vớicôcongái:

—Tôiđãtrântrọngxinchịđừngbaogiờnhắcđếntênấynữa.

Từđấyngườicongáikhôngdámcómộtcốgắngnàonữa.Côrútramột

câuchẩnđoánthâmthúy:Từngàyemmìnhtrótdạithìbốmìnhkhôngyêu

emmìnhnữa.RõràngbốmìnhghétthằngMarius."Từngàytrótdại"nghĩa

làtừngàycôemlấyviênđạitá.

Nhưchúngtacóthểđoántrước,dìGillenormandđemngườicháuyêu

củamìnhlàviênsĩquankỵbinhđếnthếchânMarius,nhưngkhôngđược

chấpnhận.Théodulekhôngthànhcông.LãoGillenormandkhôngchịucái

tròlộnsòngấy.Khoảngtrốngtronglòngđâuphảimuốnnhétcáigìvàocũng

được.VềphầnThéodule,tuychàngđãđánhhơibiếtcócáigiatàikhakhá

ấy,nhưngchàngcũngkhôngthíchlàmcáiviệckhổsaimualòngcụgià.Ông

lãolàmchochàngtrungúyphátngấyvàchàngtrungúycũnglàmônglão

bực mình. Théodule vui tính nhưng ba hoa, ưa phù phiếm nhưng tầm

thường,biếtănchơinhưnglàbạnxấu.Anhtakểracũngcónhântìnhvà

ngồiđâucũngnóicácnhântình,nhưngnóirấtdở.Baonhiêuđứctínhcủa

anhchàngcũngđềucóchỗkhuyếtđiểm.Cứngheanhchàngkhoemãivề

nhữngchuyệnđàohoacủaanhchàngxungquanhtrạilính,ôngcụcũngđã

phátlợm.Hơnnữa,trungúyThéoduleđôikhimặcquânphụcđếnthămlão,

lạicàihuyhiệutamtàitrênmũ.Thếthìlãochịusaonổi.Cuốicùnglãophải

nóivớicongái:

—Chịmuốntiếpthằngấythìtiếp,tôichánnólắmrồi.Thờibuổihòa

bình,tôikhôngthíchnhìnnhữngbọnquânnhân.Khôngbiếttôicóưabọn

đâmchémngườitahơnlàbọnmanggươmkèkèkhông,nhưngdẫusaonghe

tiếnggươm đaochạmnhau trênbãichiếntrườngvẫncònđỡchánhơnlà

nghetiếngvỏgươmđậptrênđườngphố.Vảlại,hắncứưỡnngựcnhưmột

thiếuphụẻolả,mặccorsetdướiáogiáp.Thậtlàhailầnlốbịch.Đúnglàđàn

ôngthìngườitakhônghuênhhoangcũngkhôngẻolả.Khôngvênhváocũng

khônglàmnũngmớiđược.ChịthíchthằngThéodulethìcứgiữchochị.

Côcongáicụrasứccan:

—Nólàcháucủabốkiamà.

ThậtralãoGillenormandlàmmộtôngngoạithìhoàntoànhợp,màlàm

mộtôngtrẻthìkhôngragì.Lãovốnthôngminhvàbiếtsosánh,nêncàng

nhìnThéodule,lãocàngthươngtiếcMarius.

Mộtđêm,đólàđêmmồngbốnthángsáu,tronglòsưởicủalão,lửavẫn

cháyngùnngụtnhưmọingày.Lãođãchocongáisangngồikhâuởphòng

bên.Lãongồimộtmìnhtrongcáiphòngvẽtoànnhữngcảnhmụcđồng,hai

chângáclênhaithanh sắtkêcủi,nửamìnhẩnvàotrongbức bìnhphong

chíntấm,taychốnglênbàn.Trênbàn,dướicáichaođènmàuxanh,thắphai

ngọnnến.Lãongồilọtthỏmvàocáighếbànhbằngvải,taycầmmộtquyển

sáchnhưngkhôngđọc.Lãomặcquầnáotheolốiriêngcủalão,cáilốicủa

bọnkỳkhôi

[281]

nomnhưmộtbứctruyềnthầncổcủaGarat.Nếulãoănmặc

nhưthếmàrađườngcáithìngườitasẽchạytheoxem.Nhưngkhilãora

đường,người con gái bao giờ cũng khoác cho lãomộtcáiáobông Giám

Mụctrùmhếtcảquầnáo.Cònởtrongnhà,trừphilúcdậyvàlúcđingủ,

không bao giờ lão mặc áo choàng. Lão thường nói: ”Mặc như thế nó già

người đi". Lão Gillenormand tưởng nhớ đến đứa cháu ngoại Marius một

cách si mê và chua chát. Thường thường thì chua chát hơn si mê. Lòng

thươngyêukhôngthỏa,rútcụctrởthànhsôisụcvàlãohếtsứcbựctức.Lão

đãđếncáitrìnhđộcủangườivìthươngnhớquáchonênđànhphậnvàcắn

răngchịucàoganxéruột.Lãođangngồitựgiảithíchchomìnhrằngbâygiờ

khôngcólýdogìkhiếnMariustrởvềnữa.Nếunótrởvềthìnóđãtrởvềrồi!

Thôiđànhkhôngbaogiờđượcnhìnlạimặtnónữa.Lãocốlàmsaochoquen

dầnvớicáiýnghĩrằngthếlàhếtcả,làtừnaychođếnkhinhắmmắt,lãovẫn

sẽkhôngtrôngthấymặt"cáiôngấy"nữa.Tuyvậy,bảnchấtconngườilão

vẫncứvùnglênphảnkháng,cáitìnhôngcháucủalãovẫnkhôngsaothừa

nhậnđiềuấy.Lãolặplạinhưmộtđiệpkhúcđauđớn:"Chaoôi!Nókhông

trởvềđâu".Cáiđầuhóicủalãogậpxuốngtậnngực,lãođưamắtnhìnlờmờ

vàođốngtrotronglòsưởi,cáinhìnấythảmthiếtvàbựctức.

LãođangmơmàngtrầmngâmnhưthếthìngườilãobộclàBasquevào

thưa:

—Thưa,cụcótiếpôngMariuskhôngạ?

Ônggiàngồinhổmdậy,mặttáiđivìgiốngnhưmộttửthiđươngnhổm

lênvìtácđộngcủamộtluồngđiện.Máudồnvàotim,lãolắpbắp:

—ÔngMariusgì?

Ngườinhànhìnthấydángđiệulãonhưthếđâmrarụtrèlúngtúng.

—Conkhôngbiết.Conchưagặpôngta.ChịNicolettevừamớibảocon:

Ngoàikiacómộtngườithanhniên,anhtavàothưađólàôngMarius.

LãoGillenormandlẩmbẩm:

—Chovào.

Rồilãongồiyênnhưcũ,cáiđầulắclư,mắtnhìnchămchúracửa.Cánh

cửamởra.Mộtchàngthanhniênbướcvào.ChínhlàMarius.

Mariusđứngởngưỡngcửanhưcóýđợilãochophépmớivào.Áoquần

củachànggầnnhưđãnátnhưngnhờcócáitánđènchetốinênlãokhông

trôngthấy.Ngườitachỉthấyvẻmặtđiềmnhiênvànghiêmnghịnhưngbuồn

rầuvôhạn.

Lãongẩnngười,vừasợvừamừng,ngồingâymộthồitựahồkhôngtrông

thấygìnữa,chỉthấymộtluồngánhsángbừnglênnhưtronglúcmahiện

hình.Lãosuýtngấtđi,lãonhậnraMariusquatrạngtháilóamắt.Chínhnó

rồi!ChínhthằngMariusđâyrồi.Cóthếchứ!Đãbốnnămtrờinay.Lãođưa

mắttómthâungayđượchếtcảngườicháu.Lãothấynóđẹptrai,trangnhã,

đàicác,cóvóc,rangườilớn,tưcáchđoantrang,dángđiệuđángyêu.Lão

muốngiơhaicánhtayraômlấynó,gọinólạivồlấynó,nởruột,nởgan.

Nhữnglờiyêuđương, trìu mến chứa chan trong ngựcmuốntràora.Cuối

cùngtấtcảlòngtrìumếnkiatrườnlênkhôngthểnàogiấugiếmđượcnữa

phảilộrangoàimiệng.Nhưngvìbảntínhtrongngườibấtnhấtcủalão,nên

lờithốtralạilàmộtcâugắtgỏng.Lãohỏiđộtngột:

—Anhđếnđâylàmgì?

Mariustrảlờilúngtúng:

—Thưaông…

Trong thâm tâm lão, lão chỉ muốn Marius ôm chầm lấy lão. Lão giận

Mariusvàgiậnluôncảmình.LãobiếtmìnhquáxẵngvàtráchMariuslãnh

đạm.Conngườinàycảmthấykhóchịuvàtứctốivôcùngvìbiếtrằngtrong

lòngmìnhchanchứayêuthươngmàbênngoàichỉbiếttỏrakhắcnghiệt.

Lãolạithấycayđắngtronglòng.LãongắtlờiMarius,giọngcàunhàu:

—Vậythìanhđếnđâylàmgì?

Tiếng"vậythì"cónghĩa"nếukhôngđểhôntôi".Mariusnhìnôngngoại

thấymặtnhưtượngđávìnhợtnhạt.

—Thưaông…

Ônggiànghiêmgiọngnói:

—Cóphảianhvềđâyxinlỗitôikhông?Anhđãnhậnthấylỗicủaanh

chưa?

Ôngtưởngnóinhưthếlàmớmýchothằngcháuvà"thằngbé"sẽxiêu

lòng.Mariusrùngmình.Ngườitabắtchàngphảitừbỏchachàng.Chàngcúi

mặtxuốngvàđáp:

—Thưaông,không.

Lãogiàvừađauxót,vừatứcgiận,quátlên:

—Nếuvậythìanhmuốngì?

Mariuschắptaytiếnlênmộtbước,giọngrunrunyếuớt,thưa:

—Thưaông,xinôngthươngcháu.

Câuđókhiếnônggiàxúcđộng:Giánóisớmhơnmộtchútđãlàmônggià

mủilòng.Nhưngnóđếnquáchậm.Lãođứngdậy,haitaychốnggậyđôimôi

táinhợt,cáitránlắclư.VócngườitolớncủalãoápđảohơnMariusđangcúi

xuống.Lãoquát:

—Thươnganhà!Thanhniênnhưanhmàlạicầnđếncáilòngthươngcủa

lãogiàchínmươituổinàyà!Anhmớibướcvàođời,tôisắptừgiãcõiđời.

Anhđicoihát,đikhiêuvũ,đếntiệmcàphê,điđánhbillard.Anhđẹptrai,ăn

nóidídỏm,đượcgáinóthích.Còntôi,ngaygiữamùahètôicũnghohen

trướclòsưởi.Anhgiàucóvớitấtcảmọithứcủacảitrênđờinày.Còntôi,

tôiphảichịutấtcảmọithứnghèokhổcủatuổigià,chịutàntật,chịucôđơn.

Anhcóđủbamươihaichiếcrăng,mộtcáidạdàykhỏe,mộtđôimắtsáng,

sứcanhmạnhmẽ,mồmanhănngon.Còntôi,đếncảtócbạctôicũngkhông

cònnữa.Tôirụngcảrăngrồi,chânđikhôngvững,óckhôngcònnhớgìnữa.

Có ba tên đường mà tôi cứ lẫn lộn là đường Charlot, đường Chaume và

đườngSaintClaude.Bâygiờtôiđãđếncáinướcấy.Cònanh,trướcmắtanh

làcảmộttươnglairựcrỡđầyánhsángmặttrời.Mắttôibắtđầukhôngthấy

cáigìnữa,tôiđãbướcsâuvàođêmtối.Anhđangmêgái,cáiđólàdĩnhiên.

Còntôi,trênđờinàykhôngcònaithươngyêutôinữa.Thếmàanhlạibảo

tôithươngxótlấyanhlànghĩalàmsao.Chaoôi,ôngMolièreviếtkịchđã

quênkhuấyviệcnày.Nếucácôngphatrònhưthểởgiữatòaánthìxinthưa

cácôngluậtsư,tôicólờithànhthựcngợikhen.Thậtlàbuồncười.

Rồiônggiàchínmươilạigiởgiọnggiậndữvànghiêmnghị:

—Nào!Anhcầntôigiúpgì?

Mariusnói:

— Thưa ông, tôi cũngbiết rằng sự có mặt của tôi làm ông bực mình.

Nhưngtôiđếnđâychỉđểxinôngmộtviệc,sauđó,tôisẽđingay.

Ônggiàgắt:

—Anhlàmộtthằngngốc?Aibảoanhđichứ?

Câunàylàmộtcáchđểlãonóicáilờiâuyếmởtrongđáylòng:“Nào,

màyxinlỗitaođi!Nàobálấycổtaomàhônđi!"LãoGillenormandcảm

thấytrongvàiphútnữathằngcháusẽbỏđi.Lãobiếttạimìnhtiếpđónxẵng

quánênnóthấtvọng,tạimìnhkhắcnghiệtquánênnóbỏchạy.Tronglòng

lãonóivớilãonhưvậy,lãolạicàngđauxóthơn.Càngđauxótlãolạicàng

giậndữvàlạicàngkhắcnghiệt.LãochỉmongMariusvẫnkhônghiểu.Cái

đócànglàmcholãogiàphátcáu.Lãonóitiếp:

—Thếnào?Tìnhôngcháumàanhnỡbỏtôibơvơ.Anhbỏnhàtôianh

đi,điđâukhôngbiết.Anhlàmchodìanhbuồnrầu.Aimàchẳngbiết!Anh

muốntựtiệnănxài,diệnchosướng,đivềkhôngquảnđêmhôm,chơibời

chothỏathích.Anhkhôngcònchotôibiếttintứcanhsốngchếtrasao.Anh

đivaynợcũngkhôngthèmbảotôitrả.Anhtheolũôngmãnhđậpvỡcửa

kính,làmomtrờiomđất.Thếsaubốnnăm,anhtrởvềnhàtôivàchỉnóicó

bấynhiêucâuphảikhông?

Cáchmắngnhiếcđểkhiếnchođứacháuphảithươngxótmình,cáchấy

chỉlàmchoMariuscâmmiệng.Lãokhoanhtay,đólàcửchỉthườnglệkhi

lãođặcbiệtnghiêmkhắc.LãomắngMariusmộtcáchchuachát:

—ThôinóituốtđiAnhnóianhđếnđâycầukhẩntôiviệcgìphảikhông?

Việcgìthìnóiđi.Việcgì?Nóiđi!

Mariusnhìnôngtuyệtvọngnhưmộtconngườibiếtmìnhsắprơixuống

vựcthẳm.

—Thưaông,cháuvềxinôngchophépcháucướivợ.

Lãorungchuông.Basquehécửa.Lãonói:

—Gọicongáitavàođây.

Một thoáng sau, cái cửa lại mở ra. Cô con gái đến nhưng không vào.

Mariusđứngyênkhôngnóinănggì,haitaybuôngthõng,vẻmặtnhưmặt

mộtphạmnhân.Ônggiàđilạitrongphòng.Ôngquaynhìncongáimànói:

—Khôngcógì.ĐâylàôngMarius.Hãychàoôngtađi.Ôngtamuốnlấy

vợ.Thôichịrađi.

Giọngnóiđanhvàkhàncủaônggiàchứngtỏôngtagiậnđếncựcđiểm.

NgườidìhoảnghốtnhìnMarius,tựahồnhưchưanhậnracháu.Rồibàbiến

điđườngnàomất,khôngnóimộtcâu,khônglàmmộtcửchỉ,nhanhhơnmột

cọngrơmbịgiómạnhthổiđi.

BấygiờlãoGillenormandlạiđứngtựavàolòsưởi:

—Anhlấyvợà!Haimươimốttuổi,lấyvợ!Anhđãthuxếpnhưvậy,chỉ

cònđếnđâyxinphép.Đểchohợpthứcmà!Xinmờiôngngồixuống.Phải

rồi!Từkhitôikhôngđượcvinhdựgặpmặtôngchođếnnaythìđãxảyra

mộtcuộcCáchMạng.BọnCáchMạngcácôngđãthắng.Chắclàôngphải

bằnglòngchứ!ChắclàôngthuộcvềpháiCộngHòatừngàyônglàNam

Tước.Ôngkếthợpnhưthếcũngcứxong,ôngtheoCộngHòađểlàmchocái

chứcNamTướccủaôngđượcmặnmà.TrongcuộcCáchMạngThángBảy

vừarồi,ôngcóđượctặngthưởnghuychươngkhông?Ôngcóthamdựvào

việcchiếm lấycungđiện Louvrekhông?Cạnh đây, phốSaintAntoine có

mộtviênđạnđạibácbắnđậpvàotườngởtầngthứbangôinhà,trênấycó

khắcchữNgày28thángBảynăm1830.Ôngcứđếnmàxem.Ravẻlắm.

Hử!Bọnbạncủaôngđãlàmlắmtròhay.Nhânđâytôihỏicóphảihọđịnh

dựngmộtcáibểnướcthaythếđàikỷniệmCôngTướcBerry,phảikhông?

Thếrồiôngmuốnlấyvợ?Ônglấyai,tôixinlỗitọcmạchhỏiông?

Lão dừng lại, Marius chưa kịp trả lời thì lão lại hỏi dồn một cách tức

giận:

—Này!Ôngđãcónghềnghiệpsinhsốnggìchưa?Cógiasảnrồichứ?

Cáinghềluậtsưcủaôngkiếmđượcbaonhiêutiền?

—Khôngkiếmđượcgìcả!-Mariustrảlời,giọngrắnrỏivàcươngquyết

lạlùng.

—Khônggìcả.Thếôngchỉnhờvàosốtiềnmộtnghìnhaitrămtôicấp

choôngmàsốngthôiư?

Mariuskhôngđáp.Ônglạihỏi:

—Nếuvậytôihiểurồi,nghĩalàbênnhàgáigiàu?

—Cũngnhưcháu.

—Thếnào?Khôngcócủahồimônà?

—Thưakhông.

—Cókhoảnhyvọngnàokhông?

—Cháunghĩkhôngcó.

—Vậythìmìnhtrầnthântrụià?Ngườichalàgì?

—Cháukhôngbiết.

—Nótênlàgì?

—CôFauchelevent.

—Fauche

[282]

cáigì?

—Fauchelevent.

Ônggià"xùy"mộttên.Mariusnói:

—Thưaông...

LãoGillenormandngắtlờivànóinhưđểriêngmìnhnghe:

— Thế đấy, hai mươi mốt tuổi, không có danh phận gì, mỗi nămmột

nghìnhaitrămfrancs!NamTướcphunhânPontmercyngàyngàysẽrahàng

raumuahaixuhẹ.

Mariushoangmang,hyvọngcuốicùngđươngtanmất:

—Thưaông!Cháuvanông,cháuchắptaylạyông,cháuquỳdướichân

ông,ôngchophépcháulấynàng.

Ônggiàcườikhanhkháchvàghêrợn,vừanóivừaho:

—À!À!TrongbụngôngNamTướcnghĩ:"Thôi,taphảiđitìmcáitrốc

giànuakia,cáilãoxuẩnngốckiamànóivớilãomớiđược.Tiếcthaytachưa

đủhaimươilămtuổi.

[283]

Nếukhôngtachỉcầngửicholãomộtláthưtống

đạtlễphépthếlàtaphớtđượclão.Cósaođâu!Bấygiờtasẽnóivớilão:

"Ônggiàlẩmcẩmkiaơi,tôivềđâychoôngthấymặttôilàphúcchoông

lắmrồi,tôimuốnlấyvợtôimuốnlấyconmanào,conôngquỷnàocũngkệ

xáctôi.Tôikhôngcógiầymàđi,côtakhôngcóáocánhmàmặc,nhưng

cũngcứxongcả.Tôimuốnđemcảcáitiềnđồcủatôi,cảsựnghiệpcủatôi,

cảtuổitrẻ,cảcuộcđờicủatôiquăngmẹnóxuốngsông.Tôimuốnđâmbổ

vàocảnhkhốncùngvớimộtngườiđànbàđeotrêncổ.Tôithíchthếđấy,ông

làmgìtôi.Và,nếunhưthếlàbộxươnghomkiasẽchịu".Này!Tôinóicho

anhbiết,anhđiđâuthìđi,anhmuốnbuộcđávàocổthìtùyanh,anhmuốn

lấyconPousselevent,Coupeleventgìđóthìcứviệclấy.Nhưnggiờanhxin

phéptôithìkhôngbaogiờđượcphépđâu!Thưaông,khôngbaogiờđược!

—Ngoạiơi!

[284]

—Khôngbaogiờđược!

Nghe cái giọng lão nói "không bao giờ" Marius mất hết cả hy vọng.

Chàngđiquaphòng,chậmrãi,đầucúigụcxuống,lảođảogiốngconngười

sắpchếthơnlàconngườirađi.LãoGillenormandđưamắtnhìntheo.Lúc

Mariusmởcửavàsắprangoàithìlãovộivàngchạylạivớicáidángmạnh

mẽgiàcủanhữngônggiàđộcđoánđượcchiềuchuộng,lãocầmlấycổáo

Mariuslôituộtvàotrongphòng,đẩychàngngồixuốngcáighếbànhrồinói:

—Nào!Cháukểlạiôngnghenào!

Haitiếng "ngoạiơi"Marius vừabuộtmiệng đãkhiếncho lãothayđổi

nhanhchóngnhưthế.Mariusnhìnlãongơngác.Cáivẻlinhhoạtcủalãobây

giờchỉbiểulộlòng độlượng,mộtđộlượngcụccằnnhưngsâusắc.Tấm

lòngcủangườiôngđãtrởvề.

—Nào!Màykểtaonghenhữngchuyệntrănggiócủamàyđi!Màyphải

nóihếtđấynhé!Cáibọnthanhniênthậtlàngốc.

Mariuslạinói:

—Ngoạiơi!

Vẻmặtcủalãogiàbâygiờhớnhahớnhởkhôngsaotảxiết.

—Đượcđấy,cháucứgọiônglàngoạithếhơn.

Trôngdángđiệucủaônggiàbấygiờcócáigìhiềntừ,êmdịu,cởimở,

chacon,khiếnchoMariustừtuyệtvọngchuyểnsanghyvọng,conngười

nhưdạinhưsay.Chàngngồicạnhbàn,ánhnếnlàmnổibậtbộquầnáorách

bươm,lãongạcnhiênngắmbộáo.Mariusnói:

—Thưangoại,thếnày…

LãoGillenormandngắtlời:

—Ồthằngnày,màythậtkhôngcómộtxudínhtúià?Saomàănmặcnhư

thằngăntrộmthế?

Lãolụctrongngănkéolấyramộttúibạcrồiđặtlênbàn.

—ĐấychomàymộttrămLouisđấy!Màyđisắmlấycáimũ.

—Thưangoại,ngoạinhântừvàhiềnhậucủaconơi!Ôngcóbiếtkhông?

Conyêunàng.Ôngkhôngthểtưởngtượngđượcconyêunàngnhưthếnào!

LầnđầuconthấynàngtrongvườnLuxembourg.Nàngthườngđếnđấy.Lúc

đầuconkhôngđểýđếnlắm,nhưngsaukhônghiểusaoconhóarasimê.

Trờiơi!Conđaukhổbiếtlàdườngnào.Bâygiờthìngàynàoconcũnggặp

mặtnàngởtrongnhànàngmàchanàngkhôngbiết.Chúngconchiềutốinào

cũnggặpnhauởtrongvườn.Bâygiờngườihãytưởngtượngxem,họsẽra

đi.ChanàngmuốnđưanàngsangAnh.Chonênconmớinghĩbụngrằng:Ta

phảiđếnthămôngngoạita,kểlểđầuđuôichoôngngoạitabiết.Mấtnàng

consẽhóađiênngay,consẽchết,consẽlâmbệnh,consẽnhảyxuốngsông.

Thếnàoconcũngphảilấynàng,nếukhôngconsẽđiênmất.Thưangoại,đó

làtấtcảsựthật,conkhôngbỏquênđiềugìhết.Nàngởtrongmộtcáivườn,

bênngoàicósongsắt,phốPlumet,ởcạnhđiệnInvalides.

Lãohớnhởngồixuốngcạnhcháu.Trongkhinghechàng,thưởngthức

giọngnóicủachàng,lãohítmộthơithuốcládài.

NgheđếntiếngPlumet,lãodừnglạikhônghítnữa,đểchothuốclácòn

lạirơicảxuốngđầugối:

—PhốPlumet?ConnóiphốPlumetà!Đểôngxem!Ởđấycótrạilính

nàokhông?Àphảirồi!ThằngcháuhọmàylàThéoduleđãnóivớiôngđiều

ấy.Thằngsĩquankỵbinhấymà.Conbé,conbécònnhỏxíu.Đúngrồi,phố

PlumetngàyxưangườitagọilàphốBlomet.Ôngnhớrarồi!Ôngđãnghe

nóiđếnconbésauhàngràosắtphốPlumet.Trongmộtcáivườn.Thậtlà

mộtảPaméla.

[285]

Màycũngcóconmắttinhđờiđấy.Ôngnghenóiconbé

cũngsạchmắt.Nhântiệnôngcũngnóichomàybiếtcáithằngcháuhọcủa

màyngheđâucũngđãvevãnconbé.Ôngkhôngbiếtchuyệnchúngnóđến

đâu,nhưngcũngkhônghềgì.Vảchăngcũngkhôngnêntinnólắm.Tínhnó

haykhoekhoang.Marius,ôngthấymộtngườitrẻtuổinhưconmàmêgáithì

phảilàm.Đólàviệccủalứatuổimày.Màymêgáiôngcònthíchhơnlàmày

theobọnCáchMạng.Màymêmanmộtcáiváycộchaylàhaimươicáiváy

cộcđinữacũngvẫncònhơnlàmêngàiRobespierre.Vềphầnông,ôngthú

thậtvớicon,trongnhữngngườikhôngmặcquầncộc,ôngchỉthíchcóđàn

bà.

[286]

Gáiđẹplàgáiđẹp.Vềviệcđóthìkhôngcóýkiếngìphảiphảnđối

hết. Còn con bé kia nó tiếp mày giấu cha nó, thế là chuyện thường tình.

Ngàyxưaôngcũngcónhữngchuyệnnhưvậy.Khốichuyện.Màybiếtngười

talàmthếnàokhông?Ngườitakhôngxemnóghêgớmlắmđâu.Ngườita

khônggâynênmộttấnbikịchđâu.Ngườitakhôngkếtthúcbằnghônnhân,

trướcmặtôngđốclýđeobăngđâu.Ngườitaphảitỏrakhônngoan.Aicũng

cólươngtri.Cứphớtmẹnóđi,đừngcócướixingìcả.Ngườitađitìmông

ngoại,ôngngoạivốnlàngườidễdãi,trongngănkéobaogiờcũngcóíttập

bạc.Vàngườitanói:Thưaôngnhưthếđấy.Ngườiôngsẽbảo:Đólàsự

thường.Trẻphảiănchơi,giàchờxươngrụng.Ngàyxưa,ôngđãcóthờitrẻ

tuổivàcháurồicũngsẽgià.Cháucứlấytiềnmàtiêuđi,saunàycó,cháusẽ

trảlạichonó.Đâylàhaitrămpistoles.Cháucứănchơithỏathích.Công

việcphảigiảiquyếtnhưthếmớiđược.Chẳngcướixin,nhưngmàcứviệc.

Cháuđãhiểuôngchứ?

Mariusngồiđựcngười,khôngnóiđượcmộtlời,chỉlắcđầutừchối.Ông

giàcườikhanhkhách,nheomímắtgià,phátmộtcáivàođầugốiMarius,và

nhìnthẳngvàomặtchàngmộtcáchbímậtvàhớnhở.Lãonhúnvaimộtcách

âuyếm,nói:

—Ngốcơilàngốc!Lấynólàmnhântìnhđi!

Mariustáimặt.Baonhiêulờiôngngoạinóichàngchẳnghiểutígì.Mấy

tiếngnhaiđinhailại,nàođườngBlomet,nàoảPaméla,nàosĩquankỵbinh,

diễnquatrướcmắtMariusnhưmộtcảnhmahiện.Bằngấythứkhôngcógì

liênquanvớiCosette,conngườitrongtrắngnhưhoahuệ.Ôngtanóinhảm

đấy.NhữngcâuchuyệnnhảmấyđãkếtthúcbằngmộttiếngmàMariushiểu,

tiếngnàyxúcphạmnặngnềdanhdựcủaCosette.Cáicâu"Lấynólàmnhân

tình"đâmvàotimchàngthanhniênnhưmộtlưỡigươm.Chàngđứngdậy,

nhặtcáimũrơidướiđất,rồirắnrỏi,chàngchữngchạcđiraphíacửa.Đến

cửa,chàngquaymặtlại,cúirạpxuốngchàoôngngoạirồingẩngđầulênnói:

—Nămnămtrướcđâyôngđãsỉnhụcchatôi.Hômnay,ônglạisỉnhục

vợtôi.Tôikhôngxinôngđiềugìnữacả.Xinvĩnhbiệtông.

Gillenormandngâyngườira,miệngháhốc,giữhaitay,cốsứcđứngdậy.

Nhưnglãochưakịpnóinửalời,cáicửađãđóngsậplạivàMariusđãbiến

mất.

Ônggiàđứngngẩnngườiramộthồinhưbịsétđánh,nóikhôngđược,thở

khôngđược,tựahồnhưcóaibópcổmình.Cuốicùng,lãođứngphắtdậy,

gắngsứcchínmươichạynhanhracửa.Lãomởcửavàkêulên:

—Cứutôivới!Cứutôivới!

Côcongáichạytới,rồiđếnđầytớ.Lãorênnhưngườisắpchết:

—Chạytheonó!Giữnólạichotôi!Tôiđãlàmgìnókhôngbiết.Nóđiên

rồi.Trờiơilàtrời!Lầnnàythìthôi,khôngbaogiờnótrởvềnữa…

Lãochạyđếncáicửasổtrôngrangoàiđường,tayvừamởvừarun,lão

nghiêngquánửamìnhrangoàicửatronglúcBasquevàNicolettegiữđằng

sau.Lãolalớn:

—Marius!Marius!Marius!Marius!

NhưngMariuskhôngcònnghegìnữavìngaylúcấychàngđãrẽngay

sangconđườngSaintLouis.

Ônggiàchínmươiấyhaibalầnđưataylênbóptháidương,mặtcóvẻ

hoảng hốt. Ông bước lùi chếnh choáng rồi ngồi phịch xuống ghế, mạch

khôngđập,nóikhôngratiếng,khôngcònnướcmắt,đầulắclư,đôimôimấp

máynhưngâynhưdại,mặtmấthếtcảtinhthần,vàtronglòngchỉcònmột

cáigìnãonuộtsâuxagiốngnhưđêmtối.

QUYỂNIX

HỌĐIĐÂU?

I

JEANVALJEAN

Cũnghômấyvàokhoảngbốngiờchiều,JeanValjeanngồimộtmìnhbên

cáibờđấtvắngnhấttrongthaotrườngChampDeMars.Cólẽvìbảntính

cẩnthận,cólẽvìmuốnsuynghĩmộtmìnhhaychỉvìtrongđờingườita,tập

quáncũngdầndầnthayđổi,độnàyítkhiôngcùngCosetteraphố.Ôngmặc

áocôngnhân,quầnvảixám,đầuđộimũcólưỡitraidàichekíncảmặt.Nay

ôngđãyêntâmvàtoạinguyệnvềphầnCosetterồi.Nhữngđiềukhiếnông

bănkhoănvàsợhãicũngđềumất.Nhưngtrongvàituầnlễnaylạicónhững

mối lo ngại khác xảy ra. Một hôm đi chơi ngoài phố, ông chợt thấy

Thénardier.Cũngmay,ôngmặctráhìnhnênhắnkhôngnhậnđược.Nhưng

từhômấyônglạithấyhắnmấylầnvàôngbiếtchắchắnđanglảngvảng

trongxómmình.Riêngđiềunàycũngđủkhiếnôngphảicómộtgiảipháp

kiênquyết.Cóhắnđấylàcóđủmọiđiềunguyhiểm.

Hơnnữa,Pariskhôngđượcyên.Nhữnglộnxộnvềchínhtrịbấtlợicho

ngườimuốnsốnglẩnlút.Bởivì,nếucảnhsátđãthànhđanghi,longại,thì

nhiềukhimuốnbắtmộtthằngchaloạiPépinhayMorey,họlạipháthiện

đượcmộtngườinhưJeanValjean.Ôngrấtlongạivềtấtcảnhữngquanđiểm

này.

Cuốicùng,lạixảyramộtviệcnónghổi,rấtkhóhiểucànglàmchoông

thêmcảnhgiác.Vừasánghômấy,ôngdậytrướccảnhà,đithơthẩnngoài

vườntrướckhiCosettemởcửasổbuồngngủ.Độtnhiên,ôngthấymộthàng

chữ khắc trên tường, hình như có ai lấy đinh vạch vào đấy: “16 phố

Verrerie".

Việcnàyvừamớixảyrathôi.Nétchữtrêntườngvôiđenvẫncòntrắng,

câygaimọcbêntườngvẫncònlấmchấmbụivôi.Chắcđêmquacóaiviết.

Cáigìđây?Phảichănglàmộtđịachỉ?Haymộtdấubáohiệuchokẻkhác?

Haymộtlờicảnhcáota?Thếnàođinữa,rõràngcókẻđãlẻnvàovườn,có

nhữngngườilạmặtđãvàođây.Ôngsựcnhớđếnnhữngviệckỳdịđãxảyra

trướcđâylàmcảnhàlosợ.Ôngsuynghĩmiênman.Nhưngôngkhôngnói

choCosettebiếthàngchữviếtbằngđinhởtrêntường,sợnàngkinhhãi.

JeanValjeansuy đi tính lại,rồiquyếtđịnhrời khỏi Paris, rời bỏnước

PhápđểsangAnh.ÔngđãbáotrướcchoCosettebiết.Ôngmuốnnộitrong

bảy,támngàynữalàrađi.Ôngngồiởbờđấttrongthaotrườngnghĩvẩn

nghĩvơ:NàothằngThénardier,nàoanhcảnhsát,nàohàngchữkỳlạtrên

tường,nàocuộcviễndu,nhữngkhókhăntrongviệclấyhộchiếu.Đangnghĩ

ngợi,bănkhoănnhưthế,ôngchợtthấycóbóngaiintrêncỏ,ngườiấyvừa

đếnđứngtrênbờđấtngaysaulưngmình.Ôngquaylạithìmộttờgiấygập

làmtưrơitrênđầugối,hìnhnhưcóbàntayainémquađầumình,ôngcầm

tờgiấymởra,xemthấymấychữlớnviếtbằngbútchì:“Dọnnhàđi!"

Jean Valjean đứng phắt dậy. Trên bờ đất không có ai. Nhìnquanh chỉ

thấymộtngười,gọilàconnítthìlớnquá,gọilàngườilớnthìbéquá,mặcáo

khoác xám và quần nhung vải màu đất, đang bước qua gờ thành rồi tụt

xuốngdướihàocủathaotrường.JeanValjeanbènvềnhà,tronglòngsuy

nghĩmiênman.

II

MARIUS

MariusởnhàlãoGillenormandra,tronglòngngaongán.

Lúcđivào,chàngchỉcómộthyvọngnhỏ.Chàngrađivớimộtnỗithất

vọngmênhmông.Aiđểýđếnlòngnhữngngườimớiyêuđềuhiểukhithấy

chàngkhôngbănkhoănnghĩngợimảymay về câu chuyện tay Théodule,

trungúykỵbinh,cáithằngngốchọhàngcủachàngđó.Nhàviếtkịchthơcó

thểhyvọngcâuchuyệnngườiôngngoạiđộtnhiêntiếtlộchocháunghesẽ

gâythêmnhữngtìnhtiếtlykỳ.Nhưngđóchỉlàhayvềkịchthôichứvẫn

khôngphảilàsựthực.Mariusđangởvàotuổikhôngtinvàocáixấu.Sau

nàysẽđếncáituổibạcáigìcũngtin.Lòngnghingờâucũngnhưnhữngnếp

nhăntrênmặtthôi.Ngườithanhniênmớilớnlênvốnkhôngcónếpnhăn.

CáilàmđiênđầuOthello

[287]

lạikhôngbámđượcvàoCandide.

[288]

Ngờvực

Cosette ư? Chàng có thể phạm nhiều tội ác khác một cách dễ dàng chứ

khôngphạmtộiđó.

Chànglangthangngoàiđường,langthanglàcáchgiảibuồncủanhững

ngườiđaukhổ.Chàngcónhớrađiềugìcũngkhôngnghĩngợivềđiềuđó

được.Haigiờsáng,chàngmớivềnhàCourfeyracvàcứnguyênquầnáolăn

đùng ra nệm. Trời nắng đã to, chàng mới thiếp ngủ, một giấc ngủ kinh

hoàng, nặng nhọc, chập chờn trong nghĩ ngợi. Khi tỉnh dậy, chàng thấy

Courfeyrac, Enjolras, Feuilly, Combeferre đứng trong phòng, đầuđội mũ,

chựcđira,cóvẻtấttả.

—CậucóđiđưađámtướngLamarque

[289]

không?

ChàngkhônghiểuCourfeyracnóigì.Họđiđượcmộtlát,chàngcũngra

đi.ChàngnhétvàotúiáohaikhẩusúngngắnmàJavertđãtraochochàng

trongvụngàymồngbathángHai.Nhữngkhẩusúngnàyhãycònnạpđạn.

Khimangnóđikhólòngmànóichàngcónhữngtưtưởngámmuộigì.

Suốtngàyhômấy,chànglảngvảngởnhữngnơinàochàngcũngkhông

biết.Chốcchốctrờiđổmưa,nhưngchàngkhôngđểý.Chàngvàohàngbánh

mìmuacáibánhốngsáomộtxuđểăntrưa,nhưngnhétbánhvàotúirồilại

quên phắt. Hình như chàng có xuống sông Seine tắm nhưng chàng cũng

không biết rằng mình đã tắm. Có lúc đầu người ra như bốc lửa. Chính

Mariusđangởtrongcảnhấy.Chàngkhôngcònhyvọnggìnữa,khôngcòn

sợhãigìnữa.Hômquachàngđãtrảiquamọithửtháchrồi.Chàngnóngruột

nóngganchờchođêmđến.Trongócchàngchỉcómộtýnghĩsángsủa:Chín

giờtốisẽgặpCosette.Cáihạnhphúccuốicùngnàybâygiờlàtấtcảtương

laicủachàng,cònsauđósẽlàbóngtối.Đilangthangtrênnhữngđườngphố

vắngnhất,thỉnhthoảngchàngnghehìnhnhưtrongthànhphốđangcónhững

tiếng động kỳ lạ. Chàng tỉnh cơn mơ trong chốc lát, tự hỏi: “Đánh nhau

sao?"Vàochậptối,đúngchíngiờ,nhưđãhứavớiCosette,chàngđếnphố

Plumet.Bướcđếngầnhàngràosắt,baonhiêunỗiưuphiềnđềutiêutan.Đã

haingàyhaiđêm,chàngkhôngthấyCosette.Giờchàngsẽgặpmặtnàng.

Baoýnghĩkhácđềumờhẳnđinhườngchỗchomộtniềmvuisâuxavàvô

tận.Nhữnggiâyphúttrongđóngườitasốnghàngthếkỷđềukỳlạvàthiêng

liêngởchỗnóđếnlàtrànngậpcảtâmhồnchúngta.Mariusđẩysongsắt

nhảyvàovườn.ĐếnchỗhẹnhòmọingàythìkhôngthấyCosette.Chàngđi

quađámcâyrậmrạpvàođếnchỗkhuấtgầnthềm.Chàngnghĩbụng:“Chắc

nàngchờtaởđây".ĐếnđâyvẫnkhôngthấyCosette.Chàngđimộtvòng

trongvườn:Vườnvắnglạnh.Chàngtrởlạicạnhnhànhưsinhưdại,hoảng

hốt, lo âu, lòng đau như cắt. Như một người chủ nhà đi chơi về trễ giờ,

chànggõcửa.Chàngcứgõ,gõđigõlại,khôngnghĩđếnviệccửasổsẽmở

vàbộmặtdễsợcủaôngchasẽhiệnra,hỏi:Ôngmuốngì?Nếunhưthếcũng

không thấm gì với điều chàng đang dự đoán. Gõ cửa chán, chàng lại lớn

tiếng gọi Cosette. Chàng hét: “Cosette". Chàng gọi lần nữa giọng cương

quyết:“Cosette".Khôngaitrảlời.Thôithếlàxong!Ngoàivườnvắngngắt.

Trongnhàimbặttămhơi.Mariusđưacặpmắttuyệtvọngnhìncáinhàbuồn

thảmkiacũngđentối,cũngvắnglặng,lạicòntrốngtrảihơnmộtnấmmồ

nữa. Chàng nhìn cái ghế đá, nơi chàng đã sống bao phút thần tiên cạnh

Cosette.Chàngngồixuốngbậcthềm,lòngthấyêmdịuvàkiênquyết,chàng

thầmcảmtạcuộctìnhduyêncủamìnhvàtựnhủnayCosetteđãđirồi,chàng

chỉcònchếtnữamàthôi.

Độtnhiên,cótiếngaitừngoàiđườnggọiqualùmcây:

—ÔngMarius!

Chàngchồmdậy:

—Gìthế?

—CóôngMariusởđấykhông?

—Có.

—ÔngMarius!-Ngườikianóitiếp.-Cácbạnôngđangchờôngởchiến

lũyphốChanvrerieđấy!

Giọngnóikhôngxalạđốivới chàng.Nócũngồồvàkhànnhưgiọng

Éponine.Mariuschạyđếnhàngràosắt,đẩycáichấnsonglỏnglẻo,thòđầu

rangoàivàthấymộtngườigiốngnhưmộtthanhniênđangchạybiếnvào

trongbóngtối.

III

CỤMABEUF

TúibạccủaJean Valjean không giúp đượcgìchocụMabeufhết.Bản

tínhliêmchínhkhắckhổmộtcáchtrẻcon,cụkhôngchịunhậnthứcủatrời

chođó.Cụkhôngchấpnhậnmộtngôisaotừtrêntrờirơixuốnglạicóthể

biếnthànhnhữngđồngtiềnvàngnhưthế.Cụkhôngđoánđượcrằngcáivật

trêntrờirơixuốngnàylàdobàntaycủachúGavroche.Cụđãđemtúibạc

lênSởCảnhSátkhuphốkýthácnóilàmìnhbắtđược,đểaimấtcủathìđến

màlấy.Rồitúibạcbịmấtthật.Chảcầnphảinói,chẳngcómanàoxinvề,túi

bạcchẳngcứugiúpcụđượcgì.

Thếrồicụcứxuốngdốctiếp.ViệctrồngchàmthínghiệmởVườnBách

ThảocũngchẳnghơngìtrongvườncủacụởxómAusterlitz.Nămtrước,cụ

thiếucôngmụở.Nămnay,chúngtađãthấy,cụmắcnợtiềnthuênhà.Quá

hạnmườibatháng,hiệucầmđồđembánnhữngbảnkhắcđồngcủabộsách

HoaQuảXứCauteretzcủacụ.Mấyhàngsanhchảođãđemnóđúcxoong

rồi.Nhữngbảnđồkhắcđồngmấtđi,khôngcòncáchgìbổsungbộsáchHoa

QuảXứCauteretzbịthiếutrang,cụcũngđembántốngcảtranhlẫnsáchcho

mộthàngsáchcũ,coinhưbảntinthừa.Tấtcảsựnghiệpmộtđờicủacụnay

khôngcònlạigìnữa.Cụănvàomóntiềnbánnhữngbảnsáchđó.Khisốtiền

mọnkiađãhết,cụkhôngtrồngtrọtnữavàbỏvườnhoang.Từlâucụđãbỏ

cáilệănmỗingàyhaiquảtrứngvàthỉnhthoảngmộtmiếngthịtbò.Cụchỉ

ănbánhmìvớikhoaitây.Cụđãbánhếtnhữngđồgỗcuốicùng,rồiđếntất

cảnhữngđồdùngmàcụcóhaicái,bấtcứgiườngchõng,chănmàn,quầnáo.

Sauđócụbáncáctậpcâycỏép,cácbứctranhkhắc.Nhưngcụvẫncòngiữ

nhữngbộsáchquýnhất,trongđócónhữngbộhếtsứchiếm,chẳnghạnbộ

“NhữngbàithơtứtuyệtvịnhsửtrongThánhKinh"xuấtbảnnăm1560,bộ

“Các sách Thánh Kinh đối chiếu" của Pierre De Besse, “Những hoa

Marguerite"củaMargueritecủaJeanDeLaHayecólờiđềtặngHoàngHậu

xứNavarre,cuốnsách“Chứcvụvàquyềnuycủangườisứthần"củaVilliers

Hotman,mộtcuốn“ThituyểnDoThái"xuấtbảnnăm1644,mộtbảnTibulle

1567vớicâumàođầurựcrỡ:Venetiis,inoedibusManutianis.Cuốicùnglà

mộtbảnsáchcủaDiogèneLaërceinởLyonnăm1644trongđócónhững

ghichúkhảodịnổitiếngrúttừbảnchéptay411,thếkỷXIII,củaTòaThánh

Vatican,vànhữngkhảodịlấyởhaibảnchéptaycủathànhVenise,bản393

vàbản394,cácbảnnàyđã đượcHenriÉtiennethamcứucókếtquảlớn,

trongcuốnLaërcenóitrêncòncónhữngđoạnbằngthổngữxứDoriquechỉ

ghitrongbảnchéptaythếkỷXIIlừngdanhcủathưviệnthànhphốNaples.

CụMabeufkhôngbaogiờđốtlửatrongphòngngủ.Cứđếntốilàcụđi

ngủngayđểđỡtốntiềnmuanến.Hìnhnhưcụchẳngcònngườilánggiềng

nào.Khicụrakhỏinhàthìhọlánhmặt,vàbảnthâncụcũngbiếtthế.Trẻ

connghèokhổđượccácbàmẹchúý,chàngthanhniênnghèokhổcòncó

cáccôthiếunữthươnghại,chứônggiàmàđóikhổthìchẳngcóaiđoáihoài.

Trongmọicảnhquẫnbách,đâylàcảnhquẫnbáchlạnhlẽonhất.Tuyvậy,cụ

Mabeufvẫnchưahoàntoànmấthẳnbảntínhhồnnhiêntrongsángtrẻcon

củamình.Nhìnvàonhữngquyểnsáchcủamình,mặtcụcònđôichútsinh

khí,vàcụmỉmcườimỗikhingắmcuốnDiogèneLaërcelàquyểnchỉmình

cụcó.Ngoàinhữngđồdùnghếtsứccầnthiết,cụchỉcòngiữmỗicáitủkính.

MộthômbàPlutarquenói:

—Tôikhôngcótiềnmuasắmbữatối.

Bữaăntốibàtanóilàmộtcáibánhmìvớibốnnămcủkhoaitây.

—Thìmuachịuvậy,-cụMabeufbuônggọn.

—Cụcũngbiết!Aicòndámbánchịuchotôinữa!

Cụbènmởtủsáchranhìnkhắpmộtlượthếtquyểnnàyđếnquyểnkia,

tầnngầndaidẳngchẳngkhácgìmộtngườichavìbắtbuộcphảihysinhmột

đứaconcủamìnhnênnhìncáccontrướckhichọn.Haigiờsau,cụtrởvề

dướináchkhôngcắpsáchnữa.Cụđặtbamươixulênbànvànói:

—Đemđimuađồăn.

Từhômấytrởđi,bàPlutarquethấymộttấmmànuámphủlênvẻmặt

hồnnhiêncủaônggià,vàkhôngbaogiờkéolênnữa.

Hômsau,hômsaunữa,rồihômnàocũngthế,lạicứphảidiễnlạicáitrò

ấy:Ôngcụrađivớimộtquyểnsáchvàtrởvềvớiíttiền.Bọnbuônsáchcũ

thấycụtúngbấnphảibán,nênchỉtrảhaimươixuquyểnsáchcụmuanhững

haichụcfrancs.Đôikhingườimualạichínhlàngườiđãbán.Vàcứtừng

quyểnmộtnhưvậy,lầnlượttấtcảtủsáchbiếnđi.Đôikhicụnói:“Tađã

támmươituổirồi".Hìnhnhưtrongthâmtâmcụthầmước đượcsốnghết

ngàytrờitrướckhibánhếtsáchtrongtủ.Nỗibuồnngàycàngtăng.Chỉcó

mộtlầncụvui.

Hômấy cụ ra đường với quyểnsáchcủa Robert Étienne, bán được ba

mươilămxuởbờsôngMalaquais,vàcụtrởvềvớimộtquyểnsáchcủaAlde

giá bốn mươi xu cụ vừa mua ở đường Grès. Cụ hớn hở khoe với bà

Plutarque:

—Hômnaytôinợnămxu.

Hômấycụnhịnđói.CụvốncóchântrongHộiTrồngCây.Tronghội,

ngườitabiếtcụtúngthiếu.Chủtịchcủahộiđếnthămcụ,hứasẽtrìnhbày

với Bộ Trưởng Bộ Nông Thương Nghiệp, và đã trình bày thật. Ông Bộ

Trưởng kêu: "Lẽ nào lại để như vậy! Tôi biết chứ. Một nhà bác học lão

thành,mộtnhàthựcvậthọc,mộtônggiàhiềnlành.Taphảigiúpôngtamới

được!" Hôm sau, cụ nhận được thiếp mời dự tiệc tại nhà Bộ Trưởng. Cụ

mừngquá,vừakhoetờthiếpvớibàPlutarque,vừarun:

—Chúngtathoátnạnrồi!

Đếnngàyhẹn,cụtớidinhBộTrưởng.Cụnhậnthấycáicravatenhàunát,

bộquầnáocũkỹvàđôigiầyđánhbóngbằnglòngtrắngtrứngcủamìnhlàm

bọnlínhhầungạcnhiên.Khôngai hỏicụ,kểcảBộTrưởng.Đếnkhoảng

mườigiờtối,trongkhivẫnchờđợimộtlờihỏithăm,cụnghetiếngbàBộ

Trưởng,mộtngườiđànbàxinhđẹpmặcáohởcổmàcụkhôngdámđếngần.

Bàtanói:

—Cụgiàkialàaivậy?

Nửađêm,cụđibộvềnhàdướitrờimưatầmtã.Lúcđidựtiệc,cụphải

bánmộtcuốnElzévirđểtrảtiềnxengựa.

Đêm nào, trước khi đi ngủ, cụ cũng quen đọc vài trang cuốn Diogène

Laërcecủacụ.CụkhásànhtiếngHyLạp,đủđểthưởngthứcnhữngđiểm

đặcbiệttrongvănbảnsáchđó.Cụkhôngcònthúvuinàokhác.Mấytuần

trôiqua.ĐộtnhiênbàPlutarquelănraốm.Khôngcótiềnmuabánhmìđã

buồn lắm rồi, không có tiền mua thuốc lại càng buồn hơn. Một tối, thầy

thuốckêmộtthứthuốcđắttiềnquá.Rồithìbệnhtìnhtrởnặngcầnphảicó

ngườisănsóc.CụMabeufmởtủsách.Khôngcòngìnữa.Quyểnsáchcuối

cùngđãbánrồi,chỉcònđộcquyểnDiogèneLaërce.Cụcắpcuốnsáchđộc

bảnđira.Đólàhômmồng4thángSáunăm1832.CụđếncửaSaintJacques,

vào hàng sách Royol, nay người khác kế nghiệp và trở về với một trăm

francs. Cụ đặt cọc bạc gồm hai mươi đồng năm francs lên cái bàn ở đầu

giườngbà ởgiàrồi vềphòngriêng, khôngnóimột lời.Sánghômsau,từ

rạngđôngcụđãravườnngồitrêncáitrụđổ.Đứngngoàiđường,nhìnqua

hàngrào,ngườitacóthểthấycụngồicúimặtsuốtcảbuổisáng,đôimắt

thẫnthờnhìnnhữngluốnghoakhôhéo.Chốcchốctrờiđổmưa,nhưnghình

nhưcụkhôngbiết.Đếnxế,nghecónhữngtiếngkỳlạvangdộitrongthành

Paris.Hìnhnhưcótiếngsúngvàcóđôngngườihét.Cụngẩngđầulênthấy

mộtngườilàmvườnđiquabènhỏi:

—Cáigìthế?

Ngườilàmvườnvaivácmaitrảlờiđiềmnhiên.

—Khởinghĩa.

—Thếnào?Khởinghĩaà?

—Phải.Ngườitađánhnhau.

—Tạisaongườitađánhnhau?

—Chao!Nàoaibiết!

—Ởđâuthế?

—PhíaXưởngQuânKhí.

CụMabeufvàonhàcầmmũ.Quennhưmọihôm,cụcũngtìmmộtquyển

sáchđểcắpđi,nhưngkhôngcònquyểnnàonữa.Cụnói:“Ừnhỉ?"Rồivẻ

nhớnnhơnhớnnhác,cụrađường.

QUYỂNX

NGÀY5THÁNG6NĂM1832

I

BỀMẶTCỦAVẤNĐỀ

Bạokhởibaogồmnhữnggì?Chẳnggìvàtấtcả.Mộtluồngđiệntỏadần

dần, một ngọn lửa đột nhiên nảy ra, một sức mạnh đang lang thang, một

luồnggióbayqua.Luồnggióđóđãgặpnhữngtâmhồnđaukhổ,nhữngdục

vọngbốccháy,nhữngcùngkhổđangrúlên,vàthổicuốnnhữngcáiđóđi.

Điđâu?Nhữngnơivôđịnh.ĐiquaNhàNước,quanhữngluậtpháp,quacái

thịnhvượngvàcáixấcláocủakẻkhác.

Nhữngtintưởngtứcbực,nhữnghăngháichánchường,nhữngbấtbình

xúcđộng,nhữngbảnnănghunghăngbịnénép,nhữngtuổitrẻcancườngbị

kíchthích,nhữngđộlượngmùquáng,tínhhiếukỳ,tínhưathayđổi,sựkhao

khátcáibấtngờ,cáithíchthúđượcxemdiễnmộttròmớivànghetiếngcòi

củangườiquảntrò,nhữnghằnthùvớvẩn,nhữngoánhận,nhữngthấtý,mọi

kiêuhãnhcủangườiđổlỗichosốkiếp,nhữngkhóchịu,nhữngmộngrỗng,

nhữngthamvọnggặpkhókhăn,nhữngkẻhyvọngtìmthấylốithoáttrong

cảnhsụpđổ,cuốicùng,ởbậcthấpnhất,cáithứthanbùnbắtlửa,đólàcác

yếutốcủabạokhởi.

Ởđócócáigìvĩđạinhấtcũngnhưcáigìnhỏnhoinhất.Nhữngsinhlinh

lòdòởbênngoàitấtthảy,rìnhchờmộtcơhội,bọnlangthang,bọnvôlại,

bọnmacàbôngcácngãtưphố,nhữngkẻmàntrờichiếuđất,nhữngngười

kiếmbánhănhúhọachứkhôngởcôngviệclaođộng,nhữngkẻkhôngtên

tuổi trong cùng khổ vàhư vô, những tay trần chân trụi đều thuộc về bạo

khởi.

Aimangtronglòngmộtniềmchốngđốithầmkínvềmộtsựkiệnnàocủa

NhàNước,củacuộcsốnghoặcvớisốphậnlàngườitiếpgiápvớibạokhởi;

khibạokhởixuấthiệnthìhọbắtđầurungđộngvàcảmthấynhưbốclênbởi

cơnbãolốc.Bạokhởilàmộtcơngióhúttrongkhôngkhíxãhộitạonênđột

ngộttrongnhữngđiềukiệnthờitiếtnàođó,trongquaycuồngnóbốclên,

chạy, thét, rút bỏ, san bằng, đè bẹp, đạp đổ, nhổ trốc gốc, cuốn theo nó

nhữngbảnchấtlớnlaocũngnhưnhỏyếu,conngườikiêncườngcũngnhư

conngười nhu nhược, cái thân cây cũng như cọngrơmrạ.Bất hạnh thay

nhữngaibịnócuốnđi,cũngnhưnhữngaibịnóvaphải.Nóđemkẻnọgiập

vào người kia cho tan vỡ. Nó truyền cho những người nó tóm được một

mãnhlựcphithường.Aitầmthườngbaonhiêugặpnócũngtrởnêntrànđầy

sứcsốngcủathờicuộc,thứgìnócũngbiếnthànhtênđạnđểphóngđi.Nó

đemhònđácuộilàmnênviênđạnđạibác,anhphukhuânváclàmnênvị

tướngchỉhuy.

Mộtđôicâusấmtruyềntrongcáchọcthuyếtchínhtrịgiảoquyệtthìđứng

vềquanđiểmuyquyền,phảicầnchocóchútítbạokhởi.Giáolý,bạokhởi

củngcốcáichínhquyềnmànókhônglậtđổđược.Bạokhởithửtháchquân

đội,tậptrunggiaitầngtưsản,làmgiãngâncốtchocảnhsát,xácnghiệmsự

chắcchắncủagiàngiáoxãhội.Đólàmộtmônthểdục,hầunhưlàmộtphép

dưỡngsinh.Chínhquyềnsẽmạnhkhỏehơnsaumộtvụbạokhởi,cũngnhư

conngườisaukhixoabóp.

Ba mươi năm về trước, bạo khởi lại còn được xem xét trên một quan

điểm khác nữa. Về việc gì cũng có một lý thuyết tự xưng là "lương tri";

PhilintechốngAlceste;trọngtàihòagiảigiữachânvàgiả;giảithích,cảnh

cáo,giảmkhinhcóchútkiêukỳmàtựcholàkhônngoan,bởivìcóphalẫn

khiểntráchvàthathứ,nhưngthựcrachỉlàsínhtrithức.Cảmộttrườngphái

chínhtrị mệnhdanhlà trungdungđã xuấtpháttừđó.Giữanướclạnhvà

nướcnóng,đólàphenướcấmấm.Vớicáisâusắcgiảikỳthậtlànôngnổi,

trườngpháiđómổxẻhậuquảmàkhôngtruyđếnnguyênnhânvàđứngtrên

diễnđànbán thông thái củamìnhmàmạt sát những náoloạnởnơicông

cộng.

Hãynghetrườngpháiđónói:"Nhữngbạokhởilàmrắcrốisựkiện1830

đãlàmmấttínhcáchthuầnnhấtcủabiếncốlớnlaođó.Khởinghĩatháng

Bảylàmộtluồnggióbìnhdânmạnhmẽsauđóbỗnghiệntrờixanh.Cácbạo

khởikhiếnchothanhthiêntáihiện.NólàmchocuộcCáchMạngđangnhất

tềlàthếbiếnchấtthànhxungđột.TrongCáchMạngThángBảycũngnhư

trongmọibướctiếnbộnhảycóc,cónhữngrạnnứt,chínhbạokhởilàmcho

nhữngrạnnứtđódễthấy.Ngườitacóthểnói:"À!Cáinàyđãvỡ".SauCách

Mạng Tháng Bảy, người ta chỉ cảm thấy sự giải thoát, sau các bạo khởi,

ngườitacảmthấytaihọa.

Mọibạokhởilàmcáchiệubuônđóngcửa,vốnsụt,SởGiaoDịchChứng

Khoánkinhhoàng,thươngmạiđìnhtrệ,kinhdoanhtrởngại,phásảndồn

gấp;hếttiền;giasảntưnhânloâu,côngquỹrúngđộng,côngnghiệpngập

ngừng,tưbảnlùibước,laođộnghạgiá,đâuđâucũngcóhiệntượngsợhãi,

dộiphảnxảyrakhắpcácthànhphố.Dođónhữngvựcthẳmmởra.Ngườita

tínhngàyđầubạokhởiđãlàmnướcPháptổnthấthaimươitriệu,ngàythứ

haibốnmươi,ngàythứbasáumươi.Mộtcuộcbạokhởibangàylàmtốn

mộttrăm haimươitriệu:Nếuchỉ xétvềhậuquảtàichínhthìtổn thấtđó

ngangvớimộttaihọakiểuđắmtàuhaythấttrậnlàmhủyhoạimộthạmđội

sáumươitàuchiếnđấu.

Đànhrằngvềphươngdiệnlịchsửthìbạokhởicũngcócáiđẹpcủanó.

Giặctrênđườngphốhùngtráng,cảmđộngkhôngkémgiặctronglùmcây.Ở

đócólinh hồn củarừngrú,ở đây làtráitim của thịthành.Ở đó có Jean

Chouan,ởđâycóJeanne.Bạokhởisoirọibằngđènđỏ,nhưngrựcrỡ,các

khíacạnhđộcđáotrongtínhcáchconngườiParis,lòngquảngđại,sựtận

tình,cáivuitínhnáonhiệt,sựchứngthựcdũngcảmlàbộphậncủathông

minhquacácsinhviên,quốcdânquânkhônglaychuyển,lềuhànhquâncủa

cácanhchủhiệu,pháođạicủalũnhóccon,sựkhinhthườngchếtchóccủa

kháchquađường.Trườnghọcvàbinhđoànđấuvớinhau.Chungquygiữa

cácđốithủchỉcósựkhácbiệtvềtuổitác.

Cùngmộtchủngtộc,cùngmộtloạingườidũngcảmđóthôi,nhữngkẻ

tuổihaimươichếtvìlýtưởng,nhữngkẻbốnmươichếtvìgiađình.Luôn

luônbuồnbãtrongcáccuộcnộichiến,quânđộilấythậntrọngđịchvớitáo

bạo.Trongkhiphôbàycảnhdũngcảmcủadânchúng,bạokhởirènluyện

lòngcanđảmchotưsản.

Tốtlắm.Nhưngtấtcảnhữngcáiđócóngangbằngvớibấynhiêumáuđổ

haykhông?Rồicộngvớiđổmáu,còncótươnglaitốimò,tiếnhóabịthương

tổn,loâuxâmchiếmnhữngngườitốt,nhữngngườipháitựdotrungthựcbị

thấtvọng,cácchếđộđộcđoánnướcngoàiđắcývìnhữngvếtthươngCách

Mạngtựgâychomình,nhữngngườibạitrậnnăm1830đắcchínói:"Chúng

tađãbáotrướcmà!"Phảithêmvàođiềunày:Parislớnthêmcólẽ,nhưng

nướcPhápbéđi,chắcrồi.Thêmnữa,vìcầnphảinóichohết,nhữngcuộc

tànsát,nhữngcuộctànsátthườnghaylàmônhụcchiếnthắngcủatrậttự-

đãtrởthànhhungtợn-đốivớitựdođãhóađiênrồ.Chungquybạokhởilà

taihại.Đólàlờilẽcủacáigầnnhưlàsựkhônngoan,màcáigầnnhưdân

chúng,tứclàgiaitầngtưsản,vuilòngchấpnhận.

Vềphầnchúngtôi,chúngtôibáccáidanhtừquárộngnghĩa,dođóquá

tiệnlợilà:Nhữngcuộcbạokhởi.Giữamộtphongtràodânchúngnàyvàmột

phongtràodânchúngkhác,chúngtôicóphânbiệt.Chúngtôikhôngtựhỏi

mộtcuộcbạokhởicótốnbằngmộttrậnđánhhaykhông.Màtạisaolạiso

vớimộttrậnđánh?Ởđâyvấnđềchiếntranhlạiđặtra.Chiếntranhcóphảilà

mộtđạihọaítnặngnềhơnbạokhởihaykhông?Vảlại,cóphảitấtcảcác

cuộcbạokhởiđềulàđạihọakhông?Và14ThángBảylàmtốnmộttrămhai

mươitriệubaogiờ?ChỉcóviệcđặtPhilippeVlênngaivàngTâyBanNhalà

đãlàmtốnchoPháphaitỉ.Dùcótốnngangnhauđinữa,chúngtôicũng

chọn14ThángBảy.Vảlạichúngtôibácbỏnhữngconsốcóvẻlýlẽmà

thựcrachỉlàdanhtừđó.Đốivớimộtcuộcbạokhởinhấtđịnh,chúngtôi

nhậnxétnótựtrongbảnthânnó.Nhữngsựbáckhướccótínhlýthuyếttrình

bàyởtrên,chỉnêuhậuquả,chúngtôithìtìmnguyênnhân.

Chúngtôinóicụthểhơn.

II

BỀSÂUCỦAVẤNĐỀ

Cóbạokhởivàcókhởinghĩa.Đólàhaithứphẫnnộ,mộtthứsailầm,

mộtthứchínhđáng.TrongcácNhàNướcDânChủ,nhữngNhàNướcduy

nhấtcócơsởcônglý,đôikhimộtbộphậntiếmquyền.Lúcđócáitoànthể

đứnglênvàsựyêusáchquyềnlợitấtyếucủahọcóthểđưađếnviệccầmvũ

khí. Trong mọi vấn đề thuộc chủ quyền tập thể, chiến tranh của toàn thể

chốngbộphậngọilàkhởinghĩa,cònkhibộphậntấncôngtoànthểlàbạo

khởi.ĐiệnTuileriesbịtấncôngchínhđánghaykhôngchínhđánglàtùyvua

đóng ở đó hay Viện Khế Ước. Cũng một khẩu đại bác đó chĩa vào công

chúngmàngày10ThángTámlàphải,ngày14ThángHáiNholàtrái.

Hìnhthứcthìnhưnhau,nộidunglạikhácnhau.BọnlínhThụySĩbảovệ

cáisai,Bonapartebênhvựccáiđúng.Cáigìmàphổthôngđầuphiếulàm

nên,trongtựdovàchủquyềnthìđườngphốkhôngthểhủyphá.Cũngthế

trongnhững vấnđềthuần túyvănhóa: Bảnnăngcủa đámđônghôm qua

sángsuốt,ngàymaicóthểrốiloạn.CuồngnộchốngTerraylàchínhđáng,

chốngTurgotlàvôlý.Đậpphámáymóc,cướpbóckhokhícụ,cạyđường

ray,pháhủybếntàu,nhữnglầmlạccủaquầnchúng,nhữngbáckhướccủa

nhândânđốivớitiếnbộ,Ramusbịhọcsinhgiếthại,Rousseaubịnémđá

xuađuổikhỏiThụySĩ,đólàbạokhởi;IsraëlchốngMoïse,Athénienchống

Phocion,RometrịScipion;đólàbạokhởi.ParistấncôngnhàngụcBastille

làkhởinghĩa.BinhlínhchốnglạiAlexandre,thủythủphảnđốiChristophe

Colomb, cùng là một loại khởi loạn, khởi loạn vô đạo! Vì sao? Là vì

AlexandrevớilưỡigươmđãlàmchoChâuÁcáisựnghiệpvàColomblàm

choChâuMỹvớichiếcđịabàn.AlexandrecũngnhưColombđãtìmramột

thếgiới.Khitặngphẩmdângchotiếnbộlàcảmộtthếthìkhốilượngánh

sángcủanềnvănminhđượctăngnhiềuđếnnỗimộtchốngđốitrungthành

đối với mình. Quầnchúng phản nhân dân. Chẳng hạn còn gì lạ lùnghơn

cuộcchốngđốidaidẳngvàđẫmmáucủanhữngngườibuônmuốilậu,một

vụnổiloạnkinhniênchínhđángthếmàđếnphútquyếtđịnh,đếnngàygiải

cứu,đếngiờnhândânchiếnthắng,lạingảvềphíavua,trởthànhloạnBảo

Hoàng,vàtừkhởinghĩachốngđối,hóarabạokhởibênhvua.Rõlàmộtkiệt

táctốitămcủangudân.Chúbuônmuốilậuthoátkhỏigiátreocổcủanhà

vuavàvớiđoạndâycònlủnglẳngởcổ,anhtatrươnghuyhiệutrắngra.

[290]

Tiếngthét:Bỏngaythuếmuối,lạiđẻratiếnghô:Hoàngthượngvạntuế!

BọngiếtngườiđêmSaintBarthélemy,bọncắtcổThángChín,lũsátnhânở

Avignon,nhữngtênámsátđôđốcColigny,phunhânDeLamballe,tướng

Brune,bọnlâula,chuyênviênđầuđộc,kiêubinh,đồđảngcủaJéhu,kỵsĩ

tộiác,đólàbạokhởi.VụVendée

[291]

làmộtcuộcbạokhởiThiênChúaGiáo

lớn.

Tiếngchuyểnđộngcủanhânquyềncóthểnhậnrađượcvàkhôngphải

baogiờnócũngxuấtpháttừnhữngrungchuyểncủađámđôngxáotrộn.Có

nhữngcuồngnộ,cónhữngtiếngchuôngrè;khôngphảimọichuông,kẻng

đềuđóngcáitiếngcủađồngđen.Sựđiênđảocủadụcvọngvàngudốtkhác

cái chuyển động củatiến hóa. Các anh đứng lên, được,nhưng để mà lớn

mạnh.Cácanhhãychỉchotôibiếtcácanhđivềphíanào.Khởinghĩachỉcó

ởphíatrước.Đứnglênvềphíanàokháccũnglàsai.Bướcmạnhvềphíasau

làbạokhởi,lùilàhànhhungnhânloại.Khởinghĩalàcơnđiêncủachânlý,

nhữngviênđálátđườngmàkhởinghĩaxáođộngtóelênhàngtialửachính

nghĩa. Chính những viên đá ấy chỉ để lại bùn nhơ cho bạo khởi. Danton

chốngLouisXVIlàkhởinghĩa,HébertchốngDantonlàbạokhởi.

Dođó,trongnhữngtrườnghợpnhấtđịnh,nhưLafayettenói,khởinghĩa

cóthểcóbổnphậnthiêngliêngnhất,thìbạođộngcóthểlàtộiphạmtaihại

nhất.Cũngcóchỗkhácnhauvềđộnhiệt:Khởinghĩathườngthườnglànúi

lửa,bạokhởithườnglàlửarơm.Mộtđôikhi,chúngtôiđãnói-chínhbộ

phận cầm quyền nổi loạn. Polignac là một người bạo khởi. Camille

Desmoulinslàmộtnhàcầmquyền.

Cũngcókhikhởinghĩalàphụcsinh.

Giảipháptoàndiệnkiểuphổthôngđầuphiếulàmộtsựkiệnhiệnđại,cả

quá trình lịch sử về trước, bốn nghìn năm, đầy rẫy những vi phạm nhân

quyềnvànhữngđauthươngcủaquầnchúng,chonênmỗithờiđạilịchsử

đềumangđếncáihìnhthứcphảnkhángmànócóthểtìmđược.Dướitriều

đại của Hoàng ĐếCésar, không có khởinghĩa, nhưng có Juvénal.

[292]

Sự

"phẫnnộthànhthơ"

[293]

đãthaythếanhemGracques.VớicácCésarcócon

ngườilưuvongđấtSyène,cũngcóngườilàmBiênNiênSử.

Chúngtôi khôngnóiđến conngườivĩ đạibịđày ởPathmos.Ông này

nhândanhthếgiớilýtưởngmàlênánthếgiớihiệnthực,đemảoảnhlàm

nênmộtángthơđảkíchlớnlaovàrọivàocácxãhộiRomeNinive,Rome

Babylone,RomeSodome,cáiánhsángphảnchiếutừmộtthếgiớithầnkỳ.

Jeantrênmỏmđá,làconSphinxtrênđế,ngườitacóthểkhônghiểuhắn;đó

làmộtngườiDoTháivàtiếngcủahắnlàtiếngHébreu;nhữngngườiviết

BiênNiênSửlàmộtngườiLaTinh,cònhơnthế,mộtngườiLaMã.

[294]

Vì

cácbạochúakiểuNérontrịvìmộtcáchđentối,chonênphảivẽchúngvới

máuđen.Chỉkhắchọakhôngthôithìhãycònmờlắm:Phảiđổvàocácnét

trùngmộtthứvănxuôithậtđậm,cósứcănmòn.

Bọnchuyênchếítnhiềutácđộngđếncácnhàtưtưởng.Lờibịtróibuộc

làlờidữdội.Khibạochúabắtdânchúngcâmhơilặngtiếng,thìnhàvăn

nhânđôi,nhânbalờivăncủamình.Từtrongcáiimlặngsẽnảyramộtsự

viên mãn huyền bí, nó chắt lọc và đông cứng thành đồng đen trong tâm

tưởng.Sựnénéptronglịchsửlàmnênsựcôđúcgãygọncủasửgia.Chất

chắcnịchnhưhoacươngtrongvănchỉlàsựdồnéplàmnênbởibạochúa.

Bạoquyềnbuộcnhàvănphảithungắnđườngkính,màsựthungắnnàylại

làm tăng sức mạnh cho văn chương. Câu văn nhịp nhàng dằng dặc của

Cicéronienne,tạmđủđểnóivềVerrès,sẽcùnđikhinóivềCaligula.Câu

vănkémdềnhdàngthìsứcđảkíchtănglên,Tacitesuynghĩbằngnhữnglời

ngắngọn.

Sựtrungthựccủamộtquảtimlớn,cóđúcthànhchínhnghĩavàchânlý,

cósứcmạnhcủasấmsét.CũngnênnóiqualàTacitekhôngcùngsốngvới

César,xétvềphươngdiệnsửhọc.BọnTibèresđượcdànhchoôngta.César

vàTacitelàhaihiệntượngnốitiếpnhau.Trongcuộcđạodiễnlịchsử,Chúa

bốtríviệcratròvàvàobuồngcủadiễnviênđãhếtsứctránhkhôngchohai

ngườiấygặpnhau.Césarvĩđại,Tacitecũngvĩđại.Chúachiếucốhaiđỉnh

caođó,khôngchonóvachạmnhau.NgườixửánlênánCésarcóthểlàm

mạnhtayquávàthiếucôngminh.Chúakhôngmuốnthế.Nhữngchiếntrận

lớnởChâuPhivàTâyBanNha,bọncướpởCilicietiêudiệt,vănminhđược

đưa sang xứ Gaules, xứ Bretagne,xứ Germanie, tất cả vinh quang ấy tỏa

trùmlênsôngRubicon.

[295]

Ởđâythiênđìnhđãtỏratếnhị,khôngmuốnthả

chonhàsửhọchùngtàicấuxéngườithoánvịbấthủ,miễnchoCésarkhỏi

chịuđựngTacite,vàchấpnhậnnhữngđiềuchâmchướcđốivớithiêntài.

Tấtnhiên,chuyên chế vẫn là chuyên chế, dù kẻchuyênchếcólà một

thiêntài.Vớibạochúathiêntàithìcóhưhỏngtrongxãhội,nhưngvớibạo

chúađểucáng,cảnhtrụyđọatinhthầnlạicàngghêtởmhơn,khônggìche

dấunổisựônhụcởcáctriềuđạiđó;vànhữngngườicôngphánnhưTacite

vàJuvénalmàmạtsátsựđêhènthốithakhôngkhốngchếđượcđótrước

nhânloạithìíchlợilớnhơn.

RomedướitriềuđạiSyllathốihơndướitriềuđạiVitellius.VớiClaudevà

Domitien,đêhènbiếndạngphùhợpvớisựxấuxacủabạochúa.Sựđêtiện

củanôlệlàmộtsảnphẩmtrựctiếpcủabạochúa.Chướngkhíbốclêntừ

nhữnglươngtâmaotùphảnchiếuhìnhảnhôngchủ.Quyềnlựcphápchếđê

hèn,lòngngườinhỏmọn,lươngtâmbòrạp,tâmhồnhôihám.Đólàtình

trạng chính quyền dưới triều đại Caracalla, và Commode cũng thế, với

Héliogabalecũngthế,trongkhivớiCésarthìNguyênLãoNghịViệnchỉtoát

racáimùinồngnặcphânchimtrongổphượnghoàng.

DođómàTacitevàJuvénalsinhracóvẻmuộnmàng.Ngườichứngminh

chỉxuấthiệnđúnglúcmàsựchứngminhkhôngchốicãiđược.Tuynhiên,

TacitevàJuvénalcũngnhưIsaïethờiThánhKinh,DantethờiTrungCổ,chỉ

là con người. Bạo khởi và khởi nghĩa là quần chúng, quần chúng thì khi

đúngkhisai.Trongnhữngtrườnghợpphổbiếnnhất,bạokhởinảyratừmột

sựviệccụthể,khởinghĩathìluônluônlàmộthiệntượngtinhthần.Bạokhởi

làMasaniello,khởinghĩalàSpartacus.Khởinghĩathuộcvềtrítuệ,bạokhởi

thuộcvềdạdày.Dạdàynổigiậnvàdạdàykhôngphảilúcnàocũngcólỗi.

Trongđói khát, bạo khởi, như vụBuzançaischẳnghạn, có một xuất phát

điểmchânthực,thảmthươngvàchínhtrực.Tuynhiên,vẫnlàbạokhởi.Vì

saovậy?Vìvềnộidungnóhợplýnhưngvềhìnhthứcnósaitrái.Hungtợn,

dùcóchínhnghĩa,kịchliệt,dùcósứcmạnh,nóhúcbừabãi.Nótiếntớinhư

mộtchúvoimù,vừađivừagiàyxéo.Nóđểlạisauchânnónhữngthithểcụ

già,phụnữ,trẻem.Nólàmđổmáunhữngngườivôhại,nhữngkẻvôtội,

khôngbiếtđểlàmgì.Kiếmcáiănchonhândânlàmộtmụcđíchtốt,tànsát

họlàmộtphươngpháptồi.

Nhữngcuộcphảnkhángvũtrang,ngaycảnhữngvụchínhđángnhất,như

vụ10ThángTám,vụ14ThángBảyđềubắtđầubằngnáoloạn.Trướckhi

chínhnghĩaxuấthiện,cónáođộngvàsủibọt.Lúcbắtđầukhởinghĩalàbạo

khởi cũng như sông bắt đầu bằng suối. Thường thường, nó đưa đến đại

dươngCáchMạng.Tuynhiêncũngcóđôikhi,xuấtpháttừnhữngnúicao

vờivợitrênchântrờiđạođức,cônglý,trítuệ,đổliênmiêntừmỏmđánọ

xuốngmỏmđákia,saukhiphảnchiếumâytrờitronglòngtrongsuốt,lớn

dộilêndohàngtrămphụlưugópđến,vàmangtrongdángdấpcáioaiphong

củachiếnthắng,khởinghĩalạimấthútvàomộtvũnglầytưsản,nhưsông

Rhinlẩnmấttrongaođầm.

Tấtcảnhữngcáinàythuộcvềquákhứ,tươnglaithìkhác.Phổthôngđầu

phiếucóđiềunàyđángphụclànólàmtiêutanbạokhởitừtrongnguyênlý,

vàtrongkhichophảnkhángcáiquyềnđượctỏbàyýkiếnbằngláphiếu,đã

tướcvũkhíkhởinghĩacủanó.Tiếnhóatấtyếuphảithủtiêuchiếntranh,

chiếntranhtrênđườngphốcũngnhưchiếntranhởbiêngiới.DùHômNay

làthếnào,hòabìnhvẫnlàNgàyMai.

Thựcrakhởinghĩavàbạokhởikhácnhauthếnào,ngườitưsảnchính

cốngítphânbiệtđượcnhữngsắctháiđó.Đốivớianhta,khởinghĩavàbạo

khởiđềuchỉlàchốngđối,lànổiloạnđơnthuần,làsựnổidậycủaconchó

chốngôngchủ,làsựnherăngđịnhcắn,phảitrừngtrịbằngchuồngvàxích,

làsủa,làgào;chođếnlúccáiđầuconchólớnlênđộtngộtvàlờmờhiện

thànhmộtcáimặtsưtửtrongbóngđen.

Lúcấy,anhtưsảnhô:“Nhândânvạntuế!"

Đãgiảithíchnhưthếrồi,thìđốivớilịchsử,phongtràotháng6năm1832

làgì?Làbạokhởihaylàkhởinghĩa?Đólàmộtcuộckhởinghĩa.Trongviệc

đạodiễnlạicáibiếncốdữdộinày,đôilúcchúngtôigọinólàbạokhởi,gọi

nhưthếchỉlàđểnóivềnhữngsựkiệnbềmặt,vàvẫnluônluônduytrìsự

phânbiệtgiữacáihìnhthứcbạokhởivànộidungkhởinghĩa.

Phongtrào1832,nổramaulẹvàbídậptắtthảmthương,códángdấp

hùngvĩđếnnỗinhữngaichonólàbạokhởicũngphảinóiđếnmộtcách

kínhphục.Đốivớihọ,đâylàmộtcáiđuôicủa1830.Họnói,nhữngđầuóc

xúcđộngmạnhkhôngthểlấylạibìnhtĩnhtrongmộtsớmmộtchiều.Một

cuộcCáchMạngkhôngthểbịcắtđứtdứtkhoát.Baogiờnócũngcònuốn

lượnmộtvàicáitrướckhitrởvềtrạngtháiyênổn,cũngnhưmộtngọnnúi

lúctrởxuốngđồngbằng.-KhôngcódảinúiAlpesmàkhôngcócaonguyên

Jura,khôngcódảiPyrénéesmàkhôngcónhữngngọnđồiAsturiens.Cuộc

khủnghoảngthảmthiếttronglịchsửhiệnđạimàkýứcngườiParisgọilà

"thời kỳ những bạokhởi", rõ ràng làmột giờ đặc biệt trongcác giờ phút

giôngtốcủathếkỷnày.

Xinnóimộtlờicuốicùngtrướckhiđivàocâuchuyện.

Nhữngsựviệcsắpkểđâythuộcvềcáihiệnthựcbihùngsốngđộngmà

lịchsửđôikhilàmngơvìthiếuthìgiờ,thiếugiấymực.Thếmàởđấy,chúng

tôinhấnmạnh,ởđấymớilàsựsống,sựphậpphồng,sựrungđộngcủanhân

loại.Nhữngchitiết-chúngtôitưởnglàđãnóiđiềunàyrồi-cóthểcoilàlá

củacácbiếncốlớn,vàmờnhạtđitrongkhoảngxaxămcủalịchsử.Thờikỳ

gọilàthờikỳnhữngbạokhởicóvôsốnhữngchitiếtkiểuấy.Nhữngcuộc

thẩmtracủatưpháp,vìnhữnglýdokháclịchsửkhôngvạchtrầnrahết,

cũngcólẽkhôngđisâuvàohết.Vìthế,chúngtôisẽđưaraánhsángmộtsố

sựviệcmàngườitakhôngbiết,mộtsốsựviệcmànhữngngườinàyquênđi,

nhữngngườikiavìchếtnênkhôngthểkểlại,bêncạnhnhữngđiềumàngười

tađãbiếtvìđượccôngbố.Phầnlớnnhữngdiễnviêncủacáctấntròkhổng

lồ này đã chết, ngay ngày hôm sau họ đã im tiếng rồi. Nhưng những gì

chúngtôikể,chúngtôicóthểnói:Chínhmắtchúngtôiđãtrôngthấy.Chúng

tôisẽthayđổimộtđôitênhọ,bởivìlịchsửtườngthuậtchứkhôngtốgiác,

nhưng chúng tôi diễn tả những việcthật.Trong khuôn khổ cuốn sách mà

chúngtôiviếtđây,chúngtôisẽchỉminhhọamộtphươngdiệnvàmộtlớp

tròchắcchắnlàlớpngườitaítbiếtnhất-mộtlớptròtrongnhữngngày5và

6thángsáu1832.Tuynhiên,chúngtôisẽcócáchlàmchobạnđọcnhìnthấy

bộmặtthậtcủacáibiếncốcôngcộngnày,ởsaubứcmànmàchúngtôigiở

lên.

III

MỘTĐÁMTANG:CƠHỘIĐỂTÁISINH

Mùaxuânnăm1832.

Bathángrồi,bệnhdịchtảđãlàmmọingườikhiếpvíavàkhiếnchođầu

ócmọingườitrướckiahỗnloạn,nayđãdịudầnđitrongcảnhubuồn.Tuy

vậy,Paristừlâuhìnhnhưđãsẵnsàngchờmộtcuộcchấnđộng.Thànhphố

tolớnnàygiốngnhưmộtkhẩutrọngpháo.Nạpđạnrồi,chỉcầnmộtngòilửa

làviênđạnbayra.Thángsáunăm1832cáichếtcủatướngLamarquechính

làcáitialửachâmngòivậy.Lamarquelàmộtngườicódanhvọngvàmột

conngười hành động. Trong thờiĐếChếcũng như trong thời gian Quân

ChủPhụcHưng,ôngđãcóđượchailoạidũngcảmkếtiếpnhau,cầnthiết

chohaigiaiđoạn:Dũngcảmtrênbãichiếntrườngvàdũngcảmtrêndiễn

đàn.Ôngănnóihùnghồncũngnhưôngđãtừngchiếnđấuanhdũng.Trong

lờinóicủaôngnghenhưcógươmđao.CũngnhưtướngFoy,

[296]

ngườiđi

trướcông,saukhiđãnêucaoquânlệnh,ôngđãnêucaoquyềntựdo.ỞNghị

Viện,ôngởgiữapháitảvàpháicựctả.Nhândânyêuquýông,vìôngdám

chọnphíatươnglai,dânchúngthíchông,vìôngđãtậntrungvớiHoàngĐế.

CùngvớicácBáTướcGérardvàDrouet,ônglàmộtThốngChếcỡnhỏ

[297]

củaHoàngĐếNapoléon.Nhữnghòaước1815làmôngbấtbìnhnhưlàmột

điềuxúcphạmđốivớibảnthân.ÔngcămghétWellingtonramặtnênquần

chúngcàngưathíchông.Mườibảynămnay,trongkhithờơđốivớinhững

biếncốquáđộ,ôngvẫnkhẳngkháigiữnguyênmốibuồnvềtrậnWaterloo.

Khihấphối,đếnphútcuốicùngôngcònxiếtchặtvàongựcthanhgươmmà

cácvõquanthờiBáchNhậtđãtraotặng.Napoléonchết,miệngcònnhắchai

chữQuânĐội.Lamarque mất đi, miệng cònlẩmbẩmhaitiếngTổ Quốc.

Mọingườiđềubiếtôngsắpchết.Nhândânlongạivìđólàmộttổnthấtcho

họ,ChínhPhủlongạivìđólàmộtcơhộibạođộng.Cáichếtcủaônglàmột

tangchung.Nhưmọiđiềuchuaxót,lòngnhớtiếccóthểbiếnthànhsựnổi

loạn.Màquảthựcthế.

Ngay hôm trước và sáng ngày 5 tháng sáu là ngày đưa đám, ở Saint

Antoine,nơiđámtangđiqua,xemcóvẻdễsợ.Ởđâyphốxáđôngđúcđâm

ranhốnnháo.Aicũnglotựvõtrangvớinhữngđiềukiệncủamình.Những

ngườithợmộcmangtheocáimấuởbànlàmnghề"đểphácửa".Mộtanhlấy

cáimóccủanhàlàmgiàyrơm,bỏđầumóc,màinhọnđoạndưới,đểdùng

làmdaogăm.Mộtanhkhác,nóngruộtmuốnđánhnhauquá,nénbangày

liềnmặcnguyênquầnáomàngủ.MộtngườithợmộclàLombier,gặpmột

ngườibạn.Ngườibạnhỏi:

—Cậuđiđâu?

—Tớchẳngcókhígiớigìhết.

—Thìrồisao?

—Tớđếnxưởnglấycáicompa.

—Đểlàmgì?

—Cũngchẳngbiết.

MộtanhlàJacqueline,ngườitháovát,gặpngườithợnàocũnggọi:“Này

lạiđây!"Anhtađãimườixurượuvangvànói:

—Đãcócôngviệcchưa?

—Chưa.

—CứđếnnhàFilspierreởgiữacửaMontreuilSurMervàcửaCharonne

thìsẽcóviệcmàlàm.

ỞnhàFilspierrecóđạndượcvàkhígiới.Mộtvàingườicầmđầuquen

thuộcchạytừnhànàysangnhàkhácđểtậphợpquầnchúng.Kháchuống

rượu ở tiệm Barthélemy, gần cửa Du Trône, ở tiệm Capel xóm Petit

Chapeau,gặpnhauchàohỏinghiêmtrang.Họbảonhau:

—Súngngắncậugiấuởđâu?

—Trongáokhoác.Còncậu?

—Trongchemise!

ĐườngTraversière,trướcxưởngRolandvàởsânMaisonBrûlée,trước

xưởngdụngcụcủaBernier,tốpnàytốpnọđangtonhỏvớinhau.Trongđám

nàythấycóanhMavotnàođólàngườihăngháinhất.Hắntakhôngbaogiờ

làmviệctrongmộtxưởngđượcquámộttuần,vìbọnchủđuổiđibởilẽngày

nàocũngphảicãinhauvớihắn.HômsauMavotbịgiếtởchiếnlũyđường

Ménilmontant. Pretot, sau này cũng chết trong chiến đấu, là trợ thủ của

Mavot.Gặpaihỏi:“Màytheođuổimụcđíchgì?"Hắntrảlờingay:“Khởi

nghĩa".CôngnhântậphợpởgócphốBercyđợimộtchàngtênlàLemarin,

cánbộCáchMạngcủaôSaintMarceau.Họtraođổikhẩuhiệuchonhaugần

nhưcôngkhai.

Ngày 5 tháng sáu ấy trời vừa mưa vừa nắng. Đám tang của tướng

LamarqueđiquaParistheonghilễnhàbinh,cóvẻtrangnghiêmhơnmột

chútvìChínhPhủcóýđềphòng.Haitiểuđoànbộbinhtrốngtrùmdạđen,

súngchúcxuốngđất,mộtvạnquốcdânquângươmđeocạnhhôngvàđoàn

pháocủahọđiđưađám.Xe tangdomộtđoànthanhniênkéođi.Cácvõ

quantrongviệnthươngbinhtheongaysauxe,taycầmnhữngcànhnguyệt

quế.Cònđằngsaulàmộtđámđôngkhôngbiếtbaonhiêumàkể,nhốnnháo,

lạlùng,ngườithìcóchântrongHộiBạnDân,trườngluật,trườngthuốc,lại

cónhữngngườitịnạncủatấtcảcácnước,cờTâyBanNha,cờÝ,cờĐức,

cờ Ba Lan, cờ tam tài treo ngang, đủ mọi thứ cờ. Đây là trẻ em taycầm

nhữngcànhláxanh,đâylàthợđá,thợmộcđangđìnhcông,thợindễnhận

raởcáiđầuđộimũgiấy.Chỗnàyhànghai,chỗkiahàngba,vừađivừareo.

Hầuhếtmọingườicầmgậyhoalên.Cóngườilạituốtcảkiếm.Tuykhông

theotrậttựnàocảnhưngtấtcảđềucóchungmộtlinhhồn.Cókhinomra

hỗnđộn,cókhilạihàngngũchỉnhtề.Cóđộitựchọnngayngườichỉhuy.

Mộtngườivớihaikhẩusúngngắn,aicũngnomthấyhìnhnhưvừađivừa

điểmnhữngngườiđiqua.Nhữnghàngngườigiãnratrướcmặtanhta.Hai

bênvệđường,giữacáccànhcây,ởcáccửasổ,ởcácbaolơn,trêncácmái

nhà,đầungườilốnhố:Đànông,đànbà,trẻcon,ngườinàongườinấymắt

nhìnnhớnnhác.Mộtđámđôngmangkhígiớikéođi,mộtđámđôngngơ

ngácđứngnhìn.

Vềphíamình,ChínhPhủcũngtheodõi.Vừatheodõivừanắmchặtchuôi

gươm.ỞquảngtrườngLouisXV,bốntiểuđoànxạthủngồitrênlưngngựa,

línhkèndàntrước.ỞxómLaTinhvàVườnBáchThảo,độivệbinhthành

phốđượcdàntrảikhắpcácphố.ỞChợRượu,mộttiểuđoànlínhđầurồng,

mộtnửatrungđoànkỳbinhthứ12đóngởLaGrève,cònmộtnhàthìđóngở

ngụcBastille.Đạiđộilínhđầurồngthứ6đóngởCélestins,cònpháothìdàn

chậtníchcảsânđiệnLouvre.Sốquânđộicònlạithìphảithườngtrựctrong

trại,khôngkểnhữngtrungđoànđóngxungquanhParis.ChínhPhủlosợđã

sắp sẵn hai vạn bốnngàn lính ở trong thànhphố và bốn vạn línhđóng ở

ngoạiôđểđốiphóvớiđámquầnchúngđầyhămdọa.

Trongđoànngườiđiđưamacónhữngtiếngxìxào.Ngườithìnóiđến

những âm mưu của phái chính thống. Người thì nói đến Công Tước

Reichstadt,

[298]

 nhưng Công Tước lại chết đúng lúc quần chúng bàn bạc

muốnlậplàmHoàngĐế.Mộtngườikhôngrõlàai,tuyênbốrằngđếngiờ

quyđịnh,haiviênđốccôngđitheoCáchMạngsẽmởcửamộtxưởnglàm

súngđạnđểnhândânvàolấy.Trongđámngườiđưatangđểđầutrần,người

tathấyphầnđônglộvẻphấn khởixenlẫnvớivẻloâu.Trongđámđông

đangcónhữngxúcđộngmãnhliệtnhưngcaothượngkia,ngườitacũngthấy

xuất hiện ra đây đó những bộ mặt lưu manh chính cống, và những mồm

miệngđêhènđangnói:“Chuyếnnàyphảikiếmmộtmẻ".Đôikhicáiaotù

bịxáođộngđếnnỗibùndướiđáyaocũngvẩnlênmặtnướcđụcngầu.Đólà

mộthiệntượngkhôngphảikhôngdínhdángđếnnhữngngànhanninh"khéo

tổchức".

Đámtangđitừtừ,nhưnglòngngườinônnao,từnhàtangquacácđạilộ

đếnngụcBastille.Chốcchốctrờiđổmưa.Nhưngquầnchúngnàocóđểý

đếnmưa.Cónhiềuviệcxảyra:Ngườitarướclinhcữuđiquanhcộtđồng

Vendôme,CôngTướcFitzJamesđứngtrênbaolơnbịnémđávìkhônggiở

mũ,congàtrốngtiêubiểuchonướcPhápởtrênmộtlácờcủadânchúngbị

giậtravàxéodướibùn,ởcửaôSaintMartinmộtngườicảnhsátbịchém

trọngthương,mộtvõquanthuộcđộikhinhkỵthứ12hôlớn:“Tôitheophái

CộngHòa",sinhviêntrườngBáchKhoabịgiữmãitrongtrường,bâygiờ

mớichạyùa ra, vừa đến đã cótiếnghô:“TrườngBách Khoa muôn năm!

NềnCộngHòamuônnăm!"Nhữngtiếnghôđóđánhdấulộtrìnhcủađoàn

tang.ĐếnngụcBastille,cónhữnghàngdàingườiđixemcóvẻhunghăng.

HọtừngoạiôSaintAntoinekéođến,chắpnốivớiđoàntang.Bấygiờmột

thứsụcsôidễsợbắtđầuthúcđẩy,lôicuốnđámđông.Mộtngườiđangbảo

mộtngườikhác:“Cậunhìnkỹlãorâuđỏkia,hắnsẽralệnhpháthỏađấy".

Ngheđâucũnganhchàngrâuđỏnàyvềsaulạigiữnhiệmvụđótrongmột

cuộcbạođộngkháclàvụQuénisset.

XetangđiquangụcBastille,đidọctheoconsôngđàoquamộtcáicầu

nhỏvàđếncáibệcủacầuAusterlitz.Đếnđóthìdừnglại.Bấygiờnếunhìn

từtrêncaoxuốngthìđámtanggiốngnhưmộtngôisaochổi.Đầungôisaoở

nơibệcầuvàđuôisaotỏasuốtbờsôngBourdonômcảBastille,kéodàitrên

đạilộđếntậncửaôSaintMartin.Xungquanhlinhcữu,ngườitađứngthành

vòngtròn.Cảđámngườiđôngđúcnhốnnháobỗngimbặt.Lafayette

[299]

nói

mấylờivĩnhbiệt.Thậtlàmộtphúttrangnghiêmvàcảmđộng.Mọingười

cấtmũ,mọi con tim đều đập mạnh. Bỗng nhiênmộtngườimặctoànđen

cưỡingựa,hiệnratrongđámđôngvớimộtlácờđỏ,cóngườilạibảovới

mộtngọngiáocầmmộtcáimũđỏ.Lafayettequaymặt.Excelmans

[300]

rời

khỏiđámtang.

Lácờđỏgâynênmộtcơnbãotápvàbiếnđitrongcơnbãotáp.Từđạilộ

BourdonđếncầuAusterlitztiếngreohònổilênnhưnhữngđợtsónglàmtất

cả mọi người xúc động. Hai tiếng thét nổi lên vang dội lạ thường: ”Đưa

LamarquevàođiệnPanthéon!ĐưaLafayettevàoThịSảnh".Giữatiếnghoan

hôcủaquầnchúng,nhiềuthanhniênkéoxelinhcữucủaLamarquequacầu

Austerlitz và rước Lafayette lên xe ngựa kéo dọc theo bờ sông

Morland.TrongđámngườivâyquanhvàhoanhôLafayettengườitađểývà

chỉchonhauthấymộtngườiĐứctênlàLudwigSnydervềsauthọđếntrăm

tuổi.Ôngtacũngcóthamdựcuộcchiếntranh1776đãchiếnđấuởTrenton

dưới sự chỉ huy của Washington và ở Brandywine dưới sự chỉ huy của

Lafayette.

Trongkhiấyphíatảngạn,độikỵbinhcủathànhphốtriểnkhaivàtiếnlên

chặnngangcầu,phíahữungạnlínhđầurồngđãrakhỏituviệnCélestinsvà

đangdànradọccheobờMorland.NhândânrướcxeLafayetteđếnchỗrẽthì

độtnhiên trông thấy và kêu lên: "Lính đầu rồngkìa!Línhđầu rồng kìa!"

Toánlínhđầurồngtiếnlênrầmrập,súngngắntrongbao,gươmkhôngrời

vỏ,súngtrườnglămlăm,khôngnóinửalời,trôngvẻchờđợimộtcáigìghê

rợn.Cáchcáicầunhỏchừnghaitrămbước,họdừnglại.CỗxecủaLafayette

tiếnđến.Họrẽhàngrachoxeđiquarồilạibịtkínđường.Bâygiờlínhđầu

rồngvàquầnchúngchạmnhau.Đànbàcongáikinhsợchạyxa.

Cógìxảyratronggiâyphútnguyhiểmnày?Đốaibiếtđược!Đólàcái

phútgiâyuámkhihaiđámmâychạmnhau.Có người nói lúc ấy ở phía

XưởngQuânKhítiếngkènxungphongvanglên,cókẻnóicómộtthằngbé

concầmdaogămđâm mộtngườilínhđầurồng.Chỉbiếtrằngcó baphát

súngđộtnhiênnổ:PhátthứnhấtgiếtviêntiểuđoàntrưởngCholet,phátthứ

haibắnchếtmộtbàgiàđiếcđangđóngcửasổởđườngContrescarpevàphát

thứbalàmcháysémcầuvaimộtvõquan.Mộtngườiđànbàthétlên:"Khởi

sựsớmquá!"Vàđộtnhiênngườitathấyxuấthiệnởđầukia,đốidiệnvớibờ

Morland,mộttiểu đoàn lính đầu rồng trước đó vẫnởtrongtrại.Đoàn kỵ

binh phi ngựa ra, gươm tuốt trần, kéo qua phố Bassompierre và đại lộ

Bourdon,điđếnđâuquétsạchđó.

Thế là xong! Cơn bão táp đã nổi lên, đá bay như mưa, súng nổ đùng

đùng, nhiều người nhảy ào xuống bờ sông, lội qua cái nhánh sông Seine

ngàynayđãlấpphẳng.CáccôngtrườngởđảoLouviersbiếnthànhmộtcái

pháođàitừlúcnào,chiếnsĩởđâuhiệnranhannhảntrênđó.Ngườithìnhổ

cọc,kẻthìbắnsúngngắn,mộtchiếnlũyđanghìnhthành,thanhniênbịxô

dồnlạikéoxelinhcữuchạynhưbiếnquacầuAusterlitzvàxôngvàođánh

nhauvớivệbinh.Línhxạthủxôđến,línhđầurồngchémchặtthụcmạng,

quầnchúngtantácchạyrabốnphía,tiếngnáođộngcủachiếntranhlanra

khắpcảParis.Mọingườihô:“Cầmlấyvũkhí!"Ngườichạy,kẻxô,người

trốn,kẻkhángcự.Cơngiậnbùnglênlôicuốncuộcbạokhởichẳngkhácgì

ngọngióthổilùalantrànkhắpnơi.

IV

NHỮNGSÔISỤCNGÀYXƯA

Khônggì quáilạcho bằngsựsôi sụcbanđầu củamộtcuộcbạokhởi.

Khắpmọinơiđềubùngnổcùngmộtlúc.Cóbiếttrướcđượckhông?Có.Có

chuẩnbịtrướckhông?Không.Nóởđâubùngra?Ởdướiđálátđường.Từ

đâurơixuống?Từtrêntrời.Ởchỗnàycuộckhởinghĩacóđủtínhchấtcủa

mộtcuộcâm mưu. Ởchỗkhácthìnó ngẫu nhiênnổra.Mộttay nào đấy

chộplấyphongtràocủaquầnchúngvàkéonóđitheoýmuốncủamình.

Cuộckhởisựquảlàrùngrợnnhưngcũngvuinhộnmộtcáchdữdội.Trước

tiênlàtiếnglalối.Nhàhàngđóngsậpcửa,hànghóabiếnmất,rồitiếngsúng

đìđùngrờirạc,ngườibỏtrốn,bángsúngnệnvàocổngthìnhthình,trongcác

sânnhàcònnghetiếngcáccôđầytớcườivànói:‘Chuyếnnàyvuiđáođể".

Mớikhôngđầymườilămphút,ởhaimươiđịađiểmtrongthànhParisđều

xảyragầnnhưmộtlúcnhữngviệcnhưsau:

ỞphốBretonnerie,mộtbọnhaimươichàngthanhniênrâutóctuatủa,

kéonhauvàomộthàngrượu.Mộtlátsau,họđiravớimộtlácờtamtàitreo

ngang,trênbuộcmộtdảibằngnhiễu.Bangườiđiđầumangkhígiới,người

cầmgươm,ngườicầmsúng,ngườithứbamanggiáo.

ỞPhốNonaindières,mộtanhtưsảnănmặclịchsự,bụngphệ,tiếngnói

oangoang,đầuhói,tráncao,râuđen,riacứngvàvênhlên,đangphẩmtán

đạncôngkhaichongườiquađường.

ỞđườngMontmartre,nhữngngườimặcáohởcánhtaycứmangcờđen

diễungoàiphố.Trêncờcómấychữtrắng:”CộngHòahaylàchết".Ởphố

Jeûneurs,phốCadran,phốMontorgueil,phốMandar,xuấthiệnnhữngtoán

ngườiphátlácờtrênđềmấychữvàng:“Trungđộikèmmộtconsố".Trong

sốcờđócómộtlásắcxanhvàsắcđỏ,ởgiữachỉcómộtđườngtrắngcon

con.

NgườitakéovàocướpmộtxưởngquângiớiởphốSaintMartinvàba

tiệmbánsúng,tiệmthứnhấtởphốBeaubourg,tiệmthứhaiởphốLeComte

vàtiệmthứbaởphốDuTemple.Chỉtrongmấyphút,hàngngàncánhtayđã

giậtmấthaitrămbamươikhẩusúng,hầuhếtbắnliềnhaiphát,sáumươitư

thanhgươm,támmươibakhẩusúngngắn.Đểvõtrangđượcnhiềungười,

họchianhaukẻcầmsúng,ngườicầmlưỡilê.TrướcbờsôngGrève,thanh

niênmangsúngvàonấptrongnhàphụnữđểbắnra.Mộtanhcókhẩusúng

cótánquay.Họrungchuông,vàotrongnhà,rồilolàmđạn.Mộtngườiđàn

bàthuậtlại:”Tôikhôngbiếtcáttútlàgì,chínhnhàtôibảochotôibiết".

MộtbọnxúmvàophácửamộthiệuđồcổtrướcphốHaudriettesvàcướp

lấynhữngthanhgươm,nhữngkhígiớiThổ.ỞphốPerle,xácmộtngườithợ

nềbịbắnchếtcònnằmđấy.VàởhaibênbờsôngSeine,ởcácbếnsông,các

phố,trongxómLaTinh,trongxómchợ,mọingườitấttả,côngnhân,sinh

viên,đảngviêncácđảngCáchMạngđọcvanglênnhữngbảntuyênngôn

kêugọi:“Cầmvũkhí!"Họnémvỡđènngoàiđường,tháoxengựa,nạyđá

látđường,phácửa,nhổcây,sụcsạocáchầmchứarượu,lănlônglốcnhững

thùngrượu,chồngchấtgạchđá,bànghế,vángỗđểdùnglàmchiếnlũy.

Họcưỡngbáchbọntưsảnphảigiúphọtrongviệcnày.Họvàonhữngnhà

cóđànbà,bắtngườivợphảitraolạigươm,súngcủangườichồngvắngmặt

vàhọlấyphấnviếtngoàicửa:"Đãnạpkhígiới".Cóngườikýcảtênmình

vàogiấybiênnhậnsúngvàgươmrồinói:"NgàymaicầmgiấynàyraTòa

Thị Chính mà lấy khí giới về". Họ giật cầu vai các võ quan. Phố Saint

Nicolas,mộtvõquanquốcdânquânbịmộttoánngườigậygộc,giáomác

đuổitheo,phảichạymãimớitrốnđượcvàomộtnhànọ.Anhtaphảiởlìđấy

chođếnđêmmớiănmặctráhìnhlẻnrangoài.

KhuphốSaintJacques,sinhviêntừngđoàntừnglũrakhỏicácnhàtrọđi

ngượcđườngSaintHyacintheđếntiệmcàphêTiếnBộ,hayđixuôiđếntiệm

càphêBảyBànBillardsphốMathurins.Ởđấy,cónhữngngườithanhniên

đứngtrêncáctrụvôiởtrướccửaphânphátkhígiới.Ngườitavàocướpcông

trườngphốTransnonainđểlấyđồdựngchiếnlũy.Chỉcómộtnơicácgia

chủkhángcựlại,đấylàchỗgóchaiconđườngSainteAvoyevàSimonLe

Franc,chínhhọđãpháchiếnlũy.Chỉcómộtnơiquânkhởinghĩachịuthua,

họđãbắtđầudựngchiếnlũyởphốDuTemple,nhưngsaukhibắnvàomột

độiquốc dân quân, họ đã bỏ chạytheophốCorderie.Đội quốc dân quân

nhặtđượcmột lá cờđỏ,mộtgói đạn và batrămviênđạn súng ngắn trên

chiếnlũy.Chúngxétanlácờ,cắmtừngmảnhlênlưỡilêmàmangvề.

Tấtcảnhữngsựviệcchúngtôithongthảvàlầnlượtkểrađâyđềuxảyra

cùngmộtlúc,ởtấtcảcácnơitrongthànhphốgiữacảnhnhốnnháotứtung

chẳng khác gì trăm ngàn tia chớp cùng nổ ra trong một tiếng sấm vang.

Trongnonmộttiếngđồnghồ,haimươibảychiếnlũyxuấthiện.Đólàmới

nóiXómChợ.Ởchínhgiữalàngôinhàsố50đãlừngdanhvìJeannevàmột

trămlinhsáuchiếnsĩđãtừngdùngnólàmpháođài.Mộtbênnólàchiếnlũy

phốSaintMerry,bênkialàchiếnlũyphốMaubuée.Vìthế,nókiểmsoát

đượccảbaphố:PhốArcis,phốSaintMartin,vàphốBoucherởngaytrước

mặt.Haichiếnlũydựngtheogócthướcthợđượcbẻgậplại:Mộtcáitừphố

MontreuilSurMergấpvềphốTruanderie,mộtcáitừphốLangevingấpvề

phốSainteAvoye.Đólàchưakểvôsốchiếnlũymọclêntronghaimươi

xómkháccủaParis,rồiởxómMarais,xómđồiGeneviève.Mộtcáiởphố

Ménilmontant,ởđấycómộtcánhcổngsắtđãtháobật.Mộtcáikhácgầncầu

nhỏHôtelDieulàmbằngmộtcỗxeđãtháongựavàlậtxấpxuốngchỉcách

trụsởcảnhsátkhuphốcóbatrămbước.

ỞchiếnlũyphốMénétriers,mộtngườiănmặclịchsựpháttiềnchothợ.

ỞchiếnlũyphốGreneta,mộtngườicưỡingựahiệnratraochomộtngười

khác,hìnhnhưlàngườichỉhuy,mộtbógìgiốngnhưmộtbógiấybạc.Anh

tanói:“Đâylàđểtrảcáckhoảnchiphírượu"v.v…Mộtngườithanhniên

tóc vàng, không đeo cravate, đi từ chiến lũy này sang chiến lũy khác để

truyềnđạtcáchiệulệnh.Mộtngườikhác,gươmtuốttrần,đầuđộimũcảnh

sátmàuxanhlocắtngườicanhgác.Ởtrongchiếnlũybaonhiêutiệmrượu

vànhàgáccổngđềubiếnthànhchỗcanhgác.Kểra,cuộcbạođộngđãđược

tổ chức theo một chiến thuật quân sự thực tài tình. Các phố xá chật hẹp,

khôngđềunhau,ngoắtngoéo,nhiềugócvànhiềuchỗquanhquẹođượcchọn

rấtthíchhợp.Đặcbiệt,xungquanhXómChợ,phốxácònchichít,rắcrối

hơnđườngrừng.CóngườinóiHộiBạnDânđãchỉhuycuộcbạođộngtrong

khuSainteAvoye.MộtngườibịgiếtởphốPonceau.Khámanhta,thấycó

mộtbảnđồParistrênngười.

Nhưngthựcsựchỉhuycuộcbạokhởilạilàmộtcáigìàoạtdữdộiởđâu

trongkhôngkhí.Cuộckhởinghĩađộtnhiênmộttaydựnglêncácchiếnlũy

còntaykiachộplấyhầuhếtcheđồn,bốt.Trongnonbatiếngđồnghồ,chẳng

khácgìmộtđườngthuốcsúngbùngcháy,nghĩaquânđãtrànngậpvàovà

chiếmđượcXưởngQuânKhí,nhàĐốcLýởquảngtrườngRoyol,tấtcảxóm

Marais,xưởngquângiớiPopincourt,Galiote,ChâteauD’Eauvàtấtcảcác

phốgầnkhuchợởhữungạnsôngSeine.Cònởtảngạn,họđãchiếmđược

trạiCựuBinh,trạiSaintePélagie,quảngtrườngMaubert,xưởngthuốcsúng

DeMoulins,tấtcảcáccửaô.Đếnnămgiờchiềuhọđãlàmchủđượcngục

Bastille, nhà Lingerie, quảng trường Chiến Thắng, và uy hiếp nhà Ngân

Hàng,trại lính Petits Pères, Tổng Cục BưuĐiện.Một phần ba Paris nằm

trongtaynghĩaquân.

Mộtcuộcchiếnđấukhổnglồdiễnrakhắpmọinơi.Doviệctướckhígiới,

khámnhà,cướpcáchiệubánvõkhí,kếtquảlàcuộcchiếnđấumởđềubằng

gạchđáđãtiếptụcbằngsúngđạn.

Vào khoảng sáu giờ chiều đoạn đường Saumon đã biến thành chiến

trường.Đầunàylànghĩaquân,đầukialàquânlínhNhàNước.Ngườitanấp

ởhàngràonàyđểbắnsanghàngràokia.Tácgiảquyểnsáchnày,mộtanh

chàngthíchquansátlạihaymơmộngđãđitớinơixemmiệngcủahỏasơn.

Anhtamắckẹtvàogiữahailuồngđạncủahaibên.Đểtránhchokhỏibịđạn,

anhtachỉcòncáchnấpsaunhữngcộttrụnhôraởtườngngăncácgianhàng.

Anhtamắcvàotrongtìnhthếhiểmnghèonàynonnửatiếngđồnghồ.

Trongkhitiếngtrốngtậptrungvangdội,quốcdânquânvộivàngmặc

línhphục,mangvõkhí.CácđộicảnhsátrakhỏinhàĐốcLý,cáctrungđoàn

từcáctrạilínhkéora.TrướcđườngAncremộttênlínhđánhtrốngbịđâm

mộtnhátdaogăm.MộttênkhácởphốThiênNgabịbamươithanhniênvây

chặt,đâmthủngtrốngrồitướcmấtgươm.MộttênkhácbịgiếtởphốSaint

Lazare,ởphốLeComte,basĩquanlầnlượtgụcxuống.Nhiềutựvệthành

phốbịthươngởđườngLombardsphảitháolui.TrướcsânBatave,mộtđội

dân vệ bắt được một lá cờ đỏ đề: “Cách Mạng Cộng Hòa số 127". Phải

chăngđâythựcsựlàmộtcuộcCáchMạng?

QuânkhởinghĩađãbiếntrungtâmParisthànhmộtthànhtrìđồsộ,quanh

co,khuấtkhúc.Ởđấylàtrungtâm,vấnđềthắngbạilàởđấy.Cònralàđụng

độnhỏ.Điềuchứngtỏtấtcảsẽquyếtđịnhởđâylàởđâyvẫnchưađánh

nhau.

Trongvàitrungđoàn,binhsĩtỏradodự.Cáiđólàmcơnkhủnghoảng

càngthêmđáng sợ, chưabiếtsẽkết thúc rasao.Binhsĩcòn nhớ lạiviệc

ThángBảynăm1830,nhândânnhiệtliệthoanhôtrungđoàn53vìnóđã

đứngtrunglập.Haiconngườigangócvàtừngtrảitrongcáctrậnđánhlớnlà

ThốngChếLobauvàtướngBugeaudchỉhuyquânđội,Bugeauddướiquyền

Lobau.Nhữngđộiquântuầntiễurấtđông,gồmnhữngtiểuđoànchínhquy,

đikèmbốnphíalànhữngđạiđộiquốcdânquân,đằngtrướccómộtthanhtra

cảnhsátđeodảitamtàiđangđitrinhsátxemnhữngphốđãnổidậy.Còn

nghĩaquâncũngđặtngườicanhởcácgócđườngcónhiềungảvàcảgancho

nhữngđội tuầntiễuđi rangoàichiếnlũy.Haibêntheodõi nhauráoriết.

ChínhPhủvớiquânđộitrongtay,vẫndodự.Trờisắptối,tiếngchuôngbáo

độngởSaintMerrybắtđầuvanglên.BộTrưởngBộChiếnTranhbấygiờlà

ThốngChếSoult,ngườiđãdựtrậnAusterlitz,nhìnquangcảnhnàycóvẻlo

ngại.Lànhữngtaythủythủgiàdặnquenlốiđánhchínhquy,chỉlấychiến

thuật,cáikimchỉnamduynhất,làmphươngchâmchiếnđấu,họđâmmất

phươnghướngkhiđứngtrướccơnsónggióbaolalàsựphẫnnộcủaquần

chúng.NhữngcơngióCáchMạngphảiđâucóthểđiềukhiểnđược.

Nhữngđộiquốcdânquânởngoạiôkéovàothànhvộivàng,hỗnđộn.

Mộttiểuđoàntrongtrungđoànkhinhkỵthứ12phinhanhtừSaintDenis

đến,tiểuđoànchiếnbinhsố14từCourbevoielại,nhữngđộitrọngpháobố

trítrongvườnCarrousel,từVincennesđạibácđượcđưađến.

ĐiệnTuileriesvắnglặng.VuaLouisPhilippevẫnđiềmnhiênthanhthản.

V

VẺĐỘCĐÁOCỦAPARIS

Nhưđãnóitrên,hainămnayParisđãchứngkiếnnhiềucuộckhởinghĩa.

Trừ những khu phố khởi nghĩa ra thì khu vực còn lại của Paris thường

thườngyêntĩnhmộtcáchkỳquái.Parislàmquenrấtnhanhvớimọithứ,mà

đâychỉlàmộtcuộcbạokhởi.Parisbậnnhiềuviệcquá,hơiđâumàlođến

nó.ChỉnhữngthànhphốđồsộnhưParismớicónhữngquangcảnhnhưthế.

Phảicódãythànhtrìmênhmôngkiamớicóthểchứađựngđồngthờivới

cuộcnộichiến,cảmộtsựbìnhtĩnhkỳlạlàmsao:Thườngthường,khicuộc

khởinghĩabắtđầu,khitiếngtrống,tiếngkèngọilính,tiếnghiệubáođộng

vanglên,ngườichủhiệuchỉđủngđỉnhnói:

—PhốSaintMartinlạicãinhaurồi!

Hay:

—NgoạiôSaintMartin.

Nhiềukhianhtanóithêmmộtcáchthảnnhiên:

—Cũngởđâuđấythôi.

Vềsau,khiđóngherõtiếngnổxétaivàghêrợncủasúngtrườngbắnlẻ

vàbắnhàngloạt,anhtanói:

—Găngnhỉ?Chà!Gănggớm!

Látsau,nếubạokhởiđếngầnvàlanrộng,anhtađóngvộicửahàng,mặc

nhanhbộbinhphục,nghĩalàanhtalobảotoànhànghóa,còntínhmệnhthì

lạibỏvàocuộcrủimay.

Ngườitabắnnhauởngãtư,ởcácngõhẻm,ởcácngõcụt,ngườitagiành

đicướplạicácchiếnlũy,máuđổ,đạnbắnvàocácmặttrướcnhànhưmưa.

Ởtrongbuồngngủcóngườitrúngđạnchết.Xácngườingổnngangngoài

đường.Nhưngcáchvàiphố, trongcáctiệmcàphênhữnghònbillardvẫn

chạmnhaulóccóc.Nhữngkẻhiếukìcườicười,nóinóichỉcáchcácphố

đangđánhnhaucóvàibước,rạphátvẫnmởcửadiễnnhữngkịchvui.Xe

ngựavẫncứqualại,ngườitavẫncứraphốănhiệu.Đôikhingaycảtrong

phốđangđánhnhau.Năm1831,haibênngừngbắnđểchomộtđámcướiđi

qua.

Trongcuộckhởinghĩangày12tháng5năm1839,ởphốSaintMartincó

mộtcụgiàtàntậtkéomộtcáixebò,trêncắmcáicờtamtàinhưcáigiẻrách,

trongxecómấybìnhnướcgìđấy.Cụcứđiđilạilạitừchiếnlũyđếnquân

độirồitừquânđộiđếnchiếnlũy,mờicảđôibênuốngnướcdừachẳngthiên

vịbênnào,hếtmờiquânChínhPhủlạimờinhữngngườibạođộng.Thậtlà

kỳlạhếtchỗnói:ĐóchínhlàđặctínhcủacáccuộcbạođộngởParis,khác

hẳnmọithủđô.Muốnđượcthếphảicóhaiđiều:CáivĩđạicủaParisvàtính

vuinhộncủanó.PhảilàthànhphốcủaVoltairevàcủaNapoléonmớithế.

Thếmàlầnnày,trongcuộcnổiloạnngày5tháng6năm1832,thànhphố

vĩđạinàycảmthấycómộtcáigìcóvẻkhỏehơnnó.Nóđâmsợ.Khắpnơi,

cảtrongnhữngkhuphốxanhấtvàítliênquannhất,cửasổ,cửalớn,cửa

chớpgiữabanngàycũngđóngkínmít.Ngườicanđảmcầmkhígiới,kẻnhát

ganchạytrốn.Loạikháchquađườngbậnrộnvàvôtưbiếnđâumất.Nhiều

phốvắngtanhnhưvàolúcbốngiờsáng.Tintứchungdữlanra,nhữngchi

tiếtdễsợtruyềnđi:NàohọđãchiếmđượcnhàNgânHàng,nàochỉriêng

trongtuviệnSaintMerry,họđãđôngđếnsáutrăm,maiphụcởđấy,lấynhà

thờ làm pháo đài để bắn ra, nào quân chính quy không đáng tin ấy, nào

ArmandCarrel

[301]

đigặpThốngChếClauselvàThốngChếđãnói:“Ông

hãycómộttrungđoànđã!"Nào Lafayetteốmnhưngđãtuyênbốvớihọ:

“Tôitánthànhcácbạn.Tôisẽtheocácbạnbấtkỳởđâumiễnlàcóchỗđủ

đặtmộtcáighế",nàophảiđềphòngcẩnthậnchứđêmnaysẽcóbọnvào

cướpnhữngngôinhàởnơihẻolánhcủaParis(quảcảnhsátthựcgiàuóc

tưởngtượng,đúnglàmộtAnneRadcliffe

[302]

ởtrongbộmáyNhàNước),

nàomộtđộipháođãbốtríởphốAubryLeBoucher,nàoLobauvàBugeaud

đangbàntínhvànửađêmhaychậmlắmlàtảngsáng,bốncánhquânsẽđitừ

bốnngảậpvàotrungtâmcủaquânbạođộng,cánhquânthứnhấttừngục

Bastille,cánhquânthứhaitừcửaôSaintMartin,cánhquânthứbatừGrève,

cánhquânthứtưtừXómChợ, nào là chuyến này chưa biết rồi sẽ ra sao

nhưngchắcchắnlànghiêmtrọng.NgườitathấyThốngChếSoultdodựnên

đâmlo.Tạisaoôngtakhôngtấncôngngay?Rõràngôngtađangsuynghĩ

nhiều.Consưtửgiàhìnhnhưđánhhơithấytrongbóngtốinàycómộtcon

quáivậtchưahềgặp.

Đêmđến,rạphátkhôngmởcửa,nhữngđộituầntiễuđiđilạilạicóvẻtức

bực,ngườitakhámxétnhữngngườiqualại,aicóvẻtìnhnghilàbịbắtngay.

Đếnchíngiờ,đãcóhơntámtrămngườibịbắt.SởCảnhSátchậtníchcả

người, ngục Conciergerie chật ních, ngục La Force chật ních. Đặc biệt ở

ngụcConciergerie,dướicáihầmngầmdàigọilàphốParis,rơmtrảingổn

ngang,tùnằmlênnhau.Lagrange,conngườithànhLyon,dũngcảmhôhào

họ.Rơmrạbịchânngườiđạpngheràoràonhưmưagiông.Ởchỗkhác,tù

nhânnằmcảngoàitrời,ngoàinhàchơi,chồngchấtlênnhau.Đâuđâucũng

thấylongại,cóphầnrunsợ,khácthườngđốivớiParis.

Nhàcửađóng,chặnkín,đànbàvàcácbàmẹlolắng.Chỉnghenhững

câu:“Trờiơi!Saoanhấyvẫnchưavề".Xaxanghetiếngxecộchạythưa

thớt.Ngườitađứngởbậccửalắngnghetiếngrầmrầm,tiếngkêu,tiếnghò

hét,nhữngtiếngầmĩởđâuxavàngườitađoán:“Kỵbinhđấy",hay:“Xe

chởđạn đangchạy".Người tanghetiếng kèntiếngtrống, tiếngsúng,đặc

biệttiếngchuôngbáođộngthảmhạicủanhàthờSaintMerry.Ngườitachờ

đợiphátđạibácđầutiên.Nhiềungườicầmkhígiớinhôrađầuphố,kêuto:

“Vàonhàđi",vàbiếnmất.Thếlàainấyvộivàngđóngchốtcửalại.Người

tanói:“Rồiralàmsaođây?"Trờicứtốidần.Từnglúc,Pariscóvẻnhuộm

thêmmàulửachiếnảmđạmvàdữdộicủabạokhởi.

QUYỂNXI

HẠTBỤIKẾTTHÂNVỚIBÃOTÁP

I

VÀIĐIỂMSÁNGTỎVỀNGUỒNGỐCTHƠCỦA

GAVROCHE

ẢNHHƯỞNGCỦAMỘTVIỆNSĨHÀNLÂMĐỐI

VỚITHỨTHƠNÀY

Cuộckhởi nghĩanổra từsựva chạmgiữacôngchúngvớiquânđộiở

trướcquảngtrườngQuânKhí.Sựvachạmđólàmnảyramộtcuộcvậnđộng

từtrướcrasaucủađámđôngđitheoxetang,đámđôngđókéodàisuốtcác

đạilộvốnlàmộtsứcđùnmạnhmẽđốivớiđoạnđầuđoàntanglễ.Lúcbấy

giờđámtangxôdồnlạimộtcáchđángsợ.Dânchúngùnùnmấtcảhàng

ngũ,aicũngđi,cũngchạy,cũngthoátra,kẻthìhòreotấncông,ngườithì

nhợtnhạtbỏchạy.Consôngngườichảytrêncácđạilộchiadòngtrongnháy

mắt,trànquatrái,quaphảithànhnhữngconsuốitrênhaitrămđườngphố

mộtlúc,chảysiếtnhưmởcổngsôngđào.Lúcấy,mộtchúbéráchrướitừ

phốMénilmontantđilại,taycầmmộtcànhthịmuntrổhoamàchúvừahái

trênvùngđồiBelleville.Chúthấytrongquầycủamộtmụhàngxéncómột

khẩusúngngắnkỵbinh.Chúvứtcànhhoaxuốngđường,kêu:“Bàgìơi,tôi

mượncáisúngcủabàđó".Rồichútómkhẩusúngchạybiếnđi.

Vàiphútsau,mộtđoàntưsảnsợsệtchạytrốnquaphốAmelotvàphố

Basse,gặpchúbéđangvungsúnghát:

«Đêmtốimòmò

Ngàythìsángtỏ.

Bởisáchđángngờ

Thằnggiàurốito

Đạođức,phảilo

Bobo,

Mũnhọnchờđó.»

ĐólàbéGavrocheratrận.Đếnđạilộ,chúnhậnthấysúngkhôngcócò.

Aiđãđặtkhúchátđểchochúhátnhịpbướchànhquânvànóichungtất

cảnhữngbàihátmàchúthíchhátkhicódịp?Chúngtôikhôngrõ.Biếtđâu

khôngphảilàchínhchú?CũngphảinhậnrằngGavrocherấtamhiểunhững

bàihátbìnhdânlưuhành,vàchúcũngthườngthêmthắtđiệungânngacủa

nó.Lêulổngvàtinhnghịch,chúđemâmthanhcủatạovậtvàâmthanhcủa

Parislàmthànhmộthợpcahổlốn.Chúhòahợptiếngchimvớitiếngxưởng

thợ.Chúcóquenbiếtmộtsốtrẻhọcvẽlàloạitiếpcậnvớiloạichú.Hình

nhưchúcũngđãtừnghọcnghềinbatháng.Mộthômchúđiviệcgiúpcho

ôngBaourLormian,mộtsốtứthập.

[303]

Gavrochelàmộtchú"vănđồng".

ThựcratrongcáiđêmmưamàGavrocheđãchohaichúbétạmtrúvới

mìnhtrongbụngvoi,chúđâucóbiếtchúđãlàcứutinhđốivớichínhem

ruộtchú.Cứuemlúcchậptối,cứubốlúcsắpsáng,cáiđêmcủachúlàthế

đấy.Tangtảngsáng,từphốBalletstrởvềchỗconvoi,chúđãmoihaiđứa

bémộtcáchnghệthuậttừbụngvoira,chúđãchiavớichúngcáibữaănsáng

chúsángtạo,xongchúgởichúnglạichođườngphố,bàmẹhiềnđãhầunhư

nuôidưỡngchú.Rồichúđikhôngquênhẹnchúngđếntốilạicùngnhautrở

vềchỗđó.Chúđọcbàidiễnvăntừbiệtnày:“Taobẻgậyđây,tứclàtaocút

hoặcnóinhưbọnquantòa:Taođithẳng.Lũnhóc,nếuchúngbaykhôngtìm

thấybốmẹthìtốinaylạicứđếnđây.Taosẽkiếmchomàăntốivàtaocho

ngủ".

Cóthểcảnhsátđãlượmhaiđứabévàlưugiữđểchờchamẹnhận.Hoặc

làmộttênxiếcrongnàođóđãbắtchúng,hoặcchúngchỉđilạcmấttrongcái

bàncờ

[304]

Paristhôi.Dùsaothìchúngđãkhôngtrởlại.Ởdướiđáyxãhội

hiệntại,sựmấthútdấuvếtnhưthếlàthường.Gavrochekhônggặplạihai

đứabé.Mươimườihaituầnlễđãtrôiquatừđêmấy.Đãnhiềulầnchúgãi

đầutựhỏi:“Quái!Khôngbiếthaiđứacontađivàođâunhỉ?"

Vừađivừavungsúng,chúđãđếnphốPontAuxChoux.Chúđãđểýở

phốđóchỉcòncómộthiệumởcửa,vàđiềuđángsuynghĩ,đólàmộthiệu

bánhngọt.Trướckhidấnthânvàovôđịnh,đượcănmộtcáibánhquaivạc

nhântáolàmộtphúclớntrờicho.Gavrochedừnglại,sờhông,lụcbao,lộn

túiáo:Khôngcólấymộtđồngxu,khôngcógìcả!Chúbènkêu:Cứutôivới!

Cứutôivới!

Khôngđượcănbánhngọtmộtlầncuốicùng,rõlàcayđắng.Tuynhiên,

Gavrochevẫntiếptụcđilên.Chỉvàiphútsau,chúđãđếnphốSaintLouis.

ĐiquaphốParcRoyall,thấycầnphảibùđắpnỗithiệtthòikhôngđượcăn

bánhquaivạcnhântáokhôngthểcó,chúbèntựthưởngchomìnhcáithúxé

toangcáctờquảngcáosânkhấugiữabanngàybanmặt.Đimộtđỗinữa,chú

thấycómộtnhómngườihồnghàođiqua,cóvẻnhưlànhữngnghiệpchủ.

Chúnhúnvaivàkhạcramộttràngtriếtlýnhưsau:

—Àngữcó lợi tức này,chúngnóbéolàm sao! Chúng nhồinhétđầy

bụng.Chúnglộibìbõmtrongcaolươngmỹvị.Thửhỏichúngdùngtiềnlàm

gì,chúngcócbiết.Chúngdùngđểănchứcólàmgìnữa!Bụngmangđược

chừngnàothìmangmà.

II

GAVROCHEHÀNHQUÂN

Chỉcáiviệccứđigiữađườngcái,tayhoamộtkhẩusúngngắnmấtcò

cũngđãlàmộtchứcvụquantrọngghêgớmnênGavrochetacàngđicàng

phởn,nóinănghuyênthuyên.ChúvừaháttừngmẩucủabàiMarseillaise,

vừakêuto:

—Tốtlắm!Chântráiôngđau,xươngcứnhứcnhối,vìcáianhthấpkhớp

hànhhạnhưngôngđangkhoáiđây,quốcdânạ!Bọntưsảnchúngmàyliệu

hồn,ôngphếtchovàicâuhátbiếmbâygiờ.Mậtthámlàcáithágì?Làchó.

Hừ,chóđểu!Thôicũngđừnglàmmấtdanhgiáchólàmgì.Chínhôngcũng

muốncómộtcon

[305]

chocáikhẩusúngnàyquá.Anhemơi,tớởđạilộvề

đây.Nóngraphết,đangsôiâmỉ,đangsủibọt.Phảivớtbọtđithôi.Nàoanh

emtiếnlên!Khálấymáubọnhôitanhtướingậpluốngcày!

[306]

Tớhiếnđời

tớchoTổQuốc,tớkhôngcònthấylạiconnhântình.Hếtmẹnórồi!Nhưng

đếchcần,thếmàkhoáitỉđấy,vuivẻmuônnăm!Đánhnhauđi!Ôngngấy

chuyênchếrồi.

Vừa lúc ấy, có một con ngựa của một quốc dân quân đi qua ngã quỵ

xuống.Gavrocheđặtsúngxuốngđất,đỡanhtalênrồilạigiúpanhtanâng

conngựadậy.Rồichúlạinhặtkhẩusúngbướcđi.

PhốThorignythậtlàbìnhyên,tĩnhmịch.Tráingượcvớicảnhhuyênnáo

xungquanh.CáivẻlầmlìấythậtđúngvớiđặctínhcủaxómMarais.Bốnmụ

già đứng nói chuyện trước cửa. Xứ Écosse có những bộ ba nữ phù thủy,

thànhPariscónhữngbộbốngáirỗimồm.Cáicâutiêntri"Anhsẽlàmvua"

đượcnémrùngrợnlênđầuBonaparteởngãtưBaudoyercũngnhưlênđầu

MacbethtrênđồngcóiArmuyr.Cũngmộttiếngquạkêunhưvậy.Thứđàn

bàlắmmồmphốThorignychỉlonghĩđếncôngviệccủahọthôi.Đâylàba

mụgáccổngvàmộtmụđinhặtgiẻrách,lưngđangđeosọt,taycầmmóc.Cả

bốnngườihìnhnhưtiêubiểuchobốnđặctínhcủatuổigiàlà:Lụkhụ,khặc

khừ,tàntạvàbuồnnản.

Mụnhặtgiẻnhúnnhường.Trongcáithếgiớilộnggiónày,mụnhặtgiẻ

chàohỏi,mụgáccổngchechở.Cáiđótùythuộcởđốngráctohaynhỏtheo

ýkẻvunrác.Cáichổicũngcóthểcólòngnhânđức.Mụnhặtgiẻnàylàmột

ngườinhớơnnghĩa.Mụcườiniềmnởvớibamụgáccổng.Họnóivớinhau

đạikhái:

—Ànày,conmèocủabàvẫnácđấychứ?

—Chaoôi!Mèothìbàbiếtđấy,làkẻthùtựnhiêncủachó.Chínhlũchó

kêurênđấychứ.

—Ngườitacũngkêu.

—Nhưngmàhọmèocóbámtheongườiđâu.

—Cáiđókhôngquantrọng.Chómớilànguyhiểm.Tôinhớcómộtnăm

nàođó,chósinhranhiềuquáđếnnỗingườitaphảiđăngbáo.Đólàởcái

thờimàtrongđiệnTuileriescónhữngconcừutolớnkéocáixeconcủavua

Rome.CácbàcònnhớvuaRomechứ?

—TôithìtôithíchCôngTướcBordeaux.

—Tôià,tôicóbiếtLouisXVII.TôiưaLouisXVIIhơn.

—Thịtđắtquá,bàPatagonạ!

—Chaoôi!Đừngcónóichuyệnđóvớitôi.Hàngthịtlàmộtđiềughê

tởm.Mộtđiềughêtởm,ghêtởm.Chỉmuađượcxươngxẩuthôi.

Mụnhặtgiẻxenvào:

— Các bà ạ, việc buôn bán chẳng ra sao. Rác rưởi cũng bị phá hoại.

Ngườitacóvấtgìđâu,ngườitaăntuốt.

—Cũngcókẻnghèohơnbàđóbàạ,nhưmụVargoulême.

—À,ừ,đúngđấy,-mụnhặtgiẻđápkínhcẩn.-Tôicòncónghềsinh

sống.

Họ nghỉ một lát. Rồi tuân theo cái nhu cầutrưng bày cố hữu của loài

người,mụkểthêm:

—Buổisángvềnhà,tôilọcgiẻ,tôilàmcáiviệcchọclọn(chắcmụmuốn

nói chọn lọc). Đổ từng đống trong buồng. Tôi bỏ giẻ trong thúng, lõi củ

trongthùng,quầnáotrênngăntường,lendạtrongtủ,giấybáotrênxócửa

sổ,cáigìănđượcvàochậu,chai,kínhtrênbệsưởi,giầydépsaucánhcửara

vào,vàxươngxẩuvàodướigiường.

Gavrochedừnglạiđằngsauhọ,lắngnghe,rồinói:

—Nàycáccố,cáccốnóichuyệnchínhtrịđấyà?

Cảbốnmụhùanhaumắngxảvàomặtnó:

—Lạimộtthằngvôlại!

—Xemtaynócầmcáigìkia?Mộtkhẩusúngngắn!

—Tôixincácbà,cáithứnhãiranhấy!

—QuânnàychưalậtđượcChínhPhủthìchưachịungồiyênđâu!

Gavrochekhinhbỉchỉtrảthùbằngcáchlấyngóntaycáihếchcáimũilên

vàxòebàntayra.

Mụnhặtgiẻkêu:

—Đồkhốdây!

MụtênlàPatagonvỗtayvàonhau,trutréo:

—Chuyệnnàythìnguyđếnnơi!Cáithằngranhconbênhàngxómmới

đểrâuấymà.Sángnàotôicũngthấynócắpnáchmộtconbémũhồng,thế

màsángnaytôithấynócắpmộtkhẩusúng.BàBacheuxnóiđâutuầntrước

cóCáchMạngở,ở…mẹnó, ởđâurồi,àởPontoise.Cácbàcứ nhìncái

thằngtrờiđánhkia,oắtconthếmàđãcầmsúng.NgheđâutuviệnCélestins

đầycảđạibác.Cácbàtính,ChínhPhủlàmthếnàochoyênvớinhữngđồdu

thủ,duthực,nayđặtchuyệnnày,maibàychuyệnkhácđểquấynhiễungười

ta.Khổbỏmẹngườitarồimớiyênđượcmộtdạothìnaychúnglạigiởquẻ.

LạyChúatôi!TộinghiệpchobàHoàngHậu!Tôithấybàtrongchiếcxebò

chởrapháptrường.Cứlôithôithếnàychỉtổthuốcláđắt.Quảlàmộtsự

điếmnhục.Thếnàocũngcóngàytaođượctrôngthấymàybịchémcổ.

—Nàymụkia,-Gavrochenói,-đừngkhịtmũinữa.Lấykhănxìmũiđi

thôi.

Rồichúbỏđi.ĐếnđườngPavée,sựcnhớtớimụnhặtgiẻ,chúnóimột

mình:

—CốGócXóà,cốmắngnhữngngườiCáchMạnglàsai.Khẩusúngnày

làvìcốđấy.Đểchosaunàytrongcáisọtcủacốcónhiềucáiănđược.

Thìnhlình,chúnghethấysaulưngcótiếngđộng.Thìramụgáccổng

Patagonvẫnđuổitheochúvàtừđằngxađanggiơquảđấmradọa:

—Đồconhoang!

—Cáiđóôngđếchcần.

Látsau,chúđiquakháchsạnLamoignon.Ởđấychúhô:

—Tiếnratrậnnào!

Nhưngrồichúỉuxìungay.Chúnhìnkhẩusúngcóvẻoánthánnhưmuốn

làmchokhẩusúngcảmđộng.

—Taothìratrận,cònmàylạikhôngchịuracho.

Mộtconchógầyrạcđiqua.Conchólàmquêncáicòsúng.Chúthương

hại,kêu:

—Tộinghiệpcontutu!Màynuốtchửngcảcáithùngrượusaomàđai

thùnglòirahaibênnhưthế?

RồichúđivềphốSaintGervais.

III

SỰCĂMPHẪNCHÍNHĐÁNGCỦAMỘTANH

PHÓCẠO

Lúcnàyanhthợcạođangbậncạorâuchomộtbáclínhgiàđãchiếnđấu

dướicờHoàngĐế.Đólàngườithợcạođãxuađuổihaiđứabévàsauđó

Gavrochemởbụngmẹvoiđónvào.Họnóichuyệnvớinhau.Dĩnhiênanh

thợcạonóivớicáccựubinhvềchuyệnbạokhởi,chuyệntướngLamarque,

rồi từ tướng Lamarque bắt sang Hoàng Đế. Từ đó nảy ra một cuộc nói

chuyệngiữathợcạovà línhmànếuPrudhommengheđượcchắc sẽthêm

hoahòehoasóivàovàtrachocáinhanđề:“Cuộcđốithoạicủadaocạovà

gươm".

—Thưaông,-anhthợcạonói,-HoàngĐếcưỡingựathếnàoạ?

—Kém.Ngàikhôngbiếtngãđâu.Chonênchẳngbaogiờngàingãngựa.

—Ngàicóngựađẹpkhông?Chắcngàiphảicóngựađẹpchứ?

— Ngày ngài đeo huânchương cho tôi, tôi có để ý đến con ngựa của

ngài.Đólàmộtconngựacáiđua,trắngtuyền,taixiêu,lưngtrũng,đầuthon

cóđốmđen,cổrấtdài,khớpgốichắc,sườnnở,vaichếch,môngkhỏe.Cao

quáthướcnăm.

—Ngựađẹpnhỉ,-anhthợcạokêu.

—ĐólàngựariêngcủaHoàngĐế.

Anhthợcạocảmthấycầnphảiimlặngmộtchútkhinghetiếngđóthì

mớiđúnglễ.Anhlàmthế,sauđómớinói:

—HoàngĐếchỉbịthươngcómộtlầnthôi,phảikhôngông?

Ngườilínhgiàtrảlờivớigiọnglớnlốivàbìnhtĩnhcủangườitainghe

mắtthấy:

—Ởgótchân.TạiRatisbonne.Tôichưahềthấyngàiănmặcđẹpđẽnhư

hômấy.Sạchbongnhưđồngxu.

—Cònông,thưaôngcựuchiếnbinh,chắclàôngbịthươngnhiềulần?

—Tôiấyà?Áichà!Cũngchảlấygìlàmghêgớm!ỞtrậnMarengo,tôi

bịhainhátkiếmvàogáy,ởAusterlitzmộtviênđạnvàocánhtayphải,lại

mộtviênkhácởđùitráitạiIéna,tạiFriedlandmộtnhátlêvào…đâynè,ở

sôngMoskowabảytámnhátgiáovàobấtkểnơinào,tạiLutzenmộtmảnh

đạnphálàmgiậpngóntay…Chà,rồiởWaterloomộtmảnhđạnghémvào

vế.Chỉcóthế.

Anhthợcạolấygiọngcầukỳhùngtrángkêu:

—Ôi!Đẹpbiếtbaođượcchếtởchiếntrường.Tôi,tôiviệndanhdựthề

rằngtôikhôngđànhchếttrêngiườngvìbệnhhoạn,chếtdầnchếtmònmỗi

ngàymộtít,chếtvì thuốcthang,thuốcbó,ốngtiêm,thầythuốc,tôithích

chếtvìmộtviênđạnđạibácbắntrúngbụnghơn.

—Ôngcũngdễtínhđấynhỉ,-ngườilínhnói.

Vừadứtlờithìhiệucạorunglênvìmộttiếngđộngkinhkhủng.Mộttấm

kínhởquầyhàngbịvỡđộtngột.Anhthợcạotáimặt.

—Ốitrờiôi?-Anhkêu.-Đúnglànó!

—Gìkia?

—Đạnđạibác.

—Nóđấy.

Ngườilínhnóivậyrồicúixuốngnhặtmộtvậtgìdướiđất.Đólàmộthòn

cuội.

AnhthợcạochạyrachỗcửavỡvàtrôngthấyGavrocheđangbachânbốn

cẳngchạyđếnphíachợSaintJean.Sốlàđiquahiệulãothợcạo,Gavroche

vẫnnặnglòngvìhaiđứabé,khôngthểcưỡngđượccáiýthíchchàohỏilão,

bènnémmộthònđávàocửakínhlãota.

—Bàngquanthiênhạcóthấykhôngchứ?-Anhthợcạohéttướnglên,

mặttừxanhnhợtđãtrởnênxanhtím.-Cáingữnàyhạingườivìtínhác.Cái

thằngranhấy,ailàmgìnómàthếchứ?

IV

CHÚBÉNGẠCNHIÊNVÌCỤGIÀ

GavrochebấygiờđiđếnchợSaintJean.Bốtởđâyđãbịtướckhígiới.Nó

"liên lạc" được với đoàn do Enjolras, Courfeyrac, và Feuilly chỉ huy. Họ

đượcvõtrangtạmđủ.BahorelvàJeanProuvaiređãgặphọvàcùngnhập

bọn.

Enjolras có một khẩu súng săn hai nòng, Combeferre cầm khẩu súng

trườngcủaquốcdânquânvẫncòncósốhiệucủatrungđoàn,áokhoácngoài

khôngcàicúcđểlộhaikhẩusúngngắngiắtởthắtlưng.JeanProuvairecó

mộtkhẩusúngcũcủakỵbinh.Bahorelcầmmộtkhẩusúngngắn.Courfeyrac

múamộtcâygậytragươmđãtuốttrần.CombeferreFeuilly,mãtấutrong

tay,điđầu,vừađivừahô:"BaLanmuônnăm!"

[307]

HọtừbênMorlandlại,cổkhôngcravate,đầukhôngmũ,thởhổnhển,ướt

nhưchuộtlột,nhưngmắtnảylửa.Gavrochegặphọ,thảnnhiênhỏi:

—Tađiđâubâygiờ?

—Cứđivớichúngtao,-Courfeyracnói.

ĐằngsauFeuillylàBahorel.Chàngbướcđi,haynóiđúnghơnlàđang

nhảychồmchồmlên,chànggặpbạođộngnhưcágặpnước.Chàngmặcáo

giletđỏthẫm,miệngtoànnóiviệcdữdội.Áogiletcủachànglàmmộtkhách

quađườngmấtvía,hétlên:

—Bọnđỏđâyrồi!

—Máuđỏ!Bọnđỏ!Ồtưsản!Sợgìmàkỳkhôithế?Ôngđâythấyhoa

màogàđỏốiôngcũngcócrun,thấyconbéquàngkhănđỏôngcũngcócsợ.

Anhtưsảnkia!Anhcótintôihãyđểcholũthúcósừngsợmàuđỏ.

Chàngnhìnvàogóctườngởđấydánmộttờgiấylờilẽhòabìnhnhấtthế

giới,đólàtờthôngbáocủaôngTổngGiámMụcParischophép"conchiên"

ăntrứngtrongngàykiêngthịt.Chàngkêuto:

—"Conchiên",concừuđóchỉlàmộtcáchlịchsựđểnói"contườu"

[308]

màthôi.

Vàchàngxétoạctờgiấy.CửchỉnàylàmGavrochephụclăn.Từphút

này,GavrochebắtđầuhọctậpBahorel.Enjolrastrách:

—Cậulàmthếlàsai.Cứđểyêntờthôngbáođấy,chúngtacóliênquan

gìvớinóđâu.Cậugiậnbừagiậnbãichẳngíchgì.Phảiđểdànhlònguấthận.

Khôngaibắnlungtung,giậngiữhaybắnsúngcũngphảicóđíchchứ.

—Mỗingườimộttính.-Bahorelcãi.-CáilốivănchươngGiámMục

nàylàmtớbựcmình,tớmuốnăntrứngchẳngcầnxinphépmanàohết.Cậu

thuộccáihạnglạnhnhưtiềnmàđốtchếtngườita.Tớthìthíchquấy.Vớilại,

tớcóphảilàmviệcvôíchđâu,tớđanglấyđà,tớxétờthôngbáolàđểcho

nóngonmiệngsaunàyănnhiềucơmđấy!Mẹtiênnhânnó.

ChữtiênnhânlàmGavrochechúý.Nótìmmọicơhộiđểhọchỏivànó

hâmmộanhchàngxétờápphíchkia.Nóhỏi:

—Tiênnhânnghĩalàgì?

—Thìcũnglàtổchađấythôi,cóđiềunóichữlàvậy.

ĐếnđấyBahorelnhậnramộtthanhniênxanhxaorâumọcđensìđứng

nhìnhọđiquaýchừnglàhộiviênhộiABC.Chànggọilớn:

—Maumauđemđạnđến!Chuẩnbịchiếnđấu!

[309]

Gavrochelầnnàylàmnhưhiểuchữnghĩalắm:

—Ừ,ừ,phải!…

Đằngsauhọlàmộtđoànngườinhốnnháo,sinhviên,nghệsĩ,thanhniên

vàohộiCougourde,côngnhân,phukhuânvác,ngườicầmgậy,kẻcầmlưỡi

lê, có người như Combeferre giắt súng ngắn ở quần. Một cụ già rất già

không có khí giới, bước vội để khỏi tụt lại sau mặc dầu cứ có vẻ tư lự.

GavrochenhìnthấyhỏiCourfeyrac:

—Keksekça?

—Mộtcụgià.

NgườiấylàcụMabeuf.

V

CHUYỆNĐÃXẢYRAĐẦUĐUÔINHƯSAU

Enjolras và các bạn của chàng đang đi trên đường Bourdon gần kho

lương thực khi bọn lính đầu rồng tấn công. Enjolras, Courfeyrac và

Combeferre cùng với nhiều người khác kéo nhau về đường Bassompierre

vừađivừahô:“Hãyđếnchiếnlũy!"ĐếnđườngLesdiguièreshọgặpmộtcụ

giàđangđi.Cụlàmhọchúývìcụđichệnhchoạngnhưngườisay.

Ngoàira,tuycảbuổisángtrờimưavàngaylúcbấygiờmưakhánặng

hạt,cụvẫncầmmũmàđi.CourfeyracnhậnracụMabeuf.Chàngnhậnravì

chàngđãnhiềulầnđưaMariusđếnnhàôngcụ.Vốnbiếttínhcụgiàham

sáchnàyxưanaykhônghiếusựlạirụtrèđếnnhútnhát,chàngsửngsốtkhi

thấyôngcụđứnggiữanơihỗnloạnnày,chỉcáchvàibướcvớitoánkỵbinh

đangxôngra,gầnnhưngaygiữađámbắnnhau,trờithìmưa,đầuvẫnkhông

độimũmàdạoquadướilànđạn.Chàngchạylại.Chàngthanhniênhaimươi

lămtuổiđangbạođộngvàônggiàtámmươinóichuyệnvớinhau:

—CụMabeuf,cụvềnhàđi!

—Tạisao?

—Sắpchoảngnhauto.

—Tốt.

—Sắpđâmchémnhau,bắnnhau,cụMabeufạ.

—Tốt.

—Cócảđạibácđấy!

—Tốt.Cácanhđiđâu?

—ĐilậtđổChínhPhủ.

—Tốtlắm.

Vàôngcụđitheohọ.Từlúcấy,ôngcụkhôngnóinửalời.Bướcchâncụ

bỗngtrởnênchữngchạc.Mấycôngnhângiơtaydắt,cụlắcđầu.Cụtiếnlên

hàngđầu,cửchỉlàcửchỉcủangườiđangđi,nhưngvẻmặtlạilàvẻmặtcủa

người đang ngủ. Bọn sinh viên thì thầm: “Ông cụ này hăng máu gớm!"

TrongđámđôngngườitakháonhaurằngxưakiacụthuộcViệnDânƯớc,

đãbỏphiếuxửtửvua.

CảbọnđiquaphốVerrerie.ChúGavrocheđiđầuvừađivừahátrốnglên

nhưmộtanhlínhkèn.Chúhát:

«Kìatrăngmớimọc

Baogiờtavàorừng?

CharlothỏiCharlotte

Tututu

ĐiChatou

TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu.

Vìuốngsươngsớmquá

Ởngọnlákêminh

Đôichimdisaylả

Dididi

ĐiParis

TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu

Tộinghiệphaiconlang

Saytítnhưsáosảo

Hổbậtcườitronghang.

Đôngđôngđông

ĐiMeudon

TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu.

Ngườirủa,ngườivăngtục.

Baogiờtavàorừng?

CharlothỏiCharlotte

Tanhtanhtanh

ĐiPantin

TachỉcómộtChúa,mộtvua,mộtchiếcgiầyvàmộtđồngxu…»

HọkéonhauvềphốSaintMerry.

VI

LÍNHMỚI

Đámngườimỗilúcmộtđôngthêm.ĐếnphốBillettes,mộtngườicaolớn

đầuhoarâmcũngnhậpbọn.Courfeyrac,Enjolras,Combeferrethấyhắncó

vẻlầmlìvàtáotợn,nhưngkhôngaibiếthắnlàai.Gavrochechỉloháthỏng,

huýtsáo,nóichuyện,lấybángsúngcủacáisúngkhôngcócòmàđậpvào

cửachớpcáchiệubuônnêncũngkhôngđểýđếnhắn.

ĐếnphốVerrerie,cảbọnđiquacửanhàCourfeyrac.Courfeyracnói:

—Hayquá!Tớquêntiềnlạimấtcảmũ.

Chàngbỏđámđôngchạylêncầuthang.Chànglấyracáimũcũvàtúi

tiền. Chàng lôi ra một cái thùng vuông to như một vali lớn, bấy lâu vẫn

khuấttrongđốngquầnáobẩn.Chàngđangtấttảchạyxuốngthanggácthì

mụgáccổnggọi:

—ÔngDeCourfeyracơi.

[310]

Courfeyrachỏivặnlại:

—Tênmụlàgì?

—Ôngbiếtchán!TôilàmụVeuvain.

—Này,tôinóichomụbiết!MụcòngọitôilàôngDeCourfeyracthìtôi

sẽgọimụlàmụDeVeuvainchomàxem.Bâygiờnóiđi.Cóviệcgìthế?

—Cóngườimuốnnóichuyệnvớiông.

—Aithế?

—Tôikhôngbiết.

—Ởđâu?

—Trongbuồngcủatôi.

—Kệxácnó.

—Nhưngngườitađợiônghơnmộttiếngđồnghồrồi.

Vừalúcấy,mộtngườiởtrongbuồngđira,cóvẻmộtcôngnhântrẻtuổi,

gầygò,xanhxao,nhỏnhắn,mặtcónhữngnốtđỏ.Hắnmặcáoblouse,quần

nhungvá,giốngcongáiănmặcgiảtraihơnlàcontrai.Nhưnggiọngnóicủa

hắnkhôngcóvẻđànbàchútnào.

—Thưaông,tôimuốngặpôngMarius.

—Ôngtakhôngcónhà.

—Tốinayôngtacóvềkhông?

—Tôikhôngbiết.-VàCourfeyracnóitiếp-Còntôithìtôikhôngvề.

Ngườitrẻtuổinhìnchàngchămchúvàhỏi:

—Tạisaothế?

—Bởivì…

—Ôngđiđâuvậy?

—Anhhỏilàmgì?

—Ôngcómuốntôimangcáithùnghộôngkhông?

—Tôirachiếnlũy.

—Tôiđivớiôngcóđượckhông?

—Tùyý!Đườngphốthênhthang,aimuốnđithìđi.

Và chàng bỏ chạy ra ngoài để đi với các bạn. Gặp họ, chàng đưa cái

thùngchomộtngườimang.Mộtkhắcđồnghồsau,chàngmớinhậnrarằng

gãthanhniênkiacũngnhậpbọn.

Mộtđámđôngngẫunhiêntụhọpnhưthếkhôngphảimuốnđiđếnđâuthì

đi.Ởtrên,chúngtôiđãnóinhưcóngọngiócuốnhọđi.Họvượtquaphố

SaintMerryvàkhônghiểusaolạiđưanhauđếnphốSaintDenis.

QUYỂNXII

CORINTHE

I

LỊCHSỬCORINTHETỪNGÀYĐƯỢCXÂY

DỰNG

NgàynaynhữngngườiParisđitừphíachợvàophốRambuteauthường

đểývềbênphải,ởtrướcphốMondétour,mộthiệulàmđồmâydùnglàm

bảng hiệu một cái giỏ mang hình dáng Napoléon Đại Đế, với những chữ

khắc:“Napoléonlàmtoànbằngmây".Nhữngngườiấykhôngmảymayngờ

rằngtạiđâyđãdiễnranhữngcảnhtượngkinhhồncáchmớibamươinăm

thôi.

Nơi đây ngày xưa là phố Chanvrerie

[311]

 mà giấy mực cũ viết là

Chanverrerie,

[312]

cócáiquánrượunổitiếnggọilàquánCorinthe.

Bạn đọc còn nhớ những điều đã nói về cái chiến lũy dựng lên ở đây,

chiếnlũynàyvốnbịchiếnlũyphốSaintMerryátđi.Chúngtôisẽrọimộtít

ánhsángvàocáichiếnlũyphốChanvrerielừngdanhngàynayđãhoàntoàn

bịlãngquênđó.Bạnđọchãychophépchúngtôidùnglạicáiphươngpháp

giảnđơnđãdùngkhinóivềtrậnWaterloo,đểchocâuchuyệncàngsángtỏ.

Nhữngaimuốnhìnhdungmộtcáchkháđúngđắnnhữngkhốinhàthuởấyở

gầnmũiSaintEustache,gócĐôngBắcchợParis,nơingàynaylàđầuphố

Rambuteau,thìhãytưởngtượngramộtchữN.ChữNđóđầugiápphốSaint

Denis, chân tựa khu chợ, hai nét đứng là hai phố Grande Truanderie và

Chanvrerie, nét huyền là phố Petite Truanderie. Phố Mondétourcũ kỹ cắt

ngangcácphốkianhữnggóckhúckhuỷunhất.Tấtcảbốnđườngphốchằng

chịtrốirắmđóđủđểtạonênbảycụmnhàcửacáchbiệtnhaunhưbảyhòn

đảonhỏ,trongmộtkhoảngđấtkhôngrộngquábốnmẫu,giữamộtbênlà

khuchợvàphốSaintDenis,mộtbênlàphốCygnevàphốPrêcheurs.Bảy

cụmnhàđólớnnhỏkhácnhau,hìnhthùkỳdị,xếpđặtngangngửanhưlà

ngẫunhiênhìnhthànhvàcáchnhauchỉbằngnhữngkẽhẹpynhưcáctảng

đátrongmộtcôngtrường.

Chúngtôinóinhữngkẽhẹplàđểbạnđọccómộtýniệmchínhxácvề

nhữngđườngphốtốităm,chậthẹpđầygóccạnh,haibêncónhữngngôinhà

ọpẹptámtầng.Nhữngngôinhàấygiànuamụcnátđếnnỗicácmặttiền
quayraphốChanvrerievàphốPetiteTruanderietừnhànàysangnhàkhác
đềucónhữngcâyđòndàichốngđỡ.Đườngphốhẹpmàlònglạirộngcho
nênngườiđiđườngcứphảiluôngiẫmtrênnềnđáẩmướt,đisátnhữnghiệu
hànggiốngcácbuồnghầm.Nhữngtrụbọcniềngsắt.Nhữngđốngrácquá
cỡ,nhữngcổngcócửasắttolớnvàcũkỹ.CáitênMondétour
[313]
nóiđược
tàitìnhcáicảnhkhúckhuỷucủacácđườngphốđó.Xahơnmộtchút,người
tacònthấycảnhấyđượcdiễntảthầntìnhhơnnữavớicáitênphốPirouette,
[314]
phốnàyđổraphốMondétour.
NgườiđiđườngđitừphốSaintDenisvàophốChanvreriethấynóhẹp
dầnlạinhưđivàomộtcáiphễusâu.Đườngphốrấtngắn,đếncuốiphốsẽ
thấymộtdãynhàcaochắnlốivềphíakhuchợ.Ngườikháchtưởngmìnhđã
đivàomộtngõcụtnếukhôngthấyởhaibêncóhailốiđinhưđườnghầm.
ĐólàphốMondétour, phía bên này thìdẫnđếnphốCygnevà phố Petite
Truanderie.Ởđâycáithứngõcụtđó,nơigócđườnghầmrẽphải,ngườita
đểýđếnmộtngôinhàthấphơncáccáikhácvànhôrađường.Cáinhàcóhai
tầnggácđóchínhlànơitừbatrămnămnaychễmchệmộtcáiquánbấthủ.
CáiquánấylàmộtnốtnhạcvuiởchínhcáinơimàôngbạnThéophile
[315]
đãchỉratronghaicâuthơ:
«Nơiđâyđuđưabộxươnggớmghiếc
Củamộtchàngtraitộinghiệptreocổvìtình.»
Chỗnàythuậnlợi, chủ quán chatruyềnconnốidọnhàng ở đây. Thời
MathurinsRégnier,
[316]
cáiquánấylấytênlàLọHoaHồng.
[317]
Vàthờiấy
cócáimốtlấyhìnhđoánchữ,chonênbảnghiệucủanólàmộtcáicọcsơn
hồng.Thếkỷtrước,họasĩNatoire,mộtbậcthầyvềlốihiếukỳngàynaybị
trườngpháicứngnhắckhinhthị,đãtừngngồiuốngsaykhướtởcáibànxưa
kiaRégniercũngđánhchénbítỉ.Đểtỏlòngbiếtơn,Natoiređãvẽmộtchùm
nhoxứCorinthetrêncáicọchồng.Anhchủquánthíchthúthaybảnghiệucũ
bằngcáibảnghiệumớiđóvàthuêngườitakhắcvàothiếpvàngmấychữ:
“QuánNhoCorinthe"ởdướichùmnho.DođómàcótênQuánCorinthe.
Bọnsaysưalượcbớttiếngbớtchữlàthường.Phéplượctừlàmchocâutrở
nênngoằnngoèo.CorinthedầndàtruấtvịLọHoaHồng.Ngườiđạidiệnsau

cùngcủadònghọchủquánđó,bácHucheloup,đãsơnlạicáicọcbằngmàu

xanh,bởivìôngkhônghềbiếtlailịchtruyềnthốngcủanó.Mộtphòngdưới

cóđặtquầythutiền,mộtphòngởtầngmộtcóđặtbànbillard,mộtcầuthang

gỗxoáytrônốcchọctrần,rượuvangtrêncácbàn,muộikhóitrêntưởng,nến

thắpgiữabanngày,đólàcảnhtượngcáiquán.Mộtcầuthangcónắpởdưới

dẫnxuốngcănhầm.ChỗởcủagiađìnhHucheloupởtầnghai.Họleolên

tầnghaibằngmộtcầuthang,cóvẻmộtchiếcthanggỗhơnlàmộtcầuthang

đi vào phải qua một cái cửa khuất ở phòng lớn tầng một. Áp mái cả hai

buồnglàmổchocácchịởgái.Ngoàihaitầnggácthìtầngnềnlàmchỗđặt

quầythutiềnvànhàbếp.

BácHucheloupchắcsinhralàmộtnhàhóahọc:Thựctếbáclàmộtngười

nấu bếp. Ở quán bác, không chỉ có uống rượu, mà có cả cái ăn nữa.

Hucheloupđãphátminhramộtmóntuyệtngon,chỉởquánbácmớicó:Đó

làmóncáchépnhồimàbácgọilàmón“chéplớnbéo".Ngườitaănmónđó

dướiánhmộtngọnnếnmỡbò,hoặcmộtcâyđènnhỏthờiLouisXVI,trên

nhữngbànphủvảidầuđóngđinhvàomặtbàn,thaykhănbàn.Kháchtừxa

đến.BácHucheloupmộtsớmmainọbỗngnảyracáiýkiếnhayholàphải

báochokháchquađườngbiếtmón"đặcsản"củamình.Ôngtanhúngcây

bútlôngvàomộtlọhắcín,vàvìcómộtlốiviếtcủamìnhôngtađãứngtả

trêntườngquánnhữngchữđángchúýnày:“CARPESHOGRAS".Mộtmùa

đôngnọ,mưavàtuyếtđãtrớtrêuxóamấtchữSởcuốitừđầuvàchữGở

đầutừthứba,cònlạinhữngchữ:“CARPEHORAS".

[318]

Thờigianvàmưa

mócđãphụgiúpvàođểbiếnmộthàngchữthựcđơnkhiêmtốnthànhmột

lờikhuyênđờisâusắcnhưthếđó.ThếlàbácHucheloupdùkhôngbiếttiếng

PhápvẫnbiếtLaTinh,bácđãđemtriếthọctừnhàbếpravàchỉmuốnvượt

Carême

[319]

thôi,bácđãthựcsựtỏrathiêntàinhưHorace.

[320]

Tất cả những cái ấy ngày nay đều không còn gì. Cái khu bàn cờ

Mondétourđãbịxêravàmởtoáctừnăm1847vàchắclàhômnayđãmất

hẳn.ĐườngphốChanvrerievàđườngphốCorintheđãlấpdướiđálátđường

phốRambuteau.

Chúngtôiđãnói,quánCorinthelànơihọpmặt,cũnglànơiliênlạccủa

Courfeyracvàcácbạnanh.ChínhGrantaiređãpháthiệnranơiđóvìchâm

ngôn"TậnHưởng"củaHoracevàtrởlạiđóvìnhữngcon"cáchépránbéo".

Ởđây,họuống,họăn,họlahét,họtrảtiềnít,họtrảkhôngrasao,họchẳng

trảgìcả,thếmàhọvẫnđượctiếpđãiâncần.BácHuchelouplàmộtngười

tốtbụng.

Hucheloup,chúngtôivừanói,conngườitốtbụng,làmộtôngchủquán

córâumép.Mộtloạichủquánbuồncười.Bácluôncóvẻnhưcaucó,tuồng

nhưmuốndọanạtkháchhàng,càunhàuvớihọ,vàtrôngnhưsẵnsàngkiếm

chuyệngâygổvớihọhơnlàdọnxúpchohọăn.Tuynhiên,chúngtôikhẳng

định,aiđếnđócũngđượctiếpđãiâncần.Cáiđiềukỳkhôinàylàmchobác

đắt khách, nhiều thanh niên thấy vậy đổ đến, bụng bảo dạ: Đến xem bác

Hucheloup"làmnghềtaytrái".Bởivìbácxưakialàthầydạykiếmthuật.

Bỗngnhiênbáccườioangoang.Tiếngtolàtốttính.Ởôngbêntronglàhài

bên ngoài là bi, ông không thích gì hơn là làm cho anh khiếp giống như

nhữnghộpthuốclálàmtheohìnhkhẩusúngngắn.Nónổthànhtiếnghắt

hơi.

Bà vợ ông, bà Hucheloup là một bà có râu, xấu xí. Vào khoảng năm

1830,bácHucheloupquađời.Bácmất,bíquyết“cáchépránbéo"cũngmất.

Bàvợgóarầurĩvìchồng,vẫntiếptụcmởquán.Nhưngmónănmấtphẩm

chấtvàtrởnênđángghét,cònrượuvangtừtrướcvẫnkém,đếnnaythìquá

tệ.TuyvậyCourfeyracvàcácbạnanhvẫnđếnquánCorinthe“vìthương

hại", như Bossuetnói. Bà góaHucheloup hình thùdị hợm, luôn luôn thở

dốc.Bàcónhữngkỷniệmvềđồngquê.Kỷniệmnhạtphèo,nhưngcáchphát

âmcủabàkhiếnchonócóđôiphầnýnhị.Khinhắcnhữngchuyệnthôndã

trongtuổixuân,bàcócáchnóilàmchonómặnmà.Bànóingàyxưa,bàrất

thíchnghe"conchimđỏứchóttrênchùmxuân".

Phòng ở tầng gác một, nơi khách ăn, là một phòng rộng và dài ngổn

ngangnhữngghếđẩu,ghếtựa,ghếdài,bànvàmộtcáibànbillardcũkhập

khiễng.Ngườitađếnđóbằngcáicầuthangxoáytrônốc,nóđưađếngóc

phòngquamộtcáilỗvuônggiốngcửalênboongtàu.Cáiphòngấychỉcó

mộtcửasổhẹpvàmộtđèncồnluônluônthắpsoisáng.Nhữngbànghếcó

bốnchânđềuọpẹpnhưchỉcóbachân.Tườngquétnướcvôitrắngkhông

đượctrangtrígìngoàibàithơtứtuyệtđềtặngbàHucheloup:

«Cáchnàngmườibướctakinhngạc,cáchhaitakinhsợ

Mộtnốtruồingựtrịtrêncáimũiphiêulưu

Lúcnàotacũngrun,chỉsợnàngkhịtranó

Vàcóngày,mũinọnhằmmồmkiachuivào.»

Bàithơđóđượcviếtbằngthanlêntường.BàHucheloupkhágiốngngười

trong thơ, sớm chiều đi lại trước bài tứ tuyệt kia một cách tuyệt đối ung

dung.HaiảtớgáikhôngcótêngìkhácngoàitênMatelotevàGibelotte,giúp

bàHucheloupđặtlênbànnhữngvòrượuxanhvàdọnchokháchđóilòng

nhữngmóncanh,xúplinhtinhđựngtrongđĩađấtnung.Mateloteto,tròn,

tóchung,mồmxoenxoét,nguyênlà“áiphi"củabácHucheloupquácố,là

mộtngườiđànbàxấuxí,xấuhơnbấtcứconquáivậthuyềnthoạinào.Tuy

nhiên,vìtheolẽthìngườiởphảiđứngsauchủnhà,ảcòncóphầnđỡhơnbà

Hucheloup.Gibelottethìdàithườnthượt,mảnhkhảnh,trắngnhợtnhưngười

bịbệnhmáutrắng,mắtcóquầng,misậpxuống,luônluônmệtmỏikiệtsắc

như người có thể nói là mắc chứng uể oảikinh niên, thức dậy trước mọi

ngườivàđingủsaumọingười,ảphụcvụtấtcảmọingười,kểcảngườitớ

gáikia,mộtcáchdịudàng,lặnglẽ,miệngcónụcườimơhồcủangườimỏi

mệtđangngủthiếpđi.

Trênbànthutiềncómộttấmgương.

Trước khi bước vào phòng ăn, khách hàng đọc trên tấm cửa câu thơ

Courfeyracviếtbằngphấnsauđây:“Thếtbạnđinếuđược,ănđinếuanh

dám".

II

NHỮNGCUỘCVUIMỞĐẦU

AicũngbiếtLaigleDeMeauxởvớiJolychứkhôngởchỗnàokhác.Anh

cómộtchồngcũngnhưconchimcómộtcànhcây.Haingườibạnsốngvới

nhau, ăn với nhau, ngủ với nhau. Cái gì họ cũng là chung, kể cả với

Musichettacũngchútítnhưvậy.NhữngtusĩDòngMũgọinhữngngườibạn

nhưvậylànhữngngườidínhđôi.

[321]

Buổisángngày5thángsáu,họđiăn

điểmtâmởCorinthe.Jolynghẹtmũivàđangbịcảm,Laiglecũngbắtđầu

chiasẻbệnhđó.ÁocủaLaiglesờn,nhưngJolythìquầnáođẹp.

Vàokhoảngchíngiờ,haibạnđẩycửaquánCorinthe.Họlêntầngmột.

MatelotevàGibelottetiếphọ.

—Sò,phomát,giămbông,-Laiglegọi.

Họngồivàobàn.Quántrống,chỉcóhaianhemhọ.Gibelottenhận ra

JolyvàLaigle,đặtmộtchairượulênbàn.

Họmớiănnhữngconsòđầutiênthìcómộtcáiđầunhôlênởcửacầu

thangvàcótiếngnói:

—Mìnhđiqua.MìnhđánhhơithấycómùiphomátxứBriengonlành.

Mìnhvào.

ĐólàGrantaire.Gibelotteđemhaichaivangđặtlênbàn.Thếlàbachai

tấtcả.

—Cậuđịnhuốngcảhaichainàyư?-LaiglehỏiGrantaire.

—Aicũngcótríý,chỉcócậulàthiểný.

Grantairebắtđầuuống.Trongmộtthoánganhnốcnửachai.Laiglehỏi:

—Dạdàycậucólỗthủngsao?

—Cậucũngcóởkhuỷutayđó.

Grantairelạiuốngcạncốcrồinóitiếp:

—Áichà!Laiglevăntếơi,cáiáocậucũquá.

—Mìnhmongthế.Bởivậy,chúngtớ,cáiáovàtớrấtthuậnhòavớinhau.

Nónhậntấtcảnhữngnếpcủatớ,nóchẳngvướngbậntớtínào,nhữngtàn

tậtdịhìnhcủatớ,nóbọclấy,nónângchiềutấtcảnhữngcửđộngcủatớ,tớ

chỉcảmthấycónólàvìmìnhđượcấmáp.Áocũcũngnhưbạncũ.

—Đúngthế,-Jolyhéttoxenvàocuộcđốithoại.-Áocũcũngnhưbạn

cũ.

[322]

Nhấtlàởcửamiệngmộtanhnghẹtmũi.

—Grantaire,-Laiglehỏi,-cậutừđạilộđếnđâyà?

—Không.

—Jolyvàtớvừaxemđoạnđầuđámtangđiqua.

—Mộtcảnhtượngkỳdiệu,-Jolynói.

—Còncáiphốnàymớiyêntĩnhlàmsao!-Laiglekêu.-Ởđấythìkhông

aingờParisđãbịxáongược.ThậtrõrànglàởchỗcáctuviệnngàyxưaDu

Breul và Sauval đã lên danh sách các tu viện đó, và cả Tu Viện Trưởng

Lebeuf nữa. Có lắmloại quanh đây đông như kiến ấy, nào dòng cógiầy,

dòngđiđất,dòngtrọcđầu,dòngcórâu,dòngxám,dòngđen,dòngtrắng,

dòng franciscains, dòng minimes, dòng capucins, dòng carmes, dòng tiểu

Augustin,dòngđạiAugustin,dòngcựcAugustin…Lônhô,lúcnhúc.

—Thôiđừngnóiđếnlũtusĩnữa-Grantairecắtngang-nghengứangáy

lắm.

Rồianhkêu:

—Áichà!Mìnhvừanuốtphảiconsòôi.Ấy,cáibệnhưuphiềncủatớlại

táiphátrồiđấy.Sòhỏng,cáccôbánquánvôduyên.Tớcămghétnhânloại.

Vừarồi,tớđiquaphốRichelieu,trướcmộtcáihiệusáchcôngcộnglớn.Cái

đốngvỏsòmàngườitagọilàmộtthưviệnđó,mớinghĩtớitớđãthấytởm

rồi.Baonhiêugiấy,baonhiêumực!Lắmthứbôibác.Ngườitađãviếtra

chừngấyđấy!Thếmàcóthằngngốcnàokhôngbiếtđãnói,conngườilà

convậthaichânkhônglông.

[323]

Rồitớlạigặpmộtcôgáiquenbiết,đẹp

nhưmùaxuân,mangtênhoarấtxứngđáng,thếmàcáiconkhốnnạn!Vì

hômquamộtthằngchủnhàbăngđángtởm,mặtrỗđầumùa,đãhạcốngủ

với nó! Chao ôi! Cáibọn đàn bà, chúng nó rình chộp tên thầu thuế cũng

ngangvớitrangphonglưu,conmèocáicũngvậyđó,nósănbắtchuột,cũng

nhưsănbắtchim.Cáchđâychưađầyhaitháng,ảấylàmộtcôgáingoan

trongmộtcáibuồngnát,ảtánđinhtrêncorset,cácanhgọicáiviệcấylàgì?

Cókhâuvá,cóngủtrêngiườngvải,cóngồibêncạnhmộtcáichậuhoavàcó

thỏamãn.Bâygiờảlàvợmộtôngchủngânhàng.Sựđổilốtấymớixảyra

đêmqua.Sángnaytớvừagặpnạnnhânđó.Ảthíchthúlắm.Điềuđánghãi

làcáiconnỡmấyhômnaycũngvẫnxinhnhưhômqua.Cáilãotàiphiệtkia

khônghiệnratrênmặtả.Hoahồngcóđặcđiểmnày,khôngbiếtnêncholà

hơnhaykémphụnữ,làdấuvếtnhữngconsâucònthấytrêncánhnó.Ôi!

Luânlýđâucótrênmặtđấtnày,tôiviệnchứngcâyhươngđào,tượngtrưng

chotìnhyêu,câynguyệtquếtượngtrưngchochiếntranh,câyolivierngốc

nghếchkia,tượngtrưngchohòabình,câytáomàhạtsuýtlàmchoAdam

chếtvìnghẹnởcổ,vàcâyvả,ôngtổcủaváymặctrong.Còncônglý,các

anhcómuốnbiếtcônglýlàgìkhông?NgườiGauloismuốnchiếmCluse;La

MãbảovệCluse,hỏihọ:Clusephạmlỗigìđốivớicácông?Brennustrảlời:

CáilỗiAlbeđãphạmđốivớicácông,cáilỗimàFidèrie,màngườiÉques,

ngườiVolsquesvà người Sabins đã phạm đối với các ông.Họđãlà láng

giềngcủacácông.NgườiCluselàlánggiềngcủachúngtôi.Chúngtôiquan

niệmlânbangcũngnhưcácông.CácôngđãcướplấyAlbe,chúngtôingày

naychiếm Cluse,Brennusđánh lấyLaMã.Rồi ôngthét:Ves Vicllis.

[324]

Cônglýlàthếđó.Chaoôi!Ởthếgiớinày,loạithúsănmồisaomàlắmthế!

Vôkhốidiềuó!Vôkhốidiềuó!Tớthấymàrợndagàđây.

GrantaiređưacốcchoJolyrótđầy,rồiuốngvànóiluôn,hầunhưkhông

dừnglạivìcốcrượumàkhôngaiđểý,kểcảanhta.

—BrennusđoạtLaMãlàmộtconó,tênchủnhàbăngchiếmảgáilẳng

lơkialàmộtconó.Ởđócũngnhưởđây,đềukhôngcóngượngngùnge

thẹnchútnào.Chonên,chúngtakhôngnêntingìcả.Chỉcóuốnglàchânlý.

Dùanhnghĩthếnào,dùanhởvềphíacongàtrốnggầynhưtổngUrinọ,hay

làởphíacongàtrốngbéonhưtổngGlariskia,cũngchẳngnghĩalýgì,cứ

uống.Cácanhnóiđếnđạilộ,đếnđámtang,vânvân…Áichà,thếnghĩalà

sắpcómộtcuộcCáchMạngnữa?Tôilấylàmngạcnhiênsaomàcáiông

ĐứcChúanhânáiấytúngphươngtiệnđếnthế!Lúcnàongàicũngchỉlại

biếttramỡvàokẽrãnhcủanhữngbiếncố.Cómắcmíu.Cóđìnhđốn.Mau

mau,phảilàmCáchMạng.ĐứcChúa,bàntayngàilúcnàocũngđenbẩncái

chấtdầumỡkhóưađó.Giáởvàovịtrícủangài,tôisẽgiảnđơnhơn,tôi

khôngluônluônlêndâycótchocáimáycủatôinhưvậy.Tôisẽdìudắtloài

ngườimộtcáchnhanhnhẹnvàhiệuquảkia.Tôiđansựviệctừngmắtmột,

khônglàmđứtsợi,tôikhôngtùynghiđốiphó,tôikhôngcókịchbảnkhác

thường.

Cáimàcácanhgọilàtiếnhóachạybằnghaiđộngcơlàconngườivàsự

kiện.Thếnhưngđiềuđángbuồnlàthỉnhthoảngcầnphảicóchuyệnđặcbiệt.

Vớisựkiệncũngnhưconngười,sốbìnhthườngkhôngđủ.Trongsốđông

conngười phảicónhững thiêntài,trong sốnhiềusự kiện,phảicó những

cuộcCáchMạng.Phảicónhữngđạibiếncố,đólàquyluật,trậttựthếgiới

khôngthểkhôngcónhữngdiễnviênratrò.Khingườitaítngờđếnnhấtthì

Chúalạitreomộtthiêntượnglêntườngvũtrụ.Mộtngôisaokỳlạhiệnra

kéotheomộtcáiđuôitolớn.CáiđólàmchếtCésar.Brutusđâmôngmột

nhátdao,Chúa,mộtnhátsaochổi.Tách!ĐâylàmộtgiảbìnhminhPhương

Bắc,đâylàmộtvĩnhân,93bằngđạitự,Napoléoninnổibật,saochổi1811

trên đầu biểu ngữ. Chà chà! Cái bảng quảng cáo xanh điểm những chấm

sáng bất ngờ! Ùm! Ùm! Cảnh huống kỳ lạ. Hãy nhìn lên hỡicác chú rồi

nghề!Tấtcảđềuxõatóc,ngôisaocũngnhưvởkịch.Chúaôi!Nhiềuquá

đấy,và cũngchưađủ đâu.Nhữngbiện phápđặcbiệt ấytrôngnhư phong

phú,thậtralànghèonàn.Cácbạnạ,ThượngĐếđangthithốnhữngmẹovặt.

MộtcuộcCáchMạngthìchứngtỏcáigì?ChứngtỏlàChúađãđếnchỗvô

phương.Ngàilàmmộtcuộcđảochínhchỉvìcógiánđoạngiữahiệntạivà

tươnglaivàbởivìngàilàChúađấy,ngàikhôngnốiđượchaiđầudâyvới

nhau.Điềunàylàmchotớtinnhữnggiảthiếtcủatớvềtìnhhìnhsảnnghiệp

củangàilàđúng.TôinghilàChúachẳnggiàucógìkhithấylàmcáibấtổnở

trêncũngnhưởdưới,lắmcáihạtiện,titiện,hàtiện,quẫnbáchtrêntrờivà

dướiđất,từconchimkhôngcómộthạtkêmàănchođếntớkhônglàmsao

cónổimộttrămnghìnfrancsthựclợi,khithấysốphậnconngườiđãmòn

nhẵn,cảđếnsốphậnđếvươngcũngsờntậncốtsợi,bằngchứnglàHoàng

ThânCondébịtreocổ,khithấymùađôngchẳngkhácgìmộtmảnhráchtrên

thiênđìnhquađógiólạnhthổixuốngtrầngian,khithấyvôkhốinhữngtã

ráchtrênmàuhồngtươiróicủabanmaiởcácđỉnhđồi,khithấynhữnggiọt

sương,nhữnghạtngọctraigiảấy,khithấynhữnghạttuyết,kimcươnggiả

đeoởđầucành,khithấynhânloạiđứtchỉ,lịchsửvávíuvànhiềuvếtởmặt

trời,nhiềuhốtrênmặttrăng,khithấykhốnkhổtràntrềkhắpnơikhắpxứ.

Chúaravẻlắm,đúng,nhưngtớcảmthấyChúatúngrồi.Ngàichoramột

cuộcCáchMạngcũngnhưnhàđạithươngkétrỗngmởmộtcuộckhiêuvũ.

Khôngnênxétthầnthánhởbềngoài.Dướilớpvàngsonbónglộntrêntrời

tớnhậnthấyvũtrụnghèonàn.Trongcuộcsángchếcócảnhphásản.Vìvậy

tớbấtmãn.Cácanhthấykhông,hômnaylàngày5thángSáu,thếmàbây

giờhầunhưcònđangtrongđêm.Từsớmnaytớđợichotrờisáng.Thếmà

trờikhôngsángcho,tôicamđoanlàchođếnhếtngày,trờivẫnchưasángra.

Đâylàlỗigiờgiấccủaanhnhânviênlươngkhôngđượctrảđúng.Thậtvậy,

tấtcảđềuxếpđặtsai,khôngcócáigìkhớpvớicáigìcả,cáiquảđấtcũkỹ

nàyđãquằnquẹorồi,tớđứngvàophảichốngđối.Xiênxẹo,méomótất.Vũ

trụlàtrớtrêulắm.Chúngtanhưnhữngđứatrẻ:Đứanàomuốnthìkhôngcó,

đứanàokhôngmuốnlạicó.Chungquy,tớcămlắm.Ngoàiracáianhhói

LaigleDeMeauxlàmtớnhìnmàphátsầumuộn.Cứnghĩtớcùngtuổivới

cáiđầugốiấymàthấynhục.Thựcrathìtớphêphánchứkhônglăngmạ.Vũ

trụnóđãnhưthếthìthế.Tớnóikhôngcóácý,nóichỉđểcholươngtâm

khỏidaydứtmàthôi.XinChúavĩnhhằnghãynhậnsựthànhkínhtrântrọng

củatôi.Chaoôi!XinviệntấtcảcácthánhởOlympevàcácthầnlinhởthiên

đườngmàthềrằngtôikhôngphảisinhrađểlàmngườiParis,nghĩalàcáivật

đượcchuyềnqualạigiữađámrongchơivàđámpháphách,nhưchiếccầu

lônggiữahaicâyvợt.TôisinhrađểlàmngườiThổNhĩKỳ,suốtngàynghỉ

ngắmgáiPhươngĐôngnhảymúanhữngđiệuvũAiCậplảlơinhưnhững

mộngmịcủamộtanhchàngtraigiới,hoặclànôngdânđấtBeauceron,hoặc

làquýtộcthànhVeniseởgiữađámbàibạc,hoặclàtiểuvươngĐứcgópcho

LiênBangĐứcmỗilầnnửatênlínhbộ,ngàyrồichỉtiêukhiểnbằngcách

phơibíttấtlênhàngràomình,tứclàbiêngiớiđấtnướcmình.Đó,sốkiếp

củatớphảilànhưthế!Vâng!TớnóiThổ,vàtớkhôngcảichính.Tôikhông

hiểusaongườitacóthóiquencoithườngngườiThổ,Mahometcũngcócái

hay.Hãytônkínhđấngsángchếnhữnghậucungcóthầnnữvànhữngthiên

đườngcótỳnữ!

[325]

Đừng lăng mạHồiGiáo, cáitôngiáo duy nhấtđược

trangtrímộtchuồnggàmái!Đếnđâytớphảiuốngđã.Thếgiớinàylàmột

nguxuẩnvĩđại.Vàhìnhnhưhọsắpđánhnhau,tànsátnhaugiữamùahè

trongthángcỏnon,trongkhichúngcóthểcắptaymộtmỹnhânđivềđồng

quêhítthởmùicỏcắtbốclênnhưmộtchéntràlớn.Quảlàngườitađãlàm

lắmcáiđiềudạidột!Cáiđènlồngcũvỡmàtớthấyởmộtquầyhàngxén

vừarồiđãgợichotớmộtsựsuynghĩ:Đãđếnlúcphảisốtsắngchonhân

loại.Ừ,tớlạibuồnrầuấynuốtmắcnghẹnmộtconsòvàmộtcuộcCách

Mạngthìnónhưthếđấy!Tớtrởlạisầuthảm.Ôi!Cáithếgiớicốhữuđáng

hãinày!Ởđấyngườitalậtđật,ngườitalậtđổ,ngườitađánhđĩ,ngườita

đâmhọngnhauvàngườitađãsốngquenvớinó.

Saucơnhùngđàmđó,Grantairenổimộtcơnho,thậtđángđời.Jolynói:

—NhânnóiđếnCáchMạng,mìnhthấyrõràngthằngMariusđãmêgái.

—Cóbiếthắnmêaikhông?-Laiglehỏi.

—Không!

—Khôngà?

—Không,tớđãnóimà!

—Chuyệnyêuđương của Marius ư? -Grantairehét.- Tớ thấy rõ rồi,

Mariuslàmộtđámsươngmù,nóđãtìmthấymộtcộtkhói.Mariusthuộc

dònghọthisĩ.Nóithơlànóidởhơi.ThầnApolloncủangườiTymbrœus,

[326]

MariusvớicônàngMaria,hayMariehayMariettehayMarioncủanó

chắcphảilàmộtđôinhântìnhngộnghĩnh.Tớbiếttìnhhìnhchúnglànhư

thếnàorồi.Ngâyngấtmàquênhônnhau.Đoanchínhởdướitrần,giaohợp

ởtrêncungmây.Đólànhữnglinhhồncógiácquan.Họngủvớinhaugiữa

vòmsao.

Grantairebắtđầuchaithứhaivà có lẽ cả bài diễn thuyết thứ hai nữa,

nhưngmộtngườinữađãchuilênkhỏicáilỗcửacầuthang.Đólàmộtchú

béchưađếnmườituổi,ráchrưới,thấpbé,vàngvọt,mặtđỏ,mắtsáng,tócrất

dày đẫm nước mưa, nét mặt vui vẻ. Không quen ai hết, nhưng lựa chọn

khôngdodựgiữabộbaấy,chúhướngvềLaigleDeMeauxhỏi:

—ÔngcóphảilàôngBossuetkhông?

—Đólàcáitênnhàcủatôi,-Laigleđáp.-Emcầngìmàhỏitôi?

—Thếnày.Mộtôngtócvàng,ngườicao,ởđạilộhỏiem:Emcóbiếtbà

Hucheloupkhông?Emđáp:Biết,ởphốChanvrerie,bàgóacủaônggià.Ông

ấybảoem:Emđếnđấy.EmtìmgặpôngBossuet,emnóihộchoanh:A.B

C.Chắclàngườitamuốngiễuôngphảikhông?Ôngấychoemmườixu.

—Jolyơi,chotớvaymườixuđi.-Laiglenói.RồiquaylạiGrantaire-

Grantaire,chotớvaymườixu.

Đượchaimươixu,Laiglechothằngbé.

—Cảmơnông-thằngbénói.

—Emtênlàgì?

—Navet,bạncủaGavroche.

—Ởđâyvớicácanh-Laiglebảo.

—Ănsángvớicácanhnào-Grantairemời.

Thằngbéđáp:

— Em không thể. Em ở trong đoàn đưa tang, chính em hô đả đảo

Polignac.

Vàquaylại,kéolêchânlệtsệt-đólàcáchchàotônkínhnhấtcủanó-nó

bướcđi.

ĐứabérakhỏithìGrantairelêntiếng:

—Thằngbénàylàthằngbénguyênchất.Cónhiềuloạitrongbọnnhãi

ranh.Nhãicủacácviênchưởngkhếgọilànhãinhảyphố,

[327]

nhãilàmbếp

gọi là nhãi đội nồi, nhãi làm bánh mì là nhãi mũ chụp, nhãi hầu gọi là

Groom,nhãithủythủlàMousse,nhãilínhlàthiếusinhquân,nhãihọasĩlà

Rapin,nhãiđạithươnglànhãichoaichoai,nhãitriềuthầnlàtiểucôngtử,

nhãivuachúagọilàhoàngtử,nhãiChúatrờilàHàiĐồng.

Tronglúcđó,Laiglenghĩngợi.Anhnóinhonhỏ:

—A.B.C,nghĩalàđámtangLamarque.

—Ôngngườicaotócvàng-Grantairenhậnxét-làEnjolras.Anhtabáo

tinchocậuđấy.

—Chúngtacóđếnkhôngnào?-Bossuethỏi.

— Trời mưa - Jolynói. - Tớ cam kếtvàolửa chứ không cam kếtvào

nước.Tớkhôngmuốncảmốm.

—Tớthìởlìđây-Grantairenói.-Tớthíchănsánghơnchônngười.

—Kếtluận,chúngtakhôngđi-Laiglenóitiếp.-Thếthìuốngvậy.Vả

lạithiếumặtởđámtangcũngkhôngnhấtthiếtphảithiếumặtởcuộcbạo

khởi.

—À!Nóibạokhởithìcótớđây-Jolythét.

Laiglexoahaibàntayvàonhaunói:

—ThếlàchúngtasắpsoátlạicuộcCáchMạng1830.Trênthựctếcuộc

CáchMạng1830làmchodânchúnglúngtúngởnhữngchỗkhuỷu.

—CáiCáchMạngcủacácanh,mìnhchẳngthiết-Grantairenói.-Tớ

khôngghétbỏcáiChínhPhủnày.Đólàcáivươngmiệnđượclótêmbằng

chiếcmũlông,mộtvươngtrượngmàđầudướilàchiếcô.Ờnhỉ!Trờihôm

naynhưthếnàychonêntớnghĩcáivươngtrượngđó:LouisPhilippecóthể

dùngcáiquânquyềncủamìnhnhằmhaimụctiêu,đưacáiđầutrượngrađối

vớidân,mởcáiđầuôrađốivớitrời.

Phòngtốiom,nhữngmảngmâylớnđãlàmmấtnốtánhsángbanngày.

Khôngcóaitrongquán,cũngkhôngcóaingoàiđường,mọingườiđềuđi

"xemdiễnbiếncủathờicuộc".

—Giữatrưahaynửađêmđấy?-Bossuetthét.-Chẳngtrôngthấygìsất,

Gibelotte,đemđènđây!

Grantairebuồnbãcứuốngrượu.Anhlàubàu:

—Enjolraschêta,Enjolrasnói:Jolyốm,Grantairesay.Chonênhắncho

NavetđếngọiBossuet.Giáhắnđếnrủtathìtađãđirồi.MặcxácEnjolras!

Takhôngđếndựcáiđámtangcủahắnđâu.

ĐãquyếtnghịkhôngđichonênBossuet,JolyvàGrantairechẳngnhích

rakhỏiquán.Vàokhoảnghaigiờchiềuthìbàncủahọđãđầynhữngvỏchai.

Haicâynếnthắpsángđểtrênbàn,mộtcâycắmtrêncáichânđồngđãhoàn

toàngỉxanh,mộtcâynhétvàocổmộtlọđựngnướcrạnnứt.Grantaiređã

kéoJolyvàBossuettrởvềvớivuinhộn.

VềphíaGrantairethìtừtrưa,anhtađãvượtquácáimốcrượuvang,vì

rượuvanglàmộtnguồnmộngtồi.Đốivớinhữnghômghiềnthựcsự,rượu

vangchỉđượcnểnangmàthôi.Vềviệcsaysưathìcũngcóảothuậtvàquỷ

thuật,rượuvangchỉlàảothuậtthôi,Grantairelàmộtanhchànguốngmộng

liều lĩnh. Một trận say tối trời đen đất, một trận say kinh hồn sừng sững

trướcmắtkhônglàmchoanhtadừng,ngượclạilôicuốnanhta.Anhđãđể

chai qua một bên để cầm cốc vại. Không có thuốc phiện, không có

haschisch

[328]

 bên mình, mà cứ muốn cho đầu óc ám hoàng hôn thì đành

phảimượncáithứnướcphaghêgớmgồmcórượumạnh,biađenvàrượu

ngải,cáithứnướcgâynênnhữngcơnhônmêkinhkhủng.Thểhơicủaba

thứbia,rượumạnh,rượungảiđổchìvàotâmhồn.Đólàbathứđêmđenlàm

chếtchìmthiêntưbaybướm.Ởđấy,trongmộtmàngkhóitụmơhồthành

cánhdơihìnhthànhbanữcuồngthầncâmlặnglàMêSảng,ĐêmĐenvà

ChếtChócbaychậpchờnbêntrênnàngPsychéngủthiếp.

Grantairevẫnchưađếncáigiaiđoạnthảmđạmđó,hãycònlâu.Anhta

vuivẻvôcùngvàBossuet,Jolycũngchiavuivớianh.Họchạmcốc.Anhcó

nhữngcửchỉbấtthườngđiđôivớinhữnglờinhữngýkỳquặc.Anhchống

nắmtaytráilêngốimộtcáchoaivệ,cánhtaynạnhrathànhhìnhthướcthợ,

cravatesổtung,ngồicưỡingựatrênghếđẩu,cốcđầytrêntaytráinémchoả

Matelotetobéonhữnglờilongtrọngsauđây:

—Hãymởcáccửađiệnra!TấtcảmọingườiphảicóchântrongViện

HànLâmPhápvàcóquyềnhônbàHucheloup!Cấtchénvào.

RồiquayvềphíabàHucheloup,anhthêm:

—Hỡingườiphụnữnghìnxưađượctậptụcthừanhận,ngườihãylạiđây

ngõhầutachiêmngưỡng.

Jolythét:

—MatelotevàGibelotte,đừngmangrượuchoGrantaireuốngnữa.Hắn

uốngmấtvôkhốilàtiền.Từsángnayhắnđãngốnbừabãihaifrancschín

mươilămxurồi.

Grantairelạinói:

—Takhôngchophépmàaidámkhoèocácvìsaoxuốngđặtlênbànđây

thaynếnnhưvậy?

Bossuettuysaykhướtnhưngvẫnbìnhtĩnh.Anhngồilênbậucửasổđể

ngỏ,đưalưngrahứngmưavànhìnhaingườibạn.Thìnhlìnhanhngheồnào

phía sau lưng, tiếng chân chạy hấp tấp, tiếng kêu: “Hãy cầm súng!" Anh

quaylạivànhậnthấyởphốSaintDenis,cuốiphốChanvrerie,Enjolrasđang

điqua,súngcầmtay.RồiGavrochevớikhẩusúngngắncủanó,Feuillycầm

mã tấu, Courfeyrac cầm gươm, Jean Prouvaire với khẩu mousqueton,

Combeferremangsúng,Bahorelxáchcarabinecùngvớicảtốpvũtrangồn

àosôinổitheosauhọ.

PhốChanvreriedàikhôngquámộttầmcarabine.Bossuetlấyhaibàntay

làmthànhốngloagiữmồmvàogọi:

—Courfeyrac!Courfeyrac.Đâynày.

Courfeyracnghetiếnggọi,nhìnthấyBossuet.Tiếnmấybướcvàophố

Chanvrerie,hỏito:

—Cậucầngì?

CâuhỏiấygặpchéocâucủaBossuet:

—Cậuđiđâuđấy?

Courfeyractrảlời:

—Dựngmộtchiếnlũy.

—Thếthìtạiđâythôi!Chỗnàytốtlắm!Dựngởđâyđi!

—Đúngđấy,PhượngHoàngạ.-Courfeyracđáp.

Courfeyracrahiệu,cảđoànlaovàophốChanvrerie.

III

ĐÊMTỐIBẮTĐẦUXUỐNGVỚIGRANTAIRE

Chọnchỗấylàđúngtuyệt!Conđườngởngoàivàocứthắtdầnrồitắclại.

QuánrượuCorinthechẹnngangđườngphốChanvrerie,cònphốMondétour

thìdễchặncảhaibênphảivàtrái.Chỉcómộtmặttấncôngđược,mặtphố

SaintDenis,nghĩalàquântấncôngsẽbịtrốngtrảivàbắtbuộcphảiđánh

trựcdiện.QuảthậtBossuetsaymàconmắtquânsựkhôngkémAnnibals

đói.

Thấy toán này xô nhau vào, cả phố hoảng hồn. Tất cả các khách qua

đườngđềulẩntránh.Trongchớpmắt,tấtcảcácnơi:Ởtrongcùng,bêntrái,

bênphải,cáccửahàng,cácquầyhàng,cửaravào,cửasổ,cửachớplớnbé

từtầngnềnchođếntrêntầngápmáicũngđềuđóngsậplại.Mộtbàgiàsợ

quá, đem nệm giường treo lên hai cái sào gác phơi quần áo ở cửa sổ để

chốngđạn.Chỉcóquánrượumởcửavìmộtlẽđơngiản:Cảbọnđềuùavào

đấy.

BàHucheloupchỉbiếtthởdài,kêu:

—Trờiôi!Trờiôi!

BossuetrađónCourfeyrac.Jolyđếncửasổthòđầugọi:

—Courfeyrac!Saocậukhôngcầmlấymộtcáiô?Khéomàsổmũiđấy.

Chỉtrongmấyphúthọđãtháođượchaimươicáisongsắtởtrướccửa

quánvànạyđượchaimươithướcđálátđường.GavrochevàBahorelđãtịch

thumộtcáixecủaanhhàngvôitênlàAnceauđangđiqua,trênxecóba

thùngvôi.Họbènlậtsấpcáixexuống,đặtbathùngvôidướinhữngchồng

đá. Enjolras đã mở nắp hầm rượu. Bao nhiêu thùng rượu trống đều được

khuânrađặtcạnhmấythùngvôi.Feuillyxưanayquentômàunhữngnan

quạt mỏng manh, cũng đã khuân được hai chồng đá to tướng xếp vào để

chốngđỡcỗxevàcácthùng.Đátựdưngnghĩracũngnhưcácthứkhácvà

lấyởđâukhôngbiết.Họtháocảnhữngđònchốngtrướcmặtmộtnhàlân

cậnvàđặtnónằmtrêncácthùngrượu.KhiBossuetvàCourfeyracquaymặt

lạithìmộtnửaphốđãbịmộtbứclũycaoquáđầungườichắnngang.Thực

khôngaibằngquầnchúngtrongviệcpháhoạiđểxâydựng.

MatelotevàGibelottecũngdựvàocôngviệc.Gibelottechạyđichạylại

manggạchđá.Ảdựngchiếnlũycũngmệtnhọcnhưhầurượuchokhách,

vừalàmvừangáingủ.

Một cỗ xe chở khách đóng hai con ngựa trắng đi qua đằng đầu phố.

Bossuetnhảyquađốngđáchạylạigiữanhđánhxe,bảohànhkháchxuống

hết.Anhgiơtayrađỡcácbà,cáccôxuống,ralệnhchongườiđánhxecútđi

vàdắtcảxengựavề.

— Xe khách không được đi qua trước Corinthe, - anh nói. «Non licet

omnibusadireCorinthum»

[329]

Mộtlátsau,họthảhaiconngựađicôngtrênđườngphốMondétourvàlật

cỗxexuốngđểhoànthànhviệcdựngchiếnlũy.BàHuchelouphoảngquá

chạylêntầngthứnhấtđểtrốn.Haimắtbàlờđờ,ngơngácnhìnmàkhông

thấy,miệnglậpcậpấpúngkêukhôngratiếng.Bàlàubàu:

—Rõlàngàytậnthế!

Joly ghé môi hôn cái cổ béo phị, đỏ và nhăn nheo của bà và nói với

Grantaire:

—Nàycậu,mìnhvẫnchưachocáicổđànbàlàmộtvậthếtsứcthanhtú.

NhưngGrantairethìcaohứngđếntộtđộ.ThấyMatelotelênlầu,Anhôm

nónganglưngvàcườiquangquácquacửasổ:

—Matelotexấuxí!-Anhhét.-Matelotelàsựxấuxímơước!Nólàcon

quáivật.Nósinhralàvìthếnày:Mộtlãothợnặntượngthườnglàmtượngở

cácđầuốngmángchonhàthờ,mộthômphảilòngmộttượngốngmáng,cái

tởm nhất. Anh ta cầu khẩn thần ái tình cho tượng sống dậy. Và đó là

Matelote.Đồngbàonhìnxem:Tócnómàuhungđỏrâungônhưtócảnhân

tìnhTitien

[330]

ngàyxưa.Nólạilàmộtconbéngoan.Đànbàmàngoanthì

đánhtrậncùnganhhùng.Tớbảođảmthếnàonócũngchiếnđấuratrò.Còn

mụHucheloupcũnglàmộtmụgiàcanđảmđấy.Hãyxemrâumépcủamụ!

Râunàymụthừahưởngcủađứcôngchồngđấy.Mộtnữkỵbinhchứvừa

đâu!Mụcũngchiếnđấuchomàxem.Chỉhaingườinàycũngđủlàmchocả

vùngngoạiôphátkhiếp.Cácđồngchí,chúngtasẽlậtđổChínhPhủ.Cáiđó

cũng thực như từ acide margarique đến acide formique có mười lăm thứ

acidetrunggian.Vảlại,tớcóccần,ôngcụtớghéttớvìtớchẳnghiểugìvề

toán,ởđờitớchỉhiểucóáitìnhvàtựdo.TớlàthằngGrantairehiềnlành!

Xưanaykhôngbaogiờtớcótiềnnêntớcũngkhôngquencótiền,dođó

cũngkhôngbaogiờtúng.Nhưcáithằngtớmàgiàuthìthiênhạchẳngcònai

nghèonữa.Nếuthếthìngườitađãthấythếnàorồi!Nếunhữngthằngtốt

bụngmàđầytúithìtốtbiếtmấy.TớtưởngtượnggiáChúaJésusChristlại

cócáigiatàicủaRothschild

[331]

thìlàmđượcbaonhiêuviệcthiện.Matelote

ơi, mày hôn tao đi! Mày thì đa tình nhưng nhút nhát. Má của mày thích

ngườitahônnhưhônemgái,nhưngmôicủamàyđòingườitahônnhưhôn

ngườiyêucơ.

—Imđi,cáilũchimkia.-Courfeyracmắng.

— Tớ là thẩm phán thành Toulouse lại là thầy dạy làm thơ đấy. -

Grantaiređáp.

Enjolrasđứngtrênnócchiếnlũy,taycầmsúng,ngẩngmặtlên,nétmặt

đẹpđẽnghiêmnghị.Mọingườibiếttínhchànggandạvàcứngnhắc.Chàng

quát:

—Grantaire,điđâumàngủthìđichorảnh.Đâylàchỗđểhăngsaychứ

khôngphảilàchỗđểsaysưarượuchè.Đừnglàmôdanhchiếnlũy.

CâunóigắtgỏngnàytácđộngGrantairemộtcáchlạthường.Cóthểnói

anhnhưbịmộtgáonướclạnhgiộivàomặt.Anhsựctỉnhrượu.Anhngồi

xuống,chốngtaylêncáibàngầncửasổ,đưamắtnhìnEnjolrasthiếtthatrìu

mếnvànói:

—Cậubiết.Mìnhtinởcậu!

—Điđâuthìđiđi.

—Đểmìnhngủởđây.

—Đinơikhácmàngủ.

NhưngGrantairevẫnnhìnbạn,cặpmắtđụcngầuvàâuyếm:

—Chomìnhngủởđây,chođếnkhichếtởđây.

Enjolraslườmhắnkhinhthường:

—Grantaire!Cậukhôngbiếttin,khôngbiếtnghĩ,khôngbiếtquyếtchí,

khôngbiếtsống,màcũngkhôngbiếtchết.

Grantairetrảlờinghiêmtrang:

—Cậuđểxem.

Anhlắpbắpmấytiếngnữakhôngaihiểugì,rồinặngnhọcgụcđầuxuống

bàn.AnhđãđivàocáiđộsaythứhaivàchínhcâunóicủaEnjolrasđãđẩy

anhđếntrạngtháinày.Mộtlátsauanhđãngủsay.

IV

THỬANỦIBÀHUCHELOUP

Bahorelsaysưavớicáichiếnlũy,kêulên:

—Xemđườngphốmặcáocổbénày!Xinhchưa?

Courfeyracvừadỡquánrượu,vừatìmcáchanủibàgóachủquán:

—BàHucheloupơi!Chẳngphảihômnọbàđãphànnànrằngngườita

làmbiênbảnmàphạtbàchỉvìconGibelotteđãgiũnệmquacửasổlàgì?

—Đúngthế,ôngCourfeyracquýhóaạ!LạyChúa!Ôngcũngđịnhvứt

cáibànấyvàocáiquỷsứcủaôngà?Cũngvìcáinệmấyvàcũngvìmột

chậuhoatrêncửasổrơixuốngđườngphốmàNhàNướcđãlấycủatôimột

trămfrancstiềnphạt.Ôngthấycóphảilàmộtviệcthậmvôlýkhông?

—Bởithế,chúngtôibáothùchobàđây,bàHucheloupạ.

BàHuchelouphìnhnhưkhôngthấylợilộcgìtrongcáikiểubáothùấy.

BàhàilòngcũngbằngnhưchịthiếuphụẢRậpnọ:Chịtabịchồngtáttai

bènvềkiệnvớichavàđòichabáothù.Chịnói:Nhưthếlàhắnđãxúcphạm

cha,oánthìchaphảibáooán.Ngườichahỏi:Hắntátmábênnào?-Mátrái.

Ngườichatátchịbênphảimộtcáinênthânvàbảo:Thếlàvừalòngmày

nhé!Màyvềbảohắnrằnghắnđãtátcongáitaothìtaotátvợnóchobõ

ghét.

Lúcbấygiờmưađãtạnh,nhiềuchiếnsĩmớigianhậphàngngũcũngđến.

Trướcđấyanhemthợđãgiấudướiáoblousevàđemtớimộtthùngthuốc

súng,mộtgiỏchaiđựngcườngtoan,haibacâyđuốcrướcdạhộivàmộtcái

sọtđầynhữngcâyđèntrongđêmlễsinhnhậtnhàvuacònlại.Lễấyvừamới

cửhànhhômmồngmộtthángnăm.Ngườitabảorằngnhữngthứđạndược

ấydomộtngườichủhiệutạphóatênlàPépincungcấp.PhốChanvreriecó

độcmộtcâyđèntrụ,họcũngđậpmất,họđậpluôncâyđènđốidiệnởphố

Saint Denis, và tất cảđèn đóm ở cácphố lân cận là phốMondétour, phố

Cygne,phốPrêcheurs,phốTruanderie.

Enjolras,CombeferrevàCourfeyracđiềukhiểntấtcảmọiviệc.Bâygiờ

họdựnghaichiếnlũycùngmộtlúc,đấunhautheohìnhthướcthợ.Cảhai

đềutựavàoquánrượuCorinthe:ChiếnlũylớnchắnngangphốChanvrerie,

chiếnlũynhỏchắnphốMondétour,vềphíaphốCygne.Chiếnlũythứhai

nàyhẹplắmvàdựngtoànbằngthùngrượuvàđálátđường,ởđấycảthảycó

nămchụcngườiđươnglàmviệc,trongđócóbamươingườicósúng:Lúc

kéoquamộtcửahiệubánsúng,họđã“mượn"toànbộsúngtronghiệu.

Khôngcógìkỳkhôilắmvẻchobằngđoànquânấy.Anhnàymặcáolễ

phục,cầmgươmkỳbinhvớihaisúngngắn,thứsúnggiắtyênngựa,chàng

kiamặcchemise,đầuđộimũtròn,lưngđeobầuthuốcsúng,anhnọngựcáo

thẳngdựngbằngbảytờgiấyxám,taycầmdùithợda.Cómộtchàngthét

lớn:“Chúngtaphảitiêudiệtđếntêncuốicùngrồichếttrênmũilêcủachúng

ta!" Nhưng chàng ta lại không có lưỡi lê. Một người bên trong mặc áo

choàngdài,ngoàiđeomộttấmdatrâu,lưngmangthứbaođạncủaquốcdân

quân,vảibọccòndínhmấychữ:"Anninhcôngcộng"rànhrànhbằnglen

đỏ. Nhiều súng khác số hiệu quân đội chính quy, không mấy ai đội mũ,

cravatechẳngcóchiếcnào,rấtnhiềucánhtaytrần,mộtvàicâygiáo.Thêm

vàođó,đủlứatuổi,đủkhuônmặt,mặtcủanhữngchàngthanhniêntrắng

xanh,mặtcủanhữnganhcôngnhânbếntàurậmđỏ.Ainấyđềutấttảvội

vàng.Vừagiúpđỡnhau,họvừabàntánvềtriểnvọngchiếnthắng:Ngườithì

nóiđếnkhoảngbagiờsángsẽcóviệnbinh,kẻnóicómộttrungđoànchắc

chắnđứngvềphíaCáchMạng,cóngườinóicảthànhParissẽvùngdậybạo

động.Thậtlànhữngcâuchuyệnkinhkhủngxentrongmộtkhôngkhínôđùa

thânmật.Trônghọ,ngườitatưởnglàanhemmộtnhà,thếmàhọkhôngbiết

tênnhau.Cảnhnguybiếnlớncóchỗđẹplànólàmrạngtỏtìnhhữuáigiữa

nhữngngườichưaquenbiếtnhau.

Họđốtlòlửatrongnhàbếpđểthổichảytấtcảnhữngthứthìa,nĩa,cốc

bằngthiếcmạbạctrongquánrượurồiđổvàokhuônđạn.Họvừalàmvừa

uốngrượu.Trênbànlaliệtnhữnghạtkíp,nhữngđạnlớn,đạnconcùngvới

cốcrượuvang.Trongbuồngbillard,bathầytròbàHucheloupxékhănlau

cũđểlàmbăngrịtthuốc.Sợhãilàmchomọingườithayđổimộtcáchkhác

nhau:BàHuchelouphóarađờđẫn,conMateloteìạchthởphòphò,còncon

Gibelottelạitỉnhtáonhanhnhẹnhơntrước.Cóbanghĩaquângiúpđỡhọ,ba

chàngrậmrịtnhữngtócnhữngrâucằm,râuméplàmchohọrunsợ,thếmà

taynhữngngườithợấyxévải,làmbăngnhanhnhẹnkhéoléonhưtaycác

chịthợkhâu.

Courfeyrac,CombeferrevàEnjolrascóđểýđếnmộtngườihìnhvóccao

lớnlúc hắnnhậpbọn. Ngườiấybây giờgópsức dựngcáichiếnlũynhỏ,

trôngchừngcũngđượcviệc.Gavrochelàmviệcởchiếnlũylớn.Cònchú

thanhniênđãđếntìmMariusởnhàCourfeyracthìchúđãbiếnđiđâumấttừ

lúcngườitalậtđổchiếcxehàng.

Gavrochenhẹnhànghàohứngtựnhậnnhiệmvụthúcđẩycôngviệc.Chú

đi,chúlại,chúchạylên,chúchạyxuống,chúxoaxuýt,chútươicười.Hình

nhưchúđếnđấyđểkhuyếnkhíchmọingười.Chúcókimchíchchăng?Có

đấy,đólàcảnhnghèođóicủachú.Chúcócánhchăng?Cũngcó,đólàsự

hânhoancủachú.Chúlàsựquaycuồng.Ngườitaluônluônnomthấychú,

luônluônnghetiếngchú.Chúđứng chậtcảkhônggianvìởđâucũngcó

chú.Chúlàcáiámảnhgầnnhưkhóchịuvìkhôngthểnàodừnglạimộtphút

vớichú.Cáichiếnlũytotướngcảmthấycóchúcưỡitrênlưng.Chúlàmcho

nhữnganhlêutêuphảingượng,chúkíchthíchngườilười,chúhồisứccho

ngườimệt,chúchọctứcnhữnganhmơmộng.Vìchú,kẻnàyvuilên,kẻkia

thêmhănghái,kẻnọnổinóng,cóđiềuaiaicũnghoạtđộnghơnlên.Chú

châmanhsinhviênnày,đốtanhthợkia,đápxuống,dừnglại,bayđi,lượn

trêncảnhhuyênnáo,nhảytừngườinàyquangườinọ,vove,vùvù,hànhtội

đoànngựakéo.GavrochelàconruồicủacỗxeCáchMạngvĩđại.Đôicánh

taynhỏcủachúlàsựchuyểnđộngthườngtrực,hailáphổitíhoncủachú

chứađựnghuyênnáokhôngdừng.

—Giỏilắm.Chấtthêmgạchđálên!Thêmthùngrượunữa,nữa.Thêm

cáigìnữachú!Ởđâucónhữngthứnàynhỉ?Nào,chotôimộtgiỏvôigạch

vụnđểnhétcáilỗhổngnày.Ồ,cáichiếnlũycủacácôngchảralàmsao.Tệ

lắm,phảichonócaolênnữađi.Cócáigìđemxếpcảđây,vứtcảđây,ném

mẹnócảđây.Đậpnhàramàbỏvào.Mộtchiếnlũymàlị,mộtchiếnlũy

cũngnhưmộtbữatiệctràởnhàmụGibou.Đâynày,cómộtcánhcửakính

đây.

Mọingườilaó:

—Cửakínhà?Cửakínhđểlàmđếchgì,hỡichúbéhạtmítkia?

Gavrochecãilại:

—Cácanhbịthịtthìcó!Dựngchiếnlũymàcócửakínhthìtuyệt.Cửa

kínhkhôngngănđượctấncôngnhưnglấychođượcthìcũngcònkhổvớinó.

Thếcácanhchưabaogiờtrèotườngcócắmmảnhchaiđểtrẩytáotrộmà?

Cửakính,ừcửakínhsẽcắtmẹchâncủalũquốcdânnếuchúngleolênchiến

lũy.Lạgì,cáithứthủytinhlàchúaphảnphúc!Àraanhemchẳngcóchúttrí

tưởngtượngnào,cácanhemạ.

Gavrochelạicòntứcđiênruộtvìkhẩusúngngắnkhôngcòcủamìnhnữa.

Chúchạyhếtngườinàyđếnngườikhác,luônmồmđòihỏi:

—Súng đâu?Tôicần mộtkhẩusúng! Tạisaokhông phátchotôi một

khẩusúng?

—Phátsúngchomàyà?-Combeferrenói.

—Ơkìa!Saolạikhông?Năm1830,khigâynhauvớiCharlesX,thìtôi

vẫnđượcphátmộtcâysúngmà.

Enjolrasnhúnvai:

—Khinàongườilớncóđủsúngthìsẽphátchotrẻcon.

Gavrochekiêuhãnhquaylại,bảo:

—Hễđằngấychếttrướcthìtớlộtsúngtớlấy.

—Nhãicon!-Enjolrasbuộtmiệng.

—Bạchdiện!-Gavrocheđáp.

Vừalúcấy,mộtchàngcôngtửbộtđithơthẩnlạcđếnđấy,làmchohọ

quênphắtchuyệncãicọ.Gavrochegọihắn:

—Thanhniênkia!Lạiđâyvớichúngtớ.Nào,cũngphảilàmmộtcáigì

đóchobácTổQuốcgiànàyvớichứ?

Chàngcôngtửbỏchạymất.

V

CÔNGVIỆCCHUẨNBỊ

BáochíđươngthờibảorằngcáichiếnlũyphốChanvrerielàmộtthànhtrì

khôngsaochiếmđược,vànócaongangmộttầnglầuthứnhất.Nóinhưthế

làsai.Thựcra,trungbìnhnókhôngcaoquáhaithước.Nhưnghọđãdựng

chiếnlũymộtcáchkhiếnchocácchiếnsĩcóthểđứngkhuấtởphíatrong,

hoặcnhôngườilênbaoquáttấtcả,hoặchơnnữaleolênđỉnhnhờbốntầng

đáchồngthànhbậcthangởphíatrong.Ởphíangoài,mặtchiếnlũyxếptoàn

gạch,đávàthùngrượu.Lạicócộtnhà,vángỗgàichằngchịtvàmấycái

bánhxecủahaicỗxelàcỗxecủaAnceauvàcỗxechởkháchlậtúpsấp

xuống.Thànhranócóvẻlởmchởmkhôngbiếtđằngnàomàlầnvào.Chỉcó

mộtcáikhehởvừalọtmộtngườiởchỗchiếnlũygiápvớitườngbênkia

đườngcáchxaquánrượunhấtđểcóthểtáchra.Trụccỗxechởkháchđược

dựngngượclênthẳngđứng,códâythừnggiữ.Ởđầutrụcbuộcmộtlácờđỏ

bayphấpphớitrênchiếnlũy.

Chiến lũy nhỏ phố Mondétour nấp sau quán rượu nên không ai trông

thấy.Haichiếnlũygộp lạilàmthànhmộtcôngsựhẳnnhiên.Enjolrasvà

CourfeyracthấykhôngcầnphảichắnngangđoạnkiacủaphốMondétourlà

đoạndophốPrêcheursmàthôngrakhuchợvìhọmuốngiữmộtlốithôngra

ngoài.VảchănghọcũngkhôngsợbịtấncôngtừđườngPrêcheursvìđường

nàyhiểmtrởquanhco.Nhưvậy,trừconđườngnàyđểhở,-mànhàlýluận

quânsựFolardgọilàmộtgiaothônghào-vàtrừcảhaikhehởnhỏxíuở

đườngChanvreriethìphíatrongchiếnlũylàmthànhmộthìnhtứgiáclệch

bốnbềbịtkín.ỞtrongtứgiácnàytiệmCorinthelàmthànhmộtgóclồi.Từ

lũylớnđếnnhữngdãynhàcaocuốiphốchỉđộhaichụcbước.Thànhthử,có

thểnóirằngchiếnlũytựalưngvàonhữngngôinhànày,nhànàocũngcó

ngườiởnhưngtừtrênxuốngdướiđóngcửakínmít.

Tấtcảcôngviệcnàyhoànthànhtrongnonmộttiếngđồnghồkhônggặp

trởngại,vànhómngườigangócnàyvẫnkhôngthấymộtcáimũlôngnào

haymộtlưỡilênàoxuấthiện.Cóanhtưsảnnàobấygiờlảngvảngđếnphố

Saint Denis, liếc mắt nhìn phố Chanvrerie, thấy chiến lũy, cũng lo nhanh

chântháosớm.Haichiếnlũyđãdựngxong,lácờđãtreolên,họlôimộtcái

bànrakhỏitiệmrượuvàCourfeyracđứnglêntrênbàn.Enjolrasmangcái

thùngvuôngđếnvàCourfeyracmởnóra.Thùngnàyđầycartouches.Thấy

đạn,nhữngaigangócnhấtcũnggiậtmình,mọingườilặngđimộtlát.

Courfeyracvừa mỉmcườivừa phânphátđạn.Mỗi ngườilĩnhba mươi

cartouches.Nhiềungườicóthuốcsúngbắtđầulàmthêmliềuđạnnhânởđấy

đangđúcđạn.Ngườitakhiêngthùngthuốcsúngđặtlênmộtcáibànkhác

gầncửađểdựtrữ.

TiếngtrốngtậptrungvangkhắpParisvẫnkhôngdứtnhưngvìnghemãi

nóđãthànhramộtthứtiếngđềuđềuchẳngaiđểý.Tiếngtrốngkhinghexa

xa,khitiếnlạigần,ngânvangmộtcáchnãoruột.Mọingườinạpđạnvào

súng khoan thaitrịnh trọng. Enjolrasđặt ba người gác ở ngoài chiến lũy:

Mộtngười ởphốChanvrerie, mộtngườiở phốPrêcheurs,người thứbaở

phốTruanderie.

Thếrồi,chiếnlũydựngxong,cácvịtríchiếnđấuđãcóngườigiữ,súng

đãnạpđạn,ngườigácđãbốtrí,họcùngđứngvớinhaugiữađườngphốdễ

sợ,vắngtanh,xungquanhlànhữngngôinhàlầmlìimlặngvắnghếtbóng

ngườinhưđãchết.Xungquanhhọ,bóngsẫmcủabuổichiềutàmỗilúcmột

dày.Giữacảnhâmu,tịchmịch,ngườitacảmthấycómộtcáigìghêgớm,

hãihùngđanglừlừtiếnđến,vànhữngconngườicôlậpđóchờđợi,taynắm

vũkhí,kiênquyếtvàbìnhtĩnh.

VI

TRONGKHICHỜĐỢI

Trongnhữnggiờphútchờđợiđó,họlàmgì?

Chúngtôithấycầnphảithuậtlạivìđâylàlịchsử.Tronglúcđànônglàm

đạn,thìphụnữlàmbăng,gạc,tronglúcmộtcáixoongtochứađầychìvà

thiếc chảy, để đổ ra khuôn đạn đang bốc khói trên bếp đỏ rực, trong lúc

nhữngngườigác,súngcầmtay,đangđứngtrênchiếnlũycanhchừng,và

Enjolras,khônggìlàmxaolãng,đangcanhhọ,thìCombeferre,Courfeyrac,

JeanProuvaire,Feuilly,Bossuet,Joly,Bahorelvàmấyanhnữatìmnhau,tập

họplạinhưnhữngbuổihộiđàmsinhviêntháibìnhnhất,vàởmộtgócquán

biếnthànhchỗnấpđạn,cáchcáilôcốthaibước,súngđãnạpđạnvàkhơi

ngòiđặttựaghế,nhữngchàngtraiđẹpđẽấybànngâmthơtình.

Thơnhưthếnào?Thìđây:

«Emnhớchăngquãngđờiêmái

Củađôitađangtuổixuânđầu,

Thuởtimnhỏnhỉcóhaimơước:

Đẹpáoquầnvàmêmệtvìnhau?

Thuởtuổiemvàtuổianhdồnlại

Tínhlàmsaocũngchỉbốnmươi

Trongtổấmnhỏnhoikhiêmtốn

Đờitronglànhdùđôngđếnvẫnxuântươi.

Baongàyđẹp!Paristhamdự

Nhữngtiệcthiêng.Manuel

[332]

kiêuhãnh,thôngminh.

Foy

[333]

thétlửa.Vàcáikimcàiáo

Ởngựcemkhẽnhóidaanh.

Tấtcảngắmem.Luậtsưkhôngkhách.

Anhđưaemđếnquánăntrưa,

Emđẹpđếnhoahồngquaylại

Đểsaynhìnkiềudiễmdángthiênnga.

Hoathỏthẻ:Côkiađẹplạ!

Ngáthươngthơ!Cuồncuộntócnhưsông!

Chiếcáokhoácchắccócheđôicánh

Vàmũkianhưhàmtiếunụhồng.

Anhthơthẩn,cắptayemmềmmại,

Kháchđiquangỡcólẽthầnlinh

Đêmthángtưêmđềmvàthángnămrựcrỡ

Phốihợptrongduyênthắmlứađôimình.

Tasungsướngtrốnngười,đóngcửa

Ngốntìnhyêu,quảcấmngonthay!

Anhmởmiệngchưadứtcâuemđã

Nghiênglòngemthathiếtđáplờingay.

TrườngSorbonnebiếnthànhcảnhmộng

Đểyêuemtừtốiđếnbìnhminh.

Anhsayđắmđem“bảnđồTìnhÁi”,

[334]

ĐặtbừalênphốxáxómLaTinh.

[335]

QuảngtrườngMaubert,quảngtrườngDauphineơihỡi!

Trongbuồngcondịumátánhxuântươi

Khiemkéobíttấtlêncổchânthonnhỏ

Anhthấyđẩutinhmọcởcuốitrời.

AnhmàimiệtPlatonnhưngchẳngnhớ.

Baobậchiềncangợiđấngcaominh,

Tặngcànhhoa,emthuyếtphụcanhhơntấtcả

Vềtấmlòngnhânáicõicaoxanh.

Anhngheem,emchiềuanhchẳngkém

Ôi!Buồngnghèomàrựcrỡvàngson,

Anhbuộcdảiáoem,ngắmemđi,lại,

Soimặthoatrongchiếcgươngsờn.

Aiquênđượcthuởbanđầunắngsớm

Vàtrờixanhvàhoalá,lụalà,

Dảibuộcđẹp,tấmvânnàygợisóng,

Buổitìnhyêubậpbẹtiếng:Haita?

Vườnchúngtalàmộtchậuhoatulipe,

Váyemtreochekínhcửahànhlang,

Anhdùngcáibátnungthôkệch

VànhườngemchiếcchénsứPhùTang.

Ôi!Nhữngđạihọakhiếntacườingặtnghẽo.

Mấtkhănquàng,baotayấmhỏathiêu!

VàbứcchândungShakespearethầnthánh

Màthiếuăntađãbánmộtchiều!

Anhlàkẻănxin,em,nhàtừthiện,

Cướpthờicơanhhônchộpcánhtaytròn,

Dante

[336]

khổlớnđembàntiệc

Hạtdẻthơmănvớitiếngcườigiòn.

Trongổchậtmàvui,khianhđặt

Lênmôiemrựclửa,cáihônđầu,

Emrađi,thẹnthùng,tócsổ,

Táitêngười,anhtincóChúaởtrêncao.

Nhớchăngemnhữngvôvànhạnhphúc?

Nhữngkhănemtơitảbởiđùanhau?

Ôi!Baotiếngthởdàitừtrongtimấpủ

Đãbayvàobốnhướngtrờisâu!»

Thờigian,khungcảnh,nhữnghồiứctuổixuâncộngvớimấychấmsao

vừaxuấthiệntrênbầutrời,cảnhutĩnhcủamấyđườngphốvắngvẻvàgiờ

phútkếcậncủabiếncốkhốcliệtsắpxảyra,tấtcảnhữngcáiđókhiếncho

bàithơđọcthầmthìtronghoànghôncómộtvẻhấpdẫnlâmly.Nhữngcâu

thơđódoJeanProuvaiređọc,JeanProuvaire,chúngtôiđãnói,làmộtnhà

thơdịudàng.

Trongkhiđó,ngườitađãthắpmộtđènconởchiếnlũynhỏ.Cònởchiến

lũylớnthìmộtcâyđuốcsáp,loạitathấytrongngàyThứBaBéocắmtrước

cáixechởđầymặtnạđiđếnCourtille.Nhữngcâyđuốcấylấyởngoạiô

SaintAntoine,nhưchúngtađãbiết.Câyđuốccắmgiữamộtthứlồngđávây

bamặtđểchegióvàsắpxếpđểtụtấtcảánhsángvàolácờ.Đườngphốvào

chiếnlũyvẫnchìmtrongbóngtối,nênchỉthấyđộcmộtngọncờđỏuynghi

rựcrỡnhưđượcsoisángbởimộtchiếcđènlồngkín.

Ánhsángấynhuốmthêmchomàuđỏcủalácờmộtmàuhuyếtdụdữdội.

VII

NGƯỜIMỚITUYỂNỞPHỐBILLETTES

Đêmxuốnghẳn,vẫnchưaxảyraviệcgì.Lắngnghethấyồnàokhôngrõ

tiếng gì, chỉ thỉnh thoảng có tiếng súng đì đùng nhưng rời rạc và xa xôi.

NghỉlâuvàkéodàinhưthếchứngtỏChínhPhủđangtranhthủthờigianđể

tậptrunglựclượng.Nămmươingườinàyđangchờđợiđểđươngđầuvới

sáuvạn.

Enjolrascảmthấynóngruộtnhưtấtcảnhữngngườidũngcảmkhiphải

chờđợimộtsựviệchiểmnghèo.ChàngtìmGavroche,thấynóđanglochế

đạntronggianphòngthấp,dướiánhđèntùmùcủahaingọnnếnđặttrên

quầyhàng,thậtxađểlửakhỏibénvàothuốcsúngtrênbàn.Haingọnnến

khôngchiếutỏrangoài.Nghĩaquânđãđềphòngkhôngthắpgìtrêncáctầng

gác.

BấygiờGavrocheđangđămchiêusuynghĩ,khôngphảisuynghĩvềviệc

chếđạn.ThằngchagặpởđườngBillettesbướcvàophòng.Hắnđếnngồibên

cạnh cái bàn tốt nhất. Hắn cắp vào đùi một khẩu súng trận lớn. Nãy giờ

Gavrochecứnghĩđếntrămngàntròthúvịnênkhôngnhìnthấyhắn.Lúchắn

bướcvào,Gavrocheđưamắtnhìnhắnmộtcáchtựnhiên.Chúkhenthầm

khẩusúng.Độtnhiênkhihắntangồixuống,thìthằngbéđứngdậy.Giácóai

theodõihắntatừtrướcthìđãthấyhắntaquansáttấtcảmọiviệctrongchiến

lũyvàtheodõinghĩaquânrấtchămchú.Nhưngtừkhihắnbướcvàophòng

thìhắncóvẻnhưtrầmngâmkhôngnhìnthấygìởxungquanh.Chúbélại

gầnanhchàngtưlựkia,rónrénđixungquanhnhưsợđánhthứchắndậy.

Đồngthờitrênkhuônmặttrẻconcủachú,cáibộmặtvừalấccấclạivừa

đứngđắn,bộpchộpđồngthờisâusắc,vuivẻmàcólúclạibuồnnãoruột,

thấyxuấthiệnnhữngcáinhănnhócủamộtônggià.Hìnhnhưchúđangtự

hỏi: “Phải rồi! Không thể thế được! Mình đoán sai chăng! Mình mê ngủ

chăng! Hay chính là…? Không, không phải đâu! Đúng rồi chứ gì nữa!

Khôngphải…”Gavrochelắclưconngười,haitaynắmchặtđúttrongtúi

quần,cổquayquaynhưcổmộtconchim.Chúbĩudàicáimôidướiravẻ

thạođời.Chúngơngáchoàinghi,khôngchịutinnhưngrồilạinhưvỡlẽra

vàcảmthấybànghoàng.Chúcócáivẻmặtcủamộtviêntháigiámđãtìmra

đượcmộtgiainhântuyệtthếchonhàvuaởngoàichợbánnôlệ,giữađám

ngườisồsề,haymộttaysànhnghệthuậtđãtìmđượcmộtbứcRaphaëltrong

mớtranhtồi.Tấtcảconngườicủachúđanglàmviệc,bảnnăngđangđánh

hơi,ócđangsuytính.RõràngGavrochegặpphảimộtbiếncốgìđây.

ChínhđanglúcchúbănkhoăncaođộnhưthếthìEnjolrasđếngầnnói:

—Chúnhỏngười,ngườitakhôngtrôngthấychú.Chúhãyrangoàichiến

lũy,mentheohaidãyphốxemthửcógìkhông,rồivềđâybáocáochotôi

biết.

Gavrocheđứngrướnngườilên:

—Thếratrẻconcũngđượcviệcđấynhỉ!Maythếchứ!Emxinđingay.

Nhântiệnnóichoanhbiết,anhnêntintrẻconchứđừngnêntinngườilớn.

RồiGavrochengẩngđầulênvàhạthấpgiọngtrỏthằngchagặpởphố

Billettes.

—Anhthấythằngcaolớnấychứ?

—Thếnào?

—Mậtthámđấy!

—Chắckhông?

—Thìmớimườilămhômtrướcđây,emhóngmáttrêncầuRoyolbịnó

xáchtai.

Enjolrasliền bỏchúbé vànóithầm mấytiếngvớimộtcông nhânbến

rượuđangđứngđấy.Anhnàyrakhỏiphòngrồilạivàongayvớibangười

nữa.Tấtcảbốnđềulàphukhuânváclựclưỡng.Họlẳnglặngđếnđứngsau

cáibàncóthằngchaởphốBillettesngồi,khôngđểchohắnbiếtgìhết.Rõ

rànghọchỉchựcvồlấyhắn.

Enjolrasđếngầnhắn,hỏi:

—Anhlàai?

Nghecâuhỏiđộtngột,hắngiậtnảymình.Hắnnhìnchòngchọcvàocặp

mắttrongsángtrungtrựccủaEnjolrasvàhìnhnhưđãđọcđượcýnghĩcủa

chàng.Hắnmỉmcười,nụcườikhinhbỉnhấttrênđờinhưngcũngquảquyết

nhất,cươngnghịnhấtvàhắntrảlờiđườnghoàng:

—Tabiếtrồi…phảiđấy!

—Anhlàmậtthámphảikhông?

—TalànhânviênNhàNước.

—Tênanhlàgì?

—Javert.

Enjolrasrahiệuchobốnngườikia.Chỉtrongchớpmắt,Javertchưakịp

quaylại,đãbịtúmcổ,vậtngãxuốngđất,tróigôlạivàlụcsoátkhắpngười.

Trongngườihắncómộtcáithẻtròndánépvàogiữahaimiếngkính,một

mặtinquốchuynướcPhápdướicóhaichữ“Giámsátvàcảnhgiác",vàbên

kia“Javert,thanhtracảnhsát,52tuổi"vàchữkícủagiámđốccảnhsátbấy

giờlàGisquet.Hắnlạicómộtcáiđồnghồvàmộttúitiềntrongđócómấy

đồngtiềnvàng.Ngườitatrảlạiđồnghồvàtiềnchonó.Dướicáiđồnghồ,ở

đáytúicon,họlầnrađượcmộttờgiấybỏtrongphongbì.Enjolrasmởra.

Cónămdòngchữdochínhtaygiámđốccảnhsátviết:

«Làmxongnhiệmvụchínhtrị,thanhtraJavertsẽđithámthínhđặcbiệt,

xemcóđúnglàcóbọngianphihànhđộngởphíahữungạnsôngSeine,gần

cầuIéna.»

Khámxong,ngườitadựngJavertdậy,tróigiậtcánhkhuỷu,buộcvàocái

cộtởgiữaphòngthấp,cáicộtđãchoquáncáitênhiệnnay.Gavrochevẫn

nhìntừnãygậtđầutánthành.ChúđếngầnJavert,nói:

—Chuộtbắtmèođấynhé!

Côngviệcnàyhoànthànhnhanhchóng,khixungquanhbiếtthìđãđâu

vào đấy rồi. Javert không kêu một tiếng. Thấy hắn bị trói vào cột,

Courfeyrac,Bossuet,Joly,Combeferrevànhữngngườiđứngtảnmátởhai

chiếnlũychạylại.Javerttựalưngvàocộtvàtuybịtróichặtkhôngcựaquậy

được,vẫnngẩngcaođầuvớitháiđộbìnhthảngangóccủaconngườikhông

baogiờnóidối.Enjolrasnói:

—Mộtthằngmậtthám.

VàquayvềphíaJavert:

—Màysẽbịbắntrướckhichiếnlũythấtthủhaiphút.

Javertđáp,giọngháchdịchvôcùng:

—Làmngayđicóđượckhông?

—Cònphảitiếtkiệmđạnchứ.

—Thếthìmộtnhátdaochoxong.

—Đồmậtthám!-ChàngEnjolrasđẹptrainói.-Chúngtaoxửánmày

chứcóphảiámsátmàyđâu.

RồiquaylạibảoGavroche:

—Cònchú,điđi.Chúlàmcáiđiềutôidặn.

—Emđiđây.

Gavrochetrướckhiđicòndừnglạinói:

—Nhântiệnanhchotôikhẩusúngcủahắn.

Vànóithêm:

—Tôigiaoôngnhạcsĩchoanhđây,tôichỉxincáikèn.

Chúbéchàoquânsựrồivuivẻchuiquakhehởcủachiếnlũylớnláchra

ngoài.

VIII

NHIỀUDẤUHỎIVỀTÊNLECABUCMÀCÓLẼ

KHÔNGPHẢITÊNLÀLECABUC

Bứctranh bihùngmà tácgiảđương vẽsẽkhôngtrọnvẹn,bạnđọcsẽ

khôngthấynổibậtlênnhữnggiờphútlớnlaoấy,nhữnggiờphúttrởdạcủa

xãhộithainghénCáchMạng,nhữnggiờphútmàxãhộivừaquằnquại,vừa

cốsứcvùnglên,nếutácgiảquênmộtsựviệctrongbứcpháchọađầutiên

này.SựviệckinhkhủngvàhùngtrángấyxảyrangaysaukhiGavrochevừa

đikhỏi.

Nhữngđámtụhộicũngnhưnhữngquảcầutuyết,càngdichuyểncàng

thuhúttheonóvôsốngườiồnào.Nhữngngườikháchquađườngấykhông

hỏi nhau từ đâu lại. Trong số đã gia nhập vào đám đông do Enjolras,

CombeferrevàCourfeyracdẫnđầu,cómộtngườimặcáophukhuânvácsờn

ởvai.Ngườiấymúamay,hòhét,nhưmộttênsayrượuhunghãn.Ngườiấy

gọilà,hoặcđượcđặttênlàLeCabuc.Nhữngkẻbảocóquenvớinóthậtra

cũngkhôngbiếtgìvềtungtíchcủanócả.LeCabucsaymềm-hoặcvờnhư

thế-cùngvớimấyngườinữavàokéomộtcáibànratrướcquán,ngồiđánh

chénvớinhau.Hắnvừachuốcrượuchomấyngườithùtạcvớinóvừangắm

nghíarachiềunghĩngợitòanhàtoởtậncùngbêntrongchiếnlũy.Tòanhà

nămtầngấyđứnglùlùtrênđườngphố,đốidiệnvớiphốSaintDenis.Bỗng

LeCabuckêu:

—Cácđồngchí,cácđồngchícóbiếtkhông?Phảiđứngtrongtòanhàấy

màbắnra.Chúngmìnhmànép ở các cửa sổ thì liệu hồn mấy thằng bén

mảngtiếnlên.

—Đúng,nhưngnhàđóngkíncảrồi-mộtanhcùngbànđáp.

—Tagõcửa.

—Ngườitakhôngmởđâu.

—Thìtaphácửa.

LeCabucchạyđếncửa.Trêncửacótreomộtcáibúakhánặng.Hắnlấy

búagõ.Cửakhôngmở.Hắnđậpmộtlầnnữa.Cũngkhôngaitrảlời.Một

tiếngthứba.Vẫnyênlặng.LeCabucthét:

—Cóaiởtrongnàykhông?

Vẫn không thấy có gì động đậy.Le Cabuc bèn vớ một khẩu súng,trở

bángbắtđầuđậpthìnhthình.Cáicửaấylàmộtthứcửachắnvườnkiểuxưa,

cócuốn,thấp,hẹp,chắcchắn,làmtoànbằnggỗsồi,phíatrongbọctôncó

nẹpsắt.Nóchắcnhưmộtcửangục.Bángsúnglàmrungđộngcảngôinhà

nhưngcửavẫnkhônglaychuyển.Tuyvậytiếngbángsúngcũnglàmkinh

độngđếnnhữngngườiởtrongnhà,chonênởtầnggácba,cómộtcáicửasổ

vuôngnhỏbừngsángvàmởra.Từtrongcửa,mộtcâynếnvàmộtcáiđầu

nhôrangoài,cáiđầuthìtóchoarâm,mặtngẩnngơhoảnghốt.Đólàônggià

gáccổng.

LeCabucngừngđậpcửa.Ônggáccổnghỏi:

—Thưacácông,cácôngcầngì?

—Mởcửa.

—Thưacácông,khôngđượcạ.

—Cứmở.

—Khôngthểđược,cácôngạ.

LeCabucđưa súng lên vai, ngắmngườigáccổng.Trời tối mà hắn lại

đứngdướithấp,nênônggiàkhôngnhìnthấyhắn.

—Màycómởhaylàkhông,nào?

—Thưacácôngkhôngđượcạ.

—Màynhấtđịnhnóikhôngđấyà?

—Khôngđược,thưaquí…

Ngườigáccổngchưanóihếtcâu,súngđãnổ,viênđạntinvàodướicằm,

xuyênmạchcổvàchuiraphíasaugáy.Ônggiàngãgụcxuống,khôngkịp

buôngmộttiếngthởdài.Câynếnrơitắtphụt.Sauđóngườitachỉthấymột

cáiđầuimỉmgụctrênbậucửavàmộtítkhóitrắngbaytrênmáinhà.

LeCabucthảrơibángsúngxuốngnềnphố,nói:

—Thếlàxong.

Hắnvừanóixongthìcảmthấycómộtbàntayđặtlênvaihắn,nặngtrịch

nhưmóngchimưng,vàmộtgiọngnóirahiệulệnh:

—Quỳxuống!

Tên sát nhân quay lại và nhận ra khuôn mặt trắng trẻo, lạnh lùng của

Enjolras.Anhcầmsúnglục.Anhđãchạyđếnđâykhinghetiếngnổ.Bàntay

tráicủaanhvừatómcổ,vừaáochoàng,áochemisevàdâyđeoquầncủaLe

Cabuc.Anhlặplại:

—Quỳxuống!

Rồibằngmộtmiếngtuyệtluân,chàngthanhniênmảnhkhảnhuốnngười

thằngducôncònnởnangmạnhkhỏenhưuốnmộtcâylauvàđènóquỳlên

bùn.

LeCabuccốcưỡnglại,nhưngcảmthấycáibàntayđươngnắmnólàmột

bàntaythầnkỳ.Mặttáinhợt,cổáođểhở,tócbơphờ,Enjolrasvớigương

mặt thiếu phụ của chàng, lúc này giống như pho tượng của nữ thần

Thémis

[337]

đời xưa.Anhcó nétmặtHy Lạpđanhthép,mũi phậpphồng,

mắtnhìnxuống,tấtcảcáiấylàmramộtdiệnmạovừaphẫnnộvừađoan

trang,theoconmắtngườiđờitrướcthìđúnglàbiểutượngcủacônglý.

Tấtcảcácchiếnlũyđãxôđến,nhưngrồitấtcảđềuđứngdangra,làm

thànhmộtvòngtròn.Aicũngcảmthấyrằngtrướcsựviệcsắpdiễnra,không

thểnóilờigìđược.

LeCabucthuasức,khônggắnggượngvùngvẫynữa,taychânhắnrun

cầmcập.Enjolrasbuônghắnra,mócđồnghồxemvànói:

—Màyhãytĩnhtâmđi.Cầunguyệnhaysuynghĩtùyý.Chomàymột

phút.

Thằngsátnhânvanvỉ:

—Thachếtchotôi.

Rồihắncúiđầu,nóilẩmnhẩmgìkhôngrõ.Enjolrasmắtvẫnkhôngrời

đồnghồ.Vừađủmộtphút,anhbỏđồnghồvàobọc.LeCabucvừarúlên

vừathungườiápvàođầugốianh,anhnắmtóchắn,dímiệngsúngvàotai

hắn.Nhữngngườiđứngđấytoànlànhữngngườiđãdũngcảmbìnhtâmdấn

thânvàocuộcbạođộngphiêulưukinhkhủngnày,thếmàcónhiềungười

phảiquaymặt.Phátsúng nổ,tênsátnhânngãsấpmặtxuốngđường,còn

Enjolrasthìđứngthẳngngườilên,đưamắtnhìnquanh,nghiêmnghịvàtin

tưởng.

Xong,anhlấychânhấtcáixácchết,bảo:

—Đemcáinàyvứtrangoài.

Banghĩaquânđếnkhiêngcáithânhãycòncónhữngcogiậttựnhiêncuối

cùngvàđemvứtraphíangoàichiếnlũynhỏởphốMondétour.

Enjolrasvẫnđămchiêunghĩngợi.Trêndángđiềmtĩnhcủaanh,dường

nhưcónhữnggợnđenhùngvĩtừtừtrànlên.Thìnhlìnhanhcấttiếng.Mọi

ngườilắngnghe.Anhnói:

—Đồngbào,cáitộiáccủathằngấythậtlàghêrợn,màviệctôivừalàm

kiathìlạiđángkinhtởmbiếtbaonhiêu.Nógiếtngười,vìvậytôiphảigiết

nó.Tôibắtbuộcphảilàmnhưthế,bởivìmuốnlàmCáchMạngcầnphải

nghiêmlệnh.Giếtngườiởđâucũnglàtộiác,ởchỗnàylạicànglàmộttộiác

lớn.ChúngtahànhđộngdướimắtcủaCáchMạng.Chúngtalànhữnggiáo

sĩcủađạoCộngHòa,chúngtalànhữngngườixảthânvìnghĩavụ,không

đượcđểchoaicócớvukhốngcuộcchiếnđấucủachúngta.Vìvậytôiđã

lênánvàxửtửtênkia.Vềphầntôi,bịbứcbáchphảilàmviệcấynhưngrất

ghêtởm,tôicũngđãluậntộitôirồi,vàlátnữađồngbàosẽthấytôixửtôi

nhưthếnào.

Nhữngngườiđứngngheđềurùngmình,Combeferrethétlớn:

—Chúngtôitựnguyệnchịuchungmộtsốphậnvớiđồngchí.

—Vâng,thếcũngđược,-Enjolrasđáp.-Cònmộtđiềunàynữa,tôixin

nóinốt.Tôixửlýtênkialàvìcầnthiết,nhưngsựcầnthiếtđólàmộtthứyêu

quáicủathếgiớicũ,nócótênlàĐịnhMệnh.Theoluậttiếnhóa,thìyêuquái

phảitiêubiếntrướcthiênthần,ĐịnhMệnhphảitiêubiếntrướcchủnghĩa

BácÁi.Lúcnàykhôngphảilàlúcnóiđếntìnhyêu.Mặc,tôicứgọitênnó,

tôicatụngnó.Tìnhyêuơi,tươnglailàcủamày!CònThầnchếtkia,tao

dùngmày nhưngtaorất ghétmày.Hỡi đồngbào,tương laisẽkhông còn

bóng tối, không cònsấm sét, không còn sự tàn ác ngu dại,không còn có

những hình phạt đẫm máu. Vì không còn Satan cho nên cũng không còn

Michel.

[338]

Tươnglaisẽkhôngcòncóaigiếtai,mặtđấtrựcrỡhàoquang,

conngườichỉcònbiếtyêuthươnglẫnnhau.Cáingàyấysẽđến,đồngbàoạ,

cáingàymàtấtcảsẽlàhòamục,làdịudàng,làánhsáng,làvui,làsống,cái

ngàyấykhôngxa.Vàchínhvìmuốnchonóđếnmàchúngtasắpsửahisinh

đây.

Enjolrasvừadứtlời.Cặpmôinữđồngtrinhcủachàngkhéplại,vàchàng

đứngyênởchỗchàngvừagiếtngười,nghiêmlặngnhưmộtphotượngcẩm

thạch.Cáinhìntrựcthịcủachànglàmchochungquanhaicũngphảihạthấp

giọngxuốngmànóichuyện.JeanProuvairevàCombeferrelặnglẽsiếttay

nhau.Họđứngtựavàonhautrongmộthốcchiếnlũyđểngắmchàngthanh

niênkhắckhổvừalàngườithánhtăng,vừalàvaiđaophủ,chàngthanhniên

màchấtngườilàánhsángvàphalêmàcũnglàđá.Trongsựkhâmphụccủa

họcólẫnniềmxótthương.

Thiếttưởngnênnóingayrằngvềsau,khicuộcchiếnđấuđãkếtthúc,lúc

mang xác chết về nhà xác và lục soát các tử thi, người ta tìm thấy trong

ngườiLeCabucmộtcáithẻnhânviênSởAnNinh.Năm1848,tácgiảsách

nàycólấyđượcbảnbáocáođặcbiệtgởichogiámđốccảnhsátnăm1832về

vụnày.Nênnóithêmrằngtheonhưtronggiớicảnhsátngườitatruyềnra-

điềunàylạlùngnhưngchắclàcócăncứ-thìLeCabuctứclàClaquesous.

SựthậtthìtừkhiLeCabucchếtđi,cũngkhôngainóiđếnClaquesousnữa.

Claquesousbiếnmấtđikhôngđểlạidấuvết,tựahồnhưhòatantrongvô

hình.Đờisốngcủanótămtối,phútcuốicùngcủanócũnglàđêmdày.

Cảtoánnghĩaquânxúcđộngvềvụánbihùngthẩmxétnhanhkếtthúc

chóngấy.LúcbấygiờCourfeyracmớinhìnthấyngườithanhniênbébỏng

lúcsángđã đến tìm Mariusởnhàtrọ của mình, ngườithanhniêncũngở

trongchiếnlũy.Ngườithanhniêncóvẻdạndĩvô tư ấy đã đến gia nhập

nghĩaquânlúcchậptối.

QUYỂNXIII

MARIUSTRONGBÓNGTỐl

I

TỪPHỐPLUMETĐẾNKHUSAINTDENIS

Cái tiếng gọi qua cảnh hoàng hôn, bảo Marius đến chiến lũy phố

Chanvrerie,MariustưởngnhưtiếnggọicủaĐịnhMệnh.Chàngmuốnchết

thìcơhộiđãđến,chàngđươnggõcửaâmcungthìmộtbàntaynàotrong

bóngtốiđãđưachochàngchìakhóaâmcung.Sựmởcửađónmờiảmđạm

trongbóngtốinhưthểcómalựchấpdẫnnhữngconngườithấtvọng.Vì

vậy,Mariusđẩycáisongsắtđãbaolầnđểchochàngvàovườn,rồichàng

bướcrađường,nói:“Nàothìđi!"

Mariusđaukhổnhưđiênnhưdại,đầuócchànghoàntoànrốiloạn.Sau

haithángsaysưangâyngấtvớitìnhyêu,vớituổitrẻ,bâygiờchàngkhông

thể chịu đựng một sự khe khắt nào của số mệnh cả. Tư tưởng miên man

trongniềmthấtvọng,chàngchỉcònmộtmơướclàchếtchonhanh.

Chàng rảo bước đi nhanh. Ngẫu nhiên mà chàng đã được vũ trang vì

chàngvẫngiữhaikhẩusúnglụccủaJavert.Ngườithanhniênđếngọichàng

đãmấthúttrongcácngảphố.MariusđihếtphốPlumet,quamộtconđường

lớn,vượtquảngtrườngEsplanadevàcầuInvalides,theoconđườngChamps

Élysées,lạivượtquảngtrườngLouisXIVrồiđếnphốRivoli.Ởđâycáccửa

hiệuvẫnmởbán,đènkhívẫnthắpsángtrưngdướicácvòmcuốn,phụnữ

muasắmlăngxăngtrongtiệm,ởhàngcàphêLaiterngườitaănkem,khách

hàngvẫnănbánhngọttrongcửahàngbánhAnhQuốc.Chỉcóvàichiếcxe

trạmtừkháchsạnLePrincesvàkháchsạnMeuricerađinhanhnhưbiến.

Marius đi qua ngõ Delorme để vào phố Saint Honoré. Ở đây hàng hiệu

khôngbán,cácchủhiệuđứngnóichuyệnvớinhaubênngoàicánhcửamở

hé,ngoàiđườngngườitacònđilại,đènphốvẫnsáng,trongnhà,từtầng

một,vẫncóánhđènởcửasổnhưmọingày.ỞquảngtrườngPalaisRoyal,

có kỵ binh tập trung. Marius đi dọc theo phố Saint Honoré. Càng đi xa

HoàngCung,càngítthấyánhđèn ởcáccửasổ.Hànghiệuđóngkínmít,

trướchiênkhôngaiđứngchuyệnvãn,đườngphốtốidầnmàngườithìcàng

đông.Ngườiquađườngởđâydồnthànhmộtđámđông.Trongđámđôngấy,

khôngngheainóicả,tuyvậyvẫncòncómộtthứtiếngồnàoâmỉ.Ngang

giếngmáyArbreSec,cónhữngđámngườitậphọp,nhữngđámđôngấylặng

lẽđứngyênmộtchỗgiữanhữngkháchđiđườngnhưhònđágiữadòngnước

xuôi.

VàođếnphốProuvairesthìhoàntoànkhôngcònaiđilại.Dòngngườiđã

kếtthànhmộtkhốivữngchãi,nặngnề,chắcnịch,dàyđặc,hầunhưkhông

thể chen vào được nữa. Những người ấy nói chuyện thì thầm. Hầu như

khôngcócáiáođen,cáimũtròn

[339]

nào.Chỉcóáokhoácvải,áoblouse,mũ

casquette, đầu trần, tóc lởm chởm, mặt sạm. Cái biển người ấy gợn gợn

trongsươngmùbanđêm.Tiếnglầmrầmcủanónghegaygắtnhưmộttiếng

rít.Mặcdùkhôngaiđilại,ngườitavẫnnghebướcchângiẫmtrênbùn.

Quakhỏibiểnngườidàyđặcấy,ởphốRoule,phốProuvairesvàquãng

tiếpphốSaintHonoré,tuyệtđốikhôngcònánhđèncửasổ.Chỉcònmấydãy

đènphốcôđơnvàmờnhạtdầntrongkhoảngxa.Thờiấy,đènphốtươngtự

nhưnhữngchiếcsaođỏtotreolơlửnggiữakhôngtrung,chiếuxuốngmặt

đấtmộtcáibóngđèncóhìnhthùmộtconnhệntotướng.Cácphốnàykhông

phảilàvắngngắt.Ngườitathấylờmờnhữngcâysúngdựngchụmđầulại,

nhữngmũilưỡilêđộngđậy,vànhiềutoánquâncắmtrại.Khôngcóaitòmò

vượtquáranhgiớiấy.Ởđấy,sựđilạitắchẳn.Ở đấy lĩnhvực của quần

chúngnhândânchấmdứt,lĩnhvựccủaquânđộiNhàNướcbắtđầu.

Mariuscócáiquyết tâm của người tuyệtvọng.Ngườitagọichàng thì

chàngphảiđichobằngđược.Chànglàmthếnàothìkhôngbiết,nhưngđã

chenquabiểnngười,đãvượtvùngđồnlính,đãtrốnthoátcácđộituầntra,đã

tránhkhỏinhữnglínhgác.ChàngtạtquaconđườngBéthisyvàđivàokhu

chợ. Đến đầu đường Bourdonnais thì không còn ngọn đèn phố nào nữa.

Vượtkhỏivùngquầnchúngtụtập,vượtkhỏivùngquânđộidồnbinh,chàng

rơivàomộtnơikinhkhiếp.Khôngmộtbónglính,khôngmộtbóngbộhành,

khôngánhđèn,khôngaicả.Chỉcóquạnhquẽ,imlìmvàbóngtối,vàmột

cáigìnhưlàmộtluồngkhílạnhthấmbuốtvàoxương.Bướcvàomộtđường

phốởđâycũngnhưbướcvàomộthầmnhàlạnhlẽo.

Mariusvẫnđitới.Đượcmấybướcchàngthoángthấycóngườichạyqua

bêncạnhchàng.Đànônghayđànbà?Nhiềungườihaychỉcómột?Chàng

không biết. Người ta thoáng qua rồi biến mất. Quanh quẩn một hồi rồi

MariusđếnmộtngõphốmàchàngđoánlàphốPoterie.Điđượcnửaphố,

chàngvaphảimộtvậtchướngngại.Chàngđưataysờ,đólàmộtcỗxebịlật

ngược.Chânchànggiẫmphảinhữngvũngnước,nhữngvếtlún,nhữngtảng

đárờichấtthànhđống.Đólàmộtcáichiếnlũymớibắtđầudựngrồibỏdở.

Chàngtrèolêndãyđá,nhảyquaphíabênkia.Chàngđisátmấycâytrụvôi

vàmentheocáctườnggạchmàtiếnlên.Quácáichiếnlũybỏdởmộtđoạn,

chànglờmờtrôngthấycócáigìtrăngtrắng.Đếngầnthìvậtấyhiệnrõ:Đó

làhaiconngựabạch.Haiconngựađólàngựakéocỗxehàng,doBossuet

tháoralúcbansáng.Chúngđilangthangsuốtngày,cuốicùngdừnglạiđây

mộtcáchnhẫnnạivìkhônghiểunổihànhđộngcủaloàingười,cũngnhư

loàingườikhônghiểunổihànhđộngcủatạohóa.

Mariusvượtquachỗhaiconngựađứng.Khichàngbướcvàomộtcon

đườngphốmàchàngcholàphố“KhếƯớc”thìcómộtphátsúng,khôngbiết

bắnvuvơtừđâuđến,làmsángkhoảngđêm,viênđạnrítbêntaichàngvà

làmthủngcáiđĩađồngởngaytrênđầuchàng,mộtcáiđĩađểcạorâumà

ngườithợcạotreotrướccửahiệuđểquảngcáo.Năm1846,ởphốKhếƯớc,

trongkhucộtchợ,vẫncòncáiđĩathợcạothủngđó.

Tiếngsúngấyhãycònlàcảnhsống.Từlúcấytrởđi,Mariusmớithật

hoàn toàn ở trong cảnh vắng lặng không người. Hành trình vừa qua của

Mariuskhôngkhácmộthànhtrìnhxuốngnhữngbậcthangtốitămcủaâm

cảnh.

Tuyvậychàngcứđitới.

II

PARISDƯỚICÁNHCÚBAY

AicócáchgìbaylượntrênthànhphốParislúcbấygiờvớiđôicánhdơi

haycánhcúắttìmthấymộtcảnhảmđạm.

Cáikhuchợxưacũấygiốngnhưmộtthànhphốởtrongmộtthànhphố,

đườngphốSaintDenisvàđườngphốSaintMartinchạyxuyênquakhuấyvà

hàngnghìnphốnhỏvàngõphốđâmngangdọcquahaiđườngkia,cáikhu

chợmànhữngngườikhởinghĩalấylàmcăncứvàđồntrúđó,ngườilượn

trêncaosẽnhìnthấynhưmộtcáihốđentốivàkhổnglồđàogiữaParis.Con

mắtnhưrơivàomộtvựcthẳm.

Vìđènđườngbịđậpvỡhết,cửasổđóngkínhết,nênởđâykhôngcòntia

sángnào,khôngcòndấuhiệunàocủasựsống,khôngcòntiếngđộngnào,sự

cửđộngnào.Lựclượngcảnhsátvôhìnhcủaquânkhởinghĩacanhgáckhắp

nơivàduytrìtrậttự,tứclàđêmtối.Giấusốíttrongmộtmànđêmrộnglớn,

nhânkhả năngchiếnđấu củamỗichiến sĩlênbằng nhữngkhảnăng tiềm

tàng trong bóng tối, đó là chiến thuật cần thiết của khởi nghĩa. Khi đêm

xuống,mỗicửasổthắpnếnlênđềubịmộtphátđạn:Ánhsángtắt,đôikhi

ngườichết.Bởivậykhôngcòngìđộngđậyởđâynữa.Chỉcònkinhhãi,tang

tóc,hoảnghốttrongcácngôinhà,ởngoàiđườngthìmộtkhôngkhíghêrợn

thiêngliêng.Cảđếnnhữnghàngdàicửasổvàtầnggác,nhữngnhấpnhôcủa

ốngkhóivàmáinhà,nhữngánhphảnchiếulờmờtrênnềnđườnglầylộivà

ẩmướt.Mắtnhìntừtrêncaoxuốngcáivùngmờtốiấycólẽsẽnhìnthấyđây

đó,cáchtừngquãng,cónhữngánhsánglùmùlàmhiệnlênnhữngđường

gãygóckỳdị,nhữngdạngkiếnthiếtkhácthường,mộtcáigìnhưnhữngánh

matrơigiữamộtditíchđổnát,đólàcácchiếnlũy.Ngoàiralàmộtcáihồ

bóngtốiđầysamùnặngnề,ảmđạm;trênđónổilênsừngsữnghìnhdángim

lìmvàrùngrợncủathápSaintJacques,nhàthờSaintMerryvàhaihayba

tòanhàđồsộkhác,nhữngcôngtrìnhkhổnglồmàconngườixâydựngđó

đêmtốilạibiếnthànhhìnhmabóngquỷ.

Chungquanhcáitrậnđồbátquáivắngvẻvàdễsợđó,ởcáckhuphốgiao

thôngchưatắcnghẽnvàcònvàichiếcđènđườngthưathớtđangsoisáng,

ngườiquansáttrênkhôngsẽthấylấplánhmãtấuvàlưỡilê,sẽnghetiếng

lăntrầmtrầmcủacáctiểuđoànimlặngđếnnỗimỗiphútcàngđông.Một

vànhđaidữdộitừtừthắtchặtvàvâykínđámnghĩaquân.Khuvựcbịbao

vâychỉcònlàmộtthứhangquáiđản,ởđấycáigìcũngcóvẻnhưngủyên

hoặcbấtđộngvànhưtađãthấy,mỗiđườngphốđềuchỉbàychothấycó

bóngđêm.Bóngđêmhungdữ,đầycạmbẫy,đầynhữngvachạmkhóbiếtvà

đángsợ,bóngđêmvàothìkinhsợmàởđóthìghêhồn,bóngđêmmàai

xôngvàothìrùngmìnhtrướckẻchờđợi,aichờđợithìgiậtmìnhtrướckẻ

xôngvào.Mỗigócphốcónhữngchiếnsĩvôhìnhtrụchốt,phảichăngđólà

cạmbẫycủanhàmồgiấutrongđêmsâu?Thậthếtrồi.Khôngmongcònánh

sángnàongoàichớplóecủaphátsúng,cònhộingộnàongoàihộingộđột

ngộtvàmaymắnvớitửthần.Ởchỗnào?Cáchthếnào?Baogiờ?Không

biếtnhưngchắcchắn,khôngthểtránh.Ởđây,ởchỗđãđịnhđểlàmchiến

trườngnày,ChínhPhủvànghĩaquân,quốcdânquânvàcáctổchứcquần

chúng,giaicấptưsảnvàdânchúngbạokhởisắpxáptrậntrongmòmẫm.Cả

haibênđềuchỉcómộtnhucầu:Chếthaylàthắng,khôngcólốiranàokhác.

Tìnhthếđãđếnchỗtriệtđể,bóngđêmđãđếnmứcdữdộimànhữngkẻ

rụtrènhấtđâmracươngquyết,cònngườibạodạnnhấtlạihóarahoảnghốt.

Ngoàira,ởhaiphíađềucuồngphẫn,hunghãnquyếttâmngangnhau.Đối

vớinhữngkẻnày,tiếnlênlàchết,nhưngchẳngainghĩđếnthốilui;đốivới

nhữngngườikiaởlạilàchếtnhưngchẳngainghĩđếnbỏchạy.

Ngàymaicầnphảixongcả,cầnphảibênnàyhaybênkiathắng,cầnphải

thấycuộckhởinghĩalàmộtcuộcCáchMạnghaychỉlàmộtcuộcbạođộng

xoàng.ChínhPhủcũnghiểuđiềuấygiốngnhưcácđảngphái,anhtưsảntầm

thườngnhấtcũngcảmthấynhưthế.Dođómộttưtưởngkhắckhoảiphảng

phấttrongbóngtốidàyđặccủakhuphốmàmọiviệcsẽđịnhđoạt,mộtcảm

giácloâuhồihộptănglênchungquanhsựyênlặngtừđótaihọasẽxảyra.

Ởđâychỉnghethấycómộtthứtiếng,mộttiếngthảmnhưtiếngrên,đedọa

như tiếng nguyền rủa: Tiếng chuông nhà thờ Saint Merry. Không gì rợn

ngườichobằngtiếngkêuthấtthanhvàthấtvọngcủacáichuôngđókhinó

kểlểkhócthantrongđêmtối.Cũngthườngkhinhưthế,vạnvậttuồngnhư

đãthỏathuậnvềcôngviệcmàconngườisắplàm.Khônggìlàmvướngbận

cáivẻhàihòathảmđạmcủanơinàycả.Saođãbiếnhết,nhiềuđámmây

nặngnềdànnhữngnếpbuồnrầuchekínchântrời.Trờiđensẫmchetrêncác

đườngphốchếttựanhưmộttấmkhănliệmmênhmôngbọcphủnấmmộ

baolanày.

Trongkhimộtcuộcđấutranhhãycònhầunhưlàchínhtrịsắpdiễnraở

nơiđãchứngkiếnbiếtbaobiếncốCáchMạng,trongkhithanhniên,cáchội

kín,cáctrườnghọcvìnguyêntắc,vàcáctầnglớptrunglưuvìquyềnlợi,mà

tiếnlạigầnnhauđểvanhau,ômsiếtnhauvàvậtngãnhau,trongkhimỗi

ngườimongmỏivàthúcgiụcchocáigiờchót,giờquyếtđịnhcuộckhủng

hoảng mau đến thì ở nơi xa, ở ngoài khu vực nguy hiểm này, ở tận đáy

nhữnghangcùngthămthẳmcủathànhphốParisnghèokhổbịchelấpbởi

thànhphốParislộnglẫy,sungsướngvàgiàusang,ngườitanghethấytiếng

rềnrềntiếngthéttrầmtrầmcủadânchúng.

Mộttiếngdễsợ,mộttiếngthiêngliênglàmbằngtiếnggầmcủaconthú

hòa với lời phán của Chúa trời, một thứ tiếng làm cho người hiểu biết

nghiệmra lẽ,ngườinhu nhượchoảnghồn, mộtthứtiếng từdướilên như

tiếnggầmcủasưtử,từtrênxuốngnhưtiếngvangcủasấmtrời.

III

MÉPBỜCUỐICÙNG

Mariusđếnkhuchợ.Ởđâycảnhvậtcònyênlặng,tămtối,imlìmhơnở

cácphốlâncận.Dườngnhưcáiyêntĩnhlạnhlẽocủacõiâmđãtừlòngđất

thoátlên,lantrànkhắpdướibầutrời.

Tuynhiên,mộtvùngánhsángđỏlừchiếulên,inlênnềntrờitốiđennhư

hìnhcácmáinhàcaongấtchắnngangphốChanvrerie.Đólàánhsángđuốc

trênchiếnlũy ở quán Corinthe phía nhà thờSaintEustache.Marius đi về

hướngánhsángđỏấy.NóđưachàngtớichợPoirées,từđấychàngtrông

thấydânphốPrêcheurstốiom.Chàngtiếnvào.Ngườinghĩaquângácởcuối

phốkhôngtrôngthấychàng.Chàngcócảmgiácsắpđếnchỗđangtìmnênđi

rónrén.ChàngtớikhúcrẽvàođoạnđườngMondétourngắn.Conđườngnày

làlốiđộcnhấtEnjolrasgiữlạiđểliênlạcvớibênngoàinhưtađãbiết.Đến

cáinhàcuốicùngởgócphốbêntrái,chàngthòđầuranhìnvàođoạnđường

Mondétour.PhốChanvrerietrảiramộtvạtbóngtốichebọcluôncảchàng.

Cách chỗ hai phố Chanvrerie và Mondétour gặp nhau một quãng ngắn,

chàngthấymộtđườngloangloáng,mộtgócquánrượu,phíasau,mộtngọn

đèndầunhấpnháysoivàomộtthứtườnglũykhôngrahìnhthùgì,vàmột

đámngườingồixổm,súngđặttrênđầugối.Đólàbêntrongchiếnlũy,cách

chàngđộvàimươithước.

Phầnlớnquánrượu,chiếnlũychínhvàngọncờđềukhuấtsaudãynhà

bênphảiđườngMondétour.Mariuschỉbướcmộtbướclàđến.Nhưnganh

chàng thanh niên đáng thương ấy lại ngồi xuống một cột trụ bên đường.

Chàngkhoanhtaylại,nghĩngợivềbốmình.Chàngnghĩđếnbố,ôngđạitá

Pontmercyanhdũng.Conngườiquânnhânđầykiêuhãnhấyđãtừngtrấn

giữbiêngiớinướcPhápthờiCộngHòavàđãtừngtrấngiữbiêngiớiChâuÁ

thời Hoàng Đế Napoléon. Ông đã từng thấy Gênes, Alexandrie, Milan,

Turin,Madrid,Vienne,Dresde,Berlin,Moscou.Ôngđãtừngđổmáutrêntất

cảcácchiếntrườngChâuÂu,dòngmáuấyMariusđangmangtrongmình.

Đờisốngkỷluậtvànhiệmvụchỉhuyđãlàmchoônggiàtrướctuổi.Ôngđã

từngsốngnhữngngàyluônluônphảinainịtsẵnsàng,cókhicầuvairơitrễ

xuốngngực,quânhiệuđenxìthuốcsúngvàvừngtráncóvếtmũhằnlên,rồi

lúcthìởlều,lúcthìởtrại,lúcthìđóngquândọcđường,lúcthìđicùngđoàn

quâny.Nhưthếsuốthaimươinămchinhchiến.Lúctrởvềmámanglằnsẹo

dàinhưngmặtvẫntươicười,ngườigiảndị,thanhthản,đángkínhvàtrong

trắngnhưtrẻcon.ConngườiấyđãtoàntâmphụcvụTổQuốcvàkhônghề

làmmộtđiềugìchốnglạiTổQuốccả.Bâygiờđếnlượtchàng.Đãđếnlúc

chàngphảinốigótchamàtỏracanđảm,gangóc,bạodạn,dámxôngpha

bomđạn,sẵnsàngđemngựcmàchốnglạilưỡilê,sẵnsàngđổmáu,sẵnsàng

đitìmquânthùvàsẵnsàngđitìmcáichết.Đãđếnlượtchàngphảithamgia

chiếnđấu,phảirangoàitrậnđịa,mặcdùtrậnđịaởđâylàđườngphốvàcuộc

chiếntranhởđâylànộichiến.

Cuộcnộichiếnhiệnratrướcmắtchàngnhưmộtcáihốthẳm.Chàngthấy

rồiđâychàngsẽrơixuốnghốấy.Bỗngdưngchàngrùngmình.Chàngnhớ

đến thanh gươm củacha chàng mà trước đây ông chàngđã đem bán cho

hàngđồngnátlàmchochàngtiếcđếnđứtruột.Bâygiờthìchàngthấythanh

gươmanhdũngvàtrongsạchấyrờikhỏitaymình,giậndữbỏđivàocõitối

tămnhưthếlàphải.Chắchẳnnótrốnđinhưthếlàvìnóthôngminh,nó

đoánbiếttrướcđượctươnglai.Cólẽvìnólinhcảmsẽcóngàydânchúng

nổidậy,ngườitasẽđánhnhautrongrãnhnước,trênđườngphố,sẽbắnnhau

từcửasổdướihầmcácnềnnhà,sẽđâmchémnhautừphíasaulưngvìnóđã

trảiquanhữngchiếnthắnglẫylừngởMarengo,ởFriedland,nênnókhông

muốnngườitamangnóđếnphốChanvrerie,vìsaukhiđãcùngôngbốlập

nên bao nhiêu công trạng anh hùng, nó không muốn cùng ông con làm

nhữngcôngviệcnhưvậy!Chànglạinghĩgiáthanhgươmcònởnhà,chàng

đãnhậnnóởđầugiườngbốkhibốquađời,vàchàngdámcảganxáchnó

dùngvàocuộchuynhđệtươngtàntrongđêmtốiởngãtưnày,thìchắcnósẽ

làmbỏngcảtaychàngvànósẽbốclênthànhngọnlửasángrựcnhưlưỡi

gươmthiêng.Maysaomànóđãbiệttămbiệttích!Bâygiờnghĩlạichàng

mới thấy việc ông ngoại chàng đem bán nó đi là đúng, chính ông ngoại

chàngmớithậtlàngườibiếtgiữgìnthanhdanhchobốchàng,bánnóđicho

hàngđồngnátvứtvàođốngsắtgỉcòntốthơnlàđemdùngđểđâmvàosườn

TổQuốchômnay.

Nghĩđếnnó,chàngbưngmặtkhócnứcnở.Ghêrợnquá.Nhưngbiếtlàm

sao?SốngmàkhôngcóCosettechàngthấykhôngthểsốngnổi.Nàngđãđi

rồi,thìchàngchỉcònchết.Khôngphảichàngđãlấydanhdựnóivớinàng

rằngchàngsẽchếthaysao?Đãbiếtthếmàcứbỏđi,nghĩalàưngchochàng

chết chứ còn gì nữa. Thôi rõ quá rồi, người ta chẳng còn yêu thương gì

chàngđâu,bỏđimàkhônghềchochàngbiết,mộtlờicũngkhông,mộtchữ

cũng không, mà có phải người ta không biết địa chỉ của chàng cho cam.

Sốnglàmgìnữa,vàtạisaophảisốngnữabâygiờ?Vớilại,đãđếnđâymà

cònlùisao?Đãtiếnđếngầnnơinguyhiểmmàlạibỏchạysao?Đãvàothấy

chiếnlũymàlạilẩntránhsao?Lẽnàovừarunsợlẩntránhlạivừanói:Thôi,

thôi,tôiđãtrôngthấyrồiđủrồi,nộichiếnmà,tôixinđi!Lẽnàobỏmặcbạn

bèđangđợimình!Cólẽhọđangcầnmìnhkiamà!Họcómộtnhómngười

màphảichốnglạicảmộtlộquân!Bỏđiđểlỗihẹnvớitấtcả,vớitìnhyêu,

vớitìnhbạn,vớilờimìnhtựhứanữa?LấycớyêuTổQuốcmàchesựnhát

gancủamìnhsao?Khôngthểnhưthếđược.Giácóhồnmacủabốchàng

trongbóngtốilúcđóthấychànglùibướcnhưthế,chắccũngsẽlậtgươm

đậpvàolưngchàngvàthétlớn:Tiếnlên,đồhèn!

Chàngcúiđầu,baonhiêuýnghĩtớiluilúcấylàmócchàngrốibời.Bỗng

chàngngẩnglên.Tríchàngnhưvừatỉnhngộ.Hìnhnhưgầnchếtthìtríóc

sốnglênvàngườitanhìnrõđượcchânlýhơn.Côngviệcchàngsắpdấnthân

vào,chàngkhôngcònhìnhdungđólàmộtviệcthảmhạinữa,tráilạichàng

thấyđólàmộtviệcvẻvang.Trongtríchàng,khôngbiếtdodiễnbiếnthếnào

màcuộcchiếntranhđườngphốphútchốcđãthayđổihẳnbộmặt.Hếtthảy

cáccâuhỏirốirắmchàngtựđặtratronglúcmơmàng,bấygiờlạiùnùnkéo

đến,nhưngkhônghềlàmchàngnaonúng.Chẳngcócâunàochàngbỏqua

khônggiảiđápđược.

Nào,tạisaobốchànglạigiậnchàngđược?Phảicónhữngtrườnghợpcủa

mộtcuộckhởiloạncũngcócáivinhquangcủamộtnghĩavụchứ?Anhcon

ôngđạitáPontmercymàthamgiavàocuộcchiếnđấunàythìcógìlàmgiảm

phẩm cách của anh chứ? Không phải Montmirail, cũng không phải

Champaubert.Đâylàcáikhác.Vấnđềởđâychẳngphảilàbảovệđấtthánh

màlàchiếnđấuchomộtlýtưởngthiêngliêng.TổQuốccókêuca,đànhvậy,

nhưngnhânloạilạihoannghênh.MàcóthậtTổQuốckêucakhông?Nước

Phápchảymáunhưngtựdolạimỉmcười,vàtrướcnụcườicủatựdo,nước

Phápquêncảvếtthươngmình.Vớilại,nhìnvấnđềmộtcáchcaorộnghơn

nữathìcáigìđáng gọilànộichiến?Nộichiếnlàgì?Vậycóngoạichiến

không?Tấtcảcáccuộcchiếntranhgiữaloàingườichẳngphảilàchiếntranh

giữaanhemthìlàgì?Tínhchấtmộtcuộcchiếntranhquyếtđịnhởmụcđích

củanó.Chẳngcóngoạichiến,nộichiếngìcả,chỉcóchiếntranhchínhnghĩa

vàchiếntranhphinghĩamàthôi.Chođếnngàythiênhạđạiđồng,thìchiến

tranh,ítnhấtlàchiếntranhgiữacáicũđangchầnchừmãikhôngchịucuốn

vóđivàcáimớiđangnóngruộttiếnlên,chiếntranhấycòncóthểlàcần

thiết.Đốivớithứchiếntranhnhưthế,cógìđángtrách?Chiếntranhsởdĩlà

mộtmốinhụcnhã,thanhgươmsởdĩthànhmộtcondaogiếtngườilàvìnó

giếtchếtcônglý,tiếnbộ,lẽphải,vănminh,chânlý.Đãthế,thìngoạichiến,

nộichiếngì,nócũngphinghĩacả,làtộiác.Nếukhôngkểđếnchínhnghĩa

thiêngliêngthì hình thức chiếntranhnàycóquyền gì khinh bỉ hình thức

chiếntranhkia?LưỡigươmcủaWashington

[340]

cóquyềngìmàkhôngcông

nhận mũi giáo của Camille Desmoulins?

[341]

 Léonidas chống giặc ngoài,

Timoléonchốngbạochúa,aivĩđạihơnai?Mộtngườibảovệ,mộtngười

giải phóng. Lẽ nào thóa mạ tất cả những cuộc chiến đấu vũ trang nội bộ

khôngcầnđếmxỉađếnmụcđíchcủanó?Nhưthếthìphảikểlàđiếmnhục

tấtcảnhữngBrutus,Marcel,ArnouldDeBlankenheim,Coligny.Giặcbờbụi

à? Giặc đường phố à? Sao lại không? Đó là giặc của Ambiorix, của

Artevelde, của Marnix, của Pélage. Nhưng Ambiorix chiến đấu chống La

Mã,ArteveldechốngPháp,MarnixchốngTâyBanNha,Pélagechốngbọn

Maures;tấtcảđềuchốngngoạibang.VậythìQuânChủlàngoạibang,áp

bứclàngoạibang,thầnquyềnlàngoạibang.Chếđộchuyênchếviphạm

biêngiớicủađờisốngtinhthầnchẳngkhácgìquânxâmlượcviphạmbiên

giớiđịalýcủamộtquốcgia.Đánhđuổitênđộctàihayđánhđuổiquânxâm

lượcAnh,tronghaitrườnghợpđềulàgiànhlạilãnhthổcủamình.Đếnmột

lúcnàođó,phảnkhángkhôngcònđủđượcnữa,triếtlýxongphảihànhđộng

mớiđược,vũlựcphảihoànthànhđượcnhữngcáimàtưtưởngđãpháchọa.

Prométhéebịxiềngbắtđầu,Aristogitonkếtthúc,BáchKhoaToànThưsoi

sángtríócmọingườithìngày10thángtámkíchthíchhọnhưmộtluồng

điện.SauEschylelàThrasybulesauDiderotphảicóDanton.Quầnchúngcó

xuhướngmuốncómộtvịchúa.Khốidàyđặccủahọdễbấtđộng.Đámđông

thườngdễđiđếnphụctòng.Chonênphảilayhọ,đẩyhọ,lấycáiviệcgiải

phónghọmàthúcmạnhvàongườihọ,lấysựthậtmàđậpvàomắthọ,đem

ánhsángmànémchúachátvàomặthọmớiđược.Phảilàmchohọnhưbị

sétđánhmộtchút,cólóamắtnhưthếhọmớitỉnhdậyđược.Dođótiếng

trống,tiếngmõvàchiếntranhlàcần.Nhữngchiếnsĩvĩđại,phảivùnglên,

đemtinhthầndũngcảmcủamìnhmàlàmsángrựccácquốcgia,laymạnh

cảcáinhânloạithảmđạmđangkhuấtlấpdướibóngtốicủanềnQuânChủ

thầnquyền,củađầuóctranhvươngđồbá,củabạolực,củacuồngtín,của

nhữngchínhquyềnvôtráchnhiệmđốivớinhândân,củanhữngngôivua

độcđoán.Mộtđámôhợpđangngẩnngơnhìnnhữngchiếnthắngcủabóng

đêmtrongcảnhhoànghônrựcrỡ.

Đảđảođộctài!Ơkìa!Nóiaithế?GọiLouisPhilippelàđộctàià?Không

phải,cũngnhưLouisXVI,chẳngkhácgì.Haingườiấy,tronglịchsửquen

gọi là những ông vua tốt. Có điều nguyên tắc là một khối không cắt xén

được.Logiquecủachânlýthẳngbăng,đặcđiểmcủachânlýlàkhôngdễdãi,

cho nên không thể nào nhân nhượng được. Bất cứ sự lấn át nào lên con

ngườiđềuphảitrừngtrịngay.TrongLouisXVIcónguyênlýthầnquyền,

màLouisPhilippethìcócái“vìlàdònghọBourbons”.Cảhai,trongmột

phạmvinhấtđịnh,làtiêubiểucủasựthuđoạtcácquyềnlàmngườilàmdân.

Muốnsanphẳngmọisựthánđoạtrộngkhắptrêntráiđấtnày,thìphảiđánh

đổhaingườiấy.ViệcấycầnthiếtvìnướcPhápluônluônlàchỗkhởithủy

mọiviệc.KhinhàvuaPhápsụpđổ,thìmọinhàvuacũngđổtheo.Tómlại,

khôiphụcchânlýxãhội,trảđịavịđộctônchotựdo,trảdânchúnglạicho

dânchúng,trảchủquyềnlạichoconngười,trảvinhquangchonướcPháp,

phụchồiđầyđủcônglývàlẽphải,bãibỏmọimầmmốngxungđộtbằng

cáchtrảquyềnhạnconngườilạichomỗingười,tiêudiệtmọitrởlựcmàvua

chúadựnglêntrênđườngthếgiớiđạiđồng,đặtnhânloạinganghàngvới

nhânquyền,nhưthếcònmụcđíchnàochínhnghĩahơn,dođó,cònchiến

tranhnàovĩđạihơn?Nhữngthứchiếntranhnhưthếlàchiếntranhxâydựng

hòabình.Cácđồnlũykhổnglồcủathànhkiếnđặcquyền,mêtín,lừaphỉnh,

bópnặn,lạmquyền,hànhhung,bấtcông,ámmuội,cònsừngsữngtrênthế

giớinàyvớitấtcảnhữngpháođàicủahằnthù.Phảiquậtnóđổxuống.Phải

đạpbằngcáikhốighêtởmấyđi.ChiếnthắngởAusterlitzlàlớnlao,nhưng

sanbằngngụcBastillemớilàtuyệtvời.

Khôngcóaikhôngnhậnthấyđiềunàythôngquasựtựquansát:Linhhồn

cómộtkhảnăngtuyệtdiệu,dotínhnhấtquánkiêmtínhbiếntạicủanó,đó

làkhảnăngluânlýhầunhưlàlạnhlùngtrongnhữnggiờphútquyếtliệtnhất

vàlắmkhitìnhyêubẽbàngvàthấtvọngsâusắclạiđemsoátxétnhữngvấn

đề,nhữngluậnđềtrongcuộcđộcthoạiảmđạmcuốicùng.Logiquechenvào

tronggiãygiụavàsợichỉTamĐoạnLuậnvẫnphấtphơchứkhôngđứttrong

cơngiôngtốhắcámcủatưtưởng.TrạngtháitâmhồncủaMariuslànhưvậy

đó.

Suynghĩnhưthế,Mariusthấykhổsởnhưngquyếttâm,quyếttâmnhưng

vẫnngậpngừng,runruntrướccôngviệcsắplàm.Chàngđưamắtnhìnkhắp

bêntrongchiếnlũy.Bọnngườikhởinghĩaimlìmkhôngcửđộng,cótiếng

nóichuyệnvớinhaurấtkhẽ.Mọingườiđềucảmthấycáikhôngkhínửayên

lặnglúcbấygiờlàdấuhiệucủagiaiđoạnchờđợicuốicùng.Trêncao,ở

mộtcửasổtầnggácthứba,Mariusthấycómộtngườiđangradángnhìnhọ

chămchú.ĐólàngườigáccổngbịLeCabucbắnchết.Từdướinhìnlên,cái

đầungườiấyhiệnralờmờ.Trongánhsángtămtối,chậpchờn,trôngkhông

cógìquáilạbằng!Khuônmặtthìxámxanh,imlìm,ngạcnhiên,mớtócthì

dựngngược,cặpmắtthìmởtonhìnchằmchặp,cáimồmthìháhốc,nghiêng

xuốngmặtđường,dángtòmò.Phảichăngngườiấyđãchếtđangnhìnbọn

người sắp chết? Một đốngmáu dài chảy từcái đầu lâu ấy đãđóng thành

nhữngsợichỉđỏtừcửasổđếnngangtầnggácmộtthìdừnglại.

QUYỂNXIV

NHỮNGNÉTVĨĐẠICỦATHẤTVỌNG

I

LÁCỜ(MÀNMỘT)

Vẫnchưacógìxảyra.ChuôngnhàthờSaintMerryđiểmmườigiờtừ

lâu.EnjolrasvàCombeferre,xáchsúngđếnngồibêncạnhchỗkhehởcủa

chiếnlũychính.Haingườikhôngnóigìvớinhau,chỉlắngtaiđểnghecảđến

tiếngchânngườidùdộinhẹvàxanhất.

Bấtthìnhlình,giữakhôngkhíyêntĩnhhãihùngấy,hìnhnhưtừphốSaint

Denis,mộtgiọngháttrẻthơ,trongtrẻo,vuivẻ,cấtlênlanhlảnh.Giọnghát

theođiệuDướiÁnhTrăng,mộtđiệudâncacổ,nhưnglờilàmộtbàithơmà

câucuốilàmộttiếngreogiốngnhưtiếnggàgáy:

«Mũitanókhócdầm

HỡiôngbạnBugeaud!

Chotamượnmấysenđầm,

Tanóichuyệnvớichúngcho.

Mìnhkhoácáotơixanh,

Hìnhgàtrênmũ,

Đâyđãđếnngoạithành!

Òóoo…o!»

Haingườixiếttaynhau,Enjolrasbảo:

—TiếngGavroche.

—Nóbáotinchomìnhđây-Combeferretiếp.

Cótiếngchânchạy hấp tấp qua đường phố vắng. Rồimộtbóngngười

nhanhnhẹnhơncảmộtanhhềrạpxiếcleoquachiếcxehàng.VàGavroche

nhảyphócvàobêntrongchiếnlũy,vừathởhổnhểnvừanói:

—Súngcủaemđâu?Chúngnóđếnrồikìa.

Cảchiếnlũynhưbịđiệngiật.Nghetiếngnhữngbàntaysờsoạngcầm

súnglên.Enjolrashỏi:

—Emmuốnlấykhẩucarabinecủaanhkhông?

—Emưngkhẩusúngtrườngkia,-Gavrocheđáp.

VàchúcầmkhẩusúngtrườngcủaJavert.Haingườicảnhgiớicũngvừa

rútluivàtrởvàochiếnlũytheogótGavroche.Đólàhaingườiởphíađầu

phốvàởphíaPetiteTruanderie.NgườigácởngõPrêcheursvẫncòntạichỗ,

nhưthếnghĩalàchưacódấuhiệutấncôngtừphíacầuvàphíachợ.

TrênđườngphốChanvreriechỉthấylấploángmấyphiếnđálátđường,

nhờánhsángtùmùchiếulênlácờchiếnlũy.Cảdãyphốtrôngmơhồnhư

mộtcáicổngtòvòlớntốiom,mởratrongbầutrờiđầykhói.

Ainấyđềuđếnvịtríchiếnđấucủamình.Nghĩaquâncóbốnmươiba

người,trongđóEnjolras,Courfeyrac,Bossuet,Joly,BahorelvàGavroche.

Mọingườiđềuquỳxuống,đầumấpmévớiđỉnhchiếnlũylớn.Súngtrường,

súngngắnđềuchĩanòngtrênđánhưtừnhữnglỗchâumai,tấtcảđềuchăm

chú, im lặng, sẵn sàng nhả đạn. Sáu người khác dưới quyền chỉ huy của

FeuillyđãđếnnấpsẵnởcửasổcủahaitầnggácnhàquánCorinthe,súngáp

vai.

Mấyphúttrôiqua.Cótiếngchânngườiđềuđặn,nặngnề,đôngđảonghe

rõmồnmộttừphíaSaintLeu.Banđầucònnhỏ,saurõdần,rồinặngnềvà

âmvang.Bướcchântừtừtiếngần,khôngnghỉ,khôngdừng,đềuđều,bình

tĩnhvàghêgớm.Chỉnghecóthế.Cócảmtưởngnhưvừalàsựyênlặngvừa

làsựồnàocủaphotượngkỵsĩthờixưa,

[342]

nhưngbướcchânrắnrỏiởđây

lạicócáigìtolớn,dồndập,khiếnphảinghĩđếnmộtđámđôngngười,đồng

thờiphảinghĩđếnmộtbóngma,hiệnthâncủanhữngđộilêdươngLaMã

đángsợngàyxưa.Tiếngchânđếngần,đếngầnnữarồidừnglại.Nghenhưở

cuốiphốcóhơithởcủarấtnhiềungười.Bóngtốidàyđặc.Khôngtrôngthấy

gì,nhưnglạicóthểđoánbiếtrấtrõ.Mộtrừngdâythép,nhỏnhưkimvàgần

nhưkhôngnhậnra,đangcửđộng,giốnghệtnhữngtiasánglântinhchằng

chịtmàtathấynhữnglúcmắtđãnhắmnghiềnvàtamơmàngsắpngủ.Đólà

lưỡilêvànòngsúnglờmờtrongánhsángngọnđuốcởđầunàychiếuvọng

đến.

Mộtphútimlìm.Cảhaibêndườngnhưđangchờđợi.Bỗng,từđáybóng

tối,mộtgiọngngườihôto:“Ai?”Nghehômàkhôngthấyngười,chẳngkhác

gìbảnthânđêmtốitựthétlên,nêncàngghêrợn.

Cùnglúcđónghecótiếngsúngláchcáchchựcbắn.Enjolrasđáplạibằng

mộtgiọngtựhào,sangsảng:

—CáchMạngPháp.

—Bắn!-Giọngngườibênkiahô.

Mộtlànchớplàmđỏrựcmặttrướccácdãyphốnhưcócánhcửalòvụt

mởrarồiđóngsậpngaylại.Mộtloạtsúngkinhkhủngnổầmầmvàochiến

lũy.Lácờđỏrơixuống.Loạtđạnbắnrátvàdàyđếnnỗilàmgãyngangcán

cờnghĩalàđầumútcáicàngcủachiếcxekhách.Nhiềuviênđạntừbờtường

giộira,lạcvàotrongchiếnlũylàmmộtsốngườibịthương.

Loạtsúngđầuấynghethậtlạnhmình.Cuộctấncôngthậtdữdội,đáng

làmchongườicanđảmnhấtcũngphảisuynghĩ.Rõrànglànghĩaquânđang

phảiđươngđầuvớicảmộttrungđoànlàít.

—Cácđồngchí,-Courfeyracthétto,-đừngphíđạn.Chờchochúngnó

tiếnvàotrongphốrồihãybắntrả.

—Vàtrướchết,-Enjolrasnói,-phảidựngngọncờlên.

Chàngnhặtlácờvừarơingaychỗchânchàng.Bênngoài,cótiếngque

thôngnòng,quânđộiChínhPhủlạilắpđạn.

Enjolrashỏilại:

—Ailàngườicanđảm?Aidámradựnglạicâycờtrênchiếnlũy?

Khôngaitrảlời.Leolênđỉnhchiếnlũytronglúcquânđịchđangnhằm

vàođểnổsúnglầnnữanhấtđịnhlàchết.Kẻgandạnhấtcũngngậpngừng

khôngmuốn dấnthânvào chỗ chếtnhưthế. BảnthânEnjolrascũngrùng

mình.Chàngnhắclại:

—Khôngcóaicảà?

II

LÁCỜ(MÀNHAI)

TừlúcđếnCorinthevàbắtđầuxâydựngchiếnlũy,khôngaiđểýđếncụ

Mabeufnữa.Tráilại,ôngcụkhôngrờiđoànngườiphútnào.Cụvàotầng

dướiquánrượuvàđếnngồisauquầykếtoán.Cóthểnóilàởđócụđãhoàn

toànthumìnhvàotrongthâmtâm.Cóvẻnhưcụkhôngcònnhìnthấygìvà

cũngkhôngsuynghĩgìnữa.Courfeyracvànhiềungườikhácđôibaphenđã

đềnghịcụnênđinơikhác,nhưngcụravẻkhôngnghethấygì.Khôngcóai

nóigìvớicụthìmôicụlạimấpmáynhưtrảlời,nhưnghễcóaihỏichuyện,

thìmồmcụlạingậmtămvàcặpmắtdườngnhưđờđẫn,hếtthần.Vàigiờ

trước khi chiến lũy bịtấn công, cụ đãngồi im như photượng, dáng điệu

khônghềthayđổi:Haibàntaynắmlạiđặttrênđầugối,cònđầunghiêngvề

phíatrướcnhưnhìnvàomộthốsâu.Khôngcógìchocụrakhỏidángđiệu

ấynổi,tríóccụtuồngnhưkhôngcònởtrongchiếnlũynữa.Khiainấyđều

vềvịtríchiếnđấu,thìtronggianphòngthấpchỉcònmìnhJavertbịtróivào

câycột,mộtnghĩaquântaycầmthanhkiếmtrầnđanggácJavert,vàcụ.Lúc

cuộctấncôngbắtđầu,súngnổlàmcụgiậtmìnhvàcũnghìnhnhưđánhthức

cụdậy.Tựnhiêncụđứnglên,đingangquagianphòng,vàlúcEnjolraskêu

gọilần thứhai:“Khôngcóaicảà?”thì cụhiệnra trênngưỡngcửaquán

rượu.Sựcómặtcủacụlàmcácnhómngườiđangchiếnđấunhưbịđiệngiật.

Cótiếngkêu:

—Ngườibỏphiếuxửvuađấy!ĐạibiểuViệnKhếƯớc!Đạibiểunhân

dânđấykìa!

Chắclàcụchẳngnghethấygì.CụđithẳngtớiEnjolras.Nghĩaquângiãn

rakinhhãivàkínhcẩn.CụgiậtlácờtrongtayEnjolras.Enjolraslùilạisửng

sốt,vàtronglúckhôngaidámngăncụ,hoặcgiúpcụmộttay,ônggiàtám

mươiấybắtđầuleolêncácphiếnđáxếpthànhbậcthangtrongchiếnlũy,

đầuvẫnlắclư,nhưngbướcchânvữngchắc,cảnhtượngrấtđỗivĩđạilàm

mọingườichungquanhcụbuộtmiệng:“Bỏmũxuống!"Cứmỗibậccụtiến

lên,cảnhtượnglạicàngkhủngkhiếp.Đầutócbạc,nétmặtgiànua,vừng

tránrộng,hóivànhănnheo,cặpmắtlõmsâu,cáimồmngẩnngơmởrộng,

cánhtaygầygògiươngcaolácờđỏ,tấtcảđềutừtrongbóngtốitiếnravà

hiệntolêndầntrongánhđuốcmàumáu.Mọingườiđềucócảmgiácnhư

đangnhìnbóngmacủaNăm93

[343]

từdướiđấthiệnlên,trongtaycònnắm

lácờkhủngbố.

Khiôngcụđãleođếnbậcđácuốicùng,khicáibóngmarunrẩyvàđáng

sợấyđứngthẳngngườilêntrênđốngđồđạcgãynátđốidiệnvớimộtnghìn

haitrămmiệngsúngvôhìnhởđằngkia,vànhìnthẳngvàocáichếtnhưcoi

nóchẳngragì,thìtấtcảcáichiếnlũyđangchìmtrongbóngtốibỗngdưng

cómộtvẻgìphithường,kỳvĩ.

Mộtphútimlặnglongtrọngnhưchỉthấyởnhữngcảnhtượngkỳdiệu.

Giữacảnhimlặngấy,cụgiàphấtcaolácờđỏvàthétlên:

—CáchMạngmuônnăm!CộngHòamuônnăm!Bìnhđẳng,bácái!Và

chết!

Bênkianghecótiếngthìthầmrấtnhỏvàrấtmautựahồnhưtiếngmột

chacốcầukinhhấptấp.Cólẽlàtiếnganhcẩmcảnhsátởcuốiphốkêugọi

giảitán.Giọngngườioangoangbannãyđãhô:

—Ai?-lạithétlớn-Hãyđiđi!

CụMabeufmặttrắngnhợt,đờđẫn,cặpmắthoảngloạnsángrựclên.Cụ

giơngọncờlênkhỏiđầuvàlặplại:

—CộngHòamuônnăm!

—Bắn!-Giọngngườibênkiaralệnh.

Lầnthứhaimộtloạtsúngnổầmầmvàochiếnlũy.Ônggiàkhuỵuxuống,

lạicốgượngđứnglên.Lácờtrongtayrơira.Cụngãngửarađằngsau,rơi

xuốngmặtđườngnhưtấmván,sóngsượt,haitaydangthẳngthànhhìnhchữ

thập.Máuchảylênhláng.Gươngmặttáixanh,rầurầuvẫnnhưcònnhìnlên

trờicao.

Mọingườixúcđộngmạnhđễnnỗiquêncảđềphòngquânđịch,ùađến

bêncạnhxácôngcụ,tronglòngvừakínhvừasợ.

Enjolrasnói:

—Thậtlàlạlùng!Nhữngconngườidámbỏphiếugiếtvua.

CourfeyracghévàotaiEnjolras:

— Tớ nói cái này cho cậu nghe riêng thôi nghe. Tớ không muốn làm

giảmlònghăngháicủamọingười.Ôngcụấychẳngphảilàtaygiếtvuađâu.

Tớbiếtrõ.ÔngcụMabeufđấy.Khônghiểuhômnayôngcụlòngdạnhưthế

nào.Chứôngcụthậtlàmộtconngườingâyngôđángmến.Đâynày,cậu

nhìnđầuôngta.

—Cáiđầungâyngônhưngquảtimđầynghĩakhí.-Enjolrasđáp.

Xong,anhcấttiếngkêugọi:

— Các đồng chí! Đây là gương người già nêu cho bọn trẻ chúng ta.

Chúngtađangngậpngừngthìcụchạyđến,chúngtalùibướcthìcụđãtiến

lên.Rõràngđólàbàihọcmànhữngngườirunrẩyvìtuổitácdạychonhững

kẻrunrẩyvìsợsệt.ĐốivớiTổQuốc,cụđâylàmộtconngườicaocả.Cụ

sốnglâudàivàchếtvinhquang!Bâygiờthìchúngtahãykhiêngcụvàonằm

trongnhà,vàmỗichúngtaphảibảovệcụgiàđãchếtnàynhưbảovệbốmẹ

sốngcủachúngta.Mongrằngsựcómặtcủacụtrongbọnchúngtasẽlàm

chochiếnlũykhôngbaogiờrơivàotayquânđịch.

Tiếptheolờiấycótiếngrìràotánthành,vừađaubuồnvừacươngquyết.

Enjolrascúixuống,nângđầuôngcụlên.Đôimắtlonglanhdữtợnanhhôn

vàotránvàcầmtayôngcụđặtrahaibên,nhẹnhàng,âuyếmnhưsợlàmcụ

đau,rồicởichiếcáocụra,đưalênchomọingườitrôngrõcácvếtđạnsẫm

máu:

—Từgiờ,đâylàlácờcủachúngta.

III

GIÁGAVROCHENHẬNKHẨUCARABINECỦA

ENJOLRASTHÌHƠN

NgườitalấychiếckhănquàngđendàicủabàHucheloupđắplênthihài

cụMabeuf.Sáungườilấysúngxếpthànhmộtcáicáng,đặtthihàilênđấyvà

khiêngvàođểtrêncáibàntotrongnhà.Cảsáungườiđềubỏmũ,bướcđi

thongthả,nghiêmtrang.

Mọingườiđềuđểhếttâmtrívàocôngviệcthiêngliêngấy,quênkhông

nghĩđếntìnhhìnhnguyhiểmlúcbấygiờ.LúcthihàiđiquagầnchỗJavert,

tênnàyvẻmặtvẫnphớttỉnh,Enjolrasnói:

—Chốcnữasẽđếnmày.

Tronglúcấy,chỉmộtmìnhchúbéGavrochelàkhôngrờikhỏivịtríchiến

đấucủamình.Chúvẫnđểýquansátvàhìnhnhưtrôngthấycóngườiđang

monmenđếngầnchiếnlũy.Bấtthìnhlìnhchúkêu:

—Coichừng!

Courfeyrac,Enjolras,Prouvaires,Combeferre,Joly,Bahorel,Bossuet,tất

cảđềuùarakhỏiquánrượu.Thiếuchútnữathìchậmmất.Hàngloạtlưỡilê

sángloángnhấpnhôtrênđỉnhchiếnlũy.Bọnlínhcảnhvệcaolớntrànvào,

đứathìphócquachiếcxekhách,đứathìlẻnvàophíakhehởcủachiếnlũy.

Gavrochebịđẩylui,cứthoáidầnchứkhôngbỏchạy.

Giờphútvôcùngnghiêmtrọng.Chẳngkhácgìlúcnướclụttrongdòng

sôngdânglênmấpmébờđêvàbắtđầurỉqualỗmối.Chỉmộtgiâynữalà

chiếnlũybịhạ.Bahorelnhảyđếntênlínhđầutiênvừalọtvào,lảychohắn

mộtphátcarabinesátrạtlàmhắnchếtngay;tênthứhaiphónglêđâmchết

Bahorel.MộttênkhácquậtngãCourfeyrac,anhkêu:”Cứutôivới!"Tênlính

caolớnnhất,tonhưmộthộpháp,giơlưỡilêlênxôngthẳngđếnGavroche.

ChúbéhaitaykhẳngkhiunắmchắckhẩusúngtrườngtolớncủaJavert,gan

gócnhằmtênhộphápmàbópcò.Khôngnổ.SúngJavertkhôngnạpđạn.

Tênlínhbậtcườikhanhkháchgiơcaolưỡilêchựcđâmxuốngchúbé.Lưỡi

lêchưakịpđâmxuốngthìcâysúngđãrờikhỏitaytênlính,bịmộtviênđạn

bắntrúngvàotrán,hắnngãngửarachếtngay.Mộtviênkháctinđúnggiữa

ngựctênlínhvừaquậtngãCourfeyrac,hắnngãquaylơtrênmặtđường.

ĐấylàMarius,chàngvừaxôngvàochiếnlũy.

IV

THÙNGTHUỐCSÚNG

NépmìnhtronggócphốMondétour,Mariusđãchứngkiếnphathứnhất

cuộcchiếnđấu,tronglònglưỡnglựvàhồihộp.Tuyvậy,chàngkhôngsao

cưỡngnổisứccuốnhúthuyềnbívàmãnhliệtmàtacóthểgọilàtiếnggọi

củavựcsâu.Trướcsựkhẩncấpcủahiểmhọa,trướccáichếtbíẩncủaông

cụMabeuf,trướccảnhBahorelbịđâmchết,trướctìnhthếcầnphảiviệntrợ

hoặc trả thù cho bạn bè, mọi sự ngậpngừng đều tiêu tánđâu mất, chàng

xôngthẳngvàocuộchỗnchiến,haitaycầmhaikhẩusúngngắn.Phátthứ

nhấtchàngcứuGavroche,vàphátthứhaichànggiảithoátCourfeyrac.

Giữatiếngsúngnổ,tiếngkêucủabọnlínhbịgiết,quânxungkíchcủa

ChínhPhủđãtrèolêncáccôngsự.Phútchốcđãthấylomkhomtrênđỉnh

chiếnlũyvôsốlínhvàlính:Cảnhvệ,quânchínhquy,quốcdânquânngoại

ô,tênnàotênnấylămlămkhẩusúngcầmtay.Bọnchúngchiếmlĩnhđến

hơnhaiphầnbacôngsự,nhưngchưanhảyvàobêntrong,hìnhnhưcòndo

dự,sợcócạmbẫygìchăng.Chúngnhìnvàochiếnlũytốiomnhưngườita

nhìnvàohanghùm.Ánhđuốcsoirõvàolưỡilê,vàomũlông,vàonhữngbộ

mặtlolắngvàtứcgiận.

Mariuschẳngcònvũkhínàotrongtaycả,haikhẩusúngngắnhếtđạn,

chàngđãvứtđirồi.Chàngchợtthấytronggianphòngthấp,gầnbêncửalớn

mộtthùngthuốcsúng.Chàngvừaquayngườinhìnvềphíaấythìmộttên

línhchĩasúngnhằmbắnchàng.Mộtbóngngườivụtnhảyđến,đưabàntay

bịt kín họng súng. Đó là anh thợ trẻ bận quần nhung. Súng nổ, viên đạn

xuyênquabàntayvàchừngnhưxuyênluônquacảngườianhnênanhnhào

xuống.NhưngMariusthìkhôngviệcgì.Tấtcảxảyratrongkhói,mờmờ.

Mariusđangđivàophòngthấpchỉthấyloángthoáng:Hìnhnhưcómũisúng

chĩavàochàng,rồicóbàntaybịtmiệngsúnglại,vànghecótiếngsúngnổ.

Nhưngtrongnhữnglúcnhưthế,mọicáinhìnthấytrướcmắtđềuchaođảo

vàdồndập,tríócchẳngsaodừnglạilâuởmộtvậtgì.Ngườitacócảmgiác

bịlôicuốnngấmngầmđếnchỗđentốihơn,vàmọisựviệcđềunhưmây

mù.

Nghĩa quân bị đánh bất thần nhưng không hoảng hốt, nên dần dần đã

củngcốđượchàngngũ.Trongphútlộnxộnđầutiên,sợanhemcóthểnhầm

nhau,Enjolrashôto:“Thongthả!Khôngđượcbắnbừa!"Phầnđônghọđã

leolêncửasổgácmộthoặctrèolêncácbaolơn,chiếmlấycáccaođiểm.

Mấy người kiên quyết nhất, cùng với Enjolras, Courfeyrac, Prouvaires và

Combeferređềuxếphàngtựalưngvàodãynhàphíasaucùng.Họkhôngnấp

vàomộtcôngsựnàocả,ngangnhiênđốidiệnvớibọnquânlínhvàcảnhsát

đứngdàytrênchiếnlũy.

Cáccôngviệcấyđềutiếnhànhthongthả,khônghấptấptrongcáikhông

khínghiêmtrọnglạthườngtrướcgiờgiáplácà.Cảhaibênđềuchĩasúng

nhằmvàonhau,họngsúnggầnnhưchạmvớiđích.Haibênsátnhauđếnnỗi

cóthểnóichuyệnvớinhaurõmồnmột.Sắpđếnlúcnổsúng,mộtviênsĩ

quanáocổcao,ngùvairộng,giơgươmlênnói:

—Hạkhígiớiđi!

—Bắn!-Enjolrasđáplại.

Hai loạt súng đều nổ một lần, mọi vật đều xóa nhòa trong khói súng.

Trong làn khói khét lẹt, ngạt thở, vẳng lên tiếng rên yếu ớt âm thầm của

nhữngkẻsắpchếthoặcbịthươngđanglêmìnhtrênmặtđường.

Khóitan,hàngngũmỗibêncóthưađimộtítnhưngvẫnởnguyênchỗcũ

vàđangimlặnglắpđạnvàosúng.Thìnhlình,cótiếngngườithétlênnhư

sấm:

—Cútngay,khôngtachonổtungcảcáichiếnlũy.

Mọingườiquay cả lại phía tiếngthét.Thìra trước đây Mariusđãvào

gianphòngthấp,khuânthùngthuốcsúngra.Thừalúckhóimùmịtvàmàn

sươngtốiđụcbaophủcôngsự,chànglenlỏitheodọcchiếnlũychạyđến

đốngđáchỗcắmcâyđuốc.Nhanhnhưchớp,chàngnhổđuốclên,đặtthùng

thuốcvàođấy, xô đổ chồng đá dưới thùngthuốclàmthùng thuốc bục vỡ

ngayra.Mọingười,hàngởđầukiachiếnlũy,đềunhìnchàngsửngsốt:Chân

đặtlênđốngđá,taycầmđuốc,nétmặtcươngquyết,Mariusvừanghiêngdần

ngọnđuốcxuốngthùngthuốcnổvừathétlêncáitiếngghêrợntrênkia:

—Cútngay,khôngtachonổtungcảcáichiếnlũy.

HìnhảnhMariushiệnratrênchiếnlũytiếptheoôngcụgiàtámmươiban

nãy,rõrànglàhìnhảnhcủacuộcCáchMạngmớihiệnrasaubóngdángcủa

cuộcCáchMạngcũvậy.

Mộtviênđộikêuto:

—Nổchiếnlũythìnổcảmày!

—Nổcảtao.-Mariusđáp.

Vàchàngđưadầnngọnđuốctớithùngthuốc.Nhưngchẳngcònaitrên

chiến lũy nữa. Quân lính của Chính Phủ bỏ mặc những kẻ bị chết và bị

thương,hàngngũrốiloạn,mạnhainấychạy,ùanhaulùilạiđếntậncuối

phố,khuấtvàotrongđêmtốinhưtrước.

Thếlàchiếnlũyđượcgiảithoát.

V

NHỮNGVẦNTHƠCỦAJEANPROUVAIRE

CHẤMDỨT

MọingườiđếnvâyquanhMarius.Courfeyracnhảylênbácổchàng.

—Hóaracậu!

—Mayquá!-Combeferrenói.

—Cậuđếnđúnglúcthật!-Bossuettiếp.

—Khôngcócậu,tớđiđờirồi!-Courfeyraclạinói.

—Khônganh,chúngđãnuốtemmấtrồi!-Gavrochethêm.

Mariushỏi:

—Aichỉhuyởđây?

—Cậuđấy,-Enjolrasbảo.

CảngàyhômấyđầuócMariusđãnhưmộtlòlửa,bâygiờthìlạilàmột

cơnlốc.Cơnlốcởtronglòngmànhưmộtcơnlốcởngoàitrời,nócuốncả

ngườichàngđi.Chàngcócảmtưởngnhưđãcáchxacuộcsốnghàngvạn

dặm.Haithángtìnhduyêntươithắm,rựcrỡbỗngnhiênchấmdứtbằngcái

vựcthẳmghêrợnnày:MấtCosette,cáichiếnlũynày,rồiôngcụMabeufhy

sinh cho nền Cộng Hòa, rồi bản thân chàng lại thành người chỉ huy của

nghĩaquân,tấtcảđốivớichàngđềunhưmộtgiấcmộngdịkỳ.Chàngphải

cốsứcmớinhớrađượcmọisựxungquanhchànglàcóthật.Chàngchưa

sốngbaonhiêunênchưahiểuđượcrằngcáidễxảyranhấtlạilàcáikhóxảy

ra nhất, và cái điều luôn luôn phải phòng bị chính là cái bất ngờ. Chàng

chứngkiếntấnkịchcủađờichàngmàchẳngkhácgìngồixemmộtvởkịch

chàngkhônghiểuđầuđuôigìcả.Tríócrốimù,chàngkhôngnhậnraJavert.

Tên này vẫn bị buộc vào cây cột, và suốt cuộc tấn công, chẳng hề nhúc

nhích.Hắnlặnglẽđưamắtnhìnbọnngườinổiloạn,vừanhẫnnhụcnhưmột

ngườitửvìđạo,vừauynghinhưmộtquantòa.Mariusthậtracũngkhông

trôngthấyhắn.

Tronglúcấyquântấncôngvẫnimlìm.Ngherõchúngđilại,đôngđảo,ở

cuốiphố,nhưngchúngkhôngdámtiếnlênnữa.Cólẽchúngđangchờlệnh

mới,hoặcđangchờtiếpviệnrồimớiàolêntấncôngđồnlũykhókhănnày

mộtlầnnữa.Nghĩaquânđãcắtngườicanhgácvàđôibangườivốnlàsinh

viêntrườngthuốcbắtđầubăngbósốanhembịthương.Bànghếtrongquán,

trừhaicáibàn,mộtcáiđểđạndược,bôngbăng,vàcáibàntrênđóđặtthihài

ôngcụMabeuf,cònthìngườitađềuvứtrangoài,đemchấtthêmvàochiến

lũy.Tronggianphòngthấpngườitadùngtạmnhữngtấmđệmtrảigiường

củabàHucheloupvàcácngườiđầytớgái.Nhữngngườibịthươngđượcđặt

lêncáctấmđệmấy.RiêngbanhânvậttộinghiệpsốngtrongquánCorinthe

thìkhôngaibiếthọrasaocả.Cuốicùngmớitìmthấyhọnúpdướihầmnhà.

Đangvuimừngvừaquakhỏicơnnguythìmộtnỗiđauxótđếnlàmmọi

ngườirầurầu.Điểmdanhthìthấynghĩaquânthiếumấtmộtngười.Ai?Một

trongnhữngkẻthânthiếtnhất,anhdũngnhất:JeanProuvaire.Anhemtìm

trong số bị thương, không có. Tìm trong một số người chết, cũng không.

Chắclàchàngbịbắtlàmtùbinh.

CombeferrebảoEnjolras:

—Chúngbắtbạnta,nhưngtalạigiữtêntaysaicủachúng.Cậuthấycó

cầnphảigiếttênchósănnàykhông?

—Cầnchứ,-Enjolrasđáp,-nhưngkhôngcầnbằngcứusốngProuvaires.

Hai người nói chuyện trong gian phòng thấp, bên cạnh cây cột buộc

Javert.Combeferrelạinói:

—Thếthìtớđicộtcáikhăntayvàođầu gậy, sang điều đình với bọn

chúngđểđổingười.

EnjolrasđặtbàntaylêncánhtayCombeferre:

—Này,nghekìa.

Cuốiphốcótiếngsúnglíchkíchmộtcáchcóýnghĩa.Mộtgiọngcứngcỏi

thétlên:

—CộngHòaPhápQuốcmuônnăm!Tươnglaimuônnăm.

NgherõlàtiếngProuvaires.

Mộtánhchớpvụtlóelên,tiếpliềnlàmộtloạtsúngnổ.Rồilạiimlặng

nhưcũ.

Combeferrekêulên:

—ChúnggiếtProuvairesrồi.

EnjolrasnhìnJavertnói:

—Cánhmàyvừabắnmàyđấy.

VI

CÁICHẾTHẤPHỐISAUCUỘCSỐNGTHOI

THÓP

Mộtđặcđiểmkỳdịcủathứchiếntranhnàylàcuộctấncônghầunhưbao

giờcũngtrựcdiện.Nóichung,quântấncôngđềutránhcáchđánhbọc,một

lẽ vì sợ rơi vào cạm bẫy, lẽ khác vì không dám tiến vào các con đường

quanhcongócngách.Mọingườiđềuchămchúvàophíachiếnlũychínhlà

nơi rõ ràng bị đe dọa nhất và chắc chắn là sẽ có cuộc đánh nhau trở lại.

NhưngMariuslạinghĩđếnphíachiếnlũynhỏvàđivềphíaấy.Chiếnlũy

vắngtanh,chỉcómỗingọnđèndầuchậpchờngiữacácđốngđácanhgiữở

đó.TuynhiênngõMondétourvàcácđườngphốlâncậnPetiteTruanderievà

Cygne đều im phăng phắc. Kiểm tra xong, Marius vừa quay đi thì chàng

nghecóaigọitênmìnhtừtrongbóngtối:

—ÔngMarius!

Chàngrùngmình.Chàngvừanhậnratiếngngườigọichànghaigiờtrước

đâyquahàngràophốPlumet.Duybâygiờtiếngấychỉcònnhưmộthơithở.

Chàngnhìnquanhmìnhvàchẳngthấymộtai.Chàngcholàmìnhnghe

lầm,vàđóchỉlàmộtảotưởngmàtríócchàngthêmvàonhữngsựthậtlạ

lùngđangvachạmnhauchungquanhchàng.Chàngbướclênmộtbước,tiến

rakhỏichỗngáchsâucủachiếnlũy.Cáitiếngấygọilầnnữa:

—ÔngMarius!

Lầnnàythìkhôngcònnghingờgìnữa,taichàngđãngherõ.Chàngđưa

mắtnhìnquanh,vẫnkhôngthấygì.Cáitiếnglạinói:

—Nhìndướichânôngkia.

Chàngcúixuốngvàthấytrongbóngtốimộthìnhngườiđangcốbòtrên

mặt đường. Chính hình người ấy đã gọi chàng. Nhờ ánh đèn, chàng thấy

đượccáiáoblouse,cáiquầnnhungthôđãrách,haichânkhônggiầydépgì

và cái gì như một vũng máu. Marius thấylờ mờ một gương mặttái nhợt

đangcốngướcnhìnvànóivớichàng:

—Ôngkhôngnhậnraemà!

—Không.

—Éponineđây.

Mariusvộivàngquỳxuống.Đúnglàcôbéđángthươngấy.Côđãcải

tranglàmđànông.

—Làmsaocôlạiởđây?Côlàmgìởđây?

—Emchờchết,-Côđáp.

Cónhữngtiếngcũngnhưnhữngsựviệcxảyđếnthìnhlìnhlàmchokẻ

đangmệtlửcũngphảitỉnhngười.Mariusgiậtmìnhkêulên:

—Côbịthương!Thongthả,đểtôimangcôvàotrongnhà.Anhemhọ

băngbócho.Cónặngkhông?Phảixốcthếnàođểchocôkhỏiđauđây?Cô

đauchỗnào?Aicứungườitavới!Trờiơi!Chứcôđếnđâylàmgì?

Vàchàngthửluồncánhtayxuốngdướilưngđểđỡcôlên.Khiđỡlên,

chàngchạmphảibàntaycô.Côkêumộttiếngkhekhẽ.

—Tôilàmcôđauphảikhông?

—Títhôi.

—Tôichỉđụngkhẽvàobàntaycôkiamà.

CôgiơbàntayratrướcmắtMarius,chàngnhìnthấyởgiữalòngbàntay

cómộtlỗđenngòm.Chànghỏi:

—Taycôsaothế?

—Thủng.

—Thủng?

—Phải.

—Vìgì?

—Vìđạnbắn.

—Saolạibịbắn?

—Ôngcóthấymộtkhẩusúngnhằmbắnôngkhông?

—Có,vàmộtbàntaybịtlấymiệngsúng.

—Bàntayemđấy.

Mariusrùngmình.

—Saolạiđiênthế!Tộichưa!Nhưngcũngmayđấy,nếuchỉthếthìcũng

khôngsao.Đểtôicõngcôvàotronggiường.Anhembăngcho,thủngbàn

taythìchảchếtchócgìđâu.

Côthìthào:

—Viênđạnxuyênbàntay,nhưngnólạiraởđằnglưng.Khôngphảiđem

emđichỗkháclàmgìvôíchôngạ.Emsẽchỉchoôngcáchôngcóthểbăng

bóvếtthươngchoem,hayhơnmộtnhàgiảiphẫu.Ônghãyngồixuốnghòn

đábênemđây.

Chàngchiềuýngồixuống.CôkêđầulênđầugốiMarius,vàmắtkhông

nhìnchàng,cứnói:

—Chaoôi!Dễchịuquáđimất!Sungsướngquá!Đấy,emhếtcảđaurồi.

Côlặngimmộtlát,rồicốquayđầunhìnMarius.

—Ôngvàocáivườnấylàmemkhóchịulắm,màrõngốc,tạiemchỉnhà

choôngkiamà,vớilạiemcũngphảitựbảoemlàmộtthanhniênnhưông

thì…

Nhiềuýnghĩbuồnrầudiễnquatrongtrí.Côphảivượtquacácýnghĩ

chuyểntiếpđó,mỉmcườichuaxótnóitiếp:

—Ôngthấyemxấuxí,phảikhông?

Côlạinóitiếp:

—Ôngthấykhông,cácônghếtđườngrồi!Bâygiờthìchảmộtaithoát

khỏichiếnlũynày.Chínhemđãđưaôngđếnđây,đấynhé!Rồiđâyôngsẽ

chết.Emcũngmongnhưvậylắm.Thếmàkhithấycóngườichĩasúngbắn

ông,emđãđặtbàntayemlênmiệngsúng.Vôlýquá!Nhưngvìlàemmuốn

chếttrướcông.Khiembịtrúngđạn,emđãlêđếnđây,chẳngaithấyem,

chẳngainhặtemcả.Emchờông.Emnghĩbụng:Ôngấysẽkhôngđếnư?

Chaoôi!Ôngcóbiếtđâu,emcắnnátcáiáoblouse,emđauđớnbiếtchừng

nào!Bâygiờthìemthấydễchịurồi.Ôngcònnhớcáihômembướcvào

phòngông,emsoimặtvàotấmgươngcủaôngvàcáihômemgặpôngngoài

đạilộbêncạnhnhữngngườilàmcôngnhậtkhông?Hômấysaomàchimnó

cahátnhiềuthế!Cáchđâykhôngbaolâunhỉ?Ôngchoemmộttrămxuvà

embảoông:Emkhônglấytiềncủaôngđâu.Ôngcónhặtlạiđồngvàngấy

chứ?Ôngchảgiàucógìđâu.Emlạiquênkhôngbảoôngnhặtlấy.Bữaấy

trờinắng,thấychẳnglạnhchútnào.Ôngcónhớkhông,ôngMarius?Chao

ôi!Emsungsướngquá!Mọingườisắpchếtcảrồi.

Vẻmặtcônhưđiêndại,trầmlặngvànãonùng.Cáiáoblousebịráchđể

hởcảngựctrần.Vừanóicôvừalấybàntaybịthủngấplênlồngngực,ởđấy

cũngcómộtlỗthủngkhác,thỉnhthoảngmáulạitràoranhưthùngrượuđã

mởvòi.

Mariusnhìnkỹcôbéđaukhổ,tronglòngthươngxótvôhạn.Bỗngnhiên

côkêu:

—Ối!Nólạira.Ngạtthởquá!

Côcầmcáiáoblouselên,cắnchặtlấy,haichâncứngđờtrênmặtđường.

VừalúcấytiếngháttrongtrẻocủaGavrochelạivanglêntrongchiếnlũy.

Cậubéđứnglênbànđểlắpđạnvàosúngvàvéovonbàihátnhândânưa

thíchlúcbấygiờ:

«ThấybóngLafayette

Chúsenđầmlachíchết:

Chạyđi!Chạyđi!Chạyđithôi!»

Époninenhổmdậy,lắngngherồilẩmbẩm:

—Đúngnó.

CôquayraMarius:

—Thằngemtôiđấy.Đừngđểchonótrôngthấytôi.Nómắngchết.

—Emcô?Ailàemcô?

MariusvừahỏivừanghĩđếnnhiệmvụđốivớigiađìnhThénardiermàbố

mìnhtrốilại,vàthấytronglòngđauđớnvàchuaxót.

—Thằngbé.

—Chúbéđanghátđấyư?

—Phải.

Mariusđịnhđi.Époninevộingănlại:

—Ồ!Khoanđiđã,bâygiờthìkhôngcònlâuđâu!

Côgầnnhưngồinhổmdậyhẳn.Tiếngcôđãrấtyếuvàxenlẫnnhững

tiếngnấc.Chốcchốchơithởkéokhòkhèlàmcôphảingừngnói.Côcốhết

sứcghémặtcôsátmặtMariusvànóibằngmộtgiọngkhácthường:

—Này,emkhôngtrêuôngđâunhé.Cócáithưchoôngemcònbọctrong

túiđây.Đưatừhômqua.Ngườitabảođembỏbưuđiện,nhưngemgiữlại.

Emkhôngmuốnnóđếntayông.Nhưngerằngchốcnữagặpnhautrởlại,

ônglạigiậnemcũngnên.Vìnhấtđịnhchúngtasẽgặpnhaulạiphảikhông?

Thôi,ôngcầmlấybứcthưđi.

BàntaybịthủngcủacôrungiậtđưalêncầmtayMarius,nhưnghìnhnhư

cô không còn thấy đau nữa. Cô đặt bàn tay Marius lên túi áo blouse của

mình.Cócáigìbằnggiấythật.Côbảo:

—Lấyđi.

Mariuscầmbứcthư.Côgậtđầuravẻbằnglòng.

—Bâygiờđểđềnvàochỗcôngkhócủaem,ônghứavớiemđi…

Côngừnglại.Mariushỏi:

—Hứacáigì?

—Ônghứađi!

—Xinhứa.

—Ônghứasẽhônemmộtcáiởtránsaukhiemnhắmmắt.Emsẽnhận

thấy.

CôngảđầulêngốiMarius,haimắtnhắmlại.Chàngtưởngthếlàhết,cái

linhhồntộinghiệpấyđãbayđi.Bỗngcôtừtừmởmắt,cặpmắtđãđờđẫn

cáimàusẫmcủatửthần.CônhìnMarius.Giọngcôngheêmdịunhưtừthế

giớinàođưalại:

—Vớilại,ôngMariusnày,hìnhnhưemcũngcóđemlòngyêuông.

Côcốnởmộtnụcườirồitắtthở.

VII

GAVROCHEƯỚCLƯỢNGXAGẦNRẤTTHẠO

Mariusgiữlờihứa.Chàngcúixuốnghônvàocáitránnhợtnhạtlấmtấm

mồhôilạnhngắt.KhôngphảichàngphụbạcvớiCosette,đóchẳngqualà

vĩnhbiệtmộtlinhhồnkhốnkhổmộtcáchêmdịuvàtrầmtưthôi.

ChàngcầmbứcthưÉponineđưamàkhôngkhỏirùngmình.Chàngcảm

thấyngaychắccóchuyệnquantrọngxảyra.Chàngnónglòngmuốnđọctức

thì.Lòngngườilàthếđấy,côbébấthạnhvừanhắmmắtthìMariusnghĩ

ngay đến việc giở bức thư ra. Chàng khe khẽ đặt cô xuống rồi đứng dậy

bướcđi:Cócáigìbảochàngkhôngnênđọctrướcthihàicôgáiấy.Chàng

trởvàotronggianphòngthấp,đếngầncâynến.Bứcthưlàmộtmảnhgiấy

nhỏgấplại,niêmphongcẩnthậnvàkhéoléobởimộtbàntayphụnữ.Ngoài

bìlàmộtnétchữđànbà:“GửiôngMariusPontmercy,ởnhàôngCourfeyrac

số16,phốVerrerie".

Chàngbócphongbì,đọc:

«“Anhyêumếncủaem!Hỡiôi!Chabảophảiđingayanhạ.Tốinaycha

con em sẽ ở số 7 phố L’Homme Armé. Tám hôm nữa thì ở đất Anh rồi.

Cosette.Ngày4thángsáu”»

TìnhyêucủahọngâythơđếnnỗiMariuskhôngbiếtmặtchữcủangười

yêu.

Sựviệcđãxảyranhưthếnào,ởđâycóthểtómtắttrongvàicâu.Tấtcả

đềulàdotayÉponine.Sốlàsaubuổitốingày3thángsáu,côbỗngnghĩra

haiđiều:Mộtlàlàmchobốcôvàbọncướpthấtbạitrongâmmưuđếncướp

ngôinhàphốPlumet,hailàlàmchocặpMariusvàCosettephảixarờinhau.

Thếlàgặpmột tướng thanh niên tinh nghịch, cô gọi đổi cho hắn: Cô cải

tranglàmđànôngcònhắnthìcũngvuithíchđánhmộtbộcánhđànbàcho

vui.ChínhcôđãđếngặpJeanValjeanởthaotrườngChampDeMarsvàbáo

cho ông ta cáilệnh quyết liệt: "Dọn nhàđi". Quả nhiên, trở về nhà, Jean

ValjeanbảoCosette:“TốinaychúngtađisangphốL’HommeArmécùng

vớibàToussaint.TuầnsauchúngtasẽởLuânĐôn".Cosettenghenhưsét

đánhbêntai,sửngcảngười.NàngvộiviếtmấychữchoMarius.Nhưnglàm

thếnàođemrabưuđiệnđược?Nàngkhôngbaogiờrangoàimộtmình,còn

mụToussaintthìnếumàgiaochomụ,mụsẽngạcnhiêncholàviệclạvà

nhấtđịnhđemđưachoôngFaucheleventxem.Tronglúcđangbănkhoăn

khôngbiếttínhthếnàothìnàngthấyÉponineănbậngiảtraitớiluithậpthò

phíangoàirào.Nànggọi“anhthợtrẻ”ấy,đưaanhnămfrancsvàphongthư,

nhờđemngayđếnđịachỉđềtrênphongbì.Époninecấtphongthưvàotúi.

Hômsau,ngày5thángsáu,ÉponineđếnnhàCourfeyrachỏiMarius.Không

phảiđểtraothưmà,điềunàythìcáctráitimđangyêuvàđangghentấtbiết

rõ, để “xem thử”. Cô đã đợi để giáp mặt Marius, hay ít ra cũng là

Courfeyrac,vẫnlàđể“xemthử”thôi.KhiCourfeyracbảocô:“Chúngtôira

chiếnlũyđây",thìtrongtrícôvụtthoángquamộtýnghĩ.Chếtởnơinào

cũngđượcthìsaolạikhôngdấnthânđếnchếtởđấyvàbắtMariuscũngchết

theo.CôđãtheogótCourfeyrac,vànắmchắcđượcchỗngườitadựngchiến

lũy.CôcũngbiếtchắcMariuschậptốisẽtrởlạinơihòhẹn.BứcthưCosette

côvẫngiữthìchàngcóđượctintứcgìđâumàkhôngđến?Vìthếcôđãđến

phốPlumet,chờchàngởđó,vàbảochochàngbiếtbạnbècủachàngđang

kêugọichàng.Côtinlànhưthếchắcchắnchàngsẽtìmđếnchiếnlũy.Cô

tínhtoántrênsựthấtvọngcủaMariuskhikhôngtìmthấyCosettenữa.Vàcô

tínhquảkhôngsai.Phầncô,côđãtrởvềphốChanvrerie.Vàchúngtađã

thấycôlàmnhữnggìrồi.Bâygiờthìcôđãchếtvớimộtniềmvuitronglòng:

Niềmvuibiđátcủaconngườighentuônglôikéocảngườimìnhyêuvàocõi

chết,cươngquyếtkhôngđểlọtvàotayaicả.

MariushônlấyhônđểbứcthưCosette.Cosetteyêuchàngkiamà!Có

một lúc chàng nghĩ chàng không nên chết nữa. Nhưng rồi chàng lại bảo

mình:“Nàngđirồi.BốnànglôinàngsangtậnbênAnh,cònôngngoạitathì

ôngcóchịuchotacướivợđâu”.Mọisựđãanbàisẵn,khôngthayđổiđược.

NhữngđầuócmơmộngnhưMariusthìkhitrảiquanhữngcơnđauxétận

cùngliềncónhữngquyếtđịnhtuyệtvọng.Sốngchánchườngmớikhólòng

chịunổi,chứchếtđithìvụtmộtcáilàxongngay,khógì.

Bấygiờchàngmớinghĩrachàngcóhainhiệmvụphảilàmtròn:Mộtlà

báochoCosettebiếttinchàngchếtvàgửinànglờichàovĩnhquyết,hailà

cứuchúbé,emcủaÉponinevàconcủaThénardierkhỏicáitaivạtàyđình

sắpđếnởtrênlưng.Chàngcómangtheotrongngườimộtcáivída,chính

cáivíđựngcuốnsổtrongđóchàngđãghibaonhiêulờitìnhtứchoCosette.

Chàngxémộttờgiấyvànghuệchngoạcmấydòngbằngbútchì:

«“Chúngtakhôngthểlấynhauđược.Anhđãxinphépôngngoại,nhưng

ôngkhôngđồngý.Anhnghèo,vàemcũngvậy.Anhcóchạylạiđằngem,

nhưngchẳngthấyemđâucả.Emnhớanhđãhứavớiemđiềugìchứ?Anh

vẫngiữlờihứa.Anhchếtđây.Anhyêuem.Khiemđọcnhữngdòngnàythì

hồnthiênganhsẽvềvớiemvàsẽmỉmcườivớiem”.»

Chẳngcógìđểniêmphongbứcthư,chàngđànhgấptưtờgiấylạivàđề

lêntrênđịachỉnày:“GửicôCosetteFauchelevent,ởnhàôngFauchelevent,

số7phốL’HommeArmé".Gấpxongbứcthư,chàngtrầmngâmmộtlát,rồi

mởvíra,lậttrangđầu,cầmbútchìviếtbốndòngsauđây:«“TôilàMarius

Pontmercy. Mang xác tôi lại nhà ông tôi, cụ Gillenormand, số 6 phố

Calvaire.”»

Chàngbỏvívàotúiáo,rồigọiGavroche.NgheMariusgọi,chúbéliền

chạyđến,vẻmặthớnhởvàsốtsắng.

—Emcómuốnlàmgiúpanhmộtviệckhông?

Gavrochenhanhnhảu:

—Làmtất.Trờicaođấtdàyơi!Khônganh,thìchúngxơitáiemrồicòn

gì!

—Emcóthấycáithưnàykhông?

—Có.

—Emcầmbứcthưnày,lậptứcrakhỏichiếnlũy(Gavrochelolắng,bắt

đầu gãi tai), và sáng mai thì đem đến tận nơi cho cô Cosette ở nhà ông

Fauchelevent,số7phốL’HommeArmé.

Chúbéanhhùngđáp:

—Được,nhưngmà,tronglúcấychúngđánhchiếnlũythìemlạivắng

mặtmất.

—Tìnhhìnhnàychắclàsángsớmchiếnlũymớibịtấncôngvàcóbịmất

thìsớmnhấtcũngđếntrưamai.

Thờigianchiếnlũyđượcđểyênquảnhiênkéodài.Trongchínhtrị,ban

đêm thường có những lúc ngắt quãng như thế, nhưng liền theo đó lại là

nhữngcuộcchiếnđấuácliệtgấpbội.

—Nàyanh,-Gavrochehỏi,-sángmaiemsẽmangđichoanhcóđược

không?

—Chậmmấtemạ.Chiếnlũychắcchắnsẽbịbaovây,chúngsẽcanhgác

tấtcảcácngõ,emkhôngrađượcđâu.Emđingaybâygiờđi.

Gavrochekhôngbiếtcãilạibằngcáchnào,vẫnlưỡnglựđứngđấy,taycứ

gãitai,dángngườibuồnbuồn.Bỗngnhiên,lanhnhưcắt,chúgiậtlấybức

thư:

—Thôiđược.

RồichúvụtchạyquangõMondétour.Gavrochevừathoángtìmramột

sángkiếnlàmchúquảquyết,nhưngchúkhôngdámnóirasợMariusngăn

trở.Chúnghĩthếnày:“Bâygiờmớivừamườihaigiờ,phốL’HommeArmé

khôngxalắm,tađiđưathưngaythìtrởvềcũngkịp".

QUYỂNXV

PHỐL’HOMMEARMÉ

I

GIẤYTHẤMMÁCHTHẦM

Conngườilàmộtcáivựccònsâuhơncáivựcnhândânnhiều,nênbên

cạnhmộttâmhồnđangkhởiloạnthìmộtthànhphốđangvậtvã,quằnquại

cónghĩalýgì?TâmhồnJeanValjeanhômấy,cũngcómộtcuộcvùnglên

rấtđángsợ.Mọithứvựcsâuhốthẳmđềunhưmởrộngtoanghoáctrong

lòng ông. Cũng như Paris, ông run sợ trước một cuộc Cách Mạng ngấm

ngầmvàdữdội.Chỉcómấygiờđồnghồmàcơsựđãnhưthếđấy.Vận

mệnhvàlươngtâmôngbỗngdưngphủđầybóngtối.Ngườitacóthểnóivề

ôngcũngnhưnóivềParis:Tronglònghiệnđangcóhailựclượngđốiđịch

nhau.Maquỷvàthầnthánhsắptómlấynhaumàvậttrêncáicầubắcqua

vựcthẳm.Bênnàosẽẩybênnàoxuốngđây?Bênnàosẽthắng?

Cũng trước cái ngày 5 tháng sáu đó, Jean Valjean đưa Cosette và bà

ToussaintsangởphốL’HommeArmé.Ởđấymộtsựkiệnđangchờđợiông.

CosettekhôngphảikhôngcóýcưỡnglạiviệcrờibỏngôinhàphốPlumet.

Từngàychaconởchungvớinhau,đólàlầnđầutiênhaichaconcóýkiến

riêngbiệt,khôngđếnnỗixungđộtnhaunhưngrõrànglàtráingượcnhau.

Concóphảnđốinhưngchathìcươngquyết.Lờikhuyêncủangườilạmặt:

“Dọn nhà đi", đếnvới ông một cách độtngột làm ông hoảnghốt đến trở

thànhđộcđoán.Ôngtưởngnhưtungtíchđãbịlộvàôngđangbịsănđuổi

vậy.ChonênCosetteđànhphảinhượngbộ.

TừphốPlumetđếnphốL’HommeArmé,cảhaiđềubậntheođuổiýnghĩ

riêngcủamình,chẳngaihởmôinóivớiainửalời.Ôngthìtronglòngloâu

đếnnỗi không thấy Cosette đang rầu rầu, cònCosettethìrầurầuđến nỗi

khôngthấyôngđangloâu.Khácvớinhữnglầnvắngnhàtrước,lầnnàyông

cóđembàToussainttheo.ÔngthấytrướclàkhôngcòntrởlạiphốPlumet

nữa,chonênôngkhôngthểnàobỏbàấyởlạimộtmình,càngàngkhôngthể

nóichobàấybiếtviệcriêngcủaôngđược.Vảôngthấybàtalàmộtngười

trung thành, có thể tin cậy được. Kẻ ăn người ở trong nhà mà phản chủ

thườngbắtđầubằngtínhtòmò.BàToussaintthìdườngnhưtrờiđãđịnhsẵn

đểlàmngườiởchoJeanValjean,bàkhôngbaogiờtòmò.Bàcótậtnóilắp,

nóibằngcáigiọngngườiđànbànhàquêxứBarneville:“Tôilàvậylàvậy,

tôilàmcáitôilàm,cáicònlạikhôngphảicáitôilàm"(tôilànhưvậy,tôilàm

côngviệccủatôi,ngoàira,tôikhôngcầnbiết).

LầnnàyrờiphốPlumetrađivộivãgầnnhưđitrốn,JeanValjeanchỉđem

theocómỗi cái va lyướphươngmàCosette gọi làngườibạnkhôngrời.

Mangtheohòmxiểngnặngthìphảicóphuvác,màcóphuváclàcóngười

haybiếtchuyệnmình.Chonênôngchỉgọimộtchiếcxengựađếncổngphía

phốBabylone và ra đi ngay. Bà Toussaint vất vảlắmmớiđượcphépgói

ghémmộtítquầnáovàítvậtdụngtrangđiểm.PhầnCosette,nàngchỉmang

theocógiấymávàxấpgiấythấm.

Đểlúcrađiđượcvắngvẻvàthầmlặng,JeanValjeanđãxếpđặtsaocho

bướcrakhỏinhàđúngvàolúchoànghôn.NhờthếmàCosettecóthìgiờviết

thưchoMarius.LúcdọnđếnphốL’HommeArméthìtrờiđãtốimịt.Cảnhà

đềulặnglẽđinghỉ.

NhàmớiởphốL’HommeArméquamộtsântrongmớiđến,thuộctầng

gácthứhai.Nhàcóhaiphòngngủ,mộtphòngănvàmộtnhàbếpthôngvới

nhau,ởđócómộtcáigácnhỡđặtchiếcgiườngthô.Chiếcgiườngnàylà

phầncủabàToussaint.Phòngănđồngthờicũnglàphòngđợivànằmvào

giữahaiphòngngủ.Trongnhàcóđồdùngđầyđủ.

Bảnchấtconngườicũnglạ!Antâmcũngdễnhưhoangmang,chẳngvì

duyên cớ gì xác đáng cả. Vừa dọn được đến phố L’Homme Armé, Jean

Valjeanđãthấybớtbănkhoănvàdầntrởlạibìnhtĩnh.Nhữngnơiyêntĩnh

dường như có một tác dụng hoàn toàn máy móc đến trí não thật. Jean

Valjeanquảnhiênthấymìnhlâycáiyêntĩnhcủaphốnày.Phốtối,người

lạnh.Đườnghẹpđếnnỗiphảigácngangcâygỗtrênhaiđầutrụđểcấmxecộ

qualại.Cảphốnhưcâmđiếcgiữacảnhthịthànhhuyênnáo.Lạibanngày

màmờmờnhưhoànghônvàhầunhưkhôngcáigìlàmxúcđộngđượcnữa

vớihaidãynhàhaibêncũkỹlặngthinhnhưnhữngôngcụgià.Ởđấytưởng

chừng như có sự nguôi quên đang ngưng đọng lại. Và Jean Valjean thấy

sốngđược.Aicòncócáchtìmraôngởđâychứ?Việctrướctiênlàôngđem

ngườibạnkhôngrờiđặtcẩnthậnbênmình.

Hômấyôngngủmộtgiấcngon.Giấcngủkhuyênnhủ,cóthểthêm,giấc

ngủlàmyênlòng.Sánghômsau,thứcdậy,ôngthấyngườivuivẻ.Phòngăn

xấuxícómộtcáibàntrònđãcũ,mộtcáitủthấptrênđặtchiếcgươngsoi,

mộtcáighếbànhmọtvàmấychiếcghếdựangổnngangcácgóiđồđạccủa

bàToussaint.Trongmộtgóiấy,quachỗhởthấylòirabộquânphụcquốc

dânquâncủaJeanValjean.Gianphòngxấuxíthếmàônglạinhìnthấyđẹp.

PhầnCosette,nàngởlìtrongphòngriêng,bảobàToussaintmangcháo

vàotậnđấy,cònnàngthìmãiđếntốimớilómặtra.Vàokhoảngnămgiờ,bà

Toussaintđangcònlăngxăng,rốirítvềviệcdọnnhà,đemđặtlênbànăn

mộtcongàluộcsẵn.Cosettegiữlễvớicha,đànhngồilại,nhìnnhưngkhông

ăn. Nàng lấy cớ đau đầu mãi không hết, chào cha về phòng riêng. Jean

Valjeanxémộtcánhgàănngonlành,rồitỳtaylênbàn,thấytríócdầndần

trở lại quang đãng và có cảm giác chắc chắn là mình đang sống an toàn

khôngcòngìđángsợnữa.Haibalầntrongbữaănthanhđạmấy,ôngcó

thoángnghebàToussaintlàcàlậpcậpmáchvớiông:“Thưaông,ởngoàiồn

àochộnrộnlắm,đánhnhauởParisôngạ”.Nhưngtríócđangtínhtoán,suy

nghĩmiênman,ôngkhônghềđểýtớilờinóiấy.Nóichođúngthìôngchẳng

nghethấybàấynóigìcả.

Tronglòngmỗichốcthêmbìnhthản,ôngđứngdậyđilại,đitừcửasổtới

cửalớnrồitừcửalớnquaylạicửasổ.Tríóctrởlạibìnhtĩnh,ônglạinghĩ

đếnCosette,mốilolắngduynhấtcủaông.Khôngphảiônglolắngchobệnh

đauđầucủanàngđâu.Bệnhhoạngì,đóchẳngqualàchuyệnthầnkinhrối

loạnchốclát,chuyệnđànbàcongáilàmnũng,cáithứđámmâythoángqua

vòm trời ấy mà, ngày một ngày hai là biến hết thôi. Điều ông lo lắng là

tươnglai,vànhưthườnglệ,khinghĩđếntươnglai,lòngônglạitrànđầyâu

yếm.Nóichocùngthìôngkhôngthấygìngăntrởcuộcđờihạnhphúccủa

ôngtrôichảybìnhthườngnhưtrước.Nhưngcólúcôngthấymọisựđềudễ

dàng.Nhưlúcnàychẳnghạn.Nhữngphútlạcquannhưthếthườngđếnsau

nhữngphútbiquan,cũngnhưhếtngàylạitiếpđếnđêm.Đólàluậttiếpnối

vàđốilậpcủabảnchấttạohóamànhữngbộóchờihợtthườnggọilàhiện

tượngtươngphản.Đếnẩnnáuởcáiphốbìnhyênnày,JeanValjeannhưtrút

đượcmọithứlàmôngmấtbìnhtĩnhítlâunay.Ôngđãtừngtrôngthấynhiều

bóngtốiquá,chínhvìthếmàđếnđâyônglạibắtđầunhìnđượcmộtíttrời

xanh.RờibỏphốPlumetmàkhôngcógìlôithôi,khôngviệcgìxảyra,như

thếlàđượcmộtbướctốt.Nhưnggiáđiluônranướcngoài,dùchỉmộtvài

tháng,vàđisangLuânĐônthìcóthậntrọnghơnkhông?Thôiđược,đivậy.

ỞPháphayởAnh,điềuấycóhềgì,miễnlàcóCosettebêncạnh.Cosettelà

quốcgiacủaông.CóCosettelàđủlàmchoôngsốnghạnhphúc,cònphần

ôngcóđủlàmchoCosetteđượchạnhphúchaykhông,ýnghĩấyngàyxưa

thườnglàmôngphảinônnao,thaothức,thìhômnaylạikhônghềhiệnđến

trongtríông.Baonhiêuđauthươngxưacũđềunhưtiêutannhanhchóngvà

conngườiônghômnaythậtlạcquan.CóCosetteởmộtbên,ôngcócảm

tưởngnhưnànglàcủaông,nhưthếâucũnglàmộtảotưởngthườngxảyra

trongthiênhạ.Chonên,ôngchẳngthấychútkhókhănnàokhinhẩmtính

trongtríviệcdẫnCosettesangAnh.Hơnnữa,ônglạimơmàngthấyhạnh

phúccủamìnhđangđượcxâydựnglại,bấtkỳởđâu.

Ôngđangthongthảbướcmộtđilạitrongphòng,bỗngnhìnthấymộtvật

kỳlạ. Trongcáigương treonghiêngtrên đầutủphía trướcmặt,ông nhìn

thấyrõbốndòngchữ:«“Anhyêumếncủaem!Hỡiôi!Chabảophảiđingay

anhạ.Tốinaychaconemsẽởsố7phốL’HommeArmé.Támhômnữathìở

đấtAnhrồi.Cosette.Ngày4thángsáu.”»JeanValjeandừnglại,sửngsốt.

Hômdọnđếnnhàmới,Cosetteđểxấpgiấythấmtrênđầutủtrướccái

gương.Ganruộtđangnhưbàonhưxé,nàngbỏquênluônđấy,cóchúýgì

đếnxấpgiấythấmbịmởtoangrađâu.Xấpgiấylạimởđúngtrangnàngđã

dùngđểthấmkhômấydòngchữnàngviếthômtrướcvàđãnhờ“anhthợ

trẻ"điquaphốPlumetđưađi.Cácdòngchữấyđãinrõvàotranggiấythấm.

Vàtấmgươngsoiđãphảnchiếulạirõràng.Hiệntượngmàhìnhhọcgọilà

đốixứngđãdiễnra.Chữintrêngiấythấmthìtrái,nhưngchữphảnchiếu

vàogươngthìtrởlạichiềubìnhthường,tựnhiênnhưkhitaviết.Vìthếtrước

mắtJeanValjeanmớihiệnrànhrànhbứcthưCosetteviếtchoMariushôm

vừarồi.Thậtlàgiảnđơnnhưngchẳngkhácgìsétđánh.

JeanValjeanbướcđếntrướcgương.Ôngđọclạibốndòngchữnhưngvẫn

khôngtin.Cóthểlànhữngdòngchữthoánghiệntrongmộtánhchớp.Ảo

giácthôi.Chứkhôngthểnàonhưthếđược.Nhấtđịnhkhôngcónhưthếđâu.

Dầndầnmắtôngnhìnrõhơn.TấmgiấythấmcủaCosettelàmchoôngtrở

lạivớithựctế.Ôngcầmxấpgiấylênvànói:“Nóởđâyđây".Ônghồihộp

nhìnvàomấydòngchữcònindấutrêntờgiấythấm.Nétchữlộnngượclàm

thànhmấydòngngoằnngoèochẳngranghĩalýgìcả.Ôngnghĩbụng:“Có

nghĩalýquáigìcáinày,cóchữnghĩagìviếtlênđâyđâu".Vàôngthởphào

khoankhoái.Aimàkhôngcónhữngcáivuivôthứcnhưthếtrongnhữnggiờ

phútghêrợn?Thậtlàtâmhồnconngườitakhôngbaogiờchịuđầuhàngsự

thấtvọngmàkhôngtìmcáchsửdụnghếtmọithứảotưởng.Ôngcầmxấp

giấythấm trên tay, ngắm nghía, sung sướngmộtcách ngây ngô, gần như

muốnphálêncười.Ôngchomìnhđãbịlừavìcáiảogiácbannãy.Bỗngmắt

ôngquayvàotấmgươngvànhìnthấylạihìnhảnhvừarồi.Bốndòngchữ

vẫnrànhrànhởđấy,rõtừngnétmột.Lầnnàythìkhôngcònlàtrôngnhầm

đượcnữa.Mộthìnhảnhmàmắttrôngthấyđếnlầnthứhaithìchỉcóthểlà

hìnhảnhthực.Thôi,sờsờrarồi,đólàcácdòngchữtrêngiấythấmphản

chiếuvàotronggương.JeanValjeanchợthiểu.

Ônglảođảobuôngrơixấpgiấythấm,quịxuốngchiếcghếbànhbêncạnh

tủ,đầugụcxuốngrũrượi,mắtđụclờ,ngơngác.Ôngtựbảo:“Thôi,sựđã

quảnhiênrồi,ánhsángtrênđờiđãtắtvĩnhviễn,Cosettenóđiviếtthưcho

thằngnàođâynày".Tâmhồnbỗngdưngtrởlạidữtợnvàôngnghenóầm

vang trong bóng tối. Sưtử đấy, chớ có đếnmà cướp mồi của nó ởtrong

chuồng.

Điềukỳdịvàđángbuồnlàtronglúcấy,Mariuschưatiếpđượcthưcủa

Cosette.CáitìnhcờphảnphúcđãmangbứcthưđếnchoJeanValjeantrước

khinóđếntayMarius.Từtrướcđếngiờ,chưacóthửtháchnàolàmchoJean

Valjeankhuấtphục.Ôngđãnếmđủmọimùicayđắng,ôngđãchịuđựngđủ

mọinỗigiannan.Cáisốkiếptànbạovớimọithứhìnhphạt,mọithứlầmlẫn

củaxãhội,cứnhèôngmàlàmtìnhlàmtội.Mặcdùthế,ôngkhônghềlùi

bước,khônghềnảnlòng.Khicầnôngxinrướclấytấtcảcácthứđắngcay.

Ôngđãhysinhtựdocủamình,liềuvớicảcáichết,ôngđãmấtcả,đãchịu

đựngmọisựđaukhổởđời,nhưngôngvẫnthảnnhiênvàcứngcỏiđếnnỗi

cólúcngườitatưởngôngquêncảhìnhhàinhưmộtngườitửvìđạo.Lương

tâmôngdạndàyvớibaocơnphongtrầnlaokhổ,hầuthànhmộtpháođài

kiêncốkhôngaichiếmđoạtnổi.Thếmà,aichứngkiếnđượctâmtrạngông

lúcnàynhấtđịnhphảixácnhậnrằngcáipháođàiấyđangnúngthế.

Bởivìtrong hết thảy mọi cực hình ông đã trải qua suốt cuộc khảo tra

dằngdặccủasốmệnh,lầnnàylàđángsợnhất.Chưabaogiờôngthấybị

kìmkẹpnhưthếnày.Tấtcảcáckhảnăngcảmxúctiềmtàngđềunhưbịlay

độngmộtcáchthầmlặng,cảnhữngthớthịtsâukínnhất,khônghềbiếtđến

nữa,cũng thấynhưbị mũikìmkẹp lại.Ôithôithôi,cuộc thửtháchgăng

nhất,nóichođúng,cuộcthửtháchduynhấtđốivớiônglàviệcmấtngười

yêu.

ÔnggiàJeanValjeanyêumếnCosettecốnhiênlàkhôngngoàitìnhcha

con.Nhưng,nhưchúngtađãlưuýmọingườitrênkia,cuộcđờicôđơncủa

ôngđãđemvàothứtìnhchaconấyđủthứtìnhyêukhác.ÔngyêuCosette

nhưcon,ôngyêunàngnhưmẹ,vàôngcũngyêunàngnhưemgái.Vàvìcả

đờiôngchưahềbiếtnhântình,biếtvợlàgì,vìtạovậtlàmộtchủnợkhông

chịu cho ai vỡ nợ bao giờ,cho nên cảthứ tình cảm ấy, thứ tình cảm mà

khôngailàkhôngcóấy,nócũngxenlẫnvàocácloạitìnhcảmkhácởtrong

ngườiông,mặcdùnócứmơhồ,thầmlặng,trongtrắng,mặcdùnócứcóvẻ

caosiêu,tinhkhiết,thầnthánh.Nónhưmộtbảnnănghơnlàmộttìnhcảm,

mộthấplựchơnlàmộtbảnnăng,nóvôhìnhảnh,khôngtrôngthấymàcũng

khôngnhậnthấyđược,nhưngnóquảcóthật.Nólàthứtìnhchânchính,ẩn

vàotrongmốitìnhthươngkhôngbờbếncủaôngvớiCosette,chẳngkhácgì

cáimạchvàngẩntrongquảnúi,uẩnvànguyênvẹn.

Bạnđọchãynhớcáiquanhệtìnhcảmgiữahaiconngườiấynhưchúng

tôiđãkể.Trongtìnhhìnhnhưthế,khôngthểcómộtcuộchônnhânnàogiữa

haingườiđược,kểcảsựhônphốicủahaitâmhồn.Thếmàtrongkhiđóthì

điềuchắcchắnlàvậnmệnhhaingườilạiđãkếthônvớinhau.TrừCosette,

nghĩalàtrừmộthìnhảnhtrẻconra,trongsuốtđờiông,tấtcảnhữngcáigì

đángyêu,JeanValjeanchưahềđượcbiết,chưahềcónhữngsaymê,thương

yêunốitiếptạonêntronglòngôngnhữngmàuxanhhòahợp,xanhnontrên

nền xanh thẫm như người ta thường nhận thấy trên những vòm cây mùa

đôngcũngnhưtrênnhữngngườiđãquatuổinămmươi.Tómlại,nhưchúng

tađãnhấnmạnhnhiềulần,tấtcảcáihỗnhợpbêntrongấy,tấtcảcáitâm

trạng tổng hợp ấy đã đưa JeanValjean đến chỗ thànhmột người cha của

Cosette.Mộtôngchahơikỳdịmộtchút,vìbaogồmcảvaiông,vaicon,vai

anhvàvaichồng,vainàocũngcótrongngườiJeanValjean.Mộtôngcha

trongđócócảvaibàmẹ.ÔngchaấythươngCosettevàyêuCosette,coi

nàngnhưánhsáng,nhưnhàở,nhưgiađình,nhưTổQuốc,nhưthiênđường

củamình.

Bởivậy,ôngđauđớnbiếtchừngnàokhiôngthấyCosettekhôngcònlà

củaôngnữa!Thôithếnhấtđịnhlàhết!Ôngkhôngcòngiữđượcnàngnữa,

nàngđãtuộtkhỏitayông,nàngđãlẩntránhông,nànglàmâybay,lànước

chảyrồi!Sựthậthiểnnhiênnhưquảnúiđèngười,hiệnratrướcmắtông:

“TronglòngCosetteđãcómộtngườikhácrồi,ngườiấylàmụcđíchcủađời

nó,làướcmơcủađờinórồi.Cosetteđãcóngườiđểyêuquýrồi,còntachỉ

làchanó,tacũngnhưkhông thôi”.Khiôngđãchắcchắnrồi,khiôngtự

nhủ:“Nóđãbỏlòngtanóđirồi”,thìnỗiđaukhổcủaôngthậtkhôngcònbờ

bếnnàonữa.Làmtấtcảmọithứnhưôngđãlàmđểrồikếtquảnhưthếđóư?

Thếnào?Lạikhônglàgìhếtư?Nghĩđếnđó,cảngườiôngtừđầuđếnchân

đềurunlên,bấtbình.Ôngcảmthấyởtừngchântócsựnổidậyrộnglớncủa

lòngíchkỷvàcáitôicủangườiôngđanggàothéttrongvựcsâucủatâm

hồn.

Cónhữngsựsụpđổbêntrong.Khimộtkhẳngđịnhtuyệtvọngthấmvào

lòngmộtconngười,nótáchravàlàmvỡmộtsốyếutốsâusắcđôikhichính

làchấtcấuthànhcủangườiđó.Khiniềmđauthươngđếnđộấythìnótrở

thànhmộtcuộcbạitẩutánloạncủacáclựclượngtinhthần.Đólànhững

cuộc khủng hoảng tai hại mà ít ai ra khỏi lại lành mạnh như trước,vững

vàngtrongnhiệmvụnhưtrước.Khiđauthươngvượtgiớihạn,thìđạođức

kiêntrinhbaonhiêucũngnaonúng.JeanValjeanlạicầmtấmgiấythấmvà

xácđịnhtaihạicủamìnhlầnnữa.Đầuôngcứcúitrênbốndòngchữkhó

chốicãi,ngườitrơnhưđá,mắttrừngtrừngmộtđámmâymùdàyđặcxâm

chiếmtâmhồn,tưởngnhưnóđangđổvỡ.

JeanValjeanxemxétđiềupháthiệnđóquaốngkínhphóngđạicủasự

nghĩngợivẩnvơ,vớivẻbìnhtĩnhbênngoàidễsợ,bởivìkhiconngườibình

tĩnhđếnlạnhlùngnhưmộtphotượngthìđólàmộtđiềughêgớm.Ôngsuy

nghĩđếncáibướcđángsợmàvậnmệnhôngđãđimộtcáchbấtngờ.Ông

nhớlạinhững nỗi losợmùahè năm trướcmàông đã dại dộtxuatanrất

nhanh.Ôngnhận thấy lạicáivựcsâu, vẫn là cáivựcsâucũ, có điều ông

khôngcònđứngởtrênbờnữa,màđãrơixuốngtậnđáy.Điềukhôngngờvà

đauđớnchoônglàôngbịrơivàođấymàkhônghềhaybiếtgìcả.Ôngluôn

luôntưởngthấymặttrời,thếmàđờiôngđãtốiđen.

Bảnnăngchẳngđểôngngậpngừngnữa.Ông đemkhớpvàovớinhau

một số trường hợp, một số ngày tháng, ông nhớ lại những lần mặt mày

Cosettebỗngdưngđỏửnghoặctáixanh,rồiôngtựbảo:“Đúnglàthằngấy".

Lúcthấtvọngngườitađâmrađoángiàđoánnonnhưnglạinhưchiếcnỏ

thần,đãbuôngtênlàtrúngđích.ThoạttiênôngđãđoántrúngngayMarius.

Ôngkhôngbiếttênnhưngôngtìmngayraconngười.Từtrongđáysâucủa

dĩvãnggợilêntrongtrínhớmộtcáchrànhrọt,ôngnhìnthấyrõcáitênhay

rìnhmòchaconôngởvườnLuxembourg,cáithằngbướmongkhốnkiếpấy,

cáithằngbiếngnhácvôcôngrồinghề,cáithằngngungốcấy,cáithằnghèn

nhátấy,vìrõlàđồhènnhátmớidámđếnliếcmắtđưatình,vevãncongái

ngaycạnhcha,nhấtlàkhingườicongáiấyđượccharấtyêu.

Khinhậnxétkỹtìnhhìnhôngthấyrõphíasaumọiviệcvừaxảyrađềucó

hình ảnh của người thanhniênấy, và tất cả đềudo người ấy mà ra.Jean

Valjean,conngườiđãcảitạo,đãcốgắngxâydựngtâmhồnmình,đãdày

côngbiếnđổitấtcảcuộcđời,tấtcảgiannankhốnkhổratìnhyêu,conngười

ấyngàynaytựnhìnlạimìnhthìchỉthấycómộtbóngma:Hằnthù.

Nhữngđauthươnglớnchứađựngsựtêliệt.Conngườilúcđóchánnảnvì

tróttồntại.Đauthươngvàothìcócáigìđórútđi.Ởtuổithanhniên,đau

thươngđếnthìảmđạm,saunàynólàhọatai.Thanôi!Khidòngmáucòn

nóng,tóccònxanh,đầucònđứngthẳngtrênthânthểnhưngọnlửatrêncây

đuốc,khinhữngtrangđờicòndàycộmnhưchưagiở,khiquảtimhănghái

yêuđươngcònnhữngnhịpđậpdễdàngkhôiphục,khitacònthìgiờđểđền

bù,hàngắn, khi tấtcảphụ nữ còn ởtrướcmặt, với tấtcảnụ cười, tấtcả

tươnglai,tấtcảchântrời,khisinhlựccònđầyđủ,màthấtvọngvẫncứlà

mộtđiềughêgớm,thìnósẽlàthếnàođốivớituổigià,khinămthángnhạt

mờdồndậprơirụngvàocáibuổihoànghônmàconngườibắtđầunhìnthấy

cácvìsaotrêntrầnmộ.

ÔngcònđangsuynghĩmiênmanthìbàToussaintbướcvào.Ôngđứng

lênhỏi:

—Ởvềphíanào,bàcóbiếtkhông?

Bàtangơngác,chẳngbiếttrảlờithếnào.

—Thưa,ônghỏigìạ?

JeanValjeannhắclại:

—Chứkhôngphảilàhồinãybàbảotôilàngườitađangđánhnhauà?

—À,phải,thưaông,ởđằngphíaSaintMerryđấy.

Từsựsuynghĩâmthầm,sâusắcnhất,cókhinảyranhữnghànhđộngvô

ýthứcmàtakhôngsaobiếttrướcđược.Chắcvìcómộtsựthúcgiụcnhưthế

mànămphútsau,JeanValjeanđãởngoàiđường.

Ôngkhôngđộimũ.Ôngđếnngồitrêntrụvôingoàicổng,vẻnghengóng.

Đêmđãxuống.

II

CHÚBÉTHÙĐỊCHCỦAÁNHSÁNG

Ôngngồinhưthếbaolâu?Ôngsuytớitínhluinhữnggìtrongnhữnggiờ

trầmngâmbiđátấy?Ôngcóngẩnglênchăng?Haylàcứphảicúiđầu?Hay

cứphảigậpngườichođếngãygục?Ôngcòncóthểgượngdậyvàbámchân

vàomộtchỗnàovữngchắctrongtâmtưkhông?Chínhôngcólẽcũngkhông

saotrảlờiđược.

Đườngphốvắngtanh.Chỉvàingườithịdânvẻlolắngđangrảobướcvề

nhàlàcómơhồnhìnthấyông.Buổinguyhiểm,ailophậnnấylàthường

tình.Ngườicông nhân thắp đèn nhưthườnglệđếnthắpcây đèn đối diện

ngayvớicổngnhàsố7rồibỏđi.TrongkhiđóthìcóainhìnkỹJeanValjean

trongbóngtối,cũngkhôngnghĩrằngôngtacònsống.Ôngngồiimlìmtrên

trụđá,ynhưmộttượngtuyết.Trongtuyệtvọng,cóhiệntượngđóngbăng

nhưthếđấy.Bấygiờnghecótiếngchuôngđổhồivànhữngtiếngồnào,sôi

độngkhôngphânbiệtđược.Giữanhữnghồichuônggiãygiụacanthiệpvào

cuộcbạokhởi,đồnghồnhàthờSaintPaulthongthảbuôngmườimộttiếng

nghiêmtrang.Bởivìchuôngbáođộnglàviệccủaconngười,thìgiờlàcủa

Chúa.JeanValjeankhôngđểýđếnthìgiờ,ôngvẫnimlìmkhôngcửđộng

được.Vàolúcấy,mộttiếngnổđộtngộtđếntừphíakhuchợ,rồimộttiếng

thứ hai nữa, dữ dội hơn. Chắc đó là cuộc tấn công vào chiến lũy phố

Chanvrerie,màchúngtađãthấyMariusđánhluivừarồi.Hailoạtsúngnổ

liên tiếp giữa đêm vắng lặng nghe càng dữ dội. Jean Valjean rùng mình,

đứnglên,rồilạigieomìnhtrởxuốngtrụđá,haitayvònglại,đầutừtừgục

xuốngtrướcngực..Ôngtiếptụccuộcđốithoạiâmthầm,mìnhnóivớimình

nhưtrước.Bỗngôngngướcmắtlên.Cótiếngchânngườiđitrênđườngphố,

ởgầnmình.Dướiánhsángcâyđènbênkiađường,ôngnhìnthấyởđầukia,

mộtgươngmặtxámxanh,nhưngtrẻmăngvàtươitỉnh.

Đó là Gavroche vừa đến phố L’Homme Armé. Gavroche đang ngước

nhìnlêncao,radángtìmtòi.ChúthấyrõJeanValjeannhưngchẳngchúý.

Chúhếtnhìnlêncaolạinhìnxuốngthấp.Chúbướcđirónrénđưataysờ

khắpcáccửalớn,cửasổtầngdưới,cửanàocũngđóngthen,càikhóacẩn

thận.Sờnămbảylầnthấychỗnàocũngđóngchặt,chúnhúnvai,vàođềvới

mìnhnhưthếnày:

—Cóckhô!

Rồi chú lại nhìn trở lên cao. Jean Valjeantrông thấy tất cả. Mấy phút

trướcđanglúctâmthầnrốiloạn,nhấtđịnhlàôngchẳngnóichẳngrằngvới

bấtkỳai.Nhưngbâygiờbỗngdưngôngthấycócáigìmãnhliệtthúcđẩy

ônglêntiếnghỏichúbé:

—Chúbé,chúcóviệcgìthế?

—Tôicóviệctôiđói,-Gavrocheđáprànhmạch,rồithêm-Béà?Có

ôngbéđấy!

Jean Valjean thò vào túi quần móc ra một đồng năm francs. Như con

choaichoai,Gavrocheluônluôntừcửđộngnàychuyểnquacửđộngkhác,

chúđãcúinhặtmộthònđá,chúvừanhìnthấycáiđènđường.

—À,ởđâycácôngcònđểđènà?-Chúnói.-Khôngđúngvớilệnhban

bố,cácôngbạnạ.Nhưthếnàylàvôtrậttự.Đậpvỡđichotôi.

Vàchúnémhònđávàocáiđèn.Mảnhkínhrơichoangxuốngđườnglàm

chomấyngườithịdânthumìnhsaubứcmànởngôinhàtrướcmặtphảihốt

hoảngkêulên:“LạiChínMươiBarồi?"

Ngọn đèn lắc mạnh rồi phụt tắt. Đường phố bỗng tối đen như mực.

Gavrocheđắcchí:

—Thếđấy!Bàphốgiàạ,bàđingủđichotôinhờ.

XongchúquaylạiJeanValjean:

—Cáilâuđàitotướngởcuốiphốkiaônggọilàcáigìđónhỉ?Cóphảilà

nhàLưuTrữVănThưkhông?Đậpmẹcáilũcộttobựấymàlàmmộtcái

chiếnlũycóphảilàgọnkhôngnhỉ!

JeanValjeanbướcđếncạnhGavroche,lẩmbẩmtrongmiệngnhưnóimột

mình:

—Tộinghiệp,thằngbénóđói.

Vàôngđặtđồngnămfrancsvàolòngbàntaychú.Gavrochehếchmũi

lên,ngạcnhiênthấyđồngbạctoquá.Chúnhìnđồngbạcquabóngtối,màu

bạcsángtrắnglàmchochúhoamắt.Từtrướcđếnnaychúchỉnghenóicó

đồngnămfrancschứchưahềthấy,chỉnghecatụngcũngđủthíchrồi.Lần

nàythấytậnmắt,chúmêtít.Chúbảo:

—Nào,nhìnconhổnào.

Chúsaysưanhìnmộtlát,rồiquaylạiphíaJeanValjean,đưatrảđồngbạc

vàcấtgiọngoainghiêmnói:

—Nàyôngtưsản,tôithíchđậpvỡđènphốhơn,ôngcầmlạiconthúdữ

củaôngđi.Khôngmuachuộcđượctôiđâu.Thứbạcnàythếmàcóvuốtđấy,

cónămvuốt,mặc,nókhôngcàođượctôiđâu.

JeanValjeanhỏi:

—Emcómẹkhông?

—Chắclàcóhơnkhông,-Gavrocheđáp.

—Thếthìgiữđồngbạcnàyvềđưachomẹem.-JeanValjeanbảo.

Gavrochecảmthấylòngmìnhxúcđộng.Vớilạichúvừanhậnrangười

đangnóichuyệnvớichúđầukhôngcómũ,nênchúthấytintin.

—Thựcà?Khôngphảilàchotiềnđểtôikhỏiđậpvỡđènà?

—Emmuốnđậpthìcứđập.

—Ôngtốtlắm.-Gavrochenói.

Vàchúbỏđồngnămfrancsvàotúi.Ônggiàdầndầnlàmchúthêmtin

cậy.Chúhỏithêm:

—Ôngcóởphốnàykhông?

—Phải,emhỏilàmgì?

—Ôngcóthểchỉchotôinhàsố7không?

—Hỏinhàsố7làmgì?

Chúbésợđãlỡlời,dừnglại.Chúthọcmạnhnămngóntayvàođầutóc,

trảlờicụtngủn:

—À!Nhưthếđấy.

MộtýnghĩthoángquatrongtríJeanValjean.Conngườiđanglohoảng

cũngcónhữngphútsángsuốtnhưthế.Ôngbảochúbé:

—Cóphảiemmangchotôicáithưtôiđangđợikhông?

—Ôngấyà?-Gavrochenói.-Ôngcóphảilàđànbàđâu?

—BứcthưgửichocôCosettechứgì,cóphảikhông?

Gavrochelẩmbẩm:

—Cosette?Phải,hìnhnhưlàcáitênquáiquỷnhưthếthực.

—Thếthìchínhtôicónhiệmvụtraolạibứcthưchocôtađây.Emđưa

đâychotôi.

—Vậychắcôngphảibiếttôiđượclệnhtừchiếnlũyđếnđây?

—Biếtchứ.

Gavrochethọctayvàotúimócramiếnggiấygấptư.Rồiđứngnghiêm

chào:

—Phảitôntrọngbứcthôngđiệp.CủaChínhPhủlâmthờiđấy.

JeanValjeangiục:

—Đưađây.

Gavrochecầmtờgiấygiơcaolêntrênđầu:

—Chớcótưởnglàthưtìnhnhé.Gửichomộtngườiđànbà,nhưnglàgửi

chotoànthểnhândânđấy.Bọnchúngtôi,chúngtôichiếnđấu,vàchúngtôi

tôntrọngnữgiới.Chảnhưởchốncaosang,sưtửlạiđibiênthưtìnhcholạc

đàđâu.

—Đưađây.

Gavrochenóitiếp:

—Thậttình,trôngôngcóvẻngườitốtthật.

—Đưamau.

—Đây,cầmlấy.

VàchútraotờgiấychoJeanValjean:

—Nhanhlên,ôngcụChosetteơi,côCosetteđangchờđấy.

Gavrochelấylàmthíchchíkhibịarađượctiếngấy.

JeanValjeanhỏi:

—ThưtrảlờicóphảimangđếnSaintMerrykhông?

Gavrocheđáp:

—Ôngdẫnxácđếnđóđểchovỡranhưbánhxốpà?Thưnàytừchiến

lũyphốChanvrerieđếnđấy.Thôitôitrởvềđằngấyđây.Chàođồngbào.

Nóixong,Gavrochebỏđi,hayđúnghơn,vỗcánhbaytrởvềchỗmình

vừathoátra.Chúlặnvàođêmtốinhanhvunvútnhưmộtviênđạnxuyên

thủngbóngđêm.PhốL’HommeArmétrởlạiimlìm,vắngvẻ.Trongnháy

mắt,chúbélạlùngmangtrongmìnhcảbóngtốilẫnmơmộngấy,đãchìm

sâutrongkhoảngnhàcửađenngòmvàmấthútnhưlànkhóitanvàotrong

bóngđêm.Mấyphútsaukhichúmấthút,giákhôngcótiếngkínhvỡtoang

vàtiếngđènrơixuốngđườnglàmchocácnhàthịdânbựcbộiphảigiậtmình

thứcdậylầnnữathìngườitacócảmtưởnglànóđãbiếnthànhmâykhóivà

tiêutankhôngcònvếttíchgì.LúcđóGavrocheđãđiquaphốDuChaume.

III

TRONGLÚCCOSETTEVÀBÀTOUSSAINTNGỦ

JeanValjeantrởvàonhàvớibứcthưcủaMarius.

Nhưcon cúđanggiữ chặtmiếngmồi, ônglấylàmvừaý vớibóngtối

trongnhà.Ôngsờsoạngbướclênthanggác,khekhẽmởcửaravàđóngtrở

lại,rồiđứngimlắngnghe.KhichắcchắclàCosettevàbàToussaintđang

ngủsay,ônglấydiêmbậtlửanhưnghaitayrunlẩybẩy,phảiđánhluônba

bốnquemớiđỏ.Vìcócáigìnhưlàmộtsựtrộmcắptronghànhđộngvừa

rồi.Cuốicùngthìôngđãthắpđượcđènlên,ngồilạitrênbàn,mởtờgiấyra

đọc.

Nhữngkhixúcđộngmãnhliệt,ngườitakhôngcònđọcđượcnữa,màcó

thểnóingườitavậtngửatờgiấytrongtayra,ngườitabámriếtlấynónhư

bámmộtmiếngmồi,ngườitagiàyvò,ngườitachọcsâumóngtaygiậndữ

hoặcvuimừngvàomìnhnó,ngườitachạyvụtđếnđoạncuối,ngườitanhảy

xổtrởvềđoạnđầu.Tríóckhichúýlắmcũnglêncơnsốt,nóchỉhiểuđại

khái,hiểulờmờ,hiểucáichính,nắmđượcmộtđiểm,còntấtcảđềunhư

biếnmất.TrongbứcthưMariusviếtchoCosette,JeanValjeanchỉthấycó

mấychữ:«“…Anhchếtđây…Khiemđọccácdòngnàythìhồnthiênganh

sẽvềvớiem”.»

Nhìnhaidòngchữấy,mắtôngnhưbịchóilòamộtánhsángghêtởm.

Cảmxúcthayđổiđộtngộtquálàmôngchoángváng.Ôngnhìnbứcthưcủa

Marius,tronglòngvừakinhngạcvừasaysưa:Trướcmắtônglàmộtsựthật

rạngrỡ,cáichếtcủangườimàôngđangthùghét.Thâmtâmvuimừng,ông

thétlênmộttiếngthétxấuxa:“Thôithếlàhếtnhé".Câuchuyệnkếtthúcsao

mànhanhquáchỗngườitacóthểmongướcthế!Conngườilàmtrởngại

cuộcđờiôngthếlàđãbiếnđirồi.Nótựýbiếnđi,tựnguyện,chẳngaithúc

đẩycả.JeanValjeanchẳnglàmgì,chẳngcótộigìtrongviệcấycả,thếmà

“conngườiấy”lạisắpchết!Màcólẽhắnchếtrồicũngnên.Đếnđâyông

tínhtoán:“Không.Hắnchưachết.RõrànglàbứcthưđịnhviếtchoCosette

đọcsángngàymai,sauhailoạtsúngnổtrongkhoảngtừmườimộtgiờđến

mườihaigiờ khuya cho đến giờ, không nghe thấythêmgìnữa,chắc đến

sángsớmchiếnlũymớibịtấncôngratrò,nhưngcóhềgì,khimàđãbịcuốn

vàocuộcchiếnđấunày,nhấtđịnhlànónguyrồi,guồngmáysẽlôinóđi

thôi".JeanValjeancảmthấynhưmìnhđượcgiảithoát.Rồiđâysẽchỉcòncó

ôngvớiCosette.Sựcạnhtranhthếlàchấmdứt,tươnglailạitrởvề.Mảnh

giấynàyôngcứbỏtúi.ChẳngbaogiờCosettecònbiếtđược“conngườiấy”

đãrathếnào.“Tacứđểyênchomọiviệcxảyra.Conngườiấykhôngcách

nàothoátđược.Nếunóchưachếtthìchắcchắnrồinósẽchết.Maychota

biếtlàdườngnào!”

Nghĩ xong bấy nhiêu điều, ông thấy trong lòng tối sầm lại. Ông bước

xuốngthanggác,đánhthứcngườigáccổngdậy.

Khoảngmộtgiờsau,Jean Valjeanbướcra,mìnhmặcđồngphục quốc

dânquân,taycầmsúng.Ngườigáccổngđãchạysangbênhàngxómmượn

thêmmấythứđểôngtrangbịđượcđầyđủ.Ôngvácmộtcâysúngđãlắpđạn

sẵnvàđeomộtbaođầyđạn.Ôngđivềphíachợ.

IV

GAVROCHETÍCHCỰCQUÁMỨC

MộtviệclôithôivừaxảyđếnvớiGavroche.

SaukhicốtìnhnémvỡcâyđènởphốDuChaume,Gavrocherẽsangphố

Haudriettes.Phốvắngtanhkhôngmộtbóngngười.Chúthấydịptốtđãđến

đểháttrọnbàihátmàchúbiếthát.Miệnghátnhưngchâncứđi,khôngchậm

lạimànhanhthêmlên.Cácdãynhàchúđiquađềuđóngcửaimỉmvìngủ

yênhaylàhoảngsợ,vàchúnémrahaibênphốđiệuhátnảylửanày:

«Conchimnómáchtrêncành

RằngAtalađãtheotìnhđixa

BạntìnhlàmộtchàngNga

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Pierrot,ơi,thanthởchi

Lẳnglơquentính,chắcgìMila?

Gõtườngảđếngọita

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Cácconnỡmấyxinhsao!

Bùamênóbỏ,saynhàolàta

Dùaicũngcứsaymà

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Tôithíchyêunhau,thíchgiậnnhau

Lise,Agnèscônàotôicũngmơ

Đốttahọcũngbỏngmà!

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Đẹpthaycáichiếcáochoàng

CủacôSuzettevànàngZéïla

Áongườiđãquấnhồnta

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Tìnhơi,trongtốisángngời

HoahồngđemkếtvàođờiLola

Yêunàngtaxảthânta

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

ThấyJeannetrangđiểmtrướcgương

Timanhphútđãlạcđườngbayxa

Phảinàngbắtđượctimta?

Điđâuhỡicáctốnga!

Dôta!

Vũvề,vàolúcnửađêm

Chỉem,anhnóivớinghìnsaoxa:

Saonào!HãyngắmStella.

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!»

Gavrochevừahátvừalàmđiệubộthahồ,khôngdèxẻn.Điệubộlàđiểm

tựacủađiệpkhúc.Mặtchúlàmộtkhochứamặtnạ,chúlàmđủđiệunhăn

nhógiậtgânvàkỳdịnhưcáclỗthủngcủamộtcáikhăntreodướigió.Buồn

thay,vìchỉcómìnhchútrongđêmtối,chonênkhôngaixemvàcũngkhông

thểtrôngthấy.Cónhữngtàihoahoàiphínhưthếđấy.

Thìnhlìnhchúngừngbặt.

—Thôi,dẹpbàicaântìnhlạiđã.

Cặpmắtmèocủachúvừanhìnthấycóvậtgìtrongmộtxócổng.Nhàhội

họathìchođómộtkếtcấu,nghĩalàmộtconngườivàmộtđồvật,đồvậtlà

mộtcáixebagác,cònconngườilàmộtanhchàngngườivùngAuvergne

đangngủtrongxe.Càngxe,thảxuốngmặtđường,cònđầungườikialạigác

lênvánxe,chânchấmxuốngđất,thânnằmtrênmộtchiếcxechúcngược.

Cókinhnghiệmvềviệcđời,Gavrochebiếtngaylàmộtanhchàngsay

rượu.Đíchlàmộtanhchàngchởthuêởxónày,níchrượuđẫyvàorồingủ

cũngđẫy.Gavrochenghĩbụng:”Đêmmùahècũngđượcviệcđấychứ!Đánh

mộtgiấcngaytrongxe!Thôi,ta“mượn”chiếcxenàychoChínhPhủCộng

Hòa,còntađểanhchàngnàylạichochếđộQuânChủ".

TrongtríGavrochevừacómộtánhsánglóelên:

—Anhbagácnàymàthượnglêntrênchiếnlũythìphảibiếtlàhay.

Anhchàngphuxeđangngáykhòkhò.Gavrochekhekhẽđẩyluicáixe

đồngthờinắmchânanhchàngkéongượclại.Chỉmộtphútlàxongđâuđấy:

Anhchàngphuxeđãnằmdàitrênmặtđường,khôngnaonúng.Cònchiếc

xethìđãrờira.

Cóthóiquenphảiđốiphóluônluônvớimọihoàncảnhbấtngờ,nêncái

gìGavrochecũngcótrongmình.Chúlụctúimócramộtmảnhgiấyvàmột

mẩubútchìđỏcủmđượccủamộtanhchàngthợmộcnàođó,chúviếtmấy

chữ:

«“ChínhPhủCộngHòaPháp

Biênnhậnchiếcxebagáccủaanh

Kýtên:“Gavroche”.»

Viếtxong,chúnhétmảnhgiấyvàotúichiếcgiletnhungcủaanhphuxe

vẫnđangngáynhưsấm,rồicầmcàngxelênđivềphíachợ,vừađivừađẩy

chiếc xe chạy nước đại trước mặt. Chiếc xe chạy ầm ầm và chú lấy làm

khoáichí.

Tròấynguyhiểm.ỞNhàInHoàngGiacómộtbốtgácGavrochequên

khôngđểýtới.Quốcdânquânngoạiôđónggiữởđó.Tiểuđộicanhgácđã

bắtđầuđểývàmấyngườinằmtrênphảnđãngẩngđầudậy.Haicáiđènbị

đậpvỡliềnliền,mộtbàihátoangoanggiữađêmkhuya,nhưthếđãlàquá

nhiềuđốivớinhữngphốnhátgannày,nhữngphốhễmớivừatắtmặttrờilà

đãmuốnđingủ,mớichậptốilàchẳngcònđènđómgì.Suốtmộtgiờqua,

Gavrocheđãlàmồnàogiữakhuphốyêntĩnhnàynhưconnhặngrơivào

trongchaivovekhôngngớt.Ngườiđộicảnhbinhngoạiôđãlắngtainghe

ngóng.Ylàmộtngườithậntrọng,ychờxem.

Tiếngầmầmcủachiếcxebagáclàmchoykhôngcònchờđợigìnữa,y

quyếtđịnhđiquansáttìnhhình.

—Chúngnóchắclàcócảlũ,phảihếtsứcrónrénmớiđược.

Rõrànglàquânphiếnloạnnhưconbạchtuộcđãthoátrakhỏivòngvây

vàđangtrămtaytrămchânlàmnáoloạncảkhuphố.Viênđộicảnhbinh

đánhliềurakhỏibốtcanh,bướcđitừngbướcrónrén.

Gavrocheđangđẩychiếcxe,sắprẽtừphốHaudriettes,sangthìđộtnhiên

chạmtránvớimộtbộquânphục,mộtmũsắtcógiắtlông,mộtcâysúng.

Lầnthứhai,chúdừnghắn.

—À,lạicórồi.-Gavrochenói.-Chàoôngtrậttựcôngcộng.

SựngạcnhiêncủaGavrochengắnngủivàtannhanh.Ngườicảnhbinh

hétlớn:

—Thằngranhkia,điđâu?

Gavrocheđáp:

—Ôngcôngdânkia,tôichưagọiônglàtưsản,saoônglạimắngtôithế?

—Thằngranhconđiđâu?

—Thưaông,hômquađâychắcôngcònlàmộtngườithôngminh,nhưng

sángnaythìôngđãbịhạbệrồi.

—Đồchóchết,taohỏimàyđiđâu?

—Ôngănnóinhãnhặnđấy.Ngườitathậtkhôngdámnóiônglàngười

cótuổiđâunhé.Ôngnênđembántóccủaôngđi,mỗisợimộttrămfrancs.

Chắcđượcnămtrămfrancsđấy.

—Đồăncướp,màyđiđâu?Điđâu?Điđâu?

Gavrochetiếp:

—Ănnóigìthôbỉthế.Mẹôngtừràycóchoôngbúthìnhờbàấylauhộ

mồmchoôngkỹkỹhơnmộtchút.

ViênđộicảnhbinhchĩamũisúngvàongườiGavroche.

—Đồkhốnnạn,màycónóilàmàyđiđâukhôngthìbảo?

—Bẩmđạitướng,conđimờithầythuốcchovợconnóđangtrởdạ.

Viênđộikêuto:

—Cóđịch!

Dùngcáiđãlàmnguymìnhđểcứunguychomình,kẻtàitìnhmớicó

đượcnghệthuậtấy.NháymắtGavrocheđãbaoquátđượctìnhthế:Cáixeba

gácđãlàmhạimìnhthìchínhnóphảichechởmìnhmớiđược.Vừalúcviên

độicảnhbinhsắpxôngđếnthìGavrochegiangthẳngcánhvăngmạnhchiếc

xevàobụngynhưmộtquảđạn,làmynhàongửatrênđườngvàphátđạnnổ

đoàngtrên không.Nghetiếng viênđộikêu, línhtrongbốt canhđềuùa ra

ngoài.Thấycósúngnổhọcũngnổbừatheomộtloạt,rồilắpđạnbắntiếp;

nhữngloạtsúngbắnmòkiểubịtmắtbắndêấykéodàiđếnnhữngmườilăm

phútvàhạsátđếnmấymiếngkínhcửa.

TronglúcấythìGavrocheđãbánsốngbánchếttháolui.Cáchnămsáu

phố,Gavrochemớingồixuốngmộttrụđáởgócđường,thởhổnhển.Chú

lắngtainghe ngóng. Ngồi thở được một chốc, chúquaymìnhvềphía có

tiếngsúngđangnổgiòn,nângbàntaytráilênmũirồiđưaraphíatrướcba

lần,vừađưavừalấytayphảivỗvỗphíađằngsaugáy.Cáicửchỉngạonghễ

ấy của bọn trẻ ranh Paris là kết tinh của tinh thần châm biếm của người

Pháp.Cốnhiênlànórấthiệunghiệm,chảthếmànóđãkéodàihàngnửathế

kỷnay.

Phúttươivuiấylạibịmộtýnghĩchuachátlàmvẩnđụcngay.Gavroche

càunhàu:

—Ừ,cườicholắm,cườilăncườibòra,màlạilạcđườngmấtrồi,giờthì

phảiđiquanhrồi.Thôi,saomiễnvềchiếnlũychokịplàđược.

Nóiđoạnchúlạicắmđầuchạy.Vừachạyvừanói:

—À,tahátđếnđâurồinhỉ?

Chúlạicấttiếnghátbàihátbannãy.Bóngchúchìmnhanhvàotrongcác

ngõphốvàtiếnghátcũngxadần,nhỏdầnvàotrongđêm:

«ĐờicònlắmngụcBastille

Nềnchuyênchếấytathìbửara

Bấtbằnghádễbỏqua?

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Cóaichơitathìchơi

Cholăncholóc,chorờivỡra

Vỡrờixãhộithốitha!

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Dântaơi,cầmgậylên

Kéonhautađậptanđềnnhàvua

DiệtnềnQuânChủxahoa

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!

Đạpsongtađãxôngvào

CharlesMườikhôngdámđươngđầuvớita!

Kinhhoàngvuađãtrốnra…

Điđâuhỡicáctốnga?

Dôta!Hòdôta.»

Cuộcnổsúngởbốtcanhkhôngphảilàkhôngcókếtquả.Ngườitachiếm

lĩnhchiếcxebagácvàbắtđượcanhphuxesayrượulàmtùbinh.Chiếcxe

thìđemtốngvàonhàchứađồtịchthu,cònanhchàngsayrượuthìvềsaucó

bịtruytốchútíttrướctòaánbinhnhưkẻtòngphạm.Đểbảovệxãhội,trong

trườnghợpnày,ViệnCôngTốđãtỏramẫncán,khôngbiếtmệtmỏi.

Câu chuyện Gavroche đến nay vẫn còn là truyền thuyết ở khu phố

Temple và là một kỷ niệm rùng rợn nhất đối với các bà thị dân già phố

Marais.Trongkýứchọ,câuchuyệnấyđượcmệnhdanhlà:“Cuộctấncông

banđêmvàobốtgácNhàInHoàngGia".

PHẦNTHỨNĂM

_JEANVANJEAN_

QUYỂNI

CHIẾNTRANHGIỮABỐNBỨCTƯỜNG

I

NƯỚCXOÁYỞÔSAINTANTOINEVÀĐÁNGẦM

ỞÔTEMPLE

Haichiếnlũyđángghinhớnhấtmànhàquansátcácbệnhtrạngxãhộicó

thểnêurakhôngthuộcvềthờikỳcâuchuyệnkểtrongsáchnàyxảyra.Cả

haichiếnlũyấyđềutượngtrưngchomộttìnhhìnhghêgớmởhaiphương

diệnkhácnhau,cảhaiđềutừdướiđấtmọclêntrongcuộckhởinghĩatấtyếu

tháng sáu năm 1848, cuộc chiến tranh đường phố lớn nhất mà lịch sử đã

chứngkiến.

Mộtđôikhibấtchấpnhữngnguyênlý,bấtchấptựdo,bìnhđẳngvàbác

ái,bấtchấpphổthôngđầuphiếu,bấtchấpquyềnchấpchínhcủatoànthểđối

vớitoàn thể,từnhững khắckhoải,những nảnlòng,nhữngxơ xác,những

bứcsốt,nhữnghãihùng,nhữnguấtkhí,nhữngdốtnát,nhữngtămtốicủa

mình, đám ngu dân tuyệt vọng nổi lên phản kháng và đánh lại nhân dân.

Cùngdântấncôngphápluậtphổthông,cùngdântựtạochomìnhcáiquyền

đứnglênchốnglạidânquyền.

Nhữngngàyđólànhữngngàyảmđạm,bởivìbaogiờcũngcómộtlượng

chínhnghĩanhấtđịnhtrongsựcuồngloạnđó,vàcuộcchiếnđấuđóbaohàm

cáitínhchấttựsát.Nhữngtiếng:Cùngdân,ngudân,loạndân,dânôhợp,

đượccoinhưlàtiếngđểmạtsát,tiếcthaylạinóilêncáilỗicủangườicầm

quyền,ngườihưởngđặcquyền,hơnlàcáilỗicủakẻbịtrị,kẻbấthạnh.

Riêngchúngtôi,khôngbaogiờchúngtôinóinhữngtiếngấymàkhông

cảmthấyxótxavàkínhcẩn,bởivìkhitriếtlýđisâuvàonhữngsựkiệnmà

nhữngtừấydiễnđạt,thìtriếtlýtìmthấytrongđórấtnhiềucáilớnlaobên

cạnh điều tồi tệ. Thành quốc Athénien là kết quả của chính quyền quần

chúng;cùngdânđãlàmnênnướcHàLan,dânôhợpđãmấylầncứuthoát

LaMã,vàngudânđãđitheoChúaJésusChrist.Khôngcónhàtưtưởngnào

màkhôngcólầnchiêmngưỡngnhữnghuyhoàngcủatầnglớpđáy.

KhiThánhJérômenóicáilờibíẩn:«Fexurbis,lexorbis,»

[344]

chắcngài

đãnghĩtớiđámngudân,đếntấtcảnhữngngườinghèokhổ,nhữngkẻlang

thang,nhữngkẻcùngkhốntừđómàxuấthiệnthánhtôngđồvàcácbậctửvì

đạo. Những phẫn nộ của đám đông đau khổ và rỏ máu, những bạo hành

chốngcáclẽsốngcủachínhhọ,nhữnghànhhungchốngcônglý,lànhững

cuộcđảochínhcủaquầnchúngvàphảiđượctrấnáp.Ngườitrungthựctận

tâmlàmviệctrấnápấy,vàchốngđánhđámđôngchínhvìyêuthươngđám

đông.Tuynhiên,đươngđầuvớinómàthấynóđángthathứbaonhiêu!Mà

tônkínhnóbaonhiêu!Trongnhữnggiờphúthiếmcóấy,họvừalàmcái

việcphải làm,vừacảmthấycó mộtcáigì khiếnhọcụthứngvàhầunhư

ngănhọđixahơn;họvẫntiếptụcvìcầnphảivậy;nhưnglươngtâmthỏa

mãnlạirầurĩ,vàlàmxongbổnphận,họlạithấyxótxa.

Cầnphảinóingayrằngcuộckhởinghĩathángsáunăm1848làmộtsự

kiệnriêngbiệtvàhầunhưkhôngthểxếploạitrongkhoahọclịchsử.Những

tiếngchúngtôivừanóikhôngnênđemdùngđểnóivềcuộcbạokhởikỳlạ,

quađóchúng ta cảm thấy nhân dân lo ngại đứng lên đòi quyền laođộng

thiêngliêngcủamình.Phảichốngđánhnó,vàđólàbổnphận,bởivìnótấn

côngnềnCộngHòa.Nhưngsuychocùng,nólàgì?Làmộtcuộckhởinghĩa

củanhândântựđánhvàomình.

Chúngtôikhôngnóiphiếmxađềvìchúngtôikhôngquênđềtài,bởivậy

chúngtôixinphéplưuýbạnđọcvềhaicáichiếnlũyduynhấtmàchúngtôi

vừanóiđến,haichiếnlũytiêubiểuchocuộckhởinghĩanày.Mộtcáingáng

lối vào ô SaintAntoine,một cái bảo vệcửa ô Temple. Những aiđã thấy

dựnglênsừngsữngtrướcmặtmình,dướitrờithángsáurựcrỡmàuxanh,hai

kiệttácghêgớmcủacuộcnộichiếnđó,đềukhôngquênnó.

ChiếnlũySaintAntoinelàmộtcôngtrìnhkhổnglồ,batầngcao,haitrăm

bamươithướcrộng.Từgócnàyquagócnọ,nóchặnhẳncáicửaôrộnglớn

bao gồm ba đường phố, được xẻ rãnh cắt miếng, cắt hình răng cưa, băm

thànhmộtkhehởlớn,đượcchốngđổbằngnhữngmô,tựchúnglànhững

pháođài,cónhữngmũinhôđâyđó,tựalưngvữngchắcvàohaimõmdãy

nhàngoạiô,cáichiếnlũylùlùnhưmộtthànhtrìcủathiêntướngởcuốicái

quảngtrườngghêgớmđãchứngkiếnvụ14ThángBảy.Dọctheochiềusâu

cácđườngphố,ởđằngsaucáichiếnlũymẹấy,cómườichínchiếnlũykhác

cáchquãngnhau.Chỉnhìnthấycáichiếnlũylớnkhôngthôicũngđủthấyở

khungoạiônày,nỗiđaukhổmênhmôngđãđếngiờhấphối,đãđếnphút

chót,phútmàmộtsựkhủnghoảngmuốntrởthànhmộttaiương.Chiếnlũy

ấylàmbằnggì?Bằngbatòanhàsáutầngxôđổ,cóngườibảolàdongườita

cốý.Cónhữngkẻkhácbảolàsựcôngphẫncôngcộngđãcóphépmàuphá

những ngôi nhà ấy. Chiến lũy mang hình dáng thảm hại của những công

trìnhxâydựngbằngthùhằn:Sựđổnát.Cóthểnói:Aiđãdựngcáiđó?Cũng

cóthểhỏi:Aiđãlàmđổnátcáiđó?Đólàsángtạođộtkhởicủasôisục.Ái

chà!Cáicửanày!Cáicánhcổngsongsắtnày!Cáimáiconnày!Cáiviền

cửanày!Cáibếpvỡnày!Cáinồirạnnày!Chotuốt!Némtuốtvào!Đẩyđi,

lănđi,cuốnđi,dỡđi,lậtđảođi!Xôđổtấtđi!Đólàsựhợptáccủađá,của

gạch,củaxàngang,củadầmsắt,củagiẻrách,củagạchhoacạylấy,củaghế

thủng,củalõibắpcải,củatãlót,củaáorách,củanguyềnrủa.Vừalớnlao,

vừatitiện.Cảnhhỗnmangcốbắtchướcđáyvực.Đạikhốibêncạnhphân

tử,mảngtườngxôngãcùngvớicáiđĩavỡ.Mộtcảnhđoànkếtđầyđedọa

củanhữngmảnhvỡ.SisypheđãnémquảnúicủamìnhvàođócũngnhưJob

vứtmảnhsànhvào.Tómlại,mộtcáigìghêgớm.Caođàicủakẻkhốrách.

Nhiềuxebagáclậtngượclàmchobờlũygồghề:Mộtxebòlớnlậtngang,

trụcngửalêntrời,trôngnhưmộtvếtsẹolớntrêncáimặtxùxì.Ngườitavui

vẻhòreođẩymộtxechởkháchlênđỉnhlũy,tuồngnhưnhữngnhàkiếntrúc

củacáicôngtrìnhmanrợđómuốnchencáivuinhộntrẻranhvàosựhãi

hùng, chiếc xe chổng gọng lên trời, như chờ thắng những con ngựa của

khôngtrung.Cáiđốngphùsakhổnglồcủabạokhởiđókhiếnngườitahình

dungcảnhnúiOssachồnglênnúi Pélion

[345]

củatấtcảnhững cuộcCách

Mạng:Năm93trênNăm89,Ngày9ThángNắngtrênNgày10ThángTám,

Ngày 18 Tháng Sa Mù trên Ngày 21 Tháng Giêng, Tháng Hái Nho trên

ThángTướiCỏ,Năm1848trênNăm1830.

Địađiểmxứngđángvớicôngsứcngườitavàcáichiếnlũynàyxuấthiện

không hổ thẹn ở chínhcái nơi mà nhà ngục Bastille bị hủy phá. Nếu đại

dươngđắpđêthìnóđắpnhưthếđấy.Cuồnglựccủathủytriềuđãindấutrên

đốngngổnngangvôhìnhđó.Thủytriềunàovậy?Thưa,quầnchúng.Người

tatưởngthấynáođộngđãhóađá.Ngườitatưởngnghevùvùtrênchiếnlũy

đónhữngconongđentốicủatiếnhóacuồngbạonhưtrêntổcủamình.Đây

làmộtbụigaigócchăng?Haylàmộtđámcuồngcũ?Hoặcmộtpháođài?

Hìnhnhưquaycuồnglongócđãquạtcáchxâydựngnênchiếnlũyđó.Cóuế

khíaotùtrongcôngsựấy,lạicóthiềnlươngtrongcảnhlộnxộnkia.Trong

cáibềbộncủatuyệtvọng,tathấycóruimáinhà,mảnhvánbuồngcònphất

giấymàu,khungcửasổynguyênvớikínhvứtvàođâyđểđợiđạnđạibác,

nhữngốngkhóibịgỡra,nhữngtủ,bàn,ghế,cảmộtcảnhhỗnđộnầmĩvà

muônnghìnnhữngvậttồitànmàkẻănmàycũngchê,nhữngvậtvừachứa

đựnghưkhôngvừachứađựngcuồngnhiệt.Ngườitacóthểnóiđâylàmớtã

nátcủadânchúng,gỗnát,sắtnát,đánátmàôSaintAntoineđãquétracửa

bằngmộtcáichổikhổnglồ,đemcáinghèokhổcủamìnhdựngthànhmột

chiếnlũy.Nhữngkhốigiốngnhưđònkêcủađaophủ,nhữngdâyxiềngđứt,

nhữngđònchốngchữđinhhìnhgiátreocổ,nhữngbánhxenằmngangnhô

ragiữacácthứđổnát,đãthêmvàocảnhhỗnloạnấycáivẻthảmđạmcủa

cáccựchìnhmàdânchúngngàyxưaphảichịu.

CáigìchiếnlũySaintAntoinecũngđemlàmvũkhíđược,cáigìmànội

chiếncóthểvứtlênđầuxãhộiđềutừđómàra.Khôngphảilàchiếnđấunữa

màlàcuồngchiến.Nhưngsúngbảovệchiếnlũyđó,trongsốcómấykhẩu

nòng loe, đã bắn đi những mảnh sứ, mảnh xương, hạt cúc, đến cả những

bánhxebànđêm,mộtloạtđạnnguyhiểmvìlàbằngđồng.Cáichiếnlũyấy

đánh một cách say máu,nó thét lên nhữngtiếng dữ dội khónói; đôi lúc,

tháchđốquânđội,nóùnùnnhữngbóngngườivàbãotáp;nóđộimộtvành

đầungườibốclửa;nóchứachậtmộtđámđônglúcnhúc;đỉnhnólởmchởm

nhữngsúng,nhữnggươm,nhữnggậy,nhữngbúa,nhữnglê,nhữnggiáo,một

lácờđỏtorộngphầnphậttrướcgió.Ngườitanghethấylẫnlộnnhữngmệnh

lệnh chỉ huy, những bài ca xung kích, những hồi trống trận, những tiếng

khóccủaphụnữvànhữngtiếngcườivangthảmhạicủanhữngkẻđóicơm.

Cáichiếnlũyấybaolavàđầysứcsống;tiếngkhổcủasấmséttừđótungra

nhưtừlưngcủamộtconthúđiên.TưtưởngCáchMạngbaophủcáiđỉnhđó,

cáiđỉnhầmầmtiếngthétcủanhândânnghenhưtiếngcủaChúa.Cáithùng

khổnglồnhữngđồvụnbỏđiấylạimangmộtoaiphongkỳlạ.Đólàmột

đốngrácrưởinhưnglạilàquảnúitiếpnhậnýtrời.

[346]

ChúngtôiđãnóinónhândanhCáchMạngmàtấncông.Tấncônggì?-

CáchMạng.Nó, cái chiến lũy ấy,cáingẫunhiên,cái hỗn độn, cái hoảng

loạn,cáihiểulầm,cáivôtriấy,đốidiệnvớiviệnlậphiến,vớichủquyềncủa

nhândân,vớiphổthôngđầuphiếu,vớidântộc,vớinềnCộngHòa,đólà

khúcCarmagnoletháchthứckhúcMarseillaise.Mộtcuộctháchthứcđiênrồ

nhưnganhdũng,vìchungkhungoạiôđólàmộtanhhùng.Khungoạiôvà

cáichiếnlũycủamìnhgiúpđỡnhau.Ngoạiôtìvaivàochiếnlũy,chiếnlũy

tựalưngvàongoạiô.Chiếnlũyrộnglớndàntrảiranhưmộtghềnhđálàm

vỡtancácchiếnlượccủanhữngtướnglĩnhtừngchiếnthắngởChâuPhi.

Nhữnghanghốc,nhữngubướu,nhữngmụncóccủanótuồngnhưnhănnhở

vàcườicợtvớikhóilửa.Đạnghémvàođóthìtiêutantrongvôhình,đạn

pháthụttrongđó,chìmtrongđó,rơisâutrongđó,đạntrònchỉchọcthủng

nhữnglỗsẵncó.Bắnpháhỗnđộnthìđượcgìchứ?Vàcáctrungđoànquen

nhìnnhữngcảnhchiếnđấudữdộinhấtphảilongạikhitrôngthấycácpháo

đàiácthúnày,cáipháođàilởmchởmnhưgáylợnrừngvàđồsộnhưquả

núi.

Ởcáchmộtphầntưdặm,chỗphốTempleđổrađạilộ,gầnLầuNước,

nếuaimạnhdạnthòđầurangoàitiềndiệncửahàngcủaDallemagnethìsẽ

thấyởđằngxa,cạnhconsôngđào,mộtbứcthànhlạlùng.Bứcthànhấynằm

trênđườngphốđilêntheocácbậccủakhuBelleville,vàochỗcaonhấtcủa

cáidốc.Bứcthànhcaongangtầnghaicủacáctòanhà,làmthànhmộtthứ

vạchnốicácnhàbênphảivớicácnhàbêntrái,nhưthểlàđườngphốđãquay

bứctườngcaonhấtcủamìnhrađểtựđónglốilại.Bứcthànhấyxâybằngđá.

Nóthẳngthớm,đúngcách,lạnhlùng,dựngđứng,sanbằngtheothướcthợ,

nhắmthẳngbằngdâymực,cânđứngbằngdâychì.Cóthiếuximăngđấy,

nhưngcũng nhưởmột sốtườngthành LaMã,cáiđókhônglàmlệchnét

kiến trúc mẫu mực của nó. Trông chiều cao có thể đoán được chiều dày.

Đườngđỉnhsongsongvớiđườngmóng.Từngchặngtrênmặtxámcủanó,

có những lỗ châu mai rất khó nhận thấy, giống như những đoạn chỉ đen.

Khoảngcáchgiữacáclỗchâumaiấykhôngđồngđều.Đườngphốxatăm

tắpvắnglặng.Tấtcảcửasổ,cửaravàođềuđóngkín.Ởcuốiphốcócáiđập

chắnlàmchođườngphốbiếnthànhmộtngõcụt.Mộtbứcthànhimlìmvà

yêntĩnh:Khôngnghethấygì,khôngnhìnthấygìởđó;khôngmộttiếngkêu,

khôngmộttiếngđộng,khôngmộthơithở.Mộtnhàmồ.

Mặttrờithángsáuchóichangdộiánhsánglêncáivậtkhủngkhiếpđó.

ĐólàchiếnlũycủangoạiôTemple.Đặtchânđếnkhuvựcđó,thoạtnhìn

thấynóthìkẻbạogannhấtcũngkhôngkhỏitưlựtrướchiệncảnhbíẩnnày.

Mộtcáigìthậtthẳng,thậtđúng,thậtkhớpnhau,lồngnhau,cânđốinhauvà

thậtảmđạm.Ởđấy, vừacókhoahọcvừacóhắckhí.Ngườitacảmthấy

ngườichỉhuychiếnlũyvừalàmộtnhàhìnhhọcvừalàmộtmaquái.Người

tanhìn vàođóvà hạthấpgiọng. Thỉnhthoảngnếu cómộtngười,lính,sĩ

quan,hoặcdânbiểu,mạohiểm,vượtquanềnđườngvắngvẻ,thìngườita

nghemộttiếngrítkhẽvàkẻquađườngngãxuốngbịthươnghaychết,và

nếuhắnkhôngviệcgìthìngườitathấygămvàomộtcánhcửađóng,mộtkẽ

đáhaymộtbứctườngnàođó,mộtviênđạn.Đôikhimộtmảnhđạnghém.

Nhữngngườigiữchiếnlũyđãlấyhaiốnggangdẫnkhíđốt,nhétkínmột

đầubằngsợigainhồi vớiđấtsét,làmthànhhaikhẩu đạibácnhỏ.Thuốc

súngkhônghềtiêuphíhoài:Hầunhưphátnàocũngtrúngđích.Đâyđócó

mấycáixácchếtvànhữngvũngmáutrênnềnđá.Tôicònnhớcóconbướm

trắngbayđibaylạitrongđườngphố:Mùahèđâuchịulépvế.

Ởquanhđó,dướicáccổnglớnchoxecộravào,thươngbinhdồnđống.

Ởđấy,ngườitacảmthấymìnhbịmộtkẻvôhìnhngắmbắnvàngườitahiểu

rằngsuốtchiềudàiđườngphốđangbịnhữngmũisúngchĩavào.

Cáicầucuốnbắcngangquasôngđàolàmthànhmộtthứlưnglừaởcửaô

Temple,binhlínhtấncôngtậphọpởđầucầuấy.Nghiêmtrang,kínhcẩn,họ

quansátcáipháođàiđầysátkhíđó,cáivậtimlìmkhônglaychuyểnđó,cái

vậtgieorắcchếtchócđó.Mộtđôitênbòsátlênđếnkhoảngcaonhấtcủa

chiếccầu,cẩnthậncốgiữchomũkhôngnhôlên.

ĐạitáMonteynardgandạđứngnhìnkhâmphụccáichiếnlũyđóvàrùng

mình.Ôngnóivớimộtdânbiểu:“Họxâydựnggiỏithật!Khôngcómộtviên

đánàothòira.Nhưlàbằngsànhvậy".Lúcđó,mộtviênđạnbaytớilàmvỡ

tấm huân chương trên ngực và ông ngã xuống. “Lũ hèn nhát!" Họ nói.

“Chúngcứthòmặtrathửxem!Cứrađây!Chúngkhôngdám!Chúngtrốn

biệt".

ChiếnlũyTempledotámmươingườibảovệ,bịmườinghìnngườitấn

công, đã đứng vững ba ngày đêm. Ngày thứ tư, bọn tấn công làm như ở

ZaatchavàConstantine,họđụctườngnhà,họleolênmáingóiđánhxuống

vàhạđượcchiếnlũy.Trongtámmươikẻhènnhátđó,khôngmộtainghĩ

đếnviệcchạytrốn.Tấtcảđềubịgiết,trừngườichỉhuy,Barthélemy,màlát

nữachúngtôisẽnóiđến.

Chiếnlũy Saint Antoine là sấm sét, náođộng,chiếnlũy Temple là im

lặng.Giữahaipháođàiđócócáikhácnhaugiữadữdộivànhamhiểm.Cái

này là một miệng hùm, cái kia là một mặt nạ. Nếu công nhận cuộc khởi

nghĩathángsáukhổnglồvàtămtốigồmcómộtnỗigiậndữvàmộtcâuđố,

thìngườitathấytrongchiếnlũythứnhấtcómộtconrồngvàsauchiếnlũy

thứ hai có một con nhân sư. Hai pháo đài ấy do hai người xây dựng, là

CournetvàBarthélemy.CournetdựngchiếnlũySaintAntoine,Barthélemy

dựngchiếnlũyTemple.Mỗichiếnlũylàhìnhảnhconngườixâydựngnó.

Cournetlàmộtngườicaolớn,vairộng,mặthồnghào,quảđấmtonặng,

gandạ,trung trực, mắt nhìnthậtthàvà dữ dội. Quả cảm,cươngnghị,dễ

giận,mautựái,mộtconngườidễgầngũinhất,mộtchiếnsĩđánggờmnhất.

Chiếntranh,xungsátlàmchoôngdễthởvàvuitính.Ôngtừnglàsĩquanhải

quân và nghe ông nói, thấy ông cử động, người ta đoán được ông ở đại

dươngmàravàtừbãotápmàđến,ôngtiếptụclàmbãotốtrongchiếnđấu.

TrừcáithiêntàithìtrongCournetcócáigìcủaDantoncũngnhưởDanton

cócáigìcủaHerculetrừtínhcáchthầnkinh.

Barthélemygầycòm,xanhxao,trầmmặc,vốnlàloạibéconxấusố,lúc

mườibảytuổibịmộtviêncảnhbinhtáttai,đãrìnhmòhắn,chờhắnvàgiết

hắnvàbịkếtánkhổsai.Ratù,anhtadựngnêncáichiếnlũyấy.

Vềsau,thậtlàbấthạnh,ởLuânĐônhaiconngườilưuvongấygặpnhau

trongmộtcuộcđấutayđôithảmhạivàBarthélemyđãgiếtCournet.Ítlâu

sau,bịcuốnvàomộtthảmkịchyêuđươngbíẩn-mộttaihọatrongđóluật

phápởPhápnhìnthấynhữngtrườnghợpgiảmkhinhcònluậtphápởAnhthì

chỉthấytửtội-Barthélemybịtreocổ.Cơcấuxãhộiuámnhưthếđấy:Nó

làmchocáiconngườicótríthôngminhrõrànglàvữngchãi,cóthểlàlớn

laonữavìthiếuthốnvềvậtchất,tốitămvềđạolýđãbắtđầucuộcđờitrong

lao tù ở Pháp và kết liễu trên giá treo cổ Anh. Trong những dịp ra mặt,

Barthélemychỉmangmộtlácờ:Lácờđen.

II

LÀMGÌDƯỚIVỰCNẾUKHÔNGKHÁOCHUYỆN

Mườisáunămđángkểtrongsựgiáodụcngầmcủabạođộng,thángsáu

1848 đã khôn hơn tháng sáu 1832 nhiều lắm. Bởi vậy chiến lũy phố

Chanvreriechẳngqualàmộtbảnphác,mộtbàothaisosánhvớihaichiến

lũykhổnglồmàchúngtôivừalượctả,nhưnghồibấygiờ,nóđãghêgớm

lắm.

Dướisự trôngnomcủa Enjolras-bởi vìMariuschẳng cònnhìntới gì

nữa,-nghĩaquânđãlợidụngđêmtốikhôngnhữngđểsửachữalạichiếnlũy

màcònbồiđắpthêm.Chiếnlũyđượcxâycaolênthêmsáutấc.Nhiềuthanh

sắtcắmvàođáxâychiếnlũytuatủanhưnhữngngọngiáochĩamũirađằng

sau.Từkhắpnơi,mọivậtpháhoạiđềuđượcmangvề,chồngthêmvào,làm

chocảnhchằngchịtbênngoàicàngthêmrốirắm.Saukhiđượcchữalạimột

cáchtàitìnhthìcáipháođàibêntronggiốngnhưbứcthành,bênngoàinhư

bụirậm.Ngườitađãxếplạicácbậcđáđểcóthểtrèolênđỉnhchiếnlũynhư

trèolênmộtbứcthành.

Chiếnlũyđãđượcthudọnlại.Ngườitaxếpbớtđồđạcchogianphòng

thấpđỡchậtchội.Nhàbếpđượcđemlàmphòngquâny.Ngườibịthương

đềuđượcbăngbóxong.Thuốcsúngvươngvãitrênmặtđất,trênbànđều

đượcnhặtnhạnhlại.Ngườitacònđúcđạn,làmvỏđạn,xégiẻlàmbăng,

phânchiacácvũkhírơirớt,dọndẹpbêntrongpháođài,thunhặtcácmẩu

đồhưhỏng.Xácchếtcũngđượcmangđi,chấtthànhđốngởngõMondétour,

vẫncònthuộcvềnghĩaquân.Mặtđườngchỗấymộtthờigianrấtlâuvềsau

vẫncònđỏlòmdấumáu.Trongsốngườichếtcóbốnquốcdânquânngoại

ô. Enjolras bảo lột quân phục của chúng để riêng ra một nơi. Enjolras

khuyênmọingườingủhaitiếngđồnghồ.Lờikhuyêncủaanhlàmộtmệnh

lệnh.Tuyvậy,chỉbabốnngườichợpmắtmộtchốcthôi.Feuillydùnghai

giờấyđểkhắcvàobứctườngtrướcmặtquánrượumấychữ:“Cácdântộc

muônnăm!"Chữđụcbằngđinhvàođátảng,mãiđếnnăm1848cònđọcrõ.

Bangườiđànbànhânlúcbanđêmimtiếngsúngđãlánhđihẳn,nghĩa

quânvìthếcũngđượcdễthởhơn.Họđãtìmcáchtrốnvàomộtnhànàobên

cạnh.Phầnđôngnhữngngườibịthươngđềucònsứcvàđềumuốntiếptục

chiếnđấu.Trênmộtổrơmrảiđệmtrongnhàbếpbiếnthànhphòngquâny,

cónămngườibịthươngnặng,trongsốcóhaingườicảnhvệthànhphố.Hai

tênnàyđượcbăngbótrướctiên.

TronggianphòngthấpchỉcònthihàicụMabeufphủtấmvảiliệmđenvà

Javerttróivàocâycột.Enjolrasnói:

—Đâylàphòngcủangườichết.

Bêntronggianphòng,ởtậnđằngsau,dướiánhsánglờmờcủacâynến,

cáibàntửthiđặtsaucâycộtthànhmộtthanhngang.Javertđứngvàôngcụ

Mabeufnằm,cảhaihợp lại thành một cái gì đó phảng phất như một cây

thánhgiátotướng.

Cáicàngxechởkhách,mặcdùbịbắngãycụt,vẫncònđứngđượcđểcó

thểtreocờ.Enjolrascóđứctínhcủangườichỉhuy,hễnóilàlàm.Anhta

đemmắcvàocáicáncờấycáiáothủngdínhmáucủacụgiàđãhysinh.

Khôngcònnóichuyệncơmnướcgìđượcnữa.Bánhcũngkhôngmàthịt

cũngkhông.Nămmươichiếnsĩ,trongthờigiangầnmộtngàymộtđêmcó

mặtởđâyđãkhôngmấychốcmàvétcạntủthựcphẩmítỏicủaquánrượu.

Đếnmộtlúcnhấtđịnh,bấtkỳchiếnlũynàocònchốngchọiđượcđềulâm

vàocảnhbètrôimặtbiển,khôngcáchnàotránhkhỏi.Đànhphảibấmbụng

chịu đói vậy. Bấy giờ đang vào quãng một, hai giờ sáng ngày mồng sáu

thángsáuoanhliệt.Chínhhômấy,ởchiếnlũySaintMerry,khinghĩaquân

baoquanhJeanneđểhỏibánhmìthìJeanneđãtrảlờichođámchiếnsĩđang

kêu đói: “Để làm gì? Bây giờ là ba giờ. Bốn giờ chúng ta chết rồi mà!”

KhôngcócáiănnênEnjolrascấmuống.Anhcấmhẳnrượuvang,cònrượu

mạnhthìphátkhẩuphần.Ngườitatìmđượctronghầmrượumườilămchai

đầy,gắnxikínmít.EnjolrasvàCombeferrexemxétrấtkỹ.Vừaleokhỏi

hầm,Combeferrevừanói:

—ĐâylàcáivốnxưanhấtcủabácHucheloup,hồiđầubácấybántạp

hóamà.

Bossuetgópthêm:

—Chắcphảilàthứrượuvangchínhcống.MaymàGrantaiređangngủ.

Hắnmàthứcthìkhôngdễgìcứuthoátmấychainày.

Mặcnhững tiếngxìxào Enjolrasvẫncứ ralệnhkhông đượcđụngđến

mười lăm chaiấy. Và để mọi người khỏi sờ đến, để các chai rượu thành

thiêngliêng,chàngbảomangxếpdướibànđặtthihàicụMabeuf.

Haigiờsáng, điểm số còn ba mươi bảy người.Trờibắtđầusángdần.

Ngườitavừatắtcâyđuốctrướcđâyđãđượcdựngởhốcđá.Bêntrongchiến

lũy,mảnhđườngphốnhỏnhưcáisânconđangchìmtrongbóngtối,quaánh

sángbìnhminhnhờnhờ,ảmđạm,trôngnócóvẻnhưmộtcáiboongtàuvừa

quacơngiôngtố.Cácchiếnsĩđilại,cửđộngnhưnhữngbóngđen.Bêntrên

cáitổbóngtốidễsợấy,cáctầnggáclặngcâmhiệnradầnnhợtnhạt.Trên

caotít,cácốngkhóinhuốmmàutímtím.Nềntrờilơlửngmộtcáchđángưa

giữamàutrắngvàmàuxanh.Chimchócbaylượnreomừng.Ngôinhàđằng

saulưngchiếnlũyquaymặtvềhướngĐông,trênmáiđãrợnhồng.Ởcửa

máigácba,giósớmthổiphơphấtmớtóchoarâmtrênđầucáithâyngười

chết.

CourfeyracbảoFeuilly:

—Ngườitatắtngọnđuốclàmtớthíchquá.Trôngnócóvẻhớthơhớthải

trướcgió,tớchánlắm.Nócóvẻsợ.Ánhsángđuốcchẳngkhácgìcáikhôn

ngoancủalũhènnhát,nóchảsoisángcáigìvìnórunrẩy.

Bìnhminh đánhthứctrí óccũngnhư đánhthứcloài chim.Ainấy đều

chuyệntrò.Thấyconmèolòdòtrênốngmáng,Jolyrútrangaymộttriếtlý.

Chàngnói:

—Con mèo là cái gì? Là một sự sửa chữa. Thượng Đế làm xong con

chuột,nóirằng:A,talàmbậyrồi.VàThượngĐếlàmconmèo.Conmèolà

cáiđínhchínhchoconchuột.Conmèocộngvớiconchuột,đólàcáibảnin

thửđãđượctạovậtxemlạivàsửachữa.

Combeferrengồigiữamộtsốthợthuyềnvàsinhviênnóivềchuyệnmấy

ngườichết,vềJeanProuvaire,Bahorel,ôngcụMabeuf,cảtênLeCabuc,và

vềsựbuồnrầunghiêmkhắccủaEnjolras.Chàngnói:

— Harmodius và Aristogiton, Chéréas, Stephanus, Brutus, Cromwell,

CharlotteCorday,Sand,

[347]

 tất cả sau khi hành động, đều có những phút

hoangmang.Contimnódễrung độnglắm,tínhmệnhconngườicũnglà

mộtcáigìthậtlàhuyềnbí.Chonêncảnhữngkhigiếtngườivìmụcđích

chínhtrịhaygiếtngườivớimộtmụcđíchgiảiphóngđinữa,nếucómộtthứ

giếtngườinhưthếthậtthìtronglòng,sựhốihậnvìhạsátmộtmạngngười

vẫnmạnhhơnniềmvuiđãphụcvụnhânloại.

Chuyệnnọbắtsangchuyệnkia,quanhđiquẩnlại.Mộtphútsau,nhân

mấy câu thơ của Jean Prouvaire, Combeferre chuyển sang so sánh những

ngườidịchsáchGéorgiques,

[348]

RauxvớiCournand,CournandvớiDelille,

vạchramấy đoạn do Malfilâtredịch,đặcbiệt là đoạnnóivềcáichết phi

thườngcủaCésar.

[349]

RồinhâncáitênCésar,câuchuyệnlạitrởvềBrutus.

Combeferrenói:

—Césarbịgiếtlàđúng.ĐốivớiCésar,Cicéronnghiêmkhắc,vànhưthế

là phải. Nghiêm khắc nhưng không đả kích. Zoïle chửi Homère, Mævius

chửi Virgile, Visé chửi Molière, Pope chửi Shakespeare, Fréron chửi

Voltaire,chuyệnganhghét,hằnthùlàchuyện“muônnămcũ”thôi.Những

kẻtàibalỗilạckhiếnchongườitanguyềnrủa,nhữngbậcvĩnhânítnhiều

cũngđềubịngườiđờixỉaxói.NhưngZoïlevàCicéronlàhaingười.Cicéron

thựchiện cônglýbằng tưtưởngcũng nhưBrutusthực hiệncônglý bằng

lưỡigươm.Riêngtôithìtôiphêpháncáikiểuthựchiệncônglýthứhainày,

cáikiểudùnggươm,nhưngthờicổđạichấpnhận.Césarđãxâmphạmsông

Rubicon,đãbanchứctướcnhưchínhchứctướclàcủamìnhtrongkhinólà

củanhândân,đãkhôngđứngdậykhiThượngViệnbướcvàophònghọp,thì

Césarđãcónhữnghànhđộngcủamộtvịvua,vàhầunhưcủamộtbạochúa,

nhưEutropeđãnói,«regiaacpenetyrannica.»Đólàmộtvĩnhân.Mặckệ

hoặc càng hay cũng đều được: Bài học càng có giá trị. Hai mươi ba vết

thươngcủaôngtakhônglàmchotôicảmđộngbằngbãinướcbọtcủaChúa

JésusChristbịnhữngkẻđiởtát.Càngnhục,càngrõlàthầnthánh.

Bossuet đứng cao hơn những người khác, trên một đống đá, tay cầm

súng,thét:

—HỡiCydathenæum,hỡiMyrrhinus,hỡiProbalinthe,hỡinhữngduyên

dángmỹmiềucủaAEantide!Chaoôi!ƯớcgìtađọcđượcthơcủaHomère

nhưmộtngườiHylạpxứLauriumhayxứÉdaptéon!

III

HÈSÁNGRỒlTỐISẦM

Enjolras đi quan sát tình hình. Anh theo ngõ Mondétour đi ra ngoài,

quanhquấtmentheocácdãynhà.

Phảinóirằngbấygiờnghĩaquânlòngđầyhyvọng.Cáicáchhọđãđánh

luicuộctấncôngbanđêmlàmchohọhầunhưcoithườngcuộctấncônglúc

sắptảngsáng.Họchờđợivàhọcườicợt.Họchẳnghềhoàinghichútnàovề

sựthắnglợi cũng như không nghi ngờchínhnghĩacủamình. Vả lại nhất

địnhviệnbinhsẽđếnvớihọ.Họtintưởngvàođólắm.NgườiPhápkhichiến

đấuthườngcólốitiênđoántìnhhìnhmộtcáchdễdãivàđầylạcquan,làm

chohọcóthêmsứcmạnh.Vớilốiđoántrướcấy,nghĩaquânchiacáingày

sắpđếnralàmbagiaiđoạnchắcchắn:Sáugiờsángthìmộttrungđoàn“mà

họđãvậnđộng”sẽquaysúng,đếntrưathìtoànthểParisnhấttềđứngdậy,

mặttrờilặnthìCáchMạngbùngnổ.

Từ tối hôm trước, tiếng chuông báo động ở nhà thờ phố Saint Merry

khônghềngừngmộtphút.Điềuấychứngtỏlàchiếnlũykia,cáichiếnlũy

lớn nhất, chiến lũy của Jeanne vẫn còn đứng vững. Tất cả những mối hy

vọngấy,nhómnàychuyểnchonhómkiatrongtiếngxìxàovuivẻvàđáng

sợnhưtiếngvovecủađànongsắpxungtrận.

Enjolras trở về. Như con chim ưng, anh vừa âm thầm dạo quanh một

vòngtrongvùngbóngtốingoàichiếnlũy.Haitaykhoanhlại,mộtbàntay

đặttrênmiệng,anhlắngnghetrongchốclátnỗivuivẻcủaanhem.Trong

ánh bình minh mỗi lúc một sáng tỏ, nét mặt anh hiện ra tươi tắn và ửng

hồng.Chàngnói:

—ToànbộquânđộiParistấncông.Mộtphầnbađộiquânấyđèlêncái

chiếnlũycủacácđồngchíđấy.Ngoàiracòncóquốcdânquân.Tôitrôngrõ

mũgiátlôngcủatrungđoànxungkíchsốnămvàcờxícủađoàncảnhvệ

quânsốsáu.Mộtgiờnữacácđồngchísẽbịtấncông.Còndânchúngthì

hômquasôisục,nhưngsángnayimlìm.Khôngcònmongđợigìnữa,chẳng

còn hy vọng vào đâu được. Không một ngoại ô nào, cũng không có một

trungđoànnàohưởngứng.Cácđồngchíbịbỏrơirồi.

Cáclờinóiấyrơivàogiữatiếngxìxàocủacácnhómnghĩaquânvàcó

tácdụngnhưgiọtmưagiôngđầutiênrơivàogiữatổong.Mọingườiđều

câmbặt.Mộtphútim lặngkhótả.Ngườitacócảmtưởngnhưnghethấy

thầnchếtbayqua.

Nhưng chỉ trong giây lát. Từ chỗ tối nhất trong đám đông, một tiếng

ngườicấtlênnóitovớiEnjolras:

—Đànhvậy!Xâychiếnlũylêncaobảythướcvàanhemtaởcảđấy.Các

đồng chí, hãy lấy xác chúng ta mà phản kháng. Phải tỏ ra rằng nếu dân

chúngbỏrơinhữngngườiCộngHòathìngườiCộngHòavẫnkhôngbỏrơi

dânchúng.

Lờinóiấyxétanđámmâynặngnềcủanhữngngườilolắngcánhân,làm

chotríócmọingườinhưđượcgiảithoát.Mộttràngpháotayhoannghênh

nónhiệtliệt.Mãisaucũngkhôngaibiếtđượctênngườiđãnói.Cólẽlàmột

ngườithợnàođókhôngaiđểýtới,mộtngườivôdanh,mộtngườibịquên

lãng,mộtngườiquađườnganhhùng.Kiểungườivôdanhvĩđạiấybaogiờ

cũngcómặttrongnhữngbiếnđộngcủaloàingười,nhữngcơnthainghén

củaxãhội.Vàđếnmộtgiờphútnhấtđịnh,họnóilêncáilờicuốicùngquyết

định,rồitanbiếnngaytrongbóngtối,saukhiđãthaymặtchonhândânvà

Chúamộtphúttrongánhchớpsánglòa.

Khôngkhíchungngàymồng6thángsáunăm1832làkhôngkhícủasự

quyếttâmkhônggìlaychuyểnnổi.Chonêncũngvàogiờấy,ởchiếnlũy

SaintMerry,nghĩaquâncũngđồngthanhhôto:“Cóviệntrợhaykhôngviện

trợ,mặc!Chúngtaquyếttửđếnngườicuốicùngởđây".Câunóiấythành

mộtcâunóilịchsửvàcóghitronghồsơcácvụkhởinghĩanămấy.

Nhưthế,độcgiảthấyrõ,mặcdùcáchbiệtvớinhauvềmặtvậtchất,hai

chiếnlũyvẫncảmthôngvớinhau.

IV

BỚTNĂM,THÊMMỘT

Khingườivôdanhnàođóbanbốcáiquyếtnghị“lấyxácmàphảnkháng”

vàđemlạichomọingườicáiphươngthứcthốngnhấtýchí,thốngnhấttâm

hồnnhưthếđãdứtlời,thìtừkhắpcửamiệngđềuvọtlênmộttiếnghôthoải

máivàrùngrợn.Tiếnghôấy,vềýnghĩathìbuồnthậtnhưngtronggiọnghô

thìlạiđầykhíthếchiếnthắng.

—Tinhthầnquyếttửmuônnăm!Tấtcảởlại.

—Tạisaolạitấtcả?-Enjolrashỏi.

—Tấtcả!Tấtcả!

Enjolrastiếp:

—Địathếởđâythuậnlợi,chiếnlũylạikiêncố.Bamươingườicũngđủ.

Saolạiđihysinhnhữngbốnmươingười?

Mọingườiđáp:

—Bởivìchẳngmộtaichịubỏđicả.

Enjolrasnóito,giọngnóirungvanggầnnhưgắtgỏng:

—Cácđồngchí,nềnCộngHòakhôngcóthừangườiđâumàđemphung

phívôích.Khoatrươnglàxaxỉ.Nếucóđôingườicónhiệmvụphảilánhđi

thìnhiệmvụấycũngphảiđượcthihànhnhưmọinhiệmvụkhác.

Enjolraslàngườinguyêntắc.Đốivớicácđồngchíanhcómộtthứuylực

vôthượng,gầnnhưtuyệtđối.Mặcdùthế,lầnnàyngườitavẫnxìxào.

Làngườicókhiếuchỉhuytừtrongmạchmáu,Enjolrasthấycótiếngxì

xàonênnhấnmạnhthêm.Anhcấtgiọngnghiêmnghịnói:

—Aisợchỉcóbamươilàkhôngđủthìchobiết.

Tiếngxì xàotănglên gấpbội.Có tiếngngườitrong mộtnhómnào đó

nhậnxét:

—Lánhđiư?Nóinghedễlắm,nhưngchiếnlũybịbaovâycảrồi.

—Phíachợchưabịbaovây,-Enjolrasnói.-ConđườngMondétourcòn

tựdo,từđóđiquaphốPrêcheursthìcóthểđếnchợInnocents.

Cótiếngkháctrongđámđôngnói:

—Đếnđósẽlạibịbắtthôi.Sẽlạirơivàomộtđộicanhgácnàocủaquân

độihayquốcdânquânngoạiôthôi.Thấycóngườibậnblouseđộicasquette

điqua,chúngsẽlậptứcgọi:“Thằngkia,màyởđâuđếnđây?Haylàmàyở

chiếnlũy”.Thếrồichúngnókhámtay.“Taymàycómùithuốcsúng”.Thế

làbịbắn.

Enjolras không đáp, để tay lên vai Combeferre. Cả hai bước vào gian

phòngthấp.Mộtlátsauhọtrởra.Enjolrashaitayrộngmởômrabốnbộ

quânphụcchàngchođểriêngmộtnơi.Combeferretheosaumangcácmảnh

yếmdavàmũgiắtlông.

—Vớicácbộquânphụcnày,-Enjolrasnói-cóthểtràtrộnvàohàngngũ

quânđộirồitrốnthoát.Hãyđượcchobốnngườiđấy.

Vàanhnémbốnbộquầnáoxuốngmặtđườngđãcạyhếtđá.Đámthính

giảcantrườngkhônghềnhúcnhích.Combeferrelêntiếng:

—Nào,phảicóchútlòngthươngxótmớiđược.Cácđồngchícóbiếtvấn

đềởđâylàgìkhông?Vấnđềphụnữđó.Đâynày.Tôihỏinày:Ởnhàchúng

tacóđànbàhaykhôngnào?Cótrẻconhaykhôngnào?Cóphảicónhững

ngườiphụnữđãcóhàngđốngconvâyquanh,màcònphảilấychânđưanôi

nữahaykhôngnào?Trongsốcácđồngchí,aichưatừngthấyđànbàvạchvú

nuôicon,hãygiơtaylênxem.À,cácđồngchímuốnđemthânmìnhhysinh,

tôi nói có các đồng chí đây, tôi cũng rất mong như thế, nhưng tôi không

muốncảmthấycónhữngbóngmaphụnữvậtvãchungquanhtôi.Cácđồng

chícứhysinh,đượclắm,nhưngcácđồngchíkhôngnênlàmchokẻkhác

phảichết.Nhữngcuộcquyếttửnhưcuộcquyếttửsắpdiễnrađâythậtlàcao

cả,nhưngdiệnquyếttửphảirấthẹp,nókhôngcầnmởrộngrađâu,vàkhinó

chạmđếnbàconcậtruộtcủacácđồngchí,nólạitrởthànhchuyệnsátnhân.

Cácđồngchíhãynghĩđếncáctrẻđầuxanhvàcáccụđầubạc.Cácđồngchí

ngheđâynày:Enjolrasvừamớinóivớitôirằngbannãyanhcóthấyởnơi

gócphốThiênNgatrêngácnăm,cómộtcáicửasổcònchongđèn,vàtrên

nềnkínhcóbóngmộtđầungườirunrun.Đólàbóngmộtbàcụgiàhìnhnhư

đãthứcsuốtđêmđểchờđợi.Cólẽlàmẹcủamộttrongcácđồngchí.Thế

thì,đồngchíđóhãyđi,đichomauđểvềnóivớimẹ:Thưamẹ,conđãvề!

Đồngchíđóhãyyêntâm,sốanhemcònởlạiđâysẽhoànthànhnhiệmvụ.

Khichúngtaphảilàmviệcđểgiúpđỡgiađình,chúngtakhôngcóquyền

đượchysinhtínhmạng.Hysinhtínhmạnglàtrốnnhiệmvụgiađìnhđó.

Cònnhữngđồngchícóemgái,cóemgáinữa!Cácđồngchícónghĩđến

không? Các đồng chí quyết định chếtvà các đồng chísẽ chết, được lắm,

nhưngmaiđâythìsao?Thiếunữmàkhôngcócơmăn,điềuấyđángsợlắm.

Đànôngthìngửatayănxin,cònđànbàthìđemthânđibán.Chaoôi!Những

con người duyên dáng, dịu ngọt, những con người đầu cài hoa, mồm ca

miệngnóilíulo,làmchotrongnhàtrànđầykhôngkhíđoantrinh,những

con người hiện thân của hương thơm, những con ngườichứng minh rằng

trêntrờicóthiênthầnvàdướiđấtcótrinhnữ,nhữngcôJeanne,côLise,cô

Mimi,nhữngconngườihiềnlành,đángyêulàmchocácđồngchílấylàmtự

hào và hạnh phúc, trời ơi! Những cô ấy sắp phải đói khát! Các đồng chí

muốn tôi nói gì với các đồng chí? Có một cái chợ bán thịt người đấy và

nhữngbàntaymacủacácđồngchírunrẩychungquanhngườicáccôemấy,

khôngthểngăncảnhọbướcvàođấy!Cácđồngchíhãynghĩđếnđườngphố,

đếnmặtđườngđầyngườiqualại,cácđồngchíhãynghĩđếncáccửahiệucó

những người đàn bà bận áo hở ngực đi qua, đi lại chân giẫm trong bùn.

Nhữngngườiđànbàấytrướckiacũngtrongtrắng.Cácđồngchícóemhãy

nghĩđếncáccôemgáicủamình.Cùngkhổ,mãidâm,cảnhsát,nhàtù,đólà

nơicáccôcongáithơngâyxinhđẹpấysẽrơivào,lànơicáctấmthânbồ

liễu,cáctâmhồnbăngtuyết,cácánghươngtrờisắcnướccòntươimáthơn

cảhoađinhhươngmùaxuânấy,sẽrơivào!À,cácđồngchíquyếthysinh!

Cácđồngchísẽkhôngcònnữa!Tốtlắm,cácđồngchímuốncứudânrakhỏi

áchQuânChủ,nhưngcácđồngchílạiđemtraocongáicácđồngchícho

cảnhsát.Cácđồngchíthânmến,hãycoichừng,hãybiếtthươngxót.Người

tacóthóiquenítnghĩđếnđànbà,đếnnhữngngườiđànbàkhổsở.Ngườita

ỷlạivàochỗngườiphụnữkhôngđượcgiáodụcnhưđànông.Ngườitangăn

cảnkhôngchohọđọcsách,khôngchohọsuynghĩ,khôngchohọthamgia

chínhtrị.Còncácđồngchí,cácđồngchícóthểngăncảnhọtốinayđếnnhà

xácđểnhậnmặtcácđồngchíhaykhông?

Nào,cácđồngchícógiađình,cácđồngchíhãybiếtđiều,cácđồngchí

hãybắttayanhemvàđiđi,đểmặcbọnchúngtôiởđâylàmnhiệmvụ.Tôi

biếtrằngphảicanđảmmớibỏđiđược.Khóđấy,nhưngcàngkhócàngcó

giátrị.Cóđồngchínói:Tôicósúng,tôiđangởtrongchiếnlũy,mặckệ,tôi

cứởlại.Mặckệ,nóinhưthếcũngdễthôi.Cácđồngchí,đờicòncóngày

mai,ngàymaicácđồngchísẽkhôngcómặtnữa,nhưnggiađìnhcácđồng

chílạisẽcòn.Vớibaonhiêulàđaukhổ!Nàynhé,mộtđứabéconxinhxắn,

bụbẫm,máphínhnhưquảtáo,nóbậpbẹ,nóbibô,nóreocườiluônmiệng,

hônvàodathịtnóbaogiờcũngthấymátrượi,cácbạncóbiếtnósẽrasao

nếubịvứtbỏkhông?Tôicóthấymộtem,bétíxíu,caođộngầnnày.Bốnó

chết.Mộtnhànghèonhặtnóvềnuôilàmphúc,nhưnghọcũngkhôngcólấy

cáiănphầnhọ.Chonênthằngbéluônluônphảiđóikhát.Bấygiờđangmùa

đông.Nókhôngkhóc.Ngườitathấynóđilạibêncáilòthan.Lòchẳngbao

giờđốtlửa.Còncáiốngkhóithìcácbạnbiếtchorằngnhữngkẽhởđềunhét

đấtsétchokín.Thằngbélấymấyngóntaytíhongõchútítđấtsétấybỏvào

mồmăn.Hơithởnókhòkhè,mặtmàynónhợtnhạt,chânnóđikhôngvững,

bụngnóỏngto.Nóchẳngnóichẳngrằng.Hỏinó,nókhôngừhử.Rồinó

chết.NgườitađãđemnóđếnviệntếbầnNeckerđểnóchếtởđấy.Bấygiờ

tôilàsinhviênnộitrúlàmviệcởđấynêntôithấy.

Giờđây,nếucácđồngchícóaiđãcócon,cóaiđãcóhạnhphúcngày

chủnhậtdắtconđichơi,cầmtrongbàntayhiềntừkhỏemạnhcủamìnhcái

bàntaybéxíucủaconmình,thìcácđồngchíđóhãytưởngtượngrằngem

bétôivừakểchínhlàconmình.Embéấy,tôicònnhớ,tôicócảmgiácnhư

đangnhìnthấynó.Khinónằmtrầntruồngtrênbànmổ,thìxươngsườnnó

nhôlên,dathịtnósụpxuốngchẳngkhácgìnhữngnấmmộdướicỏtrong

nghĩađịa.Ngườitađãtìmthấymộtthứbùntrongdạdàynó.Trongkẽrăng

nócódínhtro.Thôi,chúngtahãynêndòlạibụngmình,hãyhỏilấylòng

mình.Cácbảnthốngkêđềunhậnthấyrằngtrẻconcònvôthừanhận,tỉlệ

chếtđếnnămmươilămphầntrăm.Tôixinnhắclại,đâylàvấnđềphụnữ,

vấnđềcácbàmẹ,vấnđềcáccôthiếunữ,vấnđềcáccháubé.Cóphảilànói

vềcácđồngchíđâu!Cácđồngchílàngườithếnào,aicũngbiết.Ngườita

đềubiếtrằngcácđồngchílàngườicanđảmmà!Ngườitađềubiếtrằngcác

đồngchíđềulấylàmvuisướngvàvinhdựđượcđemthânmìnhhysinhcho

nghĩalớn,ngườitađềubiếtrằngcácđồngchítựthấycódiễmphúcđượchy

sinhmộtcáchhuyhoàngvàhữuích,vìthếcácđồngchíquyếtgiữphầnvinh

dựấy.Thậtlàhay.Nhưngcácđồngchíkhôngphảimộtthânmộtmìnhtrên

đời này. Còn cónhiều kẻ khác mà cácđồng chí phải nghĩđến. Chúng ta

khôngnêníchkỷ.

Mọingườicúiđầutrầmlặng.Nhữnggiờphútcaocả,quảtimconngười

cónhữngmâuthuẫn lạ lùng làm sao! Combeferrenóinhưthếnhưngbản

thânanhcóphảilàkhôngcha,khôngmẹđâu.Anhnhớđếnmẹgiàcủakẻ

khácmàanhquênmấtmẹgiàcủaanh.Anhnhấtđịnhhysinh.Anhlàmột

người“íchkỷ”.

Marius bụng trống, người nóng bừng. Chàng đã lần lượt mất hết các

nguồnhyvọng.Chìmđắmtrongđaukhổ- mộtcảnhchìmđắmnãonùng

nhất-trànứnhữngxúcđộngmãnhliệt,vàcảmthấygiờphútcuốicùngđã

đến,chàngcàngngậpsâutrongtrạngtháibànghoàngmộngmị.Trạngthái

đóthườngdiễnrakhigiờphúttựnguyệnhysinhsắpđến.Mộtnhàsinhlý

họccóthểnghiêncứunơichàngnhữngtriệuchứngmỗilúccàngtăngcủa

trạngtháicảmsốthấpdẫnđó,trạngtháinàyđãđượckhoahọcpháthiệnvà

xếploại,đốivớisựđaukhổnócũngcóvịtrítươngđươngnhưnhụccảmđối

vớithúvui.

Thấtvọngcũngcóđộngâyngấtcủanó.Mariusđangởtrongtâmtrạng

ấy.Chàngchứngkiếnmọiviệcnhưngườingoàicuộc.Nhưchúngtôiđãnói,

mọiviệcxảyratrướcmắtđốivớichànghìnhnhưđềuxaxôi,chàngtrông

thấycáiđạithểnhưngchẳngnhìnrõchitiếtnào.Kẻquangườilại,chàng

đềuthấychậpchờnnhưtrongánhlửa.Tiếngngườinói,chàngnghenhưtừ

đáyvựcsâuvọnglại.Thếmàcảnhnàylàmchàngxúcđộng.Quangcảnhấy

nhưcómũinhọnnàoxuyênthẳngtớichànglàmchàngthứctỉnh.Trongtrí

chàngchỉcómộtýnghĩlàchết,vàchàngkhôngmuốnphútnàoxaolãng

việc đó. Nhưng mặcdù tâm thần nửa mê nửa tỉnh,chàng cũng mơ màng

nghĩrằngtrongkhimìnhchết,chẳngcóaicấmmìnhcứumộtngườikhác.

Chàngcấttiếngnói:

—EnjolrasvàCombeferrenóiđúng.Khôngnêncósựhysinhvôích.Tôi

tánthànhýkiếnhaiđồngchíấy.Chúngtahãynhanhlên.Combeferređãnói

nhữnglờiquyếtđịnh.Trongsốcácđồngchícóngườicógiađình,cómẹgià,

cóemgái,cóvợ,cócon,cácngườiấyhãybướcra.

Khôngmộtainhúcnhích.Mariuslặplại:

—Nhữngngườicóvợconvàcógánhnặnggiađình,bướcrakhỏihàng

ngũ.

Marius có uy tín lớn. Enjolras vẫn là người chỉ huy chiến lũy, nhưng

Mariuslàcứutinh.Enjolrasthét:

—Tôiralệnh!

Mariusnói:

—Tôivancácđồngchí!

LờinóicủaCombeferrelàmchohọnaonao,lệnhcủaEnjolraskhiếnhọ

lunglay,vàcâuvanxincủaMariuskhiếnhọxúcđộng.Thếlàđámngười

anhdũngấybắtđầutốcáonhau.Mộtthanhniênnóivớimộtngườiđứng

tuổi:

—Đúngđấy.Anhcóvợcócon.Anhđiđi.

Ngườikiađáp:

—Chínhchúmớinênđi,chúcònphảinuôinhữnghaiđứaemgáikia

mà!

Vàcuộcđấutranhhiếmcónổra.Đấutranhđểkhỏibịẩyrangoàicõi

chết.

Courfeyracgiục:

—Maulênthôi,mườilămphútnữathìtrễmất.

— Các đồng chí, - Enjolras tiếp, - ở đây là chế độ CộngHòa, và phổ

thôngđầuphiếulànguyêntắccaonhất.Cácđồngchíhãychỉđịnhlấynhững

ngườiphảiđira.

Mọingườituântheo.Mấyphútsau,nămngườiđượcđồngthanhchỉđịnh

bướcrakhỏiđámđông.Mariuskêulên:

—Nhữngnămngười.

Chỉcóbốnbộquânphục.

Cảnămđáp:

—Thếthìmộtngườiphảiởlại.

Cuộccãivãđầytinhthầnvịthalạidiễnralầnnữa.Lạiphảitìmraai

đượcởlại,phảitìmrađủlýlẽđểchonhữngngườikiaphảiđi.

—Cậu,cậucómộtcôvợrấtyêucậu.

—Cậu,cậucònbàcụ.

—Cậu,cậukhôngchakhôngmẹ,nếumấtcậu,baemcậusẽthếnào?

—Cậu,cậucónhữngnămcon.

—Cậu,cậucóquyềnđượcsống,mườibảytuổithìsớmquá.

Các chiến lũy lớn của quân Cách Mạng là nơi gặp gỡ của những anh

dũng.Cáicóvẻnhưphilý,ởđâylạilàchuyệnthườngtình.Bọnngườikia

chẳngaingạcnhiênvìcửchỉcủanhau.Courfeyracnhắclại:

—Nhanhlên.

CácnhómgọiMarius:

—Đồngchíchỉđịnhhộchongườinàophảiởlại.

—Phảiđấy,-cảnămđồngthanh,-yêucầuđồngchíchọnđi.Chúngtôi

xinnghetheođồngchí.

Mariuskhôngtinrằngmìnhcòncóthểxúcđộngđược.Thếmàthoáng

nghĩđếnviệcphảichọnmộtngườiđichết,chàngcảmthấynhưtấtcảmáu

trongngườiđềudồnvềquảtim.Ngườichàngđãxanhmétrồi,nếukhông,

ngườitađãthấychàngtáimặt.

Chàngtiếnđếnchỗnămngườikiađangmỉmcườinhìnchàng.Cảnăm,

ngườinàokhóemắtcũngngờilêncáiánhlửavĩđạimàngườitanhìnthấy

trongquákhứxavờicủalịchsử,ởđèoThermopyles,

[350]

ngườinàocũng

gọichàng:

—Tôi!Tôi!Tôi!

Mariusngơngácđếmtừngngười.Đếmđiđếmlạivẫnconsốnăm!Rồi

mắtchàngcúinhìnxuốngbốnbộquânphục.

Vừalúcấy,mộtbộthứnămnhưđâutừtrêntrờirơixuốngchồnglênbốn

bộkia.Ngườithứnămđượccứuthoát.

Mariusngước mắtnhìnlênvà nhậnraông Fauchelevent,JeanValjean

vừavàotrongchiếnlũy.Khôngbiếtvìdòhỏiđược,hayvìbảnnăng,vìngẫu

nhiênthếnàomàôngđãtheođườngMondétourtìmđếnđó.Nhờbộquân

phụcquốcdânquân,ôngđãđiquadễdàng.Ngườilínhgáccủanghĩaquânở

phốMondétourkhôngrahiệubáođộnglàmgìvìchỉthấycómộtquốcdân

quânđilẻmộtmình.Anhtađãđểchongườiấyđitựnhiênvàongõphố.

Anh ta nghĩ bụng: “Chắc là một người đến tăng cường lực lượng cho ta,

cùngđinữa,nếulàkẻđịchthìchắcchắncũngsẽthànhmộttùbinhthôi".

Giờphútvôcùngnghiêmtrọng,ngườilínhgáckhôngthểxaonhãngnhiệm

vụvàrờixavịtríquansátcủamình.

KhiJeanValjeanbướcvàotrongchiếnlũy,chẳngainhìnthấycả,mọi

conmắtđangđổdồnvàonămngườiđượcchọnravàbốnbộquânphục.Ông

thìtrôngthấyvàngherõhết.Ônglặnglẽcởibộquânphụcravànémvào

đốngquầnáokia.

Cảmxúcthậtkhótả.Bossuethỏi:

—Ngườinàylàaithế?

Combeferređáp:

—Mộtngườirataycứukẻkhác.

Marius,giọngnghiêmchỉnh,tiếp:

—Tôibiếtôngấy.

SựbảođảmcủaMariusđủlàmchomọingườithỏamãn.Enjolrasquay

vềphíaJeanValjean:

—Đồngchí,kínhchàođồngchí.

Vàchàngnóithêm:

—Đồngchíbiếtchúngtasắpchếtchứ.

JeanValjeankhông đáp,imlặnggiúpngườinghĩaquânđượcông cứu

thoátbậnbộquânphụcvàomình.

V

TRÊNĐỈNHCHIẾNLŨYNHÌNTHẤYCHÂNTRỜI

NÀO

Tronggiờphútnghiêmtrọngởnơikhốcliệtnày,cảnhngộtuyệtvọngcủa

mọingườiđãkếttinhvàlêntuyệtđỉnhởnỗibuồnvôhạncủaEnjolras.

EnjolrastiêubiểuđầyđủchoCáchMạng.Tuythếchàngvẫncóthiếusót,

cũngnhưlàcáituyệtđốicòncóthểthiếusótvậy.ChànggiốngSaintJust

quánhiềumàlạiítgiốngAnacharsisCloots.

[351]

TrongnhómcácbạnABC,

tríócchàngcuốicùnglạibịýkiếncủaCombeferrecuốnhútphầnnào.Ítlâu

nay,chàngdầndầnrakhỏihìnhthứcnhỏhẹpcủatínđiềumàđitheonhững

hìnhthứcnớirộngcủatiếnbộ.Chàngđãđidầnđếnchỗthừanhậnsựbảo

đảmcủanềnCộngHòaPhápvĩđại,nềnCộngHòanhânloạibaolanhưlà

bướctiếnhóacuốicùngvàrựcrỡcủaCáchMạng.Cònnhữngbiệnphápcấp

thời,thìtrongmộttìnhhìnhquyếtliệt,chàngmuốncónhữngbiệnphápkịch

liệt. Trong việc này,chàng không bao giờ thay đổi ýkiến. Và chàng vẫn

thuộccáitrườngpháihùngtrángvàghêgớmtómtắttrongtiếng:ChínMươi

Ba.

[352]

Enjolras đang đứng trên các bậc đá, khuỷu tay chống trên họng khẩu

carabine.Anhnghĩngợi.Anhrùngmìnhnhưcóhơigióthổiqua,ởnhững

chỗchếtchócthườngxảyranhữnghiệntượngđồngbóngnhưvậy.Từcặp

mắt quay về bên trong ấy như bốc lên những lửa ngầm. Bỗng dưng, anh

ngẩngđầulên.Máitóchoevànghấtrađằngsaunhưtóccủathiênthầnđứng

trênxetứmãkếtbằngcácvìsao.Trôngnhưbờmconsưtửhốthoảngđang

chóingờihàoquang.Enjolrasnóito:

—Các đồngchí,các đồngchícó baogiờhình dungtươnglai không?

Đườngphốcácđôthịtrànngậpánhsáng,cànhláxanhtươitrướccửa,mọi

dântộclàanhem,conngườicôngbằng,ônggiàthươngyêucháubé,quá

khứyêumếnhiệntại,nhàtưtưởngđượchoàntoàntựdo,tínđồtôngiáođều

hoàntoànbìnhđẳngtrờicaolàtínngưỡng,ĐứcChúatrựctiếptruyềnđạo

chongười,lươngtâmconngườilàbànthờthiêngliêng,khôngcònhằnthù

nữa,xưởngthợvàtrườnghọckếttìnhhữuáihuynhđệ,thưởngcônghay

phạttộichỉbằngtiếngkhenchêcủadưluận,mọingườiđềucócôngănviệc

làm,mọingườiđềucóquyềnlợingangnhau,hòabìnhchotấtcả,khôngcòn

đổmáu,khôngcònchiếntranh,cácbàmẹsungsướng!Chinhphụcvậtchất,

đólàbướcthứnhất,thựchiệnlýtưởng,đólàbướcthứhai.Thửnghĩđến

côngviệcmànhânloạitiếnbộđãlàmđượcxem.Đờixưanhânloạicổsơ

khiếpđảmnhìnthấyconbạchtuộclướtquavàthởphìphìtrênmặtnước,

cũngnhưconrồngphunlửa,conthiêntinhlàconquáivậtbaytrênkhông

vớicánhchimưngvàvuốthổ,tấtcảnhữngconquáivậtấyđềuđángsợhơn

conngườinhiều.Ấythếmàloàingườiđãgiăngbẫy,nhữngthứbẫythiêng

liêngcủatríthôngminh,vàcuốicùngđãtómđượcnhữngconquáivậtấy.

Chúng ta đã chinh phục con bạch tuộc và bây giờ nó có tên là tàu thủy,

chúngtađãchinhphụcconrồngvàbâygiờnócótênlàđầumáyxelửa,

chúngtasắpchinhphụcđượcconthiêntinh,chúngtađãgiữđượcnóvànó

cótênlàkhícầu.MộtngàykiasựnghiệpProméthée

[353]

sẽhoànthành,loài

ngườisẽvĩnhviễnbắtbuộcbaquáivậtcổđạiấy:Conbạchtuộc,conrồng,

conthiêntinh,phảituântheoýchícủamình,ngàyấyloàingườisẽlàmchủ

cảnước,cảlửavàcảkhôngkhí,địavịcủacảloàingườisovớitoànthểloài

vậtkháctrongtrờiđấtcũngsẽnhưđịavịcủathầnlinhngàyxưađốivớiloài

ngườivậy.Hãycanđảmtiếnlên!Cácđồngchí,chúngtađiđâuđây?Chúng

tađiđếnchỗmàkhoahọcgọilàchínhquyền,chỗmàsứcmạnhcủasựvậtlà

quyềnhànhduynhất,chỗmàluậtthiênnhiêntựnóbảođảmsựthihànhvà

trừngtrịđiềuviphạm,luậtấykhôngbanbốmàvìtínhchấttấtyếucủanó

nêncũngthànhnhưbanbố,chúngtađiđếnchỗmàchânlýmọclêncùng

vớimặttrời.Chúngtađiđếnchỗthếgiớiđạiđồng,nhânloạithốngnhất.

Khôngcònảotưởng,khôngcònkẻănbám.Chânlýcaitrịthựctế,đólàmục

đích.VănminhsẽhộihọptrênđỉnhChâuÂu,vàvềsauởtrungtâmcácđại

lục,trongcácNghịViệnlớncủatrítuệ.Mộtcảnhtượngtươngtựđãthấy

rồi.ĐạibiểucácthànhphốHyLạpngàyxưamỗinămcóhaikỳhộihọp,

mộtởDelphes,chỗcácthầnthánh,mộtởThermopyles,chỗcácanhhùng.

Châu Âu cũng sẽ có đại biểu của mình, thế giới cũng sẽ có đại biểu của

mình. Nước Pháp mang cái tương lai cao cả ấy trong lòng mình. Thế kỷ

mườichínnàyđangthainghéncôngviệcđó.CáimàtrướckianướcHyLạp

đãphácrađórấtđángđượcnướcPhápngàynayhoànthành.

Feuilly,cậulàngườicôngnhândũngcảm,cậulàngườitrongnhândân,

ngườicủanhândânmọinước,cậunghetớ.Tớsùngbáicậu.Phải,cậuthấy

rõcuộcđờitươnglai,phải,cậunóiđúng.Feuilly,cậukhôngcóchamàcũng

chẳngcómẹ,cậuđãnhậnnhânloạilàmmẹ,chínhnghĩalàcha.Cậusắpchết

ởđây,nghĩalàcậusẽchiếnthắng.

Cácđồngchí,hômnaydùcósaođinữa,vớisựthấtbạicũngnhưvớisự

thắnglợicủachúngta,chúngtasắplàmmộtcuộcCách Mạngđây.Cách

Mạngsoisángtoànnhânloạicũngnhưđámcháysoisángcảthànhphố.Và

CáchMạngtalàmlàCáchMạnggìđây?Tôivừanóixong,đâylàcuộcCách

Mạngcủasựthật.Vềphươngdiệnchínhtrị,chỉcómỗimộtnguyênlý:Chủ

quyềncủaconngườiđốivớibảnthânconngười.Chủquyềncủatôiđốivới

tôigọilàTựdo.Khihaihayngườinhiềuchủquyềnnhưthếkếthợpnhau

lại,đólàsựhìnhthànhcủaNhàNước.Nhưngtrongsựkếthợpấykhôngcòn

sựtừbỏnàocả.Mỗichủquyềnnhườngmộtphầnnàođócủamìnhđểlập

nênquyềnchung.Phầnnhườngấy,aicũngnhưai,ngangnhaucả.Nhường

ngangnhaunhưthếlàbìnhđẳng.Quyềnchungchẳngcógìkháclàsựbảo

vệcủatoànthểđốivớimỗingười,đógọilàBácÁi.Giaođiểmcủatấtcảcác

chủquyềnchằngchịtvớinhauấygọilàXãHội.Giaonhaunhưthếlàtiếp

nối,còngiaođiểmlạilàmộtcáinút.Dođómàcócáingườitagọilàquanhệ

xãhội.CókẻnóilàKhếƯớcXãHội.Cũngthếthôibởivìtheotừnguyên

thìkhếướccũnghàmcáinghĩadâybuộc.Chúngtahãyđồngývớinhauvề

chữbìnhđẳng.Bởivì,nếutựdolàđỉnhthìbìnhđẳnglàđáy.Cácđồngchí,

bìnhđẳngkhôngphảilàcáđốibằngđầu,mộtxãhộichỉtoànlànhữngcây

sồi tí hon, một tập hợp những đố kỵ làm tê liệt lẫn nhau. Bình đẳng, về

phươngdiệncôngquyền,làmọikhảnăngđềucóchỗdùngngangnhau;về

phươngdiệnchínhtrị,làmọiláphiếuđềucótrọnglượngngangnhau;về

phươngdiệntôngiáo,làmọitínngưỡngđềucóquyềnngangnhau.Cơquan

củabìnhđẳnglànềngiáodụckhôngmấttiềnvàcưỡngbách.Cóquyềnđược

họcchữ,ấyđấy,phảibắtđầutừđấy.Tiểuhọcbắtbuộcchomọingười,trung

họcmởrộngcửachomọingười,đólàphápluật.Trườngđồngnhấtđẻraxã

hộibìnhđẳng.Phải,giáodục!Ánhsáng!Tấtcảđềutừánhsángmàravàtrở

vềánhsáng.

Cácđồngchí,thếkỷmườichínvĩđại,nhưngthếkỷhaimươisẽsung

sướng.Bấygiờkhôngcòncáigìgiốngnhưxưanữa.Ngườitasẽkhôngcòn

losợnhưngàynaymộtcuộcchinhphục,mộtcuộcxâmlăng,mộtcuộctiếm

vị,mộtcuộccạnhtranhvũtranggiữacácquốcgia,mộtviệccướixincủa

vua chúa mà làm cho văn minh phải ngừng lại, một chế độ bạo tàn cha

truyềnconnốikéodàivìsinhđượcđứaconkếvị,mộtcuộcchiasẻcácdân

tộcbằnghộinghị,mộtcuộcchiacắtđiliềntheomộttriềuđạibịsụpđổ,một

cuộcchiếntranhgiữahaitôngiáochạmtránnhau,chẳngkhácgìhaicondê

củabóngtốihúcnhautrêncáicầucủavôtận.Ngườitasẽkhôngcònsợnạn

đói,nạnbóclột,nạnmãidâmvìcùngkhốn,nạnnghèokhổvìthấtnghiệp,

khôngcònsợmáychém,sợlưỡigươm,sợđánhnhauvàsợmọithứrủiro

cướppháhạnhphúcconngườitrongcáirừngcácbiếncố.Ngườitagầnnhư

cóthểnói:Sẽkhôngcòncóbiếncốnữa.Ngườitasẽsungsướng.Nhânloại

sẽtuântheoquyluậtcủamìnhcũngnhưquảđấtquaytheoquyluậtcủanó.

Sựhòahợpgiữalinhhồnvàtinhtúsẽđượclậplại.Linhhồnxoayquanh

chânlýnhưtinhtúxoayquanhánhsáng.

Cácbạn,giờphútchúngtađangsốngđâyvàtôiđangnóichuyệnvớicác

bạnđâylàmộtgiờphútđentối,nhưngđâylàchúngtađangmuatươnglai

vớimộtgiákinhkhủng.CáchMạnglàmộtkhoảnthuếđòngang.Chaoôi!

Nhânloạisẽđượccởibỏxiềngxích,sẽđượcvựcdậyvàanủi.Ởtrênchiến

lũynàychúngtakhẳngđịnhđượcđiềuấyvớinhânloại.Tiếngkêuthương

yêu,ngườitakêulêntừchỗnào,nếukhôngphảilàtừtrênđỉnhchótvótcủa

sựhysinh?Cácbạnơi,đâylàchỗgặpgỡcủanhữngkẻbiếtsuynghĩvà

nhữngngườiđaukhổ.Chiếnlũynàykhôngphảilàmbằngđáphiến,bằng

kèogỗ,haybằngđồsắtđâu,nólàmbằnghaiđống,mộtđốngtưtưởngvà

mộtđốngđaukhổ.Cùngkhổđãgặplýtưởngởđây.Banngàyômhônbóng

đêmvàbảo:Tachếtcùngngươivàngươisẽsốnglạicùngta.Tấtcảmọithứ

buồnnãoômsiếtnhaulàmnảybậtralòngtin.Đaukhổđếnđâyđểhấphối

vàchết,còntưtưởngđếnđâyđểtrườngsinh.Sựhấphốiấyvàsựtrường

sinhấysắptrộnlẫnvớinhauvàlàmnêncáichếtcủachúngta.Anhemơi,ai

chếtởđâylàchếttrongánhsángrựcrỡcủatươnglai,chúngtasẽđivàomột

ngôimộtrànđầyánhbìnhminh.

Enjolrasngừng lại chứ không phải làthôinói.Môi chàng cứ yên lặng

mấpmáytuồngnhưchàngcònđangtiếptụcnóichomìnhnghe.Thấythế

mọingườichămchúvàcốsứclắngnghenữa,thànhrađềucứdánmắtnhìn

chàng.Khôngcótràngvỗtaynàocả,nhưngngườitathầmthìvớinhaurất

lâu.Lờinóilàhơithở,tríócrungđộngcũnggiốngnhưcànhlárungđộng

vậy.

VI

MARIUSNHƯNGƯỜIMẤTHỒN

JAVERTNÓINĂNGCỤTNGỦN

HãynóinhữnggìxảyratrongtríMarius.

Độc giả hãy nhớ lại tâm trạng chàng. Chúng tôi vừa nhắc lại, đối với

chàngcáigìcũngmơhồnhưbóngcả.Sựxétđoáncủachàngcũngmùmờ.

ChúngtôixinnhấnmạnhMariusđangởdướibóngnhữngcặpcánhtolớn,

đenngòmđangmởrộngphủtrênnhữngngườisắpchết.Chàngcócảmgiác

nhưđãbướcvàotrongmộ,hìnhnhưchàngđãởbênkiaváchmồvàchàng

chỉcònnhìnmặtnhữngngườisốngbằngconmắtcủakẻđãchết.

ThếnàolạicóôngFaucheleventởđấy?Tạisaoôngtalạiởđấy?Ôngta

đếnđấyđểlàmgì?Mariuskhônghềđặtchomìnhnhữngcâuhỏinhưthế.Vả

lại,thấtvọngcócáiđặcbiệtlànóbaotrùmcảchúngtalẫnngườikhácnên

chànglạithấymọingườicũngđếnđâyđểchếtlàhợplýthôi.Cóđiềunghĩ

đếnCosettechàngthấyđauxétronglòng.

ÔngFaucheleventcũngchẳngnóigìvớichàng,cũngchẳngnhìnchàng,

và khi Marius cất tiếng nói: “Tôi biết ông ấy", hình như ông cũng chẳng

nghethấygì.

VềphíaMarius,tháiđộôngFaucheleventlàmchàngthấydễchịu.Nếucó

thểdùngmộttiếngnhưthếnàyđểchỉloạicảmtưởngkiểuđóthìchúngtasẽ

nói:Tháiđộấylàmchàngvuilòng.Từtrước,chàngvẫnluônluôncảmthấy

mìnhtuyệtđốikhôngcókhảnăngmởmồmnóimộtcâunàovớiconngười

bíhiểmvừakhóhiểuvừacóuythếấy.Vớilạiđãlâulắmchàngkhônggặp

ôngta,đócũnglàmộtlẽlàmchoMariusvốnrụtrè,dèdặt,lạicàngthấykhó

khănthêm.

NămngườiđượcchỉđịnhtheongõMondétourrakhỏichiếnlũy.Họhoàn

toànkhôngkhácgìbọnquốcdânquân.Mộtngườitrongbọnvừarađivừa

khóc.Trướckhilênđườngcảnămômhôncácđồngchícònởlại.

Nămngườiđượctrảlạichocuộcsốngấyvừađixong,Enjolrasnhớđến

têntùđãkhépvàotộichết.Chàngvàogianphòngthấp.Javertbịtróivàocây

cộtđangcódángnghĩngợi.Enjolrashỏi:

—Màycầngìkhông?

—Khinàocácngườigiếtta?-Javertđáp.

—Chờđã.Bâygiờchúngtađangcầnđạn.

—Thếthìchotaxinítnước.

Enjolrasthânđưachonómộtcốcnước.Javerthaitaybịtróinênchàng

cầmchonóuốngluôn.Enjolrashỏilại:

—Khôngcòncầngìnữaà?

Javertđáp:

—Đứngởcâycộtnàykhóchịulắm.Suốtđêmđểtađứngthếnày,các

ngườithậtchẳngtừthiệnchútnào.Cácngườitróithếnàothìtrói,nhưngcác

ngườicũngnênđểtanằmtrênmộtcáibàn,nhưngườikia.

YhấtđầuchỉthihàiôngcụMabeuf.

Cácbạncònnhớ,ởcuốiphòngcómộtcáibàntovàdàinghĩaquânđúc

đạnvàlàmđạnởđây.Đạnlàmxong,thuốcsúngcũnghết,cáibànhóanên

bỏkhông.

TheolệnhEnjolras,bốnnghĩaquâncởitróichoJavert.Bốnngườicởihắn

khỏicâycột,cònmộtngườithứnămthìcầmlưỡilêchĩavàogiữangựchắn.

Tayhắnvẫntróirasaulưngnhưcũ,ngườitalấymộtcáidâythừngnhỏvà

chắcbuộchaichânhắnlại,nhưngđểchohắncóthểđinhữngbướcngắnnhư

ngườisắplênmáychém.Vàngườitabắthắnđiđếncáibànởcuốiphòng,

đặthắnnằmlênđấy,buộcchặtngangbụngvàobàn.Đểchochắcchắnthêm,

ngườita dùngthêmmột cáidây cộtphụthêm vàocácdây trướclàmcho

khôngcòncáchnàotrốnđượcnữa.Cáidâynàybuộctheokiểutrongnhàtù

gọilàdâyđai,đitừsaugáy,thắtnútởtrướcdạdàyrồichiathànhhaimúi

quàngxuốngbụng,luồnquađítvàkéotrởlênnốiliềnvớihaibàntayởsau

lưng.

TrongkhingườitatróiJavert,mộtngườiđứngởbậccửađưamắtnhìn

hắnchằmchằm.Thấybóngngườiấyrảitrênmặtđất,Javertquayđầulại,

ngướcmắtnhìnvànhậnrađượcJeanValjean.Hắncũngchẳnggiậtmình,cứ

kiêuhãnhsụpmắtxuốngvàchỉlẩmbẩmmấylời:“Cũngdễhiểuthôi".

VII

TÌNHHÌNHTHÊMNGHIÊMTRỌNG

Trờimỗilúcmộtsángnhanh.Nhưngchẳngthấynhàaimởlấymộtcái

cửasổhayhélấymộtcánhcửalớn.Trờiđãrạngđôngnhưnghàngphốvẫn

nhưchưathứctỉnh,ởđầuphốChanvrerieđốidiệnvớichiếnlũy,quânđội

ChínhPhủđãrút khỏi, như chúng tôi nói.Đườngphốnhưrảnhrang chờ

ngườiđiđườngqualại,vớivẻvắnglặngđángsợ.ConđườngSaintDenis

cũnglặngcâmnhưđạilộSphinxởThébain.Ởcácngãtư,mặtđườngloang

loángánhmaitrắngnhạt,cũngkhôngmộtbóngngười.Cáiánhsángnhàn

nhạt trên các đường phố lạnh tanh, thật chẳng có gì ảm đạm bằng. Mắt

khôngthấygìcảnhưngtaithìvẫnnghe.Ởgầnđâuđâycómộtcáigìđang

chuyểnđộngâmthầm.Rõrànglàgiờphútnghiêmtrọngsắpđến.Nhưhồi

đầuhôm,nhữngngườicanhgácđềurútvềchiếnlũy,nhưnglầnnàyhọđều

vềtấtcả.

Chiếnlũybâygiờvữngmạnhhơnkhicóđợttấncôngthứnhất.Lúcnăm

ngườikiađixong,nghĩaquânđãbồiđắpchonócaothêmnữa.Theoýkiến

củangườinghĩaquâncanhgácđãquansátkhuchợ,Enjolrassợbịđánhbất

ngờtừsaulưng.Chàngquyếtđịnhmộtviệcquantrọng.NgõMondétourtừ

trướcgiờcònđểtrốnglàmconđườnggiaothôngnhỏ,chàngralệnhchặn

lại.Mọingườiphảicạythêmmộtkhúcđườngphốdàiđộmấycáinhànữa.

Như thế là khu chiến lũy ba mặt đều bị chặn lại, đằng trước là phố

Chanvrerie,bêntráilàphốCygnevàphốPetiteTruanderie,bênphảilàngõ

Mondétour,thực sự hầu như không thểđánh chiếm nổi. Có điều là nghĩa

quân cũng bị kẹt luôn ở trong ấy. Chiến lũy có ba trận tuyến, nhưng lại

khôngcólốirútlui.Courfeyraccườinói:

—Pháođàimàcũnglàbẫychuộtđấy!

CóđộbamươitảngđámàBossuetcholà“cạythừa”,Enjolrasbảođem

chấttrướccửaquánrượu.Ởphíađoánchắclàđợttấncôngsẽxuấtphát,bấy

giờlạingheimlặngnhưtờkhiếnEnjolrasphảichomọingườitrởvềvịtrí

chiếnđấucủamình.Mỗingườiđượcphátmộtxuấtrượumạnh.

Chẳngcógìlạbằngmộtchiếnlũychuẩnbịđónmộtcuộcxungphong.

Ngườinàocũngchọnchỗngồichomìnhnhưđixemhát.Ngườithìápsườn

vàotường,ngườithìchốngkhuỷutay,ngườithìtựavai.Cóngườilạikhuân

đálàmghếngồi.Góctườngnàobấtlợi,ngườitatránhxara,môtườngnào

cóthểtránhđạnđược,ngườitaẩnvàođấy.Aibắntaytráithìthậtlàquý,

chỗnàobấttiệnchongườikhácthìhọlãnhlấy.Lắmkẻlạisắpxếpđểcứ

ngồimàđánhnhau.Ngườitamuốnđượcmộtchỗthoảimáiđểgiếtcũngnhư

mộtchỗtươmtấtđểchết.Trongcuộcchiếntranhkhốchạinăm1848,một

nghĩaquâncóđườngbắnrấtđánggờm,vàđãmangmộtcáighếbànhkiểu

Voltairelênsânthượngmộtnócnhànọđểngồiđánhnhau.Mộtviênđạnđã

baylêntìmanhtatậntrênấy.

Ngườichỉhuyvừahạlệnhchuẩnbịchiếnđấu,tứcthìmọicửđộnglộn

xộnđềuchấmdứt.Thôikhôngcãinhaunữa,thôikhôngtụmnămtụmba

nữa,thôikhôngchuyệnriêngnữa,thôikhôngbànmảnhnữa.Tấtcảtrínão

đềuquytụlạivàbiếnthànhsựđợichờquânđịch.Trướckhinguyhiểmđến,

chiếnlũylàcảnhhỗnđộn,giữalúcnguyhiểm,chiếnlũylạilàcảnhkỷluật.

Hiểmnguytạoratrậttự.KhiEnjolrascầmkhẩucarabinehainònglênvà

đếnđứngvàochỗcólỗtrốngnhưlỗchâumaimàchàngđãchọn,mọingười

đềuimlặng.Cótiếngláchcáchvangdọctheobứcthànhđá:Ngườitalắp

đạn.

Tuynhiên,tháiđộmọingườiđềucóvẻkiêuhãnhvàtựtinhơnbaogiờ

hết.Càngquênmìnhlắmcàngrắnrỏinhiều.Bọnngườinàykhôngcònsức

mạnh của hy vọng nữa, nhưng họ lại có sức mạnh của tuyệt vọng.Tuyệt

vọnglàvũkhícuốicùng,cókhinócũngđemlạithắnglợi,Virgilenóithế.

Nhữngquyếtđịnhtriệtđểlàmnảyranhữngphươngtiệntuyệtđỉnh.Xông

vàochỗchếtcókhilạitìmthấylốisống.Tấmvánđậynắpquantàicókhilại

trởthànhtấmváncứungườichếtđuối.

Nhưchậptốihômqua,tấtcảsựchămchúđềuquayvào,cóthểnóilàđều

ápvào,đầuphốbâygiờđãsángrõ.Thờigianchờđợikhônglâulắm.Tiếng

động lại vang đến rõ rệt ở phía Saint Leu, nhưng không giống như trong

cuộctấncônglầntrước.Cótiếngdâyxíchloảngxoảng,cótiếngmộtkhốigì

gậpghềnhtiếnđến,ngheđángsợ,cótiếngthépnhảytrênđườnglíchkích,

tấtcảthànhmộtthứầmầmnghiêmtrọng,báohiệumộtmớsắtthépghêrợn

đangtiếnđếngần.Lòngcácđườngphốcũkỹbìnhyênbỗngnhưrunlên.

Cácđườngphốnàyđượcxẻrađểcholợiquyềnvàtưtưởngđượcgiaolưu

cóhiệuquả,chứđâuphảiđểchonhữngthứxequỷquáicủachiếntranhđi

lại.

Toàn thể chiến sĩ đều trông về cuối phố, mắt nhìn chằm chằm không

chớp,trôngnhưđổlửa.Mộtkhẩupháohiệnra.Bọnthủpháođẩytới.Khẩu

pháosẵnsàngđểbắn.Càngpháođãtháora,haitênlínhnângbệsúng,bốn

tênbắtbánh,nhiềutênkháctheosaumanghòmđạn.Ngòisúngđangcháy

bốckhói.Enjolrasthét:

—Bắn!

Cảchiếnlũybắnramộtloạt.Tiếngnổvanglênghêgớm.Mộttháckhói

phủlên,xóanhòakhẩupháovàbọnlính.Vàigiâysau,lànkhóitanđi,khẩu

pháovàbọnlínhlạihiệnra.Bọnpháothủđãđẩykhẩupháovàotrướcmặt

chiếnlũy,thongthả,chỉnhtề,khôngchúthấptấp.Loạtsúngvừarồikhông

làmtênnàotrúngđạncả.Tênkhẩuđộitrưởng,đèquylátxuốngđểnângcao

đườngbắn, chĩa nòng pháo vào chiến lũy, vớivẻ thậntrọngcủamộtnhà

thiênvănđangchĩaốngnhòmlêntrời.Bossuetkêulên:

—Hoanhôbọnpháothủ!

Vàtấtcảchiếnlũyđềuvỗtay.Mộtlátsauthìkhẩupháođặtchễmchệ

chínhgiữađường,nằmvắt ngangtrênlòngđường,sẵnsàngnhảđạn.Cái

họngdữdộiháhốcranhằmvàochiếnlũy.Courfeyracnói:

—Aha,vuinhỉ!Thằngcộccằnđãđến.Hômqualàbúngchơi,bâygiờ

mớithậtđấmđây.Quânđộigiơcáichânvoiravớibọnmìnhrồiđấy.Chiến

lũyrồisẽbịgiãratrò.Hômquasúngtrườngnắnthử,bâygiờđạibácđến

pháđây.

Combeferrethêm:

—Mộtkhẩutámmươilyđấy,kiểumới,bằngđồngđỏ.Loạipháonày,

đồngđỏmàtrộnquátỉlệmườiphầnthiếc,mộttrămphầnđồngmộtchútthì

nhấtđịnhlàtoácnòngngay.Nhiềuthiếcthìnòngquámềm.Chonêncóthể

cónhữnghanghốc,nhữngchỗrỗtrongruột.Đểkhỏitoácnòngvàđểnhồi

thuốcchogià,cólẽphảitrởlạiphươngphápthếkỷ14làđặtniềngxung

quanh,đaivàobênngoàinòngmộtloạtvòngthépkhônghànlại,từquylát

đếnbệ.Trongkhichờđợingườitacũngcốtìmcáchbổkhuyết.Ngườitacó

thểbiếthang,nẻởđâubằngcáchdùngquethôngmóc.Nhưngcócáchtốt

hơn,đólàngôisaođocủaGribeauval.

[354]

— Hồi thế kỷ mười sáu, - Bossuet nhận xét, - người ta xẻ rãnh trong

nòng.

—Phải,-Combeferređáp.-Cáiđólàmtăngsứcxạkíchnhưnglạilàm

giảmđộchínhxác.Vớilại,khibắngầnthìđườngđạnkhôngthẳngnhưta

mongmuốn,đườngparabolecongquámức,đạnkhôngđithẳngđểtinvào

cácvậtnằmởtrunggian,màđiềunàylạicầnthiếttrongchiếnđấu,nhấtlà

khiđịchởgầnvàcầnbắnnhanh.Vớiđạibácrạchnòngthếkỷmườisáu,

đườngđạnkhôngcănglàdokhôngthểdùngnhiềuthuốc.Vớiloạivũkhí

này,khôngthểtọnggiàthuốclàdosứcphávỡquámạnhcủanó,chẳnghạn

phảisợrạnvỡbệsúng.Tómlạiđạibáccũngnhưmộtbạochúa,khôngthể

muốngìlàmđượcnấy,rấtmạnhcũnglàrấtyếu.Mộtviênđạnđạibácđisáu

trămdặmmộtgiờ,ánhsángmộtgiâyđibảyvạndặm.

[355]

ChúaJésusChrist

hòaNapoléonnhưthếđấy.

—Lắpđạnlại,-Enjolrashô.

Lớp áo giáp của chiếnlũy sẽ chịu đựngnhư thế nào sứcđạn đại bác?

Viênđạnsẽchọcthủngnóchăng?Đólàvấnđề.Trongkhinghĩaquânlắp

đạnthìbọnpháothủcũngnạpđạnvàonòngkhẩupháo.Khắpchiếnlũyai

nấyđềuhếtsứclolắng.

Khẩupháobắn,tiếngnổvangầm.

—Cómặt!-Mộttiếngreovuivẻcấtlên.

Phátđạn đại bác đập vào chiếnlũythìđồng thời Gavroche cũng nhảy

phócvàogiữa.ChútừphốCygneđếnvàđãnhanhnhẹnleoquacáichiến

lũyphụchắnphíaPetiteTruanderie.Cảchiếnlũyxaoxuyếnvì Gavroche

nhiềuhơnlàvìquảđạibác.

Quảđạibácđãmấthúttrongmớgạchđáchằngchịt.Nóchỉlàmgãymột

bánhxecủachiếcxekháchvàhủyhoạinốtcáixebòAnceau,chứkhông

gâythiệthạigìkhác.Thấythế,cảchiếnlũyphálêncười.Bossuetgọibảo

bọnpháothủ:

—Tiếptụcđi!

VIII

BỌNPHÁOTHỦLÀMCHONGƯỜITAKHÔNG

DÁMCOITHƯỜNG

MọingườivâyquanhGavroche.

Nhưngchúchẳngkịpkểchuyện,Mariuslònghồihộp,kéochúramột

nơi:

—Emđếnđâylàmgì?

—Ôhay!-Chúbéđáp,-chứcònanh?

VàchúnhìnchằmchằmMariusvớivẻliềulĩnh“yênghùng” củachú.

Mộtthứánh sáng kiêu hãnhngờilêntrongkhóe mắt làmchomắtchúto

thêm.

Mariusnóitiếp,giọngnghiêmnghị:

—Aibảoemtrởlạiđây?Emcóđưacáithưcủaanhđếnđúngđịachỉ

chứ?

Vềchuyệncáithư,Gavrochekhôngphảilàkhôngcóchúthốihận.(Vì

nóngtrởvềchiếnlũy,chúđãlàmcáiviệctrútchoxongnợhơnlàtraolại

chongườicóthư.Chúđànhphảitựthúvớimìnhlàchúđãnhẹdạđemgửi

bừachocáingườilạmặtấymàchúcũngkhôngkịpnhìnrõmặt.Ừ,ngườiấy

đểđầutrầnthật,nhưngđãchắcđâulàngườinhà.Tómlại,chútựmắngthầm

chúvềvấnđềấyvàchúsợnhữnglờitráchmóccủaMarius).Đểthoátnạn,

chúbèndùngphươngphápđơngiảnnhất:Chúnóidốivongmạng.

—Đồngchíạ,emđãtraothưchongườigáccổng.Cônươngngủ.Thức

dậysẽcóthưđếntay.

ĐưabứcthưkiađiMariusnhằmhaimụcđích:VĩnhbiệtCosettevàcứu

thoátGavroche.Chỉđạtđượcmộtnửa,chàngcũngphảibằnglòngvậy.Bức

thưgửiđi,ôngFaucheleventcómặtởchiếnlũy,trongtríchàngbỗngnhiên

haisựviệcấynhưchắpnốilại.ChàngđưataychỉôngFaucheleventvàhỏi

Gavroche:

—Embiếtôngấykhông?

—Không.

Nhưchúngtôivừanhắclại,đúnglàGavrochechỉthấyJeanValjeantrong

bóngtốithôi.Nhữngđiềuướcđoánrốibờivàbệnhhoạnvừathoánghiện

trong trí óc Marius đã vội tan ngay. Chàng biết đâu chính kiến của ông

Fauchelevent?ÔngFaucheleventcólẽlàngườiCộngHòa.Thếthìôngcó

mặttrongcuộcchiếnđấunàylàmộtchuyệnhếtsứctựnhiên.

TrongkhiđóthìGavrocheđãởđầukiachiếnlũy,mồmkêuto:

—Súngcủatôiđâu?

Courfeyracbảođemtrảsúngchochú.

Gavrochebáocho“cácđồngchí”biếtrằngchiếnlũyđãbịbaovây.Chú

phảikhónhọclắmmớivềđược.Mộtđoànquânchínhquychiathànhnhiều

cánhtrongkhuvựcPetiteTruanderie,đangquansátphíaphốCygne,phía

đốidiệnlạicócảnhvệthànhphốchiếmđườngPrêcheurs.Trướcmắtchúng

talàđạibộphậnquânđội.

Nóixongmấyđiềuvềđịchtìnhấy,Gavrochethêm:

—Tôichophépcácđồngchíphếtchochúngnómộttrậnratrò.

Tronglúcđó,Enjolrasđứngởchỗchâumai,lắngtainghengóng.Bọn

quânlínhcólẽkhôngthỏamãnvớiphátđạibác,đãngừngkhôngbắnnữa.

Mộtđạiđộibộbinhđếnđóngởđầuphố,saukhẩupháo.Bọnlínhcũngcạy

mặtđườnglấyđádựngmộtbứctườngthấp,mộtthứtườngchắnđạnkhông

caoquánămtấc,đốidiệnvớichiếnlũy.Ởgóctráibứctườngấylàtiềnđội

củamộttiểuđoànngoạiô,đóngởphốSaintDenis.

Enjolraskhôngngừngtheodõi,bỗngnghenhưcóthứtiếngđặcbiệtkhi

ngườitarútcáchộpđạnrakhỏihòmvàanhnhìnthấytênkhẩuđộitrưởng

thayđổihướngsúng,nghiêngnòngchútítvềphíatrái.Xong,bọnpháothủ

bắtđầulắpđạn.Tênkhẩuđộitrưởngtựtaycầmlấymồilửađưagầnđến

ngòithuốc.Enjolrashétto:

—Cúixuống,chạyvàotường,tấtcảquỳxuốngdọcchiếnlũy.

Nghĩaquânđứngrảiráctrướcquánrượuvàđãrờikhỏivịtríchiếnđấutừ

lúcGavrochevào,bỗngxônhaulộnxộntrởvềchiếnlũy.Nhưngmọingười

chưakịpthihànhmệnhlệnhcủaEnjolrasthìphátsúngđãnổxétrờinhưmột

phátđạnghém.Màquảthậtlàmộtphátđạnghém.Phátsúngnhằmvàochỗ

khehởcủapháođàinênđạnliachạmvàotường,thialiatrởlạitrongchiến

lũy.Nhữngmảnhsắtbắnthialiataihạiấylàmhaingườichếtvàbangườibị

thương.

Nếucứthếthìkhôngsaogiữnổinữa.Đạnghémlọtvàobêntrongchiến

lũy.Cảchiếnlũyồnàothảngthốt.Enjolrasnói:

—Cứhãychặnkhôngchochúngbắnphátthứhaiđã!

Chàngđãhạmũisúngnhằmtênkhẩuđộitrưởngđangcúixuốngquylát

khẩupháođểchỉnhvàổnđịnhđườngbắnlầncuốicùng.Tênchỉhuynàylà

mộttênchỉhuytrẻmăng,tóchoevàng,nétmặthiềnlành,thôngminh,thích

hợpvớiloạivũkhíghêgớmvàtiềnđịnhnày,loạivũkhíhoànchỉnhđúng

mứctrongrùngrợnthìtựnósẽtiêudiệtchiếntranh.

CombeferređứngbêncạnhEnjolrasđưamắtngắmanhchàngthanhniên

ấy.Anhnói:

—Thậtlàuổng!Nhữngcáitròchémgiếtnày,chánbỏmẹ!Thôi,saunày

khôngcònvuathìchắclàcũnghếtchiếntranh.Enjolras,cậunhằmtênđội

ấymàchẳngnhìnhắnta.Cậuhãyhìnhdungđólàmộtanhchàngthanhniên

tươiđẹp,canđảm,cósuynghĩ,cóhọcthức,bọnpháobinhhọcthứccừlắm

nhé,anhchànglạicómộtôngcha,mộtbàmẹ,cógiađình,chắcchắnlàanh

tacóngườiyêu,anhtanhiềunhấtcũngchỉhaimươilămtuổi,anhtacóthể

làmemcậu.

Enjolrasnói:

—Nólàemtôi,vâng.

—Phải,-Combeferretiếp,-hắncũnglàemtớ.Thếthìđừnggiếthắn.

—Cậuđểmặctớ.Việccầnlàmthìphảilàm.

MộtgiọtlệlăntừtừtrêngòmálạnhnhưđácủaEnjolras.Cũnglúcđó

chàngbấmcò.Mộtlànchớplóelên.Viênpháothủquaytrònhaivòng,hai

taygiơthẳngrađằngtrước,đầungướclênnhưhớplấykhôngkhí,rồinóngã

nghiêngkêhôngvàokhẩupháo,nằmtrênkhôngcựaquậy.Ởgiữalưngnó

máutràoralailáng. Viênđạnđãđixuyêntừtrướcngựcra saulưng.Nó

chết.

Phảikhiêngnóđivàthayngườikhác.Nghĩaquânquảđãtranhthủđược

mấyphút.

IX

LẠISỬDỤNGTÀISĂNBẮNTRỘM,VÀĐƯỜNG

SÚNGBÁPHÁTBÁTRÚNGĐÃẢNHHƯỞNGĐẾN

BẢNÁNNĂM1796

Ýkiếntraoquađổilạitrongkhắpchiếnlũy.Khẩupháosắpbắnlại.Với

thứđạnghémấy,chiếnlũykhôngchịuđựngđượcmườilămphút.Nhấtthiết

phảilàmchosứcđạnbắnthialiayếuđi.

Enjolrashôto:

—Phảiđểởđấymộttấmđệm.

—Làmgìcóđệm.-Combeferrenói,-đệmđểanhembịthươngnằmrồi.

JeanValjeantừnãyvẫnngồiriêngtrênmộttrụvôiởgócquánrượu,kẹp

súnggiữahaichân,khôngthamgiagìvàocôngviệcđãdiễnra.Ôngravẻ

khôngnghecâucácchiếnsĩnóichungquanhông:“Coikìa,taysúngấychả

làmgìcảkìa".

NgheEnjolrasralệnh,ôngđứngdậy.

CácbạncònnhớkhiđámngườitụtậplạikéoquaphốChanvreriethìmột

bàcụgiàđãkéolêncửasổmộttấmđệmđểphòngđạn.Cửasổấylàcửasổ

tầngápmái,nằmtậntrênnócmộtngôinhàsáutầngởbênngoàichiếnlũy

nhưngkhôngcáchxanhiều.Tấmđệmđặtnằmngang,bêndướicóhaicây

sàophơiquầnáođỡlên,méptrêntreobằnghaisợidâythừng,đằngxangó

nhưhaisợichỉ,buộcvàomấycáiđanhđóngởkhungcửa.Ngườitatrôngrõ

haisợidâyấytrênnềntrờinhưhaisợitóc.

JeanValjeannói:

—Cóaichotôimượnkhẩucarabinehainòngmộtchút.

Enjolrasvừalắp đạn xong khẩu súng của mình bènđưachoông.Jean

Valjeanngắmcáicửasổvànổsúng.

Một trong hai sợi dây đứt ra. Tấm đệm chỉ còn treo có một sợi. Jean

Valjeanbắnphátthứhai.Sợidâythứhaiđứt,đậpvàocửakính.Tấmđệmtụt

dầngiữahaicâysàovàrơixuốngmặtđường.

Cảchiếnlũyvỗtay.Mọingườiđồngthanhkêulên:

—Cóđệmđâyrồi.

Combeferrenói:

—Ừ!Nhưngairalấyvề?

Tấmđệmđãrơiởngoàichiếnlũy,nằmgiữaquãngmộtbênlàbọnlính

baovâyvàmộtbênlànghĩaquânbịbaovây.Vảlạicáichếtcủaviênđội

pháothủđãlàmchoquânlínhnổigiận.Từmấyphútrồi,chúngđãnằmrạp

xuốngsaudãybờđávừaxây,vàđểthaythếkhẩupháobắtbuộcphảicâm

tiếng chờ tổ chức lại đội pháo thủ, chúng đã xả súng bắn vào chiến lũy.

Nghĩaquânkhôngmuốntrảlờivìmuốntiếtkiệmđạn.Cácloạiđạnđềuva

vàochiếnlũykhônggâytaihạigì,nhưngtrênđườngphốthìđạnbaynhư

mưa,rấtdễsợ.

JeanValjeanlách qua khe hở, bước rangoàiđườngphố,băngqualàn

mưađạn,đếnchỗtấmđệm,nhặtlấy,václênlưngvàtrởvàochiếnlũy.Cũng

tựtayôngđemđặttấmđệmvàokhehở.Ôngtreotấmđệmvàotườngmàcố

ýlàmchobọnpháothủkhôngnhìnthấynóđược.

Xongđâuđấy,ngườitachờphátđạnghémbắntới.Khôngbaolâunóbắn

tới thật. Khẩu pháo gầm lên, tuôn ra một mớ đạn ghém. Nhưng lần này

không có viên đạn nào thia lia vào cả. Cả mớ đạn gặp tấm đệm đều rơi

xuống.Cáihiệuquảđoántrướcđãđạtđược.Cảchiếnlũyđượcchechở.

EnjolrasnóivớiJeanValjean:

—Đồngchí,ChínhPhủCộngHòacảmơnđồngchí.

Bossuetkhoáichí,cườito.Chàngkêuto:

—Mộttấmđệmmàcósứcmạnhđếnthế,thậtlàphilýphinghĩaquá!

Cáimềmlạichiếnthắngsấmsét.Cũnghayđấy!Hoanhôtấmđệmđãtrị

đượckhẩuthầncông!

X

BÌNHMINH

Vàolúcđó,Cosettetỉnhgiấc.

Buồngnàngchậthẹpnhưngsạchsẽ,kínđáo,cómộtcửasổdàivềhướng

đông,trôngrasânsau.CosettekhôngbiếtgìvềnhữngviệcxảyratạiParis.

Tốihômquakhôngcónàng,lúcbàToussaintmách:“Hìnhnhưcólộnxộn!”

thìnàngđãtrởvềbuồngrồi.Cosettechỉngủđượcmấytiếngthôi,nhưngngủ

ngon.Nàngđãcónhữnggiấcmơđẹp,cólẽcóphầnnàovìcáigiườngnhỏ

nhắncủanàngtrắngtinh.MộtchàngMariushiệnratrongánhhàoquang.

Nàngthứcdậy,mặttrờirọivàomắt,khiếnlúcđầunàngtưởnghãycònmơ.

Tỉnhmộng,ýnghĩđầutiêncủanàngvuivẻ.Nàngthấyrấtyêntâm.Cũng

nhưJeanValjeanmấygiờtrướcđây,nàngđangtrảiquacơnphảnứngcủa

mộttâmhồn không chấp nhận tai họa. Nàng thấychứachanhy vọng mà

không hiểu tại sao. Rồi tim quặn đau: Đã ba hôm rồi nàng không gặp

Marius.Nhưngnàngtựnhủchắcchắnchàngđãnhậnđượcthư,chàngđã

biếtnàngởđâu,chàngthôngminhlắm,chắcsẽtìmcáchđếnvớinàng.Chắc

chắnhômnaythôi,cólẽngaytrongbuổisángcũngnên.Đãsángtrắngrồi,

nhưngvìtianắngnằmngangchonênnàngtưởnghãycònsớmlắm,tuyvậy

cũngphảidậymàtiếpMariuschứ!

NàngcảmthấynàngkhôngthểsốngkhôngcóMariusvàđãcảmthấynhư

thếthìtấtđượcnhưthế,vàMariusnhấtđịnhphảiđến.Khôngcólýlẽgìbác

bỏmàcóthểthừanhậnđược.Tấtcảnhữngcáiấyđềuchắcrồi.Thươngnhớ

đaukhổbangàylàquáquắtrồi.MariusvắngmặtbahômlàđiềuChúathấy

ghêtởm.Nàngđãvượtquacuộcthửtháchmàởtrênđãbàyrađểtrêunàng

mộtcáchđauđớn.Mariussắpđếnvàmangtớimộttinmừng.Tuổitrẻnhư

thếđó;họchùinướcmắtnhanhlắm,họchođaukhổlàvôíchvàkhôngchấp

nhận.Tuổitrẻlànụcườicủatươnglaitrướcmộtconngườikhôngquenbiết

nhưnglại chính là bản thân mình. Nàng thấy hạnhphúclàđiềutự nhiên.

Tuồngnhưhơithởcủanànglàmbằnghyvọng.

VảchăngCosettekhônglàmthếnàonhớlạiđượcMariusđãnóivớimình

nhữnggìvàgiảithíchnhưthếnàovềsựvắngmặtđánglẽchỉtrongmộthôm

đó.Aicũngtừngnhậnthấymộthàobạcđánhrơichạytrốntàitìnhnhưthế

nàovềcáinghệthuậtchơiútimcủanó.Trongtrínhớcủachúngtacũngcó

nhữngsựviệctrêutanhưvậy,nónấpvàomộtxónàođótrongtríócchúng

ta, thế là chịu thôi, nó biến mất. Trí nhớ không tài nào chụp bắt lại nó.

Cosette cũng có phần nào bực bội về sự cố gắng vô hiệu quảcủa ký ức.

NàngtựbảoquênbẵngnhữnglờilẽcủaMariusnhưthếthậtlàbậy,thậtlà

tộilỗi.

Nàngrờigiườngđểlàmhaicáiviệcgộirửaphầnhồnvàphầnxác,tứclà

cầunguyệnvàrửamặt.

Khi cần thiết lắm, người viết sách có thể đưa bạn đọc vào một loan

phòng,nhưngkhôngthểđưahọvàomộtbuồngtrinhnữ.Thơcòndámrón

rén,vănxuôithìkhôngthể.Buồngtrinhnữlàbêntrongcủamộtđóahoa

đươngnụ,làtuyếttrắngtrongđêm,làngănsâukíncủamộtbônghuệhãy

cònphongnhụy,vầngdươngchưasoiđếnthìmắtngườicũngchưanênnhìn

vào. Người phụ nữ là thiêng liêng. Cái giường trong trắng đang vén mở,

cảnhbánlõathânyêukiềuđangnhưengạichínhmình,cáibànchântrắng

trốntrongchiếcgiàyvải,lồngngựcphủsơtrướcgương,làmnhưgươnglà

mắt,chiếcáolótkéolênvộivàngvàchekínđôivúvìcótiếngghếbàncót

kéthaytiếngxecộchạyqua,nhữngdảihồngthắtchặt,nhữngkhuymóccài

lồng,nhữngđườngdâybuộckỹ,nhữngphútgiậtmình,nhữnggiâyớnlạnh

thẹnthùng,vẻhoảnghốtývịtrongmọicửđộng,dángloâucủacảnhchim

trờiởnơikhônggìđángngại,cảnháoxiêmlầnlượtkínhở,mêhồnnhưmây

mỏngbìnhminh,tấtcảnhữngcáiấykhôngnênthuậtlại,chỉnhắcđếnthôi

cũngđãnhiềurồi.

Mộtngôisaomọclên,ngườitanhìnkínhcẩn,vớimộtngườicongáithức

dậy,càngphảikínhcẩnhơn.Khảnăngvớitôiởđâyphảiđượcchuyểnthành

sựtăngphầnkínhtrọng.Lớptuyếtphủtrênquảđào,lànphấntrênquảmận,

tinhthểcủabăng,lượtnhungởcánhbướmlànhữngthứthôkệchsovớivẻ

trinhkhiếtkia,vẻtrinhkhiếtkhôngtựbiếtlàtrinhkhiết.Ngườithiếunữchỉ

làmộtánhmơvàchưalàmộtphotượng.Buồngcủahọkhuấttrongkhuvực

mậpmờcủalýtưởng.Conmắtsỗsàngdòmvàokhuvựctranhtốitranhsáng

đótứclàcưỡngbức,hànhhung.Ởđâytrôngnhìncónghĩalàxâmphạmcái

thiêngliêng.

Bởivậychúngtôikhôngdiễntảgìtrongcáicảnhxônxaothứcgiấccủa

Cosettecả.MộthuyềnthoạiPhươngĐôngkểrằngChúasángtạohoahồng

màutrắng,nhưngvìAdamnhìnnólúcnóhénởchonênnóthẹnthùngđỏ

mặt. Chúng tôi thuộc loại những người ngẩn ngơ câm lặng trước hoa và

thiếunữvìthấyđángkínhquá.

Cosettemặcáorấtnhanh,rồichảiđầu,vấntóc.Nhữngviệcấy,thờibấy

giờgiảnđơnlắmbởivìphụnữkhôngdùnglòdùngốngđểđộntócvàkhăn,

cũngkhôngthêmlọntrongtócmình.Thếrồinàngmởcửasổ,đưamắtnhìn

quanhmongtìmthấymộtgóctường,mộtcụmđá,mộtchútítquảngtrường

đểcóthểrìnhthấyMariusđếntừđó.Nhưngkhôngthấygìởphíangoàicả.

Cáisânsaucónhữngbứctườngkhácaobaobọcvàchỉcóđôichỗmởvào

nhữngcáivườn.Cosettebảonhữngcáivườnđóxấuxí,lầnđầutiêntrong

đờinàngchohoalàxấu.Mộtđoạnđườngrấtngắnđiquangãtưhợpýnàng

hơnbaonhiêu.Nàngquyếtđịnhnhìnlêntrời,làmnhưMariuscũngcóthểtừ

trênấybayxuống.Thìnhlìnhnàng òakhóc.Khôngphảivìtâmhồnmau

thayđổi,nhưngcứhyvọngxonglạirãrờilàtrạngtháicủanàng.Nànglờ

mờcảmthấycómộtcáigìghêrợn.Cũngđúngnhưsựviệcvẫnđiquatrên

khôngtrung.Nàngtựnhủkhôngcógìchắcchắncả,mấthútnhautứclàmất

nhau, cái ýnghĩ Marius có thể từ trên trời đi đến với nàng bây giờ nàng

khôngthấylýthúnữamàlàbithảm.

Rồinànglạithấybìnhtĩnh-cáithểmâymùlànhưvậyđó-vàhyvọng

cũngtrởlạivớimộtniềmvuivôýthứcnhưng đầy tin tưởng ở trời. Mọi

ngườitrongnhàhãycònngủ.Cảnhyêntĩnhgiốngnhưởtỉnhnhỏ.Khôngcó

cánhcửanàomở.Buồngngườigáccổngcũngđóngkín.BàToussaintchưa

dậy,tựnhiênCosettecũngcholàchacôhãycònngủ.Chắclànàngđãđau

khổlắmvàđangcònđaukhổlắmchonênmớinghĩlàchaác.Nhưngnàng

tinởMarius.Mộtánhsángnhưthếmàbịchelấplàviệckhôngthểnàoxảy

ra.Nàngcầunguyện.Thỉnhthoảngnàngnghexaxacótiếngrungchuyển

trầmtrầmvànàngnói:“Sớmnhưthếnàymàmở,đóngcổngxethìlạthật".

Nhưngđólànhữngphátđạibácbắnvàochiếnlũy.

ỞdướicửasổcủaCosette,cáchvàithước,cómộtcáitổénlótvàođầu

tường.Mộtphầntổthòirangoàitườngchonêntừtrêntrôngxuống,cóthể

nhìnthấybêntrongcáithiênđườngấy.Conchimmẹđangởtrongổ,xòe

cánhnhưmộtcáiquạtchechocon.Conchimbốvỗcánhchậpchờn,bayđi

rồilạibayvề,mỏngậmmồivàmangcảnhữngcáihôn.Mặttrờilênnhuốm

vàngcáicảnhsungsướngấy.Luật“sinhsôi”ngựtrịởđây,oaiphongvàđộ

lượng,vàđiềuhuyềnbídễưanàynởcánhtrongrựcrỡcủabanmai.Tóc

đẫmnắng,tâmhồnđẫmmộngmơ,tìnhyêuchiếusángbêntrong,bìnhminh

chiếusángbênngoài,Cosettetựnhiêncúixuốngnhìnhầunhưkhôngdám

tựthúvớimìnhlàđồngthờinàngcũngnghĩtớiMarius,nàngnhìncáigia

đìnhchimấy,conchimtrốngvàconchimmáiấy,conchimmẹvàmấycon

chimconấy,tâmhồnxaoxuyếnniềmxaoxuyếncủamộtcôtrinhnữtrước

mộttổchim.

XI

BẮNĐÂUTRÚNGĐÓNHƯNGKHÔNGGIẾT

CHẾTMỘTAI

Quântấncôngtiếptụcbắn.Súngtrườngxenlẫnvớinhữngloạtđạnghém

củakhẩuđạibác,nhưngthựcrakhônggâythiệthạilàbao.Chỉriêngcóphía

trênmặttrướcquánCorinthechịuđựngmộtmình.Cáccửasổtrêngácmột

vàtrênmáibịđạnlớnvàđạnnhỏlàmcholoanglổ,dầndầnchẳngcònra

hình thù gì nữa. Mấy chiến sĩ núp ở đây đều phải tránh đi nơi khác, vả

chăng,đấycũnglàmộtchiếnthuậttrongcáchtấncôngcácchiếnlũy;họcứ

bắnmãiđểlàmchonghĩaquânhếtđạnnếuhọphạmsailầmbắntrảlại.Đến

khithấyhỏalựccủahọthưathớtđi,vìchẳngcònthuốcđạngìnữa,bấygiờ

người ta mới xung phong. Nhưng Enjolras không bị sa vào cạm bẫy ấy;

chiếnlũykhônghềbắntrảlại.

Cứsaumỗiloạtsúngtrườngcủaquânđịch,chúbéGavrochelạiphùng

máravẻkhinhbỉcựcđộ.Chúnói:

—Tốtlắm,cứxévảiđi.Chúngtớđangcầnbăngmà.

Courfeyrackêu hỏiđạnghém saoítcông hiệuthếvà nóivớikhẩu đại

bác:

—Bốơi!Bốchệchchoạcrồibốơi!

Trongchiếnđấu,ngườitacũngbănkhoănthắcmắcnhưtrongkhiêuvũ.

Chắcchắnlàsựimlặngcủachiếnlũybắtđầulàmchoquânlínhbaovây

sinhnghingạivàlosợmộtbiếncốbấtngờ.Chonênhọcảmthấycầnphải

nhìnrõquacáiđốngđáấyđểbiếttìnhhìnhsaubứctườnglạnhkianhưthế

nàomàbắnvàobaonhiêucũngchẳngthấytrảlời.Nghĩaquânbỗngdưng

nhìnthấymộtcáimũlấplánhánhnắngtrênmộtnócnhàgầnchiếnlũy.Một

tênlínhcứuhỏatựalưngvàocáiốngkhóicaongất,ravẻđangđứnggác.Từ

chỗấyyngóthẳngđứngxuốngchiếnlũy.Enjolrasnói:

—Cáithằngkianógiámsátchúngmìnhmớirầychứ.

JeanValjeanđãtrảkhẩucarabinechoEnjolrasnhưngtrongtayvẫngiữ

khẩusúngtrường.Khôngnóikhôngrằngônggiươngsúngngắmtênlínhvà

trongnháymắt,cáimũbịviênđạnđậpphảirơiđộpxuốngmặtđường.Tên

línhhoảnghốtvộivãbiếnmất.Mộttênthứhailênthayđểquansát.Tênnày

làmộtsĩquan.JeanValjeanđãlắplạiđạnxong,giươngsúngtrởlênvàcho

luôncáimũcủahắnbaytheocáimũcủatênlính.Tênsĩquankhônglôithôi

nữa,cútđitứckhắc.Cáchcảnhcáoấy,lầnnàythìbọnquânlínhđãnghe

thủng.Chẳngcònmanàodámlómặtratrênnócnhànữa.Việcdothámtình

hìnhchiếnlũythếlàphảitừbỏ.

BossuethỏiJeanValjean:

—Tạisaoôngkhôngbắnchếtngười?

JeanValjeankhôngđáp.

XII

HỖNĐỘNBẢOVỆCHOTRẬTTỰ

BossuetnóithầmvàotaiCombeferre:

—Hắnkhôngtrảlờitôi.

—Đólàmộtconngườilàmviệcthiệnbằngsúng.-Combeferređáp.

Aicòngiữkỷniệmvềcáithờiđãxaxôiấyđềubiếtbọnquốcdânquân

ngoạiôđãđánhlạicáccuộcbạokhởimộtcáchcanđảm.Nóđặcbiệthăng

máuvà gan dạ trong những ngày tháng sáu1832.Bạokhởi đã khiến cho

“doanhnghiệp”củahắntađóngcửa,thìcáilãochủquánhiềnlànhởbấtcứ

phốPantin,phốVertushayphốCunette,đãtrởthànhdữnhưhùmkhithấy

phòngnhảycủamìnhtrốngkhôngvàquyếttửchiếnđấuđểbảovệchotrật

tựxãhội,tượngtrưngởcáiquánrượu.Ởcáithờivừatầmthườngvừaoanh

liệtđó,đốidiệnvớinhữnghiệpsĩcủatưtưởnglànhữngtrángsĩcủaquyền

lợi.Độngcơtuytầmthườngnhưnghànhđộngvẫnlàdũngcảm.Chồngbạc

bớtchiềucaolàmchocácchủngânhànghátkhúcMarseillaise.Ngườitađổ

máumộtcáchtìnhtứchocáiquầyđếmbạc,vàngườitabảovệvớimộthào

khícổđạicáiTổQuốcthunhỏởcáihiệubuônkia.

Phảinóirằngsuychocùngthìtấtcảnhữngcáiấyđềucólýdonghiêm

túc.Đólàsựxungđộtcủacácnhântốxãhộitrongkhichờđạtthếcânbằng.

MộtdấuhiệukháccủathờiđạilàtìnhtrạngvôChínhPhủtrongpháiChính

Phủ(“pháiChínhPhủ”làcáitêndãmancủađảngnghiêmchỉnh).Ngườita

ủnghộtrậttựmộtcáchvôkỷluật.Theolệnhcủamộtđạitáquốcdânquân

nàođó,trốngtậpđánhliênhồi,tùysởthích,đạiúynàyxôngvàovònglửa

đạntùyhứng,quốcdânquânnọchiếnđấuvìlýtưởngvàvìquyềnlợicủa

riêng mình. Trong những giờ phút khủng hoảng, trong những “ngày dân

biến",ngườitatuầntheobảnnănghơnlàmệnhlệnhcủacấpchỉhuy.Trong

đạoquânbảovệtrậttự,cónhữngdânquândukíchthựcsự,dukíchbằng

lưỡigươmnhưFannicot,hoặcdukíchbằngngòibútnhưHenriFonfrède.

Vănminh-hạithayvănminhvàothờiấylàmộtkếthợpnhữngquyềnlợi

chứkhôngphảilàmộtkếthợpnhữngnguyênlý-vănminhđanglâmnguy

haytưởnglàlâmnguy.Nókêubáođộng;aicũngtrởthànhmộttrungtâmvà

lobảovệnó,việntrợnó,chechởnótheocáchcủamình.Ngườinàocũngtự

nhậncónhiệmvụcứuvãnxãhội.Mộtđôikhivìtíchcựcmàhọgâyrathảm

họatànsát.Mộttoánquốcdânquânnàođóđãtựbancáiquyềnlậptòaán

binhvàtrongnămphútđãxétxửvàhànhquyếttrongtrườnghợphọnảyra

mộtsángkiếntươngtựnhưvậy.ĐólàcáiluậtLynch

[356]

dữtợnmàkhông

mộtpháinàocóquyềntráchcứcácpháikhácbởivìnếupháiCộngHòaáp

dụngnóởMỹthìpháidânchủápdụngnóởChâuÂu.LuậtLynchđãvậylại

cònthêmtaihạidonhữnglầmlẫnnữa.Trongmộtngàybạokhởi,nhàthơtrẻ

PaulAiméGarnierbịngườitaváclưỡilêđuổibắttạiquảngtrườngRoyol,

maynhờtrốnvàocáicổngxenhàsố6màthoátnạn.Nhữngngườisănđuổi

thét:“HắncũnglàmộtthằngSaintSimon

[357]

nữa".Vàmuốngiếtanh.Chỉ

vìanhtacắpnáchmộtcuốnhồikýcủaCôngTướcSaintSimon.

[358]

Một

quốcdânquânđãđọcthấycáitênSaintSimontrênbìasáchvàthếlàhắn

kêu:“Sát!Sát!"

Ngày6thángsáunăm1832,mộtđạiđộiquốcdânquânngoạiôdođạiúy

Fannicot-ngườimàchúngtôiđãnóiởtrên-chỉhuy,đãvìcaohứngmàtự

nguyệnnướngquânởphốChanvrerie:Chuyệnnàytuykỳlạ,nhưngđãđược

xác nhận bởi cuộc điều tra tư pháp sau vụ khởi nghĩa năm 1832. Đại úy

Fannicotlàmộtanhtưsảnnóngnảyvàtáobạo,mộtthứlínhđánhthuêcủa

nềntrậttựxãhội,trongloạimàchúngtôivừanêura,mộtanhthuộcphái

ChínhPhủ,cuồngtínvàvôkỷluật.Fannicotlấylàmthíchthúđượcnổsúng

trướcgiờvàcóthamvọngchỉmộtmình,nghĩalàvớiđạiđộicủay,hạchiến

lũy.Tứctốivìthấylácờđỏvàcáiáodạcũ,màanhcholàmộtlácờđen,

thaynhauxuấthiện,anhchỉtríchcôngkhaicáctướnglĩnhvàtưlệnhbinh

đoàn.Vìnhữngvịnàyhộiývớinhauthấychưaphảilúctiếncôngvànênđể

cho“cuộckhởinghĩarệurã”,theocáchnóiđượctruyềntụngcủamộtngười

trongbọnhọ.Riêngđạiúythìnghĩrằngcáichiếnlũyđãchínmuồirồi,cái

gìcũngphảirụng,chonênychọcthử.

Những người y chỉ huy là những người cũng quả quyết như y, những

người“hăngmáu”,nhưmộtnhânchứngđãgọi.Chínhđạiđộicủayđãbắn

JeanProuvaire.ĐólàđạiđộiIcủacáitiểuđoàndânquânởgócphố.Lúcbất

ngờnhất, đạiúyxua quânlênđánh vàochiếnlũy. Cuộchànhquân nhiều

thànhýmàthiếuchiếnlượcnàyđãgâytổnthấtlớnchođạiđội.Tiếnchưa

đượchaiphầnbađườngphố,nóđãđượcmộtloạtsúngtừchiếnlũychặn

đón.Bốntênlínhtrongsốgandạnhất,chạyhàngđầu,bịđạntầmgầnngã

quayquaydướichânchiếnlũy.Đámquốcdânquâncanđảmmàôhợp,gồm

nhữngngườibạogannhưngkhôngkiêngannhưquânnhân,saumấyphút

dodự,đãtháolui,bỏlạitrênmặtđườngmườilămxácchết.Nhữngphútdo

dựđóđủđểnghĩaquânnạplạiđạnvàosúng.Vàthếlàmộtloạtđạnthứhai

vôcùnglợihạiđãvãivàođạiđộitrướckhinótrởvềtớigócphốvàlànơiẩn

nấp.Trongmộtlúc,đạiđộiđãbịkẹtgiữahailuồngđạnvìcỗsúngđạibác

khôngnhậnđượclệnh,vẫnkhôngngừngbắnvàđạnghémcủanóxảvàođại

đội.AnhchàngFannicottáotợnvàdạidộtlàmộttrongnhữngngườichếtvì

đạnghém.Khẩuđạibác,tứclàtrậttự,đãgiếtanhta.

CuộcxungkíchđiêncuồngvôcùnghiệulựcấylàmchoEnjolrasbựctức.

Anhnói:“Cáilũngu!Chúnghysinhngườicủachúngvàlàmtổnhạiđạn

dượccủatamàchẳngíchlợigì!"Enjolrasnóinăngđúngnhưmộttướngchỉ

huybạođộng.

Quânkhởinghĩavàquânđànápkhígiớikhôngđồngđều.Nghĩaquânchỉ

cómộtsốđạnnhấtđịnhđểbắnvàmộtsốchiếnsĩnhấtđịnhđểhysinh,do

đóchóngbịhaohụt.Mộttúiđạntrútsạch,mộtconngườingãxuốngđều

khôngthaythếđược.Cánhtrấnápthìkhôngcầntínhsốngườivìcócảquân

đội, không cần tính số đạn vì có kho đạn Vincennes. Nghĩa quân có bao

nhiêuchiếnsĩthìquântrấnápcóbấynhiêutrungđoàn,nghĩaquâncóbao

nhiêuđạnthìquântrấnápcóbấynhiêukhothuốcđạn.Chonênnhữngcuộc

chiếnđấumộtchốngtrămnàyluônluônkếtthúcbằngsựhủydiệtcủacác

chiếnlũy,trừkhiCáchMạngđộtnhiênđứngdậynémvàocáncânlựclượng

câygươm thầnrựclửacủamình. Điềuđótừng xảyra.Lúc đótấtcảđều

đứnglên,đáđườngsôisục,chiếnlũynhândânmọclêntuatủa.Parisrung

độngoaihùng,lửathiêng

[359]

xuấthiện,mộtngày10ThángTám,mộtngày

29ThángBảybàngbạctrongkhôngkhí.Mộtánhsángthầnkỳtỏara,cái

mõmháhốccủavũlựclùilại,vàconsưtửquânđộinhìnthấy,ởtrướcđầu

mình,nhàtiêntri,bìnhtĩnhvàvữngchãi,nướcPháp.

XIII

ÁNHSÁNGLƯỚTQUA

Gìcũngcótrongmớtìnhcảmvànhiệttìnhhỗnđộncủanhữngngườibảo

vệmộtchiếnlũy:Dũng cảm,trẻtrung,danhdự,hưngphấn,lýtưởng,tin

tưởng,tìnhtrạngsaymáucủangườiđánhbạc,nhấtlànhữngcơnhyvọng.

Vàolúckhôngaichờđợithìmộtcơnhyvọng,mộtluồngtintưởngrung

độngnhưvậyđãđếnbấtthìnhlìnhvớichiếnlũyChanvrerie.Enjolrasluôn

luônnghengóngbỗngdưngkêulên:

—Hãylắngtaixem,hìnhnhưParisđãtỉnhdậy.

Quảlàtrongbuổisớmngày6thángsáu,cuộckhởinghĩacótăngmứcđộ

chútít.ChuôngđổliênhồiởnhàthờSaintMerrycóthổinónglênmộtsố

mongmuốnmơhồ.MộtsốchiếnlũybắtđầunhómlênởphốPoiriervàphố

Gravilliers.TrướccửađàiSaintMartin,mộtchàngthanhniênvớichỉmột

câysúng,đãtấncôngvàocảmộttiểuđoànkỵbinh.Trốngtrảigiữađạilộ,

anhtaquỳgối,nângsúnglênvaibắnchếtviêntiểuđoàntrưởngvàquaylại

nói:"Thếlàthêmmộtthằngkhôngthểgiếthạichúngta".Anhbịbămchết.

ỞphốSaintDenis,mộtphụnữsậpcửachớp,népởsauđểbắnvàomộtđội

cảnhvệthànhphố.Cứmỗiphátsúngbắnralàthấycácláchớprungđộng.

MộtchúbémườibốntuổibịbắtởphốCossonnerievớicáctúiáođầyđạn

súngtrường.Nhiềubótgácbịtấncông.Mộttrungđoàngiápkỵ,cótướng

CavaignacDeBaragneđiđầu,

[360]

vừađếnđầuphốBertinPoiréethìbịmột

loạtsúngdữdộivàbấtngờbắnđón.PhốPlancheMibray,từcácmáinhà

ngườitavấtmảnhsànhvànồichảoxuốngđầubinhlính.Điềmxấurồi!Khi

ngườitabáocáosựviệcnàychoThốngChếSoult,

[361]

ngườitướnggiàcủa

NapoléonđâmranghĩngợivìnhớcâunóicủaSuchet

[362]

ởSaragosse:

[363]

“Khibọnbàgiàđổbônướctiểucủahọxuốngđầutathìtakhôngcòncách

gìthắngnữa!"

Nhữngtriệuchứngchunghiệnratronglúcngườitanghĩrằngcuộcbạo

độngđãbịgiớihạn,cơnsốtgiậndữđãtrởlạithắngthế,nhữngtànđómbay

đây đó trên những đống nhiên liệu sâu dày là những khu ngoại ô, tất cả

nhữngcáiđókhiếnchocáctướnglĩnhlongại.Họphảivộivãdậptắtnhững

đámcháybắtđầukia.HọhoãncuộctấncôngvàocácchiếnlũyởMaubuée,

Chanvrerie và Saint Merry lại, cho đến khi diệt câm các đám nổ nhỏ kia

xong,đểrồilúcấychỉcònđốiphóvớicácchiếnlũykiamàthôi,vàcóthể

đậptancảtrongmộttrận.Họtungnhiềuđoànquânvàocácđườngphốđang

lênmen,quétcácphốlớn,sụcsạocácphốnhỏ,xôngtrái,tạtphải,khithìtừ

từvàthậntrọng,khithìxung phong.Bộ binhphácửacácnhàđãbắnra,

tronglúcđókỵbinhhànhquângiảitáncácđámđôngtrênđạilộ.Cuộctrấn

ápdĩnhiênlàồnàovàkhôngtránhkhỏitiếnghuyênnáođổvỡ,đặcbiệtkhi

cóxungđộtgiữanhândânvàquânđội.ĐólàtiếngEnjolrasđãnghethấy

giữacácloạtsúngtrườngvàsúngđạibáccáchquãng.Ngoàira,anhcóthấy

nhữngcángtảithươngđiquaởcuốiphốvàanhnóivớiCourfeyrac:“Những

thươngbinhđókhôngdotabắn".

Hyvọngkhôngđượclâu,ánhsángtắtnhanhchóng.Chưađầynửatiếng

đồnghồ,ánhrạngtrênkhôngtrungđãbiếnmất,nhưmộtánhchớpkhôngcó

sétđánh.Vànghĩaquâncảmthấytấmáochìlạiđèxuốngngườihọ.Tấmáo

chìlàmbằngsựhờhữngcủanhândânđốivớinhữngkẻcốthủbịbỏrơi.

Cuộcvùngdậyrộnglớnhiệnralờmờrồitắtnonmất,vàbâygiờtâmtrí

BộTrưởngBộChiếnTranhcũngnhưchiếnlượccáctướnglĩnhtậptrung

vàobahaybốncáichiếnlũycònđứngvững.

Mặttrờiđãlêncao.MộtnghĩaquângọiEnjolras:

—Đóilắm.Nhưthếnàythìchúngtasẽchếtmàkhôngđượcănhaysao?

Enjolras vẫn chồm trên quãng xẻ ở đầu tường, mắt không rời đầu kia

đườngphố,gậtđầuđáplại.

XIV

TÌNHNHÂNCỦAENJOLRAS

Courfeyrac ngồi bên cạnh Enjolras trên một phiến đá. Chàng tiếp tục

mắngkhẩuđạibác.Mỗilầncáiđámmâymùđạnghémbayqua,chànglại

chàođónbằngmộtchuỗicườichếnhạo.

—Bốgiàvũphuơi!Bốránggâncổmàgàolàmgì,phíhơivôíchthôi,

bốlàmtôiđaulòngquá.Sấmsétgìcáitròấy;chẳngkhácgìnhưngườita

ho.

Vàchung quanh, mọingườicười. Nguyhiểmcàng gần,Courfeyracvà

Bossuetcàngvuitợn.CảhaiđềulấyphatròthaychobữaănnhưbàScarron,

vàvìthiếurượunênlạicứróttràncáivuitínhmờimọingườicùnguống.

—TớphụcEnjolras,-Bossuetnói.-Cáidũngcảmkhôngxêdịchcủa

cậuấy,khiếntớkínhphụcvôhạn.Cậuấysốngmộtthânmộtmình,cólẽvì

thếmàhơibuồn.Cậutathanthởrằngphẩmcáchlàmcậutaphảichịucô

đơn.Bọnmìnhthìđềucóítnhiềunhữngcontìnhnhânlàmchomìnhhóa

điênhóadại,nghĩalàrấtcanđảm.Biếtsitìnhnhưmộtconhổthìtốtnhất

cũngphảibiếtđánhnhaunhưmộtconsưtửchứ!Đólàmộtcáchđểtrảthù

những đòn của các cô gái lẳng. Roland hy sinh tính mệnh để làm cho

Enjolrasphảitứctối.Mọicửchỉanhhùngcủatađềudophụnữmàracả.

Đànôngmàkhôngcóngườiyêuthìcũngnhưcâysúngkhôngcò.Cóđànbà,

đànôngmớinổ.ThếmàEnjolraslạikhôngcóđànbà.Cậutachảmêcônào

cảmàđồngthờilạitáobạonhưlửathìthậtlàmộtchuyệnkỳlạ.

Enjolrascóvẻnhưkhôngnghethấygì.Nhưngaiởbêncạnhbấygiờchắc

đãnghechànglẩmbẩmtrongmiệng“TổQuốc”.

[364]

BossuetcònđangcườithìCourfeyracreoto:

—Cócáimớianhemơi!

Lấygiọngmõtòa,chàngnóithêm:

—TôitênlàPháoTámMươi.

Quảthật,mộtnhânvậtmớivừarasânkhấu.Đólàkhẩuđạibácthứhai.

Bọnpháobinhvậnchuyểnrấtnhanh,đặtkhẩuđạibácthứhainàyvàovịtrí

chiếnđấubêncạnhkhẩuthứnhất.Giaiđoạnkếtthúcđãthấybắtđầuhiệnra.

Mộtlúcsau,haikhẩupháonạpđạnliêntiếp,nhanhnhẹnbắnvàomặt

tiềnpháođài.Súngtrườngcủađộiquânchínhquyvàquốcdânquânngoạiô

bắnthêmtừngloạtđểyểmhộ.Xaxacũngnghecótiếngđạibác.Tronglúc

haikhẩupháonàynhảđạnvàochiếnlũyphốChanvrerieởđâythìhaikhẩu

khác,mộtkhẩuđặtởphốAubry,nhằmgiãvàochiếnlũySaintMerry.Bốn

khẩunơihônơiứngngherấtghêrợn.

Nhữngconchóđentốicủachiếntranhđógàosủađốiđápnhau.Haikhẩu

bắnvàochiếnlũyChanvreriethìmộtbắnđạnto,mộtbắnđạnghém.Khẩu

bắnđạntochĩanònghơicaomộttívànhắmsaochoviênđạntrúngngay

vàomépcaonhấtcủachiếnlũy,làmchonóbịrianhamnhởvàbắntungcác

mảnhđávụnvàonghĩaquânnhưđạnghém.Cáchbắnấymụcđíchlàmcho

nghĩaquânphảirờixađỉnhchiếnlũyvàbuộchọphảidồnvàobêntrong.

Điềuđóbáohiệucuộcxungphongvàochiếnlũy.

Khiđạntođãlàmchocácchiếnsĩkhôngởđượctrênđỉnhchiếnlũyvà

khiđạnghémđãlàmchohọphảirờicáccửasổquánrượu,thìcáctoánquân

tấncôngcóthểxôngvàogiữađườngphốmàkhôngsợbịainhắmbắn,vàcó

thểlàkhôngsợaithấynữa.Cứthếbấtthìnhlìnhleolênpháođài,nhưhồi

đầuhôm,vàbiếtđâukhôngchiếmlấybấtngờ.Enjolrasnói:

—Nhấtđịnhphảilàmchohaikhẩuđạibácbớtlàmrầytamớiđược.-

Chàngthét-Bắnvàobọnpháobinh.

Ainấyđềusẵnsàng.Từlâuphảiimlặng,cảchiếnlũybỗngnổsúngnhư

điênnhưcuồng,bảytámloạtnốiliềnnhaunhưcămhờnnhưreovui.Khói

mùphủđầycảđườngphố.Vàiphútsau,qualànmâymùrạchánhlửađạn

lậplòe,ngườitathấylờmờđếnhaiphầnbasốpháothủngãgụcbênbánh

xevàcáckhẩupháo.Bọncònsótlạicứbìnhtĩnh,nghiêmnghị,tiếptụclắp

đạnbắn,nhưngbắnchậmđinhiều.

BossuetbảoEnjolras:

—Nhưthếlàtốt.Thắnglợi.

Enjolraslắcđầuđáp:

—Cứthắnglợikiểuấymườilămphútnữathìcảchiếnlũykhôngcònlấy

mươiviênđạn.

CâunóiấyhìnhnhưđãlọtvàotaiGavroche.

XV

GAVROCHERANGOÀI

ChợtCourfeyractrôngthấycóaidướichiếnlũyởphíangoài,trênđường

phố,trongluồngđạncủaquânđịch.

ĐólàGavroche.Gavrocheđãxáchmộtchiếcgiỏđựngchaitrongquán

rượu,rồiluồnquakhehởmàrangoài.Bâygiờthìchúđiềmnhiênlậtbịcủa

bọnquốcdânquânchếttrênbờlũymàtrútđạnvàogiỏ.

Courfeyrackêuhỏi:

—Chúlàmgìđấy?

Gavrochengẩngđầulênđáp:

—Tôihốtchođầygiỏ,đồngchíạ.

—Chúkhôngthấyđạnvãirađóư?

—Ừthìnhưmưađấy.Thếthìsao?

Courfeyracthét:

—Đivào!

—Látnữađã.

Gavrochebuônggọnlỏncóthếrồiđisâuvàođườngphố.Aicũngnhớ

rằngtrướcđấy,đạiđộiFannicottrongkhirútluiđãbỏlạidọcđườngmột

dây xác chết. Khoảng hai mươi người nằm rải rác đây đó suốt chiều dài

đườngphố.NghĩalàhaimươicáibịchoGavrochetrút.Vàmộtsốđạnđể

tiếptếchonghĩaquân.

Khóisúnglởnvởntrongthànhphốnhưmộtđámsamù,bịdồnlạigiữa

haidãynhàcao,trôngnólạicàngdàyđặc,giốngnhưmộtđámmâylọtvào

thunglũng,giữahaisườnnúidựngđứng.Nóbốclênchầmchậm,bốclên

chừngnàothìdướichânđãcókhóimớitỏarathaychừngấy,dođókhông

giancànglâucàngmờmịtmặcdầugiữabanngàytrờicũnghóatốisầm.

Conđườngrấtngắn,nhưngquađámmâymùấy,chiếnsĩhaibênởđầuphố

cuốiphốkhómàtrôngthấynhau.Cólẽnhữngngườichỉhuycuộctấncông

chiếnlũyđãmuốntạoramộtđámkhóimùnhưthế.Dẫusao,nócũngrấtcó

lợi cho Gavroche. Hình thù đã nhỏ bé, lại lẩn trong làn khói, nhờ vậy

Gavrochetiếnsâuvàođườngphốmàkhôngbịlộhình.Chúdốcbảytámcái

bịđầumộtcáchyênổn.Chúnằmbẹpxuốnglết,chúchốnghaitayhaichân

phinướcđại,chúngậmvànhgiỏtrongmồmđểlướttới,chúlê,chúlết,chú

trườn,chúxoaymình,chúuốnkhúcnhưconrắn,chúbòtừxácnàysangxác

khác,chúmởcáibịhaycáinịtđạnnhưconkhỉbócquảhạnhđào.Chúđi

cũngchưaxachiếnlũylàmấy,nhưngchẳngaidámmởmiệnggọichútrở

lại,vìsợlàmchoquânthùđểýnhìnthấychú.

Chútìmthấymộtbìthuốcsúnghìnhquảlêtrênthâymộthạsĩ.“Cáinày

đểdànhlúckhát",chúvừanóithế,vừatướcbìthuốcbỏtúi.Vìtiếnlênquá

xa,chúđãđếncáiquãngmàkhóisúngbắtđầuthưasáng.Lúcbấygiờbọn

línhchínhquyxếphàngsauchồngđávàbọnpháothủngoạiôdồnởgóc

phốđộtnhiênchỉtrỏchonhauxemmộtvậtgìđộngđậytrongkhói.

KhiGavrochedốcbịcủamộttêntrungsĩnằmtrêntrụđáthìmộtviênđạn

bắntrúngxáctênđó.Gavrochenói:

—Áichà!Chúnggiếtcảnhữngxácchết!

Mộtviênđạnthứhailàmchotảngđábêncạnhchútóelửa.Lạiviênnữa

lậtđổchiếcgiỏ.Gavrochenhìnlênvàthấyđạnđitừphíaquânngoạiô.Chú

đứngthẳngngườilên,tócbaytrướcgió,haitaychốngnạnh,mắtđămđăm

nhìnbọnquốcdânquânđangbắn,vàchúhát:

«BởicụVoltaire

NênbọnNanterre

Mặtmàyxấuxí.

Sựquávôlý

LàtụiPalaiseau,

Chúngngunhưbò

VìbácJeanJacques.»

RồiGavrochexáchgiỏlên,nhặtnhữngviênđạnrơirangoàiphốvàogiỏ,

khôngsótviênnào,vàchútiếnvềphíasúngbắnđểmoilấyđạnởbịkhác.

Lúcnàymộtviênđạnthứtưbayđến,nhưngvẫnkhôngtrúngchú.Chúlại

hát:

«Talàmchimnon

Khônglàmthừalại,

Lỗinàybởitại

ÔngcụVoltaire

Talàmchimnon

Tacavéovon

VìbácJeanJacques.»

ViênđạnthứnămchỉđemlạikếtquảlàlàmchoGavrochehátmộtkhúc

thứbanữa:

«Tínhtavuivẻ

Sựấycólẽ

BởicụVoltaire.

Áotaráchxơ

Quầntaráchxác

Sựnàytạibác

JeanJacques.»

Tìnhthếấycứtiếpdiễnmộtthờigian.

Cảnhtượngtrôngthậtlàghêrợnmàcũngthậtlàhấpdẫn.Gavrochelàm

biachosúngđạn,màlạiđùavớisúngđạn.Chúcóvẻthíchthúlắm.Đólà

mộtconchimsẻquẹtmỏmổngườiđisăn.Cứnghemộttiếngsúng,chútrả

lờibằngmộtkhúchát.Họluônluônngắmchúmàbắn,vàhọluônluônbắn

trượt.Quốcdânquânvàquânchínhquyvừacườivừangắmbắnchú.Chú

nằmxuống,chúđứnglên,chúlẩnsauhốccửarồithìnhlìnhnhảyra,chúẩn,

chúhiện,chúchạyđirồiquaytrởlại,chúxỉataylênmũinhạonhữngtên

bắnchúvàtronglúcấy,chúkhôngngừnglượmlấyđạnbỏđầygiỏ.Nghĩa

quântrôngtheochúhồihộp,cảchiếnlũyrunsợ,màchúthìnhởnnhơca

hát.Chúkhôngphảilàtrẻcon;chúkhôngphảilàngườilớn.Chúlàmộttrẻ

ranhthầntiên.Trôngchúngườitanghĩđếnthằnglùnkhôngthểxâmphạm

trong cuộc ẩu chiến. Đạn chạy theo chú nhưng chú nhanh hơn đạn. Chú

đươngchơimộttròútimkhủngkhiếpvớithầnchết.Mỗikhiviênđạnthần

tẹtmũiấyđếngần,thìchúbélạibúnghắnmộtcái.

Nhưngcuốicùng,mộtphátđạnngắmđúnghơn,hoặcgiảohoạthơnđã

tinphảichúbématrơi.Chúlảođảorồingãquịxuống.Toànthểchiếnlũy

hétlênmộttiếng.NhưngchúlùnấylạicócáiđặctínhcủaAntée.

[365]

Chú

bé lang thang của Paris khi da thịt chạm mặt đường thì cũng như người

khổnglồAntéechạmmặtđất.Chúngãxuốngchỉđểmàchồmlên.Chúngồi

thẳngngười,mộtdòngmáuđỏchảydọcmặtchú.Chúđưahaitaylêntrời,

nhìnvềphíabọnbắnsúng,cấttiếnghát:

«Tangãtrênhè

TạicụVoltaire

Mũitachảynước

Vìbác…»

Chúhátkhônghết.Mộtviênđạnthứhaicũngcủatênlínhấyđãlàmcho

chúcâmbặt.Lầnnàychúngãsấpmặtxuốngđường,khôngđộngđậynữa.

Linhhồnbébỏngvĩđạiấyđãbayvềtrời.

XVI

LÀMANHRỒILẠILÀMCHA

NgaylúcấyởtrongvườnLuxembourg-đãviếtbikịchthìmắtphảisoi

khắp- cóhaiđứa bénắmtay nhau.Mộtđứachừnglên bảy,mộtđứa lên

năm.Vìmưaướtđầmnênchúngđilênphíađườngcóánhnắng.Đứalớndắt

tayđứabé,cảhaiquầnáoráchrưới,mặtmàyxanhxao.Nomchúngcóvẻ

nhưnhữngconchimrừng.Thằngembảo:”Emđóiquá!"

Thằnglớntaytráidắtem,tayphảicầmmộtquecủi.Nóđãýthứcche

chở cho em. Trong vườn chỉ có hai anh emchúng, ngoài ra chẳng có ai.

Hôm nay lệnh của SởCảnh Sát bắt đóngcửa công viên vìcó biến động.

Nhữngđộiquânđồntrútrongấycũngđãkéođitừtrướcvìnhucầuchiến

sự.Haiđứabénàylàmthếnàomàlạiởđây?Chúngtừmộtbótgiamquên

đóngcửamàthoátrachăng?Haychúngởmộttoánxiếcnàotrốnđi,một

toánxiếclưuđộngđươngbiểudiễnởđâuquanhđấy,ởcổngEnfer,ởĐài

Thiên Văn, hay ởngã tư gần đấy nơi có cáicổng mang câu: «Invenerunt

parvulumpannisinvolutum».

[366]

Cólẽtốihômqua,đếngiờcôngviênđóng

cửa,chúngđãlẩntránhđượccặpmắtcủacáckiểmsoátviênmàởlạitrong

vườnrồingủởmộtcáichòinàođó,thứchòilàmrađểchokẻdạovườnngồi

đọcbáo.Chỉbiếtlàlúcấychúngđangđilangthangvàcóvẻvôsựlắm.Đi

langthangmàcóvẻvôsựlàchết!Đúngthế,haiđứabéđươngởvàocảnh

nguykhốnkhôncùng.

Bạnđọchãynhớlại,haiđứabéấylàhaiđứabémàGavrocheđãcưu

mang.ChúnglàconcủavợchồngThénardier,đượcmụMagnonthuêvàbảo

làconcủalãoGillenormand.Giờđâychúngnhưnhữngchiếcláđãrờikhỏi

cáccànhkhôngcội,vàbịgiócuốnđitrênmặtđường.Quầnáocủachúnglúc

ởvớimụMagnonthìsạchsẽ,mụMagnondùngnhữngbộcánhấyđểquảng

cáovớilãoGillenormand.Nhưngquầnáoấybâygiờđãhóaratãnát.Từ

naychúngnằmtrongdanhsáchnhững“trẻbỏrơi”màSởCảnhSáttìmthấy

vàthunhặtvề,rồiđánhrơimất,vàrồilạitìmthấytrêncácvỉahèthànhphố

Paris.

Phảicósựbiếnđộngnhưhômnaymớitrôngthấynhữngđứatrẻkhốn

khổthếnàyởtrongcôngviên.Nếubọnkiểmsoátviêntrôngthấynhữngthứ

tãráchấythìđãtốngcổchúngratừđờinào.Trẻemnghèokhôngđượcvào

cáccôngviên.Lẽrangườitanghĩrằng:Làtrẻconthìkhôngcóquyềnchơi

hoa.HaiđứatrẻkhốnkhổnàyởtrongvườnLuxembourglàvìcổngvườn

đóng.Nhưthếlàchúngphạmpháp.Chúngđãlẻnvàovườntừbaogiờvàlại

ởtrong ấy.Cổngvườn đóngkhôngcónghĩa làkiểmsoátviênđược nghỉ

việc.Côngviệckiểmsoát,trênlýthuyết,vẫnkhônggiánđoạn,nhưngnónơi

lỏng,hoãnđãira.Vảlạicácôngkiểmsoátviêncũngđươngbănkhoănvề

tìnhhình,khôngkémgìdânchúng,vàchúýsựviệcbênngoàihơnlàbên

trong;cácôngkhôngngóngànggìtớicôngviênnênkhôngthấyhaiđứatrẻ.

Hôm qua trời mưavà sớm hôm nay cũng có mưachút ít. Nhưng mưa

thángsáuthìcũngnhưkhôngmưa.Mộtgiờsaucơnmưagiông,ngườitahầu

nhưkhôngnhậnthấytrờihèvừaủdột.Mưahè,mặtđấtcũngchóngkhônhư

đôimácủaembé.Gầntiếthạchí,nắnggiữatrưaquảlàráoriết.Nóbámvào

mặtđấtnhưđểhúttất.Mặttrờihìnhnhưkhátnước.Mộttrậnmưaràochỉ

nhưmộtcốcnước,cònmưathườngthìxuốngđấtlàráongay.Buổisớmvừa

nướcchảydầmdề,buổichiềuđãbụibaymùmịt.Khônggìđẹpbằngcâylá

vừatắmmưaxongđangđượcmặttrờilauráo;lúcấytrôngnóvừatươimát,

vừaấmáp.Nướctràntrềdướigốc,mặttrờilấplánhtronghoa,vườncâyvà

đồngcỏtrởthành những bình hương tỏa muôn mùi thơmngàongạt.Hoa

cười,chimhót,vạnvậthiếnthânchota,ailàngườikhôngcảmthấysaysưa

mộtcáchdễchịu?Mùaxuânlàmộtcảnhthiênđườngchốclát:Nắngxuân

giúpchongườitakiêntâmchờđợigiâyphútvềtrời.

Ởtrênđờicónhữngngườikhôngđòihỏigìhơnthế.Đólànhữngngười

khithấycótrờixanhthìreo:Đủrồi!Họlànhữngngườisuytưởng,mảimê

vớicảnhkỳảocủavũtrụ,vìsùngbáithiênnhiênmàlãnhđạmvớichuyện

thiệnácởđời,lànhữngngườicungchiêmvũtrụmàhớnhởnhãngquêntình

người.Họkhôngthểhiểuvìsaokhicóthểngồidướibóngcâymàmơmộng,

ngườitalạiđilo hạngngườinàyđói,lớpngườikiakhát,lo ngườinghèo

mùađôngkhôngcóáo,embéxươnglưngbịvẹonênyếuđuốibủngbeo,lo

đếnổrơm,bồlúa,ngụchình,vàbànvềcáiáoráchtơitảcủanhữngcôcon

gáirun cầmcậpvì rét.Họlà nhữngngườihiềnlànhmà ghêgớm,những

ngườithỏamànmộtcáchtànnhẫn.

Điềurấtlạlàcáivôbiênđủlàmchohọvừalòng.Cáithếgiớihữuhạn

thiếtyếuđốivớiconngười,họkhôngnghĩđến,họkhôngbiếtđến,mặcdù

trongthếgiớihữuhạncósựyêuthươngấpủlẫnnhau,mặcdùtrongthếgiới

hữuhạncósựtiêuhóatuyệtvời.Họkhôngýthứcđượccáivôđịnhhình

thànhdosựhòahợpvừathầnthánhvừaphàmtụccủahữuhạnvàvôbiên.

Miễnhọđượcđốidiệnvớicảnhbaolavôtậnlàhọsungsướng.Khôngbao

giờvuimừng,họchỉbiếtngâyngấttựquênmìnhtrongcảnhvôcùngtận;đó

làmụcđíchsốngcủahọ.Lịchsửnhânloạiđốivớinhữngngườinàychỉmới

làmộtbìnhdiệnbộphậncủavũtrụ.CáiTấtCảkhôngnằmtrongấy;cáiTất

Cảthựcsựởngoàilịchsửnhânloại.ConngườichỉlàmộtchitiếttrongTất

Cả,íchgìmàlonghĩvềcáichitiếtấy?Ngườiđaukhổư?Cólẽ.Nhưnghãy

nhìnsaoThiênNgưuđươngmọc.Ngườimẹnàycạnsữa,đứahàinhikiachỉ

cònthoithópchúthơi;tôibiếtđâu!Hãyđểchotôisoikínhhiểnvicáilátgỗ

tùngnày,nógiốngynhưmộthìnhhoakỳdiệu!Anhhãyxemthửcótấm

mặtrennàosánhkịpkhông?

Nhữngnhàtưtưởngnàyquênyêuthương.Tinhtúảnhhưởnghọđếnnỗi

họkhôngnghetiếngtrẻkêukhóc.ThượngĐếchelấptâmhồnhọ.Họlàmột

dòng trí tuệ những trí tuệ vừa nhỏ bé vừa vĩ đại. Horace,

[367]

 Goethe

[368]

thuộcdònghọấy,cólẽFontaine

[369]

nữa.Nhữngngườiíchkỷlẫmliệtcủa

thếgiớivôbiênấylàkhángiảbàngquangcủanhữngcảnhđauxótởtrên

đời;hễtrờiđẹpthìhọkhôngnhìnthấybạochúaNéron,cũngchẳngtrông

thấy giàn hỏa thiêu người ở ngay trước mắt; họ tìm những tia sáng phản

chiếutrênmáychémtronglúcchémngười,họkhôngnghetiếngkêu,tiếng

khóc,tiếngrênsiết,tiếngchuônggiụcmõdồn;đốivớihọ,trênđờinàycáigì

cũngtốtcảvìlàcómùaxuân,cáigìcũngvừalòngcảmiễnlàtrênđầucòn

mâyvàngmâytía;họkiênquyếtvuisướngmãichođếnkhinàosaothôi

sángvàchimhếtkêu.Hạngngườiấylànhữngngườitốitămmộtcáchrạng

rỡ.Họkhôngngờrằnghọđángthươnghại.Quảthếthật.Khôngkhócthì

làm sao mà nhìn thấy? Phải khâm phục họ và ái ngại cho họ, như khi ta

khâmphụcvàáingạichonhữngsinhvậtvừamùvừasáng,khôngcóhaicon

mắtdướilôngmàynhưchúngta,màlạicómộtđốmsaogiữatrán.

Cómộtđôingườibảocáichủnghĩabàngquancủacácnhàtưtưởngấylà

mộtthứtriết lý siêuđẳng.Đồngý.Nhưngđó là một trạngtháisiêuđẳng

bệnh hoạn. Người ta vẫn có thể là một vị thần, nhưng thọt chân, như

Vulcain.

[370]

Ngườitacóthểlàsiêunhânnhưngvẫnchưađủđiềukiệnlàm

mộtconngười.Làbaolanhưngvẫnkhiếmkhuyết,điềuấykhônglạtrong

vũtrụ.Biếtđâumặttrờikhôngphảilàmộttênmù?Nhưthếthìlàmthếnào?

Trôngcậyvàođâu?Aikẻdámnóisai?

[371]

Phảichăngcónhữngthiêntài,

nhữngsiêunhân,nhữngngườianhminhnhưtinhtúmàcũngsailầm?Cáiở

trênđỉnhđầu,ởtrêncaotít,tỏaánhsángrựcrỡkhắpmọinơi,phảichăng

chínhnólạikhôngtrôngthấygìlắmhaylàkhôngtrôngrõ,hoặclàmùtịt?

Nhưthếlàđángthấtvọngkhông?Không.Vậythìởtrêntháidươngcòncó

gìnữa?CòncóThượngĐế.

Ngàymồng6thángsáunăm1832,vàokhoảngmườimộtgiờtrưa,cảnh

côngviênLuxembourgvắngngắtthậtlàđẹp.Khómcây,luốngcảnhtraođổi

hươngthơmvàtiasáng.Ánhnắngbuổitrưalàmchocànhláđiênsay,dáng

nhưtìmnhauđểômấp.Trongtànlámấycâysung,chíchchòehuyênnáo,

chimsẻtunghoành,gõkiếnleodọcthâncâydẻbửamỏláchcáchtrênvỏ.

Trêncácluốnghoa,hoahuệlàmchúatểchínhthống,mùihươngcaoquý

nhấtvẫnlàmùihươngtỏaratừnơitrongtrắng.Hoacẩmchướngcómùi

thơmhắc.MấyconquạgiàthờiMarieDeMédicisáiântrênngọncâycao

vút.Ánhsángmạvàngnhữngđóahoakimhương,làmchonósángrựclên

nhưnhữngngọnđèn;thậtrathìhoakimhươngcũngchỉlànhữngngọnlửa

muônhìnhbiếnthànhhoa.Quanhcácluốngkimhương,vôsốbướmchập

chờntrôngnhưnhữngtiasánglậplòecủacácđóahoalửaấy.Ởđâucũnglà

vuitươi,làduyêndáng,ngaycảđếncơnmưasắptới;cơnmưatáidiễncũng

chẳng có gì đáng sợ. Cây cỏ mong mưa. Chim én bay là là như đe dọa,

nhưngdễmếnlàmsao.Aiởđây,cáigìcómặtởđâycũngđềunứcmùihạnh

phúc.Đờithơmngát.Vạnvậtđềunóilêncáiýthơngâyđoànkết,vạnvật

dịu hiền âu yếm, vạn vật vuốt ve mơn trớn, vạn vật trong sáng như bình

minh.Tìnhýtừtrênkhôngtỏaxuốngêmmátnhưmộtbàntayembéápvào

môi.Mấyphotượngtrắnglõathânđứngởdướihàngcâyhômnaykhoác

nhữngchiếcáobóngrâm,lỗchỗánhsáng;cácvịnữthầnấyráchrướitừng

vạttoànthânlànhữngvạtnắng,vànhiềutianắnglủnglẳngquanhmình.

Quanhbểnướctrungtâm,đấtđãrắnkhônhưcháy.Gióhâyhẩyđủlàmcho

cátbụiđóđâybắtđầucuộntừngđámnhỏ.Vàichiếclávàngmùathucònsót

lạiđuổibắtnhauvuivẻnhưnôđùa.Ánhsángchanhòalàmchovạnvậtđầy

tin tưởng. Nhựa ngọt, mùi thơm, khí ấm, cuộc sống tràn trề. Qua tạo vật

ngườitacảmthấysứctạohóavôcùngvĩđại,ngườitanhậnthấythiênnhiên

vôtậncũngrộngrãivôcùngbởivìtừnghơithởcủavạnvậtđềuthấmđượm

yêuđương,bởivìánhsángtuôntràothừathãi,tiasángchiếuquaphảnlại

như mắc cửi, từ trên không đổ xuống như một bức phông rừng rực lửa,

ngườitanhìnthấycóbóngdángChúa,nhàtriệuphúcótriệutriệuvìsao.

Nhờcócátnênkhôngcómộtvếtbùn,nhờcómưanênkhôngcógióbụi

trênlá.Câycỏvừatắmgộixong,trămthứnhung,lĩnh,vàng,son,bàylên

trêncánhhoa,khôngmộttíbợn.Thậtlàgiàusangmàcũngthậtlàtinhsạch.

Cảnhvườnlàcảnhvắnglặngcủathiênnhiêntrànngậphạnhphúc,vắnglặng

thầntiên,vắnglặngmàdunghòavớinghìnthứâmnhạc,cóchimgù,cóong

vove,cógióhồihộpdướilá.Mùaxuânêmáithểhiệntrongsựnhịpnhàng

củamuônvật.Kháchxuânđếnvàđiđúnglễnghiđãđịnh:Đinhhươnghầu

tàn,nhàichớmnở,vàiđóahoamuộn,vàigiốngcôntrùngđếnsớmítnhiều.

Độitiênphongcủaloàibướmđỏthángsáunôgiỡnthânáivớiđộihậutập

củaloàibướmtrắngthángnăm.Câyngôđồngkhoácáomới.Gióxuânlàm

nổisóngtrênvòmládẻsumsuê.Thậtlàhuyhoàng.Ngườichiếnbinhgiàở

đồncạnhtrôngquacổngvườnbảo:“Mùaxuânmặcđạilễđangbồngsúng

chào.”

Đâylàgiờănsángcủamuônvật:Tấtcảđềungồivàobàn.Trêntrờitrải

khănxanh,dướiđấtphủkhănlục,mặttrờisángchiếurựcrỡ.Chúabưngdọn

chomuônloàitrongbữatiệcvũtrụ.Mỗisinhvậtđềucóthứcăn:Bồcâuthì

hạtgai,họamithìhạtkê,cóquảđơmxôichochànlàn,sâubọchochào

mào,hoachoong,tríchtrùngchoruồi,ruồichochimsẻxanh.Chúngcũng

cóănthịtnhautíđỉnh,đólàcáilẽáclẫnvớithiệnhuyềnbí,nhưngkhôngcó

mộtsinhvậtnàophảiđểdạdàytrốngkhông.

Haiđứabélạcloàiđãđếnbênbểlớn,ánhsángnhiềuquálàmchochúng

lúngtúngtìmcáchtrốnnấp;bảnnăngcủakẻnghèo,kẻyếuhễthấycảnh

giàusangphongphúthìsợ,mặcdầucảnhgiàusangphongphúởđâychẳng

làcủariêngai.Haiđứabénấpsauchuồngthiênnga.Từnglúc,khingọngió

tạtqua,văngvẳngnghenhưcótiếngkêula,tiếngồnào,tiếngrênhừhừvà

tiếngnệnthìnhthịch,đólàtiếngsúngtrường,súngđạibácởxa.Vềphíakhu

chợ,cókhóimùbaylênkhỏimáinhà.Xaxacótiếngchuôngrungnhưkêu

nhưgọi.Haiđứabéhìnhnhưkhôngnghethấycácthứtiếngấy.Thằngnhỏ

thỉnhthoảnglạikêukhekhẽ:“Emđóiquá".Hầunhưcùngmộtlúc,cómột

cặpnữađếnbênbểnước.Mộtngườivàokhoảngnămmươi,đứabélênsáu.

Chắclàhaichacon.Đứabélênsáucầmmộtchiếcbánhthuẫnlớn.

Thuởấy,cómấynhàdọcbờsôngởphốBàChúavàphốĐịaNgụcđược

quyềnsắmchìakhóacổngvườnLuxembourg,khinàocổngđóngcũngvào

chơi được. Ngày nay thì không còn sự châm chước đó nữa. Hai cha con

ngườinàychắclàởtrongsốnhữnggiađìnhđượchưởngđặcquyềnấy.

Haiđứabénghèokhổnhìn“ngài”đóđitớivànấpkínhơnmộtchút.Ông

talàmộtngườitưsản.Mariusmộthômtronglòngđươngsôinổiyêuđương

bỗngnghemộtngườikhuyênbảocon:“Conhãynhớtránhnhữngđiềuquá

trớn”.Ngườiấycólẽlàôngnày.Ôngcóvẻdịuhiềnvàtựmãn.Miệngông

luônluônnởmộtnụcười,mộtnụcườihởlợichứkhôngphảimởmôi,một

nụcườimáy,phôrănghơnlàbộclộtâmhồn.Đứabécầmchiếcbánhcắndở

chứkhôngănnữa.Nónhưđãđượcnhồinhétđầyruột.Vìcóbiếnđộngnên

đứabémặcbộtrangphụcquốcdânquân,ngườichathìănvậnnhưthường

nhật,mộtbộquầnáotưsảnđểtránhnguyhiểm.Haichacondừnglạibênbể

nướccóhaiconthiênngađươngbơilội.Ôngtưsảnnàycóvẻkhâmphục

thiênngaghêlắm.Ôngtacũnggiốngthiênnga,giốngởchỗcódángđinhư

chúng.Nhưngmà lúc này thìthiênngađươngbơi lội. Bơilộilànghềsở

trườngcủachúng,bởithếtrôngchúngđẹplạlùng.

Giáhaiđứabénghèođóikialắngtainghevànếuchúngđếntuổihiểu,thì

chắc chúng đã nhận được món quà cách ngôn của một người mô phạm.

Ngườichabảoconthếnày:

—Kẻhiềntriếtsốngthanhđạmmàlấylàmvui.Conơi!Conhãyxem

cha.Charấtghétxahoa.Khôngbaogiờchamặcquầnthêuvàngnạmngọc.

Cáivỏlòeloẹtchỉđểchobọnngườithiếutrítuệ.

Đến đây tiếng huyên náo từ khu chợ bay đến càng rõ, chen với tiếng

chuôngbâygiờlạicàngrungliênhồi.Đứabéhỏi:

—Cáigìthếcha?

—Ngàyhộihỗnloạnđấy,-ngườichađáp.

Chợtôngtatrôngthấyhaiđứabéráchrướiđứngimlìmsauchuồngthiên

ngasơnxanh.Ônghỏi:

—Kialàcảnhmởmàn.

Dừngmộtlátôngtiếp:

—Cáikhuvườnnàycũngbịloạnlạcxâmnhậprồiđây!

Lúcbấygiờ,đứabécắnmộtmiếngbánhrồinhổravàthìnhlìnhkhóc

lên.Ngườichahỏi:

—Saoconkhóc?

—Conkhôngđóinữa.

Cáimiệngcườicủangườichacàngbạnhra:

—Ănbánhngọtthìcầngìphảiđợiđói!

—Conăncháncáibánhnày.Nóhẩmrồi.

—Conkhôngthíchnữaà?

—Vâng.

Ngườichachỉmấyconthiênnga:

—Némchomấyconngỗngkia.

Đứabédodự.Ngườitakhôngthíchbánhnữa,đànhthế,nhưngđókhông

phảilàmộtlýdođểmàchođi.

Ngườichagiảithích:

—Phảicólòngnhânđạoconạ.Phảibiếtthươngyêuloàivật.

Ôngnóithếrồicầmlấycáibánhvứtvàotrongbểnước.Chiếcbánhrơi

khôngxabờlắm.Haiconthiênngađươngởxa,ởgiữabể,mêmảivớimột

thứmồigìđấy.Chúngkhôngthấyôngtưsản,cũngchẳngthấybánh.

Ngườitưsảnngạimiếngbánhsẽchìmmấtđimộtcáchvôích,bènhoa

taymúachânrahiệulàmchocuốicùnghaiconthiênngaphảichúý.Chúng

nhìnthấymộtvậtgìlềnhbềnh,chúngláithuyềnquaymũivàtừtừtiếnvề

phíachiếcbánh.Dángđiệucủachúngnócómộtvẻđườngbệtrôngrấthợp

vớibộcánhtrắngtinh.

Ngườitưsảnnghĩramộtcâuhayhay,thíchchínói:

—Loàicầmđiểuhiểuhiệu

[372]

đấynhé!

Ngaylúcấytiếngnáođộngđằngxađộtnhiêndộiđếnmạnhhơntrước.

Lúcnàythậtlàghêrợn.Cónhữngluồnggióchẳngnóigìcả.Nhưngcũngcó

nhữngluồnggiónóirấtrõ.Luồnggiónàyđưađếnrõrệttiếngtrốngtrận,

tiếnggàothét,tiếngsúngtừngtràng,tiếngđốiđáprùngrợngiữatiếngđại

bácvàchuôngbáođộngnhàthờ.Cũngvừalúcấymộtmảngmâyđenkéo

đếnđộtngộtchekhuấtmặttrời.

Haiconthiênngabơivẫnchưađếnmiếngbánh,nhưngngườitưsảnbảo:

—Vềthôi,con.ChúngđánhcungTuileriesrồi.

Ôngcầmtaycon,nóitiếp:

—TừcungTuileriesđếnLuxembourgkhôngxa,chỉbằngtừnhàvuađến

bậchuânlãomàthôi.

[373]

Đạnrồisẽvèonhưmưachomàxem.

Ôngnhìntrời:

—Vàcólẽmưathậtcũngsẽtrútxuống. Quả là có ý Trời đây. Dòng

thứ

[374]

thếnàylàđiđứt.Tađivềmauthôi.

Thằngconnói:

—Conmuốnxemthiênngaănbánh.

Ngườichađáp:

—Ởlạinguyhiểmlắm.

Thếlàôngtakéochútưsảnconđi.Thằngbétiếcmấyconthiênnga,cứ

ngoáicổlạixemchođếnkhigặpkhúcquanh,nókhôngnhìnthấygìnữa.

Tronglúcấy,cùngmộtlượtvớihaiconthiênnga,haiđứabélangthang

monmenđếngầnchỗchiếcbánh.Bánhbậpbềnhtrênmặtnước.Thằngbé

nhìnchiếcbánh,thằnglớntrôngchừngchongườitưsảnđixa.Haichacon

đivàokhuđườngbàncờdẫntớicáitamcấplớnchỗlùmcây,phíaphốBà

Chúa.

Khihaibóngvừakhuấtthìthằnglớnvộivàngnằmbẹpxuống,dánbụng

lênbờbể.Nóbấutaytráivàobờvàthảngườixuống,thiếuđiềurơitrongbể

nước.Tayphảinócầmquecủivớichiếcbánh.Haiconthiênngathấycókẻ

địchvộivãbơinhanhlên.Vìbơinhanh,ứcchúnglùanướctới,rấtcólợicho

chúbé;nhữnglànsóngđồngtâmnhẹnhàngđẩychiếcbánhđếnquecủi.Lúc

thiênngađếnthìchiếcbánhcũngvừagặpcáique.Thằngbéquờmạnhque,

kéochiếcbánhlạivừatầm,xuađuổithiênngađi,vớtbánhrồiđứnglên.

Bánhướtđẫm,nhưngchúngvừađóivừakhát.Thằnganhbẻcáibánhra

làmhai,mộtphầnlớnmộtphầnnhỏ.Nógiữphầnnhỏ,đưaphầnlớnchoem

vàbảo:

—Tọngvàohọngsúngđi.

XVII

CHAQUAĐỜICHỜCONSẮPCHẾT

[375]

Mariusđãnhảyrangoàichiếnlũy.Combeferrecũngphóngtheo.Nhưng

chậmquá!Gavrocheđãchếtrồi.Mariusmangchúbévề,Combeferremang

giỏđạn.

Mariusngẫmnghĩ:”Thénardiermangchatavềgiữavòngtênđạnthìgiờ

đây ta cũng mang con Thénardier về giữa vòng tên đạn. Nhưng hỡi ôi!

Thénardiercứusốngchata,cònta,tachỉmangvềcáixácchếtcủachúbé".

KhiMariusẵmđượcGavrochevàotrongchiếnlũythìmặtchàngcũngđầm

đìanhữngmáu,khôngkhácGavroche.Đólàvìlúcchàngcúixuốngđểbế

chúbéthìmộtviênđạnđãsượttrênsọchàngmàchàngkhôngbiết.

Courfeyrac tháo cravatte băng trán cho Marius. Nghĩa quân mang

Gavroche đặt nằm bên cụ Mabeuf, rồi phủ cái khăn choàng đen lên hai

người.Cáikhănđủrộngđểtrùmônggiàvàembé.

Combeferre lấy đạn trong giỏ phân phối cho mọi người. Mỗi chiến sĩ

nhậnđượcmườilămviên.JeanValjeanvẫnngồilỳmộtchỗ,imlặngtrêntrụ

đá. Khi Combeferre đưa đạn cho ông, ông lắc đầu. Combeferre bảo khẽ

Enjolras:

—Ngườinàylàmộtanhgànhiếmcó.Ởtrongmộtchiếnlũynhưthếnày

màhắnlạicòncócáchkhôngchiếnđấu.

—Khôngchiếnđấumàvẫnbảovệchiếnlũy,-Enjolrasđáp.

—Thếmớibiếtởtrongđámanhhùng,cũngcónhữngtayquáikiệt.

Courfeyracnghelọtcâuchuyện,hắngópvào:

—NhưnghắntakhôngthuộcloạiôngcụMabeufđâu.

Cómộtđiểmnàycầnchúýlàmặcdùđạnvãiràolênchiếnlũy,những

ngườibêntrongvẫnkhôngxaoxuyến.Nhữngaichưatừngbịcuốnvàoloại

chiếntranhđặcbiệtnàykhôngthểquanniệmlàmsaolạicónhữngphútyên

tĩnhlạlùngxenlẫnvớinhữngphútchiếnđấuácliệtnhưthế!Chiếnsĩđilại,

chuyệnvãn,phatrò.Cómộtngườimàchúngtabiếtđãnghemộtchiếnsĩnói

vớiônggiữacơnmưađạn:“Chúngtôiởđâycũngnhưởmộtbữatiệccủa

nhữngchàngđộcthân".

ChiếnlũyphốChanvreriebêntrongnomyêntĩnhlắm.Cácgiaiđoạn,các

diễnbiếnđãxảyratấtthảyhoặccũngsắpxảyra.Tìnhhìnhtừkhókhănđã

chuyểnrahiểmnghèovàtừhiểmnghèochắclànósẽchuyểnthànhtuyệt

vọng.Cảnhhuốngcàngđentối,ngọnlửadũngcảmcàngsángrựclên.Hình

ảnh Enjolras nổi bật lên trên hết, oai nghiêm như một chàng thanh niên

Spartiate

[376]

đươngdânglưỡigươmtrầncủamìnhchothầnchiếntranh.

Combeferre,mangtạpdề,băngbóchocácchiếnsĩbịthương.Bossuet

nói với Feuilly: “Tí nữa chúng ta đáp xe tốc hành đi hành tinh khác".

CourfeyracđãchọnchomìnhmấytảngđábêncạnhEnjolras;khéotaynhư

mộtthiếunữ,chàngxếpđặtlêntrênấycảmộtkhovũkhí:Cáigậykiếm,

khẩusúngtrường,haikhẩusúnglụckỵbinhvàmộtquảđấm.JeanValjean

yênlặngngắmbứctườngsừngsữngtrướcmặt.Mộtanhthợlấychiếcmũ

rơm của bà Hucheloup đội lên đầu rồi buộc dâythật chặt, anh bảo để đề

phòng say nắng.Mấy chàng thanhniên, trong hội kín Aix hàn huyên với

nhau rất vui vẻ, chừng như muốn tranh thủ thời gian nói thứ thổ âm quê

hươngmộtlầncuối.JolythèlưỡilấygươngcủabàHucheloupsămsoi.Mấy

chiếnsĩkháctìmđượcvàimẩubánhmốctrongngănkéo,chianhauănngốn

ngấu.Mariusthìlongạikhôngbiếtrồiđâygặpcha,chasẽtráchmắngthế

nào.

XVIII

ÁCĐIỂUTRỞTHÀNHMIẾNGMỒl

Chúngtahãychúýmộthiệntượngtâmlýđặcbiệttrongcácchiếnlũy,vì

khôngnênbỏsótmộtđặcđiểmnàocủathứchiếntranhđườngphốkỳlạnày.

Dùcácchiếnsĩtrongchiếnlũytỉnhtáođếnmứcnào,cuộcchiếnđấuđối

vớihọcũngvẫnlàmộtchuyệnkỳkỳảoảo.Chuyệnnộichiếnchẳngkhácgì

chuyệntruyềnkỳ;trongnộichiến,nhữngđámmâymùhuyềnbíchenlẫnvới

nhữngđámđiệnchớprựctrời,CáchMạngcólắmđiềukhógiải,vàaiđã

sốngquatrongchiếnlũyđềutưởngmìnhvừasốngmộtgiấcmơ.

Ngườitacónhữngcảmgiácgìtrêncácchiếntrườngấy,chúngtôiđãnói

đếnkhidiễnthuậttâmtrạngMarius.Nhữngcảmgiácấyvừacăngthẳnghơn

cuộcsốngvừakhôngbìcuộcsống.Ngườinàosốngsóttrongchiếnlũysau

trậnđánhcũngkhôngcònbiếtlàđãthấygìtrongấy.Ngườitakhôngbiếtlúc

ấychính mình đã là một tay ghê gớm. Chungquanhsừngsững những tư

tưởngCáchMạnghiệnthântrênmặtmỗingười;đầuóctắmtronghàoquang

củatươnglai,bêncạnhcónhữngxácngườinằmvànhữngbóngmađứng.

Giờphúthếtsứcvĩđạivànhưvôthủyvôchung.Ngườitasốngtrongcõi

chết.Cónhữngbónglướtqua,bónggìvậy?Lờmờcónhữngbàntaynhuộm

máu.Đâylàsựhuyênnáokinhngười,đâycũnglàsựimlìmrùngrợn.Có

nhữngcáimồmmởrakêuthét,cónhữngcáimồmmởrakhôngnóikhông

rằng.Ngườitađilạibảnglảngtrongkhói,trongđêmdàycũngnên.Ngườita

tưởng như đã xuống đến chỗ nước rịn ghê rợn trong cõi sâu thẳm không

cùng.Ngườitanhìncáigìđỏđỏtrongkẽmóngtay,ngườitakhôngnhớgì

hết.

HãytrởlạivớisựviệcởphốChanvrerie.Giữahailoạtsúngbỗngnhiên

có tiếng chuông đồng hồ đánh xa. Combeferre nói: “Đúng trưa rồi đây".

Chuôngđồnghồđổchưaxongmườihaitiếng,Enjolrasđãđứngthẳngngười

lêntừtrênchiếnlũyralệnhxuống,giọngsangsảng:

—Mangđálêntrênnhà.Chấtlênbậucửasổvàcáccửathônghơitầng

ápmái.Mộtnửachiếnsĩcầmsúng,mộtnửakhuânđá.Thihànhtứckhắc.

Mộttoáncôngbinhcứuhỏavừaxuấthiệnởcuốiphố.Chúngxếpthành

độihìnhxungtrận,vaivácbúa.Rõràngchúngchỉlàtoánđiđầuđoàn.Đoàn

nào?Tấtnhiênlàđoànquântấncông.Côngbinhcứuhỏađitrướcđểphá

chiếnlũychochiếnbinh leovàotrong.Cólẽgiaiđoạnmàông Clermont

Tonnerrenăm1822gọilàgiaiđoạn“thắtthònglọng”đãđến.

LệnhEnjolrasđượcthihànhkhẩntrươngvàđúngđắnvìtrongchiếnlũy

cũngnhư trên chiến hạm không cócáchtrốn tránh được. Không đầy một

phút,haiphầnbađốngđámàEnjolrasđãbảochấtởcửahiệuCorintheđược

khuânlênđặtởtầnggácthứnhấtvàởgácvựa.Mộtphútnữa,nhữngtảngđá

ấyđãxếprấtmỹthuậttrênbậucửasổvàcáccửaápmái,bítlênđếnnửa

cửa.Feuillylàngườixâydựngchủyếu;Feuillychămchúbốtrínhữngkhe

hởđểđặtnòngsúngbắnra.Côngviệcnàytiếnhànhkhôngkhókhănlắmvì

bênđịchđãngừngbắnđạnghém.Lúcnàyhaikhẩuđạibácchămbắnđạn

trònvàoquãnggiữachiếnlũy,cốchọcchođượcmộtlỗthủnghoặchơnthế,

mởmộtđộtphákhẩuchobộbinhxungphong.

Khinhữngtảngđácầnthiếtchocuộccầmcựtốihậuđãđâuvàođấyrồi,

EnjolraschođemlêngácnhữngcáichaianhđãđểdướibàncụMabeufnằm.

Bossuethỏi:

—Aiđượchânhạnhuốngnhữngchaiấy?

—Chúngnó.-Enjolrasđáp.

Rồihọchắncửasổtầngdướilạivàhọchuẩnbịsẵnsàngnhữngthensắt

dùngđểgàicửaquánbanđêm.Thànhlũythếlàhoànbị.Hàngchướngngại

vậtlàbờlũy,quánbàHuchelouplàchiếnđài.Nhữngtảngđácònlạihọđem

lấpkhehởbênvách.

Quântấncôngbiếtnhữngngườigiữchiếnlũybaogiờcũngphảidèxẻn

nênhọchuẩnbịkhoanthaivàcóvẻxôngxáodướitầmsúng,tuychưađến

giờquyếtliệt.Cóvẻxôngxáothôivìthậttìnhkhôngcógìnguyhiểm,vàhọ

cứviệcungdung.Côngcuộcchuẩnbịtấncôngbaogiờcũngchậmchạpmột

cáchcóphươngpháp;sauđólàsấmsét.

NhờhọsửasoạnchậmnênEnjolrascóđủthìgiờxemxétlạitấtcảmọi

việcvàhoànchỉnhtấtcả.Chàngcảmthấyrằngkhinhữngconngườivĩđại

nhưcácchiếnsĩCộngHòaấymàchết,thìcáichếtcủahọphảilàmộtcông

trìnhtuyệttác.

AnhnóivớiMarius:

—Cậuvớitớlàchỉhuy.Tớvàotrongdặnbảoanhemmộtlầncuối.Cậu

cứởngoàiquansátđịch.

Mariusleolênchópchiếnlũyđểquansát.Cáinhàbếpđãđemdùnglàm

bệnhxá,chắccácbạncònnhớ.Enjolrasbắtđóngđinhbítcửalại.Anhnói:

—Khôngđượcđểlọtmảnhđạnvàoanhemthươngbinh.

Anhvàogianphòngthấpđểtruyềnnhữnghiệulệnhtốihậu.Anhnóivắn

tắtnhưnghếtsứcđiềmtĩnh.Feuillynghevàtrảlờithaychoanhem.

—Ởtầnggácmộtphảicósẵnbúađểchặtcầuthang.Cóbúakhông?

—Có,-Feuillyđáp.

—Đượcmấycái?

—Haibúa,mộtrìu.

—Tốtlắm.Chúngtalàhaimươisáuchiếnsĩkhỏemạnh,cóbaonhiêu

súng?

—Bamươibốnkhẩu.

—Thếlàthừatám.Nhữngkhẩusúngthừaấycũngphảinạpđạn,đểsẵn

bênmìnhnhưcáckhẩukhác.Gươmvàsúngngắnphảiđeovàongười.Hai

mươingườiởchiếnlũy.Sáunấpởcửasổvàcáccửathônghơitầnggácmột

đểbắnvàobọntậpkích,quacáclỗchâumaichừatrongmấychồngđá.Ở

đâykhôngđượccómộtchiếnsĩnàokhôngcócôngviệc.Látnữakhitiếng

trốngxungtrậncủachúngnổilênthìhaimươichiếnsĩdướiđườngphảilao

lênchiếnlũy.Nhữngngườiđếntrướcsẽlànhữngngườichiếmđượcvịtrí

tốtnhất.

Bốtríxong,anhquayvềphíaJavertnói:

—Taokhôngquênmàyđâu.

Chàngđặtmộtkhẩusúngngắnlênbànnóithêm:

—Ngườiđirasaucùngphảibắnvỡsọthằnggiánđiệpnày.

—Bắnởđây?-Cótiếngaihỏi.

—Không.Khôngnêntrộnlẫnxácnóvớixácchúngta.Cóthểleoqua

chiếnlũynhỏởphốMondétour.Chỉcaochừnghơnmộtthướcthôi.Hắnbị

tróikỹlắm.Lôihắnralốiđórồixử.

LúcấycómộtngườicònbìnhtĩnhhơncảEnjolrasnữa.ĐólàJavert.

Bấy giờ Jean Valjean xuất hiện. Trước ông đứng lẫn giữa nghĩa quân.

BâygiờôngbướcranóivớiEnjolras:

—Anhlàchỉhuy?

—Phải.

—Lúcnãy,anhcảmơntôi?

—CảmơnôngnhândanhnướcPhápCộngHòa.Chiếnlũycóhaicứu

tinhlàôngvàMarius.

—Anhcónghĩrằngtôiđángđượcbanthưởngkhông?

—Có.

—Thếthìtôixinmộtphầnthưởng.

—Phầnthưởngthếnào?

—Tựtaytôiđượcbắnchếttênnày.

Javertngẩngđầulên,nhậnthấyJeanValjean,thoángrùngmìnhvànói:

—Đúnglẽrồi.

VềphầnEnjolras,anhnạpđạnvàosúngrồiđưamắtnhìnquanh:

—Khôngaikhiếunạichứ?

Khôngainóigì,anhquaylạiJeanValjeanbảo:

—Được,ôngnhậntênmậtthámấy.

TheolờiEnjolras,JeanValjeanngồilêncuốibàntiếpnhậnJavert.Ông

cầmsúngngắn,lênđạnláchcách.

Ngaylúcấy,mộthồikèntrậnnổilên.Từtrênchópchiếnlũy,Mariusthét

lớn:

—Báođộng!

Javertmởmiệngcườicáicườikhôngthànhtiếngquenthuộccủahắn.Và

nhìnđămđắmcácchiếnsĩ,hắnnói:

—Lũchúngbaycũngkhôngbìnhyênkhangkiệnhơntaotínào!

Enjolrashôto:

—Tấtcảrangoài!

Cácchiếnsĩnghĩaquânàoàolaora,trongkhiJavertnémtheosaulưng

họlờihẹn:

—Látnữagặpnhaunhé!

XIX

JEANVALJEANBÁOTHÙ

CònlạimộtmìnhvớiJavert,JeanValjeancởicáidâybuộcngangthân

hìnhtêntùbinhvàodướibàn.Xongôngrahiệuchohắnđứngdậy.Javert

làmtheo,trênmôihắnvẫngiữcáinụcườikhótả,nụcườikiêuhãnhcủauy

quyềnbịtróibuộc.

JeanValjeannắmcáidâyđaibuộcJavertlôiđinhưngườitanắmđaicổ

mộtconngựakéo.Haingườiđirakhỏiquán,đirấtchậm,vìJavertcònbị

buộcởchân,phảinhíchtừngbướcngắn.TayJeanValjeanvẫnlămlămkhẩu

súngngắn.

Hai người cứ thế vượt khoảnh đất hình thang nằm giữa hai chiến lũy.

Nghĩaquânchuyênchúđềphòngcuộctấncôngsắpnổnênquaylưngvề

phíahọ.DuymộtmìnhMariusđứngnghiêngởmúttráichiếnlũylàtrông

thấyhọ.Hìnhảnhkẻtộinhânvàngườiđaophủthoángquamắtchàngdưới

ánhsángcủacáichếtđangchiếmcứtâmhồnchàng.

JeanValjeanphảikhónhọcmớiđưađượcJavertquakhỏichiếnlũynhỏ,

vìJavertbịtrói.Lúcnàoôngcũnggiữrịttêntù.Leokhỏichiếnlũynhỏthì

đầungõMondétour,ởđấytuyệtđốikhôngcònaingoàihaingười.Khôngai

trông thấy họ được nữa. Họ đứng khuất góc phố, nghĩa quân không nhìn

thấy.Cáchvàibước,nhữngxácngườitừtrongchiếnlũymangrachấtthành

mộtđốngrùngrợn.Trongđámxácchếtcómộtgươngmặttáinhợt,mộtmớ

tócsổtung,mộtbàntaythủngvàmộtbộngựcphụnữnửachenửalộ.Đólà

Éponine.

Javertnhìnnghiêngngườichếtrồilầmbầm,rấtbìnhthản:

—Tabiếtconđiếmnàythìphải.

Hắn quay lại phía Jean Valjean. Jean Valjean cắp súng vào nách nhìn

chằmchặpJavert.Khôngcầnlời,cáinhìnấyvẫnnóirõ:

—Tađây!Javert,đãbiếtchưa?

Javertđáp:

—Màytrảthùđi.

JeanValjeanthòtayvàotúiquầnlấymộtcondao,Javertbuộtmiệng:

—Daoà!…Phảirồi.Daomớihợpvớimày.

JeanValjeancắtcáidâyđaibuộccổJavert,cắtluônsợidâybuộccổtay,

xongôngcúixuốngcắtnốtcáidâytróichân.Rồiôngđứnglênbảohắn:

—Anhđượctựdo.

Javertkhôngphảilàngườidễngạcnhiên.Tuyvậyhắnkhôngthểnénxúc

độngmặcdùhắnrấttựchủ.Hắnháhốcmồmđứngnguyênmộtchỗ.

JeanValjeannóitiếp:

—Tôikhôngtinrằngtôithoátkhỏichốnnày.Nhưngnếuvạnnhấttôi

sống sót thì tôi ở phố L’Homme Armé, số bảy với cái tên giả là ông

Fauchelevent.

Javertnhănmặtnhếchmépnhưmộtconcọpdữvànóilầmbầm:

—Liệuhồn!

—Anhđiđi,-Valjeanbảo.

Javerthỏigặnglại:

—MàynóiphốFauchelevent,phốL’HommeArmé?

—Sốbảy.

Javertlẩmnhẩmlặplại:

—Sốbảy.

Hắncàicúcáo,rướnvailấylạicáidángcứngcápcủanhàbinh,quaynửa

vòng,khoanh taytrướcngực, đưamộtbàn taynângcằm, vàđivề hướng

KhuChợ.JeanValjeannhìntheo.

ĐiđượcmấybướcJavertngoáilạibảoValjean:

—Này,anhlàmphiềntôilắm.Giếttôiđithìhơn.

Javert đã bỏ lối xưng hô mày tao với Valjean, nhưng chính hắn cũng

khôngnhậnthấy.

Valjeannói:

—Đingayđi.

Javertbướcchầmchậmđixadần.MộtlátsauhắnrẽquaphốPrêcheurs.

KhiJavertđãđikhuất,Valjeannângsúngbắnmộtphátlêntrời.Rồiông

trởvàochiếnlũyvànói:

—Xongrồi.

TronglúcValjeanlàmnhữngcôngviệcấythìtrongchiếnlũyxảyraviệc

nhưsau:Trước đấy Marius chúýtìnhhìnhđộng tĩnh ở bênngoàihơnlà

công việc bên trong, nên không nhìn kỹ tên gián điệp bị tróiở trong góc

phòngmờtối.Khihắnragiữaánhsángleoquachiếnlũynhỏđểđithọhình,

thìMariusmớikịpnhậnramặthắn.Chàngvụtnhớlạichuyệncũ.Chàng

nhớraviên thanh tra phố Pontoise và hai khẩu súng ngắn ấy đã traocho

chàng, hai khẩu súng chàng vẫn dùng trong chiến lũy này. Không những

chàngnhậnramặt,chàngcònnhớtênnữa.Nhưngkỷniệmnàycũngtùmù

hỗn loạn như tất cả ý nghĩ khác của chàng. Chàng không nói chắc được,

chàngchỉtựhỏi:“Ngườinàyphảichănglàviênthanhtracảnhsátđãxưng

tênlàJavertvớimình?Canthiệpchoanhtacólẽcũngcònkịp.Nhưngtrước

hếtphảibiếtchắccóphảilàJavertkhôngđã".

Enjolrasvừalênđứngởđầukiachiếnlũy.Mariusgọi:

—Enjolras!

—Gì?

—Ngườiấytênlàgì?

—Ngườinào?

—Têncảnhsátấymà.Cậucóbiếttênnókhông?

—Hẳnchứ.Nócókhaitên.

—Thếtêngì?

—Javert.

Mariusngẩnglên.Vừalúcấy,ngườitanghetiếngsúngngắn.RồiJean

Valjeanvàochiếnlũyvàkêuto:“Xongrồi".

Mariusnghenhoinhóimộtniềmchánchườngngaongántrongtim.

XX

NGƯỜICHẾTĐÚNGMÀNGƯỜISỐNGCŨNG

KHÔNGSAI

Chiếnlũysắpbướcvàogiờphúthấphối.

Tấtcảcáigìchungquanhcũngchâuvàođểlàmtăngvẻtônnghiêmbiđát

củagiờphúttốihậuấy.Hàngnghìnâmvanghuyềnbítrongkhônggian,hơi

thởcủacácbinhđoànđôngđặchànhquântrêncácnẻophốkhôngnhìnthấy,

tiếngvóngựađềuđềucủakỵbinh,tiếngchuyểnđộngnặngnềcủacáccỗđại

bác,từngtràngsúng,từngloạtđạibácđanchéonhautrongthànhphốquanh

cokhuấtkhúc,khóisúngcáctrậngiaophongửngvàngtrênmáinhà,những

tiếngkêuthétởđâuxaxôikhủngkhiếp,nhữngtiachớpkhắpnơinhưđe

dọa,tiếngchuôngbáođộngởnhàthờSaintMerrythêlươngnhưtiếngnấc,

ngàyđẹp,mùaxuânêmái,cảnhtrờirựcrỡánhnắngvànhữngdãynhàlặng

ngắtđángsợ.Từtốihômqua,haidãynhàphốChanvreriehóarahaibức

tườngthànhghêlạnh.Cửalớn,cửasổ,cửaconđềuđóngimỉm.

Thủaấykhácvớingàynay.

[377]

Thuởấykhiđãđếnlúcdânchúngmuốn

chấmdứtmộttìnhtrạngquákéodài,muốnbãimộtChínhPhủđương vị,

mộthiếnpháptừtrênbanxuống,khisựcămphẫnđãhòatantrongkhông

khí,khiđườngphốtánthànhchovỉahèvùnglên,khikhẩuhiệukhởinghĩa

rỉvàotaithịdânlàmchohọmỉmcườiđắcý,lúcấyngườidânphốcơhồ

nhưthấmnhuầnbạođộngvàhóaranhữngkẻtrợtáđắclựccủacácchiếnsĩ,

vànhàcửasẽyểmhộchocácpháođàimớicấttựalưngvàophố.Nhưngkhi

điềukiệnchưachínmuồi,khinhândânkhôngđồngtìnhkhởinghĩa,khihọ

không thừa nhận cuộc bạo động, thì các chiến sĩ cũng xong đời. Chung

quanhcuộckhởinghĩa,thànhphốsẽbiếnlàmsamạc,nhândântrởthành

biểnbăng,nhàcửahóaraváchđávàđườngphốhiệnthànhnhữnghẻmnúi

đểgiúpquânđộiChínhPhủđánhchiếmcácchiếnkhu.Ngườitakhôngthể

độtngộtbắtépmộtdântộctiếnlênnhanhhơnhọmuốn.Ailôitaynhândân

tấtmanghọavàomình.Mộtdântộckhôngđểchoaidắtđiđâuthìdắt.Khi

bịcưỡngbứcthìhọbỏmặccuộcbạođộngrasaothìra.Lúcấyhọcoinhững

người bạo động như những kẻ mắc dịch hạch. Nhà trở thành vật chướng

ngại,cửalàsựtừchối,mặttrướcnhàhóaratườngđá.Tườngấynghehết,

thấy hết nhưng không muốn. Nó cóthể mở ra để cứu anh, nhưngkhông,

tườngấylàmộtquantòa:Nónhìnanhvàkếtánanh.

Khônggìtămtốichobằngnhữngtòanhàimỉmấy!Nócóvẻchếtrồi,

nhưngthựcthì nó vẫn sống. Cuộc sống ở đấy có ngưng lạinhưngvẫnlà

cuộcsống. Trong hai mươi bốn tiếng đồng hồ qua,khôngaira khỏi nhà,

nhưngkhôngmộtaithiếumặtởtrongấy.Phíasautườngđá,ngườitađilại,

ngườitanằm,ngồi,ngườitasốngcảnhgiađình:Ngườitaăn,ngườitauống;

ngườitasợhãi,điềunàymớighêgớm!Sợhãilàlýdocủasựvôtìnhghê

gớmđó;vìsợnênhoảng,cáiđóđángxétmộtcáchkhoanhồng.Mộtđôikhi,

điều này đã xảy ra,sợ hãi đến độ cuồngloạn.Kinh hoàng có thểbiếnra

cuồngnộcũngnhưcẩnthậncóthểtrởthànhđiêndại.Dođómàcódanhtừ

sâu sắc: ”Những người ôn hòa điên dại". Có những lúc kinh hoàng cháy

bùnglêntộtđộvàđẻragiậndữ,cũngnhưlửađẻrakhói.“Cáilũấymuốn

gì?Khôngbaogiờ chúng vừa lòng. Chúng làm liênlụyđếnnhữngngười

hiềnlành.ChúnglàmnhưchừngấycuộcCáchMạngchưađủ!Aibảochúng

đếnđây?Đếnđâythìbâygiờtháođi.Trốithâychúng!Lỗiởchúngchứai!

Bụnglàmthìdạchịu.Chuyệnnàycódínhdánggìđếnchúngta!Coicáiphố

tộinghiệpcủatabịđạnbắnloanglổrakìa!Thậtlàmộtlũvôlại.Nhấtđịnh

đừngcómởcửađấy!”

Thế là cái nhà biến thành ngôi mộ lạnh toát. Trước hiên, người nghĩa

quânthoithóp;anhthấyđạnràoràovàgươmtrầntiếnđến;nếuanhkêuthì

ngườitanghe,nhưngngườitakhôngchạyra.Ởđâycónhữngbứcváchcó

thểchechởanh,cónhữngconngườicóthểcứuvớtanh.Váchthìcótaimà

lòngngườilạilạnhnhưđá.

Lỗitạiai?Khôngtạiaihết,vàtạitấtcảmọingười.Tạithờiđạicủachúng

tachưahoànchỉnh.KhimơướckhôngtưởngbiếnthànhCáchMạng,khisự

phảnkhánglýthuyếtbiếnthànhsựphảnkhángvũtrangthìnóphảitựgánh

lấymọiđiềunguyhiểm.Mộtướcmơkhôngtưởngkhôngkiêntrì,hấptấp

bạođộngthìaicũngbiếtkếtquảsẽthếnào!Thườngthườnglànóđếnsớm

quá.Lúcấynócamchịutaihọathaychovinhquangmộtcáchanhhùng.Nó

phụcvụnhữngngườikhôngthừanhậnnó,phụcvụkhôngphànnàn,không

tráchmóc.Nóquảng đại ở chỗ cam chịu người ta bỏ rơi. Nó không chịu

khuấtmộttrởlựcnàonhưnglạidịudàngđốivớikẻvôơn.Nhưnghãyxem

cóphảilàvôơnkhông?Đúnglàvôơn,nếuxéttrênquanđiểmnhânloại.

Khôngphảilàvôơn,nếuxéttrênquanđiểmcánhân.

Tiếnbộlàmộtbiểuhiệncủaloàingười.Cuộcsinhtồnchungcủanhân

loạicótênlàTiếnBộ,bướcđilêntrướccủatậpthểgọilàTiếnBộ.TiếnBộ

đilên,đólàcuộchànhtrìnhcủaconngườitrênquảđấtđểtiếnlêncõitrên,

lênthếgiớithầntiên.Cólúcnódừnglạiđểtậphọpđoànngườichậmchạp;

cólúcnólưulạiđểsuytưởngởmộtđấtthánhrựcrỡvừađộtngộthiệnra;có

đêmnónằmxuốngđểnghỉngơi;đólàlúcnhàtưtưởngđauđớnnhìnthấy

bóngtốitỏalêntâmhồnconngười,vàsờthấyTiếnBộngủquêntrongđêm

dàymàkhôngbiếtlàmsaođánhthứcnódậy.GérardDeNervalmộthômnói

vớichúngtôi:“CólẽChúađãchếtrồi".Đólàdoanhlẫnlộntiếnhóavới

ChúanênnhậnlầmlàThượngĐếđãchếtkhithấytiếnhóatạmngưng.Tuy

nhiênthấtvọnglàkhôngđúng.ChắcchắncólúcTiếnBộsẽtỉnhgiấcnồng

vàlúcấyngườitasẽnhậnthấyTiếnBộvẫnđitrongkhingủ,bởivìnólớn

hơnxưa.Nhìnthấynóđứngdậycàngthấynócaolớnhơntrước.TiếnBộ

cũngnhưdòngsông,khôngphảitựmìnhmuốnluônluônchảyêmđềmmà

được.Đừngcódựngđậpchắnnước,đừngcóvứtnúiđávàolòngsông.Vật

chướngngạisẽlàmchonướccuồncuộnlên,làmchonhânloạisôisục.Do

đónảyranhữngcuộcbiếnđộng.Nhưngsaubiếnđộng,ngườitanhậnthấy

cómộtđỗiđườngđãvượtqua.Chođếnkhinàotrậttựđượcthiếtlập-trậttự

đâytứclàcảnhthiênhạtháihòa,-chođếnkhinàoquảđấtcósựnhịpnhàng

vànhấtquán,thìconđườngđicủaTiếnBộcótừngtrạm:Cáctrạmấylà

nhữngcuộcCáchMạng.

VậyTiếnbộlàcáigì?Chúngtavừanóiđólàcuộcsinhtồnthườngxuyên

củacácdântộc.Thếnhưngđôilúccuộcsốngnhấtthờicủacánhânlàmtrở

ngạichocuộcsốngvĩnhcửucủanhânloại.Hãybìnhtĩnhmànhậnrằngcá

nhâncóquyềnlợiriêngbiệtvàhọbảovệquyềnlợiấylàhợptìnhhợplý.

Cuộcsốnghiệnđạicóthểíchkỷmộtchừngnào,takhôngnênchấpnhất;

cuộcsốngnhấtthờivẫnlàcuộcsống,khôngnênbắtnócứphảiluônluônhy

sinh cho tương lai. Cái thế hệ hiện nay đến phiên mình góp mặt với đời

khôngbắtbuộcphảirútngắnphiênvìcácthếhệmaisau,cácthếhệấyxét

chocùngcũngchỉngangnómàthôi.Tiếngnóicủacánhânởtrongtấtcả

mọingườithủthỉ:“Tôiđươngsốngtrênđời.Tôiđươngtuổitrẻ,tôiyêu,tôi

giàrồi,tôimuốnnghỉ,tôilàchủgiađình,tôicócôngănviệclàm,tôilàmăn

phátđạt,tôiđươngphất,tôicónhàchothuê,tôicótiềngửiquỹNhàNước,

tôisốnghạnhphúc,tôicóvợcócon,tôiquýtấtcảnhữngthứấy,tôimuốn

sống,cácanhhãyđểchotôiyên".

Cho nên đôi lúc dân chúng tỏ ra lạnh như băng đối với đội quân tiên

phonghàohiệpcủanhânloại.Vảchăngkhilýtưởngnhảyvàovòngchiến,

thìlýtưởngcũngmấttínhchấtquangđãngcủamình.Lýtưởnglàchânlý

ngàymai.Thếmàlýtưởnglạiphảidùngchiếntranhlàthủđoạncủadốitrá

hômqua.Làtươnglaimànóhànhđộngnhưquákhứ.Làlýtưởngthuầntúy

màlạibạohành.Nócàivàoanhdũngmộtsựhungbạovàphảichịutrách

nhiệmvềsựhungbạođólàđáng.Hungbạođểđốiphó,hungbạotùycơ,trái

vớinguyêntắcvàkhôngthểkhôngbịtrừngphạt.Lýtưởngtrongchiếnđấu

đãdùngquânphápcũ:Nóbắngiánđiệp,nóxửtửđứabộiphản,nókếtliễu

sinhmệnhngườita,vứtngườitavàođêmtốivôdanhvôtích.Nódùngcái

chếtlàmphương tiện, đó là một điềunghiêmtrọng.Phảidùngnhữngthủ

đoạnấynghĩalàlýtưởnghìnhnhưkhôngtinởsứctruyềnbácủamìnhnữa,

tuysứctruyềnbácủalýtưởnglàmộtsứcmạnhvôđịchvàtoànthiện.Lý

tưởngkhibạođộngphảiđánhbằnggươm.Nhưngkhôngcócâygươmnàolà

đơngiản.Gươmnàocũngcóhailưỡi:Chémngườitabằnglưỡinàythìda

thịtmìnhbằnglưỡikia.

Khiđãnghiêmkhắcnêulỗilầmấyxong,thìkhôngthểkhôngkhâmphục

nhữngconngườiquangvinh,nhữngchiếnsĩcủatươnglai,nhữnggiáosĩ

củalýtưởngấy,mặcdùhọ thànhcônghaythấtbại.Khihọthuanon, họ

cũngđángsùngkính,màcólẽtrongthấtbạihọlạicànglẫmliệt.Đithuận

vớiquyluậttiếnhóamàthànhcôngthìđángđượcnhândânhoannghênh,

thấtbạianhdũngthìđángđượcthươngmến.Chiếnthắngthìrựcrỡ,nhưng

thấtbạilạikiêuhùng.Vớichúngtôilàngườiquýchuộnghysinhhơnđắc

thắng,JohnBrown

[378]

 vĩ đại hơn Washington,

[379]

 và Pisacane

[380]

 vĩ đại

hơnGaribaldi.

[381]

Phảicóngườibênhvựcchokẻchiếnbại.Ngườitathườngbấtcôngđối

vớinhữngtranghiệpsĩmuốnđemtươnglaivề,khihọthấtbại.Ngườita

buộctộinhữngngườiCáchMạngđãgieorắckinhhoàng.Mỗichiếnlũyđều

bịcoinhưlàmộtvụmưusát.Ngườitachỉtríchlýthuyếtcủahọ,nghingờ

mụcđíchcủahọ,đềphòngẩnýcủahọ,lênánlươngtâmhọ.Ngườitatrách

họđãchồngchất,đãdựngđứngmộtđốngđaukhổ,bấtcông,tuyệtvọngvà

quytráchnhiệmchonềnếpxãhộihiềnlành;đãmóctừdướicặnđáylên

từngmảng đentốiđể nấpvào,tựa vàomàchiếnđấu.Ngườitamắnghọ:

”Cácanhgiởđịangụclên!"Họcóthểtrảlời:“Chínhvìvậymàchiếnlũy

củachúngtôilàmộtchiếnlũycủanhữngýđịnhtốt".

Đànhrằnggiảipháphòabìnhlàgiảipháptốtnhất.Nóichung,phảinhận

rằngkhingườitathấyhònđáthìnghĩđếncongấu

[382]

vàxãhộilấylàmlo

ngạivềcáithiệnýkia.Chỉcóxãhộimớitựcứuđượcnóthôi,chúngtôikêu

gọithiệnýcủachínhnó.Khôngcầnphươngthuốckịchliệtnào.Phảihòa

nhãnghiêncứubệnhtình,chẩnđoánrồiđiềutrị.Chúngtôimờixãhộilàm

cáiviệcđó.

Dẫusao,dùlàngãquị,nhấtlàvìngãquị,họlànhữngngườicaoquý,

nhữngngườiấy,nhữngngườiởkhắpthếgiớiđămchiêunhìnvềnướcPháp

màchiếnđấuchosựnghiệplớnvớicáilogiquecứngrắncủalýtưởng:Họ

cốnghiếnđờihọchotiếnhóamộtcáchthuầntúyvôtư;họthựchiệnýmuốn

củaThượngĐế;hànhđộngcủahọlàmộthànhđộngsùngđạo.Đếngiờquy

định,cũnghoàntoànkhôngtínhtoánnhưngườidiễnviênđếnlượtmìnhđối

đáp,họcứtuântheokịchbảnnhàTrờimàchuivàomồ.Vàcuộcchiếnđấu

khônghyvọng,sựhysinhanhhùngđó,họgánhlấyđểđưacuộcvậnđộng

nhânbảnvôđịchbắtđầungày14thángbảynăm1789đếnnhữnghậuquả

rựcrỡvàcaovờicủanó.Nhữngchiếnsĩđólànhữnggiáosĩ.CáchMạng

PháplàmộthànhvicủaChúaTrời.

Tuynhiên-vàchúngtôithấycầnthêmsựphânbiệtnàyvàomấyphân

biệtđãnóiởmộtchươngkhác-cónhữngcuộckhởinghĩađượcthừanhận,

gọilàCáchMạngvànhữngcuộcCáchMạngbịbácbỏ,gọilàbạokhởi.Một

cuộckhởinghĩanổratứclàmộtchínhkiếndựthitrướchộiđồnggiámkhảo

nhândân.Nếunhândânchođiểmxấu,thìchínhkiếnđólàkếtquảkhô,cuộc

khởinghĩalàgiặccỏ.

Nhândânkhôngmuốnhễcótháchthứclàphảigánh,cũngkhôngmuốn

hễlýtưởngmuốnlàmìnhphảilaovàochiếntranh.Khôngphảidântộcnào

cũngcóvàlúcnàocũngcómáuanhhùng,cógantửvìđạo.Họthựctếlắm.

Thoạttiênhọgờmbạođộng:Lẽthứnhấtvìnóthườngkếtthúcbằngmột

thảmhọa,lẽthứhaivìxuấtphátđiểmcủanótrừutượng.

Bởivì,vàđiềunàythậtđẹp!Aixảthânđềuluônluônxảthânvìlýtưởng

vàcũngchỉvìlýtưởng.Khởinghĩalàdohàokhí.Hàokhícóthểphẫnnộ,

dođómàcóbạođộngvũtrang.Nhưngmỗicuộckhởinghĩanhằmlậtmột

ChínhPhủhaymộtchếđộthậtrađềunhằmmộtcáigìcaohơn.Chẳnghạn,

phảinóirõđiểmnày,nhữngngườicầmđầucuộckhởinghĩa1832,đặcbiệt

lànhữngchàngtraihàohùngởphốChanvreriekhônghẳnđánhvàoLouis

Philippe.Sốđôngtrongbọnhọ,khinóichuyệncởimở,vẫnthừanhậnnhững

tínhtốtcủavịvuaởgiápranhCáchMạngvàQuânChủđó;khôngaithù

ghétông.Nhưnghọđánhvàoquyềntruyềntửlưutôn,nóilàdoChúaban,ở

chithứmàđạibiểulàLouisPhilippe,cũngnhưtrướcđóhọđánhchitrưởng

màđạibiểulàCharlesX.

[383]

Vàcáimàhọmuốnđánhđổtrongkhiđánhđổ

quânquyềnởnướcPháp,chúngtôiđãgiảithích,chínhlàsựtiếmvịcủacon

ngườiđốivớiconngườivàcủađặcquyềnđốivớiquyềnlợitrênkhắpthế

giới.Pariskhôngvuasẽdộinêncảnhthiênhạhếtbạochúa.Họlýluậnnhư

vậy.Mụcđíchcủahọxavờihẳnrồi,mơhồcólẽlàluivềsautrướcsựcố

gắng,nhưngmàlớnlao.

Nhưthếđấy.Vàhọhysinhchonhữngảoảnhđó,nhữngảoảnhluônluôn

làảotưởngđốivớikẻhysinhnhưnglạimangcảlòngtincủaconngười.

Ngườinghĩaquânthivịhóavàmỹhóakhởinghĩa.Họlaovàothảmkịchsay

sưavớinhữngviệchọsắplàm.Biếtđâuđấy?Cóthểhọthànhcông.Họlàsố

ít:Cảquânđộichốnghọ;nhưnghọbảovệchínhnghĩa,luậtthiênnhiên,chủ

quyềncủamỗingười,mộtchủquyềnkhôngthểphếbỏ,bảovệcôngbằng,

chânlývànếucầnthìhọhysinhnhưbatrămchiếnsĩthànhSpartiatesthủa

xưa.HọkhôngtựliênhệvớiDonQuichottemàvớiLéonidas.Họcứđitới

vàkhiđãthamchiếnthìhọkhônglùinữa,họcúiđầulaotớitrước,đặthy

vọngởmộtchiếnthắngphithườngrồiCáchMạngsẽhoàntất,tiếnhóađược

giải phóng, nhân loại mở rộng, tất cả đều được cởi bỏ xiềng gông. Còn

khôngthìnhưởhẻmnúiThermopyleslàcùng.

Nhữngcuộcchiếnvìtiếnhóađóthườngthấtbại,chúngtôiđãnóivìsao.

Quầnchúngkhôngưanhữngcuộctậpdượtcủacáchiệpsĩ.Nhữngkhốinặng

làcácđámđông,chínhvìnặngnềmàthànhdễvỡ,nhữngkhốiđósợphiêu

lưu,màtronglýtưởngthìluôncóphiêulưu.Vảchăngphảinênnhớrằng

còncóquyềnlợi,màquyềnlợithìítchịukếtthânvớilýtưởngvàtínhchất.

Mộtđôikhidạdàylàmchoquảtimbạiliệt.

NướcPháplớnlaovàđẹpđẽởchỗítbéobụnghơncácdântộckhác;nó

dễdàngthắtlưngbuộcbụng.Nódậytrướcthiênhạ,ngủsauthiênhạ.Nó

luôntiếnlênphíatrước.Nótìmtòi.Làvìnónghệsĩ.

Lýtưởngchỉlàđiểmcaonhấtcủaluânlý,cũngnhưcáiđẹplàđỉnhcủa

cáichân.Nhữngdântộcnghệsĩcũnglànhữngdântộcnhấtquán.Yêucái

đẹplàmongánhsáng.BởithếchonênngọnđuốcChâuÂu,tứclàđuốcvăn

minh,thoạtđầudoHyLạpcầm,rồiHyLạpchuyểnchoÝvàÝchuyểncho

Pháp.Ôi!Nhữngdântộchướngđạothầntiên!«Vitaïlampadatradunt.»

[384]

Điềurấtđẹp,chấtthơcủamộtdântộclànhântốcủasựtiếnbộcủanó.

Lượngtưởngtượngđongđượcbaonhiêuthìlượngvănminhđođượcbấy

nhiêu.Duymộtdântộcđikhaihóachongườivẫnlàmộtdântộccứngcỏi.

NghệsĩnhưCorinthe

[385]

thìnên,ủymịnhưSybaris

[386]

thìkhôngđược.Ai

phụnhânhóathìcũngthoáihóa.Khôngnênlàtàitử,cũngkhôngnênlàtài

hoa,nhưngnênlànghệsĩ.Nóivềvănminhthìkhôngnêngạnlọc,phảinên

tinhlọc.Vớiđiềukiệnấy,ngườitabiếnchonhânloạicáihìnhmẫucủalý

tưởng.Lýtưởnghiệnđạicóđiểnhìnhcủamìnhtrongnghệthuậtvàphương

tiệncủamìnhtrongkhoahọc.Ngườitasẽthựchiệncáiảoảnhcaoquýcủa

cácthinhân,tứclàcáiđẹpxãhội,bằngkhoahọc.Ngườitasẽlàmlạicảnh

Eden

[387]

từnhữngbướcbắtđầu.Vănminhngàynayđãđếnđộmàchính

xáclàmộtyếutốcầnthiếtchohuyhoàngvàthẩmmỹquanphảiđượccơ

quankhoahọcphụcvụ,hơnnữa,hoànthiện;mơmộngcũngphảibiếttính

toán.Nghệthuậtlàkẻchinhphụcphảitựavàokhoahọclàngườivữnggối

bướclên.Vậtđểcưỡivữngvàngchắcchắnlàđiềuquantrọng.Tinhthầncủa

thờiđạitalàmbằngthiêntàiHyLạpchởtrênthiêntàiẤnĐộ:Alexandre

trênlưngvoi.

Nhữngchủngtộccứngđờtrongtínđiềuhoặcthahóavìvụlợikhôngcó

khảnănghướngdẫnvănminh.Quỳgốitrướcthầntượnghaykimtiềnđều

khiếnchocáibắpthịtđểbướcđivàcáiýchíđểtiếntớiteolại.Sựchuyên

tâmvàolễbáihoặclợinhuậnlàmyếusứctỏasángcủadântộc,hạthấptrình

độcủanó,dođócũngthuhẹptầmnhìn,vàtướcmấtcáiýthứcvừanhânbản

vừathầnkỳvềmụcđíchchung,màchínhcáiýthứcnàykhiếnchodântộc

trởthànhgiáosĩ.Babylonekhôngcólýtưởng;Carthaginois

[388]

khôngcólý

tưởng.AthénienvàRome

[389]

khôngcólýtưởngvẫngiữhàoquangcủavăn

minhquatrườngkỳlịchsử.

PhẩmchấtcủaPhápnganghàngvớiphẩmchấtcủaHyLạpvàLaMã.Nó

đẹpnhưAthénienvàvĩđạinhư Rome.Ngoàira,nótốtbụng.Nótựhiến

mình.Nóthườnghaycónhữnglúc hứngtậntụyhysinhhơncácdântộc

khác.Duynhữngcơnhứngđócókhiđếnthìcũngcókhiđi.Vàđólàmối

họalớnchonhữngaimuốnchạyđitrongkhinóchỉmuốnđivànhữngai

muốnđitrongkhinódừnglại.NướcPhápcũngcónhữngcơntáiphátcủa

bệnhvậtchất;nhữnglúcnàođó,nhữngtưtưởngvướngmắctrongđầuóc

caoquýkiachẳngcòngìkhiếnnhớđếnnướcPhápvĩđạinữa,vàchỉcókích

thước của một bang Missouri hay một bang Nam Caroline. Biết làm sao

được?Ôngkhổnglồđóngvaichúlùnmà!NướcPhápmênhmôngcónhững

lúccaohứngthíchlàmtrẻnhỏ.Chỉthếthôi.

Đãthếthìcònbiếtnóithếnào.Dântộccũngnhưtinhtú,cóquyềnẩn

bóng,vẫnlàtốt,miễnlàánhsángtrởlại,sựẩnthựckhôngbiếnthànhđêm

tốitrườngkỳ.Bìnhminhvàhồisinhđồngnghĩa.Sựtáixuấtcủaánhsáng

đồngnhấtvớisựtồntạicủabảnngã.

Chúngtahãybìnhtĩnhmàghinhậnnhữngsựviệcđó.Chếttrênchiếnlũy

haychếttrongcảnhlưuvonglàtrườnghợphysinhthừanhậnđược.Cáitên

thậtcủahysinhlàchícôngvôtư.Aibịbỏrơithìcamchịubịbỏrơi,aibị

đàyảithìcamchịubịđàyải,cònchúngtathìchỉnênvancácdântộcvĩđại

đừngnênlùiquáxakhilùi.Khôngnênlấycớlàcầnphảichăngmàđểcho

tụtsâuxuốngquá.Có vật chất,có giờ phút hiện tại, có quyền lợi, có cái

bụng;nhưngkhôngnênchỉcóthứtriếtlýcủacáibụng.Cuộcsốngchốclát

cóquyền,chúngtôithừanhận,nhưngcuộcsốnglâudàicũngcóquyềncủa

nó.Đãlênrồi,chaoôi!Khôngphảilàkhôngthểxuống.Chúngtathấyhiện

tượngnàyxảyratronglịchsửnhiềuhơnlàchúngtamongmuốn.Mộtdân

tộcđãrựcrỡ;dântộcấyđãnếmlýtưởng,nhưngsauđónóngậmbùnvàcho

làngon;nếuaihỏinóvìsaonóbỏSocratemàtheoFalstaff,nónói:“Vìtôi

thíchnhữngchínhkhách".

Hãynóimộtđiềunữatrướckhitrởvềvớicuộcnộichiến.

Mộttrậnchiếnđấunhưtrậnchúngtôidiễntảrađâyrõrànglàmộtsự

vùngvẫyđểtrườnlênlýtưởng.Tiếnbộbịcảnchânthườnghaysinhbệnh,

chonênthỉnhthoảngnólênnhữngcơnđộngkinhbiđátnhưthế.Nộichiến

làbệnhcủatiếnbộ,chúngtađãtừnggặpbệnhấytrênđườngđời.Nộichiến

vừalàmộtmànvừalàkhoảngnghỉcáchmàntrongtấnbihùngkịchmàtrục

là tội nhân xã hội và nhan đề thực sự là Tiến Bộ. Tiến bộ! Tiếng reo ấy

choántấtcảđầuócchúngtôi.Tưtưởngcủabộtruyệnbihùngmàchúngtôi

viếtđây,đến đoạn này cònphảiquanhiềucuộc thử thách nữamớilộrõ.

Nhưngchúngtôimạnphép,khôngphảicuốncảlên,màmởhébứcmànđể

choánhsánglọtrangoàirõrệt.

Quyểnsáchdướimắtbạnđọcđâymặcdùcónhữngchỗgiánđoạn,những

ngoạilệ,nhữngnhượcđiểm,quyểnsáchấytừđầuchícuối,từđạithểđến

chitiếtthểhiệncuộchànhtrìnhtừácđếnthiện,từbấtcôngđếncôngbằng,

từgiảđếnchân,từbóngtốiđếnánhsáng,từdụcvọngđếnlươngtri,từthối

rữađếnsốngcòn,từthútínhđếnnhântính,từđịangụcđếnthiênđường,từ

hưkhôngđếnChúa.Khởiđiểmlàvậtchất,đíchtớilàlinhhồn.Xàtínhlúc

banđầu,thiênthầnlúccuối.

XXI

NHỮNGNGƯỜIANHHÙNG

Bỗngnhiêntiếngtrốngxungtrậnvanglên.

Cuộctấncôngdiễnranhưmộttrậncuồngphong.Đêmqua,trongbóng

tối,quân địchnhưmột contrănlặng lẽnhíchđếngầnchiếnlũy.Bâygiờ

giữa ban ngày, trên đường phố rộng mở, không thể lén lút đánh bất ngờ

được,vảlạiđạibácđãbắtđầugầmthét,lựclượngvũtranghùnghậucủahọ

đãphơitrần.Bâygiờđâyquânsĩồạttiếnđếnchiếnlũy.Cuồngbạolàchiến

thuật,cảmộtbinhđoànbộbinhmạnhmẽ,xentừngđoạnquốcdânquânvà

cảnhvệthànhphốvàdựavàosứcyểmhộcủanhữngđộiquânđôngđảomà

chúngtanghetiếngđộngchứkhôngtrôngthấy!Trốngvang,kèngiục,lưỡi

lêchĩarađằngtrước,binhđoànấychạyrầmrậpxôngvàođườngphố,đội

côngbinhdẫnđầu.Đạntrongchiếnlũybắnrakhônglàmchohọchùnbước,

họlaovàochiếnlũynhưmộtdầmthépnệnvàomộtbứctường.

Tuyvậytườngkhôngnúng.Nghĩaquânbắnnhưbãotáp.Quântấncông

leolênchiếnlũy,nghĩaquânbắnchặnhọ,nócchiếnlũynhưmộtcáibờmtia

chớp.Cuộcxungphongcuồngmạnhquáđếnnỗitronggiâyphút,chiếnlũy

trànngậpcảlínhxungkíchnhưngchiếnlũyrảychúngta,hấtchúngxuống

nhưmộtconsưtửvungrảyđànchóbámvàomình.Vàchiếnlũyphủkín

xungkíchnhưghềnhđáphủđầymìnhbọtnướcởbờbiển,phủkínmộtlúc

đểrồilátsaulạinhôrasừngsững,đensì,dữdội.

Binhđoànbắtbuộcphảithoáilui,nhưngvẫntậptrungtrongphố:Trống

trảimàdữtợn,họbắntrảchiếnlũynhữngloạtsúngkinhhồn.Aiđãxembắn

pháohoađềunhớnhữngbótiasánglàmbằngnhữngloạtpháobắnchâuvào

nhau,vànổtrênkhông,gọilànhững“chùmhoapháo”.Bâygiờxincácvị

hãytưởngtượngnhữngbóchớpấykhôngphảitừtrêntrờisaxuống,màlại

baytạtngang,mỗi tia mang ở mũi một viên đạn ghém hay một viên đạn

chiếnvànổnhưtừngloạtsấm,gieorắcchếtchóckhắpnơi.Chiếnlũyphố

Chanvrerieởdướinhữngbósấmchớpấy.

Cảhaibênđềukiênquyếtkhông kémnhau,ởđâylòngdũngcảmgần

nhưdãman,vàphathêmtínhchấthungtợnoanhliệtbắtđầubằngsựxả

thân.ThờinàyquốcdânquânchiếnđấunhưnhữngngườilínhZouave.

[390]

Quânđộimuốnkếtliễucuộcbạođộng,nghĩaquânmuốnchốngcự.Đương

trongtuổixuântrànđầysứcsốngmàđànhlònghysinh,thìdũngcảmphải

thểhiệnthànhcuồngchiến.Giữacảnhxôxát,mỗingườilớnlênvớicáisức

lớncủagiờtốihậu.Đườngphốchồngchấtxácngười.

EnjolrasvàMariustrấngiữởhaiđầuchiếnlũy.Enjolrascònthìchiếnlũy

còn,nênchàngẩnnấpgiữmình.Dướiđầutườngchàngđứng,batênlính

địchđãngãquaymàkhônghềtrôngthấychàng.Mariusthìchiếnđấumột

cáchtrốngtrải.Chàngđemmìnhlàmcáiđíchchođốiphương.Quánửathân

hìnhchàngnhôlênkhỏichiếnlũy.Khôngaiphungphíbằnganhkeobẩnbị

kíchmànổicáu,khôngaidữdộikhichịuhoạtđộngbằngngườimơmàng.

Mariusdũngmãnhvàtưlự.Chàngchiếnđấunhưtrongmộtgiấcmơ.Cóthể

nóiđólàmộtbóngmađươngbắnsúng.

Đạncủanghĩaquânhếtdầnmàlờitrêucợtcủahọkhôngcạn.Trongcơn

bãotápởnghĩađịaấy,họvẫncườigiòn.

ThấyCourfeyracđầutrần,Bossuethỏi:

—Cậuvứtcáimũcậuxónào.

—Chúngđãdùngtrọngpháothổiveorồi.

Hoặclàhọnóinhữnglờicaođạo.Feuillychuachátkêu:

— Hiểu sao được tâm địa bọn ấy! (Feuilly kể tên nhiều người, nhiều

ngườicótêntuổi,có tiếngtămnữa,mộtvàingườilà cựuquânnhânthời

CáchMạngvàĐếChế)-Bọnchúngđãhứasẽnhậpvớichúngta,đãthềsẽ

giúpđỡchúngta,đãđemdanhdựmàgiaoước,bọnchúnglàtướnglĩnhcủa

chúngta,thếmàbâygiờbỏta!

Combeferrenghiêmnghịmỉmcườivàchỉnóimộtcâu:

—Cónhữngngườihọcoiluậtdanhdựnhưngườitacoisaotrêntrời,

kínhnhiviễnchi.

Bêntrongchiếnlũy,vỏđạnrơivãinhiềunhưlàcómưatuyết.Quântấn

công có số đông, quân phòng thủ có thế. Quântấn công vướng chânvào

nhữngxácchết,nhữngngườibịthương,lúngtúngtrênsườnlũydốcngược

nênbịnghĩaquântrênchóplũybắnngãquay.Cáichiếnlũyđãđượcxây

dựngtheokiểuấy,lạicòncónhữngchỗdựarấttốt,chonênđãtạoramột

địathếthuậnlợi,làmchomộtnắmngườicóthểđánhluimộtbinhđoàn.Tuy

nhiên hàng ngũ tấn công luôn luôn được bổ sung quân số, càng lâu càng

đôngmặcdùbịbắnnhưmưaxối.Họnhíchlênkhôngcáchgìcảnnổi,nhích

dầntừngbướcnhưngchắcchắnvàxoắnvàochiếnlũynhưchiếctrụcốcấn

xuốngbànép.

Cácđợttấncôngkếtiếpdiễnra.Cuộcxungđộtcàngrùngrợn.Trênđống

đá ở phố Chanvrerie đã diễn ra một cuộc chiến đấu oai hùng không kém

cuộcchiếnđấuởthànhTroie.

[391]

Nhữngconngườihốchác,kiệtquệ,tơitả,

đãmộtngàyđêmkhôngănkhôngngủ,nhữngconngườichỉcònđượcbắn

mấyphát,sờtúikhôngcònviênđạnnào,nhữngconngườihầuhếtđềumang

thươngtích,đầu và tay băng những miếng giẻ đensì,hoenố, những con

ngườimáutràoratừnhữnglỗthủngtrênquầnáo,nhữngconngườichỉcó

gươm cùn và súng xấu, những con người ấy giờ phút này đã biến thành

những người khổng lồ. Chiến lũy mười lần bị tấn công, bị xâm phạm, bị

vượtlên,chiếnlũyvẫnkhôngmất.

Nếucóthểtưởngtượngđượccómộtmớdũngkhíbịchâmlửavàbùng

cháyvàchúngtađượcxemcảnhcháyđóthìchúngtacũngcómộtýniệmvề

trậnđánh.Không,khôngphảilàmộttrậnđánh.Đâylàcảnhtượngtronglò

lửa,mồmthởralửa,mặtmũiphithường,nhândạngcũngmất,ngườichiến

sĩcháyrựclênvàbiếnthànhnhữngconquáivậtkỵlửađilạingangnhiên

trongcảnhhỗnchiến.Cảnhtượngthậtlàhùngvĩ.

Chúngtôikhôngthuậtlạinhữngbiếnthiênđồngthờihaykếtiếpdiễnra

trongcuộcxungsátvĩđại.Chỉcóhùngcalàcóquyềndùngmộtvạnhai

nghìncâuthơđểmôtảmộttrậnchiếnđấu.Ngườitatưởngđâylàđịangục

củaHồiGiáo,cáighêgớmnhấttrongsốmườibảyvựcthẳmmàkinhVéda

gọilàRừngGươm.

Nghĩa quân vật nhau với quân địch, họ quần địch từng bước, họ đánh

bằngsúnglục,bằngkiếm,bằngquảđấm,đánhgần,đánhxa,đánhtừtrên

xuống,đánhtừdướilên,đánhtừmáinhà,từcửaquán,từlỗthônghơicác

nhàhầm,màmộtvàingườiđãchuivào,đánhtừkhắpmọichỗ.Mộtđịchvới

sáumươi.MặttrướcquánCorinthehầunhưđổsụptrôngrấtdịhình.Cửasổ

lỗchỗvếtđạnđãmấtcảkínhlẫnkhungvàbiếnthànhmộtcáilỗkhônghình

dạng.Nghĩaquânđươngồnàokhuânđálấpnólại.

Bossuetbị giết;Feuillybị giết;Courfeyracbịgiết;kế đếnJolybịgiết.

CombeferređươngđỡmộtngườilínhChínhPhủbịthươnglênthìbịđâmba

nhátlưỡilêxuyênquangực;chàngchỉkịpnhìnlêntrờimàtắtthở.Marius

vẫnchiếnđấu.Ngườichàngmangvôsốvếtthươngnhấtlàởđầu,chonên

mặtmàyđầmđìanhữngmáu,trôngnhưcómộtchiếckhănđỏphủlên.Một

mìnhEnjolrasthânthểnguyênlành.Khichàngkhôngcònvũkhíthìchàng

chìatayquabênphải,bêntrái,tứcthờimộtnghĩaquânđặtvàotaychàng

mộtthứkhígiớinàođó.Chàngđãdùngđếnchiếcgươmthứtưmàbâygiờ

nócũngchỉcònmộtđoạn.Dùngbốnchiếcgươm,thếlàhơnFrançoisĐệ

Nhất

[392]

ởMarignanmộtchiếc.

Homère

[393]

nói:“DiomèdecắtcổAxyle,concủaTeuthranisquêởđất

Arisbahạnhphúc;Euryale,concủaMécistée,kếtliễuDrésos,vàOpheltios

thìgiếtÉsèpecùngvớiPédasuslàkếtquảcuộctìnhduyêngiữanữthủythần

Abarbarée và chàng Boucolion ngay thẳng; Ulysse quật ngã Pidyte quê ở

Percose; Antiloque hạ Ablère; Polypætès hạ Astyale; Polydamas hạ Otos

ngườixứCyllène,vàTeucerthìhạArétaon.Méganthioschếtdướimũigiáo

củaEuripyle.Agamemnon,vuacủacácdũngtướng,đánhngãÉlatos,sinhở

thànhphốhiểmtrởcóconsôngSatnoïsrócrách”.Trongcácthiênhùngca

TrungThếKỷcủata,trángsĩEsplandiansửngọnhỏamâuhaimũidồnđánh

HầuTướcSwantiborekhổnglồ,HầuTướcnhổđền,tháplênnémlại.Tranh

bíchhọacổvẽhaiCôngTướcxứBretagnevàxứBourbonsmangphùhiệu,

biểntên,xáchbúađánhnhau,cảhaiđềuđeomặtnạsắt,giầysắt,găngsắt,

CôngTướcBretagnengựaphủdacáotrắng,CôngTướcBourbonskhoácáo

màuthiênthanh.CôngTướcBretagnemanggiahuysưtửgiữahaicánhmũ,

CôngTướcBourbonsđộimộtcáimũcólưỡitrairấtlớnhìnhhoahuệ.Tuy

nhiên,muốnlẫmliệt,khôngcầnphảiđộimũCôngTướcnhưYvon,không

cầnphảisửcâyhỏamâunhưEsplandian,cũngkhôngcầnphảimangmộtbộ

vũ khí tặng phẩm của vua Euphète từ Éphyre về, như Phylès bố của

Polydamas.Chỉcầnhiếndângđờimìnhchomộtniềmtin,chosựtrungthực

cũng đủ rực rỡ uy phong. Anh línhtrẻ thật thà,hôm qua lànông dân xứ

Beauceron hay xứ Limousin, cắp gươm la cà bên mấy chị em vú vườn

Luxembourg,anhsinhviêntrắngtrẻocúigằmtrênsáchvở,trênmẫugiải

phẫu,thườngcắtrâubằngkéomổ,hãyđemhaingườiấyđến,thổivàongười

họmộtluồngýthứcnhiệmvụ,đặthọđốidiệnnhauởngãtưBoucherathay

ởngáchphốMibray,rồibảohọchiếnđấu,mộtngườivìlácờ,mộtngườivì

lýtưởng,vàcứtưởngnhưđangchiếnđấuchoTổQuốc;lúcấytrậnchiến

đấusẽlàmộttrậnchiếnđấucủanhữngngườikhổnglồ,vàtrênchiếntrường

hùngvĩkia,bóngngườibinhnhìvàngườisinhviênydượcsẽmênhmông

nhưbóngcủaMégaryonvuaxứLycieđầycọpdữ,vậtnhauvớitướngAjax

caonhưnúi,tàisứcđịchthầnlinh.

XXII

TỪNGTẤCĐẤT

Trongsốchỉhuy,chỉcònEnjolrasvàMariussốngsótởhaiđầuchiến

lũy. Khu trung tâm trước đây nhờ Courfeyrac, Joly, Bossuet, Feuilly làm

nòngcốt,bâygiờnúngthế.Đạibáctuykhôngmởđượcđộtphákhẩusong

cũnglàmsứtmẻmộtkhoảngkhárộngởkhugiữa.Chópchiếnlũyởđấybị

đạnđạibácbắnsậpcácthứcvặtvụnđổrahaibênlầnhồivunthànhđống

làmnênhaicáibệ,mộttrong,mộtngoài.Bệngoàithoaithoải,cóthểdođó

màleolên.

Quânđịchmởmộtđợttấncôngtốihậuvàođấyvàđợtnàycókếtquả.

Đoànxungkíchtuatủalưỡilêchạyxầmxậpvàlaotớikhôngsứcnàocản

nổi.Hàngngũdàyđặccủahọxuấthiệntrênkhoảngmẻ,giữamộtđámkhói

mù.Lầnnàythìkhôngcáchgìcứuvãn.Nhómnghĩaquânchốnggiữchỗấy

thốiluilộnxộn.Lúcấyởmộtvàingười,bảnnăngsinhtồnnhoidậy.Đứng

trướccáirừngsúngchĩavàohọ,họđâmrakhôngmuốnchếtnữa.Giâyphút

ấy,conthútáihiệndướihìnhngườivàrúthétlên.Họbịdồnđếntrướcngôi

nhàsáutầngởtậncùngkhuchiếnlũy.Ngôinhàấycóthểlàconđườngsống

thoát.Cửangôinhàấyđãbị chắntừtrênchídưới,trôngnhưbítkín mít.

Trướckhiquântấncôngvàotớibêntrongkhuchiếnlũythìmộtcánhcửa

chợtmởrarồikhéplạitrongnháymắt.Cánhcửachợtmởrarồitứckhắc

đóngấylàconđườngsốngchonhữngngườituyệtvọngkia.Bởivìởngảsau

ngôinhàấy,cóđườngphố,cónghĩalàcólốirútchạy,cókhônggian.Cho

nênhọtrởbángsúngđậpcửa,họlấychânđạp,họkêu,họgọi,họchắptay

lạivanxin.Chẳngaimởcả.Chỉcócáiđầulâuởcửathônghơitầnggácthứ

banhìnxuốnghọmàthôi.

NhưngEnjolrasvàMariusđãtậphợpđượcbảytámnghĩaquânlaođến

chechở chohọ.Enjolras thétbảoquân ChínhPhủđừng xônglên.Một sĩ

quankhôngnghe,cứxôngtới,Enjolrasgiếtngayviênsĩquan.Bâygiờanh

đứngởsântrongkhuchiếnlũy,tựalưngvàoquánrượuCorinthe.Mộttay

cầmgươm,mộttaycầmsúng,anhgiữchocánhcửamởrộngvàngănđón

bọntấncông,anhkêubảomấyngườinghĩaquântuyệtvọng:

—Chỉcómộtcáicửamở,làcửanày.

Cầmcựcảmộttiểuđoàn,Enjolrasđemthânmìnhchechởchohọđểcho

họ lòn ra phía sau chàng. Họ lao vào cửa. Bây giờ chàng sử dụng cây

carabinenhưmộtcâygậy. Chàngvungcarabinesángloángtheothế “che

hoa”,nhưnhữngngườiđánhgậythườnggọi,đánhrạtnhữngngọnlưỡilêtua

tủatrướcmặtvàhaibên,rồiláchvàocửasaukhitấtcảmọingườiđãvào

trongquán.

Giâyphútthậtlàrùngrợn.Línhthìmuốnxôngvào,nghĩaquânthìmuốn

đóngcửalại.Cánhcửađóngsầm,mạnhđếnnỗilàmđứtlìanămngóntay

củamộtanhlínhcốbámlấynó,nhữngngóntaybịtiệnấydínhvàokhung

cửa.

Marius không vào được. Một phát súng đã làm chàng gãy xương vai.

Chàngbiếtmìnhđangngấtđivàngãxuống.Mắtđãnhắmrồi,chàngcảm

thấynhưcómộtbàntayvạmvỡchạmvàodathịtchàngvànắmlấychàng.

Trướckhibấttỉnh,chàngchỉcònkịpnghĩđếnCosettemộtlầncuốicùng,

đồngthờitựnhủ:“Mìnhbịbắtlàmtùbinh,mìnhsẽbịbắn".

EnjolraskhôngtrôngthấyMariustrongsốngườivàoquáncũngcóýnghĩ

làMariusđãbịbắtvàsẽbịbắn.Nhưnghọđãởvàocáigiờphútmàmỗi

người chỉ có thể nghĩ đến cái chết của mình. Enjolras cài then, đẩy chốt,

khóaổkhóavàbópốngkhóa,trongkhiởngoài,quânChínhPhủđậpphá

ầmầm:Bộbinhtrởbángsúngđập,côngbinhlấybúabửa.Đoàntấncôngđã

xôdồnđếntrướccửa.Cuộctấncôngquánrượubắtđầu.

Phảinóirằngquântấncôngrấtphẫnnộ.Cáichếtcủaviênđộitrungsĩđã

làmchohọcămgiận.Nhưngcònđiềunàyáchạihơnnữalàtrướccuộctấn

công vài giờ, có tintruyềnđi rằng quân khởi nghĩachặt xẻ tù binh, vàở

trongquánCorinthecómộtcáixácquânChínhPhủkhôngcóđầu.Những

tinđồnnguyhạixảyranhưthếtrongcáccuộcnộichiếnlàthường,vàchính

mộttinphaođồnnhưthếđãgâyrataihọaphốTransnonainsaunày.

Khicửaquánđãđượcchặnkỹ,Enjolrasnóivớianhem:

—Bâygiờthìphảibắtchúngtrảgiáthậtđắtcáichếtcủachúngta.

Anhđếnbêncạnhbànđặtthi hàicụMabeufvàchúbéGavroche.Hai

thânhìnhthẳngvàcứng,mộtdài,mộtngắn,cùngvớihaikhuônmặtlờmờ

hiệndướinhữngnếplạnhcủatấmvảiliệm.Mộtbàntaychòirangoàivà

buôngthõngxuốngđất,bàntaycủaôngcụ.Enjolrasnghiêngmìnhhônbàn

tayđángkínhấy,cũngnhưhômquaanhđãhônvừngtrán.Haicáihônnày

làhaicáihônduynhấttrongđờianh.

Hãy rút ngắn câu chuyện. Chiến lũy đã chống cự như một cửa thành

Thèbes,

[394]

giờđây,quánrượuchiếnđấunhưmộtcănnhàthànhSaragosse.

[395]

 Những cuộc kháng cự như thế tất phải cục cằn. Không khoan tha.

Khôngthểcóđiềuđình.Miễngiếtđượcnhiềulàchếtthỏa.KhiSuchetbảo:

“Đầuhàngđi".ThìPalafoxđáp:“Hếtđạnđạibácthìđãcódao!”Trongtrận

đánhchiếmquánrượuHucheloup,cóđủcảnhữngviệcxảyratrongmộttrận

đánhthành.Cóđátảngtừmáinhà,từcửagácgiángnhưmưaxuốngđầu

quântấncông;cáctảngđáấychẹtchếtnhiềubinhlínhmộtcáchthảmkhốc

làmchobọnkhácđiêntiếtlên;cóđạnvèoratừcửathônghơitrêngác,từ

hầmnhà;cótấncôngđiêncuồng,cóphòngngựsaymáu.Cócảsựtànsát

nhưđiên,nhưdạikhiđãpháđượccửaxôngvào.

Quântấncôngbịvướngchântrongcáccánhcửabịchọcthủngvàxôđổ

xuốngđất,nênkhinhàođượcvàotrongquánthìkhôngtìmthấybóngmột

nghĩa quân nào. Nghĩa quân cũng đã dùng búa chặt cái thang trôn ốc rơi

xuốnggiữaphòng.Mộtvàingườibịthươngsắpchếtnằmlạiđấy,còntấtcả

nhữngngườisốngsótđềulêntầnggác.Từmiệngthanggác,hỏalựcgiáng

xuốngkinhkhủng.Đólànhữngviênđạncuốicùng.Khibắnhết,khinhững

người hấp hối khủng khiếp ấy không còn thuốc, không còn đạn, thì mỗi

ngườicầmhaichaithứnướcmàEnjolrasđãdựtrữ.Họdùngloạiquảchùy

mỏngmảnhmộtcáchdễsợấyđểđốiđịchvớilũngườiđươngleolên.Đólà

những chai acide. Cuộc tàn sát có những chuyện rùng rợn như thế nào,

chúngtôicứthuậtranhưthếấy.Ngườibịvây,thanôi!Cócáigìthìcầmcái

ấylàmvũkhí,Archimède

[396]

bắnlửachịunướcđốttàu,tuyvậykhôngvì

thếmà người ta bớt kính nểArchimède.Nhựathông sôi cũng không làm

giảm vinh quang của Bayard.

[397]

 Chiến tranh gồm toàn những sự khủng

khiếp,đãchiếntranhthìcònlựachọncáigì?

Mặcdùvướngvíuvàphảibắntừdướilên,nhữngtràngsúngcủaquântấn

côngcũngrấtácliệt.Miệngthangkhôngmấychốcmàđãviềnnhữngđầu

ngườichết,máuchảyxuốngtừngdòngnónghổivàđỏngòm.Sựnáođộng

tưởngkhôngbútnàotảxiết.Khóinónglùngbùngtrongnhàlàmchogian

phòngtốiom.Sựrùngrợnthậtđãlêntộtđộ,khôngcóchữnghĩanàomôtả

được.Trongcuộcxungsátđịangụcnày,khôngphảilàconngườiđánhnhau.

Cũngkhôngcònlàchuyện khổng lồ quần nhau với hộ pháp. Chuyệncủa

Milton

[398]

vàcủaDante

[399]

hơnlàchuyệnHomère.Đâylàmộtcảnhchiến

tranhgiữaquỷvàma.

Thậtlàmộtsựanhdũngquỷquái.

XXIII

ĐÔIBẠN

[400]

KẺĐÓINGƯỜISAY

Cuốicùngngườithìcôngkênhnhau,kẻthìdùngcáisườnthanggãy,kẻ

leotường,kẻđánhđulêntrầnnhà,bọntấncôngđãlênđượctầnggác.Hai

mươingườigồmđủthànhphần:Quânchínhquy,quốcdânquân,cảnhvệ

quân,đãtrườnlênhỗnđộn;họchặtnốtnhữngnghĩaquâncònchốngcựở

ngaymiệngthanggác,rồiàovàotrongphòng.Mặtmàyhọsâysứtmộtcách

dễsợvìbịtrúngthươngtronglúccốleolêngác;họsaymáu,họđiêncuồng,

họ đã trở nên man rợ. Trên gác chỉ còn độc một người chưa ngã. Đó là

Enjolras. Không đạn, không gươm, anh chỉ còn trong tay cái nòng dây

carabinemàanhđãđậpvỡbángtrênđầubọnxônglêntrước.Anhlánhra

saubànbillard,dùngnóđểngăncáchbọntấncôngvớianh.Anhlùivàomột

gócphòng.Mắtkiêuhãnh,đầungẩngcao,trêntaychỉcònmộtmẩuvũkhí,

anhcũngđủuydũngđểlàmchobọntấncôngphảigiãnra.Cótiếnghét:

—Thằngchỉhuyđấy.Chínhtaynóđãgiếtanhbắnđạibác.Nóđãđứng

đấy,tấtchỗấythíchhợpvớinó.Vậychonóởđấy.Bắnnóngaytạichỗthôi.

Enjolrasbảo:

—Phải,bắntaođi!

Rồivứtmẩusúng,chàngkhoanhtayrasau,anhđưangựcchochúng.

Tháiđộdũngcảmtrướccáichếtbaogiờcũnglàmchongườitaxúcđộng.

Enjolrasvừakhoanhtaychờchết,thìsựhuyênnáocũngchấmdứt,cảnhhỗn

độnlắngxuống,gianphòngtrởnênlặnglẽmộtcáchuynghi.Taykhông,

đứngimkhôngnhúcnhích,Enjolrascómộtvẻlẫmliệtđángsợ,nótrấnáp

sựxônxao.Làngườiđộcnhấtkhôngbịthươngtích,mìnhđầymáu,uynghi,

đẹpđẽ,thảnnhiênnhưngườixươngđồngdasắt,anhthanhniênấybắtbuộc

đámngườibừngbừngsátkhíkiaphảigiếtanhmộtcáchkínhnể.Vẻkiêu

hãnhcủaanhlúcấycànglàmchoanhđẹptrai.Anhđẹplộnglẫy.Tuồngnhư

khôngbiếtmệtmỏilàgì,nhưkhôngthểbịđánhtrúng,sauhaimươibốn

tiếngđồnghồghêgớmnhưthế,mặtanhvẫnửnghồng.Saunày,trướctòaán

binh,mộtngườichứngđãnói:“Trongbọnbạođộngcómộtngườimàtôi

nghengườitagọilàApollon

[401]

táithế.”Cólẽnhânchứngấymuốnnóiđến

Enjolras.Mộtquốcdânđươnggiơsúngngắmanhchợthạxuốngmàthan:

“Hìnhnhưtôisắpbắnmộtđóahoa.”

ỞgóctườngđốidiệnEnjolras,mườihaibinhsĩxếpthànhtoánđương

lặnglẽchuẩnbịsúngđạn.

Rồimộttrungsĩhô:

—Ngắmđích!

Mộtsĩquancanthiệp:

—Hãythưthả.

RồiquayvềphíaEnjolras,viênsĩquanhỏi:

—Anhcómuốnđượcbịtmắtkhông?

—Khôngcần.

—Cóphảichínhanhđãgiếtviênđộipháobinhkhông?

—Hẳn.

Grantaiređãthứcdậyđượcmộtlát.Cácbạnnhớrằngtừđêmhômtrước

ởphònggácnày,Grantairengồiyêntrênghếgụcđầutrênbànmàngủ.

Anhđãthựchiệnmộtcáchđầyđủthànhngữ:“Saynhưchết".Thứrượu

khổngảighêgớmđãruanhtrongmộtgiấcmênặngnề.Cáibànanhngủnhỏ

quámặcchoanh.Anhgiữnguyênkiểungồilúcđầu,ngựcáplênbàn,đầu

gốitrêntay,chungquanhnàocốc,nàochai,nàolọ.Giấcngủcủaanhnặng

như giấc ngủ của con gấu đông miên, hay con đỉa no máu. Tiếng súng

trường,tiếngđạibác,tiếngđạnghémlọtvàocửaphòng,tiếngầmầmtrong

giờphútđánhnhautrongquán,khônggìlayđộnganhnổi.Duylâulâu,anh

ngáymộttiếngđểtrảlờiđạibác.Tuồngnhưanhngồiđấychờmộtviênđạn

để đỡ phải mất công tỉnh dậy. Nhiều xác chết nằm sóng sượt quanh anh,

thoạttrôngaicũngngỡanhngủgiấcngủcuốicùngnhưhọ.

Tiếngồnàokhôngthứctỉnhngườisayrượu,tráilạisựyênlặnglàmcho

họtỉnhgiấc.Thậtlàlạnhưngngườitacũngđãnhiềulầnnhậnthấynhưvậy.

NhữngtantànhđổvỡquanhGrantairecànglàmchoanhmêđặc:Tiếngsụp

đổcủatấtcảlàmộtkhúcruêmái.Khitiếnghuyênnáolắngxuốngxung

quanhEnjolrasthìchínhsựlặnglẽấylạilaymạnhGrantaire,cũngnhưkhi

mộtcáixeđangphinướcđạidừnglại,thìhànhkháchngủgàngủgậttrong

xechoàngtỉnh.Grantairevụtngồidậy,duỗitay,giụimắtnhìnchungquanh,

ngápdàimộtcáivàhiểuhếtnguồncơn.

Tỉnhmộtcơnsayrượuthìcũngnhưcómộttấmmànởtrướcmắtbịxé

toạc,thoángnhìn,đãthấyngaytoànbộsựvậtkhuấtởsau.Mọiviệcbỗng

dưnghiệnlênkýức,Grantairevừamởmắtđãlĩnhhộitìnhhình,mặcdùanh

chẳngbiếttrờiđấtgìtrongngàyđêmvừaqua.Trínãoanhchợttrởnênminh

mẫn;khóirượunhưhơinướclàmmờcânnãobâygiờđãtanhẳn,vàthựctế

hiệnramộtcáchchínhxác,rõràng.

Grantairengồitrongxó,cóbànbillardchekhuất.Quânsĩmảichâumắt

vàoEnjolraskhôngnhìnthấyanh.Viênđộisắpsửalặplạicáilệnhngắm

đích,chợtnghecótiếngthétlớnbêncạnh:

—ChếđộCộngHòamuônnăm!TaolàngườiCộngHòađây.

Grantaiređứnglên.Chàngsayđãmặtmàyđổikhác,đôimắtngờicáiánh

lửahùngtrángcủamộtcuộcchiếnđấumàchàngkhôngthamgia.Anhlặp

lại:

—ChếđộCộngHòamuônnăm!

Rồibướclênmạnhmẽ,anhđếnđứngbêncạnhEnjolras,trướchọngsúng

quânthù.Anhbảo:

—Bắnhaitamộtlần.

DịudàngquaymặtlạiphíaEnjolras,anhhỏi:

—Enjolraschophépchứ?

Enjolrasmỉmcườisiếttaychàng.

Nụcườichưadứt,súngđãnổ.TámphátđạnxuyênngườiEnjolras.Anh

vẫnđứngtựavàotườngnhưđạnđãđóngđinhngườianhvàođấy.Duyđầu

anhgụcxuống.GrantairethìngãquaydướichânEnjolras,chếttứckhắc.

Látsau,quânChínhPhủsănđuổinhữngngườinghĩaquâncuốicùngcòn

nấptrongnhữngngáchcaotrongquán.Họbắnvàonhàvựa,quamộtcáisàn

gỗmắtvõng.Họđánhnhautrongcácgácxép.Họnémthânngườiquacửa

sổ,mộtvàingườihãycònsống.Haikhinhkỵbinhđươnglomkhomđỡcỗ

xehànglênthìbịhaiphátcarabinebắntừcửathônghơixuốngchếtngay.

Cũngtừcửaấyngườitađâmlưỡilêthủngbụngmộtngườimặcblouserồi

xôxuốngđường,ngườiấynấcchếtdướiđất.Mộtnghĩaquânvàmộtbinhsĩ

vậtnhautrênmáingói;trượttheochiềuxuôicủamáinhà,họvẫnkhôngchịu

buôngnhaura,cảhaicùngrơixuốngđất,rơimàvẫnsiếtnhaumộtcáchdữ

tợn.Tronghầmnhà,cuộcchiếnđấucũngdiễnragiốngnhưthế.Tiếngkêu

thét,tiếngsúng,tiếngchânhuỳnhhuỵch.Rồiyênlặng.Chiếnlũythếlàđãbị

chiếm.

Quân Chính Phủ bắt đầu sục sạonhững ngôi nhà lân cận, và sănđuổi

nhữngngườichạytrốn.

XXIV

TÙBINH

Quảthật Mariusđãbị bắtlàmtù.Tùcủa JeanValjean.Cáibàntaytừ

đằngsauđưaranắmgiữchàngmàlúcngấtđichàngcòncảmthấychạmvào

dathịt,đólàbàntaycủaJeanValjean.

JeanValjeanxôngxáotrongchiếntrườngchỉđểnhậnmọisựnguyhiểm.

Trongcảnhtrậnđịahấphốikhôngcóôngthìchẳngcóainghĩđếnnhững

ngườibịthương;giữacuộctànsát,ôngcómặtởmọinơi,nhưmộtcứutinh.

Nhờ ông, những người ngã xuống được nâng dậy, mang vào gian phòng

dướivàbăngbó.Ngớtthìôngsửachữachiếnlũy.Nhưngtayôngkhônghề

làmmộtcửchỉnàocóthểgọilàbắn,làchém,làđánh,thậmchílàchốngđỡ

tựvệ.Ônglặnglẽcứungười.Vảchăngđạnkhôngthèmthịtông,ôngchỉbị

vàivếttrầytrợtnhẹnhẹ.Nếunhưlúctìmđếnchỗmộđịanày,ôngcóýđịnh

tựtử,thìđiềumơướccủaôngchẳngđượcthựchiện.Nhưngchúngtôitin

rằngôngkhôngđịnhtựtử,vìtựtửlàmộthànhvikhônghợpđạoChúa.

JeanValjeancóvẻnhưkhôngtrôngthấyMariustrongcảnhkhóibụimù

mịt.Nhưngsựthựcmắtôngkhônghềrờichàng.KhiMariustrúngđạnngã

xuốngthìJeanValjeannhảyđếnnhanhnhưconhổ,vồlấychàngnhưvồ

một con mồi và mang chàng đi. Cuộc tiến đánh như gió lốc xoắn vào

EnjolrasvàcửaquánCorinthe,nênkhôngaitrôngthấyJeanValjeanmang

Mariusbấttỉnhvượtquakhuchiếnlũytungtóevàlẩnvàosaugócquán.

Gócquánấynhôrangoàiđườngphố,nhờvậycómộtvuôngđấtnhonhỏ

khôngcóđạnbaytới,vàmắtngườicũngkhôngthểtrôngvào.Trongnhững

đámcháynhàthỉnhthoảngcómộtcănbuồngkhôngbénlửa,cũngnhưtrên

mặtbiểncuồngđâyđóbênkiamộtmỏmnúinhôrahaygiữamộtvũngcóđá

lởmchởm,vẫncómộtkhoảnhphẳnglì.Vuôngđấtnàycũnggiốngnhưthế.

ĐólàchỗÉponinetránhrađểthởhơicuốicùng.

Đếnđó,JeanValjeanđứnglại,đặtMariusxuốngđất,tựalưngvàotường

vànhìnchungquanh.Tìnhhìnhthậtlàkinhkhủng.Bâygiờđây,vàcóthể

tronghaibaphútnữa,bứcváchnàylàmộtchỗnấp.Nhưngrồilàmsaothoát

khỏicuộctànsátnơiđây?Valjeanhồitưởngnỗihoangmangcủaôngtám

nămvềtrướcởphốPolonceauvànhớlạicáchôngđãlàmthếnàođểtrốn

thoát.Lúcấyquảlàkhókhăn,nhưngbâygiờmớithậtlàhếtcách.Trước

mặtônglàmộtngôinhàsáutầngnghiệtngãvàcâmbặt,hìnhnhưchỉcóđộc

mộtngườiởlàônggiàgụcđầuchếttrênbậucửasổ.Bênphảilàchiếnlũy

phốTruanderiekhôngcaolắm,vượtquakhôngkhó;nhưngôngthấynhôlên

khỏingọnchiếnlũymộtlànglưỡilêlởmchởm.Đólàquânđộichínhquybố

trírìnhchờ.Rõrànglàvượtquachiếnlũynhỏấytứclàđihứngmộtloạt

súng,vàai nhô đầu lênkhỏichiếnlũy tức khắcsẽlàmbia cho sáu mươi

họngsúngchâuvàođấy.Bêntráilàchiếntrường.Đằngsaubứctườnglà

cảnhchết.

Làmthếnào?Chỉcómọccánhnhưchimmớicóthểthoátkhỏinơiấy.

Ấythếmàphảiquyếtđịnhngay,phảinghĩraphươngkếngay,khôngthời

khôngkịp.Ngườitađánhnhaucáchôngmấybước;cũngmaylàtấtcảbọn

chúngđềuchâuvàođộcmộtđiểmlàcáicửaquán.Nhưngnếucómộtngười

línhnàođó,chỉmộtngườithôi,cóýđịnhđánhbọchậu,hayđánhtạtngang

sườn,thìcòngì?

JeanValjeannhìnngôinhàtrướcmặt,nhìnchiếnlũybêncạnh,rồinhìn

xuốngđất.Vớisựhoảnghốtcủangườicùngđường,conmắtôngnhưmuốn

khoétmộtcáilỗdướiđất.Nhìnmãivớiconmắtngườihấphốiôngthấycó

mộtcáigìlòmòhiệndướichân,nhưtuồngconmắtmìnhcũngcómãnhlực

làmnảyracáichúngtađòihỏi.Ởcáchđấymấybướccómộttấmvỉsắtnằm

dướiđấtsátmặtđường,ởdướichâncáichiếnlũynhỏđươngbịcanhgiữ

nghiêmmật.Tấmvỉấyrộngđộmấytấcvuôngvàlàmbằngnhữngquesắt

cứng.Trướckiavỉgắnvàođá,nhưngkhungđábịnạybậtđi,thànhthửlỗ

hổnglờmờ,tựanhưmộtốngkhóihaylàmộtlònggiếngchứa.

JeanValjeanlaotớiđó.Khoavượtngụcngàyxưacủaônghiệntrởvề

trongtrínhưmộtthứánhsáng.Hấtđáquamộtbên,giởtấmvỉ,vácMarius

lênvainhưmộtxácchết,dùngđầugốivàkhuỷutayleoxuốngcáigiếng

cũngmaylàkhôngsâumấy,vớitaylênđậytấmvỉsắtnặngnềlại-đậyxong

thìđábịđộngchạmlạiđổxuốngđèlêntrên-đặtchânlênnhữngphiếnđáở

sâucáchmặtđườngnhữngbathước,JeanValjeanlàmnhữngcôngviệcấy

nhưđươngtrongcơnmêsảng,vớisứckhỏecủamộtngườikhổnglồvàsự

nhanhlẹcủaconchimưng.Côngviệchoànthànhchỉtrongvòngmấyphút.

CùngvớiMariusvẫnđangcònbấttỉnh,JeanValjeanbâygiờđứngtrong

mộtcáihànhlangdàikhoétsâutronglòngđất.Ởđấyhoàntoànyêntĩnh,

tuyệtđốilặnglẽvàtốiomom.JeanValjeanlạithấycáicảmgiácngàyxưa

khi đường phố rơi tõm vào tuviện. Duy ngày nay ông mang Mariuschứ

khôngphảiCosette.

Tiếnghuyênnáodữdộitrongcuộctấncôngquánrượutrênkiabâygiờ

vọngvàotaiôngchỉnhưmộttiếngrìràokhôngrõ.

QUYỂNII

RUỘTGANCONQUÁIKHỔNGLỒ

I

ĐẤTTRÚTCỦARABIỂN

MỗinămthànhphốParisvứtxuốngsônghaimươilămtriệu.Đólànói

nghĩađenchứkhôngphảilàbónggióvívongì.Vứtnhưthếnào?Vứtngày

vứtđêm.Vớimụcđíchgì?Chẳngcómụcđíchgìcả.Nghĩthếnàomàvứt

nhưthế?Chẳngnghĩgìcả.Đểlàmgì?Chẳnglàmgìcả.Vứtquabộphận

nào?Quaruộtnó.Ruộtnólàgì?Làhệthốngcốngngầmcủanó.Haimươi

lăm triệu, đó là con số ước lượng thấp nhất của ngành khoa học chuyên

trách.

Saukhiđãmòmẫmrấtlâu,khoahọcngàynaybiếtrằngthứphânbóntốt

nhất,cóhiệuquảnhấtlàphânngười.NgườiTrungHoabiếtđiềuđótrước

chúngta,chúng ta đành chịu xấuhổmàthừanhậnviệc ấy. Eckeberg nói

rằngkhôngcómộtngườinôngdânTrungHoanàođitỉnhmàlúcvềkhông

gánhthêm,ởhaiđầuđòngánhtre,mộtđôithùngđầycáithứmàchúngta

cholàđồdơuế.Nhờphânngười,đấtcátởTrungHoavẫnmàumỡnhưở

thờinguyênthủyvàgieolúamìthìcứmộtgiốngramộttrămhaimươithóc.

Khôngcóthứcứtchimnàosánhnổivớiphânráccủamộtthủđô.Mộtthành

phốlớnlàmộtmỏphânsảnlượngcaonhất.Dùngđôthịđểbónphâncho

nôngthôn,chúngtasẽthukếtquảchắcchắn.Nếuvàngđángcoinhưcứtthì

ngượclại,cứtlàvàng.Ngườitađãsửdụngthứvàngấynhưthếnào?Người

taquétnóxuốnghố.

Ngườitatốnvôsốtiềnbạc:Từngđoạntàuđinamcựcnhặtcứtchimhải

âu,chimcánhcụt,thếmàcáinguồnkhovôtậnởbênmình,ngườitalạiđổ

xuốngbiển.Loàingườibỏphíkhôngbiếtbaonhiêulàphânngười,phânthú;

nếukhôngđemkhốilượngphânấynémxuốngnước,nếumangnótrảvề

chođất,thìnóđủnuôisốngloàingười.

Nhữngđốngrácrưởibênvệđường,nhữngxebùnsềnsệtđêmđêmlạch

cạchlănquađườngphố,nhữngthùngchứaghêtởmcủasởvệsinh,những

dòng nước lầy hôithối chảy khuất dưới mặtđường, các bạn có biếtlà gì

không?Đólàđồngcỏlênhoa,làcỏnonxanhmởn,làcỏống,cỏvoi,cỏ

mật,đólàthúrừng,làthúnhà,đólàtiếngrốngthoảimáicủamấyconbò

mộngvềchiều,đólàcỏkhôthơmphức,đólàhạtlúavàngtươi,đólàsức

khỏe,làvuitươi,làsựsống.Luậtsángtạohuyềnbíđãmuốnrằngởdướiđất

thìcósựbiếnthểmàởtrêntrờithìcósựbiếnhình.

Hãymangnhữngthứấytrảlạicholòtạohóa,nósẽđemsungtúclạicho

cácanhngay.Đấtcócáiănthìđấttrởlạinuôingười.Cácanhcứviệcvứtbỏ

thứquýấyvàhơnnữa,cứviệccườitôilàlốbịch.Nếuthếthìđólàkiệttác

củasựngudốtcủacácanh.Khoahọcthốngkêđãtínhrarằngriêngmột

mìnhnướcPhápmỗinămđãquamiệngsôngngòimàtiếncốngchoĐạiTây

Dươngnửatỉ.Cầnnhớlàvớinửatỉấy,cóthểđàithọmộtphầntưcáckhoản

chitrongngânsáchquốcgia.Thếmàngườitathíchvứtnămtrămtriệuđó

xuốngnướchơnthìthựclàkhônkhéo!Cáimàcốngrãnhnônthảmhạitừng

giọtrasôngvàsôngmửathànhdòngcuồncuộnrabiển,chínhlàchấtmáu

thịtcủanhândân.Mỗirãnhcốngựamộtcáilàmỗilầnchúngtamấtđimột

nghìnquan.Kếtquảlàđấtthìngàycàngnghèođimànướcthìnhiễmđộc,

đóikhátchòiratừluốngcây,bệnhhoạnxônglêntừsôngbiển.

Chẳnghạn nhưlúcnày, aicũngbiếtrằng sôngTamiseđươngđầuđộc

thànhphốLuânĐôn.CònParisthìnhữngnămgầnđây,chúngtađãphảidời

phầnlớn các miệng cống xuống hạ lưu, phía trướccáicầucuốicùngcủa

thànhphố.Mộthệthốngốngmángképcónắpvan,cóngănchắnnước,vừa

hút vừa lùa, mộtbộ máy trổ nước sơđẳng đơn giản nhưbuồng phổi con

người,bênAnhởnhiềuxãngườitađãlàmnhưthế.Mộthệthốngdẫnnước

kiểuấyrất thích hợpđểđemnước làng ở đồngquêvềthành phố, và gửi

nướcmàumỡthànhphốvềđồngquê.Cáchtraođổinướcgiảnđơnnhấtthế

giớinhưthếsẽcókhảnănggiữlạichotanămtrămtriệumỗinăm,không

chotuônbừarabiển.Thếmàngườitamưunghĩchuyệnkhác.

Phươngpháphiệnhànhmuốnlàmlợihongườitalạihóaralàmhại.Dụng

ýthìtốtmàkếtquảđángbuồn.Tưởngtẩyuếđượcchothànhphốlạihóara

làmchodânthànhphốhéohon.Cốngngầmlàmộtsựlầmlẫn.Bộmáydẫn

thủyhaicôngdụng,cólấyđicótrảlại,nhưđãtảởtrên,phảithaythếbộ

máycốngngầmchỉbiếtđộiquétcủacảimàthôi.Côngtrìnhấyđiđôivới

nhữngđiềukiện mới củamộtnềnkinh tế xã hộiđổimới,sẽ làm chođất

ruộngsảnxuấtmườilầnbộihơnvànạnnghèođóiđượcgiảmnhẹlạthường.

Nếulạigiảiquyếtluônđượcnạnngồikhôngănbámthìnósẽđượcthanh

toánhoàntoàn.

Trongkhichờđợi,tàisảncôngcộngcứthếchảyrasông,thậtlàlãngphí.

Phảinóilãngphímớiđúngchữnghĩa.ChâuÂusuyyếuvìhaomònnhưthế.

VềnướcPhápthìchúngtađãtínhnómấtmátbaonhiêurồi.Parischứamột

phần,haimươilămtriệutrongtổngsốnămtrămtriệunướcPháplãngphí

hàngnămlàướclượngcòndướisựthực.Đemhaimươilămtriệuấytiêu

dùngvàoviệccứutếxãhộivàviệcgiảitríthìPariscònhoalệgấpđôi.Thế

màParislạimanghaimươilămtriệuấy mà tiêu trong lỗ cống! Bởi vậy,

ngườitacóthểnóirằngcáixaxỉnhấtcủaParis,cáihộihèhoangphí,cái

cuồngloạnsaysưa,cáivungphítiềnròngbạcchảynhấtcủaParislàcống

rãnhấy.

QuảnlýkinhtếNhàNướcmàđuimù,thìlàmchophúclợicủamọingười

trôitheodòngnướcvàchìmxuốngvựcsâunhưthếđấy!Phảicónhữnglưới

vớtđốivớitàisảncôngcộng.Vềphươngdiệnkinhtế,cóthểtómtắtsựkiện

nàytrongmộtdanhtừ:“Paris,giỏthủngđáy".Parislàmộtthànhphốđiển

hình,làkhuônmẫuchocácdântộckhácrậpđểxâydựngthủđô,làTổQuốc

củalýtưởng,củaphátminh,củamọikhởiphátvàthểnghiệm,làtrungtâm

củatrithức,làthànhquốc,làtổongcủangàyxưa.Thếnhưngvềphương

diệnchúngta vừa trình bày,thìParissẽ làm cho mộtbácnôngdânPhúc

Kiếnnhúnvaikhinhbỉ.NếuanhbắtchướcParisthìanhcũngđếnphásản.

Vảlại trongviệcphung phíđiêndạitựbao giờđếnbây giờnhưthế này,

Pariscũngchỉbắtchướcthôi.

Nhữngcáingốclạngốclùngấykhôngphảilàchuyệnmớiđâu;cáingu

nàykhôngphảilàcáingutrẻtuổi.Ngườiđờixưacũnglàmnhưngườiđời

nay.Liebinói:“CốngrãnhthủđôLaMãđãthủtiêucảnhsốngnođủcủa

nôngdânLaMã”.KhinôngthônLaMãđãbịcốngngầmthànhLaMãlàm

chophásảnthìnướcÝcũngbịlụnbạitheo;khinướcÝđãchuivàocốngthì

đảoSicile,rồiđảoSardaigne,vàcảChâuPhicũngchuitheovàocống.Cống

ngầmLaMã đã làm cho nhânloạichìmxuốngvực. Nó nhận chìm thành

phố,nhậnchìmcảthếgiới.

[402]

«Urbietorbi».

[403]

Thànhphốtrườngtồn,

cống ngầm vô để. Việc này cũng như nhiều việc khác, La Mã vẫn làm

gương.Parisnoitheogươngấyvớitấtcảsựngớngẩncủanhữngđôthành

vănvật.

Đểtháo chất bẩn ra sông, như chúng tôiđãgiảithích,dướithành phố

Paris,cómộtthànhphốPariskhác,thànhphốcốngrãnh.Thànhphốcống

rãnhcũngcóphốphường,cóngãtư,cóquảngtrường,cóngõhẻm,cóđường

sá,cógiaolưu,giaolưucủabùnnhơ,duychỉthiếucóngười.

Khôngnêntângbốccáigìcả,dùlàtângbốcmộtdântộclớn.Ởchỗnào

cũngđượccóđủcảcácthứ,thìcũngcóđêhènbêncạnhcaosiêu.Trong

PariscóAthénien,thànhphốánhsáng,Tyr,thànhphốhùngcường,Sparte,

thành phố khí tiết, Ninive, thành phố màu nhiệm, thì trong Paris cũng có

Lutèce,

[404]

thànhphốbùnlầy.

Vảchăng,dấuấnhùngcườngcủaPariscũnglàởđấy,vàcáitầngđáy

khổnglồcủaParisthểhiệntrongphạmvikiếntrúccáimẫumựckỳdịtrong

lĩnh vực nhân sinh, thể hiện ở một đôi người như Machiavel, Bacon và

Mirabeau:“Cáihùngvĩhạtiện".Nếumắttatrôngxuyênmặtđấtthìchúng

tasẽnhìnthấycáithànhphốcốngrãnhkiagiốngnhưmộtkhốisanhôvĩđại.

Thậtvậy,mộtkhốisanhôcũngkhôngcónhiềungócngách,hànhlanghơn

cáiụđấtchuvisáudặmlàmnềntảngchothànhphốngàyxưa.Chưanóiđến

cácmộđịalàmthànhmộthệthốngnhàhầmriêng,chưanóiđếnnhữngống

dẫn khí thắp chằngchịt,chưa nói đến hệthống ống dẫn nướcbao la đưa

nướcđếncácgiếngmáy,chỉriênghệthốngcốngrãnhcũngđãlàmnênhai

mặtlướikhổnglồởdướiđấthaibênbờsông.Đườngcốngởđấychichíttối

tămnhưởtrongmêhồntrận,muốnrachỉcóthểxuôitheochiềudốccủanó

màra.

Ởđấy,quasamùẩmướt,xuấthiệnconchuộtcống,nónhưlàconđẻcủa

thànhphốParis.

II

CỔSỬVỀCỐNGRÃNH

HãytưởngtượngParisđượclậtlênnhưmộtcáinắpthìhệthốngcống

ngầm,từtrênnhìnxuống,sẽhiệnraởhaibênbờsôngnhưmộtcànhcâylớn

ghépvàoconsông.Ởhữungạn,đườngcốngcáilàthâncành,nhữngcống

conlànhữngchinhánhvàcácngõlànhữngque,chạc.

Hìnhảnhđóchỉlàđạikháivàmớiđúngnửachừngbởivìgócvuônglà

gócthôngdụngtrongloạichinhánhdướiđấtđólạihiếmcótrongthựcvật.

Muốnhìnhdungcáibìnhdiệnhìnhhọclạlùngđómộtcáchgầngũihơnthì

nên giả thiết mình được nhìn trên một nền đen tối một loại cổ tự đông

phươngkỳquặc,rốirắm,màcácchữcáigắnvàonhaulộnxộnvànhưtình

cờ,khithìởhaiđầu.

HầmrácvàcốngngầmcóvaitròquantrọngởthờiTrungCổ,ởHậuKỳ

ĐếquốcvàởcáiĐôngPhươngcổxưaấy.Ôndịchsinhratừđó,bạochúa

chếtởđó.Côngchúngkinhsợnhữngkhuvựcthốitha,nhữngổchếtkhổng

lồđó.HốdòibọởBénarèslàmchongườitachoángvángkhôngkémhầm

sưtửởBabylone.SáchthầnhọcDoTháinóivuaTéglathPhalasarviệncái

hầm rác Ninive để nguyền rủa. Jean De Leyde cho cái mặt trăng giả của

mìnhhiệnlêntừcốngMunstervàkẻđồngđạocủaôngởPhươngĐônglà

Mokannâ-nhàtiêntrixứKhorassan-thìlấycáimặttrờigiảcủamìnhtừ

giếngphânKekhscheb.

Lịchsửloàingườiphảnchiếutronglịchsửhốrác.Nhữngthềmphơixác

tộinhântửhìnhkểlịchsửLaMã.CốngParisđãtừnglàmộtthựctếghê

gớm.Nótừnglàhầmchôn,cũngđãlàhốnấp.Tộiác,tríthôngminh,sự

phảnkhángxãhội,tựdotínngưỡng,tưtưởng,trộmcướp,nghĩalàtấtnhững

gìmàluậtpháploàingườisănbắthayđãsănbắt,đềutrốnvàohốđó;bọn

giặcvồthếkỷmườibốn,bọnăncắpđêmthếkỷmườilăm,tínđồđạocải

cáchthếkỷmườisáu, bọnđồngbóngthếkỷmườibảy,thợđốtlòthế kỷ

mườitámđềucónấpởđó.Mộttrămnămtrước,lưỡidaogămbanđêmtừđó

vunglên,thằngăncắplâmnguylánhmìnhxuốngđó;rừngcóhang,Pariscó

cống.PhườngănmàynòicoicốnglàmộtphânkhucủaKhuPhépMàu

[405]

vàbuổitối,hunghãnvàngạongễ,họrútxuốnglốithoátMaubuéenhưvề

mộtbuồngngủ.

NhữngaibanngàyhoạtđộngởngõcụtMócHầuBaohayởphốCắtCổ

thì tự nhiên dùng cái cầu một nhịp ở Đường Xanh hay khu đứng gió

Hurepoixlàmchỗtrọbanđêm.Dođó,vôkhốikỷniệmcònlưutruyềnlại.

Đủmọithứmahiệnlênởnhữnghànhlangdàivắngvẻấy.Thốimụcvàuế

khíkhắpcả.ĐâyđómộtlỗthônghơimàVillonởbêntrongnóichuyệnvới

Rabelais

[406]

ởbênngoài.

Thờixưa,cốngngầmcủaParislànơihòhẹncủatấtcảnhữngkhôkiệtvà

nhữngthínghiệm.Ởđókhoakinhtếhọcnhìnthấycặnbã.Cốngngầmlà

lươngtâmcủathànhphố! Tấtcảđềuhộitụởđấy,đốidiện ởđấy.Trong

cảnhxámxịtấy,cóbóngtối,nhưngkhôngcònbímật.Mỗisựvậtmanghình

thểthựccủanó,hayítnhấtlàhìnhthểhoànbị.Đốngrácrưởicócáiưuđiểm

làkhôngnóidối,nhưngngườitathấybìa,thấychỉbuộc,thấybêntronglẫn

bênngoàivànóđượctôbồimộtlớpbùntrungthực.CáimũigiảcủaScapin

ởcạnhnó.Tấtcảnhữngdơbẩncủavănminhkhiđãhếttácdụng,đềurơi

vàocáihốngaythậtđó:Cáimớikếtthúccuộctrượtdốcxãhộirộnglớn;

nhữngchấtnhơbẩnấytụtxuốnghố,nhưngphơitrảiratrongđó.Cảnhhỗn

độn,ấylàmộtcuộcxưngtội.Ởđâykhôngcócáidángbênngoàigiảdối,

khôngcóvỏbọcthanhcao:Rác rưởicởiáotrong,hiệnrahoàntoàntrần

trụi;ảotưởng,ảohìnhtanbiến,chỉcòntrơcáithựctạivớibộmặtthảmhại

củacảnhkếtcục.Cuộcđờithựcvàsựhủydiệtphơitrần.

Ởđây,mộtđítchaithúnhậntínhnátrượu,mộtquaigiỏkểlạicảnhđiở;

ởđâycáilõitáođãtừngcónhữngđềxướngkianọvềvănhọctrởlạilàcái

lõitáo;ởđâycáimặtvuatrênđồngxuđôigỉxanhcómộtcáchthựcthà,bãi

đờmcủaCaïphegặpgỡchỗnônmửacủaFalstaff,đồngtiềnvàngởsòngbạc

rachạmcáiđinhmắcđoạndâytreocổ,cáibàothaitímngắtđượcbọctrong

chiếcáolấplánhđãnhảymúaởnhạckịchviệnđêmThứBaBéovừaqua,

cáiáoquantòađãxửánkhốingười,lănlócbêncạnhmộtvậtthốithalàcái

váycủamộtgáiđiếm;cảnhnàyđãvượttínhhữuáimàđivàochungchạ

thầntình.Cáigìnhồiphấntôsongiờđâynhemnhuốcloanglổ.Cáikhăn

mỏngcuốicùngđãvứtbỏ.Mộtcốngngầmlàmộtgãtrângtráo.Cáigìnó

cũngnóirahết.

Sựthànhthậtcủarácrưởidễưavàlàmchotâmhồntayêntĩnh.Khisuốt

ngàytrênmặtđấtđãphảichịuđựngcáivẻtrịnhtrọngkiêukỳcủanhữnglý

doquốcgia,nhữngcamkết,nhữngviễnkiếnchínhtrị,nhữngcôngbằngxã

hội, những trung thực nghiệp vụ, những khắc khổ của địa vị, những mặt

quantòatuyệtđốiliêmchính,thìchúngtathấynhẹngườikhiđượcđivào

cốngngầmvàthấythứbùnnhơthíchđángcủanhữngcáiấy.

Chúngtôicũnghọcởđấyđượcnhiều.Chúngtôivừanóilịchsửđiqua

cốngngầm.NhữngđêmSaintBarthélemyrỉrảtừnggiọtquakẽđá.Những

vụámsátcôngcộngnổitiếng,nhữngcuộctànsátchínhtrịvàtôngiáođi

quacáihầmngầmcủavănminhđóvàđẩyxácchếtvàođó.Trướcconmắt

củangườinghĩ ngợi, tấtcảnhữngtay sát nhân lịchsửđềucó mặt ởđây,

trongánhnhờnhờgớmghiếc,chânquỳ,mìnhmangchiếctạpdềcắttrong

vảiliệm,tayđanglauchùimáunạnnhâncủachúngđổxuống.LouisXIở

đấyvớiTristan,FrançoisIvớiDuprat,CharlesIXvớimẹmình,Richelieu

vớiLouisXIII;cóLouvois,cóLetellier,cóHébertvàMaillard.Bọnhọđang

cạođámongxóanhòadấuvếtnhữnghànhđộngcủahọ.Dướicácvòmcuốn

ấy,ngườitanghethấytiếngchổicủanhữngbóngmakia.Ngườitahítthởxú

khínặngnềcủacáctaihọaxãhội.Ngườitanhìnthấytrongcácxótốinhững

gợnhồnglấplánh.Nhữngbàntayđẫmmáuđãrửatrongngòinướcghêgớm

chảyởđây.

Ngườiquansátxãhộiphảivàonhữngvùngtốinày.Cácvùngđólàbộ

phậncủaViệnkhảocứucủahọ.Triếthọclàkínhhiểnvicủatưduy.Tấtcả

đềumuốntrốntránh nó, nhưng không gì thoátđược.Quanhcolà vô ích.

Quanhcothìphơibàykhíacạnhnàocủaconngười?Khíacạnhxấuhổ.Con

mắtchínhtrựccủatriếthọctheodõicáiácvàkhôngchonólẩnvàohưvô.

Nónhậnratất,trongcảnhxóanhòacủanhữngsựvậthủydiệt,vàtrongcảnh

thunhỏdầncủanhữngsựvậttanbiến.Nókhôiphụchồngbàotrênáorách

vàngườiđànbàtrênmụnvải.Nódựatrênhốxímàtáitạothànhphố,trên

bùnlầymàtáitạophongtục.Nhìnmảnhvỡ,nókếtluậnlàlọcổhaycáivò.

Từmộtdấumóngtaytrêngiấydabào,nónhậnrasựkhácbiệtgiữapháiDo

TháiJudengassevàpháiDoTháiGhetto.Trongnhữnggìtồnlưu,nótìmra

cáigìđãtồntại,cáithiện,cáiác,cáigiả,cáichân,dấumáutronglâuđài,vết

mựcnơihanghốc,giọtmỡbòởthanhlâu,nhữngthửtháchtrảiqua,những

cámdỗđãđến,nhữngbãinônmửaquasaysưachèchén,nếpnhăncủatính

cáchkhitụtxuống,dấuvếtcủabánmìnhởnhữngngườivìthôbỉmàsađọa,

vàtrêntấmáocủanhữngphukhuânvácLaMã,dấuthíchkhuỷutayrủrê

củaHoàngHậuMessaline.

III

BRUNESEAU

CốngngầmParisthờiTrungCổđãthànhtruyềnkỳ.HồithếkỉXVI,vua

Henri II có tổ chức thử một cuộc thăm dò, nhưng không thành. Theo lời

chứngcủaMercier,cáchđâychưađầytrămnăm,ngườitabỏmặcchovũng

bùnlầyđótựnórasaothìra.

Pariscổlànhưthế,bịbỏmặcchotranhchấp,dodựvàmòmẫm.Nóđần

độnmộtthờigiankhálâu.Vềsau,CáchMạng89đãchothấycácthànhphố

trởnênthôngminhnhưthếnào.Còncáithờixaxưatốtlànhthìđầuócthủ

đôkhôngđượcvững:Nókhôngbiếttiếnhànhcôngviệccủanó,vềphương

diệntinhthầncũngnhưvậtchất,cũngkhôngbiếtquétrácrưởivàtệnạn.Ở

đâunócũngthấycótrởngại, cóvấnđề.Chẳnghạnkhônglàmsaođilại

trongcốngngầm:Khôngthểthỏathuậnvớinhautrongthànhphố.Ởtrênlà

vôtri,ởdướilàvôlộ.Ngônngữrốirắmởtrên,đườnghầmrắcrốiởdưới.

NgụcDédale

[407]

cộngvớithápBabéliques.

[408]

CólúccốngngầmPariscũnggiởchứng,dânglêntrànbờtuồngnhưcon

sôngNilkhôngaibiếttớiấyđộtnhiênnổigiận.Cónhữngtrậnlụtcốngrãnh

mớinhụcnhãchứ!Cónhữngkhi,cáidạdàycủavănminhấytiêuhóakém,

bùnlầyựalêncổhọngthànhphốvàPariscómùivịbùnphân.Cốngngầm

giốnghốihận,nhưthếcũngcóphầntốt;đólànhữngcảnhcáo,nhưngbịcoi

nhẹ.Thànhphốbựctứcsaothứbùnlạitoganđếnthế,vàkhôngchấpnhận

chorácrưởitrởvề.Phảiquéttốthơnkia.

Cơnlụtnăm1802hãycònhiệnlạitrongkýứcnhữngngườiParistám

mươituổi.BùntrànrathànhchữthậpởquảngtrườngChiếnThắng,nơicó

tượng Louis XIV; bùn chảy vào phố Saint Honoré, do hai miệng cống ở

quảngtrườngChampsÉlysées,vàophốSaintFlorentindocốngởphốđó,

vào phố Pierre à Poisson do cống Sonnerie, vào phố Popincourt do cống

Chemin Vert, vào phố Roquette do cống phố Lappe; ở ống máng phố

ChampsÉlysées,lụtbùndângcaođếnbamươilămphân.PhíaNam,bằng

lốithoátrasôngSeinenhưngđingượcchiều,bùntrànvàophốMazarine,

phốÉchaudévàphốMarais.Ởđây,nódừnglạicáchnhàRacinemấybước,

kínhnểnhàthơhơnnhàvua,cảhaiđềusốngởthếkỷXVII.Nóđạtđộsâu

nhất ở phố Saint Pierre, dâng cao đến một mét trên mặt đá ở miệng ống

mángvàđộrộngnhấtởphốSaintSabins,ởđâynótrảiratrênchiềudàihai

trămbamươitámmét.

Đầuthếkỷnày,cốngngầmPariscònlàmộtnơibíẩn.Bùnlầythìchẳng

bao giờ được tiếng tốt, đành thế nhưng ở đây cái tiếng xấu lên đến mức

khiếnngườitaphátkhiếp.Parislờmờbiếtrằngdướichânmìnhcómộtcái

hầm kinh khủng. Người ta nói đến nó như nói đến cái vũng đọng thành

Thébainngàyxưa,nhungnhúcnhữngconrếtdàinămmét,cáivũngcóthể

làm vũng đầm cho con quái Béhémoth khổng lồ. Những đôi ủng của thợ

cốngkhôngbaogiờbướcquánhữngđiểmquenbiết.Ngườitahãycònrất

gầncáithờimàxebùncủanhữngngườithợvét-từtrênđóSainteFoixtỏ

tìnhhữuáivớiHầuTướcCréqui-trútphăngcáichứacủamìnhxuốngcống.

Đếnnhưviệcnạocốngthìngườitatrôngcậyởcáctrậnmưarào;nóicho

đúng,mưakhôngquétnạomấymàđùnthêmnhiềuhơn.LaMãcònđểchút

thơmộngchohốrácvàgọinólàHốPhơiBày;Paristhóamạnóvàgọinólà

LỗThối.Khoa học và mêtínđồngtìnhghê tởm. Khoa vệsinhvàtruyền

thuyếtđềugớmcáiLỗthốingangnhau.LãotusĩQuạuQuọsinhraởdưới

cái vòm cuốn hôi thối của cống Mouffetard; xác của Marmousets bị vứt

xuốngcốngBarillerie;Fagoncholàtrậndịchsốtáctínhdữdộinăm1685là

docáilỗthủnglớnởcốngMarais,lỗnàyvẫntoangtoácởphốSaintLouis

chođếnnăm1833,ởxếbảnghiệu“Ngườiđưatinlịchsử”.Miệngcốngphố

Mortellerienổitiếngvìnhữngtrậndịchhạchtừđóphátra. Vớicánhcửa

songsắtnhọntựamộthàngrăng,nónằmởcáiphốtaihạiấynhưmộthọng

rồngthổiâmkhílênloàingười.Trítưởngtượngdângianđãphamộtkhái

niệmvôtậnvàocáichậurửacủathànhphốđó.Cốngngầmkhôngcóđáy.

Cốngngầmlàcáibarathrum.

[409]

Cảnhsátkhônghềnghĩtớiviệcthámhiểm

nhữngkhuvựcphonghủiấy.Thửtìmhiểucáixalạấy,thămdòtrongbóng

tốiấy,đikhámphácáigìtrongvựcthẳmấy,aiđâudám?Kinhkhiếplắm.

Thếmàcũngcóngườixinlàm.VũngbùnvẫncóChristopheColombcủa

mình.

Năm1805,trongdịphiếmhoiHoàngĐếxuấthiệnởParis,mộthômquan

ThượngThưBộNộiVụtênlàDecrèshayCrétetgìđó,đếnbệkiếnvàolúc

người thức giấc. Lúc đó người ta nghe ở quảng trường Quần Ngựa tiếng

khuagươmcủatấtcảnhữngbinhlínhlạkỳthờiCộngHòavĩđạivàđếquốc

vĩ đại; anh hùng đụng đầu nhau ở cửa cung Napoléon: Những người của

sông Rhin, sông Escaut, sông Adige và sông Nil; chiến hữu của Joubert,

Desaix, Marceau, Hoche, Kléber; lính khí cầu ở Fleurus, lính pháo thủ ở

Mayence,côngbinhcầuđườngởGênes,kỵbinhmàcácKimTựThápđã

quanchiêm,pháobinhbịđạibáccủaJunotlàmlấmáo,línhgiápkỵđãtừng

xungphongchiếmhạmđộiđịchbỏneoởvịnhZuyderzée.Ngườithìđãvượt

qua cầu Lodi với Bonaparte,ngườithì theo gót Murat vàohầmMantoue,

người khác nữa đã chạy trước Lannes trên con đường trũng Montebello.

Toànthểquânđộithờibấygiờcómặtởđó,ởtrongsânđiệnTuileries,do

mộttoánhoặcmộttiểuđộiđạidiện.HọbảovệNapoléonđangyêngiấc.Đây

làmộtthờihuyhoàngmàđộiquânvĩđạicóchiếnthắngMarengođằngsau

lưnglàAusterlitz

[410]

trướcmặt.QuanThượngThưBộNộiVụtâu:

— Muôn tâu bệ hạ, hôm qua tôi gặp con người dũng cảm nhất trong

giangsơnbệhạ.

—Ngườiđólàaivậy?-HoàngĐếvộivànghỏi.-Yđãlàmgì?

—Tâubệhạ,ymuốnlàmmộtviệc.

—Việcgì?

—ThămdònhữngcốngngầmParis.

Ngườiđócóthật,tênlàBruneseau.

IV

NHỮNGCHITIẾTKHÔNGAIBIẾT

Cuộcthămdòđãđượctiếnhành.Đólàmộtchiếndịchkinhkhủng:Một

cuộcchiếnđấutrongđêmtốichốngôndịchvàngộtngạt.Đồngthờicũnglà

mộthànhtrìnhđầynhữngpháthiện.CónhữngchitiếtkỳlạmàBruneseau

tưởngkhôngcầnghivàobảnbáocáogởichoôngCảnhSátTrưởngthành

phốvìkhôngxứngđángvớivănchươnghànhchính.Mộtngườicònsống

mãiđếnsaunày,mộtngườithợthôngminh,lúcthamgia thámhiểmcòn

đang tuổi thanh niên, cách đây mấy năm hãy còn kể lại. Thời đó những

phươngphápsáttrùngtẩyuếhãycònthôsơlắm.Bruneseauvừaquakhúc

ngoặtđầutiên trong hệ thống ngầm,thìtámngườithợ trong số hai mươi

khôngchịuđixahơnnữa.Côngviệcphứctạpquá;muốnthămdòthìphải

nạovét;chonênphảinạovét,đồngthờiđođạc:Ghichéplượngnướctuôn

vào, đếm cửa ống vào miệng ống, ghi tỉ mỉ những chi nhánh, ghi những

dòngnướcbùnphânlưu,tìmbiếtphạmvicủamỗilưuvực,thămdònhững

cống nhỏ ghép vào cống chính, đo chiều cao của mỗi hành lang từ đỉnh

cuốn,đochiềurộngởchâncuốncũngnhưnơimáng,cuốicùnglàxácđịnh

cácmứcnướcđốivớimángcốngvàđốivớimặtđường.

Đoàn thăm dò tiến lên rất khó khăn. Không hiếm nơi thang bắc để đi

xuốngbùnsâuđếnmộtmét.Đènlồngleoléttrongtạpkhí.Thỉnhthoảng

phảikhiêngramộtngườithợbịngất.Ởmộtđôichỗcốnghóathànhvực,là

vìđấtthụtlún,móngrờirã,cốngngầmbiếnthànhgiếngloạn;khôngtìmra

chỗrắnđểđặtchân;thìnhlình,mộtngườichìmlỉm,phảikhónhọclắmmới

kéođượchọlên.TheolờikhuyêncủaFourcroy,cứcáchtừngquãng,trong

nhữngnơiđãtẩyuế,ngườitađốtnhữnglồngbùinhùithấmnhựathông.Đây

đóvách cốngmọcnhững chùmnấmdị hìnhtựanhững ungnhọt.Ở chốn

ngộtngạtuuấtđó,hìnhnhưđácũngphátbệnh.

Cuộc thăm dò của Bruneseau tiến hành từ trên xuống xuôi theo dòng

nước.ĐếnchỗphândònggiữahaiốngnướckhuGrandHurleur,ôngtađọc

trên một phiến đá nhô ra cái niên đề 1550. Phiến đá đó chỉ cái giới hạn

PhilippeDelormedừnglại,ôngnàyđượcvuaHenriIIgiaochothămdòhệ

thống cống ngầm thànhParis.Đó là cái dấuấn của thế kỷ mườisáu trên

cốngngầm.Bruneseaucòntìmthấydấuấnxâydựngcủathếkỷmườibảy

trongốngPonceauvà ống phố Temple cũ, những ống này đượcxâyvòm

cuốntrongquãngthờigiantừ1600đến1650;lạicôngtrìnhcủathếkỷmười

tám ở đoạn tây máng cái, đoạn này được xây bọc và làm vòm cuốn năm

1740.Haivòmcuốnnày,nhấtlàvòmsau,vòmxâytừnăm1740,nứtnẻvà

tiều tụy hơn cống bọc vành, xây từ năm 1412. Năm đó cái ngòi nước

MénilmontantđượcthănglênlàmcốnglớnthànhphốParis,sựthăngquan

tiếnchứcnày,cóthểvívớiviệcmộtnôngdânđượccửlàmĐệNhấtThị

Thầncủanhàvua,tỉnhưGrosJeanhóathànhLebel.

[411]

Ngườitacũngnhậnrađâyđó,đặcbiệtlàởdướikhuLâuĐàiTưPháp,

hình như nhữnghốc của ngục tối xây ngay trong cống. Nơi yên nghỉ

[412]

gớmguốc!Một gông cổ còn lòng thòngtrongmộtxàlimnhư vậy. Đoàn

Bruneseauxâybítcảlại.Họtìmthấymộtsốhiệnvậtkỳquặc,nhưbộxương

củaconđườiươiởVườnThựcVật,mấttíchnăm1800.Sựmấttíchnàyhẳn

cóliênquanđếnvụquỷhiệnnổitiếngởphốBernardinsnămcuốithếkỷ

mườitám.Conquỷtộinghiệprốtcụcđãchếtđuốitrongcốngngầm.

Dưới hành lang eo dẫn đến vòm Marion, có một cái giỏ nhặt giẻ còn

nguyênvẹnkhiếnnhữngngườibiếtnghềtrầmtrồkhenngợi.Thợcốngquen

taydần,sụcbùnmộtcáchtáobạovàtìmthấytrongbùnvôsốvậtquý,đồ

trangsứcbằngvàng,bạc,kimcương,ngọcthạch,tiềnbạc.Giảthửcómột

ngườikhổnglồgạnlọccáivũngbùnấythìchắchẳnlàđãthutrênmặtsàng

củacảicủacácthếkỷ.ĐếnđiểmphândònggiữahainhánhphốTemplevà

phốSainteAvoye,ngườitanhặtđượcmộtchiếcmềđaykỳlạcủađạoCải

Cách,làmbằngđồng,mộtmặtkháckhắchìnhconlợnđộimũGiáoChủ,

mặtkia,hìnhmộtconsóiđộingọcmiệnGiáoHoàng.Sựpháthiệnlạlùng

nhấtxảyraởmiệngCốngLớn.Ngàyxưa,ởđócómộtcáicửasongsắtmà

ngàynaychỉcònbảnlề.Ởmộttrongnhữngbảnlềđó,lủnglẳngmộttấmtã

bẩn,khôngrõhìnhdạng,cólẽtrôiđếnđónómắclạitrênbảnlề,lềnhbềnhở

đóchođếnkhi rách nát hết.Bruneseausoiđèn xem xét kỹ:Tấmvảilàm

bằngthứvảichéorấtmịn,ởmộtgócítbịgặmnhấm,cònthấyrõcáivành

giahuythêu,ởtrênbảychữcái:LAVBESP.VànhđólàmộtvànhmũHầu

TướcvàbảychữđócónghĩalàLaubespine.

[413]

Ngườitahiểurằngvậtnằm

dướimắtlàmộtmảnhởtấmvảiliệmMarat.

[414]

Marattrongtuổithanhniên

cónhữngdandíuyêuđương.Đólàlúcôngởtronghàngbộhạcủagiatộc

BáTướcArtoisvớichứcvụysĩchuồngngựa.Quacuộcdandíuvớimộtbà

lớn,màlịchsửđãghinhận,ôngcòngiữlạiđượctấmkhăntrảigiườngđó.

Vậtlạcloàihayvậtkỷniệm,khôngbiết.Khiôngchết,ngườitalấyliệmxác

ôngvìởtrongnhà,chỉcókhănđólàbằngvảiquý.Mấybàgiàđãdùngtấm

vảicómangdấuhoanlạc,góingườiBạnCủaDânbấthạnhđó.Bruneseau

khôngdừnglại.Mảnhvảiráchđượcđểnguyênchỗcũchứkhôngbịhủy.Vì

khinhbỉhayvìkínhnể?Maratxứngđángđượccảhaiđiều,vảlại,mệnhsố

đã được ghi trên đó khá rõ ràng, đụng tới cũng ngại, vả lại, phải để cho

nhữngvậttrongmồởyênnhữngnơichúngđãchọnchứ!Tómlại,divậtđã

thốirữatrongđó;nóđãđiquađềnPanthéon

[415]

đểkếtliễutrongrăngchuột

cống.Tấmgiẻbuồngấy,nếuWatteaungàyxưatrôngthấythìđãvuivẻvẽ

hếtcáclằnnếp,rốtcụctrởthànhxứngđángvớiconmắttrựcthịcủaDante.

CuộcthămdòtoànbộhệthốngcốngngầmthoátuếcủathànhphốParis

mấtbảynăm,từ1805đến1812.Vừatiếnlêntrước,Bruneseauvừachỉđịnh,

điềukhiểnvàhoànthànhnhữngcôngtrìnhlớn.Năm1808ônghạlòngmáng

phốPonceau,làđặtthêmnhữngđườngốngmớikhắpnơi,năm1809ôngmở

rộng hệ thống cống ngầm cho đến phố Saint Denis, chỗ giếng máy

Innocents;năm1810,đếndướiphốFroidmanteauvàkhuSalpêtrière;năm

1811đếndướiPetitsPèresmới,phốMaill,Écharpe,quảngtrườngRoyale;

năm1812đếndướiphốHòaBìnhvànềnAntin.Đồngthờiôngchotẩyuếvà

giảiđộctoànbộhệthống.Ngaynămthứhai,Bruneseauđãthudụngngười

rểcủamìnhlàNargaudlàmphóchỉhuy.

Đầuthếkỷnày,xãhộicũnạovéthaitầngđáycủamìnhvàsúcrửacống

nhưthếđấy.Cũnggọilàsạchđiđược.

NhìnngượclạicốngngầmParisthờixưathìthấykhúckhuỷu,nứtnẻ,bật

đá,rạnvỡ,đầynhữnglỗthụtrẽngoặtbấtngờ,lênxuốngchẳngtheologique

nào,hôithối,hoangdại,dữdằn,trànngậpbóngtối,mangnhiềusẹotrênđá

látvàgạchtường,trôngrấtdễsợ.Rẽnhánhkhắptứphía,hầmchéonhau,

đâmchạc,tỏachânngỗnghìnhsaonhưđểđàosậptườngthành,ngõkhông

lốithoát,ngáchcụt,vòmcuốnđầydiêmsinh,giếngtùhôihám,tườngrịn

nướcnhầynhụa,trầnrỉnướctừnggiọt,tămtốikhắpnơi.Khôngcảnhtượng

nàorùngrợnchobằngcáihầmmộchảynướcấy,cáibộmáytiêuhóacủa

thànhBabylone,hang,hố,vựcsâucóđườngđilại,hangchuộtchùkhổnglồ

màtrítưởngtượngcủachúngtathấydĩvãngnhưmộtconchuộtmùtolớn,

lòmòtrongrácrưởiđãtừnglàhuyhoàng.

V

TIẾNBỘNGÀYNAY

Ngàynaycốngngầmsạch,lạnh,ngayngắn,khảquan.Nóthựchiệnhầu

nhưởmứccaonhất,cáiýniệmmàngườiAnhgọilà“khảkính”.Trôngnó

khálắm;xámxám,ngangbằngthẳnglốitheodâymực:Sạchsẽ,đànghoàng.

GiốngmộtchủthầutrởthànhcốvấnChínhPhủ.Trôngvàothấygầnnhư

sángsủa.Bùnlầyởđâyxửsựphảichăng.Thoạtnhìnngườitatưởnglàmột

hànhlangđịađạorấtthuậnlợichovuachúachạytrốnởcáithờixaxưatốt

đẹpmà“dânchúngyêuvìvuachúacủahọ”.Cốngngầmngàynaylàmột

cốngđẹp;phongcáchthuầntúyngựtrịởđó.Câuthơmườihaiâmtiếtcổ

điểnngayngắnbịtrụcxuấtkhỏithơca,cóvẻnhưđãtrốnvàokiếntrúcvà

hòavàotừngphiếnđátrongcáihầmcuốntrắngtrắngvàtămtốinày.Mỗi

miệngđềuxâycánhcung.NgườitalấyphốRivolilàmmẫumựcngaycả

đếntrongvũngbùn.Cũngphảinóirằngnếucónơinàomàđườngnéthình

họcthíchhợpthìchắcchắnđólàởhầmphânmộtthànhphốlớn.Ởđấycái

gìcũngphảilệthuộcnguyêntắcconđườngngắnnhất.

Ngàynaycốngngầmcómộtcáigìquandạng.Nhữngbáocáocảnhsát

mộtđôikhinóiđếnnócũngkhôngbấtkínhnhưtrước.Chữnghĩadùngvề

nó trong văn chương hành chính đều thanh nhã và trang trọng. Cái ngày

trướcgọilàđườnghầm,ngàynaygọilàđịađạo,ngàytrướcgọilàlỗ,ngày

nay gọi là cửa khẩu.Villonchắc là sẽ không nhậnra cái nơi tạm trú của

mìnhngàyxưa.Hệthốnghầmấycóđámcưdânđờixưa,cáitộchọgặm

nhấmlúcnhúc,đônghơnbaogiờhết;thỉnhthoảngmộtbácchuộtcốnggià

thòđầuracửacốngquansátngườiquađường;nhưngloàitrùngnàycũngđã

thuầnhóa,chúnglấylàmvừalòngcáilâuđàidướiđấtcủachúng.Vũngbùn

lầykhôngcòncáidángdữácngàyxưachútnào.Ngàytrướcmưalàmbẩn

cống,ngàynaymưagiộirửacống.Nhưngchớcảtin,xúkhíhãycòntrong

ấy.Nógiảdốikhéocheđậy,chứchưaphảitoànthiện,SởCảnhSátthành

phốvàhộiđồngvệsinhđãmấtcôngvôích.Họdùnghếtcáchkhaiquang

tẩy uế, mà cống vẫn bốc lên một mùi tanh tanh khả nghi, cũng như tên

Tartuffesaukhixưngtội.

Phảinhậnrằngdùsao,cốngngầmcũngmangơnvănminhvềcôngviệc

nạoquét.Vàtheoquanđiểmđó,lươngtâmcủaTartuffeđãlàmộtsựtiếnbộ

sovớicáichuồngbòcủaAugias,

[416]

cũngnhưrõrànglàcốngngầmParis

đãtốthơntrước.

Cònhơnmộttiếnbộ;đâylàmộtsựcảitạo.Giữacốngngàyxưavàcống

ngàynay,cómộtcuộcCáchMạng.AiđãlàmcuộcCáchMạngđó?Người

màmọingườiđềuquênvàchúngtôiđãnóiđến:Bruneseau.

VI

TIẾNBỘTƯƠNGLAI

ĐàocốngngầmPariskhôngphảilàmộtcôngviệcnhỏ.Mườithếkỷgần

đâyđãthamgiacôngtrìnhđómàchưathểhoànthành,cũngnhưđãkhông

hoànthànhParis.Quảvậy,cốngngầmchịumọihậuquảmàsựbànhtrướng

củaParisdộiđến.Đólàmộtthứsanhôtămtốicóhàngnghìnăngten,nằm

tronglòngđấtvàlớnlênởdướiđócũngnhưthànhphốlớnlênởtrênnày.

Mỗikhithànhphốmởthêmmộtđườngthìcốngmọcthêmmộtcánhtay.

ThờiQuânChủcũchỉxâyđượchaimươibanghìnbatrămmétcốngngầm;

Parisđangởmứcđóngày1thánggiêngnăm1806.Bắtđầutừthờiđó-mà

látnữachúngtôisẽnhắclại-côngtrìnhđãđượcmởlạivàtiếptụcmộtcách

mạnh mẽ và có hiệu lực. Napoléon đã xây bốn nghìn tám trăm bốn mét;

những con số này khá kỳ lạ; Louis XVIII xây năm nghìn bảy trăm chín;

CharlesX,mườinghìntámtrămbamươisáu;LouisPhilippe,támmươichín

nghìnhaimươi;chếđộCộngHòa1848haimươibanghìnbatrămtámmươi

mốt;chếđộhiệnnay,bảymươinghìnnămtrăm;tổngcộnghiệnnaylàhai

trămhaimươi sáu nghìn sáutrămmườimét,hoặc là sáu mươidặmcống

ngầm:MộtbộđạitiểutrườngvĩđạicủathànhphốParis!Ngànhnhánhâmu

luônluônnứtmọc;côngtrìnhxâydựngbaolamàkhôngđượcbiếtđến.

Nhưngườitathấy,cáimêhồntrậnngầmđóngàynayrộnglớngấpmười

hồiđầuthếkỷ.Khómàhìnhdungchođượcsựkiêntâmvàtậnlựccầnthiết

đểđưavũngbùnnhơấyđếnmứctươngđốihoànchỉnhngàynay.Phảikhó

nhọclắm,cáichínhquyềnthànhphốthờiQuânChủvàtrongquãngmười

năm cuối thế kỷ XVIII, cái chính quyền Cách Mạng mới xoi thông được

đoạncốngnămdặmđãcósẵntrướcnăm1806.Côngcuộcđógặpđủthứtrở

ngại,cónhữngtrởngạidochấtđất,cónhữngtrởngạigắnliềnvớichính

nhữngthànhkiếncủanhândânlaođộngParis.Thànhphốxâytrênmộtnền

khócuốcxới,khóđàobớimộtcáchlạlùng.Khônggìkhóchọcthủngvà

chuisâubằngcáicơcấuđịachấtđó,lạicócấutạolịchsửkỳdiệulàParis

chồnglêntrên.Khidướihìnhtháinàyhayhìnhtháikhác,việclàmcủacon

ngườikhuấyđộngvàlầnmòvàobãiphùsaấy,thìvôkhốitrởngạitrong

lòngđấttức khắc nổi lên.Đólànhữngvạt đất sét lỏng,nhữngsuốinước

chảy,nhữngmôđácứngrồinhữngđámbùnlầysâuthẳmmàngànhchuyên

khoagọilàbộtmoutardes.Lưỡicuốcchimcầncùkhoétvàonhữnglớpđá

vôixenlẫnvớinhữngdảiđấtsétmỏngvànhữnglớpphiếnnhamgồmnhững

lámỏngkhảmnhữngvỏsòcủacácđạidươngthờitiềnAdam.Cókhimột

suốinướcchọcthủngvòmcuốnđangxâyvàtướingậpcácngườithợ;hoặc

làmộtdòngđấtvôiđượckhuira,đổxuốnghùnghổnhưmộtthácnướcvà

làmgãyvỡnhữngđònchốngtonhấtdễnhưthủytinh.Vừamớiđây,ởkhu

Villette,khicầnphảixoicốngcái,xuyênquadướiđáysôngđàomàkhông

hútcạnsông,khônggiánđoạnsựđilạicủatàuthuyền,thìmộtkẽnứtđã

hiệnraởlòngsông:Nướcchảyxốixuốngcôngtrườngngầm,cácbơmthoát

nướckhônglàmsaohútcholại.Phảichomộtngườithợlặnmòtìmcáikẽ

nứtởngaycửabểchứalớn,vàphảikhónhọclắmmớibítđượckẽhởđó.Ở

các nơi khác, gần sông Seine, có khi ở khá xa sông, chẳng hạn như ở

Belleville, Grande Rue và đoạn Lumière, người ta gặp những bãi cát lầy

khôngđáyvàmộtconngườicóthểtiêubiếntrôngthấy.Thêmvàođócảnh

chếtngạtvìxúkhí,cảnhchônvùivìsụtlở,sụpđổđộtngột.Lạicònbệnh

dịchthấmdầnvàomáuthịtcủacôngnhân.

Thờita,saukhi đào hành lang Clichy, có bệ để đặt một cống lớn dẫn

nướcsôngOurcq,côngviệcnàyphảilàmtrongmộthầmsâumườimét;sau

nhữnglầnsụtlở,phảichốngnốngvàđàobớilắmkhirấthôithối,xâyđược

vòmcuốnsôngBièvrechạytừđạilộHôpitalđếnsôngSeine;saukhixâyhệ

thống đường cống từ cửa ô Blanche đến trường Aubervilliers trong bốn

tháng trời không kể ngày đêm ở độ sâumười một mét vớimụcđích giải

thoátPariskhỏiáchnướclũchảytừđồiMontmartrexuốngvàthoátnước

chocáiđầmsôngchínhectarestùđọnggầncửaôMartyrs;saukhilàmmột

việcchưatừngthấylàđàomộtcáicốngtronglòngđấtkhôngcầnxẻhàm,

cốngphốBarreDuBec,ởcáchmặtđấtsáumét,ngườichỉhuylàMonnot

chết. Còn kỹ sư Duleau, đã xây cuốn cho ba nghìn mét cống ở khắp nơi

trongthànhphố,từphốSaintAntoineđếnphốLourcine:Đãxâycốngnhánh

Arbalète để tránh cho ngã tư Censier Mouffetard khỏi bị tràn ngập nước

mưa,đãxâycốngngầmSaintGeorgesbằngmóngngậpvàbétontrongcát

lỏng;đãđiềukhiểncáicôngcuộcghêgớmlàhạbệcủanhánhcốngnhàthờ

ĐứcBàNazareth;saukhilàmnhữngcôngviệcđókỹsưDuleauchết.Không

cótờthôngbáonàođốivớinhữnghànhđộngdũngcảmloạiđó,nhữnghành

độngcóíchhơnsựtànsátngumuộitrêncácchiếntrường.

Năm 1832, hệ thống cống ngầm Paris có đâu được như bây giờ.

Bruneseauđãmởđầu,nhưngphảiđợidịchthổtảquyếtđịnhcôngcuộctái

kiếnthiếtrộnglớnvềsau.Chẳnghạnngườitasẽlấylàmlạkhinghenói

rằngnăm1821,mộtđoạncốngbọcvành,cũnggọilàSôngĐàoLớn,cứphơi

toangtoácgiữatrời,ởphốGourdes,cũngnhưởVenisevậy.Đếnnăm1823,

thànhphốParismớitìmthấytronghầubaosốtiềnhaitrămsáumươisáu

nghìntámmươifrancssáuxucầnthiếtđểcheđậycáixấuhổđó.Bagiếng

hútởCombat,Cunette,nhữnggiếngchứa,nhữngchinhánhthoátvếcủanó

đềumớixâynăm1836.HệthốngđườngngầmParisđãđượccảitạovà,như

chúngtôiđãnói,pháttriểnlêngấpmườilầntừmộtphầntưthếkỷsau.

Bamươinămtrướcđây,lúcxảyracuộckhởinghĩangày5và6tháng

sáu,cốngngầmđóởnhiềuđoạn,vẫncònnhưxưa.Mộtsốlớnđườngphố

ngàynaykhumlên,ngàyấylànhữngnềnlõm.Mặtđườngvàngãtưthoai

thoải.Nhiềukhiởchỗthấpnhấthiệnranhữngcửasắtvuôngvứcvớinhững

songtosángngờidobướcchânkháchquađườngmàimòn,nhữngcửađó

nguyhiểmvìkhiếnchoxetrượt,ngựangã.Ngônngữchínhthứcngànhcầu

đườnggọinhữngđiểmthấpvànhữngcửasongsắtđólànhữngcassis,

[417]

danhtừrấtcóýnghĩa:Năm1832,trongrấtnhiềuđườngphốnhưphốÉtoile,

phốSaintLouis,phốTemple,phố Temple cũ, phố Đức Bà Nazareth, phố

Folie Méricourt, bờ Fleurs, phố Petit Musc, phố Normand, phố Pont Aux

Biches,phốMarais,ngoạiôSaintMartin,phốĐứcBàChiếnThắngngoạiô

Montmartre, phố Grange, Batelière, quảng trường Champs Élysées, phố

Jacob,phốTournon,cáivũngbùnTrungCổvẫntrângtráoháhốcmồm.Đó

lànhữngkhoảng trống giữa đá, đôikhicótrụ đá vây bọc, phơibàyngạo

nghễnhưmộtcôngtrìnhkiếntrúclớnlao.

Parisnăm1806hầunhưvẫncóconsốcốngngầmtraxéthồithángnăm

năm 1663 chứ không hơn, nghĩa là mười nghìn bốn trăm mét. Sau

Bruneseau,ngày1thánggiêngnăm1802,cốngngầmdàibốnmươinghìnba

trămmét.Từ1806đến1831ngườitaxâydựngmỗinămtrungbìnhbảytrăm

nămmươimét;từđótrởđi,mỗinămngườitalàmtámnghìn,hayhơnthế,

mườinghìnmétcống,bằngvôivữalàvậtliệunhỏtrênmóngbéton.Cứmỗi

métxâymấthaitrămfrancsthìhệcốngsáumươidặmcủaParisngàynay

giábốnmươitámtriệu.

Ngoàivấnđềkinhtếmàchúngtôiđãnêuralúcđầu,nhiềuvấnđềquan

trọngthuộcvềsựnghiệpvệsinhnhândângắnliềnvớivấnđềrấtlớn,đólà

cốngngầm Paris. Paris nằm giữa hai tầng lớp, một tầnglớp nướcvàmột

tầnglớpkhôngkhí.Tầnglớpnướcnằmởmộtđộkhásâunhưngđãđược

khoandòhai lần: Nước đó xuất phát từ lớp sa thạch xanh nằm giữa tầng

phấnvôivàtầngđávôithờiJura.Lớpsathạchnàycóthểhìnhdungbằng

mộtcáiđĩađườngbánkínhhaimươilămdặm;vôsốsông,suốirỉvàođó;

uốngmột cốcnướcgiếngGrenellelàuống sông Seine,sôngMarne, sông

Yonne,sôngOise,sôngAisne,sôngCher,sôngViennevàsôngLoirelẫn

lộn.Tầnglớpnướctronglànhvìnótừtrờimàxuốngtrước,từđấtmàrasau.

Tầnglớpkhôngkhíôuếvìtừcốngrãnhxônglên.Tấtcảxúkhícủavũng

lầycốngngầmhòavàohơithởcủathànhphố,dođómàcócáihơithốimà

chúngtathấy.Ngườitaxétnghiệmthấykhôngkhílấyởtrênmộtđốngphân

tronglànhhơnlấyởtrênthànhphốParis.Đếnmộtlúcnàođó,nhờtiếnbộ,

cómáymóchoànbịvàconngườithônghiểuthấysángvấnđề,ngườitasẽ

dùngtầnglớpnướcđểgạnlọckhôngkhí.Nghĩalàđểsúcrửacốngngầm.

Bạnđọchẳnbiếtrằngkhitôinóisúcrửacốngngầmlànóiviệcmangphân

bùntrảlạichođấtcát,phânbóngửiđếnchođồngruộng.Việclàmđơngiản

đósẽlàmtăngsứckhỏevàgiảmđóinghèochocộngđồngxãhội.Thờiđại

chúngta, bệnhhoạncủa Paristỏara trênđườngbán kínhnămmươi dặm

quanhđiệnLouvre,coinhưtrụccủabánhxeôndịchđó.

Có thể nói từ mười thế kỷ nay, bùn cống là cái bệnh của Paris. Cống

ngầmlàđộc tố trong máu của thànhphố.Bảnnăngnhân dân không lầm.

Nghềthợcốngngàyxưanguyhiểmvàkinhtởmkhôngkémnghềgiếtbòtừ

lâubịcoitởmvàbỏmặcchobọnđaophủlàm.Phảitrảcôngrấthậumới

khiếnchomộtanhthợnềchịuchuivàocáihầmthốithađó;cáithangcủa

bácthợgiếngngậpngừngkhôngmuốnlaoxuốngnơiđó;ngườitacóngạn

ngữ:"Xuốngcốngngầmlàtầmhầmmộ".Vàvôsốtruyềnthuyết,nhưchúng

tôiđãnói,bủavâycáichậukhổnglồđóbằngmộtbầukhôngkhíkinhsợ.

Một hố rác ghê sợ mang dấu vết những cuộc chấn động của quả đất và

những cuộc Cách Mạng của loài người, trong đó còn thấy di tích tất cả

nhữngtaibiếnlớn,từcáivỏsòtrongthờihồngthủyđếntấmtãcủaMarat.

QUYỂNIII

BÙNĐẤY,NHƯNGLẠILÀTÂMHỒN

I

NHỮNGĐIỀUBẤTNGỜDƯỚICỐNG

JeanValjeanđangởdướicốngngầmParis.Xuốngđấy,càngthấyParis

giốngnhưmộtbiểncả.Hụplặntrongđócũngnhưtrongbiểncóthểbiến

mấtnhưchơi.

Kểcáiviệcdichuyểnấycũngkỳlạ.JeanValjeanvừaởgiữathànhphố

vừalàđãrangoàithànhphố.Chỉmộtnháymắt,vừađủđểmởcáivunglên

rồiđậyngaylại,JeanValjeanđãtừmộtnơiđầyánhsángbướcvàomộtnơi

tốiđennhưmực,từgiữatrưabướcvàonửađêm,từnáođộngbướcvàotĩnh

mịch,từnơisấmsétdồndậpbướcvàocảnhtĩnhtạitrongmồ.Cuộcbiếnđổi

cònkỳdiệugấpmấycuộcbiếnđổitrênphốPolonceau,JeanValjeanbướctừ

mộtnơivôcùngnguyhiểmđếnmộtnơituyệtđốiantoàn.

Rơitõmmột cái vào một cái hầm: Bỗng chốc mấthút dướilãnhcung

thànhParis,rờimộtđườngphốđầyrẫychếtchócxuốngmộthầmmộcósự

sống.Phútấythậtkỳlạ.JeanValjeanchoángvángmấygiâyđồnghồ,người

như mất hồn. Cái bẫy cứu người vừa mới mở dưới chân ông. Lòng Trời

dườngnhưlừagạtdúiôngvàođấy.CạmbẫycủaChúamớiphúcđứclàm

sao.Tuynhiênngườibịthươngvẫnimlìm,khôngđộngđậy.JeanValjean

khôngbiếtlàmìnhváctrênvaimộtxácchếthaymộtngườicònsống.

Thoạttiênôngthấynhưmùcảhaimắt.Bỗngdưngchẳngtrôngthấygì.

Trongkhoảnhkhắc,ônglạicảmthấynhưđiếccảhaitainữa,khôngnghe

thấygìhết.Cuộcchémgiếtnhưmộtcơnbãotápđiêncuồngđangdiễnraở

trênđầu ông,cáchmấy thước,chỉcònlàtiếng độngđùngđục, mơhồ,vì

cáchmộtlớpđấtdày,giốngnhưtiếngrầmrìởmộtnơisâuthẳm.Ôngcảm

thấydướichânông,cócáigìrắnchắc,chỉthếthôi;nhưngnhưthếcũngđủ.

Ôngquờmộttaylên,rồiquờtaykia;haitaychạmphảiváchtườngởhai

bên,nhờthếôngbiếtrằngconđườnghầmnàyhẹp.Ôngthấyđườngtrơn,

biếtlàđálátướtsũngnước.Ôngthậntrọngđưachânsờsoạng,sợcóhố,có

giếngchứabẩnhayvựcthẳm.Ôngnhậnthấyđálátcònkéodài.Mộtmùi

hôithốibốclên,ôngđoánbiếtôngởđâu.

Chỉmộtlátsau,ôngthấymắtkhôngmùnữa.Cómộtchútánhsángchiếu

quacửahầm ông vừa tụtxuống,vàôngcũng đã quen với bóngtốitrong

hầm.Ôngnomlờmờđượcrồi.Ởcáihànhlangmàôngvùimình-phảinói

nhưvậymớiđúngcảnh-phíađằngsauông,cómộtbứctườngbưngkín;chỗ

ông đứng nấp là một cái ngách cụt mà ngôn ngữ chuyên môn gọi là chi

nhánh.Đằngtrướccũnglàmộtthứtườngkhác:Đólàđêmdàythămthẳm.

Ánhsángđụcmờlọtvàochỉsoiđượcmươi,mườihaibướctrướcmặtJean

Valjeanvàyếuớtchiếuvàothànhtườngẩmướttrongvòngmấymét.Quá

khoảngấythìbóngtốidàyđặc,dấnmìnhvàođấythìthậtkhủngkhiếptưởng

nhưrơivàovựcthẳm.Tuythếvẫncóthểxôngvàobứctườngmùmịtấy,

cầnphảixôngvàođấy;hơnthếphảimauxôngvàonữakia.JeanValjean

nghĩrằngbọnlínhcóthểtrôngthấy,nhưông,tấmvỉsắtdướiđốnggạchlúc

nãy,họcũngcóthểxuốngcốngvàsụcsạo,sựngẫunhiênấyquyếtđịnhtất

cả.Khôngđượcchậmmộtphút.LúcnãyôngđãđặtMariusxuốngđất,bây

giờôngnhặtlên,tiếngnàycũngdùngđúng-váctrênvaimàlầnđi.Ông

cươngquyếtbướcvàođêmtối.

JeanValjeantưởnghaingườiđãthoátnạn,nhưngsựthậtthìchưathoát

được.Nhữngnguyhiểmkiểukhác,nhưngkhôngkémnghiêmtrọngcólẽ

đangchờđợihọ.Saucuộcchiếnđấudữdộinhưsấmsét,làmộtcáihangđầy

uếkhí,đầycạmbẫy.Quamộtnơichiếntrườnghỗnđộnlạiđếnmộtcống

nhớpnhúa.JeanValjeanrơitừvòngđịangụcnàyvàovòngđịangụckhác.

Điđượcnămmươibướcthìphảidừnglại.Phảigiảiquyếtmộtvấnđề.Con

đườnghầmgặpmộthầmkhác xuyên ngang. Jean Valjean đứng trước hai

conđường.Biếtđiđườngnào!Rẽtaytráihaytayphải?Biếtphươnghướng

nàomàmòđitrongcáikhoảngtốitămrắcrốinày?Nhưngnhưtađãnói,

nhữngconđườngchằngchịtấyvẫncómộtlốiratứclàlốixuôitheochiều

dốc;cứxuôitheochiềudốcmàđitấtraphíabờsông.

JeanValjeanhiểungaytứckhắc.Ôngtựbảochắclàđangởdướicống

khuchợ,nếurẽsangtaytrái,rồitheoconđườngdốc,chắcchưađầymười

lămphútlàsẽrađếnmiệngcốngởbờsôngSeine,quãnggiữacầuPontAu

ChangevàcầuPontNeuf,tứclàramộtnơiđôngđúcnhấtParis,giữaban

ngàybanmặt.Cókhilạiđâmramộtngãtưnào.Ngườiquađườngsẽkinh

hoàngthấyhaingườimáumebebétchuitừdướichânhọlên.Cảnhbinh

đến,đồnlínhbêncạnhđộngbinh.Nhưthếthìchưakịpchuirađãbịbắtrồi.

Thàrằngcứ giấu vào cáimêđồ trận chằng chịtnày,cứphó thân cho cái

cảnhđenngòmnày,rồiThượngĐếdắtdẫnđếnđâuthìđến.

Ôngrẽphải,đingượcchiềudốc.Khiôngquặtkhỏicốngchính,chútánh

sángmờmờnơicửahầmtắthẳn,bứcmànđêmlạibuôngxuốngtrướcmặt;

ônglạinhưmùmắt.Ôngcứđi,cốhếtsứcđinhanh.HaicánhtayMarius

choàngquacổông,haichânbuôngthõngđằngsau.Mộttayôngnắmgiữhai

tayMarius,taykiaôngsờsoạngdọctường.MáMariusđẫmmáu,dínhvào

máông.ÔngthấydòngmáunongnóngcủaMariuschảylênngườiôngvà

thấmdướilầnáo.NhưngmiệngMariuskềsáttaiông,vẫncómộthơiấm

ươnướt,dấuhiệucủahơithở,tứclàcủasựsống.Cáicốngnàyrộnghơn

cốngtrước.JeanValjeannặngnềlêbước.Nhữngtrậnmưahômquachưa

tháohếtnước;mộtdòngnướcvẫnchảygiữamónglòngcốngngầm.Ông

phảiépngườivàosátváchmàđi,đểkhỏiđẫmnước.Cứthếôngmòmẫmđi,

giốngnhưconvậtănđêmlầnmòtrongkhoảngmờmịtvàlạclốitrênnhững

conđườngcủabóngtốiởtronglòngđất.

Nhưngdầndần,hoặclànhờcónhữngcửahầmxatítlelóimộtthứánh

sángchậpchờntrongkhoảngsươngmùđùngđục,hoặclànhờhaimắtđã

quenbóngtối,ôngtrôngđãhơirõ.Ôngphảngphấtđoánthấyđâylàbức

tườngôngchạmphải,kialàcáivòmhầmôngchuiqua.Conngườitrongđôi

mắtmởcăngratrongđêmtối,vàcuốicùngthấyđượcánhsáng,cũngnhư

tâm hồn người ta mở căng ra trong cảnh khôn cùng, và rồi thấy được

ThượngĐế.

Địnhhướngmàtiếnkhôngphảilàdễ.Cóthểnóiđườnglốiởcốngngầm

phảnánhđườngphốbêntrên.Thuởấy,Pariscóhainghìnhaitrămphố.Thử

tưởngtượngởdướinày,cáimàngườitagọilàcốngngầmđónhưmộtrừng

rậmrạpnhữngcànhnhánhngangdọcđenngòm.Cáihệthốngcốngngầm

dạoấy,cứđemđặtnốinhau,phảidàiđếnmườimộtdặm.Chúngtôiđãnóiở

trênlànhờsựnỗlựcđặcbiệtbamươinămgầnđây,hệthốngcốngngầm

ngàynaydàikhôngkémsáumươidặm.

Thoạt đầu, Jean Valjean nhầm lẫn. Ông tưởng đang ở dưới phố Saint

Denis,nhưngđángtiếclàkhôngphải.ỞdướiphốSaintDeniscómộtcái

cốngcũbằngđá,xâytừthờiLouisXIII,cốngấyđưathẳngđếncốngcái,mà

ngườitagọilàCốngLớn,chỉquamộtkhuỷuvàmộtchinhánhthôi;khuỷu

nằm bên phải, ngang tầm quảng trường Miracles, còn chi nhánh là cống

SaintMartin,cắtnhauthànhhìnhchữthập.CòncốngPetiteTruanderiemà

cửanằmcạnhquánCorinthethìchẳngcólúcnàomởthôngvớicốngSaint

Denis;nóđưađếncốngMontmartre,nơimàJeanValjeanđãđivào.Vàođây

thìcónhiềucơthấtlạclắmvìcốngMontmartrelàmộttrongnhữngcốngrối

rắmnhất.CũngmayJeanValjeanđãđiquacốngkhuchợmàbốcụcgiống

nhưmộtrừngcộtbuồmvớidây,đònxoắnnhau;nhưngôngvẫngặpnhững

lúngtúngkhónghĩvànhiềugócphố-đúnglànhữngđườngphố-hiệnra

trong tăm tối như những chấm hỏi: Thứ nhất là ở bên trái cái cống rộng

Plâtrière,nhưmộttròchơirốióc,chăngmớhầmchữđinhchữchihỗnđộn

củanóởdướilâuđàiBưuĐiệnvàdướicáivựachứatrònởchợGạo,vàđến

sôngSeinethìchấmdứttheohìnhchữY;thứhai,ởbênphải,cáihànhlang

congphốCadranvớibangõcụt,nhưbachiếcrăng;ởbêntráinhánhphố

Mail,thoạtvàođãrẽrathànhmộtchĩahaivàcứquanhconhiềubậnđểdẫn

đếncáihầmthoátlớncủađiệnLouvre,hầmnàyngănthànhtừngđoạnvà

đâm nhánh khắp các hướng; cuối cùng, ở bên phải, cái cống cụt phố

Jeûneurs;đólàkhôngtínhnhữngngáchnhỏđóđâytrướckhiđiđếncống

bọcvành.Chỉcócốngnàycóthểđưaôngđếnmộtlốithoátxachiếntrường,

dođóantoàn.

GiáJeanValjeanhiểubiếtítnhiềuvềnhữngđiềunóitrênđây,tấtôngđã

nhanhchóngnhậnthấymìnhkhôngphảiởdướicốngngầmphốSaintDenis,

dùchỉsờváchkhôngcũngđủbiếtvậy.VìcốngSaintDenisxâybằngthứđá

đẽongàyxưa,vớilốikiếntrúccũkiêukỳvàvươnggiảđếncảtrongcống,

vớimóngvànềnbằngđáhoacươngvàvôibéo,kiểukiếntrúcnàytốnbốn

trămđồngmộtmét;ôngkhôngsờphảinhữngthứđó,dướitayôngchỉcólối

kiếnthiếtrẻtiềnngàynayvớinguyênliệuthôngdụng,vôichịunướcvàđá

cốitrênmộtlớpbéton,lốikiếnthiếtnàychỉtốnhaitrămmỗimét;đólàlối

xâycấttưsảnvớivậtliệunhỏ.Nhưngôngchẳngbiếtgìvềnhữngđiềuđó.

Tuyônglo ngại nhưng ông cứ bình tĩnh đi lên; ông khôngtrôngthấygì,

khônghiểugì, ông dấn thân vàonơimayrủi, tức là chìmlỉmtrongthiên

mệnhvậy.

Phảinóirằngmỗilúcôngthấyrùngrợnthêm.Bóngtốibênngoàinhập

dầnvàotâmhồnông.Ôngbướcđitrongbíhiểm.Cáicốngnướcnhớpnhúa

nàythậtđángsợ;nóchằngchịtđếnchoángváng.LạcgiữathànhphốParis

đenngòmnàythậtlàbiđát.JeanValjeanphảitìmlấylối,hầunhưphảitự

tạorađườnglốiđểmòmẫmđi.Trongkhoảnglạlùngnày,mỗibướcđicó

thểlàbướccuốicùngtrênđời.Làmthếnàomàthoátrađược?Ôngcótìm

đượclốirakhông?Màcótìmrakịpthờikhông?Cáitấmrongkhổnglồcó

lỗđánàycóđivào,cóxuyênquađượckhông?Hayphảigặpmộtgútmắc

tối mò nào? Hoặc phải đến chỗ cùng kế, không gỡ ra, không vượt khỏi?

Mariuscóvìramáunhiềumàchếtởđâykhông?Ôngcóchếtđóikhông?Cả

haingườicóbỏxácnơinàymàthànhhaibộxươngchỏngchơmộtxótrong

cái khoảng đêm này không? Biết làm sao được! Ông tự hỏi như vậy mà

khôngthểtrảlời.GanruộtParislàmộtvựcthẳm.Ôngđangởgiữabụngmột

conquáivậtnhưnhàtiêntrikia.

Bỗng,ônghếtsứcngạcnhiên.Ôngđangcứthẳngđườngmàtiếnmãithì

bấtngờ,ôngthấyđườngkhôngdốclênnữa.Nướcởdướilòngcốngkhông

phảichảyngượcđầungónchânmàlạithúcđằngsaugót.Cốngcứdốcdần

xuống!Tạisaovậy? Sắp sửa ra đến sông Seine rồi hay sao? Ra thì nguy

hiểm,màquaytrởlạicàngnguyhiểmhơn.Ôngcứtiếnlên.

ĐinhưvậykhôngphảirasôngSeine.ĐấtParisởhữungạnsôngSeine

làmthànhmộtthứlưnglừamàmộtbênđổxuôivềsôngSeine,cònbênkia

đổvềCốngLớn. Cái đỉnh củalưnglừađó, cũng là đường phânlưu,uốn

lượnhếtsứcbấtngờ.Chỗcaonhấtchiacácdòngnướcthànhhaitriềnnằmở

cốngSainteAvoye,quáphốHầuTướcMichel,ởcốngDuLouvre,gầncác

đạilộvàởcốngMontmartregầnkhuChợ.ĐỉnhcaođólànơiJeanValjean

đãđến.ÔngđangđivềphíaCốngLớnbaoquanhParis.Ôngđiđúnghướng

rồi.Nhưngôngkhônghềbiết.

Mỗikhigặpmộtcốngnhánh,ôngsờsoạngcácgócxemcốngấytohay

nhỏ;nếunhỏhơncáccốngôngđangđithìôngkhôngvào,cứđithẳng;bởi

vìcốngnhỏtấtlàcốngcụt,càngđicàngxađích,tứclàcàngxalốithoát.

Cáchấyđãgiúpôngthoátkhỏibốncáimêđồtrậnchăngbẫytrongbóngtối.

Có lúc ông nhận thấy rằng ông ra khỏi vùng Paris tê liệt trong cuộc bạo

động,ởđấycáclũychướngngạivậtchặnđứngmọisựgiaothông,vàôngđã

bướcđếndướivùngthànhphốParisbìnhthường,sốngđộng.Bấtchợtông

nhưnghethấytiếngsấmởtrênkia,xaxôinhưngkhôngngớt.Tiếngấylà

tiếngxecộđilại.

Theoôngtínhtrongbụngthìôngđiđượcnửagiờrồi,nhưngôngkhông

nghĩđếnnghỉngơi;ôngchỉđổitayđỡMarius.Tốiomom,nhưngbóngtối

khiếnôngyênlòng.Bấtthìnhlình,ôngthấybóngôngngảtrướcmặt.Bóng

intrênmộtvùngánhsángđỏlờmờnhuộmthắmcảlòngcốngdướichânông

vàvòmcốngtrênđầuông,vàlướtởhaibêntrênmặttườngươnướt.Ông

sửngsốtquayđầulại.

Phíasau,trongcáihànhlangôngvừađiqua,hìnhnhưmãiđằngxatắp,

cáigìnhưmộtngôisaođỏrựcghêrợnchọcthủngđêmdày,đangnhìnông.

Đólàngôisaoảmđạmcủacảnhsátvừamọclêndướicốngngầm.Đằngsau

ngôi sao, chín mười cái bóng lờ mờ lay động, những cái bóng đen, cứng

nhắc,mậpmờ,ghêgớm.

II

GIẢITHÍCH

Ngày6thángsáu,cólệnhlùngquétcốngngầmParis.Ngườitasợnhững

ngườibạitrậntrốnvàocốngngầm.ThếlàQuậnTrưởngCảnhSátGisquet

phảilụcsoátthànhphốParisbímật,còntướngBugeaudthìcànquétthành

phốPariscôngkhai.Đólàhaichiếndịchphốihợp,cầncóhaichiếnlược

bêntrênlàcủaquânđội,bêndướilàcủacảnhbinh.Batoángồmcảnhbinh

vàthợcốngchianhauthámsáthệthốngđườngngầmdướiParis,toánthứ

nhấtởcốnghữungạn,toánthứhai,cốngtảngạn,toánthứba,cốngđảoCité.

Cảnhbinhvũtrangbằngcarabine,chùy,gươm,daogăm.Ngọnđènđang

chiếuthẳngvềphíaJeanValjeanlàđèncủatoántuầnhànhhữungạn.Bọn

họvừakhámphácáicốngvòngvàbacốngcụtởdướiphốCadran.Lúchọ

đangsoiđènlồngtrongđáycáccốngcụtthìJeanValjeangặpmộtmiệng

cống,thấynhỏhơncốngchínhnênkhôngvào.Ôngbỏqua.Bọncảnhbinh

vừarakhỏicốngCadranthìnhưnghethấytiếngchânaibướcởphíacống

cái.Viêntrungsĩđộitrưởnggiơđènlên,cảtiểuđộinhìndồnvàođámsương

mờ,phíacótiếngđộng.

CáiphútấyđốivớiJeanValjeanthậtlàkhótả.Cũngmay,JeanValjean

trôngrõđèn,màđènthìkhôngtrôngrõông.Đèntỏaánhsángcònôngchỉlà

mộtcáibóngđen.Ôngởcáchrấtxalạilẫntrongbóngtốiomom.Ôngnép

vàobứcvách,dừnglại.Ôngcũngchẳngbiếtcáigìđangđộngđậyởđây,ở

đằngsauông.Mấtngủ,nhịnđóitừlâu,lạithêmxúcđộng,nênôngcũngtrở

thànhnhưngườichiêmbao.Ôngtrôngthấymộtđốnglửacháy,vàchung

quanhđốnglửa,nhữngcáigìnhưnhữngconbọngọngoạy.Cáigìthế?Ông

khôngbiết.JeanValjeanđứnglại,nêntiếngđộngcũngbặt.Bọntuầntralắng

tainghenhưngchẳngnghethấygì,họcónhìnnhưngchẳngtrôngthấygì.

Họhỏiýkiếnnhau.

ThuởấycốngngầmMontmartrecổnhưmộtngãtưởnơinàygọilàngã

tưphụ;vềsaungườitapháhủynóđivìhễcómưagiôngthìnướcmưatuôn

vào làm thành một hố ngầm nhỏ. Đội tuần tra túm tụm ở chỗ đó. Jean

Valjeanthấynhữngbónghọấyquâylạithànhmộtvòngtròn.Nhữngcáiđầu

chósănấychụmlạivàthầmthì.

Bọnchósănbànxong,kếtluậnrằngchúngđãnghelầm,chẳngcótiếng

độngnàocả,chẳngcógìhết;khôngcầnchuivàocốngcáimấtthìgiờvôích.

Phảimaumauđi về phía Saint Merry; có việc gì đáng làm hoặc có “bọn

CáchMạng”nàođểpháthiệnthìcũngchỉởphíaấymàthôi.

Lâulâucácđảngpháilạithaytiếngchonhữnglờithóamạcủahọ.Năm

1832,tiếng“bọn Cách Mạng” là tiếngdùngquáđộgiữacác danh từ “tụi

CộngHòa”đãmònvà“lũmịdân”hồiđóhầunhưchưadùng,vềsaurấtđắc

dụng.

ViênđộitrưởnghạlệnhrẽtráitheocáitriềnđổvềphíasôngSeine.Nếu

bọnchúngcóýđịnhchialàmhaitốp,đitheohaihướng,tấtJeanValjeanbị

bắt.Thậtlàhúvía!CólẽSởCảnhSátđãchỉthịcấmđộituầntrakhôngđược

phântán,sợxảyramộtcuộcchiếnđấumàphíangườibạođộngquáđông.

Độituầntrabỏđi,đểJeanValjeanởlạiđằngsau.JeanValjeanchẳngnhìn

thấygìhết,chỉthấybỗngnhiênngọnđènquayđirồibiếnmất.

Trướckhiquayđi,viênđộitrưởngcònbắnmộtphátsúngvềhướnghọ

khôngđi,cholươngtâmcảnhsátcủaykhỏidaydứt.Tiếngnổdộitừcống

nàysangcốngkhác,tưởngnhưtiếngsôibụngtrongkhúcruộtkhổnglồ.Một

mảnhvôirơixuốngrãnhnướckêulõmbõmcáchJeanValjeanvàibước,báo

choôngbiếtviênđạnbắntrúngvòmcốngtrênđầu.Nhữngbướcđitừtừ,

thậntrọngbìbõmtrongrãnhnước cònvanglạimộtlát,rồicàng xacàng

lắngdần.Nhữngbóngđenấyđivàobóngtối,ánhsángchiếcđènlàmthành

mộtvòngtrònchậpchờntrênvòmcốngcàngmờnhạtdầnrồimấthẳn;bây

giờlạiimlặnghoàntoàn,tốiđennhưmực;trongbóngtốilạichỉlàmùvới

điếc.JeanValjeanchưadámđộngđậy,cứnépvàotrongtườngrấtlâu,tai

nghengóng,mắtcăngranhìntheonhữngbóngmatuầnhànhtandầntrong

bóngtối.

III

NGƯỜIBỊTHEODÕI

Nóichođúng,thờiấyđộicảnhbinh,ngaytrongnhữnghoàncảnhnghiêm

trọngnhất,baogiờcũngnghiêmchỉnhlàmđầyđủnhiệmvụkiểmsoátgiữ

gìn đường sá, theo dõi gian phi, không hề nao núng. Một cuộc bạo động

khôngphảilàmộtcớđểngườicảnhbinhcóthểthảlỏngchobọngianphi

muốnlàmgìthì làm, và để bỏ mặc xã hội muốnrasaothìravìlý do là

ChínhPhủđanglâmnguy.Côngviệcbìnhthườngtiếnhànhsongsongvới

côngviệcđộtbiến,khônghềsailạchaylúngtúng.Giữamộtcuộcbiếnđộng

chínhtrịlớnlaovừachớmnở,vớisựđedọacủamộtcuộcCáchMạng,một

viêncảnhsátvẫn“theohút”mộttênkẻcắp,khônghềbịcuộcCáchMạngvà

chiếnlũyngăntrở.

Ấy,việcđóđãxảyrachiềungày6thángsáutrênbờsôngSeine,phíabãi

bênphải,quacầuInvalidesmộtchút.Bâygiờthìởđókhôngcònbãinữa.

Cảnhtượngnayđãthayđổi.

Trênbờsôngcóhaingườiởcáchnhaumộtquãng,hìnhnhưđangrình

nhau,ngườinọmuốnlẩntránhngườikia.Ngườiđitrướccốtáchđichoxa,

ngườiđisaulạigắngsứctiếnđếnsátgần.Thậtgiốngnhưmộtváncờchơi

imlặng,đứngxanhaumàtínhnước.Khôngaicóvẻvộivàng;cảhaingười

cùngđichậmrãi,hìnhnhưmỗingườiđềusợmìnhđinhanhsẽlàmchođối

thủcàngđinhanhhơn.Trôngcảnhtượngấy,ngườitatưởngnhưnhìnmột

conthúđóiđangđuổimồimàlàmnhưkhôngđuổigìcả.Conmồithìlạixảo

trá,lúcnàocũngđềphòng.Họ giữkhoảngcáchgiữaconchósănvàcon

chồnbịđuổi.Kẻcốthoátbéngười,dángyếu;kẻcốbắtcaolớn,dángkhỏe

bạo,đụngchạmvớinómộtlầncũngmệtlắm.

Kẻbịsăn,biếtmìnhyếuhơn,cốtránhkẻđisăn;hắntránhmàlòngđầy

cămgiận.Cóaichúýnhìnhắn,sẽthấytrongmắthắnhằnlênmốihậnthù

phảiđitrốnvàvẻhămdọamặcdùsợsệt.Lúcấybờsôngvắngtanh,không

mộtbóngngười qua lại; ngaytrêncácxà lan đậu đó đây,cũngkhôngcó

bóngthủythủhayphubốchàng.

Chỉđứngtrênbếntàutrướcmặtmớinhìnđượcrõhaingườiấy.Đứng

nhưthếmànhìn,sẽthấyngườiđitrướccóvẻbơphờ,ráchrướivàgiangiảo;

vàngườiđisaulàmộtviênchứcNhàNướcchínhcống,mặcmộtcáiáodài

viênchứccàikhuyđếntậncổ.Nếucácbạnnhìngầnhọ,cólẽcũngnhận

được là ai. Người đi đằng sau muốn gì? Hẳn là muốn cho anh chàng kia

đượcmặcấmhơn.KhimộtngườibậnquầnáoNhàNướcmàđuổitheomột

ngườiănmặcráchrưới,tấtcũngchỉvìmuốnchoanhtamặcbộquầnáoNhà

Nước.Nhưngcáiquantrọnglàbậnquầnáomàunào.Bậnđồxanhthìvinh

dựbiếtmấy,nhưngbậnđồđỏ

[418]

thìđếnbựcmình.Cóthứmàuđỏcủahạ

tầng.Chắchẳnanhchàngkiađangmuốntránhthứmàuđỏấyvàmộtviệc

bựcmìnhgìđây.

Ngườiđisaucứđểchoanhtacứviệcđitrước,chưabắtvội,chắclàcòn

mongtómanhtaởmộtnơihẹnhònàođầyýnghĩa,haytómđượcngonơcả

mộtbọn.Cáicôngviệctếnhịấygọilà“theodõi”.Điềuứcđoántrênrấtcó

thể đúng vì người mặc áo cài khuy thấy trên bến có một cái xe ngựa đi

không,liềnrahiệuchobácđánhxe.Bácnàyhiểungay;tấtnhiên,bácbiết

ngườigọixekialàai,nênbácquayxelạichongựađibướcmộttrênbến,

theohaingười.Việcnày,ngườiănmặcráchrưới,cóvẻámmuộikiakhông

hềbiết.

CáixeđidọctheohàngcâyđườngChampsÉlysées.Nửangườibácđánh

xenhô lêntrênbaolơnbờ sông,taycầm cáiroi.Mộtchỉthị mậtcủaSở

CảnhSátgởichonhânviên,cóghikhoảnnày:“Baogiờcũngphảidựbịsẵn

mộtcáixephòngkhidùngđến”.

Haingười,mỗingườidùngmộtchiếnlượcriêngrấttàitình,đểtiếnđến

gầncáidốcxâyđáchạythoaithoảitừtrênxuốngbờsông;cáidốcnàyvẫn

dùngchocácbácđánhxetừPassytớidắtngựaxuốngsônguốngnước,sau

nàybịpháđichocânđối; ngàynayngựachếtvìkhátnhưngphongcảnh

trôngvừamắthơn.Hìnhnhưngườimặcáobờlusắpsửatrèolêndốcđể

chạytrốnvàoquảngtrườngChampsÉlysées;nơinàynhiềucâythật,những

cũngrấtsẵncảnhbinh,ngườiđuổitheosẽđượctrợlựcdễdàng.

NơinàyởbờsônggầnbênngôinhàmàđạitáBrackđemtừMoretvề

Parisnăm1824,gọilànhàvuaFrançoisĐệNhất.Mộtbốtgácnằmcạnhđó.

Ngườibịđuổikhôngtrèolêndốc,ngườikiahếtsứcsửngsốt;hắntacứdọc

theobếnmàđidướibờsông.Tìnhtrạnghắntanguyngậptrôngthấy.Nếu

khôngnhảyxuốngsôngSeine,hắncòncócáchnàokhác?Khôngcòncách

nàolênbếnđược;lancankhông,bậccũngkhông,chỉcònmộtthôinữalà

đếnsôngSeinengoặtrẽvềphíacầuIéna,tứclànơibãisôngcàngthuhẹp

lại,rồichỉcònlàmộtdảiđấtmongmanh,rồilẩnxuốngmặtnước.Đếnđó,

hắntasẽbịbaovâygiữamộtbứctườngdựngđứngởbênphải,trướcmặtvà

bêntráilàconsông,đạidiệnNhàNướcởngaysaugót.

Thậtracònlùlùmộtđốngvôigạchvụnchekhuấtnơicuốibãi,caođộ

hơnvàimét,khôngbiếttừsựpháhoạinàomàra.Cólẽhắntamongcòn

cáchlẩnsauđốnggạchvụncỏnconấychăng?Cáikếcùngấykhờkhạoquá.

Tấthắnkhôngnghĩthế.Bọnkẻcắpđờinàolạingâythơđếnnướcấy.Đống

gạchlàmthànhmộtcáiụthoaithoảixuôixuốngđếnbứctườngnhưmộtcái

mỏmnhọn.Ngườibịđuổiđếnnơiấyliềnđivòngcáimỏmkiathànhthử

ngườiđuổikhôngnhìnthấyhắnnữa.Ngườiđuổisaukhôngthấyngườiđằng

trước,nênngườiđằngtrướccũngchẳngthấyđượcanhta.Anhtaliềnthừa

cơrảocẳngbướcvộilên,khôngcầngiấugiếmgìnữa.Chỉmộtchốclàanh

đếnụgạch,vộivòngụtiếnlên.Anhbỗngdừnglại,sữngsờcảngười.Người

kiakhôngcònđấynữa.Ngườimặcáoblouseđãbiếnđâumấthút.

Kểtừđốnggạch,bãichỉcònchưađầybamươibướcthìchìmdướilàn

nước,sôngđậpthẳngvàochântườngbờ.Hắnkhôngthểnhảyxuốngsông

Seinehayleolêndốcmàanhchàngđuổisaulạikhôngtrôngthấy!Hắnđi

đằngnào?Ngườimặcáodàicàikhuyđiđếntậncuốibãi,vàđứngđờrasuy

nghĩ,taynắmchặtrunrun,mắtxoimóinhìnkhắpchỗ.Bỗnganhtavỗtrán.

Anhvừathấyởnơitiếpgiápmỏmđấtvớimặtnước,mộtcáicửasongsắt

khárộngvàthấp,hìnhbánnguyệt,cómộtcáikhóadàydặnvàbacáibảnlề

totướng.Cáicửaấylàmộtthứcửađụcởdướibụcconđườngdọcsông,mở

thôngrasôngvàthôngrabãi.Mộtdòngnướcngầuđenchảyphíadướicửa

đổvàosôngSeine.

Phíabênkianhữngchấnsongsắtnặngnềđãrỉ,làmộtconđườnghầm

vòmcuốn,tốiomom.Anhtakhoanhtayvànhìntấmcửa,cóvẻtráchmóc.

Nhìnkhôngđủ,anhlấytayđẩythử,anhlaylay.Cửarấtvững.Hắnlàngười

vừa mở cửa; kể cũng lạ, cửa rỉ thế mà không nghe thấy một tiếng động.

Nhưngcóđiềuchắcchắnlàcửavừakhóalại.Rõrànglàngườivừaquacửa

nàykhôngdùngmộtcáimóc,màcómộtcáichìakhóa.

Anhbừngthấysựthậthiểnnhiênấykhianhrasứcđẩycáicửasắt.Anh

tathốtmộtlờikếtluậnchuachátbấtbình:

—Hừ,gớmthật!CócảchìakhóacủaNhàNước!

Rồianhtachợtdịuđivàdiễntảcảmộtthếgiớitưtưởngbằngmộthồi

nhữngtiếnggióngmột,nóicóvẻmỉamai:

—Chà!Chà!Chà!Chà!

Nóixong,khôngbiếtanhtamongđợicáigì-chắclàđợingườikiatrởra

hayđợicóbọnkhácchuivào-màanhtađứngrìnhởđằngsauụgạch,như

mộtconchósănhungdữ,kiênnhẫn.Còncáixengựatiếnthoáitheoanhta

thìđãđỗởtrênbếnbêncạnhbaolơn.Bácđánhxeđoánlàphảiđợilâu,nên

dúimõmngựavàotúiđựngthóctreobêndướixe,thứtúimàngườiParis

thườngtrôngthấy,vàđôilúcChínhPhủcũngdúihọvào.Mộtvàingườitrên

cầuIénatrướckhiđicònngoáilạinhìnhaichitiếtcảnhấy,mộtngườiđứng

trênbãisôngvàcáixetrênbến.

IV

NGƯỜIẤYCŨNGVÁCTHÁNHGIÁ

JeanValjeanlạiđivàkhôngdừngnữa.

Đường đi mỗi lúc càng khó khăn. Cái vòm trên đầu khi cao khi thấp;

thườngthìcống cao độ mộtméttám,xây vừa cho mộtngườiđilọt.Jean

ValjeanphảicúixuốngđểkhỏivaMariusvàotrần.Mỗilúclạiphảicúicòng

ngườixuống,rồilạingẩnglên,tayluônluônlầnbờtường.Nhữngphiếnđá

dâmdấpnướcvàcáirãnhnhầynhụakhôngphảilàchỗbấuvíuchắcchắn

chotayvàchânngười.Ônglảođảotronghốphâncủathànhphố.Đimãi,

mớigặpchútánhsángchậpchờnchiếuquacáccửahầm,nhợtnhạtnhưánh

sángtrăngngaynhữnglúcmặttrờichiếutỏnhất.Cònthìtoànlàsươngmù,

chướng khí, đùng đục, đen ngòm. Jean Valjean vừa đói vừa khát, nhất là

khát;nơinàycũngnhưởngoàibiển,tuyvôkhốinước,nhưngkhônguống

được.Nhưtađãbiết,sứcôngthậtphithường;tuổiôngđãgià,nhưngsức

chẳnggiảmmấybởivìôngsốngmộtcuộcđờithanhkhiết,điềuđộ.Thếmà

ôngthấybắtđầukhuỵu.Ôngmệtlắm;sứccàngyếu,cáikhốitrênvaicàng

nặng.Mariuscólẽđãchếtrồi,nênđènặngtrĩuxuốngnhưmộtvậtbấtđộng.

JeanValjeannânganhlênđểchoanhkhỏitắcnghẽn,hơithởđượchếtsức

dễdàng.Chuộtlướtnhanhdướichânông;cóconhoảngquácắnông.Thỉnh

thoảngmộtcơngiómátthổiquamảnhkẽmởcácmiệngcốnglàmchoông

tỉnhtáolại.Lúcôngđếncáicốngbọcquanhcólẽđãbagiờchiều.Lúcđầu

ônghếtsứcngạcnhiên;đườngcốngbỗngrộnghẳnra.Haitaysờrakhông

đếnvách,đầukhôngchạmtrần.Cáicốnglớnnàyrộngđếnhaithướcrưỡi,

caohaithướchai.

NơicốngMontmartreănthôngvớicốnglớncũnglànơihaiconđường

ngầmkhác,cốngphốProvencevàcốngAbattoirgặpCốngLớn,họpthành

mộtngãtư.Giữabốnconđườngấy,mộtkẻkémminhmẫntấtsẽlưỡnglự,

JeanValjeanchọnconđườnglớnnhất,tứclàcáicốngbaoquanh.Nhưng

câuhỏitrướctrởlại;xuốnghaylên?Ôngnghĩrằngbâygiờtìnhthếcấpbách

quá,thếnàothìthế,cũngphảirasôngSeinengay.Nghĩalàphảiđixuống,

ôngrẽphíatrái.Nhưthếlàphúcchoông.Bởivìsẽlầmtonếunghĩrằng

cốngbọcquanhcóhailốira,mộtraBercy,mộtraPassyvànólàđịađạobọc

quanhbêndướithànhphốởhữungạnsôngSeine,nhưtêngọicủanólàm

cho người ta tưởng thế. Cống Lớn, các bạn nên nhớ lại, chỉ là con suối

Ménilmontantcũ;nếuđingượcnóthìsẽđiđếnmộtngõcụt,nghĩalàđến

nơi xuất phát của nó trước kia, tức là nguồn suối, nằm dưới chân đồi

Ménilmontant.Nókhôngthôngthươngtrựctiếpvớicáccốngnhánhnhận

nướccủaParistừkhuPopincourtvàđổrasôngSeinequacốngAmelotở

phíatrênđảoLouviers.NhánhđóbổsungchoCốngLớnvàcáchCốngLớn

bởimộtụđấtởdướiphốMénilmontant,nơinàychỉđịnhsựphânlưuxuôi

ngược.VínhưJeanValjeanđingượchầm,ôngsẽrấtchậtvậtvàkhiđãrã

rời,cơhồchếtmệt,giữađêmtốibịtbùng,mớiđếnđượcmộtbứcthành.Và

thếlàphảichịuchết.

Có khá hơn thế một chút, nếu đi lùi lại một ít, đi vào cống Filles Du

Calvaire mà không phân vân ở chỗ bàn chân ngỗng ngầm dưới ngã tư

Boucherat,đivàohầmSaintLouisrồisangtráivàođườnghầmSaintGilles,

rồilạirẽphải,tránhđườnghầmSaintSébastienthìsẽđếncốngAmelot.Từ

đấy, nếu ông không lạc lối ở những đường hầm hình chữ F dưới khu La

Bastille,thìôngsẽđếnlốirasôngSeinegầnXưởngQuânKhí.Tuynhiên,

muốnđạtđượckếtquảđó,ôngphảibiếttườngtận,đếncảtừngchinhánh,

từngngõngáchcáikhốisanhômênhmôngnày.Thếnhưng,chúngtôinói

lại,ôngchẳnghiểubiếtchútgìvềcáihệthốngđịađạoghêgớmnày.Giá

ngườitahỏiôngđangởđâuthìôngchỉcóthểtrảlời:“Ởtrongđêmtối".

Bảnnăngđãphùtrợông.Đixuống,tứclàcócơsởthoátkhỏinơinày.

Ôngbỏlạiđằngsau,ởphíatayphải,haicáihànhlangrẽrathànhhìnhmóng

vuốtdướiphốLaffittevàphốSaintGeorges,vàconđườngcốngrẽđôidưới

conđườngAntin.Điquámộtcáicốngnhánhmấybước,chắclànhánhcủa

cốngMadeleine,ôngdừnglại.Ôngmệtlả.Mộtcáicửahầmkhárộng,chắc

là thông ra phố Anjou, chiếu một vùng ánh sáng gần như chói lọi. Jean

ValjeanđặtMariusxuốngcáibậcbênrìacống,cửchỉnhẹnhàngnhưmột

ngườianhđỡđứaembịthương.KhuônmặtMariusđẫmmáu,rangoàiánh

sángtrắngởcửahầmchẳngkhácgìkhuônmặtcủangườichếtdướimộ.Mắt

anhnhắmnghiền,tócdínhchặtvàotháidươngnhưlôngbútkhônhănlại

trongthuốcvẽmàuđỏ,haibàntaybuôngthõng,cứngđờ,tứchigiábuốt,

máuđọnglạitrênmép.Máuđóngcụctrongnútcravate;áochemisequện

chặtvàocácvếtthương,dạáocọvàonhữngvếtđứthámiệng.JeanValjean

khekhẽlấyđầungóntayvạcháora,ấplòngbàntaylênngựcMarius.Tim

hãycònđập.JeanValjeanxéáochemisecủamìnhcốbuộccácvếtthương

lạinhờthếmáungừngchảy.Rồitrongcảnhtranhtốitranhsángấy,ôngcúi

xuống nhìn Marius, vẻ vô cùng căm ghét. Marius vẫn bất tỉnh, gần như

khôngthởnữa.

Lúclụclọiquần áo Marius, ông thấy hai thứ ở trong túi: Cái bánh bỏ

quêntừhômquavàcuốnsổtay.Ôngăncáibánhvàmởsổtayxem.Trên

trangđầucóbốndòngchữMariusviết.Tacònnhớnhữngdòngchữấy:

«"Tôi là Marius Pontmercy. Mang xác tôi đến nhà ông tôi là ông

Gillenormand,số6,phốFillesDuCalvaire,khuMarais”.»

Trongánhsánglờmờnơicửahầm,JeanValjeanđọcmấydòngchữ;ông

trầm ngâm một lát, khe khẽ nhắc lại: “Phố Filles Du Calvaire, ông

Gillenormand”.ÔnglạinhétcuốnsổvàotúiMarius.Ôngđãđượcmiếngăn

vàobụngnênthấykhỏelại.ÔnglạicõngMarius,nhẹnhàngđặtđầuanhlên

vaibênphải,rồilạibắtđầuđixuốngdốc.

CốngLớn,hướngtheođườngthunglũngMénilmontant,dàitớigầnhai

dặm,phầnlớnlàcólátđá.ChúngtôiđãdùngtêncácphốParisnhưmộtbó

đuốcđểsoichođộcgiảtheodõihànhtrìnhcủaJeanValjeandướiđấtnhưng

bảnthânJeanValjeanthìkhônghềcóbóđuốcấy.Ôngkhôngbiếtmìnhqua

khuvựcnàocủathànhphố,cũngkhôngbiếtmìnhđãđiquanhữngđườnglối

nào.Quacácvũngánhsángmỗilúcmộtnhạt,ôngbiếtrằngmặttrờiđang

ngảdầnxuốngvàchẳngbaolâunữangàysẽtàn.Nghetiếngbánhxelăntrên

đầutừliênmiênchuyểnsangthưathớt,rồigầnnhưmấthẳn,ôngbiếtlàông

đãxatrungtâmthànhphốvàđangtiếnđếnmộtnơivắngvẻ,gầnnhữngđại

lộngoạithành,haygầnnhữngđoạnbờcuốithànhphố.Càngítnhà,ítphố,

thì cửa hầm cũng càngthưa dần. Bóng tốilại dày đặc khắptứ phía. Jean

Valjeancứđi,mòmẫmtrongbóngtối.

Bỗngnhiên,bóngtốitrởthànhvôcùngkhủngkhiếp.

V

CÓTHỨCÁTMỊNMÀNGUYHIỂM,CŨNGNHƯ

CÓNGƯỜIĐÀNBÀTẾNHỊMÀGIẢOQUYỆT

JeanValjeanthấymìnhđãbướcxuốngnước;dướichânkhôngphảilàđá

nữamàchỉcóbùn.

Ở một vài nơi trên bờ biển Bretagne

[419]

 hay Écossais

[420]

 đôi khi có

ngườibộhànhhayngườiđánhcá,gặpkhitriềurút,đitrênbãicátcáchxa

bờ,bỗngcảmthấyđãlâumìnhbướcchânđihơikhónhọc.Bãibểnhưcó

chấtnhựavàbànchânnhưdínhchấtấy.Cơhồkhôngphảilàcátnữamàlà

nhựavậy.Cátthìkhôhẳnhoinhưngcứnhấcchânbướcđilàynhưdấuchân

cònlạitrêncátđầysũngnhữngnước.Tuynhiênconmắtnhìnchẳngthấycó

gìthayđổi.Bãibểmênhmông,phẳngphiu,yênlặng.Cátởnơinàocũng

vậychẳngphânbiệtđượcnơinàochắc,nơinàosụt.Đànbọbểvuivẻvẫn

nhảynhặngxịtrênchânkháchđiđường.Kháchđivềphíatrước,hướngvề

phíađấtliền mà tiến,cốđếngần bờ. Kháchkhôngngạigìhết. Có gì mà

ngại?Nhưngkháchcảmthấybướcchâncứmỗilúcmộtnặngthêm.Bỗng

kháchsụtchân.Sụtđếnbảy,támphân.Thôi,lầmđườngrồi;kháchdừnglại

đểtìmphươnghướng.Bỗngkháchnhìnxuốngchân,bànchânđãbiếnmất;

cátđãlấpnó.Kháchrútchânlên,muốnquaytrởlại;kháchquaylại,nhưng

thụtsâuthêmxuống.Cátđếnmắtcá,kháchnhảyquavànhàoquabêntrái,

cátđếnnửaốngchân,kháchnhàoquabênphải,cátlênđếnđầugối.Bấygiờ,

vớimộtnỗikhủngkhiếpkhôngthểnói,kháchnhậnthấymìnhlâmvàomột

vùngbãilún,cáimôitrườngghêgớmmàcákhôngthểlội,ngườikhôngthể

bơi.Nếucómangxáchgì,kháchvứtđi,kháchlàmchonhẹngườinhưcon

tàulâmnạn.Khôngkịpnữa;cátđãlênkhỏigối.Kháchgọi,kháchvẫymũ

hay khăn tay, cát cứ dâng lần lên chiếm người anh. Nếu bờ bể không có

bóngngười,nếuđấtliềnởquáxa,nếubãicátvẫncótiếnglànguyhiểmnữa

nay,nếukhôngcónhữngvịanhhùngnơilâncận,thìlàhết,kháchkhôngthể

thoátkhỏisalầy.Kháchkhôngthểthoátkhỏibịchônvùi,mộtsựchônvùi

dài đằng đẵng, chắc chắn, không khoan thứ, không thể trì hoãn mà cũng

khôngthểthôithúcchochóngxong.Nókéodàihàngmấygiờ,tưởngnhư

khôngbaogiờhết.Nóbắtđứngbạngiữalúcbạnđangtựdogiữatrời,giữa

lúcbạnđangtươivui,khỏemạnh.Nókéochânbạnxuống.Mỗilúcbạncố

ngoilên,mỗikhibạnthétlên,nólạilôibạnsâuxuốngthêmchútnữa.Nó

siếtchặtthêm,nhưmuốntrừngtrịbạn,vìbạnđãkhángcựlại.Nótừtừrút

ngườitatrởvềtronglòngđất,rútmàđểchongườitađủthìgiờnhìntrờixa,

nhìncâycỏ,nhìnđồngruộngxanhtươi,nhìnkhóitỏatừlàngmạcnơiđồng

bằng,nhìncánhbuồmtrênmặtbể,nhìnchimbay,chimhót,nhìnmặttrời

vớimâyxanh.Salầylàmộthầmmộbiếnthànhthủytriều,từtronglòngđất

dânglênvùingườisống.Mỗimộtphútlàmộtngườiphuhuyệttànnhẫn.Kẻ

khốnkhổthửngồixuống,thửnằmxuống,thửbòlên,mỗicửđộngmỗichôn

vùihắnsâuthêm.Hắnvùngdậy,hắncàngthụtxuống;hắncảmthấybịnuốt

chửng. Hắn rú lên, vanvỉ, kêu trời; hắn vặn tay, tuyệt vọng. Kìa, hắn đã

ngậpđếnbụng;cátlạilênđếnngực;chỉcònlàbứctượngbánthân.Hắngiơ

taycaolên,thốtlênnhữngtiếngrêngiậndữ,cấumóngvàobãimuốnbấu

víutrênthứbùntroấy,hắntìkhuỷutayxuốngđểmongthoátkhỏicáibọc

mềmnhũnấy,hắnkhócnấclênđiêndại;cátcứdângcao.Cátngậpđếnvai,

cátngậpđếncổ;bâygiờchỉcònthấycáimặt.Mồmhárakêucátđầyvào

mồm;yên lặng.Mắtcònmởto nhìn,cátbịt lấymắt;tốităm.Cái tráncứ

chìmdần;mộtmớtócphấtphơtrêncát;mộtbàntaychọcthủngmặtcátnhoi

lênđộngđậy,vẫyvẫyrồimấttăm.Ôi!Cảnhhủydiệtvôcùngthêthảmcủa

mộtkiếpngười!

Cókhilàmộtkỵsĩsalầycùngvớiconngựa;cókhilàbácđánhxesalầy

cùngvớichiếcxe;cáigìcũngchìmxuốngcátđược;khôngphảinướcmà

đắm.Đấtnhậnchếtngườitrêncạn.Đấtthấmbiểnlàđấtlàmbẫygiếtngười.

Trênmặttrôngnónhưđồngbằng,nhưnglòngnómởranhưbiểncả.Vực

thẳmthườngcónhữngphảnbộinhưvậy.Cáiviệcthảmđạmbấtkỳnhưtrên

cóthểxảyraởbãibể,vàcũngcóthểxảyratrongcốngngầmParis,cáchđây

bamươinăm.Trướckhicónhữngcôngtrìnhtubổtolớnkhởicôngtừnăm

1833thìđườnghầmPariscóthểsụtđấtbấtthìnhlình.

Nướcrỉvàonhữnglớpđấtlâncận,nếuđấtđóxốpquá;lòngmángdùxây

đánhưởcốngcũhaytrángvôichịunướctrênnềnbétonnhưởcốngmới,vì

khôngcóđiểmtựanêncũngoằnxuống,oằnởđâytứclànứt,vànứttấtlà

đổ.Lòngmángsẽđổmộtđoạn.Cáikhoảngđấtnẻ,cửamiệngcủamộtvực

bùnđó,nhàchuyênmôngọilàkhoảngthụt.Khoảngthụtlàgì?Làmộtbãi

lúnởbờbiểngặpthìnhlìnhtronglòngđất;đólàbãiđồiSaintMicheltrong

lỗcống.Đấtthấmnướctựanhưđượcnungchảy,tấtcảnhữngphântửđềulơ

lửngtrongmộtthểlỏng.Khôngphảiđấtvàcũngkhôngphảinước.Đôikhi

rấtsâu.Khônggìđángsợhơnmộtcuộcchạmtránnhưvậy!Nếunướclà

thànhphầnchínhthìcáichếtđếnnhanh,đólàhiệntượngbịngậplún;nếu

đấtlàchínhthìcáichếttiếnchậm,đólàcảnhlúnlầy.

Ngườitacóthểtưởngtượngđượccáichếtđókhông?Salầyởbãibểđã

khủngkhiếpthìsalầyởnơinhớpnhúanàythếnào?Mộtđằngthìởgiữa

khôngkhí,ánhsángchanhòa,giữathanhthiênbạchnhật,cóchântrờisáng

sủa,cótiếngđộngbaola,cónhữngđámmâyphiêudiêuchứahạtmưavàng

như ngọc, có những con thuyền xa xa, trong niềm hy vọng hiện ra dưới

nhiềuhìnhtháiởkháchquađường,ởsựcứuvớtmongmỏiđếnphútcuối.

Mộtđằngthìtốinhưmùvớiimlặngnhưđiếc,mộtvòmtrờiđennghịt,huyệt

mồxâysẵn,chếttrongbùnlầynhơnhớp,dướimộtcáinắpđậykínmít.Từ

từchếtngạttrongôuế,trongmộtcáihộpđá,cáichếtấygiơnanhvuốttrong

đốngbùnnhơnhớpvàchẹnlấycổta.Hơithởkhòkhèlẫntrongmùihôi

thối;kialàcát,đâylàbùn;kialàcuồngphong,đâylàuếkhí;kialàbiểncả,

đâylàrácrưởi.Rồithìkêugọi,nghiếnchặtrănglại,quằnquại,giãygiụa,rồi

ngắc ngoải trong cái thành phố khổng lồ không hề biết gì đến mình, cái

thànhphốởngaytrênđầumìnhấy.Chếtnhưvậy,khủngkhiếpbiếtchừng

nào!

Một đôi khi, cáichết đền bồi sự khắc nghiệt củamình bằng một cảnh

trangnghiêmdữdội.Trêngiànhỏa,haytrêncontàuđangđắm,ngườitacó

thể vĩ đại; trong ngọn lửa, trong sóng bọt, có thể có một dáng điệu hiên

ngang, ở đấy, con người đẹp hẳn lên trong phút giây hủy diệt. Ở đây thì

không.Cáichếtởđâydơbẩn.Ngườitatắthơimộtcáchhènhạ.Nhữnghình

ảnhlunglinhcuốicùngquáđêhèn.Bùnvànhụcđồngnghĩa.Nhỏnhen,xấu

xí, đê nhục.Chết trong mộtthùng rượu bồ đào, như Clarence, chấp nhận

được;trong hố bùn như Escoubleauthì tởmquá.Ngoi ngóp trong đó rợn

ngườilắm.Vừahấphối,vừabìbõm.Cóđủtốitămđểcoilàđịangục,cóđủ

bùnnhơđểchỉlàmộtvũngtrâuđầm,vàkẻchếtkhôngbiếtmìnhsẽthành

mahayhóalàmcóc.

Ởđâuthìhầmmộcũngghêrợn,ởđấynólạicònthêmdịdạngdịhình.

Độsâucủakhoảngđấtthụtkhácnhau,vàchiềudài,độđặccũngvậy,tùy

theođấtnềnxấunhiềuhayxấuít.Cókhikhoảngthụtsâutrêndướimộtmét,

cókhiđếnđôi,bamét,cũngcókhikhôngtìmthấyđáynữa.Ởnơinàybùn

đặcchắcgầnnhưđất,nơikiagầnnhưnước.ỞkhoảngthụtLunière,phải

trọn một ngày một người mới biến hết, còn khoảng Phélippeaux thì ngốn

ngườitatrongnămphút.Bùnđỡthânngườinhiềuhayíttùyđộđặccủanó.

Mộtđứatrẻcóthểthoátởchínhnơingườilớnbịchônvùi.Nguyêntắcđầu

tiênđểtựcứulàphảivứtbỏhếtnhữnggìtaôm,xách.Némtúidụngcụ,hay

cáigiỏhoặccáimángcủamình,đólàviệclàmđầutiêncủangườithợcống

khicảmthấyđấtdướichânrungrinh.Đấtthụtcónhữngnguyênnhânkhác

nhau:Đấtquágiònxốp;hoặccómộtkhoảngsụtnàođótronglòngđấtởđộ

sâungườitakhôngdòtới;hoặclàdonhữngcơnmưaràodữdộimùahè;hay

vìmưadầmmùađông;rồicũngcóthểlàvìmưanhỏhạtmàliênmiên.Có

khisứcnặngcủanhữngngôinhàkếcậnlàmtrênđấtvôihayđấtcátxôlệch

cácvòmcốngngầm,làmchochúngméomó,hoặclàlòngmángvỡravànứt

nẻdướisứcépđó.SứcépcủađềnPanthéonmộtthếkỉtrướcđâyđãlàm

ngángtrởmộtphầnnhữnghầmnúiSainteGenevièvenhưthếđó.Khimột

cáicốngsụtdướisứcépcủanhàcửa,trongmộtsốtrườnghợp,nógâyra

mộthiệntượngtrênmặtđấtlàđálátđường,nứtnẻthànhđườngrăngcưa;

vếtrạnởvòmcống,pháttriểnthànhđườngngoằnngoèosuốtchiềudàivòm

cống,dodễthấymàcóthểcứuchữanhanhchóng.Nhưnglắmkhisựphá

hoạibêntrongkhônghiệnthànhmộtthươngtíchgìbênngoài.Trongtrường

hợpđógâyhọachongườithợcống.Aivàocốngsụtkhôngđềphòng,họcó

thểmấtmạngtrongđó.Sổsáchcũcònghilạimấycathợcốngbịvùilấp

cáchđótrongkhoảngthụt.Nóchobiếtnhiềutêntuổi.Chẳnghạntênanhthợ

cống sa lầy trong một khoảng thụt ở cửa cống phố Carême Prenant, anh

BlaisePoutrain;anhBlaisenàylàanhemvớiNicolasPoutrain,ngườiđào

huyệtcuốicùngởnghĩađịaInnocentsnăm1785,lànămmànghĩađịaấyhết

tồntại.CòncóchàngTửTướctrẻlịchsựEscoubleaumàchúngtôivừanói

tới,mộttrongnhữnganhhùngđãphongtỏaLérida,ởđấyngườitamangbít

tấttơ,đànvĩcầmratrướcđểxônglênđánhthành.Escoubleaumộtđêmbị

bắtgặptrongbuồngngườichịemhọ,nữCôngTướcSourdis,bènchuitrốn

vàocốngBeautreillisđểkhỏibịCôngTướcbắt,vàchếtchìmtrongđó.Khi

nghethuậtlại,bàDeSourdisbảođưalọthuốcvàmảilohíthơimuốichống

ngất,bàquênkhóc.Chẳngcótìnhyêunàotắttất.Cốngnhơdậptắttất.Héro

khôngchịutắmrửathihàiLéandre.ThisbébịtmũitrướcxácchếtPyramevà

kêu:“Gớm!”

VI

KHOẢNGĐẤTSỤT

JeanValjeanđứngtrướcmộtkhoảngđấtsụt.

Thờiấy,lớpdướiđấtkhuChampsÉlyséesbịsụtlàthườngbởivìnơiấy

khólònglàmcôngtáctrịthủy,đấtlạiquánhão,nênnhữngkiếntrúcngầm

khómàbềnđược.ĐấtởđâycòndễsụthơncảnhữngbãicátởkhuSaint

Georges,-ởSaintGeorges,phảixâymóngbétonđểkhắcphục-vàdễsụt

hơncảnhữnglớpđấtséthôithốiởkhuMartyrs,-đấtởđâylỏngquá,phải

bắc một cái ống bằng gang mới xây được con đường ngầm dưới đại lộ

Martyrs.Năm1836,khingườitapháhủycáicốngđángầmdướikhuSaint

Honoré- hiệnJeanValjeanđangđứng ởcốngnày,-đểxâylại,vùngcát

độngkéodàitừlớpdướiđấtkhuChampsÉlyséesđếnsôngSeine,đãcảntrở

côngviệcrấtnhiều,côngtrìnhphảikéodàitớisáuthángmớixong.Việcnày

làmchodânphốhaibênkêunhưcháyđồi,nhấtlàdâncólâuđài,có xe

ngựa.Côngtrìnhxâydựngkhôngphảichỉgặpkhókhăn,màcònnguyhiểm

nữa.Phảinóithêmdạođótrờimưaròngrãbốnthángrưỡiliềnvànướcsông

Seinelũđếnbalần.

Jean Valjean bị sa lầy, bởi vì hôm trước mới mưa rào. Cát dưới nền

không đỡ nổi, nên đường lún xuống và nước ứ lại. Nước rỉ vào, đất sụt

xuống. Đường lòng máng nứt ra và lún xuống bùn. Trên một đoạn bao

nhiêu?Khôngthểnóiđược.Nơinàytốitămhơnbấtcứnơinàokhác.Rõlà

mộthốbùntrongmộthangtối.JeanValjeanthấysànđádướichânlẩnđâu

mất.Ôngbướcvàobùn.Trênlànước,dướilàbùn.Thếnàocũngphảivượt

quanơinày.Khôngthểquaylạiđược,Mariussắpchết;cònJeanValjeanthì

mệtnhoài.Vảchăngcònbiếtđiđâu?JeanValjeantiếnlên.Vũnglầy,thoạt

bướcmấybước,hìnhnhưkhôngsâulắm.Nhưngcàngđi,châncàngngập

sâuthêm.Chẳngmấychốc,bùnđãđếncổchân,nướcthìlênquáđầugối.

Ôngcứđi,haitaycốhếtsứcnângMariuslênkhỏimặtnước.Bâygiờbùnđã

đếnkhuỷuchân,nướcđếnthắtlưng.Khôngthểlùilạiđượcnữa.Càngđi

càngthụtxuốngmãi.Bùnvừađủđặcđểchịusứcnặngcủamộtngười,tất

nhiênkhôngchịunổisứcnặngcủahaingười.NếulàmộtmìnhMariushay

JeanValjeanthìmayracóthểthoátđược.JeanValjeancứtiếnlên,tayvác

ngườisắpchết,cólẽđãchếtrồicũngnên.Nướcngậpđếnnách.Chìmnghỉm

mất!Ngậpdướibùnsâunhưthế,ôngthấykhócửđộngquáđỗi.Bùnđặcđỡ

thânngườinhưngcũngcảntaychânngười.ÔngvẫnnângcaoMariuslên,và

dốchếtsứclực,ôngtiếnlênđược,nhưnglạilúnsâuthêm.Chỉcòncáiđầu

vàhaitaynângMariuslànhôkhỏimặtnước.Trongnhữngbứctranhxưavẽ

trậnđạihồngthủy,thấycómộtbàmẹnângconnhưthế.

JeanValjeanthụtsâuxuốngnữa;ôngngửamặtlênchonướckhỏivào

miệngvàđểthở;trongcảnhtốimòmòấy,aitrôngthấyôngchắcsẽtưởng

nhưthấymộtcáimặtnạlềnhbềnhtrôitrênbóngtối.Ôngmờmờthấycái

đầulủnglẳngvàgươngmặttáinhợtcủaMarius.Ônggắngsứcmộtcách

tuyệtvọngvàđưamạnhchântới;chânôngđụngphảimộtvậtgìrănrắn.

Mộtchỗđứngđược.Vừakịp.Ônggượngvùnglên,còngngườilạibámchặt,

bíuriếtchỗrắnấymộtcáchđiêncuồng.Ôngcảmthấynhưchỗấylàbậc

thangđầutiênđểtrởvềcuộcsống.

ChỗrắnchìmdướibùnsâumàJeanValjeanvấpphảilúcnguynannhất,

chỗấychínhlàchỗlòngcốnglạibắtđầunhôlênởphíabờbênkia;lòng

cốngkhônggãy,nóchỉuốncongxuốngnhưmộttấmván,vẫnliềnmộttấm.

Nhữngnềnlátđátốtoằnxuốngmàvẫnchắcnhưvậy.Đoạnmóngcongnày

tuyngậpnướcmộtphânnhưngchắcchắn;nólàmthànhnhưmộtbậcthềm,

đãđứnglênđóđượcthìchắcsống.JeanValjeantrèolênđườngdốcđóvà

đếnđượcbênkiabờvũngbùn.

Rakhỏivũngnước,ôngvấpphảimộthònđá,ngãquỵxuống.Ôngthấy

quỵxuốngnhưthếlàphải,ôngquỳmộtlát,tâmhồnchìmđắmtrongmộtlời

cầu nguyện Thượng Đế.Ông đứng dậy,rét run cầm cập, cứng đờ ra,hôi

thối,ngườisắpchếtđè trĩu còng lưng, người bê bết bùn từ đầu đến chân

nhưngtâmhồnchóilọimộtthứánhsánglạlùng.

VII

CÓKHITƯỞNGCẬPBẾNLẠIHÓAMẮCCẠN

JeanValjeanlạibắtđầuđinữa.Dùôngkhôngbỏmạngtrongvũngbùn,

nhưnghìnhnhưôngđãtrúthếtcảsứclựcxuốngđó.Sựgắngsứcphithường

ấyđãlàmchoôngkiệtsức.Ôngmệtnhọcquánêncứđiba,bốnbướclàphải

tựavàováchđểthở.Mộtlần,ôngngồibệtxuốngthànhcốngđểđổitayôm

Marius, và tưởng phải ngồi vĩnh viễn ở đấy, không đứng lên được. Tuy

khôngcònsứcnữa,nhưngôngvẫncònnghịlực.Ônglạiđứngdậy.

Ôngbướcđi,tuyệtvọng,cốgắngbướcnhanh.Ôngđinhưthếđượcđộ

trămbước,đầucúigằmxuống,hầunhưcốnhịnthởmàđi,bỗngvấpphải

bứctường.Ôngđếnchỗcongngoặt,vìcúigằmnênđâmphảibứcvách.Ông

ngẩnglênnhìnthìthấyởphíađầucốngđằngkia,xa,xalắm,phíatrướcmặt,

cóánhsáng.Lầnnàykhôngphảilàthứánhsángkinhkhủng,nhưnglàthứ

ánhsángtrắngtốtlành.Ánhsángbanngày.JeanValjeanthấylốithoát.

Mộttộinhândướiâmtyđangđứnggiữađốnglửarựcđỏmàbỗngthấy

cửađịangụcmở,cócảmgiácnhưthếnàothìlúcấyJeanValjeancũngcảm

thấynhưthế.Ngườiấy sẽvẫyđôicánhcháycụtmàcuốngcuồngbayvề

phíacửangục.JeanValjeankhôngthấymệtmỏinữa;ôngkhôngthấygánh

nặngtrênvainữa;bắpchânôngtrởlạilàbắpchânthép.Ôngbướcnhanh

nhưchạy.Càngđếngần,lốiracàngrõràng.Đólàmộtnhịpcuốnhìnhbán

nguyệt,thấphơncáivòmtrầncống;trầnmỗilúcmộtthấpxuống;lốiđicũng

hẹphơnlòngcống;lòngcốngđãmỗilúcmộthẹplại,cũngnhưvòmcống

cànghạthấpxuống.Cáihầmthuônthuônnhưlòngphễu;kiểukiếntrúcnhư

thếthậtthấtsách;nórậptheolốicổngvàonhàtù.Xâynhưthếthìhợpvới

nhàlaonhưngkhônghợpvớiđườngcốngngầm.Saunày,ngườitađãsửa

lại.

Jean Valjean đến cửa hầm. Đến đây, ông dừng lại. Đích thị là cửa ra,

nhưngkhôngrađược.Mộtcánhcửasắtlùlùđóngkín;trôngthìhìnhnhư

họa hoằn lắm cửa mới mở, bản lề rỉ cả rồi. Cánh cửa đóng chặt vào cái

khungđábằngmộtcáikhóanặngnềrỉđỏcảra,trôngnhưmộthòngạch

tướng.Trôngthấycáilỗcắmchìakhóa,cảcáimởkhóakiêncốcắmsâuvào

lỗkhóa.Thậtrõlàcáikhóađãđượcvặnhaivòng.Loạikhóaấylàloạikhóa

cáccửangục,thànhphốParisxưakhôngthiếugì.

Bênkiacửalàkhônggianrộngrãi,làconsông,ánhsáng,cáibãicátrất

hẹpnhưngthừasứcđểđithoát,lànhữngbếnxaxa,làParis,cáivựcthẳmrất

dễlẩntrốn,làchântrờithênhthang,làtựdo.Ởbênphải,phíadướidòng

sông,thấycầuIéna;bêntráiphíabêndòngsông,làcầuInvalides.Nơiấy

thậtthuậnlợiđểchờđếnđêmmàtrốnđi.Nơiấylàmộtnơivắngvẻnhất

Paris;cáibãinàyđốidiệnvớiGrosCaillou.Ruồibayvàobayragiữacác

chấnsongsắt.Lúcấyđãđếntámrưỡitối.Ngàysắptàn.

JeanValjeanđặtMariusnằmxuốngnơikhônhấttrênmépmángdọctheo

vách,rồitiếnraphíacửa,lấyhaibàntaynắmchặtchấnsongcửa.Tayông

lắcnhưđiêndại,nhưngcửakhôngnhúcnhích.JeanValjeannắmtừngsong

sắt,hyvọngcóthểnhổđượcthanhyếunhất,rồidùngthanhấymàbẩycửa

rahoặccạygãykhóa.Khônglayđượcmộtcáichấnsongnàohết.Đếnrăng

trênhàmhổcũngkhôngvữngbằng.Khôngcóđònbẩythìđừnghòngmà

cạyđược.Cáitrởngạinàykhôngthểvượtqua.Khôngcócáchnàomởđược

cửa.Đànhchịuchếtà?Làmthếnàobâygiờ?Rồisẽrasao?Quaytrởlạiư?

Lạibắtđầuđitrởlạiconđườngkhủngkhiếpvừađiqua?Khôngcònsứcmà

đinữa.Vảlại,lúcnãycóquađượcvũngbùnlàchuyệnthầnkỳ,chứbâygiờ

biếtlàmthếnào!Bênkiavũngbùn,chẳngcóbọncảnhbinhtuầntiễulàgì?

Thoátđượcmộtlầnchứthoátsaođượchailần?Rồicònbiếtđiđâu?Đivề

hướngnào?Đitheodốc,tấtkhôngthểtớiđích.Màcóthấylốirathìlốira

cũngđóngnắphaybịtcửa.Chắcchắnlàmọicửacốngđềuđóngkínnhưthế

này.TìnhcờmàcáicửaJeanValjeanchuixuốnglúcnãymở,chứdĩnhiênlà

tấtcảmọimiệngcốngkhácđềuđóngcả.Vừaqua,ôngtrốnthoát,nhưnglại

trốnvàotrongmộtngụctù.Thếlàhết,JeanValjeanlàmgìcũngvôhiệu.

Chúakhôngchịu.

Cảhaingườicùngsavàocáilướichếtmênhmôngtămtối.JeanValjean

nhưtrôngthấycónhệnkinhkhủngđangchạytrênnhữngsợidâyđenrunrẩy

trongbóngđêm.Ôngquaylưngracáicửasắt,khôngphảingồimàngãvật

xuốngnền,ngaybêncạnhMariusimlìm.Đầuônggụcxuốnggiữahaigối.

Khôngcólốira.Khôngcòngìhãihùnghơn.

Tronglúclòngôngxótxanhưvậy,ôngnghĩđếnai?Ôngkhôngnghĩđến

ông,cũngkhôngnghĩđếnMarius.ÔngnghĩđếnCosette.

VIII

VẠTÁORÁCH

Giữalúctuyệtvọngnhưvậythìcómộtbàntayđặtlênvaiông;mộtgiọng

khekhẽnóivớiông:

—Chiađôinhé.

Aiởtrong bóng tối này?Lúctuyệtvọngthì người ta nhưởtrongcơn

mộng.JeanValjeantưởngmìnhnằmmơ.Ôngcónghethấytiếngchânbước

đâu.Cóquảlàcótiếngngườikhông?Ôngngẩnglênnhìn.Mộtngườiđứng

ngaytrướcmặt.Ngườiấymặcmộtcáiáoblouse,chândẫmđất,taytráixách

đôigiầy.ChắchẳnlàhắntađãtháogiầyrađểđiđếngầnJeanValjeanmà

ôngkhônghaybiết.JeanValjeankhônglưỡnglựmộtphút.Tuygặpgỡbất

ngờ,ôngnhậnrahắntangay.NgườiấylàThénardier.

Mặcdùcóthểnóiôngvừachợttỉnh,nhưngvốnôngđãquenvớinhững

nguybiến,vốnôngđãdạndàyvớinhữngmiếngđònbấtngờphảiđốiphó

ngaytứckhắc,nênônglạitrấntĩnhđượcngaylúcấy.Vảlạilúcbấygiờ,

khôngthểcótìnhthếnàonguyngậphơnthế,tìnhcảnhđãđếnchỗcùngđồ

khôngthểtăngthêmlên,vàngayđếnhìnhảnhThénardiercũngkhôngthể

làmchobóngđêmnàyđenthêmđược.

Haibêncùngchờđợi.Thénardiergiơtayphảilênngangtầmtrán,đểche

chokhỏichóimắt,lôngmàynhíulại,mắtnheođi,môihơimím,dấuhiệu

củamộtngườiđangchămchúcốnhậnmặtkẻkhác.Khôngnhậnralàaicả.

Tavừanói,JeanValjeanngồiquaylưngraánhsáng,mặtmàynhemnhuốc,

đẫm máu, đến ngay giữa ban ngày ban mặt cũng khó nhận ra. Trái lại,

Thénardierquaymặtraánhsáng,tuychỉlàánhsángmờnhạttronghầm,mờ

nhạt mà lại chính xác, nên mặt mày Thénardier đập ngay vào mắt Jean

Valjean,nóitheolốiẩndụthôngthườngnhưngrấtmạnh.Trongcuộcđọsức

bímậtgiữahaitìnhthế,haiconngườinày,chỉmộtsựchênhlệchđiềukiện

nhưthếcũngđủtạochoJeanValjeanmộtítưuthế.Cuộcgặpgỡnàylàcuộc

gặpgỡgiữaJeanValjeancókhănchemặtvàThénardierbịlộtmặtnạ.

JeanValjeanbiếtngaylàThénardierkhôngnhậnramình.Haingườinhìn

nhaumộtlúctrongánhsángmờmờnàynhưđểdòxétnhau.Thénardierlà

ngườiđầutiênphátansựimlặngấy:

—Màyđịnhlàmthếnàomàra?

JeanValjeankhôngtrảlời.Thénardiernóitiếp:

—Mởcửathếđếchnàođược.Nhưngmàyphảicútkhỏinơiđâychứ!

JeanValjeanđáp:

—Đúngthế.

—Thếthìchiađôinhé.

—Cáigìcơ?

—Màygiếtnó,được.Còntao,taocóchìakhóa.

ThénardierchỉMarius.Nócòntiếp:

—Taokhôngquenmày,nhưngtaomuốngiúpmày.Chắclàcùngcảnh

vớinhaucả.

Jean Valjean bắt đầu hiểu. Thénardier tưởng ông là kẻ giết người.

Thénardierlạinói:

—Nàyđằngấynày.Đằngấygiếtthằngnàyhẳnđằngấyđãnhìnxem

trongtúinócógì.Chiachotớmộtnửa.Rồitớmởcửacho.

Rồithòmộtcáichìakhóatotướngrakhỏiáoblouseráchbươm,nónói:

—Cómuốnxemcáibảobốidùngđểchuồnrangoàikhông?Đâynày.

JeanValjean“cứsữngsờ”-tiếngđólàcủacụCorneillexưakia,không

biếtlàmơhaythật.ThậtđúnglàThượngĐếhiệnlên,ghêtởm,đúnglàvị

thiênthầncứumệnhtừdướiđấtchuilên,nhậpvàohìnhThénardier.

Thénardierthọctayvàocáitúirộngdướiáoblouse,lấyramộtcáithừng

đưachoJeanValjeanvànói:

—Này,chothêmmàycáinày.

—Thừngà?Đểlàmgì?

—Phảicótảngđánữa,ngoàikiakhối,ởđấycómộtđốngđátướng.

—Đáà?Đểlàmgì?

—Đồngốc,vứtthằngchanàyxuốngthìphảibuộcnóvàođáchứ,không

thìđểnónổilềnhbềnhtrênmặtnướcà?

JeanValjeancầmcuộndâythừng.Aicũngcólúcgiơtayranhậntựnhiên

nhưvậy.Thénardierbúngngóntaynhưvừachợtnghĩrađiềugì:

—À,này,đằngấynày,làmcáchnàomàthoátđượcvũngbùnấythế?Tớ

khôngdámliềuđấy.Khiếp,đằngấyhôibỏmẹ.

Nghỉmộtlát,nónóithêm:

—Tớhỏimãi,đằngấykhôngtrảlời,kểcũngcólý.Tậpsựđềphòng

mườilămphútratrướclãodựthẩmmàlị.Vảchăngkhôngnóigìthìcũng

đỡsợnhỡnóitotiếngquá.Cũngchảsao.Tớkhôngtrôngrõmặtđằngấy,

khôngbiếttênđằngấy,nhưngđừngcótưởngtớkhôngbiếtđằngấylàai,

đằngấymuốngì.Biếttất.Đằngấycũngcóvặncổôngnàyđôichútnênbây

giờđằngấymuốncấtgiấugãtađâuđây!Đằngấymuốnvứtxuốngsôngchứ

gì,phảiđấy,sônglàcáitủcấtgiấumọidạidột.Đểtớgỡrốicho.Giúpcho

mộtanhemquabướckhókhănlàtớthíchlắm.

TuymồmnóthìnóitánthànhJeanValjeanimlặng,nhưngrõrànglànó

tìmđủmọicáchđểlàmchoJeanValjeanphảinói.Nóthíchvàovaiông,cốt

đểnhìnnghiêngnétmặtJeanValjean.Rồinókêulên,nhưngnócốgiữcho

tiếngnóikhôngcấtcao.

—Quađượcvũngbùn,kểcũngyênghùngthật.Thếsaokhôngvứtquách

thằngchanàyxuống?

JeanValjeanvẫn im lặng. Thénardier miệng nói, tay kéo cáimảnhvải

dùnglàmcravatelêntậngầnsátcằm,trôngravẻmộtngườiđứngđắn:

—Nóichođúngthìcólẽđằngấylàmthếlàkhônđấy!Maibọnthợvào

lấpcáihốlại,nhấtđịnhsẽthấycóaibỏquênthằngchanàoởđấy,họlần

từngtí,từngtí,rồivớđượcnhữngvếtchânđằngấy,rồiđếntómđằngấy.Có

ngườichuiquacống.Ai?Ralốinào?Cóaitrôngthấynórakhông?Cảnhsát

nótinhghêlắmcơ.Còncáicốngthìđểubỏmẹ,nótốcáomìnhngay.Cái

củanàytrongcốngthìhiếmthật,aicũngphảichúýđếnnó,chẳngmấyai

dùngđếncáicốngmàlàmăn.Cònconsôngthìlàcủachungcủathiênhạ.

Sôngmớilàcáihuyệtthậtsự.Mộtthángsaumớivớtđượcxácthằngcha

nàyvàolướiởSaintCloud.Ừ,thếthìcònlàmcócgìnữa?Mộtcáithâyrữa

chứgì!Aigiết?Paris.Tòaáncũngchẳngthèmthôngbáo!Đằngấylàmthế

làphải.

Thénardiercàngthaothao,JeanValjeancàngimlặng.Thénardierlạilay

vaiông:

—Nóigầnnóixachẳngquanóithật,chiađôinhé.Đằngấytrôngthấy

cáichìakhóacủatớrồiđấy;bâygiờchotớxemchỗtiềncủađằngấyđi.

Thénardiertrônghungtợn,ámmuội,hơicóvẻdọanạt,lạiradángthân

mật.

Thậtlạlùng!DángđiệuThénardierkhôngbìnhthường;nócóvẻkhông

đượctựnhiênlắm,nólàmradángkhôngbímật,nhưnglạinóinhỏ.Thỉnh

thoảngnóđểngóntaylênmiệng,khekhẽbảo:Suỵt!Khómàđoántạisao

nhưvậy.Ởchỗấychỉcóhaingườivớinhau.JeanValjeannghĩrằngcólẽ

còncónhữngthằngkẻcướpkhácnhauđangchúiởmộtxóxỉnhnào,không

xađấylắmvàchắcthằngThénardierkhôngmuốnchiaphầnchobọnchúng.

Thénardierlạinói:

—Thôi,choxongđinào!Lầntúicủathằngchanàyđượcbaonhiêu?

JeanValjeanlụctúiáomình.

Tacònnhớ,thườngJeanValjeanvẫngiắttiềntrongngười.Trongcuộc

đờiphảiluônluônứngphóxoaysởcủamình,JeanValjeanlấyđólàmmột

nguyêntắc.Thếmàlầnnàythìbịmộtvốbấtngờquá.Tốihômqua,lúcmặc

bộquầnáoquốcdânquân,ôngmảimêvớinhữngýnghĩbiđát,nênquên

bẵngkhôngmangcáiví.Chỉcònmộtíttiềntrongtúiáogilet.Vàokhoảng

bamươifrancs.Ônglộncáitúiáosũngbùnbêbếtvàrảitrênbờcốngmột

đồngLouisvàng,haiđồngnămfrancsvànămsáuđồngxuđôi.

Thénardierbĩumôi,cổvặnlạirấtcóýnghĩa.Nónói:

—Cóthếmàcũnggiếtngườita!

RồinócứtựtiệnsờnắnmọitúicủaJeanValjeanvàMarius.JeanValjean

chỉcốtlàmsaoquaylưngraphíacửa,nênmặcnólàmgìthìlàm.Lúcnắn

quầnáocủaMarius,ThénardiertìmcáchxémộtmảnhvạtáocủaMarius,

khéoléo,lanhlẹđúngnhưmộttênkẻcắp.JeanValjeankhônghềbiết.Nó

giấumảnháodướiáoblousecủanó,chắcnónghĩsaunàycómảnhvạtáoấy

thìsẽtìmrangườibịámsátvàkẻámsát.Ngoàisốbachụcfrancsđó,nó

chẳngthấygìthêm.

—Đúngrồi,chúngmàythằngnọcõngthằngkiacũngchẳngcógìhơn

thếnày.

Rồiquênmấtcâu“chiađôinhé”,nóvơlấytất.Lúccầmmấyđồngxuđôi

nóhơingần ngại. Sau khinghĩkỹnóvơcả, miệng lẩmbẩm:“Thâyxác!

Côngchọctiếtngườitanhưthếnàythìrẻquá".

Vơtiềnxong,nólạimócchìakhóaởdướiáoblousera:

—Bâygiờthìmờiôngtướngracho.Ởđâycũngnhưởphiênchợ,ra

phảitrảtiền.Đằngấytrảrồithìrađi.Thếrồinócười.

Thénardierđưachìakhóagiúpmộtkẻkhôngquenbiết,đểchomộtngười

kháckhôngphảihắnchuiquacáicửahầmnày,thửhỏinócóýđịnhtrong

sạchvàvôtưthậtkhông?Điềuđóđángngờ.ThénardiergiúpJeanValjean

đặt Marius lên vai; rồi nó nhón chân tiến ra phía cửa, ra hiệu cho Jean

Valjeanđitheonó.Nónhìnrangoài,ngóntayđặtlênmiệng,cóvẻnhưdo

dựtrongmấygiây.Xemxétxong,nótrachìakhóavàoổkhóa.Mởkhóa

tuộtra,cánhcửaquay.Khôngmộttiếngrít,khôngmộttiếngsắtnghiền!Rất

êmáinhẹnhàng.Rõrànglàcáicửaấybảnlềđượctradầumỡcẩnthận,

thườngthayluôn,chứkhôngphảihọa hoằnlắmđâu.Êmáimàrùngrợn.

Trongsựnhẹ nhàng êm ái đó, người ta nghe thấy tiếng đi lại vụng trộm,

bướcchânravàoêmlặngcủanhữngkẻănsương,gótchânrónréncủatội

ác.Hẳncốngngầmcóđồngmưuvớibọnbímậtnàođây.Cáicửacâmlặng

nàylàmộtkẻoatrữ.

[421]

Thénardiermởhécánhcửa,vừađủchoJeanValjeanlọtquarồinóđóng

cửalại,quaychìakhóahailần.Rồinólạilẩnsâuvàobóngtối,chỉnghethấy

mộttiếngnhènhẹnhưgióthoảng.Bànchânnólướtnhẹnhàngnhưbànchân

nhungcủaconhổ.Mộtlátsau,đấngcứutinhghêtởmấylạitrởvềcõivô

hình.

JeanValjeanđãởbênngoài.

IX

DƯỚICONMẮTMỘTNGƯỜITHÀNHTHẠO,

MARIUSCÓVẺNHƯĐÃCHẾTRỒI

JeanValjeannhẹ nhàng đặt Marius xuống bãicát.Haingườiđãở bên

ngoàirồi.

Nàoxúkhí,nàobóngđêm,nàoghêrợn,tấtcảđềutrútsạchlạiđằngsau.

Khôngkhítrànngập,khôngkhítốtlành,trongsạch,đầysinhkhí,vuivẻ,tha

hồmàthở.Bốnbềimlặng,cáiimlặngdễthươngcủabuổitrờichiều,mặt

trờingảtrênnềntrờixanhthẳm.Lúcấyđãlàhoànghôn.Đêmđangđến,

đêmlàkẻgiảiphóngvĩđại,làngườibạnchântìnhcủanhữngaicầnkhoác

cáiáobóngtốiđểvượtrakhỏihãihùng,cảbầutrờiđâuđâucũngmộtbình

tĩnhmênhmông.Consôngvỗdướichânnhưmộtcáihônnhẹnhàng.Trên

không,tronglùmcâyduquảngtrườngChampsÉlysées,tiếngchimchiềutừ

cáctổthánhthótchúc tụng nhau. Mấy ngôi sao lác đác trên da trời xanh

nhạt,chỉconmắtmơmàngmớinhìnthấy,giốngnhưnhữngchấmsángliti.

CảnhchiềutàrảitrênđầuJeanValjeantấtcảnhữngêmdịucủakhônggian

vôtận.

Cáigiờphútmơhồ,kỳthú.Cáigiờphútkhôngnơicó,không!Đãkháđủ

bóngđêmđểcáchmộtquãngngườitamấtdấunhau;nhưngcũngcònkháđủ

ánhsáng để đứng gần nhaucònnhận được nhau. Jean Valjean không thể

cưỡnglạicáibầukhôngkhítronglànhuynghiêmvàmơntrớnấy.Cónhững

phútlãngquênnhưvậy;lúcđó,đaukhổbuôngthachokẻkhốncùng;mọilo

buồntronglòngđềutiêubiến,cảnhyênbình,nhưtấmmànđêm,baophủ

ngườimơmộng.Vàtrongbuổihoànghônngờisángtâmhồnngườitacũng

lấp lánh những vì sao, tựa như bầu trời rạng rỡ bên ngoài. Jean Valjean

khôngthểkhôngchiêmngưỡngcảnhđêmquangđãngtrênđầuông.Trong

cảnhyêntĩnhhùngvĩcủabầutrờibấtdiệt,ôngmơmànggửihồnvàocõihư

khôngvàôngcầunguyện.Rồinhưchợtnhớđếnnhiệmvụ,ônghốihảcúi

xuốngMarius; ôngvốcnước vàolòngbàn tay,khẽvẩy mấygiọtlên mặt

anh.MắtMariusnhắmnghiềnnhưngmiệnganhvẫnhéthở.

JeanValjeantoannhúngtayxuốngnướcthìchợtthấytrongngườigaigai

khóchịu,giốnglúctacảmthấynhưcóaiđứngđằngsaumàtachưatrông

thấy.Chúngtôiđãnóiđếncảmgiácấymàaicũngđãtừngcó.Ôngquaylại.

Cũnggiốngnhưlúcnãy,quảnhiêncómộtngườilùlùđứngđằngsau.Một

ngườivócdángcao,mặcmộtcáiáodài,haitaykhoanhtrướcngực,tayphải

nắmmộtcái gậy ngắn, quả chùy thòrangoài.Hắnđứng cách mấy bước,

ngaysauJeanValjean,ôngđangngồixổmmộtbênMarius.

Trongbóngtối,trônghắnnhưmộtmahiện.Mộtngườithựcthàhẳnphát

khiếp,vìlúcấynhánhemtối;mộtngườichínchắnhẳnphảisợvìcáiquả

chùy.JeanValjeannhậnraJavert.

ChắcbạnđọcđãđoánrằngngườiđuổitheoThénardierchínhlàJavert.

Saukhikhôngchúthyvọngmàlạithoátđượckhuchiếnđấu,JavertvềSở

CảnhSátyếtkiếnquaviênCảnhSátTrưởngvàbáocáonhiệmvụ.Tacòn

nhớ,trongtờgiấybắtđượctrongngườiJavert,cóghicầnphảikiểmsoátkhu

hữungạn,phíaChampsÉlysées,khunàyítlâunaySởCảnhSátđãchúý.

Đếnnơi,JaverttrôngthấyThénardiervàđuổitheonó.Câuchuyệnrasaota

đãbiết.TacũngbiếtrằngThénardierâncầnmởcửahầmchoJeanValjeanlà

nódùngthủđoạnkhônkhéo.NócảmthấyJavertvẫnđứngđấy;ngườitakhi

cóairìnhthìđánhhơithấyngay.Phảivứtmộtmẩuxươngchoconchósăn.

Mộtthằnggiếtngười,còngìbởbằng?Mộtkẻthaythếbỏqualàmsaođược?

ThénardierthảJeanValjeanrathếmạngchonó;nóđãquẳngmộtmiếngmồi

chocảnhsát.Thếlàviêncảnhsátkhôngtheodấunóđểvớmộtmóntohơn.

NhưvậylànóthưởngchoJavertđãtốncôngchờ,tênmậtthámhẳnthúvị

lắm,cònnó,nólạivớđượcbamươifrancsvàthếnàocũngthoátthân,nhờ

cáimưuđánhtráoấy.

Jean Valjean hết gặp bước hiểm nghèo này thì đến bước hiểm nghèo

khác. Hai cuộc gặp gỡ liên tiếp như thế này. Rơi từ tay Thénardier sang

Javert.Cuộcđờisaomàbấtnhẫnquáthế?JavertkhôngnhậnraJeanValjean

bởivìôngđổikháchẳn,nhưtađãnóiởtrên.Hắnvẫnkhoanhtay,ngầm

nắmchắccâygậychùy.Lờihắnnóivắntắtvàbìnhtĩnh:

—Anhlàai?

—Tôiđây.

—Tôilàai?

—JeanValjean.

Javertcắnquảchùyvàomiệng,chângấpxuống,mìnhcúinghiêng,đặt

haibàntayrắnchắclênvaiJeanValjeannhưhaicáikìmkẹpchặt.Hắnnhìn

JeanValjean,nhậnraông.Mặthaingườigầnchạmnhau.ConmắtJavert

thậtkhủngkhiếp.

JeanValjeanimlìmkhôngcửđộngdướihaibàntaynắmchặtcủaJavert

nhưmộtconsưtửchịunằmtrongvuốtconlinhmiêu.Ôngnói:

—ÔngthanhtraJavert,ôngbắtđượctôi.Ngaytừsángnaytôiđãtựcoi

nhưởtrongtayôngrồi.Tôiđãnóirõchỗởcủatôitấtkhôngphảilàđểtrốn

ông.Bâygiờôngbắttôiđi.Nhưngtôichỉxinôngmộtđiều.

Javerthìnhnhưchẳngnghethấygì.HắnnhìnJeanValjeanchòngchọc.

Cằmhắnnhănlại,môinhếchlêngầnmũithếnghĩalàhắnđangmảimêvới

nhữngýnghĩhungtợn.Saucùng,hắnbuôngJeanValjeanra,đứnghẳndậy,

taynắmlạigậychùyvàthìthầmhỏinhưtrongmộtgiấcmộng:

—Anhlàmgìđấy?Ngườinàylàai?

HắnvẫntiếptụckhôngmàytaovớiJeanValjean.JeanValjeantrảlời,

tiếngôngnhưđánhthứcJaverttỉnhdậy:

—Đúnglàtôimuốnnóivớiôngchuyệnngườinày.Ônglàmgìtôithìtùy

ông;nhưngxinônggiúptôimanganhtavềnhàanhtađã.Tôichỉxincóthế.

MặtJavertnhănnhúmlại;cứmỗilầnngườitatưởnghắncóthểnhượng

bộlàmặthắncorúmlạinhưvậy.Tuynhiênhắncũngkhôngnóikhông.Hắn

cúixuốnglầnnữa,rútởtúiramộtcáimùisoa,nhúngxuốngnướcrồilau

tránMariusđẫmmáu.Hắnnóikhekhẽ,nhưnóivớimình:

—Ngườinàylúcnãyởngoàichiếnlũy.NgườitagọihắnlàMarius.

Javertlàtênmậtthámbậcnhất,lúcởchiếnlũy,tuytưởngrằngmìnhsắp

chếtmàcáigìhắn cũng nhận xét, nghe ngóng, nghe thấy gì là lượm lấy,

ngaycảtrongcơnhấphốihắnvẫndothám;lúcấyhắnđãtựtỳtaylênmộ

nhưngvẫncònghichép.

HắncầmtayMarius,đểtìmmạch.

—Bịthương.-JeanValjeannói.

—Hắnchếtrồi.-Javertbảo.

JeanValjeantrảlời:

—Không,chưachết.

—Thếanhcõnghắntừchiếnlũyvềđâyà?-Javertnhậnxét.

Javertchắclàtâmtríđangbậnrộnlắm,nênkhônghỏigìđếnviệckỳdị

màJeanValjeanđãlàmlàdoconđườngcốngmàcứuthoátMariusvàcũng

khôngđểýđếnviệcJeanValjeancứimlặngkhôngtrảlờicâuhỏicủahắn

ta.VềphầnJeanValjean,ôngcũngchỉcóđộcmộtýnghĩ.Ôngnóitiếp:

—AnhnàyởkhuMaraisphốFillesDuCalvaire,nhàônganhta…tôi

khôngnhớtêngì.

JeanValjeanlụctúiMarius,lấyquyểnsổra,mởđếntrangMariusghibút

chìrồiđưachoJavert.Trênkhôngvẫncònchậpchờnchútánhsángđủđể

đọc.Vảlại,Javertvốncóconmặtcủaloàicúvọănđêm,sángnhưcóchất

lântinh.HắnđọcmấydòngchữcủaMariusrồilẩmbẩmnói:

—Gillenormand,phốFillesDuCalvaire,nhàsố6.

Hắngọito:

—Xe!

Tacònnhớcáixengựavẫnchờlúccần.

JavertgiữlấyquyểnsổcủaMarius.Látsau,cáixetheoconđườngdốc

ngựađiuốngnước,xuốngtậnbờsông.Mariusđượcđặttrêncáighếởphía

sau,cònJavertngồicạnhJeanValjeantrênghếphíatrước.Cửaxeđóng,xe

chạynhanhlênbếntàu,tiếnvềphíangụcBastille.

Họrờibờsôngđivàophố.Bóngbácđánhxeđenngòmtrênghế,quất

vàohaiconngựagầygò.Trongxe,lặngngắt.Mariusngồiimlìm,lưngtựa

vàomộtgócởcuốixe,đầugụcxuốngngực,haitaybuôngthõng,châncứng

đờ;chàngcóvẻnhưchỉcònđợicáiquantài.JeanValjeannhưmộtbóng

đen,cònJavertnhưbăngđá.Mỗikhixechạyquamộtngọnđènbênđường,

trongxetốiomlạilóelênmộtthứánhsángnhợtnhạtkhiếnngườitathấysự

tìnhcờđãtậphợpvàmuốnđốichiếumộtcáchbiđátbakhốibấtđộngthê

thảm;mộtxácchết,mộtbóngma,mộtphotượng.

X

ĐỨACONPHUNGPHÍCUỘCĐỜINAYLẠITRỞ

VỀ

Mỗilầnxegặpổgà,máutrêntócMariuslạinhỏxuốngmộtgiọt.Lúcxe

đếnngôinhàsố6phốFillesDuCalvairethìđãtốimịt.

Javert nhảy xuống trước tiên; hắn liếc nhìn số nhà trên cổng lớn. Hắn

nhắc một cái búa nặngbằng sắt lên, gõmột nhát thật mạnh. Cáibúa này

chạmtheokiểuxưa,mộtcondêđánhnhauvớithầnSatyre.

[422]

Cổnghémở,

Javertđẩymạnh.Bácgáclóranửangười,miệngngáp,bộcònngáingủ,tay

báccầmmộtcâynến.

Nhàđãngủcả.ỞkhuMaraisthườngngườitađingủsớm,nhấtlànhững

ngàybạođộng.CáikhuphốcổhiềnlànhnàythấyCáchMạnglàhoảngsợ,

nênlẩntrốntronggiấcngủ,cũngnhưlàtrẻconthấynóiôngbabịđếnlàvội

rúcđầuvàotrongchăn.

Lúc ấy Jean Valjean và bác đánh xe khiêng Marius ra khỏi xe, Jean

Valjeannâng nách còn bác kia đỡ haichân.Vừa khiêng Marius như vậy,

JeanValjean vừaluồntaydướilầnáoráchbươmcủachàngsờ lênngực,

thấytimvẫncònđập.Timcóphầnlạiđậpyếuhơn,hìnhnhưxelănđikhiến

anhhồitỉnhlạiđượcmộtphần.Javertgọigiậtbácgáclại,thậtđúnggiọng

mộtviênchứcNhàNướcgọingườigáccổngnhàmộttênphiếnloạn:

—AiởđâylàGillenormandkhông?

—Có.Ônghỏigìạ?

—Ngườitamangconôngtavềđâynày.

—Conà?-Bácngâyngôhỏi.

—Hắnchếtrồi.

JeanValjeanráchtảtơi,bẩnthỉu,đisauJavert;dángngườiônglàmcho

bácgáccổngkinhtởm.Ônglắcđầurahiệulàkhôngphảichết.Bácgáchình

nhưchẳnghiểutígìvềcâunóicủaJavertvàcũngkhônghiểudấuhiệucủa

JeanValjean.

Javertnóitiếp:

—Hắntađãrachiếnlũy,vàbâygiờthìhắnđâynày.

—Chiếnlũyư!-Bácgáckêu.

—Hắnđitìmcáichết.Vàođánhthứcbốhắndậyđi.

Bácgáckhôngđộngđậy.Javertbảo:

—Điđichứ!

Rồinóithêm:

—Mainhànàycóđámma.

ĐốivớiJavert,nhữngviệcxảyratrênđấtNhàNướcbaogiờcũngphải

phânloạirạchròi;đólàbướcđầuđểphòngxavàkiểmsoát;vàmỗiviệcxảy

rađềuthuộcmộtngănriêng.Những việcđócóthểxảyra,nhưđượcxếp

trongnhữngôkéovàtùylúcmàchuira,nhiềuhayít.Việcngoàiphốthìcó

huyênnáo,biếnđộng,hộihè,đámma.

Bác gác chỉ đánh thức lão Basque. Lão Basque đánh thức Nicolette.

NicoletteđánhthứcbàdìGillenormand.CònlãoGillenormandthìhọcứđể

ngủyên;mọingườiđềunghĩrằnglãobiếtsaucũngchẳngmuộngì.

NgườitakhiêngMariuslêntầnggácthứnhấttrongkhimọingườiởtrong

nhàkhônghềhaybiết,rồiđặtanhtrênmộtchiếctrườngkỷởcháibênngoài

buồng ông Gillenormand. Trong lúc lão Basque đi tìm thầy thuốc và

Nicolettemởtủquầnáo,JeanValjeanthấybàntayJavertmólênvaimình.

Ônghiểungay,vộiđixuốngnhà,Javerttheosaubéngót.

Bácgácnhìnhaingườiđira,cũngnhưlúcnãynhìnhaingườivàonhà,vẻ

mặtvừangáingủ,vừakinhhoàng.

Haingườilạilênxe,bácđánhxecũngtrèolênghế.

—ThưaôngthanhtraJavert-JeanValjeannói-xinôngmộtđiềunữa.

Javertgaygắthỏi:

—Điềugì?

—Xinôngchotôighéquanhàmộtchốc.Sauđóônglàmgìtôicũngxin

nghe.

Javertimlặngmộtlát,cằmthụtvàotrongcổáodài.Rồihắnhạcáicửa

kínhphíatrướcxuốngvàbảo:

—Bácxe,phốL’HommeArmé,nhàsố7.

XI

CÁITUYỆTĐỐIBỊLUNGLAY

Suốtdọcđường,haingườituyệtđốikhônghérăngnóimộtlờinàonữa.

JeanValjeanmuốn gì?Làmnốtcôngviệcôngđãbắtđầu; báotincho

Cosette,nóichoCosettebiếtMariusởđâu;cólẽbàychocôđiềugìkháccó

lợivànếucóthểthìthuxếpmấyđiềutốihậu.Cònvềphầnông,vềphầnđối

vớiriêngông,thìxongrồi.Javertđãbắtđượcông,ôngkhôngkhángcựlại.

Mộtngườikhác,ởtrongtrườnghợpnày,chắclàcóthểlờmờnghĩđếncái

dâythừngThénardierđãchomìnhvànhữngchấnsongtrongnhàngụcmình

sẽbướcchânvào.NhưngtừngàygặpGiámMục,mỗilầnđứngtrướcmột

vụmưuhại nào, dù là đối với bản thân mình, bao giờ Jean Valjeancũng

phânvântronglòng,mốiphânvâncủakẻngoạiđạo.Tựvẫn,mộtsựxúc

phạmbímậtvàohuyềnbícóthểgiếtchếtlinhhồn,JeanValjeankhôngthể

làmviệcấy.

Xevừa rẽ vào phố L’Homme Armé thì dừng lại;phốnàyhẹp quá, xe

khôngvàođược.JavertvàJeanValjeannhảyxuốngđất.Bácláixekhúm

númtrìnhvới“quanthanhtra”làtấmnhungUtrechttrongxebêbếtnhững

máucủangườibịgiếtvàlấmbùncủathằnggiếtngười.Ấy,báchiểunhư

thế.Bácnóithêmlàphảibồithườngchobác.Vừanói,bácrútraởtúimột

quyểnsổcon,xinôngthanhtralàmơnbiênchobác“mấychữnhậnthực

làmbằng”.

Javertlấytaygạtquyểnsổcủabácđánhxeđưabảo:

—Hếtbaonhiêukểcảlúcđợivàchuyếnchở?

—Thưa, đi bảy giờ mười lăm phút, còn tấmnhungthìmớinguyên ạ.

Thưaôngthanhtratámmươifrancs.

JavertmóctúilấybốnđồngNapoléonđưachobácđánhxerồichobácđi.

Jean Valjean nghĩ bụng chắc Javert định dẫn bộ ông về đồn Blancs

ManteauxhayđồnArchivesngaygầnđấy.

Haingườiđivàotrongphố.Cũngnhưthườngngàyphốhômnayvắng

vẻ,JavertbướctheoJeanValjean.Đếncănnhàsố7,JeanValjeangõcửa.

Cửamở.Javertnói:

—Được,anhlênđi.

Rồihắnnóithêm,giọnglạchẳnđi,ngherấtlạlùng,màhìnhnhưphải

gắngsứclắmmớinóiđược:

—Tôichờanhởđây.

Jean Valjean nhìn Javert. Cái lối làm như thế, thật ít khi Javert làm.

Nhưng,ôngnghĩvídụbâygiờJavertđốivớiôngcómộtthứtựtinngạomạn

đinữa,thứtincậycủaconmèothảconchuộttựdotrongtầmmóngvuốtcủa

mìnhthìôngcũngchẳngđểýlàmgì,vìôngđãquyếttâmsẽnộpmìnhcho

Javertvàkhôngcònchờmonggìnữa.Ôngđẩycửabướcvàotrongnhà.Ông

bảobácgácđãbuôngmànđingủ:“Tôiđâymà”,rồiônglêngác.

Đếntầngthứnhất,ôngdừnglạinghỉ.Conđườngđaukhổnàomàkhông

cónhữngchỗnghỉchân.Cáicửasổởchỗngoặttrêncầuthang,mộtkiểucửa

sập lúc ấy, mở. Trong những căn nhà lối cổ, cầu thang thường sát ngay

đườngchosángvàđểnhìnxuốngphố.Cáiđènngoàiphốởngaytrướcmặt,

soimộtchútánhsángtrênbậcthang,nhưthếđỡtốnđượcmóntiềndầu.

JeanValjeannhôđầurangoài,khôngbiếtlàđểthởhaybấtgiáclàmnhư

thế.Ôngcúixuốngphố.Phốthìngắn,cáiđènrủsoisángtừđầuphốđến

cuối phố. Jean Valjean bỗng rất đỗi kinh dị, sửng sốt; không một bóng

người.Javertđãđimất.

XII

NGƯỜIÔNG

LãoBasquevàlãogáccổngđãkhiêngMarius,vẫnnằmimbêncáighế

lúcnãy,sangbênphòngkhách.Thầythuốc,cóngườiđimời,đãđến.

BàdìGillenormandđiđilạilại,tâmthầnkhiếp đảm,haitaychắpvào

nhauvàchỉcóbiếtkêu:“Trờiơi,cóthểnhưthếđượckhông?”Thỉnhthoảng

bàlạinói:“Rồimáudâykhắpnhà”.Khicơnghêrợnbanđầuđãqua,bàmới

thấytrongđầuócnảyracáitriếtlývềtìnhthếnàyvàbàkêulên:“Đãthếthì

phảiracơsựthếnàychứ!"Bàkhôngnóihẳn:Tôiđãbảomà,nhưngườita

thườngnóitrongnhữngtrườnghợpnhưvậy.

Theolờicủathầythuốc,ngườitakêmộtcáighếvảibêncạnhtràngkỷ.

ThầythuốckhámchoMarius;ôngthấymạchvẫnđập,ngựckhôngcóvết

thươngnàosâulắm,máuđọngởhaibênméplàứaởmũira;ôngliềncho

đặtchàngnằmthẳngtrêngiường,bỏgốiđichođầukhôngcaohơnngười,lại

thấphơnmột chút nữa, mình thìcởitrầnchodễ thở. Bà dì Gillenormand

thấyngườitalộtáoMariusthìluira.Bàvàobuồngcầukinh.

CácbộphậntrongngườiMariuskhôngbịchấnthương;mộtviênđạnvấp

cáiví,đichệchquanhngựclàmráchmộtmiếngthịttrônggớmghiếc,nhưng

khôngsâu,vìthếkhôngnguyhiểmgì.Xươngđòngánhbịvỡ,lạiđimộtthôi

dàidướicốngngầmnênbịtrẹohẳnđi,gâyrắcrốinghiêmtrọng.Haicánh

taybịchémnát.Khôngcóvếtthươngnàolàmxấuxímặtmày;nhưngđầu

đầynhữngvếtchém.Nhữngvếtấysẽrasao?Cóphảichỉsướtngoàidađầu

không?Cóchạmđếnsọkhông?Chưathểnóiquyếtngayđược.Mộttriệu

chứngtrầmtrọnglàngườibịthươngngấtđi;nhiềukhingấtnhưvậykhông

tỉnhlạiđượcnữa.Máulạichảynhiềunênkiệtlực.Từthắtlưngtrởxuống,

nửaphầndướingườicóchiếnlũycheđỡ.

Lão Basque và Nicolette xé vải làm băng. Nicolette khâu, lão Basque

cuốn.Vìthiếuvảibó,thầythuốcphảitạmlấybôngđểcầmmáu.Bêncạnh

giườngtrênmộtcáibàn,thắpbangọnnến;hộpđựngđồgiảiphẫubàylaliệt

trênbàn.Thầythuốclấynướclạnhrửamặt,rửatócchoMarius.Chỉmộtlát

làthùngnướcđãđỏngầu.Bácgáccổng,taycầmcâynếnsoichosáng.Thầy

thuốccódángbuồnbuồnsuynghĩ.Thỉnhthoảngônglạilắcđầu,hìnhnhư

đểtrảlờimộtcâuhỏiđặtthầmtrongbụng.Nhữngcâuchuyệnbímậtngười

thầythuốctraođổivớichínhmìnhnhưvậylàmộtdấuhiệukhôngtốtcho

bệnhnhân.

GiữalúcthầythuốclaumặtchoMariusvàlấyngóntaynhẹnhàngđặtlên

mimắtvẫnnhắmkín,thìcánhcửaởcuốiphòngkháchchợtmở;mộtkhuôn

mặtdàivàtáihiệnra.NgườiấylàôngngoạiMarius.

Đã hai hôm nay, cuộc bạo động làm cho lão Gillenormand bồn chồn,

phẫnuất,lolắng.Đêmtrướclãođãmấtngủ,suốtngàyhômnaylãolêncơn

sốt.Chiềutốilãođinằmrấtsớm,dặnngườinhàphảikhóatấtcảcáccửalại,

rồimệtquá,lãothiếpđi.

Người già vốn rất tỉnhngủ;buồng lão Gillenormand kề liềnsátphòng

khách;mặcdùmọingườicốsứcnhẹchânnhẹtay,nhưnglãocũngthứcdậy.

Lãongạcnhiênthấymộtvệtánhsánglọtquakhecửa,lãoliềntrởdậyvàlần

rangoài.Lãođứngởngưỡngcửa,tayvịnvàoquảđấmmỏvịttrêncánhcửa

mởhé,đầurungrunghơicúivềđằngtrước,mìnhmặcmộtcáiáongủmàu

trắngbuôngthẳng,khôngcónếp,trôngnhưmộttấmkhănliệm,vẻmặtngạc

nhiên.Trônglãonhưmộtbóngmađangnhìnvàonấmmộ.

Lãothấycáigiường,vàtrênđệmmộtngườimáumeđầmđìa,datrắng

bệchnhưbạchlạp,mắtnhắm,miệngháhốc,môitáinhợt,mìnhcởitrần,be

bétnhữngvếtthươngđỏlòm;ngườiấykhôngđộngđậy,ánhsángsoivào,

trôngchóicảmắt.Lãorùngmìnhtừđầuđếnchân,tuychântaylãochỉcóda

bọcxương.Lòngđenconmắtđãngảvàngthếmàbỗnglonglanhmộtmàu

sángđục.Chỉtrongkhoảnhkhắc,mặtlãotrởthànhgóccạnh,xámxịt,trông

nhưđầulâumộtbộxương.Taylãothõngxuốngnhưlòxobịgãy.Lãosửng

sốt hết sức,mấy ngón tay doãng ra trên hai bàn tay run lẩybẩy; đầu gối

khuỵuvềđằngtrước,đểlộgiữahaitàáohaiốngchânlởmchởmlôngtrắng.

Lãonóikhekhẽ:

—Marius.

—Thưacụ-Basquethưa-ngườitamớikhiêngôngvề.Ôngấyrangoài

chiếnlũy,và…

Lãogiàhétlên,giọngkhủngkhiếp:

—Nóchếtrồi!Chaoôi!Thằngtướngcướp!

Rồinhưcómộtsứcbiếndạngyêumanào,ônggiàtrămtuổibỗngđứng

thẳngngườidậynhưmộtthanhniên.Lãonói:

—Thưaông,ônglàthầythuốc.Ôngnóingaychotôibiếtđiềunày.Nó

chếtrồi,phảikhông?

Thầythuốcvôcùnglolắng,nínlặngkhôngnói.LãoGillenormandvặn

haitay,phálêncườighêrợn:

—Nóchếtrồi!Nóchếtrồi!Nódẫnxácrachiếnlũyđểchongườitagiết

chết.Nóoánghéttôi!Nólàmracơsựnàyđểtrảthùtôi.Trời!Thằngkhát

máu!Màytrởvềnhưthếnàyư?Khổthântôi,nóchếtrồi!

Ôngđiracửasổ,mởtoangranhưsắpchếtngạt.Rồiđứngtrướcbóngtối,

ôngnóivớiđêmkhuyangoàiphố:

— Người ta đâm nó, chém nó, cắt cổ nó, giết chết nó, xé tan xác nó.

Trôngthằngkhốnnạnđâynày!Nóthừabiếtlàtôichờđợinó,tôiđãthuxếp

cáibuồngchonó;tôiđểcáiảnhcủanóchụpngàycònnhỏtrênđầugiường

tôi.Nóthừabiếtlànócứviệctrởvềnhà,làtôithầmgọinóhàngbaonhiêu

nămnay,làcứtốitốitôingồibênngọnlửa,haitayđặttrênđầugối,không

biếtlàmgì,vàhóanhưngườimấttrí.Màythừabiếtnhưthế,màycứviệcvề

vàbảo:Tôivềđây,thếlàmàylàmchủcáinhànày,màybảogìtacũngnghe,

màymuốnlàmcáigìthằnggiàgàndởnàythìmàylàmcơmà.Màybiếtthế,

nhưngmàybảo:Không,cáilãonàylàmộtthằngBảoHoàng,takhôngvề

đâu.Thếrồimàyrachiếnlũy,thếrồimàycóácýđểchongườitagiếtchết

mày,màymuốntrảthùcâutaonóivềôngCôngTướcDeBerry.Màythậtlà

nhamhiểm.Thôicácngườihãyđinghỉđi,cứviệcngủyênđi.Nóchếtrồi.

Tôithứcdậynhưthếnàyđây!

Thầythuốcbắtđầuthấylongạichocảhaingười.ÔngbỏMarius,lạigần

lãoGillenormand, cầmcánhtay lão,lãoGillenormand quaylại,nhìn thầy

thuốcbằngconmắtnhưmởtohơnvàđỏngầunhữngmáu.Lãobìnhtĩnhnói

vớithầythuốc:

—Thưaông,xincảmtạông.Tôibìnhtĩnh,tôiđãtừngthấyvuaLouis

XVIchết; tôichịuđựng đượctấtcảnhữngbiến cốxảyra. Việcghêgớm

nhấtlànghĩrằngchínhbáochícủacácônggâyratấtcảcáctộiác.Cácông

cónhữngvănsĩquèn,nhữngthằngnóiláo,nhữngthầykiện,nhữngdiễngiả,

nhữngdiễnđàn,nhữngcuộcthảoluận;rồi,nàolàtiếnbộ,nàoánhsáng,nào

tựdo,nàonhânquyền,nàotựdobáochí;thếrồi,đâynày,ngườitakhuân

concáicácôngvề nhànhư thếnàyđấy.Úigià!ThằngMarius!Thậtghê

tởm!Bịgiết!Chếttrướctôi!Cáichiếnlũy!À,thằngcướp!Thưabácsĩ,hình

nhưôngởkhuphốnày.Tôibiếtônglắm.Đứngởcửasổ,tôithườngthấyxe

củaôngđiqua.Đểtôinóichoôngnghe.Ôngchớtưởnglầmrằngtôiđang

cơngiậndữ.Ailạigiậnmộtngườichếtbaogiờ!Giậnthìthậtlàngungốc.

Taytôiđãnuôinó.Lúcnóhãycòntítithìtôiđãgiàrồi.Dạoấynóhaychơi

ởvườnTuileries,nócầmcáixẻngvớicáighế.Nólấyxẻngđàohốđếnđâu

làtôitheođếnđấy,lấygậylấphốđểcácviênthanhtrakhỏimắng.Mộthôm

nóhét:ĐảđảoLouisXVIII,rồibỏđimất!Cóphảilỗitạitôiđâu.Danó

hồnghồng,tócnóvàngóng.Mẹnóchếtrồi.Ngàicóthấymọiđứatrẻ,đứa

nàotóccũngvàngkhông?Tạisaovậy?Nólàmộtthằngtướngcướpsông

Loire.Nhưngtrẻthơthìtộitìnhgì,bốnólàmbốnóchịuchứ!Tôinhớdạo

nóthấpbằngthếnàynày.Nókhôngnóirõchữ“d”.Giọngnónóiêmái,líu

ríunhưchimấy.Tôicònnhớmộthôm,ởtrướcphotượngHerculeFarnèse,

mọingườixúmxítquanhnótrầmtrồkhenngợicáithằngbésaomàxinh

thế!Thậtynhưtrongtranhấy.Tôithườnglớntiếngmắngnó,tôigiơgậylên

dọanó,nhưngnóthừabiếtlàtôiđùathôi.Cứbuổisáng,nóvàobuồngtôi,

tôicàunhàu,nhưngthấynhưcómặttrời.Chảtàinàolàmngơvớibọntí

nhauấyđược.Chúngnóbámlấymình,giữrịtmình,đuổicũngkhôngđi.Sự

thậtthìchẳngđứabénàobằngthằngbénày.Bâygiờ,ngàithửnghĩxem,

nhữngngườinhưLafayette,BenjaminConstance,TirecuirDeCorcellescủa

cácông,bọnấygiếtchếtcháutôiđâynày.Khôngthểthếđược.

LãođếngầnMarius,Mariusvẫnnhợtnhạt,khôngnhúcnhích;thầythuốc

đã trở lại với Marius. Lão lại vặn hai tay. Hai môi trắng bệch của lão

Gillenormand tự nhiên mấp máy thốt ra những tiếng chỉ nghe thấy loáng

thoáng,nhưnhữnghơithởtrongmộtcơnthởdốc:

—Trời!Đồbạcác!Trời!Hộikínvớihộihở!Trời!Đồvôlại!Đồphiến

loạn!

Đólànhữnglờimộtkẻhấphốitráchmócmộtcáithâyma.Rồicũngnhư

nhữngcuộcnổngầmtronglòngđất,thếnàocũngphảiphụtrangoài,ônglại

nóimộtthôidài,nhưngbìnhtĩnhnhưôngkhôngcònsứcnữa.Giọngông

trầmđục,thầmthìnhưvanglạitừbênkiavựcthẳm:

—Nhưngcũngkhôngsao,tôi,tôicũngsắpchếtrồi.Thếmànghĩrằngcả

cáiđấtParisnàykhôngcómộtcôảnàomàlạikhôngsướngtơiđinếuđược

kết duyên với thằng chết tiệt này. Thằng khốn kiếp này không chơi cho

sướngđời,lạiđiđánhnhauđểrồibịđạnlănrachếtnhưmộtconvật.Chết

choai?Đểlàmgì?ChonềnCộngHòa!ĐánglẽđinhảyởtiệmChaumière,

thanhniênnàolạikhônglàmcáinhiệmvụấy.Sốngphícảcáituổihaimươi.

NềnCộngHòaà?Mộtsựđiênrồngungốc!Đấy,cácbàmẹcứđẻconcho

kháuvào!Thôinóchếtrồi.Thếlàsẽcóhaiđámtangđiquadướicổngxe.

Mày đã hành thân hoại thể mày ra thế để cho được lòng ông tướng

Lamarque.Ôngtađãchomàyăngìnào?Chẳngquamộttaybămthịt,một

lãobahoathôi.Đihysinhchomộtngườichết,cứnghĩđếncũngđủphát

điênrồi!Cácngàiphảihiểucho!Mớihaimươituổimớiứcchớ!Lạikhông

quayđầuthửnhìnxemcóđểlạigìtrênđờinàykhông.Thếchonênbâygiờ

cáccụgiàtộinghiệpphảichịuchếtcôđơn.Cứhéođitrongxócủamày,hỡi

chimcúạ!Ừ,thựcra,thếcànghay,đólàđiềutamongmỏi,lầnnàythìtađi

đứt.Tagiàquárồi;tađếntrămtuổirồi,trămnghìntuổirồi.Tacóquyền

chếtđãtừlâu.Quacáivụnàythìxongđời!Thếlàhết,sungsướngchưa!

Chonóngửiamôniắclàmquáigìnữa!Cảđốngthuốcnàynữa!Côngtoi!

Thầythuốcgìmànguthế!Thôi,nóchếtrồi,nóchếtthậtrồi!Tôibiếtthừađi

chứ,tôicũngchếtrồicơmà.Nócólàmgìnửavờiđâu.Hừ,cáithờinàythật

kinhtởm,kinhtởm,kinhtởmquásức.Cảcácngàinữacũngthế,cảnhững

tư tưởng của các ngài, những chủ nghĩa, nhữngông thầy, những lời sấm,

nhữngnhàbáchọc,nhữnganhvănsĩbấtlương,nhữngnhàtriếtlýkhốnnạn

củacácngàivàtấtcảnhữngcuộcCáchMạngđãlàmkhiếpđảmđànquạở

dinhTuileriestừsáumươinămnay.Màychếtthếnày,làmàychảthươngai

thếthìtaocònbuồnphiềnlàmgì,quângiếtngườikia.

Giữalúcấy,Mariustừtừmởmắt,conmắtanhvẫnnhưcònlạlùngtêmê

nhìnlãoGillenormand.

—Marius!Marius!-Ônggiàreolên.-BéMariusơi,conơi!Conyêu

quýơi!Conmởmắtrồi,connhìnôngrồi,concònsống,ơntrời!

Thếrồilãolănra,bấttỉnh.

QUYỂNIV

JAVERTMẤTHƯỚNG

JavertchậmrãibướcbướcmộtkhỏiphốL’HommeArmé.

Lầnđầutiêntrongđờihắn,hắncúigằmxuốngđivàcũnglầnđầutiên

trongđời,hắnchắptaysaulưngmàđi.TronghaidángđiệucủaNapoléon,

chođếnngàyhômnay,Javertchỉbiếtcómột,dángđiệucươngquyết,tứclà

haitaykhoanhtrướcngực;còndángđiệulưỡnglự,haitaychắpsaulưng,

Javertchưahềbiếtđếnbaogiờ.Bâygiờđãcósựbiếnđổi;tấtcảngườihắn,

chậmchạp,ủê,biểulộmộtmốiưutư.

Hắnđisâuvàonhữngphốvắnglặng.Thếnhưnghắnđivềmộthướng

nhấtđịnh.HắntiếnthẳngvềphíasôngSeine,quanhữngđườngngắnnhất,rẽ

raphốWorms,dọctheobờsôngmàđi,quaLaGrèverồidừnglại,cáchcái

đồnởcôngviênChâteletmộtquãngởgóccầuĐứcBà.Đếnquãngnày,-tức

là nơi ở giữa cầu Đức Bà và cầu Change một bên, một bên là giữa bờ

Mégisserie và Bến Hoa, thì con sông Seine giống như một cái hồ vuông

cạnh,ởgiữalàmộtdòngthácchảyxiết.

Quãngsôngnày,cácthủythủđisôngphảisợ.Ngàyấy,dòngtháctrong

lòngsôngcònbịthắtlạivàcáccộtchâncốixayởcầu,nayđãpháhủy,làm

chochảycuộnnênrấtnguyhiểm.Haicầuxâygầnnhauquá,consôngcàng

thêm hiểm trở; nước đổ dữ dội dưới vòm cầu; sông nổi từng đợt khủng

khiếp;nướcsôngdồnlại,tụlại.Nhữngluồngsônggiốngnhưtừngcuộndây

thừngbằngnướctotướnggắnghếtsứckéobậtchâncầuđi.Aisẩychânrơi

xuốngquãngsôngnàykhôngbaogiờngoilênđược;nhữngngườibơilộitài

giỏinhấtcũngchịuchếtđuối.

Javerttìhaikhuỷutaylênthànhcầu,cằmđặtvàogiữahaibàntay,móng

taytựnhiênbấuvàohaibênriamárậmrì.Hắnnghĩngợi.Mộtsựmớilạ,

mộtcuộcCáchMạng,mộttaibiếnvừaxảyratrongđáylònghắn;vìthếnên

hắnmớitựvấnlươngtâm.

Javertthấylòngđauquặn.Từmấytiếngđồnghồnay,hắnkhôngphảilà

conngườiđơngiảnnữa.Hắnrấtbốirối;bộóchắnvốntrongsuốttrongđui

mù,naykhôngcòntrongsuốtnữa.Khốiphalêấyvẩnđụcmộtđámmây

mờ.Tronglươngtâm,hắnthấycóhaiconngười,hắnkhôngthểtựdốimình

được.Lúcbất ngờ gặp Jean Valjeandướibãisông Seine, hắn có cáicảm

giácnhưmộtconsóitómlạiđượcmồi,vànhưmộtconchóđượcgặplạichủ

cũ.

Hắnthấytrướcmặthắncóhaiconđường,thẳngtắpcảhai,nhưngvẫnlà

haiconđường.Xưanay,suốtđờihắn,hắnchỉthấycómộtconđường,nên

lúcấyhắnkhiếpsợ.Điềudằnvặtnhấtlàhaiconđườngấylạiđitráingược

nhau. Con đường nọ không dung con đường kia. Con đường nào là con

đườngđúng?Javertởtrongmộttìnhtrạngrấtkhótả.

Đượcmộttêngianphicứusống,nhậncáiơnấyrồilạitrảơn,tuykhông

muốnmàphảiđặtmìnhngangbằngvớimộttêntùtáiphạm;lấynghĩatrả

nghĩa;đểchotêntùphạmấybảomình“Thôiđiđi”,rồiđếnlượtmìnhlại

bảohắn:“Điđâuthìđi”.Vìnhữnglýdocánhânmàbỏcảnhiệmvụ,cáibổn

phậnchungđóvàlạithấynhữnglýdocánhânấycócáigìcũnglàchung,

màcólẽlạitrọnghơn.Phảnlạixãhộiđểnghetheotiếngnóicủalươngtâm.

Đấy,tấtcảnhữngđiềuphilýấycứxảyra,cứchồngchấttrênđầuhắn,hắn

thấyvôcùngkinhhoảng.

ĐiềulàmchohắnngạcnhiênlàJeanValjeanđãthachohắnvàđiềulàm

chohắnkinhdịlàhắnđãthachoJeanValjean.Hắnbâygiờthếnào?Hắntự

tìmhiểumìnhmàkhôngbiếtmìnhrasao.

Phảilàmgìbâygiờ?BắtlấyJeanValjeanlàkhôngđúng,màđểmặckệ

JeanValjean cũngkhôngxong. Trong trườnghợpthứ nhấtthìngười Nhà

Nướclạihènmạthơnmộttêntù;trongtrườnghợpthứhai,thìmộttêntù

khổ sai lại vượt lên trên pháp luật, giày xéo lên pháp luật. Trong cả hai

trườnghợp,Javertđềumấtdanhdựcả.Dùcóđitheoconđườngnàocũnglà

sangã.Sốphậnconngườicónhữngbờvựctrênđỉnhcủasựnangiải,nếu

vượtquamộtcáithìcuộcđờichỉcònlàvựcsâu.Javertđangđứngởmộtnơi

tậncùngnhưvậy.

Mộtđiềukhiếnhắnbànghoàng,làhắncứphảiloayhoaynghĩngợi.Hắn

thấytrongngườinônnao,khôngnghĩkhôngđược.Từxưa,hắnchưahềnghĩ

ngợibaogiờ,bâygiờhắnthấynghĩngợithậtlàđaukhổlạlùng.Màđãnghĩ,

tất có những tư tưởng phản kháng ngấm ngầm; hắn thấy bực dọc trong

người.

Trongbấtkỳviệcgìngoàinhiệmvụnhỏhẹpthườngngàycủahắn,hắn

đềuthấynghĩngợikhôngíchgì,màlạithêmmệt.Đếnhômnay,nghĩngợi

vềnhữngviệcđãxảyratrongngàylạilàmộtnhụchình.Tuyvậy,saunhững

xúcđộngnhưthế,hắnthấyphảinhìnthẳngvàolươngtâmmình,phảichính

mìnhbáocáochomìnhbiếtconngườimình.Nghĩđếnviệchắnvừalàm,

hắnrùngmình.Hắn,Javert,hắnđãtựýthảmộttêntộiphạm,tráihẳnvớitất

cảluậtlệcảnhsát,tráihẳnvớitoànbộluậtđiển.Hắnđãthừanhậnviệcấy.

Hắnđãlấyviệcriênglàmviệccông.Thếchẳnglàquálắmhaysao?Mỗilần

nghĩđếncáiviệchắnđãphạm,khôngbiếtgọilàtộigì,hắnlạirunbắnngười

lên. Biết làm thế nào? Chỉ còn độc một cách là mau mau trở lại phố

L’HommeArmébắtJeanValjean.Rõrànglàphảilàmnhưthếmớiđúng.

Nhưngkhôngthểlàmđược.

Cócáigìchặnngangconđườngấylại?Cáigì?Biếtcáigì!Thếra,ởđời

này,ngoàitòaán,ngoàinhữngbảntuyênán,ngoàiSởCảnhSát,ngoàiNhà

Nướcra,lạicòncócáigìkhácnữaà?Javertvôcùnghoangmang.Mộttên

tùkhổsaimàbấtkhảxâmphạm!Mộttêntrọngphạmthoátvòngphápluật!

ChínhJavertlàthủphạmviệcấy!

JavertvàJeanValjean,mộtngườisinhrađểtrừngtrịtội,mộtngườisinh

rađểbịtrừngtrị,cảhaingườicùnglàđốitượngcủaphápluật,thếmàtình

cảnhlạixuinênhaingườiấycùngvượtlêntrênphápluật,hỏinhưthếcó

rùngrợnkhông?

Thếnào!Đểchoxảyranhữngviệcquáiđảnnhưthếmàkhôngaibịtrừng

trịcảà?JeanValjeanđứngtrêntoànbộtrậttựxãhội,sẽđượctựdo,mà

JavertvẫnsẽcứđiềmnhiênăncơmgạocủaNhàNướcà?

Càngnghĩhắncàngthấykinhkhủng.Trongýnghĩ,cũngcókhihắntự

trách về cái tên phiến loạn đã được mang về phố Filles Du Calvaire kia;

nhưnghắncũngbỏquaviệcấy.Tộinhỏthườngdễlẫntrongtộilớn.Vảlại

tênphiếnloạnấythếnàocũngchếtrồi;phápluậtkhôngtruytốngườiđã

chết.JeanValjeanmớichínhlàcáicụcđánặngtrĩutrongđầuóchắn.

JeanValjeanlàmhắnhoangmang.Tấtcảnhữngnguyênlýtrướcđâylà

chỗdựachocảcuộcđờihắn,naybỗngnhiênsụpđổtrướcconngườiấy.

LòngđạilượngcủaJeanValjeanđốivớiJavertlàmchohắnkhổ.Hắncòn

nhớnhữngviệckhácmàtrướcđâyhắncholànóiláo,làxằngbậy,bâygiờ

hắnnhớlạivàthấynhưlànhữngchuyệncóthật.HìnhảnhôngMadeleinelại

hiệnlênđằngsau Jean Valjean; haikhuônmặtđángtônkính.Javertcảm

thấycócái gì đángghêtởmthấm sâu vào tâmhồnhắn;đó là lòng khâm

phụcmộttêntùkhổsai.Kínhphụcmộttêntrọngphạm,cóthểnhưthếđược

không?Hắnrùngmìnhnhưngkhôngthoátkhỏi.Hắncốgiãyranhưngvô

hiệu.Trongthâmtâmhắn,hắnthúthựclàtêncùngkhốnấycaocảthật.Rõ

ghêtởmchưa!

Mộtkẻáccólòngthiện,mộttêntùkhổsaibiếtthươngngười,hiềntừ,

phúcđức,đạilượng,lấyơntrảoán,lấylòngthathứđáplạilòngcămthù,ưa

thươngngườichứkhôngưabáooán,thàhysinhthânmìnhchứkhôngmàng

hạikẻđịch,cứukẻđãhạimình;kẻấyquỳgốitrênđạođứccaocả,kẻấygần

thiênthầnhơnlàgầnloàingười.Javertphảitựthúlàconquáivậtấycóthật.

Khôngthểkéodàinhưthếmãiđược.

Chúng tôi nhấn mạnh chỗ này, Javert không phải đã đầu hàng không

khángcựconquáivậtấy,vịthiênthầnchếtgiẫmấy,đấnganhhùngdịhợm

ấymàhắnvừacămvừakhinhdị.Hắnvừauấtứccònkinhhoàng.Khingồi

đốidiệnvớiJeanValjeantrênxengựa,hàngchụclần,conhùmcủapháp

luậtđãgầm lên trong ngườihắn.Đãhàng chục lần, nó địnhnhảyxôvào

JeanValjeanmàvồlấy,màngấunghiến,tứclàtómcổJeanValjean.Nàocó

gìgiảndịhơn!Đếnmộtđồncảnhsát,cứviệckêulên:“Mộttêntiềnánvi

phạmluậtquảnthúcđây!”Cứviệcgọilínhsenđầmmàbảo:“Đây,traotên

nàychocácanh",thếrồibỏđi,mặckẻtộiphạmởđấy,rasaothìra,không

dínhdánggìđếnnữa.Kẻấylàtùnhâncủaphápluật;phápluậtmuốnlàmgì

thìlàm.Còngìcôngminhhơn?Javertđãnóivớimìnhtấtcảnhữngđiềuấy.

Hắnđãmuốnbỏquatấtcả,muốnratayhànhđộng,bắtlấyngườikia,thế

nhưnglúcấycũngnhưbâygiờ,hắnkhôngthểlàmđược.Mỗilầnbàntay

hắnrunrungiơlênđịnhtómcổJeanValjeanthìlạinhưmộtvậtnặngphi

thường,rơixuống,hắnnghethấymộttiếngnóitrongđáylòng,mộttiếngnói

lạlùng,tiếngấykêulên:“Kháđấy!Cứbắtlấyngườiđãcứusốngmàyđi.

ThếrồimangcáichậucủaPoncePilateđếnmàcọrửamóngvuốt!"

[423]

Rồihắnlạinghĩđếnhắn.BêncạnhJeanValjeanlớnlaohơn,hắnthấy

hắn,Javert,bénhỏđi.Mộttêntùkhổsailạilàânnhâncủahắn!Nhưngtại

saohắnlạiđểchongườikiathachếtchohắn?Ởchiếnlũy,hắncóquyền

đượcngườitagiếtchết.Đúnglẽhắnphảidùngđếncáiquyềnấy.Đánglẽ

phải kêu cứu những người bạo động khác để chống lại Jean Valjean, bắt

ngườitabắnchếtmình;làmnhưthếmớiphải.

Hắndằnvặtnhấtlàlúckhôngcònbiếtthếnàolàphải.Hắnnhưbịmấtrễ.

Luậtlệchỉcònlàmộtđoạngươmngắnhắnnắmtrongtay.Hắnthấylòng

hắnbănkhoăn,nhữngnỗibănkhoăntừxưahắnchưatừngbiếttới.Trong

ngườihắn,bừnglênmộtthứtìnhcảmhoàntoànkháchẳncáikhẳngđịnh

tínhcủaphápluật,-cáimựcthướcduynhấtcủahắntừxưatớinay.Cứđứng

nguyên trong cái vòng liêm khiết cũ kỹ, hắn thấy chưa đủ. Cả một loạt

nhữngviệcbấtngờtrỗidậy,khuấtphụchắn.Cảmộtthếgiớimớilạhiển

hiệntrongtâmhồnhắn;nhậnơnvàtrảnghĩa,lònghysinh,lòngnhânái,

lòngkhoandung,lòngtrắcẩnchốnglạitínhkhắcnghiệt,việccôngnhậncon

người,khôngcònánquyếtvĩnhviễn,khôngcònđàyđọamãnkiếp,cóthểcó

một giọt lệ trong con mắt luật pháp, một thứ công lý của Thượng Đế đi

ngượclạithứ công lý của loài người. Trong khoảngtốimịtmù,hắn thấy

mọclênmộtmặttrờiđạođứclạlùngđángsợ.Hắnkinhtởmvàquángcả

mắt.Hắnnhưconcúbịbắtbuộcphảinhìnvớiconmắtcủachimưng.

Hắntựbảolàđúngnhưvậy,ởđờinàycónhữngtrườnghợpngoạilệ,nhà

chứctráchcóthểlúngtúngtrướcmộtsựviệcluậtphápcókhibótay;không

phảicáigìcũngđịnhsẵntrongluậtlệ;điềubấtngờcóthểcầnđượctuân

theo,đạođứccủamộttêntùkhổsaicóthểlàcạmbẫyđốivớiđạođứccủa

mộtviênchức;mộtkẻghêtởmcókhilàmộtôngthánh,sốmệnhcónhững

cạm bẫy như vậy. Rồi hắn tuyệt vọng thấy rằng ngay hắn ta cũng không

thoátkhỏimộtsựbấtngờnhưvậy.

Hắnbuộcphảinhậnlàởtrênđờiquảcólòngnhânđức.Têntùkhổsaikia

cólòngnhânđức.Và,lạlùngquá,chínhhắn,hắncũngvừacólòngnhân

đức.Nhưthếlàhắnđãsangã.Hắnthấyhắnhènnhát;hắnthấychínhhắn

làmchohắnghêtởm.

LýtưởngđốivớiJavertđâuphảilànhânđạo,làvĩđại,làcaocả.Javert

chỉmuốnlàngườikhôngphạmlỗigì.Thếmàhắnvừalầmlỗi.Saohắncó

thểđếnnhưthếnày?Việcnàyđãdiễnranhưthếnào?Hắnkhôngbiếttrảlời

rasao.Haitayhắnômđầu,nhưngvôhiệuhóa,hắnkhôngthểgiảinghĩatại

saosựtìnhlạiđếnnôngnỗiấy.

ThậtrahắnvẫnluônluôncóýđịnhgiaoJeanValjeancholuậtpháp.Jean

Valjeanlàkẻtùnhâncủaluậtpháp.Cònhắn,Javert,hắnlànôlệcủapháp

luật.LúccònnắmJeanValjeantrongtay,chưabaogiờhắnthấyrằnghắncó

ýđịnhthảJeanValjean.Hìnhnhưvôtìnhmàbàntayhắnđãmởravàbuông

thảtêntù.

Đủmọiđiềumớilạbíhiểmhémởtrướcmắthắn.Hắntựđặtnhữngcâu

hỏirồitựtrảlời;nhữngcâutrảlờicànglàmhắnthêmghêsợ.Hắntựhỏi:

”Cáitêntùkhổsaiấytasănđuổinó,khủngbốnó,têntùấyđãgiẫmchân

lênlưngta,nócóthểbáothù,báothùchohảgiậnvàđểchoyênthân,thếmà

nólạithachotasống,nóđãlàmgìvậy?Nhiệmvụchăng?Không.Cócáigì

hơn thế nữa. Thế còn ta,đếnlượtta tha cho nó, tađãlàmgì? Nhiệm vụ

chăng?Không.Hơnthế.Thếracòncáigìhơncảnhiệmvụ?"Đếnđây,hắn

hoảngsợ.Cáicâncủahắnrãrời,mộtđĩacânrơixuốngvựcthẳm,mộtcái

baybổnglêntrời.Javertthấtkinhnhìncảhaicái,cáitrêncaovàcáidưới

thấp.HắnchẳngnhưnhữngđồđệcủaVoltaire,hoặclànhữngtriếtnhânhay

lànhữngngườichẳngtingìhết;tráilại,tựbảnnănghắn,hắnrấtkínhcẩn

đốivớicáinhàthờchínhthống;cáinhàthờấy,hắncoinhưlàmộtbộphận

uynghiêmcủatoànthểxãhội;trậttựlàgiáolýcủahắn;vàchỉcóthế.Từ

khitrưởngthànhvàralàmmộtviênchức,hắncoiSởCảnhSátnhưcảmột

tôngiáo.Hắnlàmmậtthámcũngnhưngườitalàmcốđạovậy;ởđâychúng

tôidùngdanhtừkhôngchútmỉamai,dùngvớicáinghĩarấtđúngđắncủa

nó.HắncómộtcấptrênlàôngGisquet;chođếnnayhắnchưahềnghĩđến

mộtđấngbềtrênkhác,làChúa.

Đấngthủlĩnhmớinày,tứclàChúa,naybỗngnhiênhắncảmthấyvàlòng

hắnsinhrabốirối.ThấyThượngĐế,hắnnhưlạcmấtphươnghướng.Hắn

khôngbiếtphảilàmgìđốivớicấptrênnày,trongkhihắnbiếtthừacấpdưới

phảiluônluônphụctùng,khôngnêncãilệnh,khôngnênchỉtrích,không

nênthảoluận;đốivớimộtcấptrênlàmchotaquáđỗikinhngạcthìchỉcó

cáchxintừchức.ThếnhưnglàmthếnàomàxinChúachotừchức?

Dùsaothìcáisựkiệnnổilênhàngđầuvàkhiếnhắnluônluônnghĩtớilà

hắnvừaviphạmkỷluậtmộtcáchkinhkhủng.Hắnvừanhắmmắtbỏqua

mộttêntùtáiphạmvượtngục.Hắnvừathảmộttêntrọngphạm.Hắnvừa

đánhcắpcủaphápluậtmộtngườiởtrongtayphápluật.Hắnđãlàmnhưthế.

Hắnkhônghiểumìnhnữa.Khôngbiếthắncócònlàhắnkhông.Ngaycả

nhữnglýdohànhđộngcủahắn,hắncũngkhôngnhớ,hắnchỉmườngtượng

thấyrấthỗnloạn.Từtrướcđếnnay,hắnchỉsốngvớimộtlòngchínhtrực

tronghũnút,kếtquảcủamộtlòngtinmùquáng.Bâygiờ,lòngtinđãmất,

lòngchínhtrựccũngkhôngcònnữa.Tấtcảnhữngcáigìhắnđãtin,naytiêu

tanđi.Nhữngsựthậthắnkhôngưacứámảnhhắnhoài,rấtkhốcliệt.Từ

nay, phải biến thành một người khác. Lương tâm hắn như con mắt bỗng

nhiênphảicắtmàng,hắnđauđớnquáchừng.Hắnphảitrôngnhữngcáihắn

kinhtởm.Hắnthấymìnhkiệtlực,vôdụng,táchrờihẳncuộcđờicũ,bịbãi

chức,bịhủybỏđi.Tronghắn,conngườiNhàNướcđãchết.Hắnkhôngcòn

lýdotồntạinữa.

Xúcđộnglàmộttâmtrạngkhủngkhiếp!

Rắnnhưsắtđá,màlạihoàinghi!Hắnlàhiệnthâncủahìnhpháp,nhưđúc

nguyênkhốitrongkhuônluậtpháp,thếmànaybỗngnhiênlạithấyởtrong

ngựcđồngđúccủamìnhmộtcáigìphilý,nghịchmệnh,nanánhưmộttrái

tim!Hắnlạilấyđứcbáođức,cáiđứcấy,bấynayhắnvẫncoilàmộtcáitội!

Làmộtconchógiữnhàmàlạiđiliếmtay!Làmộtkhốinướcđálạnhbuốt

màlạitan!Làcáikìmbỗnghóarabàntay!Mànhữngngóntaytựnhiênlại

buôngra!Buôngtay,rõkhủngkhiếpchưa!Conngườinhưviênđạnphóng

ramànaykhôngbiếtconđườngmìnhđi,vàlùilại!

Phảithúnhậnđiềunày:Cáikhôngthểsailầmvẫncóthểsailầm;trong

giáolývẫncólầmlỗi;cáigìđãnóitrongbộluậtcũngchưaphảilàđãxong;

xãhộikhôngphảilàhoànhảo,quyềnthếcũngcóchỗlunglay,cáibấtbiến

cóthểnứtrạn,quantòacũngchỉlàngười,luậtphápcóthểlầmlẫn,tòaáncó

thểsaichệch!Trênnềntrờixanhnhưtấmkính,trôngthấycóvếtrạn.

ĐiềuxảyratrongngườiJavertlàsựngảnghiêngcủamộtlươngtâmvốn

thẳng tắp, sự chệch đường của một tâm hồn, sự bẹp dí của một bản chất

trungthựclaotheoconđườngthẳngnhưnglạivaphảiChúa.Quảlàlạ!Một

ngườiđốtlòtrậttự,mộtngườithợmáycủaquyềnlựcNhàNướccưỡicon

ngựasắtmù,chạytrênđườngthẳng,màđộtnhiênmộttiasánglàmchongã

ngựa!Cáibấtdịch,cáithẳngthắn,cáiđúngđắn,cáihìnhhọc,cáihoànhảo

lạicàngnaonúngđi!Đầumáyxelửamàlạichạytrênconđườngánhsáng!

Chúa luôn luôn ở bên trong chúng ta; Chúa là lương tâm chân chính

chốnglạilương tâm giảdối,làlệnh cấm tắtđốivớiđốm lửa, làlờiphán

truyềnchotiasángphảinhớvầngdương,làchỉthịcholinhhồnphảinhậnra

tuyệtđốichânchínhkhinóđốidiệnvớituyệtđốihưảo;Chúalànhânloại

bấtdiệt,lànhântâmvĩnhcửu,cáihiệntượnghuyhoàng,cáiđiềukỳdiệu

đẹpnhấtbêntrongchúngtađó,Javertcóhiểukhông?Hắncónhậnthứcthấu

đáokhông?Hắncóthấyrõkhông?Tấtnhiênkhông.Tuynhiêndướiáplực

củacáihiểnnhiênkhôngthểhiểu,hắncảmthấytrínãohắnmởra.Hắnlà

nạnnhâncủađiềukỳdiệuấyhơnlàngườiđượcbiếncải.Hắnchịuđựngmột

cáchcămphẫn.Hắnchỉthấykhósốngtrongcảnhnày.Hắncảmthấytừnay

trởđisẽkhóthở.

Javertchưahềbiếttrênđầumìnhcòncócáihuyềnbí.

Xưanay,bêntrênhắn,hắnchỉthấymộtmặtphẳng,giảnđơn,trongsuốt;

ởđấy,chẳngcógìlàbímật,tốităm;cáigìcũngrõràng,ănkhớp,dínhchặt

vớinhau,chínhxác,đúngđắn,tiếpgiápnhau,córanhgiới,cóhạnđịnh.Cái

gìcũngthấytrướcđược;NhàNướclàmộtmặtbằngphẳng;ởđâykhôngcó

cáigìsụtxuống;cũngkhôngcócáigìnhôlêncaongất.Chỉởbêndướihắn,

mớicócáikhóhiểu.Cáibấtthường,cáibấtngờ,cáilỗhổngmởvàocảnh

ngổnngang,cảnhphứctạp,nơicóthểtrượtchânngãxuốngvựcthẳm,đólà

chuyện của những khu vực bên dưới, khu vực của những kẻ phiến loạn,

nhữngkẻgiantà,nhữngkẻkhốnkhổ.BâygiờJavertngửarađằngsau,thì

mớihoảnghồnnhậnthấymộtvựcthẳmbấtchợtxuấthiệntrênđầu.Chaoôi!

Hắnbâygiờnhưcảmộtthànhtrìsanbằngtừmóngtớiđỉnh.Hắnvôcùng

bốirối!Biếttrôngcậyvàođâu?Điềuhắntintưởngnayđãsụpđổ.

Thếnào!Hóaramộttênkhốnkhổcaothượngđãtìmthấychỗyếutrong

cáivỏxãhội.Thếnào!Hóaramộtngườiđầytớtrungthànhcủaluậtpháp

bỗngnhiênbịkẹtgiữahaitrọngtội:Tộithảmộtngườivàtộibắtgiữngười

ấy lại. Thế ra mệnh lệnh của Nhà Nước giao cho người viên chức cũng

khôngphảilàđúngcả!Trongnhiệmvụ,vẫncòncónhữnglốinghẽntắc!

Thếnào! Tấtcảnhữngcáiấy làsựthậtcảư! Cóphảirằng mộtthằngkẻ

cướpđãcònglưngdướibaotộitình,naylạicóthểđứngngaydậyvàthắng

lýkhông?Cóthểtinđượcnhưthếkhông?Vậyracónhữngtrườnghợpluật

phápphảilùibướctrướctộiácđượccảitạovàấpúngmấycâuxinlỗi.

Đúng,quảđúngnhưthế.ChínhmắtJavertđãtrôngthấy!ChínhtayJavert

đãsờthấy!Khôngnhữnghắnkhôngthểchốicãi,hắncònlàngườiđãtham

dựvàoviệcấy.Đấylànhữngsựthậthiểnnhiên.Cóđiềughêsợlàtạisao

những việc hiển nhiên lạicóthể dị kỳ quái gởđến thế! Nếu sự kiệnlàm

chứngnhiệmvụcủamìnhthìsựkiệnchỉlànhữngbằngchứngcủaluậtpháp;

sự kiện do Chúa gửixuống. Phải chăng ngày nay rối loạn lại tự trên trời

xuống?

Sựhoảngloạnthườngphóngđạisựviệc,sựkinhhoàngthườnglàmcho

tabịảothị,chonêncáigìcókhảnănggiảmnhẹvàchỉnhđốncảmgiáccủa

Javertđềulumờ,vàxãhội,vànhânquần,vàvũtrụ,từnaydồntómthành

mộtnétvẽgiảnđơnvàdịhợm.Thếlàhìnhphạt,hìnhán,quyềnlựccủaluật

pháp,ánquyếtcủatòachungthẩm,quantòa,ChínhPhủ,việcgiamcứu,việc

trấnáp,sựsángsuốtcủachínhquyền,sựđúngđắncủaluậtpháp,nguyêntắc

quyền lực, tất cả nhữnggiáo lý làm chỗdựa cho nền anninh công cộng,

quyềnuy,cônglý, logique củahìnhbộluật,cái tuyệt đối xãhội,chânlý

côngkhai,tấtcảnhữngcáiấyđãđổnátngổnngang,vungvãi,lộnxộnhay

sao?Bảnthânhắn,Javertngườicanhgáctrậttự,hiệnthâncủaliêmchính

phụcvụsựnghiệpanninh,thầngáccửacủaxãhội,hắnđãbịthua,đãđo

đất.Trêncảnhhoangtànđổnátấy,cómộtngườiđứngđắn,mũxanhtrên

đầu,hàoquangquanhtrán.Đấy,hắnđãlâmvàocảnhđảolộnđó.Đầycái

hìnhảnhghêgớmđãhiệnlêntrongtâmhồnhắn.

Cáiđiềuđócóthểchịuđượckhông?Không.Mộttìnhtrạngquyếtliệt.

Chỉcóhailốithoát.MộtlàvềngaynhàJeanValjean,mangtùnhântrảlại

chonhàtù.Hailà…

Javertrờibỏthànhcầu,đầungẩngcao,quảquyếtbướcvềphíađồncảnh

sát,nhờcómộtcáiđènởgóccôngviênChâteletnênnhậnthấy.Đếnnơi,

nhìnquacửakínhthấymộtviêncẩm.Hắnbướcvàođồn.Cứxemcáchmở

cửađồn,bọncảnhbinhcũngđủbiếtlàngườicùngbọn.Javertxưngtên,đưa

thẻchoviêncẩm,rồingồiởmộtcáibàncóthắpcâynến.Trênbàncómột

cáibút,mộtlọmựcbằngchì,vàgiấymáđểlàmbiênbảnkhibấtthầnvàghi

nhữngnhậnxéttrongcáccuộctuầntrabanđêm.Đồncảnhsátnàocũngcó

cáibànnày,kèmtheomộtcáighếrơm.Đólàmộtthểlệ.Javertcầmlấycây

bútvàmộttờgiấyrồiđặtbútviết.Hắnviếtnhưsau:

«“MấynhậnxétđểcôngviệcNhàNướctiếnhànhđượctốt.

Thứnhất:XinôngGiámĐốcCảnhSátchúý.

Thứhai:Nhữngngườibịgiamcứutừphòngdựthẩmvềthường

phảicởigiầyra,đichânkhôngđểngườitakhámxét.Nhiềungười

vìthếbịhokhivàonhàpha.Nhưthếhaotốnchoquỹbệnhxá.

Thứ ba: Việc theo dõi kẻ phạm pháp bằng cảnh sát đặt từng

chặngthìtốt,nhưngtrongnhữngtrườnghợpquantrọng,cầnphải

có hai cảnh sát ở gần nhau, trông thấy được nhau, để khi một

ngườikhiếmkhuyếtvìmộtcớgìđóthìngườikiacóthểkiểmtravà

thaythế.

Thứ tư: Không hiểu tại sao nội quy riêng của ngục

Madelonnetteslạicấmtùnhânkhôngđượccóghế,dùhọcóchịu

trảtiềncũngkhông.

Thứnăm:ỞngụcMadelonnettes,cantinechỉcóhaichấnsong,

nênchịbánhàngcóthểđểtùnhânsờtaymìnhđược.

Thứsáu:Nhữngtùnhâncótráchnhiệmgọinhữngtùnhânkhác

raphòngtiếp,bắtngườitaphảitrảhaixumớigọirõtên,nhưthế

làmộtsựđánhcắp.

Thứbảy: Trong xưởngdệt,cứ mỗisợichỉ bung,tùnhân phải

chịukhấumườixu;nhưthếlàngườithầukhoánđãlạmdụng,bởi

vìvảikhôngvìthếmàkémphẩmchất.

Thứ tám: Để nhữngngười khách thăm quanở ngục La Force

phải qua sân trẻ con mới đến được phòng tiếp của ngục Saint

MarieÉgyptiennelàđiềubấtlợi.

Thứ chín: Ngày nào người ta cũng nghe thấy ở sân Thị Sảnh

nhữngviênsenđầmkháonhauchuyệnquantòahỏicungbịcáo.

Mộtviênsenđầmđánglẽphảinghiêmtúc,màkểlạinhữngchuyện

đãngheđượcởphòngdựthẩmthìlàmộtsựmấtnềnếpnghiêm

trọng.

Thứmười:BàHenrilàmộtngườingaythẳng;cantinecủabàấy

khásạchsẽ;nhưngđểmộtngườiđànbàgiữcửacủacáibẫychuột

bímậtthìkhôngtốt.ĐiềuấykhôngđángtồntạiởnhàKhámLớn

củamộtnướcvănminh”.»

Javertviếtnhữngdòngchữtrênrấtbìnhtĩnhvàrấtđúngthểcách,không

bỏsótmộtdấuphẩy;hắnkéongòibútchạysànsạttrênmặtgiấy.Bêndưới

dòngcuốicùng,hắnký:

«“Javert,

Thanhtrahạngnhất

LàmtạiđồnquảngtrườngChâtelet,

Ngày7thángsáu1832,khoảngmộtgiờsáng”»

Javertthấmmựcướttrêngiấy,gấpnhưmộtphongthư,dánlạirồiđềở

ngoài:“Côngvăngửicơquanquảnlý”.Hắnđểbứcđiệntrênbànrồiđira

ngoài.Cáicửakínhcósongsắtkhéplạisaulưnghắn.

HắnlạiđichéoquaquảngtrườngChâtelet,rabến,rồichínhxácnhưcái

máy,hắntrởlạiđúngnơicáchđâymườilămphúthắnvừabỏđi.Cũngcùng

mộtdángđiệuyhệtlúcnãy,hắntìvàobaolơn,vẫnởhòngạchlátấy.Trông

tưởngnhưtừlúcnãyhắnchưahềnhúcnhích.

Đêmđãtốihẳn,lúcnàylàlúcquánửađêm,trờiảmđạm.Mâynhưbức

trầnnhàchelấpcảsaoxa.Trờigiốngnhưmộtkhoảngdàyđặcghêhồn.Nhà

cửatrênđảoCitéđãtắtngấmđèn.Khôngmộtngườiqualại.Từphốxá,từ

bếntàutrôngra,chỉthấyvắnglặng.NhàthờĐứcBàvàTòaÁntrôngnhư

nhữngnétpháchọacủađêmkhuya.Mộtcáiđènchiếumàuđỏtrênthành

bến.Bóngnhữngcáicầulệchlạctrongsươngmù,cáinọxếpsaucáikia.

Consôngtrànnướcmưa.NơithànhbếnmàJavertđứngtựachínhlànơibên

trênthácnướctrongdòngsôngSeine,nhưtacònnhớ,ởngaytrênxoáynước

kinhngườitacứxoănlại,rồilạimởranhưmộtcáiđinhvítkhôngcùng.

Javertcúiđầuxuốngnhìn.Đenngòm.Khôngthấygìhết.Nghethấytiếng

bọt, nhưng trông không thấy sông. Thỉnh thoảng, dưới cái vực sâu thăm

thẳm,mộtvệtánhsángmờmờhiệnra,trườntrongbóngtối.Trongkhoảng

đêmtốimịtmù,khônghiểudòngsônglấyánhsángởđâumàbiếnthành

hìnhrắnnước.Ánhnướctắt,lạichẳngtrôngthấygìhết.Hìnhnhưđâylànơi

đivàomênhmông.Bêndướichúngta,khôngphảilànước,màlàvựcthẳm.

Thànhbếndốcđứng,lờmờtrongsươngmù,bỗngbiếnđi,tưởngnhưlàcái

dốcdựngngượccủavôcùngvôtận.Khôngtrôngthấygì,nhưngnhưcảm

thấycáigiábuốthằnthùcủanướclạnhvàmùiđáẩmướtnhạttanh.Mộtcơn

giógaygắttừdướivựcbốclên.Nướcđanglêntrongdòngsôngchỉđoán

thấychứkhôngtrôngrõ,tiếngsóngrầmrìthêthảm,bóngcácnhịpcầutolù

lùdễsợ,cáidòngtháccóthểtưởngtượngtrongkhoảngkhôngmờmịt,tấtcả

bóngtốiấythậtlàkinhkhủng.

Javertđứngimnhưtượngmấyphút,mắtnhìnvàocáihốtốiomấy.Hắn

đămđămnhìnvàocáikhoảngvôhìnhvớisựtậptrungchúý.Nướcvẫnrì

rào.Bỗnghắnbỏmũra,đặtxuốngbaolơn.Mộtlátsau,nếucókháchđêm

khuyakhoắtđiqua,ắttrôngthấymộtbóngngườicaolớn,đenngòm,như

mộtbóngmađứngtrênbaolơnbến,cúixuốngsôngSeine,rồithẳngđứng

người lên và rơithẳng xuống vực thẳm. Một tiếng tõmđùng đục. Chỉ có

bóng tối biết những cơn quằn quại của cái bóng mờ mờ chìm dưới dòng

nước.

QUYỂNV

ÔNGVÀCHÁU

I

LẠITHẤYCÁIGẬYCÓGẮNMIẾNGKẼM

NhữngviệckểbêntrênxảyrađượcítlâuthìlãoBoulatruellelạiquamột

cơnxúcđộngmạnhmẽ.BoulatruellelàcáilãophulụcởMontfermeiltađã

thoánggặptrongnhữngphầnđentốicủatruyệnnày.

Chắcngườitacònnhớ,Boulatruellelàngườilúcnàocũngbậnvàonhững

việc ám muội và linh tinh. Lão đập đá và gây hại cho những khách trên

đường cái. Vừa làm thợ đắp đất vừa làm nghề ăn trộm, lão nuôi một cái

mộng:LãomơcáikhotàngchâubáuchôntrongrừngMontfermeil.Lãohy

vọngmộtngàykiasẽtìmđượctiềnchôndướimộtgốccây;tronglúcchờ

đợi,lãovuilòngkiếmcháctrongtúikháchquađường.

Nhưnglúcnàylãođãcẩnthậnhơn.Lãovừamaymàthoátnạn.Tađã

biết,ngườitavừanhặtlãotrongnhànátcủaJondrettecùngvớibọnkẻcướp.

Mộttậtxấucũngcókhicólợi;lãothoáttùvìlãosayrượu.Ngườitadòxét

mãimàkhôngbiếtlãolàkẻcướphaylàkhổchủ.Dựatrêntìnhtrạnglão

thựcsựsayrượutốihômxảyravụbẫyngười,tòaánđãralệnhmiễntruytố

vàlãođượcthảra.Lãolạitrởvềvớikhurừngcũ.Lãotrởlạikhúcđườngtừ

GagnyđếnLagnyđểrảiđáchoNhàNước,dướisựkiểmsoátcủacơquan

hànhchính.Mặtlãotiunghỉu,ravẻrấtnghĩngợi,hơicụthứngđốivớiviệc

trộmcướp nóđãlàm lãosuýtkhốn, nhưnglãolạicàngthêm trìumếnhũ

rượuđãcứuvớtlão.

Còncáicơnxúcđộngmạnhmẽlãotrảiquasaukhitrởvềdướimáicỏ

củangườiphulụclộ,nónhưthếnày:

Mộtbuổisáng,lúcấymặttrờichưamọc,nhưlệthườngBoulatruelleđi

làm,vàcólẽcảđirìnhmònữa,lãothấymộtbóngngườithấpthoángsau

cànhlátrongrừng.Lãochỉthấysaulưngngườiấytừđằngxa,lúcấy lại

chưasángrõ,nhưngtrôngdángđiệuhơiquenquen.Mặcdùnghiệnrượu,

Boulatruellevẫncótrínhớđúngđắn,sángsuốt,cáivũkhítựvệcầnthiếtcủa

tấtcảnhữngaicóphầnnàochốngđốivớitrậttựxãhội.Lãotựhỏi:“Quái,

mìnhđãgặpcáithằngchanàyởđâurồinhỉ?"Nhưnglãokhôngtrảlờiđược,

lãochỉthấyngườikiagiốngnhưmộtdạngmậpmờthoángquatríóclão.Cái

dángấy,lãochưaxácđịnhlailịchđược,nhưnglãolạitínhtoán,đốicứusự

việc. Người ấy khôngphải là người vùng này. Người ởnơi khác đến, tất

nhiênlàđibộ.GiờnàychẳngcóxequáinàoquaMontfermeilcả.Chắclà

hắnđisuốtđêm.Ởđâuđến?Khôngxađâu.Chẳngcóxắc,chẳnggóigìhết!

ChắchẳnlàởParisđến.Tạisaolạivàokhurừngnày?Tạisaolạiđếnvào

giờnày?Đếnđểlàmgì?

Boulatruellenghĩđếncáikhotàngchâubáu.Cốsứcnặnóc,lãomớilờ

mờnhớrarằng,cáchđấylâulắm,đãbaonhiêunăm,đãcólầnlãocũnggặp

sựbiếnnhưthếnày.Cáingườibâygiờ,lãochocóthểlàngườingàytrước.

Mãinghĩ,nặngtrĩucảóc,lãocúiđầuxuống,cáiấycũngtựnhiên,nhưng

chẳngkhônkhéotínào.Lúcngẩngđầulênthìlãochẳngthấygìnữa.Người

kiađãbiếntrongkhurừng,trongbóngmờrạngđông.

—Mẹkiếp!Boulatruelle làu bàu. Rồi thếnàomìnhcũngtìmthấynó.

Taosẽ tìmracáiđịaphận củatêngiáodânnày chomàxem. Tạisaocái

thằngấylạiưađilúctinhmơthếnày,rồimìnhsẽbiếttuốt.Ởtrongkhurừng

củatớ,chảcóđiềubímậtnàomàkhôngcótớxenvào.

Lãocầmlấycáicuốcmũirấtnhọncủalão,rồilầmbầm:

—Cáinàyđểbớiđấtvàđểbớingười.

Thếrồi,nhưthểngườitanốisợichỉnàyvàosợichỉkia,lãocốbướckhớp

theodấuchânphỏngđoáncủangườikiavàcứthếđiquakhurừng.Điđược

độmột trămbướcthìmặttrời bắtđầumọc. Lãotrôngrõlốiđi. Lãothấy

nhữngdấugiàyinrảiráctrêncát,nhữngvạtcỏbịgiẫm,nhữngbụicâybị

xéo,nhữngcànhcâynontrongbụirậmbịuốnxuống,từtừvươnlên,tựa

nhưmộtngườiđànbàxinhđẹpđangduỗitaylúctrởdậy.Lúcđãthấyvếtđi

củangườikia,lãođitheo,nhưngbỗngmấthút.Thờigiancứqua.Lãotiến

sâunữavàokhurừng,rồiđếnmộtmôđất.Mộtngườiđisănsớmquacon

đườngmònxaxa,vừađivừahuýtsáotheođiệuGuillery.Lãochợtnảyraý

trèolêncâycao.Tuylãođãgiànhưnglãocònnhanhnhẹn.Ởđấycómộtcây

dẻto,thậtxứngchoTityre

[424]

vàBoulatruelletrèo.Boulatruellecốtrèohết

sứccaolêncâydẻ.

Kểýấycũnghaythật.Nhìnkỹvềphíakhurừnghoangvu,rậmrìvàghê

gớmnhất,bỗngBoulatruelletrôngthấyngườikia.Vừathoángthấy,người

kiađãbiếnmất!Ngườikiađivào,-haylenlỏivàothìđúnghơn,-lenlỏi

vàomộtquãngrừngthưaởkháxa,khuấtsaunhữngcâyto.Nhưngquãng

rừngấy,Boulatruellebiếtlắm;lãovừanhậnramộtcâydẻgaivìbệnhnên

đượcbăngbằngmộttấmkẽmđóngngaytrênvỏcây,bêncạnhmộtđốngđá

cốitotướng.Khurừngthưaấy,ngàyxưangườitagọilàbấtđộngsảnBlaru.

Đốngđáấykhôngbiếtdùngđểlàmgì,bamươinămtrướcđãthấyrồi,nay

chắcvẫncòn.Chẳngcáigìsốnglâuhơnmộtđốngđá,cóchăngnhữngbức

giậubằngvángỗ.Đểtạmđấythôi,thếmàhóaratrườngthọ.

Boulatruellemừngrỡtụtxuốngnhanhnhưchớp.Đãtìmthấyhangcon

thú,chỉcònviệcbắtlấynó.Cáikhotàngmơướcbấylâuđíchthịlàởđấy

rồi.Điđếntậnkhurừngthưaấy,đâuphảichuyệndễ.Đitheonhữnglốimòn

cứ uốn khúc như trêu ngươi phải mất mười lăm phút, còn nếu cứ đường

thẳngmàđi,quabụirậmrấtdày,đầygaigóc,rấthiểmtrở,phảimấtnhững

nửagiờ.KhốnnỗiBoulatruellelạikhônghiểuchođiềuấy.Lãotinởcon

đườngthẳng;thậtlàmộtảotưởngđẹpđẽ,nhưngđãhạibiếtbaongười.Khu

rừngrậmdùcógaigócđếnđâu,Boulatruellecũngcứtưởnglàconđường

ngắn.Lãonói:

—Cứđườngthẳngchósóimàđithôi.

Boulatruelle,vốn quen đi đường quanh, lần này lạiphạmsailầmlà đi

đườngthẳng.Lãovấpphải,nàogai,nàosơntrà,nàohồngdại,nàothảonhi,

nàocâyngấyđếnhaygâysự.Trầysướtcảdathịt.Bêndướirãnhcónước,

phảilộiquamàđi.Saucùng,lãocũngđếnđượckhurừngthưaBlaru,nhưng

mấtđếnbốnmươiphút,mồhôiđầmđìa,hổnhàhổnhển,ướtát,mặtđầyvết

xâyxước,giậndữ.Chẳngcóaiởđấycả.

Boulatruellechạyđếnđốngđá.Đốngđávẫnnguyênchỗcũ.Chẳngaitha

điđâucả.Cònngườikiathìđãbiếnvàorừngsâu.Ngườiấyđãtrốnmất.

Trốnđiđâu?Vềphíanào?Trongkhurừngnào?Khôngtàinàođoánbiết

được.Đauđớnnhấtlàlạithấyởsauđốngđá,ngaytrướccáicâybịtkẽm,

mộtkhoảnhđấtmớixới,mộtcáicuốcđểquên,hayvứtlạiđó,vàmộtcáihố.

Hốấytrốngrỗng.

Boulatruellegiơhainắmtayvềphíachântrời,kêulên:

—Đồăncắp!

II

MARIUSVỪARAKHỎINỘICHIẾNLẠICHUẨN

BỊCUỘCCHIẾNTRANHTRONGNHÀ

Mộtthờigianlâu,Mariuschẳngrasống,chẳngrachết.Hàngmấytuần

liền,anhlênnhữngcơnsốtmêsảng.Cónhiềutriệuchứngkhánghiêmtrọng

ở não vì não bịcác vết thương ở đầu làmchấn động, chứ không phảido

chínhcácvếtthươngphạmvào.

Hàngđêmđằngđẵng,trongnhữnglờinóimêghêrợnvàthaothaobất

tuyệtquacơnsốt,trongcơnhấphốivàcứkéodàithảmđạm,Mariuslúcnào

cũng gọi tên “Cosette”. Mấy vết thương lớn rất nguy hiểm, bởi vì mủ ở

nhữngnơiấy thường nung ở tậndướithịt,có thể làm chếtngười,doảnh

hưởngcủathờitiết;mỗikhiđổitrờithầythuốclạilongại.Ôngthườngnói:

“Nhấtlàngườibệnhlạikhôngcảmthấygìcả".Băngbórấtkhókhăn,phức

tạp.Thờiấychưatìmravảinhựađểdánbăng,dánthuốc.Nicolettetốnmột

tấmkhăntrảigiường-“tobằngcáitrầnnhà”nhưchịtathườngnói-đểlàm

băngbuộccácvếtthương.Dùngcácchấtchloruréesvànitratebạcphảichật

vậtcôngphulắmmớitrừđượcchứngthốithịt.BệnhtìnhMariuscòntrầm

trọngthìlãoGillenormandcũngvẫncònnhưchàng,chẳngrasống,chẳngra

chết.Lãovẫnngồiởđầugiườngcháu,cuốngcuồngcảngười.Theolờibác

gáccổngkểlạingàynàocũngvậy,cókhimộtngàyhaibận,mộtônggiàtóc

bạc,ănmặcsangtrọng,đếnhỏibệnhtìnhMariusvàđưalạimộtgóibăng

lớn.

Cuốicùngtínhtừngngàylàbốnthángròng,saucáiđêmđauđớnMarius

đượckhiêngvềnhàdởsốngdởchết,ngày7thángchín,thầythuốctuyênbố

bảođảmchàngsống.Thờikỳdưỡngbệnhbắtđầu.ThếnhưngMariuscòn

phảinằmtrênmộtcáighếdàiròngrãhaithángtrời,vìxươngđòngánhbị

gãythỉnhthoảnglạigiởnhữngchứngbấtngờ.Đấy,thườngvẫnthế,cáivết

thươngcuốicùngthườngkhôngmímmiệnglạingay,cứphảibăngbómãi,

ngườiốmrấtkhóchịu.Nhưngđượccáithờigianốmlâunhưthế,lạibình

phụclâunhư thế, nên Marius không bịtruynã.ỞnướcPháp, những cơn

phẫnnộ,ngaynhữngcơnphẫnnộcủacôngchúng,cũngthườngkhôngkéo

dàiquásáutháng.Nhữngcuộcbiếnđộngnhưtrongtìnhtrạngxãhộihiện

naylàcốtlõicủatấtcảmọingười,nêncũngcầnphảinhắmmắtlại.

TanênnóithêmrằngcáilệnhquáquắtcủaGisquetbắtcácthầythuốc

phảitốcáonhữngngườibịthươngđãlàmdưluậnbấtbình;màngườibất

bìnhđầutiênlạilànhàvua.Dưluậnấyđãchechở,bảovệchonhữngngười

bịthương.Chỉtrừnhữngngườibịbắtlàmtùbinhngaytạitrận,nhữngngười

kháckhôngaibịtòaánbinhđộngtới.ThếlàMariusđượcyênthân.

Thoạtđầu,lãoGillenormandnếmtấtcảnhữngđauđớn,êchề,saulão

hưởngtấtcảnhữngnỗisaysưa.Đêmđêm,lãoởliềnbêncạnhngườiốm,

ngănsaocũngkhôngđược.Lãochomangcáighếbànhlớnlạigầngiường

Marius.Lãobắtcongáiphảilấykhănáođẹpnhấttrongnhàđểlàmvảibuộc,

làm băng. Bà dì Gillenormand vốn là người tinh khôn, lại là con gái lớn

trongnhà,tìmcáchgiữcáckhănáođẹplạivừalàmcholãotưởngconvẫn

nghelờimình.LãoGillenormandkhôngchophépaicắtnghĩacholãobiết

rằnglàmbăngthìvảichéokhôngtốtbằngvảithôvàvảimớikhôngbằngvải

cũ.BaogiờbănghộchoMariuslãocũngcómặt,cònbàdìthìrachỗkhác

vàethẹnkêulên:“Ối!Ối!"Khônggìcảmđộngbằngkhilãođưachénthuốc

chongườibịthương,tayrunrunvìtuổigià.Lãocứhỏithầythuốcliênhồi.

Lãokhôngbiếtlàlãocứhỏiđihỏilạinhữngcâuhỏiđãhỏirồi.

Hôm thầy thuốc báo cho lão biết Marius đã qua cơn hiểm nghèo, lão

sướngđiênlên.LãothưởngchobácgáccổngbađồngLouis.Tốihômấy,

lúctrởvềbuồngriêng,lãovừađivừanhảyđiệugavotte,ngóntaycáibật

vàongóntaytrỏđánhnhịp.Lãohátbàihátsauđây:

«ĐồngcỏFougère

LànơiJeanneở

ƠiJeanne!Ơimình!

Vậyemrấttình

Anhsi

Cáccậubéthầnkỳ

Nấptrongmắtđẹp

Vớitúitênphép

Ranhnhép!

TasaynàngJeanne

HơnnữthầnDiane

Sayđôivúcứng

CôgáiBretons.»

Rồi lão quỳ xuống một cái ghế,Basque nhòm qua khe cửa hé mở,tin

chắclàlãođangcầukinh.Từxưa,nàolãocótinChúabaogiờ.

MỗikhibệnhMariusthuyêngiảm,màcàngngàychàngcàngđỡhơn,lão

giàlạicàngthêmkỳquặc.Lãolàmlắmviệcvôlý,ravẻrấtkhoáitrá.Không

việcgìcũng lên gác, xuốnggácmãiđược. Một chị hàngxómkểracũng

xinh,mộtbuổisángsửngsốtnhậnđượcmộtbóhoatotướng.Bóhoaấylà

của lão Gillenormand gửi tặng. Anh chồng nổi một trận ghen. Lão

GillenormandlạicốômNicoletteđặtngồilênvếmình.LãogọiMariuslà

ôngNamTước.Lãohét:“ChếđộCộngHòamuônnăm!”Lúcnàolãocũng

hỏithầythuốc: “Có phải là khôngngạigìnữachứ?”Lão nhìn Marius âu

yếmnhưbànhìncháu.LúcMariusăn,lãonhìnrấttrìumến.Lãokhôngbiết

đếnlãonữa,lãokhôngđángkểnữa,bâygiờMariuslàôngchủnhà;trong

nỗivuisướng,lãođãthoáivị,lãolàđứacháucủacháulão.Sốngtrongcảnh

sảngkhoáinhưthế,lãotrởthànhđứatrẻđángkínhnhất.Lãođứngsaungười

ốmmàmỉmcười,sợngườiốmmệthaykhóchịu.Lãohớnhở,tươicười,

sungsướng,dễ yêu, non trẻ. Nétmặtlãonhư có nguồn sángtươivui,lại

thêmmớtócbạctrênđầu,nêntrônglãocàngthêmoainghiêmmộtcáchdịu

dàng.Khinhữngnếpnhănlạiđiểmthêmduyêndángthìtrôngngườitathật

đángyêukính.Ngườigiàvuivẻthìtrênmặtrạngrỡmộtthứbìnhminh.

CònMarius,lúcngườitabăngbótrôngnomchochàng,chàngchỉcóđộc

mộtýnghĩ:Cosette.Từkhidứtcơnsốtvàkhôngmêsảngnữa,chàngkhông

gọitênấylênnữa.Chàngkhôngnói,chínhbởivìcảtâmhồnchànglàởđấy.

Chàngkhôngbiết bây giờ Cosette ra sao; tất cả những việc xảy ra ở phố

Chanvrerie, nay chỉ còn như mộtđám mây mờ trong ký ức.Những bóng

ngườimờmờphảngphấttrongtríóc,Éponine,Gavroche,Mabeuf,giađình

Thénardier,tấtcảcácbạnchậpchờnảmđạmtrongkhóimùchiếnlũy.Rồi

các việc ông Fauchelevent hiện qua trong cuộc chiến đấu đẫm máu, nay

tưởng như một bí ẩn trong cơn bão táp. Chàng không hiểu tại sao chàng

sống,aiđã cứu chàng sống, cứu như thế nào. Mọi người chỉ biếtnói với

chàngcómộtcáixengựađangđêmchởchàngvềphốFillesDuCalvaire.

Quákhứ,hiệntại,tươnglai,tấtcảchỉcònlàđámsươngmùmờảo,nhưng

trongđámsươngmù ấy, có một điểm bất động, một nét nổi bật, rõ ràng,

chínhxác,mộtcáigìnhưbằngđáhoacương,mộtđiềuquyếtđịnh,mộtý

chí:TìmCosette.Đốivớichàng,ýnghĩvềcuộcđờikhôngtáchrờikhỏiý

nghĩvềCosette.Lòngchàngđãnhấtquyếtrằngchàngsẽkhôngchịusốngở

đờinếukhôngcóCosette.Bấtkỳaibắtchàngsống,dùlàôngchàng,dùlà

sốmệnhhaylàđịangục,thìchàngnhấtđịnhcũngphảiđòilạichokỳđược

nơicựclạcchàngđãmất.

Nhữngkhókhăn,khôngphảilàchàngkhônghiểu.

Ởđây,tacầnnhấnmạnhđiềunày:Ôngchàngcóhếtlòngâncần,âuyếm,

chàngcũngkhônghềchuyểnlòngvàcảmđộng.Trướctiên,vìchàngkhông

biếthếttấtcảnhữngsựsănsóc,chiềuchuộngấy.Saunữa,trongsựsuynghĩ

mơmàngcủangườiốm,cólẽcònchútdấuvếtcủamêsảng,chàngnghingờ

nhữngcửchỉtrìumếnấy,coinhưmộthànhđộnglạlùng,mớimẻ,cốtđể

chinhphụcchàng.Chànggiữtháiđộlạnhlùng.Ôngchàngthahồnởnhững

nụcườimómmémnhưngchỉmấtcôngtoi.Mariustựbảokhimìnhchưa

nói, cứ để mặc cho người ta làm gì thì làm, thì còn tốt; chứ khi nói đến

Cosettethìchàngsẽthấymộtbộmặtkháchẳn,ôngchàngsẽlộrõbộmặt

thật.Lúcấymớigaygo.Rồihàngvạnvấnđềgiađình,rồithìmônđănghộ

đối,rồivừamỉamaivừabắtbẻ,rồinàoFaucheleventvớiCoupelevent,nào

giatài,nghèokhổ,nàođeovạvàothân,nàotươnglai.Chốnglạikịchliệt;

kếtcục;từchối.Mariusphảicứngcỏingaytừbâygiờ.Vảlạichàngcàng

khỏera,nhữngnỗibấtbìnhcũcàngtrởlại,nhữngvếtloéttrongkýứclạilở

ra,chàngnhớlạidĩvãng;đạitáPontmercylạiđứnggiữalãoGillenormand

vàchàng,Marius.Chàngtựbảochàngsẽkhôngthểhyvọngmộttấmlòng

tốtchânthậtnàoởconngườiđãxửtệvàbấtcôngvớichachàngđếnthế.

Càng khỏe ra chàng thấy như càng oán ghét ông chàng hơn. Ông lão âm

thầm đau đớn về thái độ của Marius. Lão Gillenormand nhận thấy rằng

Marius,từngàyđượcngườitakhiêngvềnhàvàtừngàychàngtỉnhlại,chưa

baogiờchànggọilãolà“ôngngoại”cả;biếtvậynhưnglãokhôngnóigì.

Chàngcũngkhônggọilà“ngài”,đãđành.Nhưngchàngtìmcáchlẩntránh

đểkhỏiphảigọitiếngnàycũngchẳngphảigọitiếngkia.

Hiểnnhiênlàsắpcómộtcơnbiếnđộng.Cũngnhưmọingườikhigặp

trườnghợptươngtự,Mariusthửsứcnhènhẹtrướckhitấncông.Nhưthếgọi

làthămdòtrậnđịa.Mộtbuổisáng,lãoGillenormand,nhântìnhcờđọcmột

tờbáo,bộpchộpnóivềHộiNghịQuốcƯớcvàthốtramộtcâuphánxétcó

tínhchấtBảoHoàngvềDanton,SaintJustvàRobespierre.TứcthìMarius

nghiêmnghịtrảlời:“NhữngconngườiNăm93ấylànhữngngườikhổng

lồ".Lãogiànínlặngcảngàyhômấy,khônghérăngnóinửalời.

Marius,baogiờnghĩđếnông,cũngcóngaytrongócmộthìnhảnhngười

ôngsắt đánhữngngày chàngcònnhỏ, nênchàngcho rằngôngchàngim

lặnglàvìcốnéncơngiận.Chàngliềnđoántrướcmộtcuộcchiếnđấuácliệt

vàtrongthâmtâm,chàngsửasoạnthậtđầyđủđểchiếnđấu.Chàngquyết

địnhnếubịtừchối,chàngsẽlộthếtvảibăngbólàmtrẹoxươngđòngánh,

nhữngvếtthươngcònđauthìvứtcảbăngđichomởmiệngcảra,rồikhông

ăn không uống gì nữa. Những vếtthương là đạn dược của chàng. Mộtlà

đượcCosette,hailàchết.Chàngkiênnhẫnđợichờthờicơ,cáikiênnhẫn

tinhranhcủangườiốm.

Thờicơấyđãđến.

III

MARIUSTẤNCÔNG

Mộthôm,tronglúcbàdìGillenormandxếpgọnchailọ,cốctáchtrênmặt

tủôkéo,thìlãoGillenormandcúixuốngMarius,lấygiọnghếtsứcdịudàng

bảocháu:

—Marius,conạ,conxem,nếuôngmànhưconthìnayôngănthịt,chứ

khôngăncánữa.Lúccondưỡngbệnhthìnênăncáthờnbơnrán,nhưngcon

muốndậyđượcthìphảicốănítsườnchứ.

Mariusbấygiờđãhầunhưbìnhphụchẳn,chànglấyhếtsứcngồinhỏm

dậy,haibàntaybíuchặtlấycáikhăntrảigiường.Rồichàngnhìnthẳngvào

mặtôngchàng,giọngnóihunghãn:

—Nhânthể,tôimuốnnóicáinày.

—Cáigìcơ?

—Làtôimuốncướivợ.

—Ôngđãbiếtmà.

Nóixonglãophálêncười.

—Biếtlàbiếtthếnào?

—Được,ôngđãdựkiếnrồi.Consẽlấyconbéấy.

Marius sửng sốt đến choáng cả lên, chân tay run lẩy bẩy. Lão

Gillenormandnóitiếp:

—Được,consẽlấyconbéấy,conbékháukhỉnhấy.Ngàynàocôấy

cũngđộilốtmộtôngcụgiàđếnthămtincon.Từngàyconbịthương,lúc

nàocôấycũngkhócvàởnhàlàmbăngchocon.Ôngđãđiềutra.Côấyở

L’HommeArmé,số 7. Đấy, được rồi, con thích thìcon sẽđược!Contiu

nghỉurồiđấychứgì.Conđãbốtrímộtâmmưunhonhỏ,contựbảocon:Để

rồimìnhbảothẳngchocáilãogiàấy,cáixácướpthờiNhiếpChính,thời

ĐốcChínhấy,cáianhchàngtrailơngàyxưacáianhthanhniêncôngtửnay

hóaôngcụtaiác,phảibảothẳngcholãoấybiết.Xưakialãochơibờichán,

nàotìnhnhânvụngtrộm,nàogáilẳnglơ;lãocũngcónhữngcôCosettecủa

lão,lãođãdiệnchán,lãocũngđãbaylượn,đãnếmcáivịxuântình.Những

cáiấylãophảinhớchứ.Đểrồixem.Giaochiếnthôi.Thếlàconcầmđằng

đuôiđứtđirồi.Được.Ôngbảoconănthịtthìconlạitrảlời:“Nhânthểtôi

muốnlấyvợ”.Chuyểnđềhayquá!Connhấtđịnhgâychuyệnchứgì!Con

khôngbiếtlàôngrấtnhátganư?Kếtquảnhưconnghĩthếnào?Conbựctức

hắn?Conkhôngngờônglạingốchơncon,thếlàcụthứng,cáibàidiễnvăn

củaôngtrạngsưthếlàmấttoi,ứcthế.Đãthế,mặckệ,cứkhùnglêncon

muốngì,tacũngừ,thếlàhếtcả.Khùngđồnỡm!Conngheđâynày.Ôngđã

chođidòhỏi:Ông,ôngcũngtinhquáilắmchứ.Conbéấydễthương,ngoan

nétlắm;câuchuyệnthằngkỵbinhlàchuyệnláo,côtacắtcảmộtđốngbăng,

thươngchoconratrò.Conmàchếtthìhóabangườichết:Quantàicôtasẽ

đitheoquantàicủaông.Từkhiconkháhơn,ôngvẫncóýđịnhhômnàođặt

quách cô ấy ngồi sừng sững ngay đầu giường con. Nhưng chỉ trong tiểu

thuyếtmớithấyngườitađưacácthiếunữđếnbêngiườngnhữngchàngtrai

xinhđẹpđangbịthương,nhữngchàngtraimàcáccôthích.Cònngoàithì

chảthấyailàmthếbaogiờ.Vảlạirồidìconlạinói.Suốtngàyđêm,con

chẳngmấylúcmặcquầnáo.ConcứhỏiNicolettemàxem,chịấychẳngrời

conphútnào,thửhỏixemcócáchnàođemphụnữđếntrướcmặtconlúcấy

không.Thếrồi còn thầy thuốc nữa. Một cô gái đẹp thì chữa khỏi sốtsao

được.Thôi,được,chẳngphảinóithêmnữađãđịnhrồi,đãxongrồi,nhất

địnhrồi,concứviệccướivề.Đấy,ôngdữtợnnhưthếđấy.Conxem,ông

biếtlàconchảyêuông,ôngvẫnbảo:Biếtlàmthếnàođểthằngsúcsinhấy

yêuđượcmình?Ônglạibảo:NàynhémìnhđãnắmconbéCosettetrongtay,

đểrồimìnhchohaiđứalấynhau,lúcấynósẽyêumìnhmộttý,khôngthìnó

phảinóitạisaochứ.Úichà,contưởngrằnglãogiànàysẽquáttháolên,la

rầmlên,thét: “Không được” rồi giơ gậy gộc ra trongcáicảnhbìnhminh

này?Khôngphảiđâu.Cosette:Được.Yêunhau:Được.Ôngchẳngmonggì

hơnnữa.Thưangài,ngàichịukhólấyvợchocon.Conạ,ôngchỉmongcon

đượcsungsướng.

Nóixong,lãogiànứcnởkhóc.LãoômđầuMarius,haitayghìchặtvào

cáingựcgiànuacủalão;cảhaingườicùngòalênkhóc.Thậtlàmộtcảnh

hạnhphúctuyệtvời.Mariuskêulên:

—Chaơi!

Lãogiànói:

—Trời!Thếraconyêuôngư!

Cáiphútấysaomàkhótả.Cảhaingườicùngnghẹnngàokhôngnóinên

lời.

Cuốicùnglãogiànóilắpbắp:

—Thếnóđãcởimởrồi.Nóđãgọitalàcha.

Mariusgỡđầukhỏitayôngvànói:

—Chaạ,bâygiờconkhỏerồi,concóthểgặpcôấyđượcchứ?

—Vẫnđịnhthếrồi,ngàymaicongặp.

—Chaơi!

—Gìcơ?

—Saolạikhônghômnay?

—Thếthìhômnay.Đồngýhômnay.Conđãnóibalần“Chaơi”,thì

đángđượcthếlắm.Đểrồiôngliệu.Sẽđưacôấyđếnđây.Đãbảolàđịnhthế

từtrướccơmà!Chuyệnnàyđãghépthànhthơrồimà!Đâylàđoạnkếtthúc

hậncaChàngTrẻỐmcủaAndréChénier,

[425]

ngườibịcắtcổbởibọnsát…

à,bọnnhữngngườikhổnglồ93.

LãoGillenormandtưởngnhưthấyMariushơicaumàylại,nhưngthậtra

Mariustâmhồnđangbaybổngtrongniềmvuisướng,chẳngthiếtnghegì

nữa.ChàngnghĩnhiềuđếnCosettehơnlàđến1793.Lãogiàsợrunlênvìđã

nóitớiAndréChénierkhôngđúngchỗ,lãovộivàngnóitiếp:

—Cắtcổthìkhôngphải.SựthậtthìnhữngnhàCáchMạngthiêntàicũng

chẳngđộcácgì,điềuấyđãdĩnhiênrồi,họlànhữngvịanhhùng…hừ!Họ

thấyAndréChénierlàmphiềnhọmộtchútnênđemxửch…nghĩalàNgày7

Tháng Nắng, những con người vĩ đại ấy, vì nhiệm vụ cứu nước, đã mời

AndréChénierquábộđi…

Lão Gillenormand nghẹn họng vì câu nói của mình, không biết nói gì

thêm.Lãochẳngbiếtnênnóitiếpnhưthếnào,cũngchẳngchốichữađược.

TrongkhibàcongáisửagốichoMariusthìlãohếtsứclựcđichonhanhra

khỏibuồngngủ,đóngsậpcửalại.Lãođỏgaymặt,nghẹnứhơi,sùicảbọt

mép,haimắtlonglên,chạmtránngayphảilãoBasquehiềnlànhđangđánh

giầyởngoàiphòngđợi.LãotómcổBasquethétlêndữdội:

—Mẹchacáilũăncướpấy,chínhchúngnóđãgiếtchếtôngấy.

—Thưacụ,ôngnàocơạ?

—AndréChénier.

—Thưacụ,vângạ.-LãoBasquekinhhoàngtrảlời.

IV

RỐTCUỘCDÌGILLENORMANDKHÔNGTHẤY

KHÓCHỊUKHIÔNGFAUCHELEVENTVÀONHÀ

LẠIÔMTHEOMỘTCÁIGÓI

CosettevàMariusgặplạinhau.

Cuộcgặpgỡthếnào,chúngtôimiễntả.Cónhữngthứngườitakhôngthể

cốvẽlạiđược;mặttrờilàmột.

LúcCosettevào,tấtcảgiađìnhđềutụhọptrongbuồngMarius,cảlão

Basque và Nicolette nữa. Cosette hiện trên ngưỡng cửa, như trong hào

quang.Vừa đúnglúcấy, lãoGillenormandsắp hỉmũi;lão đứngngaylại,

mùisoavẫnởtrênmũi,lãonhìnCosette,reolên:

—Đángyêuthật!

Thếrồilãohỉmũimạnh.

Cosettesaysưa,sungsướng,sợhãi,hồnbaybổngtrênmây.Nàngbàng

hoàngcảngười,đúngnhưlúcngườitabànghoàngvìhạnhphúc.Nàngnói

năngấpúng,datáixanhrồilạiđỏgay;nàngmuốnnhảyxổvàotayMarius

nhưng lại không dám. Yêu đương dướimắtmọingười nàng thấy xấu hổ.

Khôngcóaithươngnhữngcặptìnhnhânsungsướng,mọingườicứđứnglì

đấygiữalúchọđangkhaokhátđượcngồiriêngvớinhau.Nàohọcócầngì

đếnai!

VàocùngvớiCosette,bướcngaysaunàng,cómộtôngcụgiàtócbạc,

dángnghiêmnghịnhưngmiệnghémộtnụcườiphảngphấtbuồn.Ngườiấy

là“ôngFauchelevent”;ngườiấylàJeanValjean.

Đúngnhưbácgácđãnói,ôngănmặcrấtchỉnhtề,quầnáomớitinh,toàn

đồđen,thắtcravatetrắng.Bácgácthậtkhónhậnrađượcrằngôngtưsản

chữngchạc,-cóvẻlàmộtviênthừaphátlạiấy-lạilàcáingườivácxác

chếtkhủngkhiếpởđâuhiệnlênngaytrướccửanhàbácđêmhôm7tháng

sáu.Ngườihômấyráchrưới,nhầynhụa,dữtợn,mặtbôiđầymáuvàbùn,

tayđỡlấynáchcủaMariusbấttỉnh.Thếnhưngbácgáccổngnhànghềcũng

đánhhơithấycáigì.LúcôngFaucheleventcùngđếnvớiCosette,bácđãnói

riêngvớivợcâusaunày:“Khônghiểutạisaotôicứngờngợnhưtrôngthấy

ôngấyởđâurồi".

ÔngFaucheleventởtrongcáibuồngMariusnhưngnhưđứngriêngrabên

cạnhcáicửa.Ôngcắpmộtcáigìnanánhưmộtquyểnsáchkhổgiấygấp

tám,bọctrongtờgiấy.Tờgiấybọcmàuxanhnhờ,hìnhnhưđãmốc.Bàdì

GillenormandvốndĩkhôngưagìsáchvởkhẽhỏiNicolette:

—Cóphảicáilãokialúcnàocũngkhưkhưômsáchnhưthếkhông?

LãoGillenormandnghethấy,cũngkhekhẽtrảlời:

—Này,ôngấylàmộtnhàbáchọcđấy.Thếthìsao?Lỗitạiôngấyà?

Trước,tacóquenôngBoulard,ôngấycũngthế,chẳngđiđâumàkhôngcó

quyểnsách;ấy,lúcnàocũngômquyểnsáchtrướcngực.

Rồilãongảngườichào,cấtgiọngnóito:

—ThưaôngTranchelevent

[426]

…

LãoGillenormandkhôngđịnhtâmgọinhưvậynhưng,cáilốikhôngchú

ýđếntênhọngườitaởlãovốnlàmộtthóiquenquýphái.

— Thưa ông Tranchelevent, tôi lấy làm vinh dự dạm hỏi tiểu thư cho

cháutraitôilàNamTướcMariusPontmercy.

“ÔngTranchelevent”nghiêngmình.

LãoGillenormandnói:

—Thếlàđãgiaoước.

RồiquaylạiphíaMariusvàCosette,lãogiơhaitaylàmdấucầuphúccho

haicon,rồireolên:

—Từnaycácconđượcphépthahồyêunhau.

Haicôcậukhôngđợiphảigiụclầnthứhai.Mặckệtiếngríurítbắtđầu.

Họkhekhẽnóichuyệnvớinhau.Mariustựakhuỷutayxuốngghếdài,còn

Cosetteđứngbêncạnh.Cosettethìthầmbảochàng:

—Trờiơi!Emlạithấyông!Ôngđâyrồi!Saolạiđánhnhaunhưthế!Tại

saocơchứ?Khiếpquá!Sốngmànhưchết,ròngrãbốnthángtrời.Trờiơi,ai

lạitànnhẫnthế,ailạiđilaovàocuộcđánhnhauấybaogiờ!Emđãlàmgì

ôngnào?Thôi,embỏquachoông,lầnsauđừnglàmthếnữa.Lúcnãy,khi

cóngườiđếngọiemđếnđây,emvẫncứtưởnglàemsắpchếtnhưngchếtvì

sungsướng.Trướclúcấyembuồnlắm.Chẳngkịptrangsứcnữa,ôngtrông

emcógớmkhôngnày.Cáicổáonhàuquáđimất,khôngbiếtgiađìnhông

cónóigìkhông,ôngnóiđichứ!Cứđểemnóimộtmìnhmãi.Chaconem

vẫnởphốL’HommeArmé.Vaiôngngườitabảotrôngkhiếplắmcơ,cho

nắmtayvàocũnglọt.Vớilại,hìnhnhưphảilấykéomàcắtthịt.Đauquá

nhỉ.Emkhócmãibâygiờnhòecảmắt.Saokhổđếnthếđược;khỉthật.Ông

ngoạitrôngcóvẻhiềnlànhlắmnhỉ.Thôi,ôngnằmxuống,đừngtìkhuỷutay

nhưthếnữa;khôngkhéolạiđau.Trờiơi,emsungsướngquá.Thếlàhếtkhổ

rồi.Emhóangốcmất.Emđịnhnóivớiôngnhữnggì,bâygiờchẳngnhớ

nữa.Ôngvẫnyêuemchứ?ChaconemởphốL’HommeArmé.Khôngcó

vườn.Lúcnàoemcũnglàmbăng.Đây,ngàitrôngđâynày,ngóntayemcó

chai,tạiôngđấy.

Mariusnói:Ôi!Thiênthần!

Tiếngấylàtiếngđộcnhấttrongngônngữkhôngbaogiờcũđicả.Không

tiếngnàokháckhỏisáomònkhiđượccácđôitìnhnhândùngchánchênhư

thế.Rồi,vìởchỗđôngngười,họimbặt,khôngnóigìnữa,sesẽmânmêtay

nhau.

LãoGillenormandquaylạiphíamọingườitrongbuồng,kêuto:

—Còncácông,cácbànóitolênchứ.Làmầmlênđichứ,cácngườiở

hậutrường!Nào,ầmĩlênmộttínào!Đểchohaitrẻnóchuyệntrò,ríurítvới

nhauchothỏa.

RồilãolạigầnMariusvàCosette,khẽnóithầm:

—Cácconcứgọinhaulàanhlàemđi,đừngngượnggìcả.

BàdìGillenormandsữngsờnhìnthấycáiánhsángấyđộtnhậpvàocõi

lònggiàcỗicủamình;nhưngsữngsờmàchẳnghằnhọc.Chẳngcótígìlà

conmắtcúmèophẫnnộ,thèmthuồngnhìnđôichimcâugù;ấylàconmắt

đầncủamộtngườiđànbàthơngâynămmươibảytuổiđầu,lỡlàngduyên

phận,nhìnmộtcuộcđờiđắcthắngvìtìnhyêu.

LãoGillenormandnóivớicongái:

—Côảnàytađãbảolàthếnàoconcũngcóngàynhưthếnày.

Saumộtlátimlặnglãolạinói:

—Connhìnhạnhphúccủangườikhácmàcoi.

RồilãoquayvềphíaCosette:

— Con bé xinh tệ, xinh lắm. Như hệt một bức tranh của Greuze.

[427]

Thằngranh,thếlàmàychiếmlấymóncủaquýấymộtmìnhđấynhé.Gớm

thật,thằngnhãithếmàthoáttaytao;taomàtrẻđimườilămtuổithìthểnào

taovớimàycũngđấugươmmộtphenđểxemaichiếmđượccônàng.Ấy,

tiểuthưạ,tôicảmtiểuthưquáđimất.Cógìlạđâu.Đólàquyềncủacô.Ôi,

đámcướiphảibiếtlàhaynhé.LàmlễcướiởgiáođườngSaintSacrementthì

đúngđịahạtta,nhưngthôi,tôisẽxinmiễn,đểcướiởSaintPaul.Nhàthờở

đấyhơn.NhàthờấycủangườiJésuitesxây.Diệnhơn.Ởtrướcbồnnước

dinhGiáoChủBirague.CònkiệttáccủanềnkiếntrúcJésuitesthìởNamur.

GọilàSaintLoup.Cướixong,thếnàocôcậucũngphảiđếnnơimàxem.

Đángcôngđilắm.Thưacô,tôihoàntoànthuộcpháicủacô;congáisinhra

thìphảilấychồngchứ.TôichỉmuốncáibàThánhCatherineấysổtóc.Ở

vậythìkháđấynhưnglạnhlẽolắm.ThánhKinhchảnói:“Hãysinhsảnđi”

làgì.PhảicóbàJeanneD’Arcđểcứunước;nhưngmuốncódânlạicầnđến

mụGigogne.Thếchonêncáccô,cáccôcứlấychồngđi.Thậttôithấyđàn

bàởvậychẳngcólợigì.Tôicũngbiếtlànhữngtrinhnữđộcthâncómột

phòngnguyệnriêngtrongnhàthờ,vàcógiáođoànĐứcMẹĐồngTrinhđể

gianhập.Nhưng,mẹchanóchứ,mộtngườichồngxinhxắn,giỏitrai,thếrồi

mộtnămsau,mộtthằngcubéotốthồnghàocứsùngsụcbútí,đùinónúng

nínhnhữngmỡ,haibàntaynóhồnghồngcứthọcbừavàongựcmìnhmà

nghịchngợm,miệngnócườinhưbuổibìnhminh,thếchẳnggấpnghìnvạn

lầnlàcứtaycầmmẩunến,miệngtụng«Turriseburnea»

[428]

Lãogiàxoaynhưconquaytrên gótchântuổitáccủamình,rồi lạicất

tiếngnói,nhưchiếclòxolạibậtra:

«Thếrồimơmộng,thôithôinhé!

Alcippengàymaisẽlấychồng.»

—Ànày!

—Gìcơcha?

—Hìnhnhưconcómộtngườibạnthân?

—Cóạ,anhCourfeyrac.

—Anhấybâygiờởđâu?

—Chếtrồiạ.

—Thếcũnghay.

Lãongồixuốnggầnđôitrẻ,bảoCosettengồixuốngrồihaitayrănreo

cầmlấybốnbàntayhọ:

—Côbéxinhlạ,côCosettethậtlàmộttuyệttác.Côlàmộtcôbérấtbé

màlạicódángbàlớnrấtlớn.CômàsẽchỉlàmộtbàNamTướcthìlàhơi

thấpđấy.CôcótướngmộtbàHầuTướckia.Trônglôngmimàxem!Các

conạ,cácconlàmphảilắm,cácconcứyêntrínhưthế.Cứyêunhauđi.Yêu

siyêudạivào.Tìnhyêuvừalàcáingudạicủaloàingười,vừalàcáitinhanh

củaThượngĐế.Cứthươngyêunhauchothắmthiết-bỗnggiọnglãonhưủ

ê-nhưngkhốnnỗi,ônglạinhớđếnđiềunày.Ôngđãgửiquánửagiatàiđể

hưởngthực lợi chung thân. Ông còn sống thìcòn được,chứđộhai mươi

nămnữa,ôngchếtđithìcácconkhôngcómộtđồngxu,khốnkhổquá!Thưa

bàNamTước,lúcấyhaitaytrắngmuốtcủabàsẽphảiquầnquậtsuốtngày

vìtúngthiếu.

Đếnđây,chợtthấymộtgiọngnóitrầmtĩnh:

—CôEuphrasieFaucheleventcósáumươivạnfrancs.

ĐólàtiếngJeanValjean.Từnãyôngchưanóilờinào,cũngkhôngaibiết

ôngngồiđấynữa,ôngcứđứngyênlặngsaunhữngngườisungsướngấy.

LãoGillenormandsửngsốthỏi:

—CôEuphrasieFaucheleventlàaicơạ?

—Conđấyạ-Cosetteđáp.

—Sáumươivạncơà?-Lãogiàtiếp.

JeanValjeannói:

—Cólẽkémđộvạntư,vạnrưỡigìđấy.

Nóirồi,ôngđặtlênbàncáigóimàbàdìGillenormandtưởnglàquyển

sách.TựtayJeanValjeanmởgóira.Mộtbógiấybạc.Ngườitađếmtừngtờ.

Cónămtrămtờmộtnghìnfrancsvàmộttrămsáumươitámtờnămtrăm.

Cộngtấtcảlànămmươitámvạnbốnnghìnfrancs.

LãoGillenormandbảo:

—Cuốnsáchhaythật!

—Nămmươitámvạnbốnnghìnfrancs-bàdìlẩmbẩm.

—Đượckhốiviệccôcảnhỉ!-Lãogiàlạitiếp.-ThếlàcucậuMariusvớ

đượcconchimoanhtriệuphútrêncáicâyxứmộng.Thếmàbảomãibọntrẻ

chúngnóchỉyêunhauvớvẩn!Nhữngcậusinhviênlạitìmđượcnhữngcô

sinhviêncósáumươivạnfrancs!TiênđồngmàđắclựchơnRothschild.

[429]

BàdìGillenormandvẫnkhekhẽnhắc:

—Nămmươitámvạnbốnnghìnfrancs.Nămmươitámvạnbốnnghìn

francs!Khácgìsáumươivạnchứlị!

TronglúcđóthìMariusvàCosettemảingắmnhìnnhau;họchẳngchúý

gìđếnchitiếtnọ.

V

THÀGỬITIỀNỞKHURỪNGẤYCÒNHƠNGỬI

ÔNGNOTAIREẤY

Chẳng cần cắt nghĩa dài dòng, chắc ta cũng hiểu rằng sau vụ

Champmathieu,JeanValjeannhờmấyngàytrốnthoátnênđãkịpvềParis

rútsốtiềnởngânhàngLaffitte,sốtiềnôngkiếmđượcởMontreuilSurMer,

thờicònlàôngMadeleine.Ôngsợlạibịbắt-quảsaubịbắtthật,-nênông

chôn giấu số tiền trong khu rừng ở Montfermeil, nơi gọi là bất động sản

Blaru.Sốtiềntấtcảlàsáumươibavạn,toàngiấybạc,khôngkềnhcànglắm,

bỏgọntrongmộtcáihộp.Ôngđặthộptrongmộtcáihòmnhỏbằnggỗsồi

nhétđầyvỏbàogỗdẻđểtiềnkhỏiẩm.Ônglạiđểtronghòmmộtmóncủa

kháccủaông,tứclànhữngcâychânđèncủaGiámMục.Tacònnhớ,lúc

trốn khỏi Montreuil Sur Mer, ông mang theo đôi đèn ấy. Cái người mà

Boulatruellebắtgặpmộttốilầnđầu,ngườilạấylàJeanValjean.Saunày

mỗikhicầntiền,JeanValjeanlạiđến lấy ở khu rừng thưa Blaru. Vì thế,

thỉnhthoảngônglạiđivắng.Ônggiấumộtcáicuốcởmộtnơirấtkín,chỉ

mìnhôngbiết.KhiMariusđươnghồiphụcsứckhỏe,ôngthấylàsắpđếnlúc

cầntiền,nênônglấytấtcảvề.Boulatruellelạithấybóngôngtrongrừng,lần

nàythấybuổisáng,chứkhôngphảibuổitốinhưkỳtrước.Boulatruellethừa

hưởngđượccáicuốc.

Sốtiềnđếmchođúnglànămmươitámvạnbốnnghìnnămtrămfrancs.

JeanValjeangiữlạichomìnhnămtrămfrancs.Ôngnghĩbụng:“Saunàysẽ

hay".TrướckiasốtiềnlấyởngânhàngLaffitteralàsáumươibavạn;nay

cònsốtiềntrêntứclàchỗkiaôngđãăntiêutrongmườinămtrời,từnăm

1823đến1833.Nămnămẩntrongnhàtuchỉtiêuhếtnămnghìnfrancs.

JeanValjeanđặthaichânđènbạctrênlòsưởi;đôichânđènsángchóilọi

làmbàToussaintthíchmê.JeanValjeancũngbiếtlàmìnhđãthoátkhỏitay

Javert.Ôngđãnghengườitakể,-sau,tờMoniteurcũngcóđăngtin,ôngđã

xemrõ-mộtthanhtracảnhsáttênlàJavertchếtđuối,xácgiạtvàodưới

lườnmộtchiếcthuyềncủathợgiặtgiữacầuChangevàcầuPontNeuf.Ông

talàmộtngườicảnhsátgươngmẫu,đượccấptrênquýtrọng.Mộtbứcthư

ông để lại làm cho người ta đoán rằng ông ta bị loạn óc và tự vẫn. Jean

Valjeannghĩthầmtrongbụng:“Kểra,hắnđãtómđượcmìnhmàlạithảra,

tấtlàhắnđiênrồi".

VI

HAICỤGIÀ,MỖINGƯỜIMỘTLỐI,LÀMTẤT

CẢĐỂCOSETTEĐƯỢCSUNGSƯỚNG

Ngườitasửasoạntấtcảchođámcưới.Thầythuốctuyênbốcóthểcưới

vàothánghai.Bâygiờlàthángchạp.Mấytuầnlễsaysưatronghạnhphúc

hoàntoàntrôiqua.

LãoGillenormandlàmộttrongnhữngngườisungsướngnhất.Nhiềukhi

lãochiêmngưỡngCosettehànggiờ.Lãoreolên:

—Conbémớixinhlàmsao!Trôngvừahiềnlạivừathảo!Chẳngphảinói

nịnh, thật suối đời ông, ông chưa thấy có cô con gái nào xinh đẹp như

Cosette.Saunày,chắclạilắmnếtthơmthokínđáonhưđóahoatím.Thậtlà

phúc trời ban cho. Bên cạnh con người như thế, ai cũng phải thanh cao.

Mariusconạ,conlàNamTước,conlạigiàucó,ôngvancon,conđừnglàm

thầycôthầykiệnquènnữa.

Cosette và Marius bỗng nhiên từ dưới mồ bay lên thiên đường. Việc

chuyểntiếphơiđộtngột,nênhaingườinhưquánglên,nếukhôngđãbịhơi

choángváng.

MariusbảoCosette:

—Emcóbiếttạisaonhưthếkhông?

Cosettetrảlời:

—Không.NhưngmàhìnhnhưTrờithươngchúngmình.

JeanValjeanviệcgìcũnglàm,khókhănnàocũngsanbằng,hòagiảitất

cả, làm cho mọi việc được dễ dàng. Ông hối hả tiến đến hạnh phúc của

Cosette,hămhở,bềngoàicóvẻsungsướngkhôngkémgìCosette.Trước

ôngđãlàmThịTrưởngnênônggiảiquyếtđượcmộtvấnđềtinhtế,tứclàhộ

tịchcủaCosettemàchỉmộtmìnhôngbiếtđiềubímật.Cứnóithẳnggốctích

nàngbiếtđâuviệccướixinsẽchẳngthành,ôngvớtCosetterakhỏitấtcả

nhữngkhókhăn.Ôngbàyđặtramộtgiađìnhtoànnhữngngườichếtcả;chỉ

cócáchấymớitránhkhỏimọiđiềukhiếunại.Cosettelàngườiđộcnhấtcòn

lạicủamộtgiađìnhtựtuyệt.Cosettekhôngphảilàcongáiông,màlàcon

gáicủamộtôngFaucheleventkhác.HaianhemôngFaucheleventcùnglàm

vườnởnhàtuPicpus.Ngườitađếntậnnhàtuhỏi,chẳngthiếugìnhữngtin

rấttốtvànhữngbằngchứngchắcchắn.Nhữngtunữthậtthà,íthiểuvàcũng

khôngưaviệctìmtòigốctíchngườita;họlạikhôngngờcósựranhmãnh

nào trong ấy, nên chẳng bao giờ tìm biết rõ Cosette là con gái lão

FaucheleventnàyhayFaucheleventkia.Aibảosaohọnóivậy,vàlạinóirất

hăngháinữakia.ThếlàCosetteđãtrởthànhcôEuphrasieFauchelevent.Cô

đượccôngnhậnmồcôicảchalẫnmẹ.JeanValjeantìmcáchđểđượccông

nhậnlàngườiđỡđầuchoCosettevớicáitênlàôngFauchelevent;cònlão

Gillenormandlàngườiđỡđầudựkhuyết.

CònsốtiềnnămmươivạnbốnnghìnfrancslàdisảnlưulạichoCosette

của một người đã chết, muốn giấu tên. Trước kia, số tiền di tặng là năm

mươichínvạnbốnnghìn,nhưngđãchitiêumấtmộtvạnvàoviệcgiáodục

côEuphrasie,trongsốấycónămnghìntrảchochínhtuviệnPetitPicpus.Số

tiềnấygửimộtngườithứba,sẽtraotrảchoCosettelúccôđếntuổithành

niênhaylúcđilấychồng.Nhữngviệcxếpđặtấy,aicũngdễcholàphải,

nhấtlàlạithêmmóntiềnhơnnửatriệu.Cũngcóđôichỗbấtthườngnhưng

nàocóaithấy.Mộtngườiliênquanđếncôngviệcthìcócáibăngáitìnhbịt

mắt,còncácngườikiathìlạitốimắtvìsáumươivạnfrancs.

Cosettebiếtmìnhkhôngphảilàconôngcụmìnhvẫngọibằngchatừbấy

lâunay.Ôngcụchỉlàmộtngườitronghọ.MộtôngFaucheleventkhácmới

thậtlàchanàng.Lúckhácthìnàngđãđauđớnlắm.Nhưngtronggiờphút

sungsướngkhótảnày,đóchỉlàmộtchútbóngđen,mộtchútuám,nàngvui

sướngquánênđámmâymờcũngchóngtanđi.NàngcóMarius.Chàngtrai

đếnthìônggiàlui.Việcđờithế.Vảlại,từbaonămtrờiròngrã,Cosetteđã

quensốngtrongcảnhđờiđầybíhiểm.Nhữngaiđãsốngcuộcđờithơấumịt

mùvẫnsẵnsàngnhậnbiếtnhiềuviệc.TuynhiênnàngvẫngọiJeanValjean

làcha.

Cosettetronglúcvuisướng,rấtphấnkhởivớilãoGillenormand.Nóicho

đúng,lãotặngnàngbiếtbaonhiêulờitántỉnh,biếtbaomónquàxinh.Trong

lúc Jean Valjean xây dựng cho Cosette một địa vị bình thường như mọi

ngườitrongxãhộivàmộtgiatàivữngvàngthìlãoGillenormandchămnom

sắmsửa đồchơicho Cosette.Lão thấykhônggì thúbằngtỏ ramìnhhào

phóng.LãochoCosettemộtcáiáobằngrentỉnhBinche,củabànộilãođể

lạicholão. Lão bảo:“Nhữngmốtấy bây giờ hồiphụclại,đồ cổ bây giờ

đượcmọingườihamchuộng.Nhữngthiếuphụtrẻthờiôngđãgiàlạiănmặc

nhưnhữngbàgiàhồiôngcònbétí".Lãomoitấtcảđồđạctrongnhữngcái

tủôkéohìnhbầubầu,bằngsơnmàiCoromandel,hàngbaonhiêunămnay

vẫnđóngkínmít.Lãobảo:“Bắtcácbàquýtộcnàyxưngtộiđichứ!Xem

bụngcácbàấychứanhữnggìnào!"Rồilãobớitungcảlênnhữngcáingăn

kéobụngphệđầyquầnáocủacácbàvợ,củacáccônhântìnhcủalão,của

cácbàtổmẫunữa.NàohàngtơlụaBắcKinh,nàogấmvócDamas,nàovải

vócLampas,nàohàngvâninmàu,nàoáodàiđắttiềnthànhTours,nàomùi

xoaẤnĐộthêubằngthứchỉbằngvàngcóthểgiặtđược,nàonhữngbức

thêuGênesvàAlençon,nàođồkimhoànkiểucổ,nàonhữnghộpkẹobằng

ngàchạmnhữngtrậnđánhnhauliti,nàoáoquần,đồtrangsức,ruybăng;

lãochoCosettetấtcả.CosettesaysưangâyngấttrongmốitìnhMarius,nặng

ơn đối với lão Gillenormand. Nàng đương mơ giấc mơ hạnh phúc không

cùngsatin,nhunglụa.Nàngtưởngnhưcácvịthiênthầnđanggiơtayđỡlấy

nhữngđồcướicủanàng.Tâmhồnbaybổngtrênkhoảngtrờixanh,vỗđôi

cánhbằnghàngrentỉnhMalines

Nhưtađãnói,lãogiàcũngkhoáichíchẳngkémgìđôitìnhnhânđang

saysưatrongtìnhái.PhốFillesDuCalvairenhộnlênnhưnổimộtđiệukèn

vui.Mỗisáng,lãoGillenormandlạitặngCosettemộtthứ.Nhữngdảilụalà

tungnởlộnglẫyquanhmìnhCosette.

Trongcảnhsốnghạnhphúc,cũngnhiềukhiMariusưngnóichuyệntrang

nghiêm;mộthômkhôngbiếtnhânviệcgì,chàngbảo:

—NhữngngườithờiCáchMạngvĩđạithật,danhtiếnglừnglẫynhưđã

trảiquabaothếkỷ,nhưthểCatonhayPhocion,họđãđượcghitrênđàivân

thiêncổ.

—Vâncổ!Phảirồi,lụavâncổ!Cảmơncon.Chínhôngđangchớmcó

cáiýấy.

Vàngàyhômsau,lãolạichothêmCosettemộtcáiáohàngvâncổlộng

lẫy,màunâuđen.Lãorútraởnhữngđốngvảicũấymộtbọctriếtlý:

—Tìnhyêu,đượclắm.Nhưngphảithêmcáinàychứ.Hạnhphúcthìphải

thêmcáigìphùphiếm.Hạnhphúcchỉlàcáicầnthiếttốithiểu.Cứtrabừa

thêmđồgiavịvôdụngvào.Mộtlâuđàivàmộttráitim.Mộttráitimvàcung

điệnLouvre.MộttráitimvàcácbểnướccungđiệnVersailles.Mộtchịnữ

mụcđồngquấnhoamua,tốt,nhưngphảichấtthêmchochịmườivạnđồng

tiềnvàng.Ngắmmộtcảnhđồngquêthiênnhiênbátngát,được,nhưngphải

ngồiởnơilầusongáctía,dátngọc,nạmvàng.Hạnhphúcsuôngthìcũng

nhưbánhsuông.Ănthìăn,nhưngchẳngthúvịgì.Ôngthìôngthíchnhững

cáivôdụng,phùphiếm,cáikỳcục,cáithừathãi,cáichẳngdùngvàoviệcgì

hết.ÔngcònnhớđượcxemởNhàThờLớnStrasbourgmộtcáiđồnghồto

bằngngôinhàbatầng;cáiđồnghồấycứchỉgiờ,nóchịukhóchỉgiờnhưng

hìnhnhưnóchẳngphảilàmrađểchỉgiờ.Đánhxonghồichuônggiữatrưa

haynửađêm,trưalàgiờcủamặttrời,nửađêmlàgiờcủatìnhyêu,haygiờ

gìcũngđược,thìtrênmặtđồnghồlạihiệnramặttrăngvàcácvìsao,đấtvà

bể,chimvàcây,tháidươngthầnlàHằngngarồimộtlônhữngthứgìchuiở

ổra,rồiMườiHaiThánhTôngĐồ,rồiHoàngĐếCharlesQuintrồiÉponine

vàSabinus,vàlạithêmmộtđốngnhữngngườinhỏtímạvàngđangthổikèn,

chưakểnhữnghồinhạclýthúnónémragiữakhôngtrungbấtcứlúcnào,

khôngrõvìlẽgì?Mộtcáimặtđồnghồxấuxítrầntrụichỉbiếtcóchỉgiờ,

hỏicóbằngcáikiakhông?ÔngthìôngthíchcáiđồnghồtoởStrasbourg

hơn,thíchhơnlàcáiđồnghồcóđộcconchimCoucouxứForêtNoirekêu.

LãoGillenormandcòn nóihuyênthuyênđặcbiệtvềviệccướixin;với

nhữnglờicatụngdàidòng,lãoxentấtcảnhữngtiếngvăngtụctừthếkỷ

mườitám.

—Cácanhkhôngbiếtnghệthuậtkhánhtiết,-lãohéttướnglênnhưvậy.

-Thờibuổinàycácanhkhôngbiếttổchứclấymộtngàyhội.CáithếkỷXIX

củacácanhđâytồilắm.Nóthiếusựtháiquá.Nókhôngbiếtkẻgiàusang

ngườiquyềnquý.Vềviệcgìnócũnglètè,thấptrệt.Cáiđẳngcấpthứbacủa

cácanhvôvị,vôhương,vôhình,vôsắc.Mấymụtưsảncủacácanh,khinói

đếnviệclậpgia đình, họ chỉ mơ có một cái khuê phòng xinh xinh, trang

hoàngmớirợi,cóbànghếbóngvàrèmvảichecửa.“Đẹp!Đẹp!Anhchàng

GrigoucướicônàngGrippesouđây!”Huyhoàng,rựcrỡlắm!Ngườitadán

mộtđồngxuLouisvàngvàocâynến.Thờiđạinàylàthếđấy!Tôixinđược

chạytránhxa.Chaoôi!Từnăm1787,tôiđãtiênbáolàhỏngrồi,hỏngtất

rồi,khitôithấyngàiCôngTướcRolandkiêmHoàngThânLéon,CôngTước

Chabot,CôngTướcMontbazon,HầuTướcSoubise,TửTướcThouars,Pháp

quốcthượngkhanhđichơirừngLongchamptrênmộtchiếcxecọccạch.Kết

quảsờsờ ra đó. Thờinày,ngườitakinh doanh, người tachơigiákhoán,

ngườitalàmratiềnvàngườitakeokiệt.Ngườitasửasoạnbênngoàicho

hào nhoáng. Trông người ta ngay ngắn, thẳng thớm, sạch sẽ, gội rửa xà

phòng,cạo,chải,là,cọsát,đánhxi,bênngoàilauchùisạchtrơnsạchbóng

khôngchêvàođâuđược,lánglậynhưmộthòncuộivàđồngthời,ôi!Đức

hạnhcủacômèotôiạ!Trongđấylươngtâmcónhữngđốngphân,nhữnghố

bẩnlàmthốiluinhữngchịchănbòvốnkhôngngạilấytayxỉmũi.Tôiban

chothờibuổinàycáichâmngôn:Sạchmàuế.Marius,conđừnggiậnnghe,

conchophépôngchửisơcáiđámtưsảnấymộttrận.Phảirồi.Thươngthì

choroichovọt.Vậy,nóithẳngtuộtrarằngngàynayngườitalấyvợlấy

chồngnhưngđâungườitacóbiếtcáchcướixin.Ôi!Đúngquá,tôitiếcnhớ

nhữngtụclệdễưathờitrước.Tôitiếctấtcả.Cáiphongnhã,cáihàohoa,

nhữngcáchxửthếduyêndángvàtrangtrọng,cảnhxahoaấmlòngcủacác

gia đình. Âm nhạc là một thành phần của hôn lễ, tầng lớp trên thì giao

hưởng,tầnglớpdướithìtrốngkèn,rồithìkhiêuvũ,tiệctùnglàmrạngrỡcác

gươngmặt,thơchúctụngchảichuốt,cahátpháohoa,tiếngcườigiòngiã,

băngthắtthànhnơtotướngvàgìnữa,nổiđìnhđámvàlubùnhưngàyhội

quỷ.Tađâmtiếccáinịttấtcủacôdâu.Nịttấtcủacôdâucóhọgầnvớidải

lưngcủanữthầnVénus.ChiếntranhTroiexảyravìgìnào?Vìchiếcnịttất

củaHélènechứcòngìnữa!Tạisaohọđánhnhau?TạisaoDiomèdethầnlực

lạichoảngnátcáimũđồngtotướngđínhmườimũinhọntrênđầuMérionée,

tạisaoAchillevàHectorxămmìnhnhaubằngnhữngphátthươngdữdội?

BởivìHélèneđãđểchoParislấychiếcnịttấtcủanàng.Vớicáinịttấtcủa

CosettethìHomèresẽviếtmộtIliademới.Ôngsẽđểtrongtrườngcacủa

ôngmộtlãogiàbahoanhưtavàônggọilãoấylàNestor.

Cácbạnạ,thờixưa,cáithờixưađángưaấy,ngườitacướixinmộtcách

khoahọc;kýmộthônướcchắcchắnxongthìrồilàmộtbữatiệcratrò.Bỏ

bútxuốnglàcầmđũa.Chứsao!Dạdàylàmộtconvậtdễmến,nóđòihỏi

phầnnóvàcũngmuốnthamgialễtiệc.Thờiấyngườitaănngon,vàởbên

cạnhngườitacómộtảtrẻđẹpkhôngtrùmkhăn,khôngchegiấubộngực

mìnhtháiquá.Chaoôi!Nhữngcáimiệngcườitoetoét!Cáikhôngkhívui

sao!Thờiấytuổitrẻlàmộtbóhoa.Ngườithanhniênnàocuốicùngcũngcó

mộtcànhđinhhươnghoặcmộtcụmhoahồng,chiếntướnghaymụcđồng

đềuvậy.Vànếutìnhcờmàngườitalàđạiúyhaylongbinh,thìngườita

cũngcốtìmcáchđểcócáitênFlorian.Ngườitamuốnđượcxinhđẹp.Người

tamặcáothêu,ngườitaưasắcthắm.Mộtanhtưsảnlàmộtđóahoa,mộtvị

Hầu Tước là mộtviên ngọc. Người ta không nịt bànchân, không đi ủng.

Ngườitaphơiphới,nhanhnhẹn,bóngnhoáng,longlanh,chấpchới,kháu

khỉnh,bảnhbao,tuynhiênngườitavẫnđeogươmbênsườn.Conchimđẹp

lôngvẫncómỏvàmóng.ThờiđólàthờiẤnĐộphongtình.Thếkỷấycó

phươngdiệntếnhịlạicóphươngdiệnhuyhoàng.Vàngườitavuinhộnđáo

để,mẹkiếpnó!Ngàynayngườitanghiêmnghị.Bọntưsảnkeokiệt,giai

cấptưsảnđạomạovàthếkỷcủacácanhthậtlàbấthạnh.NếuNgọcNữ

giángtrầnthìngườitasẽđuổihọđivìmặcáohởquángực.Thanôi!Đời

nayhọchegiấuvẻđẹpnhưlàmộtcáigìxấuxa.TừkhicóCáchMạng,ai

cũngmặcquầndài,kểcảcácvũnữ.Mộtvaihềnữcũngphảinghiêmnghị;

nhữngđiệuhátcủacácanhrấtgiáođiều.Cácanhmuốnoaivệ.Nếukhông

cúigằmmặttrêncravatethìkhôngđược!Lýtưởngcủamộtthằngnhóchai

mươituổikhilấyvợlàphảigiốngngàiRoyerCollard.Cácanhcóbiếtcứ

oaimãicáikiểuấythìtrởnêngìkhông?Trởnênnhỏbé.Hãynhớđiềunày:

Cáivuikhôngchỉlàvui,nócònlàlớnlaonữa.Phảisitìnhmộtcáchvuivẻ

đichứ,mẹkiếp!Khicướivợ,anhphảicướitrongcơnsốtvàcơnchoáng

hạnhphúcvàcảnhồnàohỗnđộncủahạnhphúc.Vàonhàthờcầnnghiêm

chỉnh,phải.Nhưngmàlàmlễxongthì,quỷthầnơi!Phảichomộngảoquay

cuồngchungquanhcôdâu.Hônlễthìphảiđếvươngvàhưảo,phảidiễu

hànhtừnhàthờReimsđếnchùaChanteloup.Tôighêtởmnhữnghônlễđê

tiện.Caotằngcốtổạ!Ítnhấtcáingàyhômđóphảingựtrênthiênđàngchứ!

Phảilàthầnlinhchứ!Chaoôi!Muốnlàgìcũngđược:Thầnkhôngtrung,

thầnnôđùa,thầnvuicười,hoặclàlínhngânkhôingângiáp.Ngườitalà

nhữnggaloupiatsmà.Cácbạnạ,mỗichúrểphảilàmộtônghoànghoanlạc.

Hãynhâncơhộicómộtkhônghaitrongđờingườinàymàbaybổnglêncõi

thiênthanhvớilũthiênngavàchimưngđểhômsaulạicóthểrơixuốngthế

giớicủalũếchnháitưsản.Đừngdèxẻntrênđámcưới,chớcắtxénnhững

huyhoàngsangtrọngcủanó.Chớcóđếmtừngxunhỏtrongcáingàyanh

trànngậphàoquang.Lễtiệckhôngphảilàviệcnộitrợhàngngày.Chao!

Nếutađượclàmtheohứngthúcủatathìsẽlà:Chươngtrìnhcủatanhưsau:

Thanhniênvàbạchngân.Tamờicácthầnthôndã,cácnữthầnrừng,nữthần

biển đến dự lễ. Một hôn lễ của nữ thần Amphitrite, một đám mây hồng,

nhữngthầnnữtócvấnđẹpđẽ,hoàntoànkhỏathân,mộtvịhànlâmdângthơ

chonữthần,mộtcỗxecónhữngconquáivậtbiểnkéo.

«Tritonđiđầu,dùngtùvàthổi,

Nhữngtiếngdudươngkhiếnaicũngbồihồibổihổi.»

Quảlàmộtchươngtrìnhkhánhtiết,đúngmộtchươngtrìnhkhánhtiết,ta

nóichẳngsaichútnào,mẹkiếp!

TronglúclãocaohứngmộtmìnhnóimộtmìnhnghenhưvậythìCosette

vàMariusđượctựdongắmnhìnnhauđếnsaysưa.BàdìGillenormandnhìn

tấtcảnhữngcảnhấythảnnhiênlạlùng.Từnăm,sáuthángnay,bàđãxúc

độngkhánhiềulần.Mariustrởvề,Mariusmáumeđầmđìađượckhiêngvề,

Mariuskhiêngởmộtchiếnlũyvề,Mariuschếtrồilạisốngdậy,Mariuslàm

lành với gia đình, Marius đính hôn, Marius lấy một con bé nghèo khổ,

Mariuslạilấymộtcôgáitriệuphú.Lầncuốicùngbàngạcnhiênlàsốtiền

sáumươivạnfrancs.Sốtiềnsáumươivạnấylàniềmcảmxúctốihậu.Sau

đóbàlạilãnhđạmnhưtrướckia.Bàlạiđilễđềuđặn,lạilầntrànghạt,lại

cầukinhnhữngngàylễvànhữngngàychủnhật,bàngồitrongmộtxónhà

thìthầmđọckinh“KínhBà”,trongkhiởmộtxókhácngườitathìthầm“I

love you”;

[430]

 bà lờ mờ nhìn thấy Marius và Cosette như hai cái bóng.

Nhưngchínhbàmớilàmộtcáibóng.Cómộtlốikhổhạnhđếntrìđộn,tâm

hồnngườitatêliệt,nhưvôtri,khôngbiếtgìlàcuộcđời,chỉtrừkhiđộngđất

haykhitaibiến,cònchẳngbiếtgìlàtìnhcảmconngười,vuisướngkhông,

đaukhổcũngkhông.LãoGillenormandbảocongái:“Cáilốisùngđạoấy

cũngnhưngạtmũivậy.Conchảbiếtmùiđờilàcáigì.Khôngthấythơmmà

cũngchẳngthấythối".

Dùsaothìsáumươivạnfrancscũnglàmchobàgáigiàthôikhôngphân

vânnữa.LãoGillenormandthườngchẳngmấykhiđếmxỉađếnbà,nênviệc

cướicủaMarius,lãocũngchẳnghỏiýkiếngìbà.Lãocứlàmtheolốibốc

đồngcủalão;từmộtôngchúachuyênchếlãotrởthànhmộtconngườinôlệ,

lãochỉcóđộcmộtýnghĩlàlàmthỏalòngMarius.Cònbàdìkia,dùbàsờsờ

rađấyhaycóýkiếngì,lãokhôngthèmđểýtới.Dùlànhnhưđất,bàdìcũng

phảiphậtý.Trongthâmtâm,bàcũngcóphầnphẫnuất,nhưngbềngoàivẫn

thảnnhiên;bàtựbảo:“Chamìnhđịnhđoạtviệccướixinnàykhônghỏigì

mình;mìnhsẽgiảiquyếtviệcgiatàikhônghỏigìchamình”.Bởivìbàdì

giàu,cònôngbốthìkhôngcógì,hẳnbàtamặckệchonónghèoxác.Thây

xácôngcháu.Đãcướimộtconxơxácthìchoxơxác.NhưngthấyCosette

cósáumươivạn,bàrấthàilòng;sốtiềnấythayđổivịtrícủabàtronggia

đìnhđốivớicặptìnhnhânkia.Phảitrọngcáisốtiềnsáumươivạnchứ!Và

cốnhiênkhôngthểkhôngđểgiatàichohọđược,bởivìbâygiờhọkhông

cầnđếnnữa.

NgườitathuxếpchođôivợchồngởtrongbuồnglãoGillenormand.Lão

nhấtđịnhnhườngchohọcáibuồngcủalão,cáibuồngđẹpnhấttrongnhà.

Lãonói:“Cóthếtôimớitrẻlạiđược.Đólàdựđịnhcũ.Tôivẫnđịnhtổchức

cướitrongbuồngcủatôi".Lãochokêởtrongbuồngmộtđốngnhữngđồlặt

vặtcũđỏmdáng.Lãochocăngmộttấmvảirấttolàmtrầnnhà;miếngvải

nguyênxấp,lãobảohìnhnhưmuaởUtrecht,nềnsatinmàuhoamaolương,

thêuhoanhungmàuhoaliênhình.Lãobảotấmvảiấylàloạivảilàmkhăn

trảigiườngcủaAnville,CôngTướcPhuNhânởlâuđàiLaRocheGuyon.

LãobàytrênlòsưởimộtbứctượngxứSaxenhonhỏômconchótrêncái

bụngtênhhênh.

CáiphòngsáchcủalãoGillenormandnàydùnglàmvănphòngtrạngsư

choMarius;tacònnhớHộiĐồngLuậtSưbắttrạngsưnàocũngphảicóvăn

phòngriêng.

VII

BÓNGDÁNGGIẤCMƠTRONGHẠNHPHÚC

Ngày nào đôi tình nhân cũng gặp nhau. Cosette đi cùng với ông

Fauchelevent.BàdìGillenormandbảo:“Bâygiờtrờiđấtđảolộncả,đờithủa

nàocôdâusắpcướilạiđếntậnnhàtraichongườitatántỉnh".VìMarius

phảinằmdưỡngbệnhlâungàynênchuyệnđócũngthànhquen,vảlạighế

bànhởnhàlãoGillenormandlạitiệnchohaingườitròchuyệnhơnlàghế

rơmởnhàôngFauchelevent,nênthóiquenấynhưđãbắtrễsâurồi.Marius

vàôngFaucheleventgặpnhaunhưngkhôngnóichuyệnvớinhau.Hìnhnhư

việcấyđãướcđịnh.Côcongáinàochẳngcầncóngườilớnđikèm.Không

cóôngFaucheleventthìCosettekhólòngđếnmộtmình.CònMariusthìcoi

nhưcóôngthìmớicóCosetteđược.Chàngnhậnđiềukiệnấy.Giởchuyện

chínhtrịramànóimộtcáchchungchungvềvấnđềcảithiệnđờisốngxã

hội,lúcấy,ngoàinhữngtiếngvâng,dạ,họcòncóthểnóivớinhauvàicâu.

Mộtlần,bànvềgiáodục,Mariusmuốncómộtnềngiáodụcbắtbuộcvà

khôngphảitrảtiền,tổchứcbằngmọihìnhthứcchoaicũngđượchưởngnhư

khôngkhívàánhnắng,tómlại,toàndânđềuđượchưởng;haingườiđồng

tâmđồngývớinhauvàchỉcólầnấylàhọgầnnhưnóichuyệnthựcsự.Dịp

ấy,MariusmớinhậnthấyôngFaucheleventnóirấthay,ngônngữlạicóvẻ

taonhãlàkhác.Nhưnghìnhnhưôngthiêuthiếucáigì.Ôngnhưchưahẳnlà

ngườilịchthiệpmàlạicũngnhưcócáigìhơnthế.

TronglòngMariusvàtrongýnghĩcủachàng,chàngthầmđặtbaonhiêu

câu hỏi về cái ông Fauchelevent ấy. Theo ý chàng, ông chỉ là một người

nhânhậu,lạnhlùng. Lắm khi chàng không tin đượcngaynhữngkỷniệm

trongkýứccủachínhchàng.Trongtrínhớ,cómộtlỗhổng,mộtcáihốđen

ngòm,mộtcáivựcsâuđàoròngrãbốnthángtrờidởsốngdởchết.Nhiềuthứ

đã mất tăm trong cái hố ấy. Chàng phải tự hỏi chàng không biết có thật

chàngđãtrôngthấyôngFaucheleventởchiếnlũykhông,saobâygiờtrông

ôngnghiêmtrang,điềmtĩnhthế.Việcấykhôngphảilàtrạngtháihônmê

duynhấttrongtríócchàng;cònbiếtbaohìnhảnhcủaquákhứhiểnhiệnvề

cũngnhưbaohìnhảnhquákhứmấtmát.Dùcósungsướnghaytoạinguyện

đếnđâu,đừngtưởngrằngtacóthểthoátđượcnhữngámảnhcủakýứcmà

khôngngậmngùingoáinhìnvềdĩvãng.Ngườinàomàkhôngquayđầuvề

nhìnnhữngchântrờiđãxóanhòathìngườiấycũngchẳngcógìlàtưtưởng,

làtìnhyêu.LắmkhiMariushaitaycònômmặt,vàcáiquákhứnáođộngmù

mờthoảngquaócchàngnhưquabuổihoànghôn.ChànglạithấycụMabeuf

ngã xuống, chàng nghe thấy tiếng Gavroche hát dưới làn đạn, chàng như

cảm thấy cái trán lành lạnh của Éponine dưới môi chàng. Rồi Enjolras,

Courfeyrac,JeanProuvaire,Combeferre,Bossuet,Grantaire,tấtcảcácbạn

chàngđứngsừngsữngtrướcmặt,rồitanbiếnđimất.Tấtcảnhữngngười

thânyêu,nhữngngườiđaukhổ,dũngcảm,dễthươnghaythêthảmấy,có

phảichỉlànhữnggiấcmơkhông?Họcóthậtkhông?Cuộcbạođộngđãcuốn

đitấtcảtrongkhóilửa.Nhữngcơnsốtvĩđạiấycónhữnggiấcmơvĩđại.

Mariustựhỏimình;chàngsờvàongườimình;nhữngsựthậtđãchếtấyhỗn

loạn trong đầu óc. Thế thì họ đâu? Có thật rằng cái gì cũng chết cả rồi

không?Mộtcáirơithỏmvàokhoảngtốitămđãcuốnđitấtcả,trừcóchàng.

Hìnhnhưtấtcảnhữngcáiấyđãbiếnđisautấmmànởrạphát.Cónhững

tấmmàncứhạxuốngnhưthếgiữacuộcđời.RồiThượngĐếchodiễntiếp

màn sau. Còn chính chàng nữa, chàng có vẫn còn là người thuở trước

không?Trướcchàngnghèothế,naygiàucó;trướcchàngbịbỏrơi,naycó

một gia đình, trước chàng đã tuyệt vọng, nay lấy được Cosette làm vợ.

Chàngtưởngnhưchàngvừađiquamộtnấmmồ,lúcbướcvàothìđen,lúc

bướcrathìtrắng.Cònnhữngngườikhác,họởlạicảtrongmồ.Cũngcókhi,

tất cả những con người của dĩ vãng hiện trở về, quây lấy chàng làm cho

chàngâusầunghĩngợi.Lúcấy,chànglạinghĩđếnCosettevàtâmhồnlại

thanhthản.Phảiđếnmộtvuisướngcỡấymớixóađượccáihọabithảmkia.

ÔngFaucheleventhầunhưcũnglàmộthìnhbóngtrongsốnhữngnhân

vậtđãtiêubiến.MariuskhôngtinhẳnlàôngFaucheleventởchiếnlũylạilà

ôngFaucheleventbằngxươngbằngthịtngồinghiêmnghịnhưthếkiabên

cạnhCosette.ÔngFaucheleventthứnhấtcólẽlàmộtcáiácmộngcứqualại

trong những giờ phút mê sảng, vả chăng, vốn bản chất Marius và ông

Faucheleventcùngkhắckhổ,nênMariuskhôngthểhỏichuyệnôngđược.

Mariuscũngkhôngnghĩđếnhỏiônglàmgì.Tađãnóirõchitiếtđặcbiệt

nàyrồi.Haingườicùngbiếtmộtđiềubímậtmànhưcùngướcđịnhngầm

vớinhaulàkhôngtraođổigìvềđiềubímậtấy,việcnàytưởngcũngkhông

hiếmlắm.

ChỉcómộtlầnMariusđịnhthửhỏixemsao.Trongcâuchuyện,chàng

nhắcđếntênphốChanvrerie,rồiquaylạiphíaôngFauchelevent,chàngnói:

—Cụchắcbiếtphốấylắmnhỉ?

—Phốnàocơ?

—PhốChanvrerieấyạ.

ÔngFaucheleventtrảlờitựnhiênhếtsức:

—Tôichưanghetênphốấybaogiờ.

Câu trả lời chỉ nói đến tên phố, không nói về phố ấy, càng làm cho

Mariustinchắccóthểkếtluậnđược.Chàngnghĩthầm:“Đúnglàmìnhmê

rồi.Mộtảoảnhđấythôi.Chỉlàmộtngườigiốngôngta.ÔngFauchelevent

khôngcóởđấy".

VIII

HAINGƯỜIKHÔNGSAOTÌMRAĐƯỢC

Mặcdùhoanhỷđếnđâu,Mariuscũngkhôngthểxóanhòađượctrongóc

mấynỗihậnlòngkhác.Trongthờigiansửasoạnvàchờngàycưới,chàng

chotiếnhànhnhữngcuộcđiềutrakhókhăn,tỉmỉ.

Mariuschịuơnvềnhiềuphía;chàngcònnợcáiơncủachachàng,rồicả

mộtcáiơnriêngcủachàngnữa.MộtngườilàThénardier;cònmộtngườilạ

nào đã mang chàng, phải, mang chính chàng, về nhà lão Gillenormand.

Mariusthathiếtmuốntìmchorahaingườiấy,chưamuốncướivội,chưa

muốnsungsướngmàquênhọđi;chàngcònsợnhữngmónnợânnghĩachưa

trảấysẽngảbóngxuốngcuộcđờitừnayvôcùngxánlạncủachàng.Không

thểnàođểcácmónnợchưatrảấycứlairaiđeođẳngsaumình.Trướckhi

vuivẻbướcvàotươnglai,chàngmuốnthanhtoánxongnợquákhứ.

MặcdùThénardierlàmộttêngianác,điềuấycũngkhônglàmgiảmgiá

cái việc hắn cứu sống đại tá Pontmercy. Thénardier đối với mọi người là

thằngkẻcướp,đốivớiMariusthìkhông.Mariuskhôngbiếtrõsựthậttrên

chiếntrườngWaterloo,nênchàngkhôngbiếtcáitrườnghợpđặcbiệtnày,là

chachàngởtrongtìnhthếlạlùngthoátchếtnhờThénardier,nhưngkhông

mangơnhuệgìvớihắnta.

BiếtbaongườiMariuspháiđi,khôngmộtaitìmthấyThénardier.Hình

như về khoản hắn, không còn dấu vết gì nữa. Mụ Thénardier thì đã chết

trongkhixéthỏiởtòaán.Chỉcònhaingườisốngsóttrongcáigiađìnhbi

thảmấylàThénardiervàAzelma,congáihắn;cảhaingườiđềuchìmtrong

bóngtối.Cáivựcthẳmcủaxãhộimịtmùđãkhéplạitrênnhữngconngười

ấy.Trênmặtnước,cũngkhôngcólấynhữngnétgợnrunrun,nhữngvòng

sóngrungrinhmờảobáochotabiếtmộtcáigìđãrơixuốngđấy,đểmàthả

consàoxuốngthămdò.

MụThénardierđãchết,Boulatruelleđượcmiễntố,Claquesousbiếnmất,

nhữngbịcáoquantrọngđãvượtngục,vụxửviệcâmmưuởcănnhànát

Gorbeaugầnnhưthấtbại.TrênghếbịcáoTòaĐạiHình,chỉcònlạihaitòng

phạmlàPanchaudtứcPrintanier,tứcBigrenaillevàDeuxMilliards;haitên

đềubịxửhiệndiệnmườinămkhổsai.Cònnhữngtênkhácđãvượtngục,

đềubịtuyênánvắngmặtkhổsaichungthân.Thénardierlàtêncầmđầuvà

chủmưubịxửtửvắngmặt.VềThénardier,chỉcònlạiduynhấtcáiánấy,nó

chiếumộtánhsánglờmờảmđạmtrêntênhắn,nhưmộtngọnnếnbêncái

quantài.CáiánấycànglàmchoThénardierthêmsợbịbắt,càngxôđẩyhắn

xuốngnhữnghốsâuthămthẳm,cànglàmchohắnbiếnvàobóngđêmdày

đặc.

Cònviệctìmngườikia,ngườilạmặtđãcứusốngMarius,mớiđầutưởng

còn đôi chút kết quả, nhưng rồi lại im bặt. Đã tìm thấy cái xe ngựa chở

MariusvềphốFillesDuCalvairetốihômmồng6thángsáu.Bácđánhxekể

lạirằngngày6thángsáu,theolệnhmộtviêncảnhsát,bácđãđỗxetừbagiờ

chiềuđếntốimịtởbếnChampsÉlysées,trênmiệngCốngLớn;rồilúcchín

giờtối,cáicửaởbếnsôngmởra;mộtngườichuiởcốngra,cõngtrênlưng

một người hình như đã chết; viên cảnh binh vẫn đứng rình ở đấy, bắt cả

ngườisốnglẫnngườichết,rồitheolệnhcủaôngtabácchỉbiếtphậnsựlàcứ

“chởtuốtcảbọnấy”trongxe;mớiđầuxeđánhđếnphốFillesDuCalvaire,

đểngườichếtởlạiđây;cáingườichếtấylàngàiMarius,bácnhậnđượcrõ

lắm,mặcdù“lầnnày”ôngấylàngườisống;thếrồibangườilạilênxe,bác

lạiquấtngựachạyđếngầncửaArchivesthìngườitabảodừnglại,rồingười

tatrảtiềnngaygiữađườngphố,rồiđimất;viêncảnhsátđemngườikiađi;

bácchẳngbiếtgìthêm,đêmhômấytrờitốiomom.

CònMariusthìchẳngnhớgì,tađãnóirồi.Chàngchỉnhớlúcchàngngã

vậtrađằngsauthìcómộtbàntaykhỏemạnhđỡlấychàng;thếrồichàng

không biết gì nữa. Đến nhà ông Gillenormand, chàng mới hồi tỉnh. Càng

phỏngđoáncàngrốitung.Chàngkhôngthểnàonghingờlýlịchbảnthân

mình.ThếnhưngtạisaongãxuốngởphốChanvrerie,chànglạiđượcngười

cảnhsátkiathấyởbãisôngSeine,gầncầuInvalides?Cóngườimangchàng

từkhuchợđếnkhuChampsÉlysées.Mangthếnào?Quacốngngầm.Mộtsự

tậntâmchưatừngcó.Mộtngười?Aivậy?Mariusđangtìmkiếmngườiấy.

Ânnhâncủachàngkhôngđểmộtdấuvết;khôngmộthìnhtích.Mặcdù

chàngrấtcầnphảithậntrọng,nhưngchàngcứrahỏitậnSởCảnhSát.Ởđây

cũngkhônghơngì,nhữngđiềuhỏiđượckhônglàmsángtỏthêmgì.Sởcòn

biếtíthơnbácđánhxe.Sởchẳngbiếttígìvềviệcbắtgiữngườihômmồng

6thángsáuởcửaCốngLớn.Chẳngnhậnđượcbáocáogìvềviệcấy,Sởcoi

làmộtchuyệnbịađặt.Ngườitangờrằngbácđánhxeđãbịarachuyệnấy.

Mộtanhđánhxethìgìmàchẳnglàmđểlĩnhtiềnthưởng,kểcảcáiviệcbịa

đặttheotrítưởngtượng.Thếnhưngviệcấylàviệccóthật;Mariuskhông

cònnghingờgìnữa,trừkhichàngkhôngphảilàchàngnữa,nhưtavừanói.

Trongviệcbíhiểmkỳdịnày,chẳngcắtnghĩađượcgìhết.Cáingườiấy,

cáingườibímậtấy,bácxeđãtrôngthấychuitừdướiCốngLớnlên,lưng

cõngMariuschếtngất,lạibịviêncảnhsátkiađứngrìnhbắtquảtangđang

cứumộtngườibạođộng,ngườiấybâygiờrasao?Cònviêncảnhsátnữa?

Tạisaoôngtacứimhơilặngtiếngnhưvậy?Ngườikiađãtrốnthoátchăng?

Haylàôngtađãmuachuộcviêncảnhbinh?Tạisaongườiấybâygiờlại

tuyệtnhiênkhôngtintứcgìđếnchoMariusbiết.Mariuslàngườiđãmang

ơntáitạocủaôngcơmà?Tấmlòngvôtưcủangườiấytáitạocũngkỳdiệu

khôngkémgìtấmlòngtậntụyhysinh.Tạisaongườiấykhôngtrởlại?Cólẽ

ngườiấycoithườngviệcđềnơn,đúng.Nhưngcóailạicoithườnglòngbiết

ơn!Bácxebảo:Đêmtốiomom.LãoBasquevàNicolettethìkhiếpsợchỉ

nhìncậuchủmáumeđầmđìa.Chỉcóônggáccổng,lúcấycầmngọnnếnsoi

cáicảnhthảmđạmMariusvềnhà,chỉcóônglànhìnngườikia;ôngtanói

nhưsau:“Trôngngườiấychếtkhiếplênđược”.

Mariusbảogiữlạibộquầnáođẫmmáuchàngmặctrongngườilúcngười

tachởchàngvềnhà,hyvọngsaunàycóthểdùngđượcgìtrongviệcđiềutra

tìmkiếmchàng.Nhìnkỹáothìthấymộtvạtbịxérấtkỳlạ.Mấtmộtmảnh.

Mộtbuổitối,MariuskểlạichoCosettevàJeanValjeannghecâuchuyệnlạ

lùngcủamình,biếtbaotintứcthulượmmàcôngvẫnhoàicông.Khuônmặt

lạnhlùngcủaông“Fauchelevent”lạicànglàmchochàngbựcmình.Anhhét

tolên,giọngrunrungầnnhưgiậndữ:

—Phải,ngườiấydùlàaiđinữa,cũngđãtỏravôcùngcaocả.Thưacụ,

cụcóbiếtngườiấyđãlàmgìkhông?Ngườiấychợtđếnnhưmộtvịthiên

thần.Ngườiấyhẳnđãxôngvàocuộcchiếnđấu,cướptôira,mởcửacống

kéotôira,cõngtôichuitrongđườngcống.Ngườiấychuitrongnhữngcon

đườnghầmghêtởmtrênmộtdặmrưỡi,phảicúixuốngvũnglầynhơnhớp,

thưacụ,trênmộtdặmrưỡi,lạicõngmộtcáixácchếtấy,thếthôi.Cáixácấy

làtôiđây.Ngườiấyđãtựbảo:“Mayracònchúthơitànthoithóp,mìnhsẽ

liềucuộcđờimìnhđểcứuvãnhơitànmongmanhnày”.Khôngphảingười

ấyliềuchếtmộtlần,màlàhàngmấychụclần!Mỗi bướcđilàmộtbước

nguyhiểm.Chứngcớrõràngnhấtlàrakhỏicốngthìbịbắt.Thưacụ,người

ấyđãlàmtấtcảnhữngviệcấy!Khôngmàngmộtsựtrảơn!Bởivìlúcấytôi

làgì?Mộtkẻbạođộng.Tôilàgìnữa?Mộtkẻbạitrận.Trờiơi!Giảthửsáu

mươivạnfrancscủaCosettelàcủatôi.

—Củaanhđấy,-JeanValjeanngắtlờiMarius.

—Thìtôichohếtđểmàtìmlạiđượcngườikia.

JeanValjeanimlặngkhôngnóigì.

QUYỂNVI

ĐÊMTRẮNG

I

NGÀY16THÁNGHAI1833

Đêm16rạng17thánghai1833làmộtđêmtốtlành.Ởtrênkhoảngbóng

tối đêm sâu, vòm trời quang đãng. Đêm ấy là đêm hôn lễ của Marius và

Cosette.

Cảhaingàyvừaquacũngrấtđẹp.Hônlễnàykhôngphảilàcáihônlễmà

ôngngoạimơtưởng,nghĩalàmộtngàyhộithầntiêncóvôsốthiênthầnvà

tiênđồngbaylượntrênđầuđôivợchồngmớicưới,mộthônlễđángchạm

lênviềncửa.Tuynhiêncũngrấtêmđềmvàvuivẻ.

Cách cưới xin năm 1833 khác với ngày nay. Hồi đó, nước Pháp chưa

mượncủanướcAnhcáikiểutếnhịtốicaolàđemngayvợđisaukhiởnhà

thờra,trốnmộtnơinàođóvìxấuhổvớicảnhhạnhphúccủamình,vàphối

hợphànhtungcủamộtanhvỡnợvớiniềmsaysưacủaThiênThầnTụng.

Hồiđó,ngườitachưahiểutínhchấtthanhkhiếtđoantrinhvàlýthúcủaviệc

chohạnhphúccủamìnhnhồixóctrongxetrạm,lấytiếnglóccóccủabánh

xelàmnhịpchonóihuyềnbíriêngtư,dùnggiườngquánlàmgiườngcưới;

lạicòntrảmộtđêmmộtsốtiềnchocáibuồngchungchạđểlưulạiđằngsau

mìnhcáikỷniệmthiêngliêngnhấtlẫnlộnvớinhữngcảnhđốidiệnvớianh

xàíchvàchịgáiquán.

Ởnửasaucáithếkỷmàchúngtađangsốngđây,ôngxãtrưởngvớichiếc

băngchoàng,ôngcốđạovớicáiáolễ,phápluậtvàChúakhôngđủnữa.Phải

bổsungbằnganhđánhxetrạmởLongjumeau;áovétxanhviềnđỏ,cúchình

nhạcđồng,lậplắcđeotay,quầncộcbằngdamàuxanh,thétchửiđểthúc

nhữngconngựaNormandsbuộcđuôi,cầuvaigiả,mũđánhbóng,tócrắc

phấn,roito, ủng khỏe. Người Pháp chưa nâng mức mỹ lệ lên đến chỗtổ

chứcchongườitanémmộttrậnmưagiầysờndépcũlênmáixecủađôivợ

chồngmớicưới,nhưgiớithượnglưuAnh;cáitụclệđóđượcđặtrađểtưởng

nhớChurchill,từkhiMarlboroughcướivợmàbịbàcônổitrậnlôiđìnhvà

cáilôiđìnhđómangmaymắnđếnchoôngta.Dépvàgiầyvảichưathamdự

vàolễcướicủachúngta.Nhưnghãykiênnhẫn,mỹtụccònpháttriểnthìrồi

chúngtasẽđếnđóthôi.

Mộttrămnămtrướccáithời1833,ngườitakhôngtổchứclễcướitrênxe

ngựađinướckiệulớn.Thờiđó,ngườitanghĩmộtcáchkỳquặcrằnghônlễ

làmộtngàylễgiađìnhvàxãhội,vàmộtbữatiệcgiatộckhônglàmhỏngvẻ

longtrọngthântình;ngườitacholàvuinhộndùtháiquámàlànhmạnhvẫn

khônglàmthiệtgìchohạnhphúc;cuốicùng,nếuviệchòahợphaisốkiếp

màbắtđầutừnhàchamẹ,vàtừđóbuồngcướisẽlàngườichứngcủađôivợ

chồngtrẻ,thìchỉcótốtvàthànhkínhthôi.Nghĩnhưthếchonênthờiđó

ngườitatrângtráolàmđámcướitạinhà.

Vậy nên hônlễ Marius cửhành ở nhà lão Gillenormand, theo cái mốt

ngàynaylỗithời.Dùviệccướixinlàviệctựnhiên,việcthườngngàynhưng

mọithủtụcniêmyết,giấytờphảilàm,côngviệcởThịSảnh,ởnhàthờ,bao

giờcũngcóvàirắcrối.Chonênkhôngthểthuxếpxongtrướcngày16tháng

hai.Cũngchỉnóithêmchochínhxácthôi,ngày16lạitrúngvàongàylễThứ

BaBéo.Mọingườidodự,ngạingần,nhấtlàbàdìGillenormand.Nhưnglão

Gillenormandbảo:

— Thứ Ba Béo! Càng tốt. Tục ngữ có câu: «Cưới ngày Thứ Ba Béo,

khôngsinhconbạcbẽo.»Cứnhưvậy,16thì16.Marius,conmuốnhoãnlại

chăng?

—Hẳnlàkhôngạ.-Anhchàngsitìnhtrảlời.

—Thếthìcứcướiđi.-Ônggiànói.

Đámcướitổchứcngày16,bấtchấpchuyệnvuicôngcộng.Hômấytrời

mưa,nhưngmộtđôitraigáiyêunhaulúcnàocũngtìmthấymộtmảnhtrời

dànhriêngchohọ,dùmưađổkhắpnơi.

Ngày hôm trước Jean Valjean đã giao cho Marius, trước mặt lão

Gillenormand,sốtiềnnămtrămtámmươibốnnghìnfrancs.Cuộchônnhân

làmtheochếđộcộngđồngtàisản

[431]

chonêngiấytờcũngđơngiản.

BàToussaint,JeanValjeankhôngcầnnữa,Cosetteđượcthừahưởngvà

nânglênlàmhầuphòng.CònJeanValjeanthìởnhàlãoGillenormandđãcó

mộtgianphòngxinhxắnxếpđặtriêngchoôngta;Cosetteđãbảoông:“Cha

ơi!Convanchađấy”,thiếtthađếnnỗiJeanValjeanphảihầunhưhứavới

nàngôngsẽđếnở.

Mấyhômtrướcngàycưới,JeanValjeangặpmộtđiềukhôngmay.Ôngbị

dậpnhẹngóntaybênphải,vếtthươngkhôngnặnglắm,ôngkhôngđểchoai

sănsóc,băngbóchoông,cũngkhôngđểchoaitrôngthấynữa,cảCosette

cũngvậy.Nhưngôngcũngphảilấyvảiquấnbàntayvàtreocánhtaylênvai

nênôngkhôngkýđượcvàogiấytờ.LãoGillenormandđỡđầudựkhuyết

choCosettephảithayôngký.

ChúngtôikhôngdẫnđộcgiảđếnThịSảnhhaynhàthờ.Ngườitakhông

lẽođẽođitheođôitraigáiyêunhauchođếntậnđây;thườngthườngkhichú

rểđãgàivàoveáocánhhoachúrểthìmọingườiquaylưngkhôngđisâu

vàocuộctìnhduyên kia nữa. Chúng tôi chỉ kể lại một sự việc mà những

ngườidựđámcướikhôngđểýtới,xảyratrênquãngđườngtừphốFillesDu

CalvaiređếnnhàthờSaintPaul.Lúcbấygiờngườitađanglátlạiđầuđường

phíaBắcphốSaintLouis,xecộbịchặnlạitừngangphốParcRoyal.Đoàn

xeđámcướikhôngthểđithẳngđếnnhàthờSaintPaul.Bắtbuộcphảiđilối

khác,đơngiảnnhấtlàvòngphíađạilộ.Mộtngườidựđámcướibảođạilộsẽ

vướngrấtnhiềuxevìlàngàyhộiThứBaBéo.LãoGillenormandhỏi:“Vì

sao?"Ngườikiatrảlời:“Vìcónhữngđoànngườitráhình".Lãođáp:“Tuyệt

lắm!Cứđilốiấy".Haitrẻlấynhau,chúngsắpvàocuộcđời,cũngnênđể

chochúnglàmquenvớicáitròtráhìnhnàymộtchút.

Đámcướiđivềphíađạilộ.ChiếcxehòmđầutiênlàxeCosette,cóbàdì

Gillenormand,lãoGillenormandvàJeanValjean.Mariusngồichiếcxethứ

haivìtheotụcbấygiờchúrểchưađượcngồicùngcôdâu.Đoànxecướiđi

khỏi phố Filles Du Calvaire thì xếp ngay vào dãy xe dài vô tận từ phố

Madeleine đến nhà Bastille và từ nhà Bastille đến phố Madeleine. Trên

đườngđầyrẫynhữngngườitráhình.Mặcdầuthỉnhthoảngtrờilạimưa,bọn

hềvẫnđigiễu.Vớicáikhôngkhívuinhộnmùađôngnăm1833ấy,Parisđã

biếnthànhVenise.

[432]

BâygiờthìkhôngcònnhữngngàyhộiThứBaBéo

nhưthếnữavìkhôngcònnhữngcuộcdiễutráhìnhcủadânchúng.

Haibênlềđườngchậtníchngườiqualại,cửasổđầynhữngbộmặttò

mò,nhữnghànghiêncácrạphátcũngchenchúcngườixem.Ngườitaxem

nhữngngười tráhình,người taxemcáidãyxe đủkiểunhư ởtrườngđua

Longchamp,đirấttrậttựtheokỷluậtđiđườngcủacảnhsát,xenọbámxe

kianhưtrênđườngray.Ngườingồitrênxevừađượcxemvừađượcngườita

xem.Nhữngviênđộicảnhbinhởhaivệđườngđứnggiữtrậttự,đểchohai

dãyxevôtậnđisonghànhngượcchiềuvớinhaukhôngvachạmgìnhưhai

dòng suối, một chảy xuôi về đường Antin, một chảy ngược lên ô Saint

Antoine.Xemanghuyhiệucủanhữngvịđạithầnvàđạisứđilạitựdoở

giữalòng đường.Mộtvài đoànhoalệ vuinhộn,đặcbiệtlàđámrướcBò

Béo,cũnghưởngđặcquyềnấy.NướcAnhvútroitrêncảnhvuinhộncủa

Paris,xetrạmcủaHuânTướcSeymourchạyquaầmĩ,vớimộtmệnhdanh

dângianbámtheosau.

Trong hai dãy xe, có những lính cảnh vệ phi ngựa kèm dọc theo như

nhữngconchóchăncừu,ngườitathấyđâyđónhữngcỗxenhàhiềnlành

chậtcứngnhữngbàdì,bàcô,bàcố.Trongkhungcửacácxeđó,cónhững

trẻcontráhình;hềlênbảy,hềgáilênsáu;nhữngngườibérấtdễyêuđócảm

thấymìnhđượcchínhthứcthamgiavàtỏranghiêmtrangnhưnhữngviên

chức.Thỉnhthoảnglạitắcnghẽnkhiếnmộttronghaidãyxexuôingượcphải

dừnglại,chođếnkhigỡxongcáinútrối.Mộtchiếcxevướngthìcảdãyxe

bịtêliệt.Sauđódòngxelạichuyểnbánh.

ĐoànxeđámcướiởtrongdãyxeđivềphíanhàBastilledọctheophía

bênphảiđạilộ.ĐếnngangphốPontAuxChouxđoànxengượclạimộtlát.

Vừađúnglúcấy,ởbênkiađường,dãyxeđivềhướngphốMadeleinecũng

dừnglại.Ngaychỗấycómộtchiếcxetráhình.Nhữngchiếcxengựa,hay

nóiđúnghơn,nhữngchiếcxebòchởngườitráhìnhấy,ngườidânParisrất

quenthuộc.NênngàyThứBaBéo,hayngàylễgiữatuầnchaymàkhôngcó

nhữngchiếcxetráhìnhấythìnhândâncholàcóđiềugìkhônghay,vàsẽ

bàn tán: ”Chắc có ẩn tình gì đây. Có lẽ nội các thay đổi mất!" Những

Cassandres,ArlequinsColombines

[433]

lócxóctrênnhữngchiếcxeấy,ngất

ngưởngtrênđầukháchbộhành,nhữngngườilốlăngnhất,từanhchàngThổ

tráhìnhđếnngườiđóngmọirợ,nhữngđôlựcsĩnângnhữngbàHầuTước,

nhữngmụhàngcákhiếnđếnRabelais

[434]

phảibịttai,nhữngmụlẳnglơlàm

choAristophane

[435]

phảicúimặt,tócgiảbằngsôgai,mayôhồng,mũcông

tửvỏ,kínhthằnghề,mũbasừngcóconbướmvờncủaJanot,tiếnglaóném

xuốngngườibộhành,haychốngnạnh,đủcácbộđiệulõalồ,vaitrần,mặt

nạ,cả mộtmớtròtrângtráo domộtanh xàíchđộimũhoa đưadiễuqua

đường;đólàtụclệxetráhình.

HyLạpcầncỗxetảicủaThespis,PhápcầnchiếcxengựacủaVadé.Cái

gìcũngcóthểnhạiđược,rậpđược,kểcảbảnkhuônrập.NgàyhộiSaturnale,

cáinhănnhócủavẻđẹpcổđạiấy,từphóngđạinàyđếnphóngđạikhác,đã

trởthànhngàyThứBaBéo;ngàyhộiBacchanale,ngàyxưacóvànhcành

nho,tràntrềánhnắng,vớinhữngbộngựccẩmthạchphơibàytrongcảnh

bánkhỏathânthầnthánh,ngàynayđãnhũnđidướicáitãướtsũngPhương

Bắc,rốtcụcđãmangcáitêngọilàngàyhộimặtnạ.

Tụcdiễuxetráhình xuấthiệntừnhữngthuởxaxưacủachếđộQuân

Chủ. Sổ sách của Louis XI cấp cho quan quản các “hai mươi xu đúc ở

Tournoisvềbacỗxetráhìnhởngãtư”.Ngàynaynhữngmớngườiồnào

quái lạ ấy chồng đống nhau lên những chiếc xe ngựa hai bánh cổ lỗ hay

nhữngchiếcxehàngbốnbánhcủa NhàNướcbỏcảmuixuống;hànghai

mươingườichồngchấtlênmộtchiếcxesáuchỗ;trênghếchính,trênghế

phụ,trênvànhmui,trên gọng xe; đứng, nằm, ngồi, quặpchânvào,thõng

chânxuống,đànbàngồitrêngốiđànông.Tấtcảhainúingườiđiêncuồng

vuinhộnấy,từđằngxađãthấynổilêntrênlànsóngđầungười.Nhữngxe

ngườiấytạonênnhữngnúinhộngiữađámđônglộnxộn.Collé,Panardvà

Pirontừđómàra,giàucóthêmbaonhiêutiếnglóng.Từtrênchótvótấy,

người ta phun những lời nhật tụng thô tục xuống công chúng. Chiếc xe

chồngđốngchươngkhêấynghênhngangkiêuhãnhtrênđường,ồnàođằng

trước,ầmĩsaulưng,chửirủa,hòhét,kêugào,quằnquạivìsungsướng;vui

cườigầmthétlên,chếnhạonảylửa,bônglơnphôtrươngmàuđỏsực,hai

conlừakhổkéochiếcxehíkịchtrìnhbàynhưmộtcuộclễphongthần.Đó,

chiếcxechiếnthắngcủaThầnCười.Nhưngvuicườitrângtráoquánêncũng

khôngthểlàthànhthật.Cáivuinhộnấycómộtcáigìđángnghingờ.Cáivui

nhộnấycómộtnhiệmvụlàmchongườidânParistinởtròvuiấy.

Nhữngchiếcxehàngtôm,hàngcáấygiấugiếmmộtcáigìtốitămlàm

ngườihiểubiếtphảisuynghĩ.CóbàntaycủaChínhPhủtrongđó.Ngườita

thấy sờ ở giữanhững người Nhà Nước và những người nhà thổ mộtmối

quanhệbímật.Chồngchấtônhụcđểlàmravuinhộn,lấyxấuxanhơnhuốc

đểcámdỗdânchúng,mộtđồngmộtcốt,thằngngôconđĩvừalàmtròvui

choquầnchúngvừađươngđầuquầnchúng,cảcáiđốngngườikinhkhủng

ấydiễutrênbốnchiếcbánhxenhữngmớtãhàonhoángnửarácrưởi,nửa

ánh sáng, vừa sủa vừa hát làm cho quần chúng vui phá lên, vỗ tay hoan

nghênhcáivinhquanglàmbằngônhục,rồiphảicócảmộtđộicảnhsátđiều

khiểnnhữngcongiaolonghaimươiđầuấy,cóthếmớilàmđượchộihècho

nhândân,thìthậtcũngđángbuồn,nhưngbiếtlàmthếnào?Nhữngchiếcxe

cộbùnnhơrácrưởikếthoa,kếtdảiấyquầnchúngvừachửivừathathứ.

Tiếngcườichungấynhưđồnglõavớisựsađọachungkia.Nhữngtiếnghội

hètrụylạcấylàmtanrãquầnchúng,biếnhọthànhđámđôngôhợp.Quần

chúngsađọacũngnhưbọnbạochúa,đềuưathíchnhữngthằnghề.

Vuacó Roquelaure,dâncó Paillasse.Parislà thànhphốlớn cuồngvui

mỗikhinókhônglàthànhphốlớntuyệtdiệu.Hộihèlàbộphậncủachính

trị.PhảithúnhậnlàParisvuilòngxemdiễntròquasựônhục.Nóchỉđòi

hỏiởnhữngôngchủ-khinócóchủ-mộtđiềuthôilàbôisontrátphấncho

bùnnhơ.Romecũngcótínhcáchấy:RomeưaNéron,Néronlàmộtanhhề

chợphiênkhổnglồ.

Chúngtôiđãnóitìnhcờmộtđốngngườikỳquáiấygồmcảđànbàvà

đànôngtráhìnhlắclưtrênmộtchiếcxerộnglớn,dừnglạiởphíatráiđạilộ

khiđoànxecướidừngởbênphải.Chiếcxetráhìnhbênkiađườngnhìnthấy

chiếcxecôdâuđốidiệnởbênnày.

—Kìamộtđámcưới.-Mộtngườitráhìnhkêulên.

—Đámcướigiả.-Mộtngườikháctrảlời.-Chúngtamớilàđámcưới

thật.

Vìquácáchxa,họkhôngréogọiđámcướikiađượcvàcũngsợbọncảnh

binhcanthiệp,haingườinàyquaynhìnchỗkhác.

Tấtcảcáiđámngườitrênxetráhìnhấycũngđanggặplúckhókhăn,họ

đangphảiđốiđápvớitấtcảquầnchúngdướiđườngđanglaógiễucợthọ,

đólàcảnhđámđôngmơntrớncácxetráhình,haingườitráhìnhtrênkia

cũngphảinhậpvớicảbọnđểđươngđầuvớiđámdânchúngkia,nhữngtiếng

thôtụchàngtômhàngcátungratấtcảcũngkhôngthừađểđốiđáplạinhững

tràng văng tục của công chúng. Giữa hai bên có sự thay đổi gớm ghiếc

nhữnglờibónggió.

Khiđóhaingườitráhìnhkháccùngtrongchiếcxeấy,mộtđóngvaiTây

BanNhavớicáimũikhổnglồ,mộtvẻngườigiànuavàbộriađencùngvới

mụhàngcágầygò,cònlàcongái,mangmộtcáimặtnạchósói;haingười

nàycũngnhậnthấyđámcưới.Khimọingườitráhìnhtrênxevàquầnchúng

ởdướilaóchửibớinhauthìhaingườinàynóichuyệnriêng.Câuchuyện

riêngấy chìmngậptrong tiếngồnào. Nhữnglànmưa đổxuống,làm ướt

đẫm cả chiếc xe rộng không mui. Gió tháng hai cũng chẳng ấm nào, mụ

hàngcámặcáohởvaivừatrảlờingườiTâyBanNhavừaruncầmcập,cười

vàholuônmồm.

Đâylàlờiđốithoạicủahọ:

—Này!

—Cáigìôngbố?

—Màycótrôngthấylãogiàkiakhông?

—Lãokia,trongxecướithứnhất,ngồibênphíachúngta.

—Lãocócánhtaytreobằngcáidảiđenấyà?

—Phải.

—Thếlàmsao?

—Taonhậnđượcnó,chắclắm.

—Thếà?

—Taomàkhôngnhậnracáilãonàythìcứxincắtcổtaođi,vàcảđờitao

khôngnóianh,mày,taogìđượcsất.

—HômnayParisthậtlàtròmúarối.

—Màycúixuốngmộtchútxemcótrôngthấycôdâukhông?

—Không.

—Chúrể?

—Chúrểkhôngcóởtrongxeấy.

—Hừ!

—Họachúrểlàlãogiàthứhaiấy!

—Cúinữa!Cốnhìnthấycôdâu.

—Khôngthểđược.

—Thôicũngđược,cáilãogiàbuộccẳngtaykiachắcchắnlàtaobiết.

—Bốbiếtthìlàmcáigì?

—Biếtđâuđấy,cókhi.

—Bọnlãogiàthìđượccáithágì?Tôicóccần.

—Taobiếthắn.

—Thìcứthahồ.

—Thếquáinàomàhắnlạidựcáiđámcướinàynhỉ?

—Thếthìchúngtacũngdựđámcướicảchứsao?

—Đámcướinàyởđâunhỉ?

—Cứlàmnhưlàtôibiếtấy?

—Nàynghetao.

—Cáigì?

—Xuốngxevàtheodõiđámcướinày.

—Đểlàmgì?

—Xemđámcướiấyởđâu,đámcướiấylàgì.Maulên.Xuốngxeđi,con

gáicủabố,conlàthanhniênmà.

—Tôikhôngrờiđượccáixenày.

—Saothế?

—Ngườitamướntôi.

—Bựcnhỉ!

—Tôiphảilàmconmẹhàngcámộtngày,chotrênSở.

—Ừnhỉ.

—Nếutôirờikhỏicáixenàythìviênthanhtracảnhsátđầutiêntrông

thấytôilàsẽbắtngaytôi.Bốbiếtchứ?

—Phải,taobiết.

—NgàyhômnayChínhPhủmuatôirồi.

—Khôngsao.Nhưngcáilãogiàkialàmtaobựcmình.

—Nhữnglãogiàlàmbốbựcmìnhà,nhưngbốcóphảilàcongáiđâu.

—Hắnởtrongxethứnhất.

—Thếsao?

—Trongxecócôdâu.

—Rồisao?

—Thếthìhẳnlàbố.

—Thếthìviệcgìđếntôi?

—Taobảohắnlàbốmà.

—Khôngphảichỉcóngườibốấythôi.

—Nàynghetao.

—Cáigì?

— Tao, tao phải trá hình mới ra ngoài này được. Ở đây tao giấu mặt

được,khôngaibiếttaolàai.Nhưngngàymaikhôngcònmặtnạnữa.Mailà

ngàythứtưLễTrorồi.Taorađườngsẽbịtómnênphảichuivàolỗthôi.

Mày,màycóthểđilạitựdođược.

—Chẳngtựdolắm.

—Cũngtựdohơntaorồi.

—Thếthìsao?

—Màyphảicốdòxemđámcướinàyđiđếnđâu.

—Đếnđâuà?

—Phải.

—Thếthìbiếtrồi.

—Thếnóđếnđâu?

—ĐếnCadranBleu.

—Khôngphảivềphíaấy.

—ThếthìđếnLaRâpée.

—Hoặcthìchỗkhác.

—Nóđếnđâuthìđến,đámcướilàtựdo.

—Khôngphảichuyệnấy.Taobảomàyphảicốtìmrachotaocáiđám

cướiấylàđámcướigì,cáiđámcướicólãogiàấy,cáiđámcướiấyởđâu?

—Maynhỉ!Chuyệnđùađấy!DễtìmrađượcmộtđámcướiởParistrong

ngàyhộiThứBaBéo,támngàysau!Đáybểmòkim.Dễthườnglàmđược

đấyhẳn?

—Muốnthếnào,phảicốtìmchora,nghechưaAzelma?

Haidãyxelạichuyểnbánhđingượcchiềunhauhaibênđạilộ;chiếcxe

tráhìnhkhôngnhìnthấychiếcxecôdâunữa.

II

JEANVALJEANVẪNBUỘCCÁNHTAY

Khôngphảiaiướcmơcũngđượctoạinguyện.Chắcphảicónhữngcuộc

biểuquyếtởtrêntrời.Mỗingườichúngtavôtìnhlàmộtứngcửviên.Thiên

thầnbiểuquyết,CosettevàMariusđãđắccử.

Ở Thị Chính và nhà thờ, Cosette trông thật rực rỡ và cảm động: Bà

ToussaintvàNicoletteđãtrangđiểmchonàng.Cosettemặcmộtchiếcáoren

Binchengoàimộtchiếcváylụcsoạntrắng,mặtchemộttấmkhănvoanthêu

mũiAnh,đeomộtchuỗihạttraiquý,đầuđộimộtvànhhoacam,tấtcảphục

sứcấytoànmàu trắng làm cho nàng như chói ngời ánh sáng. Nàng là sự

trongtrắngthùymịđangnảynởvàbiếnhóatronghàoquang,làcôgáiđồng

trinhđangtrởthànhthầnnữ.

MớtócrấtđẹpcủaMariuschảibóngvàbôinướchoa,dướilàntócxoăn

còn thấy rõ ràng những vết thương ở chiến lũy đã thành sẹo. Lão

GillenormandoaivệđànghoàngkhoáctayCosette.Trangphụcvàđiệubộ

củalãolàtấtcảnhữngkiểucáchlịchsựtừBarras.

[436]

JeanValjeanvìcánh

taybuộc,khôngkhoáctayCosetteđược,nênlãothaythếJeanValjeanbận

đồđenđitheosau,miệnghémộtnụcười.

LãoGillenormandnóivớiJeanValjean:

—NàyôngFauchelevent,ngàyhômnaythậtlàmộtngàyđẹpđẽ.Tôibỏ

phiếuchấmdứtmọinỗibuồnbựckhổđauởđời;khôngởđâubuồnđượccó

mặt nữa! Này, tôi công bố nghị quyết là mọi người phải vui vẻ. Điều ác

khôngđượcphéptồntại.Thậtlàmộtđiềunhụcnhãnếudướivòmtrờitrong

xanh,còncóngườikhốnkhổ.Điềuáckhôngphảidongườigâyra,bảnchất

conngườivẫntốt.Tấtcảnhữngđaukhổmàloàingườiphảichịuđựngcó

nguồngốctừnơiđịangục,nólàthủphủ,làChínhPhủtrungươngcủađau

khổ,làcungđiệnTuileries

[437]

củaquỷvương.Hừ!Bâygiờtôicũngnóicái

giọngmịdânđấy!Tôivứtbỏhếtmọixuhướngchínhtrị,tấtcảmọingười

đượcgiàucó,nghĩalàvuivẻ,đólàtấtcảnguyệnvọngcủatôi.

Tấtcảnghilễđãxong.HọđãnóitrướcmặtôngThịTrưởngvàôngcố

đạotấtcảnhữngtiếng“vângạ”đángnói,họđãkýtrênnhữngsổbộcủaTòa

ThịChínhvànhàthờ,họđãtraođổinhẫncưới,họđãquỳcạnhnhaudưới

cáitánlụavântrắngtrongkhóihươngtrầm.Sauđóhọnắmtaynhauđira

cửalớnnhàthờmởrộnghaicánh.Mariustrangphụcđen,Cosettemặctoàn

trắng,cóanhlínhThụySĩđeotuavaiđitrướcvànệnkíchxuốngnềnđá.Ai

cũng trầm trồ khen ngợi và ước được như đôi vợ chồng trẻ. Mọi việc đã

xong,họsẵnsànglên xe. Cosette còn tưởng nằmmơ.NàngnhìnMarius,

nàngnhìnđámđông,nàngnhìntrời,hìnhnhưnàngsợtỉnhgiấcmơ.Cáivẻ

ngỡngàng,loâuấylàmchonàngcàngthêmquyếnrũ.Haingườicùngngồi

trênmộtchiếcxeđểtrởvề.MariusngồibêncạnhCosette,lãoGillenormand

vàJeanValjeanngồiđốidiệnvớihọ.DìGillenormandluixuốnghànghai,

ngồixesau.

—Cáccon!-Lãoôngngoạibảo-thếlàcácconđãthànhngàiNamTước

vàNamTướcPhuNhânvớibamươinghìnfrancslợitứcđồngniên.

CosettengảđầusátmặtMariusthỏthẻbêntaichànglờinóithầntiên:

“Cóphảithậtthếkhông?TênemlàMariusà?Emlàphunhânanhà?”Hai

conngườiấyrỡràngánhsáng.Họđangsốngcáigiâyphútkhônggìthayđổi

được,khôngsaotìmlạiđược,cáigiâyphútgặpgỡhuyhoàngcủahạnhphúc

vàtuổixuân.HọđãthựchiệnlờithơcủaJeanProuvaire.Cảhaingườicộng

lạichưađầybốnmươituổi.Đâylàcuộchônnhântínhchất.Đôitrẻấylàhai

bônghuệtrắng.Họkhôngnhìnnhau,họchiêmngưỡngnhau.Cosettenhìn

thấyMariusgiữamộtvùnghàoquang,MariusthấyCosettengồitrênmộtcái

điệnthờ.Trêncáiđiệnthờấy,vàtrongcáivùnghàoquanglồngnhauấy,

khôngbiếtthếnàohaingườicùngnhìnthấy,Cosettethìnhưsaumộtđám

mây, Marius thì như giữa một nguồn ánh sáng chói lọi, một vật như mơ

tưởngvừacóthực!Đólàchiếcgốitânhôn,nơihẹnhòcủanhữngcáihônvà

nhữnggiấcmơtình.

Cảbaonhiêuđaukhổtrướcđâyđãhiệnvềthànhsaysưa.Buồnthương,

thaothức,nướcmắt,loâu,sợhãi,tuyệtvọng,tấtcảhìnhnhưđãhòathành

ánhsáng,thànhvuốtve,làmchogiờphútsaymêsắptớicàngthêmsaymê.

Tấtcảnhữngnỗiđaukhổtrướckiahìnhnhưcónhiệmvụtrangsứcchongày

vuitới.Chịuđaukhổthếmàtốtbiếtbao.Đaukhổđãhiệnthànhcáivành

hàoquanghạnhphúccủahọ.Mốitìnhhấphốimộtthờigiannaybayvụtlên

tậntrời.Cảhaitâmhồnngâyngấtmộtniềmvuisướngnhuộmmàukhoáilạc

đốivớiMariusvàelệởnơiCosette.Họbảothầmnhau:“Chúngmìnhsẽtrở

lạivớicáivườnxinhcủamìnhởphốPlumet”.Nhữngnếpáocủachàngphủ

lênMarius.

ỞphốSaintAntoine,trướcnhàthờSaintPaul,ngườiquađườngđứnglại

đểnhìnquakhungkínhvànhhoacamrungrinhtrênđầuCosette.Rồihọtrở

vềphốFillesDuCalvaire,vềnhà.MariusđisongsongcùngCosette,hiên

ngang,rạngrỡ,bướclêncáicầuthangmàtrướcđâyngườitakhiêngchàng

vềngắcngoải.Ngườinghèoxúmnhautrướccửa,chianhautiềncủahọcho

vàcầuphúcchohọ.Hoatrànngậpmọinơi.Nhàởcũngsựcnứcmùihương

chẳngkémgìnhàthờ.Hếtmùihươngtrầmđếnmùihươnghồng.Họtưởng

nhưvẳngnghetiếnghátcatrongkhônggianvôtận.ChúaTrờinhưđang

ngựtronglònghọ.Họnhìnthấysốmệnhchóilòamuônvìsao,họtưởng

thấyánhbìnhminhbừngsángtrênđầuhọ.

Bỗng nhiên chuông đồng hồ đánh: Marius nhìn cánh tay xinh đẹp của

Cosette và thoáng thấy lờ mờ hai núm hồng dưới làn áo ren trước ngực;

Cosette,bắtgặpmắtcủaMarius,đỏbừngmặtvìxấuhổ.

NhiềubạncũquenthuộccủagiađìnhGillenormandđượcmờitớidựđám

cưới,họxoắnxuýtquanhCosette,tranh nhau chào mừng Nam Tước Phu

Nhân.ViênsĩquanThéoduleGillenormandmớiđượcthăngchứcđạiúy,từ

thànhphốChartreslànơihắnđóngquân,đếndựđámcướicủaôngchúhọ

Pontmercy,Cosette không nhận ra anhchàng ấy. Còn anh chàngxưa nay

vẫnquenđượcphụnữưathích,cũngđãquênCosettenhưchàngquêncác

phụnữkhác.LãoGillenormandthìthầmmộtmình:“Câuchuyệnanhchàng

kỵbinh,mìnhkhôngtincũngphải".

VềphầnCosettethìchưabaogiờnàngtỏradịudàngâuyếmđốivớiJean

Valjean như bây giờ. Nàng hòa cùng một nhịp điệu vui sướng với lão

Gillenormand.Đốivớilão,lòngvuisướngbiểuhiệnrabằngnhữngcâungạn

ngữ, châm ngôn. Ở Cosette tình yêu và tính nhân hậu tỏa ra như hương

thơm.Hạnhphúcmuốnchotấtcảmọingườiđềusungsướng.Nàngtrởlại

cócáigiọngâuyếmnũngnịuhồicònlàcôgáinhỏkhinóichuyệnvớiJean

Valjean,nụcườicủanàngnhưmơntrớnJeanValjean.

Tiệctràbàysẵntrongphòngăn.Phòngănthắpđènsángrực.Đènsáng

cầnthiếtchoviệcvuimừng,ởgiữaphòng,ngaytrênchiếcbàntrắngtoát,

mộtcáiđèntreoVenise,cóđủmọithứhìnhchimmàudatrời,màutím,đỏ,

xanh,đậugiữanhữngcâynến;xungquanhgiáđèntreonhiềudãyđènkhác,

xungquanhtườngcógươngtreobamặt,nămmặt.Mặtgương,phalê,thủy

tinh,bátđĩa,đồsứ,đồsành,đồgốm,đồbạc,sángngờilênvàrạngrỡ.Ở

khoảngtrốnggiữacáccâynến,cónhữngbóhoachonênchỗnàokhôngcó

đènsánglàcóhoatươi.Cháingoài,bacâyvĩcầm,mộtchiếcáonhènhẹcử

nhữngbảnnhạcHaydn.

JeanValjeanngồitrênmộtchiếcghếởphòngkhách,ởcạnhcửa,cánh

cửa mở ra gần như che khuất ông. Vài phút trước khi bắt đầu bữa tiệc,

CosettevụtnảyýđếntrướcmặtJeanValjean,haitayxòechiếcáocướitrịnh

trọngcúichàoông,rồinhìnJeanValjeanvớiđôimắtvừaâuyếmvừatinh

nghịch,nànghỏi:

—Chaơi!Lòngchacóthấyvuikhông?

—Có!Chavuilắm.-JeanValjeanđáp.

—Thếthìchacườiđi.

JeanValjeancười.

Vàiphútsau,Basquebáotiệcđãbàyxong.Tânkháchlầnlượtvàophòng

ăn,lãoGillenormandđitrướckhoáctayCosette.Mọingườitảnvềngồichỗ

đãxếpđặttrướcxungquanhbànăn.Haichiếcghếbànhlớnđãđượcđặtsẵn

haibênghếcủacôdâu,mộtchiếccholãoGillenormand,mộtchiếcchoJean

Valjean.LãoGillenormandngồivàoghếdànhcholão,chiếcghếkiavẫnbỏ

trống. Mọi người liếc mắt tìm “ông Fauchelevent”. Ông không có trong

phòngăn.

LãoGillenormandgọiBasquehỏi:

—MàycóbiếtôngFaucheleventđâukhông?

—Thưaông,biếtạ.Basquetrảlời.-ÔngFaucheleventvừabảocontrình

vớiôngrằngôngấyhơikhóchịuvìcáibàntaybịthươngnênkhôngdựtiệc

vớingàiNamTướcvàNamTướcPhuNhânđược,ôngxinthứlỗichoông.

Sángmaiôngsẽđến.Ôngvừaravề.

Chiếcghếtrốnglàmchobầukhôngkhíhânhoancủabữatiệccướilạnh

lùngđimộtlát.NhưngvắngôngFaucheleventđãcólãoGillenormand,ông

giàấyhớnhởkiêmchohaingười.LãocảquyếtrằngôngFaucheleventcũng

chỉlà“đauxoàng”thôi.Thếlàkhôngaibănkhoănnữa.Vảlạicólàmsao

mộtxótốitronggianphòngtrànngậphânhoan!CosettevàMariusmảisống

nhữnggiờphútvịkỷđángquý,trongấyhọchỉcómỗikhảnănglàkhảnăng

hưởnghạnhphúc.LãoGillenormandlạicósángkiếnbảo:“Àphải,cáighế

nàytrống,Marius,conđếnngồiđây.Dìconchắccũngvuilòngtuydìcon

cóquyềnđượcngồivớicon.Chỗnàylàcủacon,vừahợppháp,vừalịchsự.

Cậuhạnhphúcbênmợhạnhphúc".Cảbàntiệcvỗtayhoannghênh.Marius

đếnngồivàoghếcủaJeanValjeanbêncạnhCosette.Cosettetrướcbuồnvì

vắngJeanValjeanlạihóaravuivìJeanValjeanvắngmặt.CóMariusthay

thìdùngườivắnglàChúaTrời,Cosettecũngkhôngtiếc.Nàngđểbànchân

nhỏnhẹtrongchiếcgiầysatintrắngtrênbànchânMarius.

ChiếcghếcóngườingồithìhìnhảnhôngFaucheleventvắngbịxóamờ

đi.Khôngaithấythiếugìcả.Vànămphútsautừđầubànđếncuốibànvang

lên những chuỗi cười say sưa quên lãng. Khi ăn tráng miệng, lão

Gillenormandđứngdậylấycốcrượusâmbanhchỉrótđếnlưngcốcchokhỏi

sóngtrongbàntayrunlẩybẩycủaônggiàchínmươihai;lãonângcốclên

chúcsứckhỏecủacôdâuvàchúrể.Lãohét:

—Cácconkhôngtránhđượchaibàithuyếtgiáo.Buổisángcácconđã

đượcnghechaxứ;tốinaycácconsẽđượcngheôngngoại.Cácconnghe

ông,ôngcómộtlờikhuyêncáccon:Cácconhãyyêunhausaysưađi.Ông

khôngnóidôngdài,ôngnhắmngaytớiđích;cácconhãysướngđi.Trongvũ

trụkhôngaikhônngoanbằngnhữngconchimgáy.Bọnhiềntriếtbảo:Hạn

chếsựvuisướng,ôngbảo:Thảlỏngdâycươngchohạnhphúc,hãyyêusay

mêđi,yêuđiêndạiđi,nhưquỷấy.Bọnhiềntriếtchỉnóibẻm,lãomuốntống

cáitriếtlýấytrởvàohọnghọ.Cókhinàolạithừahươngthơmbayngát,

thừanụhồnghénở,thừahọamivéovon,thừacànhláxanhtươi,thừaánh

sángbìnhminhtrongcuộcđời?Vàcókhinàoyêunhauquánhiều,ưanhau

quálắmhaykhông?Coichừngđó,Estelleạ,emxinhquá!Coichừngđó,

anhNémorinơi,anhđiểntraiquáạ!Rõngốcchưa?Mênhau,nựngnhau,

saynhaumàcóthểquáà!Sốngmàcũngcóthểtháiquá,sungsướngmà

cũngcóthểtháiquáư?Phảivuicóđiềuđộà?Ốidào!Dẹpbọntriếtgiacủa

cácanhđi!Vuichơilàtriếtlýđó.Cácbạnvuichơiđi,chúngtavuichơiđi.

Chúngtasungsướngvìchúngtatốthaylàchúngtatốtvìchúngtasung

sướng nào? Ngọc Sancy có tên là Sancy vì nó là sở hữu của Harlet De

Sancy

[438]

haylàvìnónặngmộttrămlinhsáucarats,tôichẳngbiết.Cuộc

đờiđầynhữngbàitoánnhưthếđó.ĐiềuquantrọnglàcóngọcSancyvàcó

hạnhphúc.

Chúngtahãysungsướngđi,khôngkêucalôithôigì,chúngtahãymù

quángphụctùngmặttrời.Mặttrờilàgì?Làtìnhyêu.Tìnhyêulàgì?Làphụ

nữ. Phụ nữ mà, phụ nữ là uy lực tuyệt đối. Thử hỏi anh chàng nịnh dân

Marius kia, có phải anh là nô lệ của nàng bạo chúa Cosette bé nhỏ này

không? Nô lệ tự nguyện nữa kia chứ, đồ hèn nhát! Phụ nữ! Chẳng có

Robespierre

[439]

nàocưỡngnổi;phụnữthốngtrị.LãochỉcònBảoHoàngvì

cáivươngquốcđóthôi.Adamlàgì?LàvươngquốccủaÈve.Đốivớinàng,

khôngthểcóCáchMạng89nào.Nhàvuacóquyềntrượngđínhbônghoa

huệ, Hoàng Đế có quyền trượng đính trái địa cầu, quyền trượng của

Charlemagne bằng sắt, quyền trượng của Louis vĩ đại bằng vàng. Cách

Mạngđãbópméotấtcảnhữngquyềntrượngấynhưnhữngcọngrơmgiữa

ngóntrỏvàngóncái.Đãmấtcả,đãgãycả,đãrơicảxuốngđất,khôngcòn

vươngtrượngnàonữa.ThếmàlãođốailàmđượcCáchMạngđốivớichiếc

khăntaythêunhỏ,sựcmùihươngthơmkia?Lãoxemcácngườilàmthửđi

nào?Tạisaolạivữngbềnthế?Bởivìchỉlàmộtmụngiẻ.À!Cácngườitự

hàocácngườilàthếkỷmườichín.Thếrồisaonữa?Chúngtôi,chúngtôilà

thếkỷmườitámđây.Nhưngtấtcảchúngtađềungốcnhưnhau.Bởivìcác

anhđãgọidịchtảlàcholéra,nhảymúalàkhiêuvũ,cácanhtưởngđãthay

đổiđượcnhiềulắmtrongvũtrụ.Khôngđâu.Chungquyvẫnphảiyêuphụ

nữ.Tôitháchcácanhthoátkhỏicáiluậtđó.Nhữngconquỷcáiấycũnglà

thiênthầncủachúngta.Vâng,tìnhyêu,phụnữ,hônhít,đólàvòngmàtôi

đố các anh bước ra thoát. Còn về phần tôi thì tôi lại thích nhảy trở vào.

Trongcácanhaiđãthấysaohômmọctrongkhoảngmênhmông?Nónhìn

mặtbiểnnhưmộtthiếuphụ,làmchovạnvậtphíadướidịulại,đólàcôlàm

đỏm của vực thẳm, nàng Célimène

[440]

 của đại dương. Đại dương là một

chàngAlcesterấtkhóchơi.Hắncàunhàuầmĩ,vậymàkhisaohômxuất

hiện,thìhắntrởnêntươicười.Cáiconthúấyhóathuần.Chúngtađềunhư

thếcả.Giậndữ,bãotố,sấmsét,tungbọtđếntậntrần.Mộtphụnữbướcra,

mộtngôisaomọc:Thếlàquỳmọp.Sáuthángtrướcđây,Mariuschiếnđấu.

NgàynayMariuslấyvợ.Làmthếlàphải.Phải,Marius,phải,Cosette,các

conlàmthếlàphảilắm.Hãymạnhdạnsốngvìnhau,hãynựngnhau,hãy

làmchochúngtatứcvỡbụng,vìkhôngthểlàmđượcnhưvậy,hãytônthờ

nhau.Hãylấyhaimỏcủacácconthatấtcảcáccọnghạnhphúctrongthiên

hạđemvềnhàmàlàmmộtcáitổuyênươngchocáccon.

Chao!Yêuvàđượcyêu,đólàđiềumàunhiệmcủatuổitrẻ!Đừngtưởng

làcácconphátminhđiềuđó.Ôngcũngvậy,ngàytrướcôngđãmơmộng,đã

nghĩ ngợi, đã thở ngắn than dài. Ông cũng đã từng có một tâm hồn sáng

trăng.Tìnhyêulàmộtchúbésáunghìntuổi.Tìnhyêucóquyềncóbộrâu

dàibạctrắng.CụBànhTổchỉlàmộtchúbébêncạnhthầnCupidon.Từsáu

mươithếkỷnaynamnữđãtựcứubằngcáchyêunhau.Quỷsứranhmãnh

đãthùghétngười;ngườiđànông,ranhmãnhhơn,đãyêungườiđànbà.Nhờ

vậy,nóđãlàmlợichonónhiềuhơnlàquỷsứđãlàmhạichonó.Nóđãlàm

đượcđiềutinhkhônsâusắcấyngaytừhồicònđịađàng.Cácbạnạ,điều

phátminhcũmàlạimớitoanh.Hãysửdụngnó.HãylàmDaphnisvàChloé

trongkhichờthànhPhilémonvàBaucis.Hãylàmthếnàochokhicácconđã

ởbênnhauthìkhôngthấythiếucáigìnữavàCosettesẽlàtháidươngđối

vớiMarius,cònMariuslàvũtrụđốivớiCosette,trờiđẹptứclànụcườicủa

chồng;vớiMariustrờimưatứclàkhivợtuônnướcmắt.Màđừngđểchocó

mưatrongnhàđấynhé!Haianhchịđãvớđượcmộtsốtốttrongcuộcxổsố:

Đólàsốlấynhauvìtình.Sốđộcđắcthìphảicốgiữ,phảibỏhòmkhóalại,

đừngxàiphí.Hãysaymênhauđivàmặckệnhữnggìkhác.Hãytinđiềuông

nói.Đólàtiếngcủalươngtri,màlươngtrithìkhôngbiếtnóidối.Chịphải

coianh,anhphảicoichịnhưlàmộttôngiáo.Mỗingườicócáchthờchúa

riêngcủamình.Saperlottehọ!CáchthờChúatốtnhấtlàyêuvợmình.Anh

yêuem!Đólàsáchkinhcủata.Yêulànắmđượcchínhgiáo.Tiếngvăngtục

quenthuộccủavuaHenriIVđặtthánhđứcgiữacáinovàcáisay.Vuakêu:

“Bụngthánhsay,ôi".

[441]

Tôikhôngtheotôngiáocủatiếngvăngtụcđó.Nó

quênnóiđếnngườiphụnữ.HenriIV

[442]

màvăngtụcnhưvậythìcũnglạ

đó.Phụnữvạntuế,cácbạnạ!Tôigià,ngườitabảovậy;thếmàlạthaytôi

cảmthấyđanghồixuândữdội.Tôiướcvọngvàorừngnghekènmụcđồng.

Haiđứatrẻnàynóđãđạtđượccáiđẹpkèmcáithíchthúlàmchotôisaysưa.

Tôisẽcướivợthựcsựđấynếukhôngaitrởngại.Khôngthểtưởngtượng

Chúanặnchúngtaravớimụcđíchnàokháclàđểchochúngtasaymênhau,

gù nhau, quyến rũ nhau, làm con bồ câu, làm con gà trống, cục cục yêu

đươngtừsớmđếnchiềusoigươngtrênmặtvợ,kiêuhãnh,chiếnthắng,ưỡn

ngựcra.Mụcđíchcuộcđờilànhưvậyđó.Xinlỗicácbạn,đólàýkiếncủa

chúngtôiởthờiđạichúngtôi,khichúngtôilàthanhniên.Chaoôi!Đạođức

connỡm!Làmsaomàthờiđạiđólạilắmđànbàđángmêđếnthếvànhững

gươngmặtkháukhỉnhmăngtơ!Tathahồpháhại.

Vậynêncácconhãyyêunhauđi.Khôngyêunhauthìtrờisinhmùaxuân

đểlàmgì?Cònta,tasẽcầuxinChúahãycấthếtnhữnggìđẹpmàNgườita

bàyra,lấylạihết,bỏhếtvàohòmnhữnghoa,nhữngchim,nhữnggáiđẹp.

Cácconạ,hãynhậnlờibanphúccủalãogiànày.

Buổitốihômấynhộnnhàng,vuivẻ,lýthú.Sựvuinhộntộtđộcủangười

ôngkíchthíchbuổilễvàmọingườihòatheosựvuivẻthânmậthầunhư

báchtuếấy.Cũngcókhiêuvũchútít,vàcườiđùanhiềuhơn.Mộthônlễ

thântìnhdễdãi.Cómờicụcốlãothờixưathìcũngchảsao.Thựcracụđã

dựởhiệnthânlãoGillenormand.

Ồnàomộtlúcrồisauyênlặng.Thếrồiđôivợchồngmớicướibiếnmất.

QuánửađêmngôinhàGillenormandtrởthànhngôiđền.

Chúngtôidừnglạiởđây.Trênngưỡngcửacácđộngphòng,cómộtthiên

thầnđứng gác,tươicười, mộtngóntay đặtlênmôi. Tâmhồn phảichiêm

ngưỡngtrướcchínhđiện,nơiđangdiễnlễyêuđương.

Chắclàcónhữngtiasángởtrêncácngôinhàđó.Niềmvuichứatrongđó

thếnàocũngthoátraquacáckẽđáthànhánhsángvàrọilờmờvàocảnh

đêm.Cuộclễthiêngliêngvàtấtyếuđókhôngthểkhôngphóngmộttiasáng

thầntiênvàocõivôtận.Tìnhyêulàcáikhuônsiêuviệthòađúcngườiđàn

ôngvàngườiđànbàvớinhau.Vậtthểhợpmột,vậtthểbộba,vậtthểcuối

cùng,cáitamthểnhấtvịcủangườitừđómàra.Haitâmhồncộngsinhnên

một,cuộchoànsinhđógâyxúcđộngcảchobóngtối.Tânlanglàvịcốđạo,

trinhnữthíchthúmàhoảngsợ.Mộtcáigìtrongcảnhvuithúđóbaylênvới

Chúa,ởđâuthựcsựcóhônnhân,nghĩalàcótìnhyêu,thìởđócólýtưởng.

Giườngcướilàmnênmộtvùngbìnhminhtrongbóngtối.Giáconmắttrần

củachúngtamàcóphépthunhậnnhữnghìnhảnhghêgớmvàđángyêucủa

cuộcsốngthượngthặngthìchắcchúngtasẽthấynhữnghìnhbóngcủađêm

tối,nhữngdịnhân có cánh, những kháchbộhànhsinhtrongcõi vô hình,

nghiêngđầuquanhngôinhàcóhàoquang.Cáiđámđầumặtlờmờấysẽhân

hoanbanphúc,sẽchỉchonhauthấycôdâutrinhnữ,dánghọcóphầnngơ

ngácnhưngtươivuivàcácgươngmặtthầnấyđượmánhsánghạnhphúc

nhângian.Ởgiờphúttuyệtđỉnhấy,đôinhântìnhchoángvángkhoáilạc

tưởngchỉcóhọởtrongbuồngmàthôi,nhưngnếuhọlắngtai,họsẽnghe

thấylàoxàotiếngcánh.Hạnhphúctoànvẹnlàhạnhphúcđượcthiênthần

đồngtình.Cáibuồngnhỏtốitămấylấyvòmtrờilàmtrần.Khihaicáimiệng

đãtrởnênthiêngliêngvìtìnhyêumàdịchlạigầnnhauđểsángtạo,thìởbên

cáihônkhódiễntảđó,khôngthểkhôngcómộtsựrungđộngtrongcõimênh

mônghuyềnbícủatinhcầu.Nhữnglạcthúđómớilàlạcthúthậtsự.Không

cóniềmvuinàokhác.Chỉcósự ngây ngất thần thánh ở tình yêu. Tất cả

nhữngcáikhácchỉlàkhóc.

Yêuhoặcđãtừngyêu,thếlàđủ.Khôngnênđòihỏithêmgì.Khôngcòn

viênngọcnàokhácởtrongcácnếptốitămcủacuộcsốngđâu.Yêuđãlà

mộtsựhoàntất.

III

NGƯỜITRIKỶ

CònJeanValjeanthìrasao?

NgaysaukhicườitheolờiyêucầunhínhảnhcủaCosette,thừalúcchẳng

aithấy,JeanValjeanđứngdậyvàlẩnracháingoài;támthángtrướcôngđã

vàođúngcáibuồngnày,ngườiđầybùn,máuvàthuốcsúng,đểđemtrảđứa

cháuchongườiông.Khunggỗtrongbuồngcũngkếthoakếtlá.Nhạccông

ngồitrêncáitrườngkỷôngđãđặtMariustrướckia.Basquevậnáodàiđen,

quầnchẽntấttrắng,baotaytrắngđangđặtnhữngvànhhoahồngxungquanh

cácmónănsẽđemdọn.JeanValjeangiơcánhtayđauchohắnxem,nhờhắn

xinkiếuhộvàđira.

Cửa sổ phòng ăn nhìn xuống đường, Jean Valjean đứng lặng yên mấy

phúttrong bóng tối, dưới những cửa sổ sángtrưngấy.Ông lắng tai nghe

tiếngồnàotrongphòngtiệcvẳngđếntaiông:Ôngnghethấygiọngnóidõng

dạcvàvangtocủangườiông,tiếngvĩcầm,tiếngcốcđĩachạmnhau,tiếng

cườigiòn;giọngnóiêmvuicủaCosettenổibậthẳngiữanhữngtiếngcười

nóiồnàovuivẻấy.

JeanValjeanrờiphốFillesDuCalvairetrởvềphốL’HommeArmé.Ông

đi theo phố Saint Louis, phố Culture Sainte Catherine và phố Blancs

Manteaux.Đườngấyxahơnmộtchút,nhưngbathángnay,hàngngàyông

vẫnđiconđườngấyvớiCosettetừphốL’HommeArméđếnphốFillesDu

Calvaire,tránhphốVieilleDuTemplebùnlầyvàđôngđúc.Cosetteđãđi

conđườngnày,ôngkhôngthểđiconđườngkhácđược.

JeanValjeanvềđếnnhàthắpđènrồiđilêngác.Gianbuồngtrốngrỗng;

bàToussaintcũngvắng.Tiếngchânôngđitrongbuồngâmvanghơnmọi

ngày.Tủnàocũngmởtoang.ÔngvàophòngCosette,giườngkhôngtrảivải

lót,chiếcgốivảichéo,khôngáo,khôngviềnren,nằmtrênđốngchăngấp

cuốibứcnệmtrơvải.Từnaykhôngcònainằmtrênnệmấynữa.Nhữngthứ

đồdùngnhỏbéthânmậtcủaphụnữmàCosettevẫnưathíchđềuđãmangđi

cả.Chỉ còn những đồ gỗ lớn vàbốnbứctường,giường của bà Toussaint

cũngđãlộtcảchăngối.Chỉcònmộtchiếcgiườngsắpsẵnchongườinằm:

GiườngcủaJeanValjean.Ôngnhìnbốnbứctường,đóngmấycánhcửatủvà

đilạitrênphòngnàysangphòngkhác.Ôngđãbỏmiếngvảitreotayvàlại

cửđộngbàntayphảicủaông nhưthườngkhôngđauđớngì.Ônglạigần

giường,vôtìnhhayhữuý,mắtôngdừnglạichỗcáihòmcon,cáihòmtrikỷ

màCosetteđãphảighen.

Ngày4thángsáukhiđếnnhàphốL’HommeArméôngđãđểcáihòmấy

trêncáikỷcạnhđầugiường.Ôngbướcmạnhvềphíacáikỷấy,móctúilấy

mộtcáichìakhóavàmởra.ÔnglấyranhữngquầnáomàCosettemặckhiở

Montfermeilrađimườinămvềtrước;trướchếtcáiáodàiđen,nhữngchiếc

giầytrẻcontosùsụmàbâygiờcólẽCosetteđicònvừachânvìchânnàng

nhỏbé,chiếcáocộcvảibóngdày,cáitạpdềcótúi,vàđôitấtlen.Những

chiếctấtkhôngdàihơnbàntaycủaJeanValjeanhãycòngiữnếphìnhcẳng

chân xinh của Cosette. Tất cả những quần áo ấy đều một màu đen. Jean

ValjeanđãmangnhữngquầnáoấyđếnMontfermeilchoCosette.Lấycác

thứđóởchiếchòmra,ônglầnlượtđặttrênmặtgiường,ôngsuynghĩvànhớ

lại.Ôngnhớrõlúcấylàmùađông,thángchạptrờilạnhlắm.Cosettequần

áoráchrướihởcảdathịt,rétruncầmcập,haibànchânconđiguốcréttím

bầm.JeanValjeanđãlộtquầnáotãấyvàchoCosettemặcbộquầnáotang

này.Ngườimẹdướimồchắcphảivuilòngthấyconđểtangmình,nhấtlà

thấyconcóquầnáo,thấyconđượcấm.ÔngnhớlạikhurừngMontfermeil,

ôngvàCosetteđiquakhurừngấy,ôngnhớlạitrờiđấtngàyhômấy;cây

khôtrụilá,rừngquanhkhôngchim,trờiuám,thếmàtrờiđấtngàyhômấy

thật xinh đẹp. Ông bày những quần áo xinh xắn ấy lên giường, cái khăn

quàngbêncạnh cái váy ngắn, bít tất bên cạnh đôi giầy, chiếc áo cộc bên

cạnhchiếcáodài,ôngnhìnlầnlượttừngthứmột:Cosettemớicaonhưthế

nàythôi,nóômconbúpbêlớn,nóđểđồngtiềnvàngtrongtúitạpdề,nó

cười,nócùngđivớiJeanValjean,taycầmtay,Cosettechỉcómộtmìnhông

trênđờithôi.

Ônggụccáiđầutócbạcphơđángkínhxuốnggiường,mặtvùivàođống

quầnáocủaCosette,tráitimgiàdàydạnkhổđaukianhưtanvỡ.Nếuaiđi

ngoàicầuthanglúcbấygiờsẽnghethấynhữngtiếngnấckhủngkhiếp.

IV

ĐAUKHỔBẤTDIỆT

[443]

Cuộcchiếnđấudữdộimàchúngtađãchứngkiếnmấyhiệp,naylạitiếp

diễn.

Jacob

[444]

chỉphảichiếnđấuvớithiênthầnmộtđêm.CònJeanValjean,

thanôi!TađãthấybaonhiêulầnJeanValjeanphảivậtlộnvớilươngtâm

trongbóngtối,phảiđấutranhquyếtliệtvớinó.

Cuộcchiếnđấuvôtiềnkhoánghậu.Cónhữnglúctrượtchân,cónhững

khiđấtsụt.Baonhiêulầncáilươngtâmthiếtthalàmđiềuthiệnấyđãbóp

nghẹtông,đènặnglênông.Baonhiêulầnchânlýnghiêmkhắcđãtìđầugối

lênngựcông.Baonhiêulầnbịánhsángchóilọiđánhngãxuống,ôngđãkêu

xintha.BaonhiêulầncáiánhsángkhắcnghiệtmàôngGiámMụcđãđốtlên

tronglươngtâmông,bắtbuộcôngphảimởmắtrakhiôngmuốnmù!Bao

nhiêulầnôngđãvùngdậy,bámlấyváchđá,tựavàongụybiện,lêlếttrong

đấtbụi,khithìđánhđổlươngtâmxuống,khithìbịlươngtâmquậtngã.Bao

nhiêulầnmậpmờ,lẫnlộn,đểchotiếngnóicủavịkỷlừagạt,ôngđãnghe

thấylươngtâmphẫnnộthétvàotai:Đồchơixấu,đồkhốnnạn!Baonhiêu

lầntưtưởngngoancốcủaôngđãrênsiết,quằnquạitrướccáinhiệmvụhiển

nhiên!ChốnglạiChúa!Đổthứmồhôilạnhtửkhí!Baonhiêuvếtthươngâm

thầm,rỉmáumàchỉmìnhôngcảmthấy!Baonhiêusâysáttrongcuộcđời

thảmhạicủaông!Baonhiêulầnôngđãtrởdậy,đầmđìamáu,đauđớn,rã

rời,nhưngsángtỏ,tráitimthấtvọngnhưngtâmhồnthanhthảnêmả,thua

trậnmàcảmthấynhưthắngtrận.Khiđãxâuxékìmkẹplàmôngrãrờirồi,

lươngtâmôngdữdội,chóilòaánhsáng,đứngthẳnglêntrênông,bìnhthản

bảoông:Bâygiờngươicóthểsốngbìnhan!Nhưngsaumộtcuộcchiếnđấu

đentốinhưthế,cáibìnhanđómớithảmđạmlàmsao!Tuynhiênđêmnay

JeanValjeancảmthấyđâylàmộtcuộcchiếnđấucuốicùng.

Mộtvấnđềđặtrabiđát…

Sốkiếptiềnđịnhkhôngphảibaogiờcũngthẳngbăng.Nókhôngtriển

khai thành một đại lộ thẳng tắp trước mặt đương sự. Nó có những hẻm,

nhữngeo,nhữngkhúcngoặttốităm,nhữngngãtưdễsợbàyranhiềungả

đường.ChínhlúcnàyJeanValjeanđangđứngởcácngãtưnguyhiểmnhất.

Ôngđãđếngiaođiểmcuốicùngcủathiệnvàác.Giaođiểmtốitămđãở

dướimắt.Lầnnàynữa,cũngnhưbaonhiêulầnđauđớntrướcđây,cóhai

conđườngmởratrướcmắtông;mộtđườngrấtcámdỗ,mộtđườngđầykinh

hoàng.Đitheođườngnào?

Conđườngkinhhoànglàconđườngmàngóntayhướngđạokhuyênđi,

ngóntayđómọingườiđềunhìnthấymỗikhihọtrôngthẳngvàobóngtối.

MộtlầnnữaJeanValjeanlạiphảichọn:Cậpcáibếnrùngrợnhaysavào

cạm bẫy quyến rũ. Có phải thật thế không? Tâm hồn có thể bình phục,

nhưnngmệnhsốthìkhông.

Ghêgớmthay!Cáiđịnhmệnhnany.

Vấnđềđặtralàthếnày:

TrướchạnhphúccủaCosettevàMarius,JeanValjeanphảixửtrírasao?

Cáihạnhphúcđóchínhôngđãmuốncó,chínhôngđãtạora.Ôngđãthọc

nóvàoruộtganmình.Bâygiờnhìncảnhhạnhphúcđó,ôngcóthểđắcýnhư

mộtbácthợrènkhinhậnradấuhiệucủamìnhtrêncondaonónghổimáu

vừarútrakhỏingựcmình.

Cosetteđược Marius, Marius được Cosette.Họđược tất cả, cả củacải

nữa.JeanValjeanđãlàmnêntấtcảcáiđó.Cáihạnhphúcấybâygiờđãđến,

đãsờsờtrướcmắt,JeanValjeansẽxửtrívớinóthếnào?Cóbắtépnóphải

gắnbóvớimìnhkhông?Cócoinólàcủamìnhkhông?Cosetteđãđànhlà

củangườikhácrồi,nhưngJeanValjeancónêngiữlạicáigìcóthểgiữở

nàngkhông?ÔngcóvẫnlàngườicharấtkínhmếntuylàmơhồcủaCosette

không?Ôngcóthể cứ tự nhiên, bìnhthảnvàotronggia đình của Cosette

không?Ôngcóthểcứlặngthingmangcáiquákhứcủaôngnhậpvàocái

tươnglaikiakhông?Ôngcócoilàmìnhcóquyềnđượcvàođấy,đượcđem

cuộcđờimờámcủamìnhvàogiữacáitổtươisángkiakhông?Ôngcóthể

tươicườinắmnhữngbàntaytrongtrắngấytrongbàntaythảmkhốccủaông

không?Ôngcóthểđặtlêncáigiásắtlòsưởihiềnlànhtrongphòngkhách

củalãoGillenormandhaibànchâncònkéolêtheosaucáibóngđennhục

nhãcủangườiphạm pháp không? Ông có cùng chianhữngmaymắncủa

cuộcđờivớiCosettevàMariuskhông?Ôngcólàmchodàyđặcthêmbóng

tốitrêntránôngvàmâymùtrêntránhọkhông?Ôngcóthểgópcáithảmhại

củacuộcđờiôngvàocáihạnhphúccủađờihọkhông?Ôngcóimlặngnữa

không?Nóitómlại,bêncạnhhaiconngườisungsướngấy,ôngcóvẫnlàcái

hìnhcâmghêrợncủađịnhmệnhkhông?

Phảiquenvớiđịnhmệnhvànhữngcuộcgặpgỡvớinómớidámngước

mắtlênkhinhữngvầnđềnàođóđượcphơibàytrầntrụi.Thiệnhayácđềuở

saudấuhỏinghiêmkhắcđó.Connhânsưhỏi:"Anhđịnhlàmthếnào?"Jean

Valjeanđã quenvớithử thách.Ôngnhìn trựcdiệnvào connhânsư. Ông

xemxéttấtcảmọikhíacạnhcủavấnđềkhắcnghiệtấy.Ôngnhưngườisắp

chếtđuối.

CuộcđờitươiđẹpcủaCosettelàcáibèchoôngbámlấy.Làmgìđây?

Bámchắchaybuôngtay?Bámlấythìthoátkhỏitainạn khủngkhiếp,lại

thấyánhsángmặttrờisẽrũhếtnướcđắngđẫmtrênđầutóc,trênquầnáo

mình,sẽthoát,sẽsống.Buôngtaythìlàvựcthẳm.

Ôngđauxótbànluậnvớitâmtư.Nóiđúngraôngchiếnđấu,ônglaovào,

hungdữ,khốnkhổtrongđáylòngông,khithìchốnglạiýchícủaông,khi

thìvậtlộnvới tin tưởng của ông. Ông đã khóc được, thật là sung sướng.

Nhữngdòngnướcmắtấycólẽđãlàmchoôngsángra.Nhưnglúcđầuthật

làdữdội.Mộttrậnbãotápnổilêntronglòngông,ghêgớmhơntrậnbãotáp

ngàytrướcđãthổiôngđếnthànhphốArras.Quákhứtrởlạiđốidiệnvới

hiệntại.Ôngsosánhvàôngkhóc.Khiđậplệđãmởthìkẻthấtvọngquằn

quại.

JeanValjeancảmthấymìnhđãbịtóm.Thanôi!Trongcuộcđánhvậtmột

cònmộtmấtgiữalòngíchkỉvànhiệmvụ,khitalùitừngbướctrướccáilý

tưởngbấtdidịch,khitađiênđầu,hăngtiết,tứctốivìphảilùi,khitagiành

giữtừngtấcđất,hyvọngcóthểchạytrốn,đểýtìmmộtlốithoát,màđột

nhiênlạithấybịdồnvàochântường,thìcáichântườngấylàmộttrởngại

bấtngờvàhắcámlàmsao!Cảmthấybóngthiêngliêngtrởthànhchướng

ngạivật!Cáinghiệtngãvôhìnhámảnhmớighêgớmlàmsao!

Thếlàchẳngbaogiờcóthểnói:“xongrồi”vớilươngtâmcả.Anhquyết

địnhđi,Brutus.Anhquyếtđịnhđi,Caton.Lươngtâmkhôngcóđáy,bởivì

làThượngĐế.Ngườitanémvàocáigiếngấytấtcảsựnghiệpcủamộtđời

ngườita,ngườitanémgiatài,củacải,thànhtíchcủangườitavàođó,người

tanémtựdocủangườita,hoặclàTổQuốccủangườitavào,ngườitaném

hạnhphúc,yênổn,vuitươicủangườitavàođó.Nữa!Nữa!Nữa!Dốclọ

vào!Nghiêngbìnhxuống!Chungcuộcphảivứtcảquảtimvào.

Ởđâuđâytrongcõisamùcủacácđịangụcxưa,cómộtcáithùngchứa

nhưthếđấy.

Nếuchungcuộcmàtừchốithìcũngcóthểlượngthứđượcchứ?Cáivô

tậnchắccũngcóquyềnchứ?Cóphảilànhữngdâyxíchdàivôtậnởtrênsức

chịu đựng của con người hay không? Ai nỡ chê trách Sisyphe và Jean

Valjeannếuhọnói:“Thôi,đủrồi!"

Nặngtínhcủavật chấtbị giới hạn bởi sự ma sát. Sự vâng chịu ngoan

ngoãncủatâmhồnphảichăngcũngcómộtgiớihạn?Nếusựvậnđộngbất

tuyệtkhôngthểcóthìlàmsaođòisựxảthânbấttuyệt.

Bước đầu tiên chẳng nghĩa lý gì, bước cuối cùng mới khổ. Vụ án

ChampmathieuđángkểgìbêncạnhđámcướiCosettevàtấtcảkếtquảnó

mangtheo?Trởlạinhàlaocónghĩalýgìsovớiđivàohưvô?

Xuốngbậcđầu,mờmịtthay!Xuốngbậcthứhai,đentốithay!

Lầnnàytránhsaokhỏingoảnhmặtđi?

Chếtvìđạolàmộttrạngtháibốchơilàmcháymòndathịt.Đólàmộtcực

hìnhphongthánhchoconngười.Ngườitacóthểvuilòngchịutronggiờ

đầu;ngườitangồitrênngaisắtnungđỏ,ngườitađặtlêntráncáivànhmiện

sắtđỏ,ngườitanhậnquảcầusắtđỏ,ngườitacầmcâyvươngtrượngsắtđỏ;

nhưngcònviệckhoáctấmáobàolửachẳnglẽkhôngcómộtgiâyphútnào

dathịtkhốnnạnnổilênphảnkháng,vàngườitatừchốihànhhìnhsao?

CuốicùngJeanValjeanlạiyêntĩnhvìrãrờikiệtsức.

Ôngcânnhắc,ôngsuynghĩ,ôngnhìncáicáncânánhsángvàbóngtốibí

mậtđanglênxuốngchậpchờn.Đemcáilaotùcủaôngđặttrướccuộcđời

tươisángcủađôitrẻ,haytựmìnhdìmđắmhẳnvĩnhviễncuộcđờimình.

Một bên là hy sinh Cosette, một bên là tự hy sinh. Theo giải pháp nào?

Quyếtđịnhthếnào?Trongthâmtâmôngtrảlờithếnàocâuhỏikhắcnghiệt

củađịnhmệnh?Địnhmởcánhcửanào?Địnhđóngcánhcửanàocủađời

ông?Đứnggiữanhữngvựcsâuthămthẳmấy,chọnđườngnào?Chọncái

cựcđoannào.Nhìnxuốngcáivựcthẳmnào?

Cảmộtđêmsuynghĩ,choángváng.Ôngngồiđấyđếntậnsáng,ngồiyên,

gấpđôingườitrênchiếcgiường,quỳgốidướisốmệnhkinhkhủngnhưbịđè

bẹp, bàn tay nắm chặt, cánh tay vuông thước thợ nhưmột người bị đóng

đinhtrênthậptựgiáđượctháođinhvàvứtsấpmặtxuốngđất.Mườihaigiờ

liền,mườihaigiờmộtđêmmùađônglạnhgiá,ôngngồiyênnhưmộtxác

chết,khôngngửngđầu,khôngnóimộttiếng,tâmtưkhithìquằnquạidưới

đấtnhưconmãngxà,khithìbaybổnglêntrờinhưconchimưng.Nhìnông

yênlặngngườitangờlàôngchết.Bỗngnhiênngườiôngrunlêntừnghồivà

miệngôngápvàođốngquầnáocủaCosette,hônquầnáoấy.Bâygiờngười

tamớibiếtlàôngcònsống.

Ngườita?Ngườitalàai?ChỉcómộtmìnhJeanValjeantrongphòngkia

mà?

NgườitađólàNgườiởtrongđêmtối.

QUYỂNVII

DỐCCẠNCHÉNTÂNTOAN

I

VÒNGĐỊANGỤCTHỨBẢYVÀTẦNGTRỜITHỨ

TÁM

Nhữngsánghômsaulễcướithườngvắnglặng.Ngườitatôntrọngcái

hạnhphúcyêntĩnhcủanhữngconngườisungsướngvàcũngcóphầnnào

tôntrọngcảgiấcngủmuộncủahọ.Nhữngcuộcthămviếngvàchúcmừng

ồnàoítlâusaumớibắtđầu.Sánghôm17thánghai,đãquátrưamộtlát,

Basque,chiếckhănlauvàcáichổilôngcặpdướináchđang“túctrựcởchái

ngoài”bỗngnghethấytiếnggõcửanhènhẹ.Ngườitakhôngkéochuông,

nhữngngàyấykhông kéo chuông là lịchsự.Basquemởcửa và thấy ông

Fauchelevent.

Anhđưaôngvàophòngkháchhãycònbừabãi,đảolộnnhưbãichiến

trườngcủanhữngcuộcvuihômtrước.Basquenóikhéomộtcâu:

—Chà!Thưaôngchúngtôidậyhơimuộn.

—Ôngchủnhàanhđãdậychưa?-JeanValjeanhỏi.

—Cánhtaycủaôngđãđỡchưaạ?-Basquetrảlời.

—Kháhơn.Ôngchủanhđãdậychưa?

—Ôngchủnàoạ?Ôngchủcũhayôngchủmớiạ?

—ÔngPontmercy.

—NgàiNamTướcấyạ?-Basquengẩngđầulênhỏilạinhưvậy.

Ngườitaquankiatướcnọtrướchếtlàđểchokẻănngườiởtrongnhà.

Họcũngđượclợimộtphầnnào.Mànhàhiềntriếtđãnóihọcũngđượcvấy

mộtchútcáichứctướcấylênngười,họlấythếlàmhãnhdiện.Làmộtchiến

sĩCộngHòađãtừngchiếnđấuvìlýtưởng,nayMariustrởthànhNamTước

bấtđắcdĩ.Mộtcuộccáchmạngnhỏđãxảyratronggiađìnhxungquanhcái

tướcvịấy.BâygiờchínhlãoGillenormandthiếtthavớinócònMariusthì

lạithờơ,nhưngđạitáPontmercyđãtrốilại:“Contôisẽmangchứctướccủa

tôi",Mariustuântheolờidichúcấy.CònCosettenữa,nàngcũngrấtsung

sướngđượclàmNamTướcPhuNhânbởivìtâmlýngườiđànbàđãchớm

nởtrongcôgáinhỏ.

Basquenhắclại:

—NgàiNamTướcấyà?Đểtôivàoxem.TôisẽbảolàôngFauchelevent

đãđếnạ.

—Đừng,đừngnóilàtôi.Chỉbảovớiôngấylàcóngườimuốnđượcgặp

đểnóichuyệnriêngvớiôngấythôi,đừngnóitên.

Basquengạcnhiêukêu:

—Thếà!

—Tôimuốndànhchoôngấymộtsựbấtngờ.

—Thếà!

Basquenhắclạitiếng“thếà”nàynhưđểgiảithíchchữ“thếà”trước.Rồi

hắnđira.

JeanValjeanmộtmìnhởtrongphòng.Phòngkháchrấtbềbộnnhưchúng

tađãthấy.Nếulắngtainghehìnhnhưcònthấydưâmồnàocủabữatiệc

cướihômtrước.Hoarơiđầydướisàn,mọithứhoa,từdâyhoatrongphòng,

từvànhhoatrênmũrụngxuống.Nếncháyđếntậngốccònđểlạitrênđèn

treophalênhữngdòngthạchnhũbằngsáp.Khôngmộtchiếcbànghếnàoở

yênchỗcả.Gócnàocũngcóbabốnchiếcghếtựakéolạigầnnhauhìnhnhư

còntiếptụccâuchuyệnthânmật.Cảgianphòngcòngiữvẻtươivui.Mộttối

vuitànrồivẫncònítnhiềuthivị.Đêmquachắclàvuilắm.Trênmấychiếc

ghếlộnxộngiữanhữngbônghoatàntạ,dướinhữngcâynếnđãtắt,ngườita

phảinghĩđếncảnhvui.Đènđãtắtnhưngmặttrờikếvịđãvuivẻùavào

trongphòng.

Mấyphútqua.TừkhiBasqueđira,JeanValjeanvẫnđứngyênmộtchỗ,

mặtôngxanhxao,mắttrũngvìmấtngủ,sâuhõmnhưlàbiếnđiđâu.Những

nếpgấptrênchiếcáo dàiđencủaôngcũngnhòađivìđãthứcthâu đêm.

Khuỷutayáodạdínhchỉtrắngvìcọxátvàovảilótgiường.JeanValjean

nhìnxuốngbóngcửasổmàmặttrờiintrênsànởdướichânmình.Cửacó

tiếngđộng,ôngngẩnglên.

Mariusbướcvào,đầungẩngcao,miệngtươicười,mộtthứánhsángchan

hòatrênkhuônmặt,vầngtránrạngrỡ,mắtngờingời.Chàngcũngcảđêm

khôngngủ.

ThấyJeanValjeanchàngkêulên:

—Chađấyà!ThếmàcáithằngngốcBasqueấylàmravẻbímật.Nhưng

saochađếnsớmthế?Mớicómườihaigiờrưỡi.Cosettecònngủ.

CáitiếngchamàMariusgọiôngFaucheleventcónghĩalàtràntrềhạnh

phúc.Tađãbiếtgiữahaingườiđótrướcđâyvẫncócáigìngăncách,cáigì

lạnh nhạt gò bó, một dải băng phải đập vỡ hay phải làm cho tiêu tan ra.

Mariuslúcnàysaysưađếnmứcsanphẳngđượcbứctườngngăncách,làm

tanđượcdảibănglạnhgiá:ÔngFaucheleventđốivớichàngbâygiờlàmột

ngườichacũngnhưđốivớiCosette.

Chàngnóitiếp,lờinóivộivàng,dồndậpnhưlúcngườitavuisướngcực

độ:

—Chađếnconmừngquáđithôi!Nếuchabiếthômquachúngconnhớ

chanhưthếnào!Chúcchavuikhỏeạ.Taychathếnào?Dễchịuhơnrồichứ.

Chàngvuisướngvìcâutựtrảlờitốtđẹpkiacủachàngnênlạinóiluôn:

— Chúng con đã nói chuyện nhiều về cha! Cosette yêu cha lắm! Cha

đừngquênrằngchacóphòngriêngởđây.Chúngconkhôngthíchcáiphố

L’HommeArménữa,khôngthíchtínào.Saochalạilầnmòđếnởcáiphốấy

được,cáiphốbệnhhoạn,kêurên,xấuxí,lạnhlẽoấy,cáiphốcóchắnmột

đầu,cácphốkhôngbướcvàođượcấy.Chasẽđếnởđâyngayhômnay.Nếu

cha không đến thì sẽ lôi thôi với Cosette đấy. Con báo cho cha biết là

Cosetteghêgớmlắm,côấymuốnxỏmũitấtcảmọingườimàdắt.Chađã

biếtcáiphòngcủacharồi,ởngaysátphòngchúngcon,cócửađiravườn

hoa, ổ khóa đã sửa lại, giường ngủ đã dọn xong, cha chỉ việc đến thôi.

Cosetteđãđặtgầngiườngchamộtcáighếbànhcổ,to,lótnhungUtrecht,

nàngđãbảocáighế:“Màydangtayniềmnởrađónchatanhé!”Mùaxuân

nàoởrặngcâykimhợptrướccửasổcũngcómộtconhọami.Haithángnữa

thìnóđến.Bênphíatráichalàcáitổhọami,bênphảichalàtổcủachúng

con.Banđêmchimhọamihót.BanngàyCosettechuyệntrò.Phòngcủacha

hướngchínhNam,Cosettesẽxếpsách,truyệncủacha,cuốndulịchcủađại

úyCookvàVancouver,

[445]

tấtcảđồdùngcủachavàhìnhnhưcócảchiếc

hòmnhỏcharấtquý;conđãdànhmộtchỗdanhdựchocáihòmấy.Chađã

chinhphụcđượcôngngoạicon,ôngngoạiconmếnchalắm.Chúngtasẽ

sốngvớinhau.ChabiếtchơibàiAnhkhông?Nếuchabiếtchơithìôngcon

khôngđòihỏigìnữa.KhiconbậnviệcởtòaánthìchasẽđưaCosetteđi

chơi, cha sẽ khoác tay nàng như hồi trước ở vườn Luxembourg, cha nhớ

chứ?Chúngconquyếtđịnhtậnhưởnghạnhphúc.Cùngvớicha,changhe

chưa.A!Thếchaởănsángvớichúngconchứ?

—Thưaông-JeanValjeannói-tôicómộtđiềumuốnnóivớiông.Tôi

nguyênlàmộtthằngtùkhổsai.

Giớihạnnhữngtiếngâmcaomàtaingườitacóthểngheđược,tríngười

tacóthểtưởngtượngđượccũngcóthểvượtqua.Nhữngtiếng:“Tôinguyên

làmộtthằngtùkhổsai”vừaởmiệngôngFaucheleventđậpvàotaiMarius,

cũngđiquagiớihạnấy.Mariuskhôngnghethấy.Chàngchỉbiếtrằngcó

ngườivừanóicáigìvớichàng,nhưngchàngkhôngbiếtlànóicáigì.Chàng

sữngsờ.

Bâygiờchàngmớinhậnthấylàngườiđangnóichuyệnvớichàngtrông

thậtlàdễsợ.Vừarồiquángmắtvìsungsướng,chàngđãkhôngnhậnthấy

cáivẻmặtxanhxaoghêsợấy.

JeanValjeantháocáibăngvảiđenbuộctreocánhtayphảicủaông,mở

miếngvảibóbàntay,giơngóntaycáichoMariusxemvànói:

—Bàntaytôikhôngviệcgìcả.

Mariusnhìnngóntaycái.

JeanValjeannóitiếp:

—Tôikhônghềđaungóntayấybaogiờ.

Quảthậtkhôngcómộtdấuthươngtíchnào.

JeanValjeannóitiếp:

—Tôikhôngcómặtởđámcướiônglàhợplẽ.Tôiđãcốhếtsứcđểvắng

mặtnhiềunhất.Tôiđãvẽracáivếtthươngnàyđểkhỏiphảiphạmmộttội

giảmạo,đểkhỏilàmchonhữnggiấytờgiáthúvôhiệulực,đểkhỏỉphảiký.

Mariuslắpbắp:

—Thếnghĩalàlàmsao?

JeanValjeantrảlời:

—Nghĩalàtôiđãtừnglàmkhổdịchdướichiếnthuyền.

[446]

Mariushoảnghốtkêulên:

—Ônglàmtôiphátđiên.

JeanValjeannói:

—ÔngPontmercynày,tôiđãởtùkhổsaimườichínnăm.Vìăncắp.Rồi

tôibịkếtánkhổsaichungthân.Vìăncắpvàtáiphạm.Hiệnnaytôilàngười

viphạmáncâuthúc.

Marius cố lùi bước trước sự thật, cố phủ nhận sự việc, cưỡng lại hiển

nhiên, nhưng rồi cũng phải khuất phục. Chàng bắt đầu hiểu, và điều này

cũngthườngxảyratrongnhữngtrườnghợptươngtự,chàngcònhiểuquásự

thậtnữa.Cómộttiasángvừabừnglêntrongtríóckhiếnchàngrùngmình.

Mộtýkiếnthoángqualàmchochàngrợnngười.Chàngthoángthấytrong

tươnglaimộtsốmệnhghêtởmchochàng.Chànghétlên:

—Nóitấtcả,nóihếtđi.ÔnglàchacủaCosettekiamà.

Rồichànglùilạihaibước,vớidángđiệughêtởmkhôngtảđược.Jean

Valjeanngẩngđầulên,dángngườilẫmliệtkhiếnôngnhưcaođếntrầnnhà.

—Thưaông! Ông cần phảitinlờitôi nói ởđây.Tuyrằnglời thề của

nhữngngườinhưchúngtôikhôngđượccônglýthừanhận…

Đếnđâyôngdừnglại,imlặng,rồinóitiếptừtừ,dằntừngtiếngmộtvới

mộtthứuynghituyệtđốivàbiđát.

—Ôngtintôi.TôimàlàchacủaCosetteư?TrướcmặtChúatôibảolà

không phải! Thưa ông Nam Tước Pontmercy, tôi là một nông dân ở

Faverolles,tôilàmnghềxéncây.TêntôikhôngphảilàFauchelevent,têntôi

làJeanValjean.TôikhônglàgìđốivớiCosettecả.Ônghãyyênlòng.

Mariuslắpbắp:

—Aichứngthựcchotôi?

—Tôi,tôiđãbảoôngnhưvậymà.

Mariusnhìnconngườiấy.Ngườiấybìnhtĩnhmàbithảm.Cáibìnhtĩnh

ấykhôngthểđẻracáidốitráđược.Lạnhgiálàthànhthực.Trongcáilạnh

lẽocõimồấyngườitacảmthấychânlý.

—Tôixinông-Mariusbảo.

JeanValjeannghiêngđầunhưđểxácnhậnđiềuđóvànóitiếp:

—TôilàgìđốivớiCosette?Mộtngườiquađường.Cáchđâymườinăm

tôikhônghềbiếtcócôta.TôiyêuCosette,đúng.Tôi,mộtngườiđãgià,tôi

gặpCosettemộttrẻnhỏ,tôiyêuCosette;khingườitagià,ngườitacoiđứa

trẻnào cũngnhưcháucả.Ông cóthểgiả dụrằngtôi cómộtcáigìtrong

ngườigiốngnhưmộttráitim.Cosettemồcôi,khôngchakhôngmẹ,cầncó

tôi,nêntôiđãyêuCosette.Trẻthơnóyếuđuối,nóbébỏnglắmnênbấtcứ

ai,cảmộtngườinhưtôinữacũngcóthểchechở.Tôiđãlàmnhiệmvụấy

đốivớiCosette.Tôithiếtnghĩmộtviệcnhỏmọnnhưvậykhôngthểgọilà

mộtviệcthiệnđược,nhưngnếuquảcóthểgọilàmộtviệcthiệnthìcũngcho

làtôiđãlàmviệcthiệnấy.Cũnglàmộttrườnghợpgiảmtội.Bâygiờđây

Cosettetáchkhỏicuộcđờitôihaiconđườngxanhau.Từnaytôikhônggiúp

nàngđượcgìnữa.NànglàbàPontmercy.Saomệnhcủanàngđãthayđổivà

thay đổi rất hay cho nàng. Mọi việc đều hoàn hảo. Còn số tiền sáu trăm

nghìnfrancsôngkhôngnhắcđến,nhưngtôihiểuđượcýông,đólàmộtmón

tiềngửi.Saomóntiềngửiấylạiởtrongtaytôi?Chẳngquantrọnggì!Tôi

giaolạimóntiềnngườitagửi.Ngườitakhôngthểđòihỏigìhơnởtôinữa.

Tôihoàntấtcôngviệcgiaotrảnàybằngcáchnóirõcảtênthậtcủatôi,thếlà

đầyđủlắm.Điềunàycũnglàviệcriêngcủatôi:Tôithấycầnphảinóiđểông

biếtrõtôilàngườinhưthếnào.

Jean Valjean nhìn Marius, nhìn thẳng vào mặt chàng. Cảm xúc của

Mariusthậtlàồnàohỗnloạn.Cónhữngcơngiócủasốmệnhlàmnổinhững

lànsóngnhưvậytrongtâmhồnchúngta.Tấtcảchúngtađềuđãtừnggặp

nhữnggiờphúthoangmangnhưvậy;lúcấythầntríchúngtaphântán,tan

tác.Chúngtabạgìnóinấy,nhiềukhilạichínhlànhữngcáikhôngnênnói.

Cónhữngđiềupháthiệnquáđộtngột,chúngtakhôngtiếpnhậnnổi,làm

chotachoángvángnhưmộtthứrượuhạingười.Cáitìnhthếmớikialàm

choMariuskinhngạcđếnmứcchàngnhưlàoántráchngườiấysaođãthú

nhậnnhưvậyvớichàng.Chàngnóito:

—Nhưngmà,saoônglạinóivớitôitấtcảnhữngđiềuấy?Aibắtbuộc

ôngnói?Ôngcóthểgiữnguyênbímậtchoriêngông.Khôngaitốcáoông,

khôngaitruynãông,sănbắtông.Ôngphảicómộtlýdogìđểtựdưngthú

tộinhưvậy.Ôngnóinốtđi.Còncóđiềugìkhácnữa?Ôngthúthậtnhưvậy

đểlàmgì?Vìlẽgì?

JeanValjeantrảlờinhỏnhẹ,thầmthìnhưnóivớimìnhchứkhôngphải

nóivớiMarius.

—Vìlẽgì?Phảirồivìlẽgìtêntùkhổsaiấylạixưngra:Tôilàmộtthằng

tùkhổsai.Phảiđấy.Độngcơrấtlạlùng:Chỉvìlònglươngthiện.Này,ông

này,cáiđiềuđaukhổnhấtlàcáisợidây,cáisợidâyởtrongtráitimnóràng

buộctôi.Chínhkhingươitagiàrồinhữngsợidâyấycàngbềnchắc.Cuộc

đờixungquanhtanrãhết,nhưngsợidâyấyvẫncònnguyên.Nếutôidứt

đượcsợidâyấy,cắtđứtnó,cởicáinútra,đirấtxathìtôithoátrồi,tôichỉ

việcđithôi,cónhữngchuyếnxekháchphốBouloy;ôngbàđãsungsướng,

tôiđihẳn.Tôiđãcốthửdứtsợidâyấy,tôicốkéo,nóvẫnchắc,khôngđứt,

tôiđãkéocăngcảtráitimtôicùngvớisợidâyấy.Thếrồitôitựnghĩ:Ta

khôngthểsốngởđâukhácđược,taphảiởlạiđây.Ừmàphải,ôngnóicólý,

tôilàmộtthằngngốc,saolạikhôngcứởlạimộtcáchtựnhiên,ôngdànhcho

tôimộtphòngtrongnhàông,bàPontmercyvẫnquýmếntôi.Bàấyđãbảo

chiếcghếbànhgiơtayđóntôi.Cụngoạicũngmuốncótôi,tôicũngvừaý

cụ,chúngtacùngởvớinhau,ănchungvớinhau,tôisẽkhoáctayCosette,

xinlỗiông-bàPontmercy,tôivẫnquenmồm-chúngtachungmộtmáinhà,

chungmộtbànăn,chungmộtngọnlửa,chungmộtgóclòsưởimùađông,

cùngđidạochơimùahạ,vuivẻđấy,hạnhphúcđấy,cảnhgiađìnhêmấm,ôi

giađình!

Nóiđếntiếngấy,JeanValjeanbỗngnhiêntrởnêndữdội.Ôngkhoanh

tay nhìn xuống sàn, dưới chân mình như muốn đào một cái vực thẳm và

giọngnóicủaôngtựnhiênsangsảnglên.

—Giađình!Không.Tôikhôngcógiađìnhnào.Tôikhôngthuộcgiađình

ông.Tôikhôngởtronggiađìnhloàingười.Tôilàconngườithừaởtrong

nhữnggiađìnhêmấmcủangườita.Giađìnhthìcóđấy,cốnhiên,nhưng

khôngphảidànhđểchotôi.Tôilàngườikhốnkhổ,tôilangthanggiữatrời.

Tôi có bố, có mẹ không? Tôi cũng không chắc nữa. Tôi gả chồng cho

Cosette,thếlàhết.TôiđãđượcthấyCosettesungsướng,Cosetteđượcsống

vớingườiyêu,ởđấycómộtônggiàtốt,mộtlứađôithiênthần,cótấtcảmọi

điềuvuivẻ,nhưthếlàhoàntoànrồivàtôitựbảo:Cònmày,đừngcóbước

chânvàođấy!Tôicóthểnóidốiđược,thậtđấy,đánhlừatấtcảmọingười,

vẫncứlàôngFauchelevent.

KhicònlừadốivìCosettethìtôiđãlừadốiđược,nhưngbâygiờthìlàvì

tôi,tôikhôngđượclàmnhưvậy.Giátôichỉimlặngthôi,mọiviệcsẽlạitiếp

diễnnhưthường,ônghỏi:Cáigìđãbắtbuộctôinói?Mộtđiềugiảndịthôi:

Lươngtâmtôi.Imlặnglàviệcquádễ.Cảmộtđêmtôiđãcốtựthuyếtphục

tôiimlặng.Ôngmuốnchotôixưngtội,phải,điềutôivừanóivớiôngrấtkỳ

quái,ôngcóquyềnhỏitôisựthật;thựctếsuốtmộtđêmtôicốtìmmọilýlẽ,

tôiđãtìmranhữnglýlẽrấttốtđểimlặng,tôiđãcốhếtsức,thậtđấy.Nhưng

cóhaiđiềutôikhônglàmđược;dứtđứtcáisợidâynóràngbuộc,nógắn

chặt,nócộtchặttráitimtôiởđâyvàbịtcáimiệngvẫnthườngnóinhỏvới

tôitronglúcvắnglặng.Vìvậymàtôiđãđếnnóithậttấtcảvớiôngsáng

hômnay.Tấtcả,haygầnnhưtấtcả.Cũngcónhữngcáikhácthườngnhưng

khôngcóíchlợigì,nóchỉlàchuyệnriêngcủatôithôi;nhữngcáiđótôidành

riêngchotôi.Điềucănbảnnhất,ôngđãbiếtcả.Tôimangđiềubíẩncủatôi

đếnchoông.Tôiđãphanhcáibímậtcủatôitrướcmắtông.Khôngphảilà

mộtđiềudễlàmđâu.Tôiđãvậtvãsuốtđêm.Hừ!Ôngtưởngrằngtôiđã

khôngtự bảo vụ này khác với vụ Champmathieu,lần nàytôigiấutênthì

cũngchẳngchoai.CáitênFauchelevent,chínhlãoFaucheleventđãchotôi

đểđềnơntôi,tôicóquyềngiữcáitênấy,tôisẽgiữlạitrongcáiphòngông

dànhchotôi,hưởngcuộcđờisungsướng,tôikhônglàmbậnai,tôicócáixó

nhỏbécủatôi.Cosettelàcủaông,nhưngtôithìtôicũngsungsướnglàđược

ởcùngmộtnhàvớiCosette.Mỗingườisẽđượchưởngcáihạnhphúclớn

haynhỏcủamình.CứvẫnôngFauchelevent,thìmọiviệcsẽổnthỏa,phải,

trừtâmhồntôi.Tấtcảsẽvuivẻtrongđờitôi,riêngđáylòngtôiđentối.Có

phảichỉsungsướnglàđủđâu,mìnhcònphảibằnglòngmìnhnữa.Nhưthế

tôivẫnlàôngFauchelevent,cáimặtthậtcủatôi,tôivẫngiấu,trướccáirạng

rỡcủađờiôngtôivẫnômấpđiềubíẩncủatôi,giữacáiánhsángchóilọi

củađờiông,tôivẫnmangcáibóngtốicủatôi,tôisẽmangcảcáilaotùcủa

tôivàotronggiađìnhông,khôngbảoai,khôngnóisao,tôisẽngồivàobàn

ăncủaôngvớicáiýnghĩrằngnếuôngbiếttôilàaithìôngphảiđuổitôiđi;

nhữngngườiởtrongnhànàysẽhầuhạtôinhưngnếuhọbiếtthìhọphảikêu

lên:Ôi!Ghêtởm!Cánhtaytôisẽvachạmcánhtayông,điềumàôngcó

quyềnkhôngthích,tôisẽăncắpnhữngcáibắttaycủaông.Trongnhàông

ngườitasẽlẫnlộn,tôntrọngnhữngmớtócbạcđángkínhcùngvớinhững

mớtócbạcônhục;trongnhữnggiờthânmật,khimọingườitintưởngđã

chanhòacùngnhauđếntậnđáylòng,khibốnngườichúngtacùnghọpmặt,

ôngcụngoại,vợchồngông,vàtôi,thếmàlạicómộtngườixalạ.Tôicóthể

sátcánhvớiôngtrongcuộcđờiông,vớiđiềuquantâmduynhấtlàgiữyên

cái nắp đã đậy cái giếng ghê tởm của tôi lại. Tôi, một người chết, tôi sẽ

cưỡngbứcnhữngngườisốnglàcácôngbàphảithừanhậntôi.Tôisẽbắt

Cosettechungthânphảichịuđựngtôi.Ông,Cosettevàtôi,cảbangườisẽ

độichungmộtcáimũxanh.

[447]

Ôngcókinhtởmkhông?Tôibâygiờchỉlà

ngườiđaukhổnhất,làmnhưthế,tôisẽtrởthànhngườighêtởmnhất.Cáitội

ácấyhàngngàytôisẽphạmphải!Hàngngàytôisẽdốitrá!Vàhàngngàytôi

sẽcứmangcáibộmặtđentốiấy!Vàcáiônhụccủatôi,hàngngàyôngvà

Cosettesẽphảichiamộtphần!Phải,hàngngày!Nhữngngườitôiyêuquý

nhất,những ngườiconcủa tôi,nhữngngườingâythơtrongtrắng củatôi,

phải chia cái của ấy. Cóphải đâu không nói là dễ? Im lặng là giản đơn?

Không,khôngphảigiảnđơn.Cócáiimlặngdốitrá.Vàsựdốitrácủatôi,sự

gianlậncủatôi,sựnhụcnhã,hènnhát,phảnbội,tộilỗicủatôi,tôisẽuống

từnggiọt,khạcrarồilạiuốngvào,uốnghếtlúcnửađêmlạibắtđầuuốngtrở

lạilúcgiữatrưa,buổisángchàocũngdốitrá,buổichiềuhỏicũngdốitrá,

ngủtrêntấtcảcái đó, trộn tất cả cái đó với thức ăn, và tôivẫnnhìnmặt

Cosette,vẫnđemcáimiệngquỷsứcủatôicườiđápnụcườithiênthầncủa

Cosette,tôisẽlàmộtkẻlừadốighêtởm.Đểlàmgì?Đểđượcsungsướng!

Tôi mà muốn sung sướng ư?Tôi có quyềnđược sung sướng không chứ?

Thưaông,tôiởngoàirìacuộcđờirồi.

Jean Valjean ngừng lại. Marius vẫn nghe. Không ai ngắt được những

chuỗiýnghĩ,nhữngniềmkhắckhoảitriềnmiênấy.JeanValjeanlạihạthấp

giọng,nhưnglúcnàygiọngkhôngâmthầmnữa,màghêrợn.

—Ônghỏivìsaotôinói?Khôngaitốcáo,khôngaitruynã,khôngaisăn

bắttôi,ôngbảothế.Có!Tôicóbịtốcáo,có,tôicóbịtruynã,có,tôicóbị

sănbắt,bởiai?Bởichínhtôi:Chínhtôiđãchặnđườngtôi,tôilôitôiđi,tôi

đẩytôiđi,tôitựbắttôi,tôitựxửtôi,vàkhimìnhlạitựnắmgiữmìnhthì

nắmchắclắm.

Ôngtựtaynắmlấyáomình,kéolạiphíaMarius,ôngnóitiếp:

—Ôngnhìncáinắmtaynày,ôngcóthấynónắmcáicổáonàyvàsẽ

khôngđểrờirakhông?Lươngtâmlạicònnắmchắchơnthế.Muốnsung

sướng,thưaông,thìkhôngnênbaogiờhiểubổnphậnlàgì,vìkhiđãhiểu

bổnphậnrồi,thìbổnphậnhếtsứckhắcnghiệt,ngườitatưởngnhưbổnphận

trừngphạttavìtađãhiểuthếnàolàbổnphận.Nhưngkhôngphảithế.Bổn

phậnbanthưởngta,nódẫntavàomộtđịangụcmàtacảmthấycóChúaTrời

bêncạnhmình.Vừatựxéruộtxongthìlònglạithấyyêntĩnhvớilòng.

ÔngPontmercy, cáiviệcnày khônghợpvới lẽthường,việc tôilàmột

ngườilươngthiện.Trướcmắtôngtôicótựhạtôi,thìtôimớiđềcaotôiđược

trước mắt tôi. Chuyện thế này tôi đã làm một lần, nhưng không đau xót

nhiềunhưbâygiờ,nóchẳngđángkểgì.Vâng,mộtngườilươngthiện.Tôi

sẽkhôngcònlàmộtngườilươngthiệnnữanếutôicứđểôngquýmếntôi,

bâygiờôngkhinhmiệttôithìtôilạilàngườilươngthiện.Thậtlàmộtđịnh

mệnhđộcác:Tôichỉcóthểăncắplòngkínhtrọngcủamọingườiđốivới

tôi,nhưngsựkínhtrọngấylạilàmthâmtâmtôinhụcnhã,lạigiàyvòtôi,để

chotôiđượctựtrọngthìđànhphảiđểmọingườikhinhrẻtôi.Bâygiờtôi

mớingẩngđầulênđược.Tôilàmộttêntùkhổsaituântheolươngtâmcủa

hắn.Tôibiếtnhưvậycũngkhôngphảilàbìnhthường.Nhưngôngnghĩtôi

biếtlàmthếnào.Thựclànhưvậy.Tôiđãtựhứahẹnvớitôi,tôiphảigiữlời

hứa.Cónhữngsựgặpgỡràngbuộcchúngta.Cónhữngsựngẫunhiênlôita

vàobổnphận.ÔngPontmercy,thưaông,ôngthấyđó,đờitôithậtlắmnỗiéo

le.

JeanValjeanlạidừngmộtlát,nuốtnướcbọtmộtcáchkhónhọc,nhưthể

lờinóicủaôngcómộtdưvịcayđắng.Ôngnóitiếp.

— Khi người ta mang một nỗi nhục nhã ghê gớm như vậy, người ta

không có quyền bắt những người khác vô tình phải chung chịu, người ta

khôngcóquyềntruyềnsanghọcáidịchtễđó,khôngcóquyềnlàmhọsadần

xuốngcáivựcthẳmcủamìnhmàkhôngbiết,khôngcóquyềnvứtbừabãicái

áotùđỏcủamìnhlêncuộcđờihọ,khôngcóquyềnmangcáiđaukhổcủa

mìnhlénlútluồnvàocáihạnhphúccủangườikhác.Đếnbênnhữngngười

lànhmạnh,mangcáiungnhọtvôhìnhcủamìnhmàcọxátvàongườihọ,

thậtlàghêtởm.Faucheleventcóchotôimượntênnhưngtôikhôngcóquyền

sửdụngcáitênấy,hắnchonhưngtôikhôngcóquyềnnhận.Mộtcáitênlà

mộtconngười.

Thưaông,ôngxem,tôicũngcósuynghĩmộtchút,sáchvởcóđọcchútít;

tuytôilàmộtnôngdân,tôicũnghiểubiếtsựvật.Ôngthấytôinóinăngcũng

ngheđược.Tôiđãtựgiáodụctôi.Thậtthế,lấymộtcáitênvàgiấumình

dướicáitênấy,làmộtđiềubấtlương;nhữngchữcái,ngườitacũngăncắp

nhưăncắpmộtvítiềnhaymộtchiếcđồnghồ.Làmộtchữkýgiảmạobằng

xương,bằngthịt,làmộtcáichìakhóagiảbiếtnóibiếtđi,giảmạochìakhóa

đểmởcửavàonhàngườilươngthiện,khôngbaogiờdámnhìnthẳng,chỉ

nhìn nghiêng thôi, trong thâm tâm mình là một người đê nhục, không!

Không!Không!Khôngthểđược!Thàchịuđaukhổđổmáu,đổnướcmắt,

thàtựtaymìnhcấuxédathịtmình,thàquằnquạithâuđêm,thàtựgiàyvò

timócmình.Đó,vìsaotôiđếnđểkểtấtcảvớiông,tựnguyệnnóitấtcảvới

ông,nhưôngđãbảo.

JeanValjeanthởmộtcáchnặngnềvànóilớnlênlờicuốicùngnày:

—Đểsống,xưakiatôiđãăncắpmộtcáibánh,bâygiờđểsốngtôikhông

muốnăncắpmộtcáitên.

Mariusngắtlời:

—Đểsống!Ôngkhôngcầncáitênấyđểsốngà?

JeanValjeanngẩngđầulênrồilạicúixuốngmấylần,trảlời:

—À!Tôibiếttôimà.

Imlặngmộtlát.Cảhaingườiđềukhôngnóigìcả,mỗingườiđắmđuối

trongmộtvựctưtưởng.Mariusđãngồixuốnggầnmộtchiếcbàn,mộtngón

taygấptìvàokhóemiệng.JeanValjeanđiđilạilại.Ôngdừnglạitrướcmột

tấmgươngvàđứngim.Ôngnhìnvàotấmgươngmàkhôngbiếtcómình,rồi

nóimộtmìnhnhưtựtrảlờichomình:

—Cònbâygiờthìlòngmìnhnhẹhẳn!

Ônglạiđivàbướcvềđầukiaphòngkhách.Khiquaytrởlại,ôngthấy

Marius,đangnhìnôngđi.BấygiờôngnóivớiMarius,bằngmộtgiọngkhó

tả:

—Chântôihơikéolê.Bâygiờthìônghiểutạisao.

KhiôngđãquayhẳnvềphíaMarius:

—Vàbâygiờ,thưaông,ôngthửhìnhdungnhưthếnày;tôikhôngnóigì

cả,tôivẫnlàôngFauchelevent,tôiđếnởnhàông,tôilàngườigiađìnhông,

tôiởtrongphòngtôi,sángsángđigiầyvảisangăncơm,chiềuchiềucảba

ngườichúng tacùngđi xemhát,tôi đichơicùng bàPontmercyđến cung

điệnTuileriesvà quảng trường Royol. Chúng ta cùng sống với nhau, ông

chotôicũnglàngườinhưông,rồimộthômtôiởđây,ôngcũngởđây,chúng

tacùngchuyệntrò,cườinói,bỗngnhiêncóngườithétlên“JeanValjean”và

mộtbàntaykinhkhủng,bàntaycảnhsáttừtrongbóngtốinhôravàdứtcái

mặtnạcủatôi!

Ônglạingừng,Mariusđãđứnglên,rùngmình.JeanValjeantiếp:

—Ôngnghĩsao?

Mariustrảlờibằngsựyênlặng.

JeanValjeanlạinói:

—Ôngxemđó,tôinóiralàphải.Thôi!Hãytậnhưởnghạnhphúccủa

ông,hãyởtrênthiênđường,cứlàthiênthầncủamộtthiênthần,cứrạngrỡ

nhưởtrênmặttrời,vuihưởngcáihạnhphúcấy,đừngbănkhoănvìchuyện

mộttênđọađàykhốnnạnlàmthếtựphanhngựcrađểlàmbổnphậncủa

hắn.Trướcmặtôngchỉlàmộtngườikhốnkhổ.

Mariusvượtquaphòngkhách,khiđếngầnJeanValjean,chàngđưatay

choông. NhưngbàntayJeanValjeankhông chìara,Marius phảiđưatay

mình đến tận nơi tìm bắt bàn tay ấy. Jean Valjean cứ để mặc Marius và

chàngcảmthấynhưmộtbàntayđá.Mariusnói:

—Ôngtôicónhiềubạnhữu,tôicóthểxinchoôngđượcânxá.

—Vôích-JeanValjeanđáp.-Ngườitatưởngtôiđãchết,thếlàđược

rồi.Ngườitakhôngtheodõinhữngkẻđãchết.Nhữngkẻchếtđượcquyền

cứviệcmụcrữadần.Chếtthìcũngnhưđượcânxávậy.

ÔngrútbàntaymìnhrakhỏitayMariusvànóimộtcáchđườnghoàng,

nghiêmnghị:

—Làmtrònbổnphậncủatôi,đólàngườibạnmàtôicầucứu;tôichỉcần

mộtsựânxá,đólàsựânxácủalươngtâmtôi.

Giữalúcấy,ởđầukiaphòngkhách,cánhcửahémởtừtừvàtrongkhung

cửanửakhépnửamở,cáiđầuCosettehiệnra.Ngườitachỉnhìnthấyvẻmặt

dễmếncủanàng;đầunàngxõatóctrôngrấtxinh,mímắtcònmọngvìngủ.

Nànglàmnhưmộtconchimởtrongtổthòđầura,nhìnchồngrồinhìnJean

Valjeanvừacườivừanói.Trôngnàngnhưmộtnụcườinởtronglòngmột

đóahoahồng.

—Khôngsairồi!Cácngàilạiđươngbànchuyệnchínhtrị!Thậtlàngớ

ngẩn!Saokhôngvàovớingườita?

JeanValjeangiậtmình.

Mariuslắpbắp:

—Cosette!…

Rồichàngkhôngnóiđượcgìnữa.Trônghọgiốnghaingườiphạmlỗi.

Cosettevẻmặtrạngrỡnhìnhếtngườinàylạinhìnngườikia.Trongkhóe

mắtcủanàngnhưthoángthấynhữngkhoảngthiênđường.Nàngnói:

—Tôibắtđượccácngàiquảtangnhé!Tôivừanghethấyđằngsaucửa

cha Fauchelevent của tôi nói nào là lương tâm… nào là làm bổn phận…

chẳngchínhtrịthìlàgìđấy?Tôikhôngthích.Ailạimớisánghômsaumà

đãnóichuyệnchínhtrị.Khôngđúng.

—Emtưởnglầmđấy-Mariustrảlời-Chúngtôibànchuyệnlàmăn;bàn

chuyệncáisốtiềnsáutrămnghìnfrancskiagửiđâucholợinhất…

Cosettecắtngang:

—Khôngphảinhữngcáiđóđâu!Tôivàonhé.Cóbằnglòngkhông?

Nàngcươngquyếtbướcquangưỡngcửa,vàotrongphòngkhách.Nàng

mặcmộtcáiáokhoáctrắngrấtnhiềunếp,ốngtaykhárộng,dàitừcổxuống

tậnchân,ởphầntrêntôvàngcủanhữngbứctranhTrungCổvẫncónhững

cáibọcđựngthiênthầnnhưvậy.

Nàngtựngắmmìnhtừđầuđếnchântrongmộttấmgươnglớn,rồingây

ngấtsaysưanói:

—NgàyxưacómộtôngvuavàmộtbàHoàngHậu.Trời!Vuiquá!

XongnàngtrịnhtrọngchàoMariusvàJeanValjeanrồinóitiếp:

—Thếnàynhé,emởđâyvớicácngài,emngồivàoghếnày,nửagiờnữa

thìăncơmsáng,cácngàimuốnnóichuyệngìthìnói.Embiếtđànôngthì

phảinóichuyện,emsẽngoanngoãnnghe.

Mariuscầmtaynàngvànóirấtâuyếm:

—Chúngtôinóichuyệnlàmănmà.

—À,màbannãy-Cosetteđáp-emvừamởcửasổ.Vôsốchimsẻởđâu

mớibayđếnvườn.Chimthậtchứkhôngphảilàngườitráhình.Hômnaylà

thứtưngàyLễTro,nhưngkhôngphảilàlễcủabầychim.

— Anh bảo em là chúng tôi nói chuyện làm ăn, em hãy đi đi, em bé

Cosettecủaanh,đểchúngtôinóichuyệnmộtlát,toànnhữngconsốcả,em

nghechánngay.

—AnhMarius,sángnayanhthắtchiếccravatexinhquá.ĐứcÔnglàm

dánglắmthưaĐứcÔngạ!Không!Emkhôngchánđâu.

—Anhbảolàemsẽchánmà,emngheanhđi.

—Không,ngồivớicha,vớianhthìchánthếnàođược!Emkhônghiểu

nhưngem vẫn nghe được, nghe những giọngthân yêuthìcócầngì hiểu.

Cùngngồivớinhau,thếlàemthíchrồi.Emcứởđâynào.

—EmlàemCosetteyêuquýcủaanh.Nhưngkhôngthểđược.

—Phảithểđược!

—Phải.

—Đượcrồi-Cosetteđáp.-Emmangtheobaonhiêulàtintức,nếuemở

lạithìemnóichomànghe.Ôngcònngủnày,dìanhđilễnày,lòsưởiphòng

củachaFaucheleventunkhóinày.Nicoletteđãgọithợthônglòsưởinày.

ToussaintvàNicoletteđãcóchuyệncãicọvớinhaurồinày,Nicolettethì

chê Toussaint nói lắp này. Thế thì các ông sẽ không được biết gì cả. A!

Khôngthểđượcà?Em,đếnlượtem,emcũngsẽnóikhôngthểđược,cho

ngàixem.Đểcoiaiđượcainào?Thôi,emxinanh,anhMariusbébỏngcủa

emơi,đểemởđâyvớichavàanh.

—Anhcamđoanvớiemlàchỉcóthểhaichúngtôiởđâyvớinhauđược

thôi.

—Hừ,thếemcũngkểlàmộtngườià?

JeanValjeankhôngnóimộtlờinào.Cosettequaylạiphíaông:

—Còncha,chanày,trướchếtconmuốnchaphảiđếnhôncon.Chasao

khôngbênhconlạingồiìrađấy?Chacủaconmàthếà?Chaxemđấy,con

lấychồngrấtkhổ,chồngconđánhconđấy.Nào,chahônconngayđinào.

JeanValjeanlạigần.

CosettequaylạiphíaMarius:

—Cònanhthìemchẳngthèm.

RồinànggiơtránchoJeanValjean.JeanValjeantiếnthêmmộtbướclại

gầnnàng.

Cosettebỗngnhiênlùilại:

—Cha!Saochaxanhthế!Haylàcánhtaychađauquá!

—Không,taykhỏirồi,-JeanValjeantrảlời.

—Haylàchamấtngủ?

—Khôngphải.

—Haylàchacóđiềugìbuồn?

—Không.

—Hônconđi.Chamạnhkhỏe,changủđược,chavuilòngthìconkhông

rầyràchanữa.

Nóirồi nànglạigiơ tránchoJean Valjean.JeanValjeanđặtmộtchiếc

hôntrêncáivầngtránphảngphấtánhsángthiênđường.

—Chacườiđi.

JeanValjeancười.Nụcườicủamộtbóngma.

—Bâygiờchabênhconđi,chabảochồngconđi.

—Cosette!-Mariuskêu.

—Chaơi!Chacứgắtlênđi.Chabảochồngconlàconphảiởđây.Nói

chuyệncóconthìcólàmsao!Cácngườichotôilàngulắmà?Chuyệncác

ngườinóikỳlạthếkiaà?Chuyệnlàmăngửitiềnngânhàng,việclớnnhỉ?

Đànôngchảcócáigìmàhọcũnglàmravẻbímật.Emmuốnngồiởđây.

Sángnayemxinhlắm,nhìnemnày,anhMarius!

Nàngnhìn Marius,nhúnvai mộtcáchrất đángyêuvà làmbộhờn dỗi

trôngrấtxinh.Mộttiađiệnnhưlóelêngiữahaiconngườiấy.Cóaingồiđấy

họcũngtưởngnhưkhông.

—Anhyêuem!-Mariusnói.

—Emquýanh!-Cosettenói.

Rồihaingườikhôngcưỡngđược,ômchầmlấynhau.Cosettevừanắnlại

mộtnếptrênchiếcáokhoáccủanàng,vừabĩumôimộtcáchđắcthắngvà

nói:

—Bâygiờemcứngồiđây.

Mariustrảlờibằnggiọngnănnỉ:

—Cáiấythìkhôngđược.Chúngtôicầnnóinốtvớinhaumộtđiều.

—Lạikhôngà?

Mariusnóimộtcáchnghiêmnghị:

—Cosette,anhcamđoanvớiemlàkhôngthểđược.

—À!Lêngiọngôngchồngđấy,thưaông.Đượcrồi!Tôiđiđây.Cha,cha

khôngbênhvựccon.Ôngchồngtôi,ôngchatôi,cácôngthậtlàchuyênchế.

Tôisẽmáchôngngoại.Cácngàiđừngtưởngtôithèmtrởlạivànănnỉcác

ngàiđâu,cácngàilầmđấy.Tôitựtrọnglắm.Tôisẽđợicácngài.Đểrồicác

ngàixemvắngtôicácngàicóchánkhông?Tôiđiđây.Đượclắm.

Rồinàngđira.

Haigiâysau,cửalạimở,cáimặthồngtươicủanànglạihiệnragiữahai

cánhcửa,nàngthétto:

—Tôigiậnlắmđấy.

Cửalạiđóngvàbóngtốitrởlại.

Cosettechẳng khácgìmột tiasángmặt trờilạchướng, vừaxuyênqua

đêmtốimàkhônghay.

Mariusxemlạicửathậtđóngchưavàlẩmbẩm:

—TộinghiệpCosette,khinàngbiếtchuyện…

JeanValjeannghecâuấybủnrủncảchântay.ÔngnhìnMarius,mắtđờ

đẫnvànói:

—Cosette,àphải.ÔngsẽnóilạivớiCosette.Đúnglắm.Ừ,màtôiquên

khôngnghĩđếnchuyệnấy.Cósứclàmviệcnàymàkhôngcósứclàmviệc

khác.Thưaông,tôixinông,tôivanông,xinônglấyđiềuthiêngliêngnhất

hứavớitôilàkhôngnóilạivớiCosette.Ôngbiếtthôi,riêngông,cũngđủrồi

chứ!Tôiđãnóitấtcả,tựtôinóira,khôngaibắtbuộc,tôicóthểnóivớicả

vũtrụnày,cảmọingười,cũngthếthôi,nhưngnó,nókhônghiểuđượcđiều

đó,nósẽkhiếpsợ.Mộtngườitùkhổsai?Làcáigì,ngườitasẽphảigiải

nghĩachonó,phảibảonó:Khổsainghĩalàđilàmkhổdịchởchiếnthuyền.

Nóđãtrôngthấymộtlầnmộtdâytùkhổsai.Trờiơi!Trời!

Ôngngồiphịchxuốngchiếcghế,haitayômmặtkhôngnghethấytiếng

gì,nhữngnhìnhaivainhôlên,hạxuống,thìbiếtôngđangkhóc.Nướcmắt

âmthầm,nướcmắtghêgớm.

Tiếngthổnthứcnghẹnngàolàmchongườitanghẹtthở.Ôngnhưbịco

giật,phảingảngườirađằngsau,trênlưngghếnhưđểthở,buôngthõnghai

cánhtay.Mariusnhìnrõmặtôngchanhòanướcmắt.Chàngnghethấyông

nóirấtrõnhưtừmộtnơisâuthẳm:“Ôi!Tôimuốnchếtchorồi".

—Ôngyênlòng.-Mariusnói.-Tôisẽgiữbímậtcủaôngchoriêngtôi

thôi.

Mariuscócảmxúcmộtphầnnàonhưngchưađúngmức,vìtừmộttiếng

đồnghồrồibắtbuộcphảilàmquenvớimộtsựbấtngờghêgớm;nhìnthấy

mộttêntùkhổsaixuấthiệntrướcmắtmình,chồnglêntrênconngườiông

Fauchelevent,bịcáithựctếthảmhạiấydầndầnlấnát,Mariuscảmthấytự

nhiêngiữachàngvàconngườiấycómộtsựngăncáchdohoàncảnhđógây

ra.Chàngnóithêm:

—Tôicầnphảinóiđếnsốtiềnngườitagửiôngmàôngđãgiữvàtrảlại

mộtcáchtrungthành,rấtlươngthiện.Đólàmộthànhđộngngaythẳng.Ông

đánghưởngmộtphầnthưởngvìchỗđó.Ôngmuốnbaonhiêu,ôngcứđịnh

lấysố,tôisẽđưaông.Đừngsợlấynhiều.

JeanValjeandịudàngtrảlời:

—Xincảmơnông.

Ôngyênlặngmộtlátvẻsuynghĩ,vôtìnhlấyđầungóntaytrỏđưađiđưa

lạitrênmóngngóntaycái,rồicấtcaogiọng:

—Thếlàđãhầuhết.Tôichỉcònmộtđiềunữa…

—Điềugì?

JeanValjeanngậpngừng,ngậpngừngmộtlầncuốicùng,màgầnnhưhết

hơi,ônglắpbắpnóikhôngratiếng:

—Bâygiờôngđãbiếtcảrồi,ônglàngườiquyếtđịnh,ôngxétxemtôicó

nênkhônggặpCosettenữakhông?

—Tôitưởngnhưthếlàhơn.-Mariuslạnhlùngtrảlời.

JeanValjeannóilẩmbẩmtrongmồm:

—TôisẽkhônggặpCosettenữa.

Nóirồi,JeanValjeanđiraphíacửa.Ôngđặttaylênquảnắm,cáichốt

quay,cửahémởvừađủđểbướcra,nhưngôngđứngimmộtphútrồikhép

cửalạivàquay về phía Marius. Mặt ông từ xanh xao đã biến thành nhợt

nhạt,khôngcòngiọtlệnàotrongmắt,màlàmộtngọnlửabihùng.Giọng

nóiôngtrởlạibìnhthảnmộtcáchlạlùng.Ôngnói:

—Này,thưaông,nếuôngbằnglòng,tôisẽđếnvớiCosette.Tôixinnói

thậtvớiônglàtôimuốngặpCosettelắm.NếutôikhôngmuốngặpCosette

thìtôiđãkhôngnóithậttấtcảvớiông,tôiđãđixarồi,nhưngvìtôimuốn

sốngởnơiCosettesống,vàlạimuốnđượcgặpCosettechonêntôiđãthành

thậtnóihếtvớiông.Ônghiểuýnghĩcủatôichứ,điềuđócũngdễhiểuthôi.

Ôngđãxemchínnămrồi,Cosettesốngbêncạnhtôi.Chúngtôiđãởcáinhà

nátngoàiđạilộ,rồitrongcáinhàtukín,rồigầnvườnLuxembourg.Ôngđã

gặpCosette,lầnđầutiênởvườnấy.Ôngcònnhớcáimũnhungxanhcủanó

chứ?SauchúngtôilạiđếnởkhuInvalides,phốPlumet,nhàcócáivườnvà

cáihàngràosắt.Tôiởtrongcáisânđằngsau,ngàyngàyngheCosettechơi

dương cầm. Đấy là tất cả cuộc đời của tôi. Chúng tôi không bao giờ rời

nhau.Cuộcđờiấyđãkéodàichínnămvàbaothángnữa.Tôinhưchanó,nó

nhưlàcontôi.Khôngbiếtôngcóhiểuchotôikhông,thưaôngPontmercy,

nhưngrađibâygiờkhôngnhìnthấynónữa,khôngnóivớinónữa,không

còn gì nữa,thật là khó khăn. Nếu ông không cholà bất tiện,tôi sẽ thỉnh

thoảngđếnthămCosette.Tôikhôngđếnluônđâu,tôikhôngởlâuđâu.Ông

sẽbảongườitatiếptôiởcáiphòngnhỏbêndưới,ởtầngdướiđất.Tôicóthể

ravàolốicửasau,cửadànhchongườiở,nhưngehọnghingờ.Cólẽtôicứ

ravàocửachínhmọingườiravàothìhơn.Thưaông,thậtvậy,tôirấtmuốn

gặpCosette,gặpmộtchút,họahoằnthôi,tùyýông.Ônghãytựđặtmình

vào địa vị tôi. Đời tôi chỉcòncó thế thôi, vả lại cũngnêncẩn thận. Nếu

khôngbaogiờtrởlạinữathìkếtquảcũngkhôngtốt,ngườitasẽlấylàmlạ.

Thếnàychẳnghạn,tôisẽđếnbuổichiều,khitrờibắtđầutối.

—Tốinàoôngcũngđến,-Mariusđáp.-Cosettesẽđợiông.

—Ôngtốtquá,thưaông.JeanValjeannói.

Marius chào Jean Valjean, hạnh phúc đưa chân tuyệt vọng ra cửa, hai

ngườichiataynhau.

II

NÓIHẾTRỒIMÀVẪNCÒNNHỮNGCHỖMỜ

ÁM

TâmtríMariusđảolộn.Cáiđiềuxacáchmàchàngvẫncảmthấygiữa

chàngvàconngườisốngbêncạnhCosette,bâygiờchàngđãhiểu.Trong

conngườiấyvẫncócáigìbímậtmàlinhtínhcủachàngđãbáochochàng.

Cái bí mật ấy là điều xấu xa nhục nhã nhất: “Nhà tù khổ sai". Cái ông

FaucheleventấylàtênkhổsaiJeanValjean.

Độtnhiên tìmthấycáibímật ấygiữahạnh phúccủamình thìkhácgì

khámpháramộtconbòcạptrongtổchimgáy.HạnhphúccủaMariusvà

Cosettetừđâycóbắtbuộcphảichịuđựngsựchungđụngấykhông?Cóphải

là một việc đã rồi không? Chịu đựng con người ấy có phải là chuyện tất

nhiêntrongviệchônnhânđãthànhtựu?Cóphảilàkhôngcònlàmthếnào

đượcnữakhông?Mariuscóphảiđãkếthônvớicảtêntùkhổsaikiakhông?

Mặcdùngườitađangsốngchanhòaánhsángvàvuitươi,mặcdùđangtận

hưởnghạnhphúccủatìnhyêu,tậnhưởngcáigiờphúttươithắmrựcrỡcủa

cuộcđời,nhưnggặpnhữngrungđộngnhưMariusvừatrảiqua,thìđếnthiên

thầncũngphảirùngmìnhtronglúcsaysưangâyngất,đếnthầnnhâncũng

phảirùngmìnhbủnrủngiữalúcrạngrỡquangvinh.

Trongnhữngchuyệnthayđổiđộtngộtấy,Mariusnhưmọingười,cũngtự

hỏimìnhcóđiềugìđángtráchkhông?Mariusđãkhôngbiếtđoánrachăng?

Cóthiếuthậntrọngkhông,cóquámùquángvôtâmkhông?Cólẽcũngcó

một phần. Chàng có đi bừa vào cuộc tình ái đã đưa đến sự kết hôn với

Cosette,màkhôngđểýdòlatìmhỏiviệcxungquanhkhông?Thườngkhi

mìnhliêntụctựnhậnxétmìnhnhưthếmàtựsửachữatrởnênkhôn,nêntốt.

Mariusnhậnthấycáikhíacạnhảotưởng,huyễnhoặccủatâmhồnchàng,nó

nhưmộtthứmâymờámbaophủnộitâmtrongnhữnglúcsaysưatuyệtvời

cũngnhưđaukhổcựcđộ,đámmâyấylantràncảtâmtríconngườitheo

nhiệtđộcủatâmhồn,khiếnchotrongconngườichỉcònmộtthứlươngtri

mờmịtsươngmù.Chúngtôinhiềulầnđãnóiđếnyếutốđặcbiệtấytrongcá

tínhcủaMarius.ChàngnhớrarằngtrongcuộctìnháisaysưaởphốPlumet,

trongsáubảytuầnmêsayngâyngất,chàngkhônghềnóichuyệnvớiCosette

vềtấnkịchtrongcáinhànátGorbeaumànạnnhânđãcómộttháiđộrấtlạ

lùng:Kiênquyếtimlặngkhiđấutranhchốngbọnkẻcướpvàvềsaulạilẩn

trốnđi.SaochànglạicóthểkhôngnóigìvớiCosette?Thếmàviệcmớivừa

xảyrathôivàrấtdễsợ!SaochànglạikhôngnhắcgìđếncáitênThénardier,

vànhấtlàbữahômchànggặpÉponine?Thậtbâygiờchàngkhóhiểusựim

lặng của chàng hồi bấy giờ. Chàng cũng có nhận thấy như vậy kia mà.

ChàngnhớlạicáitìnhhìnhchàngyêusaysưamùquángCosette,tìnhyêu

thuhúthếtcảtinhthần,nhấcbổngnhauvàocõilýtưởngtuyệtvời,chàng

cũngnhậnthấynhưmộttílítrímongmanhxenlẫnvàocáitrạngtháisaymê

lôi cuốn tâm hồn, chàng có bản năng mơ hồ, thầm kín muốn giấu giếm,

muốntiêuhủytrongkýứccáichuyệnghêrợnkiamàchàngkhôngmuốn

dính líu tới, chàng không muốn có một vai trò gì, chàng muốn lẩn tránh,

chàngkhôngthểlàmchứngnhân,khôngthểlàmngườitườngthuậtlạiđược,

vìlàmchứnghaykểlạichuyệnđótấtnhiênlàphảitốcáo.

Vảlạimấytuầnlễấyđinhanhnhưchớp,khôngcóthờigiờlàmgìkhác

ngoàiviệcyêunhau.Cuốicùngcânnhắckỹ,lậtđilậtlạitấtcả,thìgiảthử

lúcbấygiờchàngkểlạichuyệncạmbẫyphốGorbeauchoCosette,tốgiác

bọnThénardierkhôngkểgìđếnmọihậuquảcóthểxảyra,giảthửchàng

biếtJeanValjeanlàmộttêntùkhổsaiđinữa,thìMariuscóthayđổigìđược

ôngkhông?CóthayđổigìđượcCosettekhông?Mariuscólùibướckhông?

ChàngcókhônglấyCosettekhông?Không.Vậythìchẳngcógìđángtiếc,

chẳngcógìđángtựtráchmình.Mọiviệcđềuhaycả.Nhữngkẻsitìnhấy

chẳngkhácgìnhữngngườisayrượu,họcóôngthầncủahọ.NếuMarius

sángsuốtra,chàngcũngvẫnđitheoconđườngấy.Áitìnhđãbịtmắtchàng

đểdẫnchàngđiđếnđâu?Dẫnlênthiênđường.Nhưngcáithiênđườngấy

ngàynaylạikềbênmộtđịangục.

Sự xa cách trước đây giữa Marius và con người ấy, tức là ông

FaucheleventngàynaybiếnthànhJeanValjean,sựxacáchấybâygiờlạilẫn

thêmghêtởm.Nhưngtrongcáighêtởmấyphảinóilàcómộtchútthương

hạivàcảmộtphầnngạcnhiên.Ngườiăncắpấy,ngườiăncắptáiphạmấy

đã hoàn lại số tiền người ta gửi. Một số tiền như thế nào? Đến sáu trăm

nghìnfrancs.Màchỉmìnhhắnbiếtcósốtiềnấythôi.Hắncóthểchiếmđoạt

cả;nhưnghắnđãtraolạitấtcả.

Thêmvàođó,hắntựmìnhnóihếttấtcảlailịchcủamìnhmàchẳngcógì

bắtbuộchắn.Hắncónóithìngườitamớibiếthắnlàai.Thúnhậnnhưvậy

khôngphảichịuphầnnhụcnhã,màlàchịucảphầnnguyhiểm.Đốivớimột

kẻtộiphạm,mộtcáilốtđộikhôngphảichỉlàmộtcáilốtmàcònlàmộtnơi

trúẩn.Hắnđãtừbỏnơitrúẩnấy.Mangmộtcáitêngiảlàmộtthứbảođảm

antoàn.Hắnđãvứtbỏcáitêngiảấy.Tuylàtùkhổsai,hắnvẫncóthểẩn

núpmãimãitrongmộtgiađìnhlươngthiện.Hắnđãcưỡnglạisựquyếnrũ

ấy,màcưỡnglạivìlýdogì?Chỉvìsợlươngtâmgiàyvòmàthôi.Hắnđã

giảithíchvớigiọngthuyếtphụccủalòngchânthành.Tómlại,dùtênJean

Valjeantrướckianhưthếnàođinữa,naycũnglàmộtlươngtâmđangtrỗi

dậy,cũnglàmộtnhânphẩmbắtđầuđượcchiêutuyết

[448]

mộtcáchhuyềnbí.

Cólẽđãtừlâurồibănkhoănđãgiàyvòtâmtríconngườiấy.Nhữngtâm

hồntầmthườngkhôngthểcóđượcnhữngbănkhoănđauxótvìcônglývà

thiêntâmấy.Mộtlươngtâmtrỗidậylàmộttâmhồncaocả.

JeanValjeanthànhthật.Sựthànhthậtấyrõrệt,cụthể,khôngaichốicãi

được,nỗiđauxótcủaôngtachứngminhchosựhiểnnhiên,tấtcảcáiđó

khiếnchomọisựđiềutratrởnênvôích,vàmỗilờinóicủaconngườiấylà

mộtlờiđángtin.Mariusthấycósựđảolộnkìlạcủacácvịtrí.Conngười

ôngFaucheleventtoátracáigì?Ngờvực.ConngườiJeanValjeangợinên

cáigì?Tintưởng.

MariussuynghĩvàlàmbảnkếttoánbímậtvềJeanValjean,chàngtính

phầncóvàphầnnợ,vàcốđiđếnmộtsựcânbằng.Nhưngtấtcảcáiđóhỗn

loạnnhưmộtcơngiôngtố.Mariuscốxâydựngmộtýniệmrõrệtvềcon

ngườiấyvàhìnhnhưcốtheođuổiJeanValjeantrongtưtưởngcủay,nhưng

hình ảnh Jean Valjean biến rồi lại hiện ra trong một làn sương mù khắc

nghiệt.

Sốtiềngiữhộtraolạithậtthà,lờithúngaythậtđềulànhữngđiềutốt,

nhưmộtkhoảngtrờiquangtrongđámmâymù,nhưngrồiđámmâylạiđen

nghịt.TuyrằngnhữngkýứccủaMariuscònlờmờ,nhưngchàngcũngvẫn

thấymộtkhoảngbóngtối.

CâuchuyệnxảyratrongcáiổJondrettelàthếnào?Tạisaokhicảnhsát

đến,ngườiấykhôngkêukiệnmàlạitrốnđi?VềđiểmnàyMariustựgiải

thíchđược.Vìngườiđólàmộttộinhântrốnán.Cònvấnđềkhác:Ngườiấy

đếnchiếnlũylàmgì?BâygiờMariusnhớlạirõrệtđiềuấy,nóhiệnrõtrong

kýứccủachàngnhưnétmựcbímậthiệnlêntrênngọnlửa.Ngườiấycómặt

ởchiếnlũy,nhưngkhôngchiếnđấu.Vậyhắnđếnlàmgì?Trướccâuhỏiấy

mộtbóngmahiệnlênvàtrảlời:Javert.Mariusnhớrõmồnmộtcáihìnhảnh

ghêrợn:JeanValjeankéorangoàichiếnlũytênJavertbịtróivàchànghình

như còn nghe tiếng súng ngắn kinh khủng ở phía sau góc phố hẻm

Mondétour.Cóphầnchắclàgiữatêngiánđiệpvàtêntùkhổsaiấycómột

mốithùkhôngđộitrờichung.Tênnàylàmvướngtênkia.JeanValjeantìm

đếnchiếnlũyđểtrảthù.Mãisauhắnmớiđến,chắchắnbiếtJavertbịbắtở

đó.CáitruyềnthốngphụcthùghêgớmcủangườiđảoCorsethấmsâuvào

vàitầnglớpcùngdânvàchiphốihọ,họcoiviệctrảthùấylàtựnhiên;cả

nhữngtâmhồnđãphầnnàobiếtcảitàquychínhcũngkhônglấyviệcđólàm

lạ.Tâmhồnnhữngconngườiấylànhưvậy.Mộttêntộiphạmhốicảicóthể

chùntay trướcviệcăn cắp,nhưngkhông ngầnngạigiết ngườiđểtrả thù.

JeanValjeanđãgiếtJavert.Điềuấyhầunhưchắcchắn.

Còncâuhỏicuốicùng,câuhỏinàykhôngtrảlờiđược.Câuhỏiấycắnrứt

Mariusnhưmộtcáikìm.SaoJeanValjeancóthểsốngbênCosettemộtthời

gianlâunhưvậy?Cáithiênmệnhbíhiểmnàođãđặtđứatrẻấy bên con

ngườiấy?PhảichăngtrêntrờikiacónhữngdâyxíchđôirènsẵnvàChúa

ưngbuộcghépmộtthiênthầnvớimộtquỷsứ?Trongnhàlaoâmubíhiểm

khốncùng,tộilỗivàthơngâycóthểlàbạnđồngđườngđượcchăng?Kiếp

sốngnhânloạilàmộtxâungườiđầyđọa,trongxâungườiấyhaicáitrán

[449]

cóthểđisongsongbêncạnhnhau,mộtcáithơngây,mộtcáidữdội,mộtcái

đầyvẻtrongtrắngthầntiêncủabìnhminh,mộtcáithâmxịtnhưbịánhchớp

vôtậnlàmsém.Aiđãgánghéphaisốkiếpấymộtcáchlạlùngnhưvậy?

Làmthếnào,vìlẽhuyềnbígìđứatrẻthầntiênấyvàlãogiàtùtộiấyđã

chungsốngđượcvớinhau?Aiđãđembuộcconchiênvàoconchósói?Lại

càngkhóhiểuhơn,aiđãbuộcconchósóivàoconchiên.Đúngvậy,consói

kiađãyêuconchiênnày,conngườihungtợnkiađãâuyếmđứatrẻyếuớt

ấytrongchínnămdài.Thiênthầnđãnươngtựaquỷsứ.Lòngâuyếmhysinh

của con ngườiquái gở ấy đã đùm bọc, che chở cả quãng đời thơ ấu tuổi

thanhxuâncủaCosette,dẫndắtnàngvàocuộcđờiđầyánhsángtươivui,

làmnảynởtâmhồntrinhbạchthơngâykia.Đếnđâymỗicâuhỏibiếnra

thànhnhiềucâuđốbíhiểmvôcùng,mỗivựcthẳmmởvàonhiềuvựcthẳm

khác.MariuscúixuốngtâmhồnJeanValjeanmàchoángvángcảngười.Cái

conngườivựcthẳmấylàconngườithếnào?

Những biểu tượng trong CựuƯớcthật là những biểu tượngvĩnh viễn.

Trongxãhộiloàingườiđangtồntạikhichưacómộtánhsángvĩđạinào

hoáncảinó,vẫncóhaiconngười,mộtconngườicaocả,mộtconngườitối

tăm,conngườitheođườngthiện,Abel,conngườitheolốiác,Caïn.Caïnở

đâylạihiềntừâuyếmlànghĩathếnào?Têntướngcướp,bảovệnàng,nuôi

dưỡngnàng,làmchonàngcaoquý,baobọcnànggiữatrongtrắngtrongkhi

mìnhôuếlàthếnào?CáihốtùđãtônthờsựtrongtrắngấyđếnmứcJean

ValjeangiáodụcCosettelàthếnào?Cáibộmặtcủađêmtốimàlãnhtrách

nhiệmduynhấtlàmtiêutanhếtmọibóngmâyâmuxungquanhngôisao

rạngrỡđangmọclên,làthếnào?ĐólàsựhuyềnbítrongcuộcđờicủaJean

Valjean.ĐócũnglàlẽhuyềnbícủaChúa.

Mariuslùibướchaihuyềnbíấy.Nhưngcáihuyềnbínàylàmchàngyên

lòngvềcáihuyềnbíkia.Trongcâuchuyệndịkỳấy,cóChúarõrệt,cũng

nhưcóJeanValjean.ChúacónhữngcôngcụcủaChúa,Chúamuốndùng

côngcụgìtùyý.Chúakhôngchịutráchnhiệmtrướcngườiđời.Tabiếtlàm

saođượcChúađãlàmnhưthếnào?JeanValjeanđãdựvàoviệcsángtạora

Cosette.Hắnđãnhàonặnmộtphầncáitâmhồnấy.Khôngthểchốicãiđược

điềuấy.Thếthìcólàmsao?Ngườithợghêtởm,nhưngtácphẩmlạiđẹpvô

cùng. Chúa làm những phép màu của Chúa theo cách nào Chúa thấy tốt,

ChúađãsángtạonàngCosettexinhđẹpkia,vàChúađãdùngbàntaycủa

JeanValjeanvàocôngviệcđó;Chúađãthíchchọnmộtngườicộngtáclạ

lùngnhưvậy.Tacóquyềngìdòmngóhỏihan.Đãbiếtbaolầnphânbón

giúpmùađônglàmnảynởnhữngđóahoahồng!

Mariustựtrảlờimìnhnhưthếvàcũngtựcholàđúng.Vềtấtcảnhững

điềunóitrênđây,chàngđãkhôngdámépbuộcJeanValjeanphảinói,chàng

cũngkhôngtựnhậnrằngchàngkhôngdámhỏi.ChàngyêuCosette,Cosette

làcủachàng. Cosette trong trắngtuyệtvời.Thếlà đủ rồi. Chàng còncần

phảilàmsángtỏđiểmnàonữa.Cosettelàánhsáng,ánhsángcòncầnphải

cái gì làm sáng tỏ thêm? Chàng đã được tất cả. Được tất cả, chưa đủ ư?

Những chuyện riêng của Jean Valjean có quan hệ gì đến chàng? Khi cúi

xuốngcáibóngtốihãihùngcủaJeanValjean,chàngvẫnbámchắcvàolời

camđoanlongtrọngcủaconngườikhốnkhổấy:"Tôikhônglàgìđốivới

Cosettecả.Cáchđâymườinămtôikhônghềbiếtcónó".JeanValjeanchỉlà

mộtngườikhách qua đường. Chính hắnđãnóithế.Thếthì hắn đi đường

hắn.Dùsao,vaitròcủahắnđãchấmdứt.BâygiờđãcóMariusđóngvaitrò

ThượngĐếphùhộchoCosette,Cosetteđãlênbầutrờixanhtrongvắtcủa

nàng, gặp lạingười đồng loạicủa nàng, ngườitình, người bạn trăm năm,

ngườiđànôngthầnthánhcủanàng.Khiquạtcánhbaybổnglêntrời,thay

hìnhđổidạng,nàngđãtrútbỏlạidướimặtđấtcáixácnhộngtrốngrỗngxấu

xacủanànglàJeanValjean.

Mặcdầu ý nghĩ của Marius chuyểnbiếnnhư thế nào cuối cùng chàng

cũngvẫncómộtcảmtưởngkinhtởmđốivớiJeanValjean.Kinhtởmthiêng

liêngcũngnên,vìnhưchúngtôiđãnhắcđến,Mariuscảmthấytrongcon

ngườiấymộtcáigìcủaChúa.Nhưngmuốnlàmthếnào,muốntìmmộtlýdo

nàođểgiảmnhẹ,cũngvẫnphảiđiđếnđiềunày;mộttêntùkhổsai,nghĩalà

mộtconngườikhôngcóchỗđứngtrongxãhội,vìnóởdướicáibậccuối

cùngcủacáithangxãhội,saungườihènmạtnhấtcủaloàingườilàngườitù

khổsai;cóthểnóilàngườitùkhổsaikhôngphảilàđồngloạicủamọingười

nữa.Luậtphápđãtướcbỏtấtcảcáiphầnnhânphẩmcóthểtướcbỏcủamột

người.Vềnhữngvấnđềhìnhluật,Mariustuylàdânchủvẫncòngiữcái

quanniệmpháplýkhắcnghiệtvôtìnhđốivớinhữngngườiđãbịphápluật

trừngtrị;quanniệmấylàquanniệmcủaluậtpháp.CầnphảinóirằngMarius

chưaphảilàhoàntoàntiếnbộ:Chàngchưaphânbiệtđượcđiềungườiquyết

định,vàđiềuChúaquyếtđịnh.Chưaphânbiệtđượcluậtcủangườivàluật

củaTrời.Chàngchưanhậnxétvàcânnhắcvềcáithẩmquyềnmàloàingười

tựcho mìnhđểquyết địnhcáikhông thểthayđổi,cáikhông thểvãnhồi.

Chàngkhôngcóphảnứnggìđốivớichữtrảthù.Chàngcholàmộtsốtrường

hợpviphạmluậtphápphảichịunhữnghìnhphạtchungthân,làmộtviệctự

nhiên;chàngcũngthừanhậnsựđàyđọamãnkiếpconngườilàmộtphương

thức văn minh. Chàng hãy còn ở trình độấy, tuy rằng chắcchắn thế nào

chàngcũngsẽtiếnbộhơnvìbảnchấtcủachànglàtốtvàmangsựtiếnhóa

tiềmnăng.

Trongcáimôitrườngtưtưởngấy,trướcmắtchàng.JeanValjeanquảthật

làmộtquáivậtghêtởm.Mộtkẻtàác.Mộtthằngtùkhổsai.Cáitiếngấyđối

với chàng nghe như tiếng kêu phán quyết. Sau khi đã quan sát lâu Jean

Valjean,cáicửchỉcuốicùngcủachànglàngoảnhmặt:Hãyquaytrởlại!

Chúngtaphảithừanhậnvànhấnmạnhđiềunày:MariusđãgạnhỏiJean

ValjeanđếnmứcmàJeanValjeanphảinói:Ôngmuốntôixưngtội,thếmà

chàng vẫn không hỏi Jean Valjean hai ba câu quyết định. Không phải là

chàngkhôngnghĩđến,nhưngchàngesợ.HỏivềcáiổJondrette?Vềchiến

lũy?VềJavert.Aibiếttrướcđượcnhữngcâutrảlờisẽphơibàynhữnggì

nữa?JeanValjeankhôngphảilàngườilùibướctrướcsựthật,biếtđâukhi

thôithúcJeanValjeanrồi,chànglạikhôngmuốngiữJeanValjeanlại.Trong

vàitrườnghợptuyệtlộ,đãchẳngcókhichúngtahỏimộtcâurồilạibịttai

khôngdámnghecâutrảlời?Nhấtlàkhingườitayêu,ngườitalạicàngdễ

hènnhátnhưvậy.Hỏingườitađếntậncùngvàonhữngtìnhhuốngbiđátlà

khônghay,nhấtlàkhimộtphầnbấtdidịchcủacuộcđờitalạigắntấtyếu

vàođó.NhữnglờigiảithíchtuyệtvọngcủaJeanValjeancóthểlàmbậtra

nhữngánhsángkinhkhủng,biếtđâucáiánhsángghêtởmấylạikhôngxẹt

đếnCosette?Biếtđâucáivầngtránthiênthầncủanànglạikhôngvìđómà

gợnlênmộtánhlửađịangục.Tiaxẹtđiệncủachớpvẫnlàsét.Địnhmệnh

có những liên kếtkiểu như thế:Vì luật chuyển quangcủa ánh sáng màu,

trongtrắngcóthểnhuốmmàutộiác.Nhữnggươngmặttrongsạchnhấtcó

thểgiữvĩnhviễnánhtánxạcủamộtbộmặtghêtởm.Đúnghaysaikhông

biết,Mariusđãkhiếpsợ.Chàngđãbiếtquánhiềurồi.Chàngkhôngmuốn

nhìnrõhơn,chàngchỉmuốnchoángóchơnlànhìnrõ.Hốthoảngchàngbế

Cosette trong tay mang đi và nhắm mắt để không nhìn thấyJean Valjean

nữa.

Conngườiấylàđêmtối,đêmtốihiệnhình,ghêsợ.Aidámthămdòđáy

cùngđêmtối?Gạnhỏiđêmtốilàmộtviệchãihùng.Aibiếtđêmtốisẽtrả

lờirasao?

Câutrảlờicóthểlàmcảbìnhminhtrởthànhmuônđờiuám.Trongtrạng

tháitinhthầnấymànghĩrằngtừnayconngườiấyvẫncòndínhdángđến

Cosette,dùdínhdángnhưthếnào,Mariuscũnglấylàmbănkhoănđauxót.

Nhữngcâuhỏighêgớmấylàmchànglùibước,nhữngcâuhỏiđánglẽcóthể

đemlạimộtquyếtđịnhcứngrắn,dứtkhoát,bâygiờchànglạitráchmìnhsao

khôngnêulên.Chàngthấychàngquátốt,quálành,nóitrắngralàquánhu

nhược. Tính nhu nhược đó đã dẫn chàng đến một sự nhân nhượng nguy

hiểm.Chàngđãđểcholòngxúcđộng.Thếlàsai.Đánglẽchàngphảidứt

khoátcứviệcgạtbỏJeanValjeanđinhưconquỷđóinêndànhphầnchonó

rồithôivàđuổiconngườiấyrakhỏinhàmình.Chàngtựtráchmình,chàng

cămhậncáimớcảmxúcquaycuồngđộtngột,đãlàmchochàngnóngtai,

mờmắtvàlôikéochàngđi.Chàngtựtráchchàng.

Làm thế nào bây giờ? Jean Valjean sẽ đến thăm Cosette, điều đó làm

chàngkhóchịuvôcùng.Conngườiấyđếnnhàmìnhlàmgì?Làmthếnào

bây giờ? Chàng choáng váng, chàng không muốn đào sâu, chàng không

muốnbớikỹ,chàngkhôngmuốndòlòngchàngnữa.Chàngđãhứa,chàng

đãbịlôicuốnđếnchỗhứabừa.JeanValjeanđãcầmlờihứacủachàngdùlà

hứavớimộttênkhổsai.Tuythế,bổnphậnhàngđầucủachànglàvìCosette.

Chàngcảmthấytronglòngrạorựcmộtnỗikinhtởm,nóáttấtcả.

TấtcảcáimớýnghĩhỗnđộnấyquaytrongđầuócMarius,chàngbướctừ

ýnghĩnàysangýnghĩkhác,nhữngýnghĩấylàmtâmtríchàngbịkhuấy

động.Chànghoangmangvôcùng.Thậtkhóchegiấunỗihoangmangấy

trướcmặtCosette,nhưngtìnhyêuvốnkhônkhéo,chonênMariuscũnggiấu

được nàng. Chàng hỏi Cosette những câu mơ hồ, Cosette ngây thơ trong

trắngnhưconchimbồcâu,nàngchẳngnghingờgì.ChànghỏiCosettevề

thờithơấu,vềtuổithanhxuâncủanàng.Quanhữngcâutrảlời,chànglại

càngtin rằngtấtcảlònghiền từ,tấtcảtìnhcha con,tấtcảcáiđáng kính

trọng một người có thể có được, thì người tù khổ sai kia đã có đối với

Cosette.TấtcảcáimàMariusđãlờmờthấyvàphỏngđoánđềulàsựthật.

Cáicâygaithảmhạikiađãyêumếnvàchechởchocâyhuệtrắngnày.

QUYỂNVIII

BÓNGNGẢHOÀNGHÔN

I

GIANBUỒNGBÊNDƯỚI

Ngàyhômsau,lúctrờibắtđầutối,JeanValjeanđếngõcáicổnglớnnhà

lãoGillenormand.Basquerađónông.LúcấyBasqueđangởtrongsân,hình

nhưđượclệnhđợisẵn.Cókhingườitadặnngườiở:anhchờôngấy,đợiông

ấyđếnnhé.

BasquekhôngđểJeanValjeanđếnhỏi,hắntiếnvềphíaôngnói:

—NgàiNamTướcdặntôihỏiôngmuốnlêngáchayởdướinhà.

—Ởdướinhà-JeanValjeantrảlời.

Basquevẫnrấtlễphép,mởcửabuồngdướivànói:

—Tôilênbáovớibàtôi.

CáibuồngJeanValjeanvàoởtầngdưới,xâytòvò,ẩmthấp,khicầnthì

dùngđểchứarượu;buồngtrôngraphố,látgạchđỏ,chỉcómộtcáicửasổcó

chấnsongsắtđểlọtánhsánglờmờ.Cảgianbuồng,trêntrần,trêntường

cũngnhưdướisàngạchkhônghềđượclauquétbaogiờ.Nhệnkhôngloai

vàođâytiêudiệtchúng,mộtcáimạngnhệngiăngrộng,đenngòm,lốmđốm

xácruồichết,phơibàytrênmộtmảnhkínhcửasổ.Gianbuồnghẹpvàthấp

đầy những vỏ chai chất đống ở một góc. Tường quét màu vàng lở từng

mảng.Cuốibuồngcómộtcáilòsưởigỗsơnđenvớimộtcáimặtbệhẹp.Lò

sưởicóđốtlửa,điềuấychứngtỏlàchủnhâncũngđãđoántrướccâutrảlời

củaJeanValjean:Ởdướinhà.

Haichiếcghếdựasẵnhaibênlòsưởi.Giữahaichiếcghếmộtmảnhtải

đểchângiườngđãnát,giơcảsợithừng,đặtđấythaythảm,cảgianbuồng

chỉ có cánh cửa lò sưởi và bóng hoànghôn ngoài cửa sổchiếu vào. Jean

Valjeandángmệtmỏi.Đãmấyhômnayôngmấtăn,mấtngủ.Ôngngồivật

mìnhxuốngmộtchiếcghế.

Basquetrởvào,đặtlênlòsưởimộtcâynếnđangcháyrồitrởlại.Jean

Valjeanđầugụcxuống,cằmngảxuốngngực,khôngnhìnthấyBasque,cũng

khôngnhìnthấyánhnếnsáng.

Bỗng nhiên ông giật nảy mình đứng dậy. Cosette đứng sau lưng. Jean

ValjeankhôngtrôngthấyCosettevào,nhưngôngcócảmgiácnàngđãvào.

Ôngngoảnhlạinhìnnàngchămchú.Nàngđẹpvàrấtdễthương.Nhưngcon

mắtsâuthẳmcủaôngkhôngngắmvẻđẹpmàngắmtâmhồnnàng.

Cosettekêuto:

—Àrathế!Thậtlàkỳquặc,chanày,conbiếttínhchavẫnlạlùngnhư

vậy,nhưngchẳngbaogiờconlạingờcóchuyệnthếnày,Mariusbảoconlà

chínhchamuốncontiếpchaởđây.

—Phảirồi,chínhýtôiđấy.

—Conthừabiếtchatrảlờithếrồi,nhưngcoichừngđấy,conbáotrước

làconsẽlàmchochamộttrận.Nhưnghãycứchuyệnnàođichuyệnấy.Cha

hônconđi.

Nànggiơmára.JeanValjeanvẫnđứngim.

—Chađứngìrađấyà?Đượcrồi,conxácnhậnrồi:Đứngimlànhậntội.

Nhưngkhôngsao,conthalỗichocha.ChúaJésusChristđãnói:Đưamákia

ra,thìđâynày.

NàngđưamákiachoJeanValjean.

JeanValjeanvẫnkhôngcửđộng,hìnhnhưhaichânôngđóngđinhxuống

sàn.

Cosettenói:

—Thếnàythìthànhnghiêmtrọngrồi.Conđãlàmgìcha?Congiậncha

rồiđấy.Chaphảilàmlànhvớiconđi,chaăntốivớichúngcon.

—Tôiănrồi.

—Khôngphải,consẽbảoôngGillenormandgắtchachomàxem,các

bậcông,trờisinhrađểgắtcácbậccha.Nào!Lênphòngkháchvớicon.Lên

ngaybâygiờ.

—Khôngthểđược.

Cosettechùnbước!NàngkhôngralệnhchoJeanValjeannữamàchuyển

sanghỏitừngcâu.

—Làmsaokhôngthểđược?Saochalạichọncáibuồngxấuxínhấtnhà

nàyđểgặpcon?Ởđâykinhlắm.

—Conbiết…

JeanValjeanngừngvànóichữalại:

—Thưabà,bàbiếtđấy,tínhtôivẫnkỳkhôi,tôicónhữngthờikỳquặc

riêng.

Cosettevỗhaibàntayxinhxắnvàonhau:

—Thưabà,bàbiếtđấy!Lạichuyệnlạnữa!…Thếnghĩalýgì?

JeanValjeannhìnnàng,nởmộtnụcườiphiềnmuộn;lúcbí,mộtđôikhi

ôngcầucứunụcườiấy.

—Cômuốnlàmbà,naycôđượclàbàrồi.

—Khônglàmbàvớicha.

—Xinđừnggọitôilàchanữa.

—Saothế?

—BâygiờtôilàôngJean,hayJeankhôngcũngđược.

—Chakhônglàchanữa?ConkhônglàCosettenữaư?LạiôngJean?

Thếlànghĩalýgì!ThếlàCáchMạngà?Chuyệnralàmsaochứ?Chahãy

nhìnthẳngvàomặtconxemnào.Chalạikhôngmuốnởđâyvớicáccon.

Chakhôngmuốnđếnởcáibuồngconxếpđặt.Conđãlàmgìcha?Conđã

làmgìchamớiđượcchứ?Cóchuyệngìthếcha?

—Khôngcóchuyệngìcả.

—Thếthìsaolạithế?

—Cũngnhưmọingàythôi.

—Saochalạiđổitên?

—Bàchẳngđổitênlàgì?

Ônglạicườirầurĩnhưlúcnãyvànóithêm:

—BàlàbàPontmercyđượcthìtôicũnglàôngJeanđượcchứ!

—Conchẳnghiểuđâuvàođâucả.Thậtlàngớngẩn.Consẽhỏichồng

con xem có bằng lòng cho cha là ông Jean không? Con chắc chồng con

không bằng lòng đâu. Cha làm con phiền quá. Người ta có những cái kỳ

quặcriêng,nhưngngườitakhônglàmchoconCosettecủangườitaphiền

muộn.Khôngtốtđâu.Chakhôngcóquyềnđộcácthế,chaxưanayvẫntốt

kiamà.

Ôngkhôngđáp.

Nànggiậtlấyhaibàntayôngvànắmchặtđưalênmặtnàng,épvàocổ

nàng,dướicằmnàng,đólàmộtcửchỉhếtsứcâuyếm.Nàngnói:

—Chaơi!Chatốtnhé!

Rồinànglạitiếp:

—Tôilàthếnày,đếnởđâyvớiconnày,lạiđidạochơivớiconnày;ở

đâycũngcóchimcahátríurítnhưởphốPlumet.Ởđâyvớichúngcon,bỏ

cáixónhàởphốL’HommeArméđi,đừngcóđặtcâuđốđểchochúngcon

đoánnữa,làmnhưmọingười,ănsángvớichúngcon,ăntốivớichúngcon,

làmchacủacon.

Ônggỡhaibàntayra:

—Bàkhôngcầncóchanữa.Bàđãcóchồngrồi.

Cosettenổigiận.

—Conkhôngcầnchanữaà?Chuyệnthếnàythìcònlýlẽgìnữa?Chả

cònhiểurasaocả.

Nhưconngườiyếuthếmuốndựavàothếkẻkhác,muốnbámlấybấtcứ

cànhcâynào,JeanValjeannói:

— Nếu có bà Toussaint ở đây thì bà ấy sẽ đồng ý ngay là tôi vẫn có

nhữngtậtcủatôi,chẳngcógìlạcả,tôivẫnưaởcáixótốicủatôi.

—Chao,ởđâylạnhquá.Tốimòmòấy!CứmuốnlàmôngJeanthìchẳng

ưađược.Conkhôngbằnglòngchagọiconlàbàđâu.

JeanValjeantrảlời:

—Lúcnãytrênđườngđiđếnđây,tôithấyởphốSaintLouis,trongmột

cửahàngđồgỗcómộtcáibànrấtđẹp,tôimàlàmộtngườiđànbàđẹpthìtôi

sắmngaycáibànấy,mộtcáibànphấnkiểumớinhấtbằngthứgỗvẫngọilà

gỗxoanđàothìphải.Cáibànlạikhảm,cómộttấmgươngkhálớnvớimấyô

kéo.Xinhlắm.

—Ôi!Ôngbốxấucủatôiơi!-Cosettenói.

Rồimơntrớn,nũngnịutuyệtvời,nghiếnđôihàmrăng,chìađôimôithổi

phùvàoJeanValjean.

Đúnglàmộttiênngagiảlàmconmèo.

—Congiậnlắmđấy-Nàngnói.-Từhômquađếnnaycácngườilàmtôi

phátkhùng,tôicáulắm,tôikhônghiểugìcả.Chachẳngbênhvựcconđối

vớiMarius.Mariuscũngchẳngbênhconđốivớicha.Cảhaingườibỏtôi

mộtmình.Con đã thu xếp một gian buồngngộnghĩnhlắm.Giá con mời

Trờixuống được, con cũng xếp vào ở đấy.Thếmàngườita chẳng thèm,

ngườitađểchoconômlấycáibuồng,ngườikháchtrọlừagạtcon.Conbảo

Nicolettelàm bữa cơm ngon thân mật.Thưabà,ngườitakhông thèm ăn.

ÔngFauchelevent,chatôi,lạibắttôigọilàôngJeanvàbắttôitiếpôngtrong

cáihầmcổlỗxấuxíghêtởm,mốcmeo,tườngmọcrâu,mọcria,đồphalê

thìchỉlàvỏchaivỏlọ,rèmmàuthìtoànlàmạngnhện.Chagàntínhgànnết

cũngđược,đólàđiệucủacha,nhưngchúngconvừamớicướixong,cũng

phảitạmhoãnchiếnchongườitanhờvớichứ.Cóđâulạixoaytrởlạicáitrò

gànliềntaynhưthế?ChalạivềcáixóphốL’HommeArméghêtởmấythì

sướnglắmđấy.Conởđấythậtlàchánmớđời.Chacóthúgìconhởcha?

Chalàmconkhổlắmchaạ.Gớm!

Rồibỗngnhiênnàngnghiêmnétmặt,nhìnđămđămvàoJeanValjean,

nóithêmmộtcâu:

—Chathấyconsungsướngchakhôngbằnglòngphảikhông?

Lờinóivôtìnhcókhilàmchongườitaxốnxangđếnganruột.Câuhỏi

đơngiảnđốivớiCosettelạirấtthấmthíađốivớiJeanValjean.Cosettechỉ

muốnnóicạnhmộttý,khôngngờlờinànglạixéruộtJeanValjean.

JeanValjeantáimặt.Ôngđứnglặngmộthồikhôngtrảlời,rồikhekhẽ

nóithầm,giọngbuồnkhôngtảđược.

—Hạnhphúccủanólàmụcđíchcảmộtđờita.BâygiờChúacóthểcho

tavềrồiđây.Cosette,conđãđượcsungsướng,đờichathếlàxong.

Cosettehớnhởkêu:

—À!Chađãgọiconlàconrồi.

NóixongnàngômchoànglấycổJeanValjean.JeanValjeanngâyngất,

bànghoàngômghìCosettevàongực,hìnhnhưngườiđãmấtnaylạilấylại

được.

—Cảmơncha!-Cosettenói.

SựcámdỗhầunhưsắptrởthànhxótxađốivớiJeanValjean.Ôngnhẹ

nhàngluồnrakhỏitayCosettevàcầmmũ.

—Saothế?-Cosettehỏi.

JeanValjeantrảlời:

—Thưabà,tôixinvề,ngườitađợibà.

Rađếnngưỡngcửaôngnóithêm:

—Tôiđãgọibàlàcon.Bànóivớiôngnhàrằngtôisẽkhôngbaogiờlàm

thếnữa.Bàmiễntộichotôi.

JeanValjeanravề,đểCosettelạivớinỗikinhngạckhôncùngvìcách

chàođikhóhiểuấy.

II

LẠINHỮNGBƯỚCTHOÁILUINỮA

NgàyhômsaucũngvàogiờấyJeanValjeanlạiđến.Cosettekhônghỏi

gì, cũng khôngtỏ vẻ ngạc nhiên, không kêu lạnh, không nhắc đến phòng

khách;nàngtránhkhônggọicha,cũngkhônggọibằngôngJean.Nàngcũng

đểyên Jean Valjean gọi mình là bà, nhưng xemvẻnàngkémvui, nhưng

nàngkhôngbuồnvìnàngkhôngthểbuồnđượcthôi.

CólẽnàngvàMariusđãnóichuyệnvớinhau,chuyệncủangườichồng

yêumuốnnóisaovợcũngừ,chẳngcầngiảithíchgì,ngườivợyêuvẫncứ

thỏamãn.Traigáiyêunhauchẳngnghĩgìxaxôihơnchuyệnyêunhau.

Cái buồng dưới đã được dọn dẹp đôi chút. Basque đã thu vỏ chai đi.

Nicolette đã khua hết mạng nhện. Những ngày sau, cứ đúng giờ ấy, Jean

Valjean lại đến. Ông đến chẳng sót ngày nào, ông cứ làm y theo lời lẽ

Mariusnóiramiệng,chứkhôngcóganbuộcmìnhhiểusâuhơn.Mariusthì

cốtìmcáchvắngmặtlúcJeanValjeanđến.Ngườinhàcũngquendầnlốiđi

lạicủaôngFauchelevent.Toussaintcònnóihộvào:

—Ôngấyxưanayvẫnthế.

Ôngngoạithìtuyênbốdõngdạc:

—Ôngấylàngườiđộcđáo.

Thếlàyênchuyện,vảlạikhiđãchínmươituổirồi,thìngườitachẳng

còn biết kết thân bè bạnvới ai được, chỉ có ghép với nhau mà thôi. Một

ngườilạmặtlàmộtđiềukhóchịu.Hếtchỗrồi,mọithóiquenđãthànhtựu

rồi.ÔngFaucheleventhayông Trancheleventcũngthếthôi,lãochỉmuốn

đượcmiễncó“cáiôngấy”.Lãonóithêm:

—Nhữngconngườiđộcđáoấylạirấtbìnhthường,họlàmlắmchuyện

kỳkhôi,màchẳngcólýlẽgìcả.HầuTướcDeCanaplescòntệhơnnữa.

Ôngấytậumộtcáilâuđàiđểởtrênmộtxógácápmái.Ngườiđờithườngcó

nhữngcáibềngoàikỳquặcnhưvậy.

Không ai hiểu được câu chuyện bi đát bên trong. Ai mà đoán được

chuyệnấy? Cónhữngđầm nướcnhưvậy ởẤnĐộ:Nướcở đấycóvẻ dị

thường,khóhiểu,rungrinhdùkhôngcógió,xaosóngởchỗđángyêntĩnh.

Ngườitanhìntrênmặtnướcsựsôisụcvôcớđó;ngườitakhôngthấycon

quáixàphụcdướiđáynước.

Nhiềungườicũngcómộtquáivậtbíẩnnhưvậy,mộtcănbệnhhọnuôi

dưỡng,mộtcongiaolonggặmnhấmhọ,mộtnỗithấtvọngchoáncảđêm

thâu.Ngườikiagiốngmuônnghìnkẻkhác,cũngđi,cũnglại.Khôngaibiết

rằngởtrongngườianhtacómộtnỗiđaughêgớm,nónhưmộtkýsinhtrùng

cónghìnrăngsốngtrongcơthểanhta.Vàanhtachếtvìnó.Khôngaibiết

anhtalàmộtcáivực,vựcnướckhôngchảynhưngrấtsâu.Đôilúccósựxao

độngtrênmặt,màngườitakhônghiểuđâuvàođâucả.Mộtnếpgợnhuyền

bínhôlên,rồilặngđi,rồilạihiệnranữa;mộtbóngkhôngkhítrồilênrồivỡ

đi.Khôngcógìlắmkinhkhủngđấy.Đólàhơithởcủaconquáibímật.

Cónhữngthóiquenkỳlạ:Đếnvàolúcngườitađi,thuhìnhlạitrongkhi

ngườitaphôtrương,lúcnàocũngmangcáimàngườitacóthểgọilàcáiáo

khoácmàutường,tìmconđườngvắngvẻmàđi,ưaphốvắngkhôngchuyện

vãn,tránhđámđôngvàcáclễhội,cóvẻnhưcócủanhưnglạisốngnghèo

nàn,giàumàkhôngcóngườiở,chìakhóacứbỏtúi,đèngửingườigáccổng,

đivàoqua cửa nhỏ, đi lên bằng chiếc thang gác phía sau. Những thói kỳ

quặcnhỏvônghĩađó,nhữnggợn,nhữngbónghơi,nhữnglằnnếpthoángẩn,

thoánghiệnđỏnhiềukhitừmộtđáyvựcdữdộingoilên.

Đãmấytuầnnhưvậy.CuộcsốngmớidầndầnchoáncảtâmtưCosette,

nhữngbạn bèmới,những việcđilại thămhỏi,việc trôngnomtrong nhà,

nhữnglúcvuichơicủaCosettecũngchẳngmấtgì;tựutrungnàngchỉcómột

lốivuichơilàbêncạnhMarius.ĐichơivớiMarius,ởnhàcũngvớiMarius,

đấylàviệcđạisựtrongđờiCosette.Lúcnàohọcũngthấymộtniềmvuimới

lạởviệckhoáctaynhaugiữathanhthiênbạchnhật,giữaphốgiữađường

khôngphảilénlútai,nhìnmặttấtcảmọingười.Cảhaingười,lẻloichỉcó

haingười.Cosettecũngcómộtđiềukhôngvừaý.BàToussaintvàNicolette

khôngchịunhau,haimụgáigiàthìthânvớinhauthếnàođược!Toussaint

bỏđi.Ôngngoạivẫnmạnhkhỏenhưthường.Mariusthỉnhthoảngbiệnhộ

mộtđôivụ ở tòa án. DìGillenormandvẫn thản nhiên sốngbênlềcặpvợ

chồngmới,bàchẳngcầngìhơn.JeanValjeanthìngàyngàyvẫnđến.

Hếtchachaconconrồi,chỉcòn“thưabà”và“ôngJean”,tấtcảnhữngcái

đólàmchoJeanValjeancũngkhácđiđốivớiCosette.JeanValjeanđãthành

côngtrongviệclàmCosettexadầnông.Nàngngàycàngthêmvuivàngày

càngbớtâuyếm.Tuyvậy,nàngvẫnyêuquýJeanValjean,ôngcũngcảm

thấythế.Mộthômbỗngnhiênnàngbảoông:“Làcharồilạikhônglàcha,là

bácrồilạikhônglàbác,làôngFaucheleventrồilạilàôngJean.Thếthìlà

ai?Tôichẳngthíchnhữngcáiđómộttínào.Nếutôikhôngbiếttrướckia

ôngtốtthếthìbâygiờtôicũngđếnkhiếpông”.

JeanValjeanvẫnởphốL’HommeArmé.Ôngkhôngthểdờixacáikhu

phốCosetteở.BuổiđầuôngchỉđếnthămCosettevàiphútrồiđi.Dầndần

ôngởlạilâuhơn.Hìnhnhưcáingàymùaxuândàihơnđãchophépônglàm

nhưthế.Ôngđếnsớmvàvềmuộn.MộthômCosettebuộtmồmnói:“Cha!"

MộttiahạnhphúcsánglêntrênbộmặtgiànuaâmthầmcủaJeanValjean.

Ôngnhắcnàng:“GọiJean".Cosettebậtcườitrảlời:“Àphảinhỉ,thưaông

Jean".JeanValjeanđáp:“Tốtlắm!"RồiôngngoảnhmặtđiđểCosettekhỏi

trôngthấyônglaunướcmắt.

III

HỌNHỚLẠICÁIVƯỜNPHỐPLUMET

Đólàlầncuối.Ngọnlửacuốicùngbùnglênnhưvậyrồisauđóthìtắt

hẳn,hếtthânmật,hếtchàohỏikèmmộtchiếchôn,hếtcáitiếng“chaơi”vô

cùngêmái.ChínhJeanValjeanđãyêucầunhưvậyvàđồnglõanhưvậy:

Ông từ bỏ hết những hạnh phúc của mình. Ông đau khổ khi mất hết cả

Cosettetrongmộtngày,naylạiđaukhổmấtCosettedầndầntừngmảnhnữa.

Ánhsánglờmờdướihầm,mắtngườitarồicũngquen,mộtngàyđược

thấymặtCosettemộtlầncũngđủrồi.TấtcảcuộcđờiJeanValjeanthugọn

vàogiờphútấy.Ôngngồibêncạnhnàng,nhìnnàngthầmlặnghayôngnhắc

lạinhữngcâuchuyệnnămxưa,hồinàngcònthơấu,nhắcđếnnhàtukínvà

nhữngbạnnhỏcủanànghồiấy.

Mộtbuổichiều,bấygiờđãbắtđầuthángtư,khitrờiđãấmtuyvẫncòn

lànhlạnh,mặttrờiđãtrởlạitươisáng.Mấymiếngvườnxungquanhcửasổ

phòngMariusvàCosettenhưsaysưabừngthứcgiấc:Câysơntràsắpnở

hoa,hoathậptựgiăngmộtdãynữtranglênkhắpmặttườngcũ,hoamõmsói

hámiệnghồngtrongkẽđá,hoabạchcúc,hoamaolươngđãchớmnởtrên

bờcỏ,bướmtrắngđãbắtđầubayra,gióxuân,viênnhạccôngtrongngày

hộithiênnhiên,dạothửgiữalùmcâynhữngtiếngnhạcđầutiêncủakhúc

hòaâmbìnhminhmàcácnhàthisĩcổmệnhdanhlàbuổiHồiXuân.

MariusbảoCosette:

—ChúngmìnhvẫncứướcaođếnthămvườncũphốPlumet.Điđi,emạ,

takhôngđượcquênơn.

Nhưhaiconchimén,họbayvềmùaxuân.CáivườnphốPlumetđốivới

họchẳngkhácgìbuổibìnhminh.Họđãsốngquamộtthờikỳcóthểgọilà

mùaxuânyêu đương của họ. Cái nhàphốPlumetthuêdài hạn vẫn thuộc

quyềnsửdụngcủaCosette.Họđếncáinhàvàcáivườnấy.Họgặplạihọ

nhữngngàyđầuvàhọsaysưaquênlãngtấtcả.

Buổi chiều, giờ thường lệ, Jean Valjean đến phố Filles Du Calvaire.

Basquebảoông:“Bàtôiđichơivớiôngchưavềạ”.JeanValjeanâmthầm

ngồivàđợimộttiếngđồnghồ.Cosettevẫnchưavề,ôngcúiđầubướcra.

Ngàyhômsau,Cosettesaysưavềcuộcđichơi“vườncũ”,rấtsungsướngđã

“sốnglạicảmộtngàyquákhứ”chonênchỉnóiđếnchuyệnấythôi.Nàng

chẳngnhớrằnghômtrướcnàngkhônggặpJeanValjean.

—ÔngbàđiđếnphốPlumetbằnggì?-JeanValjeanhỏi.

—Đibộ.

—Thếvềbằnggì?

—Xehàng.

ĐãítlâunayJeanValjeannhậnthấylốisốngeohẹpcủacặpvợchồng

trẻ.Ônglấylàmkhóchịu.Mariuschidùngchặtchẽquá.JeanValjeanmàđã

cholàchặtchẽthìphảilàchặtchẽthậtsự.Ônghỏithửmộtcâu:

—Saoôngbàkhôngsắmchiếcxenhà?Mộtchiếcxehòmhaichỗxinh

xắnmỗithángchỉtốnnămtrămfrancs.Ôngbàgiàukiamà?

—Tôicũngchẳngbiết-Cosettetrảlời.

JeanValjeannóitiếp:

—KhoảnmụToussaintcũngvậy.Mụấyđibàchẳngthuêaithay.Vìsao

thế?

—Nicolettecũngđủrồi.

—Nhưngbàphảicómộtngườihầubuồngchứ?

—ChảcóMariusrồisao?

—Ôngbàphảicómộtgiàngiáriêng,nhữngkẻhầuriêngcủaôngbà,

mộtchiếcxengựa,giữmộtlôởnhàhát.Ôngbàđángcónhữnggìđẹpnhất.

Tạisaolạikhông lợidụng cái phú quý của mình. Tiền tài cũng làm tăng

thêmhạnhphúcchứ?

Cosettekhôngtrảlời.

Nhữngbuổiđếnthăm,JeanValjeanngàycàngởlâu.Khilòngngườiđã

bịlôikéo,khócócáigìgiữlạiđược.MỗikhiJeanValjeanmuốnngồilâu,

đểchoCosettequênthìgiờ,ôngcangợiMarius,nàolàMariusđẹp,nàolà

caothượng,dũngcảm,nàolàýnhị,lanhtrí,hùnghồn,tốtbụng.Cosettephụ

họa.JeanValjeannhắclạicứnhưthếkhôngbaogiờhết.CáitênMariusnhư

mộtkhotàngvôtận,trongsáuchữcái

[450]

màcóbiếtbaonhiêuphosách.

NhờvậymàJeanValjeanngồilạiđượcrấtlâu.ĐượcnhìnCosette,quêntất

cảbênnàng,êmáibiếtbao;vếtthươngcủaôngvậylàđượcbăngbó.Có

khi,Basquephảihailầnđếnnhắc:

—Thưabà,cụGillenormandchotôiđếnnhắcbàlàcơmđãdọn.

Nhữngngàyấy,JeanValjeantrởvềnhàrấttưlự.

CáiýnghĩcủaMariussosánhJeanValjeanvớiconnhộngcóphầnnào

đúngchăng?JeanValjeancóphảilàconnhộngkhôngmuốndứtđivàtrởvề

thămconbướmcủanókhông?Mộthômôngởlạilâuhơnmọingày.Ngày

hômsau,ôngthấylòsưởikhôngđốtlửa.Ôngtựnhủ:“Kìakhôngcólửa”,và

ôngtựgiảithíchchomình:“Cógìđâu,đãthángtư,hếtlạnhrồi”.

Cosettevàobuồngkêulên:

—Trời!Saoởđâylạnhthế!

JeanValjeannói:

—Không,cólạnhđâu!

—ThếôngbảoôngBasqueđừngđốtlửađấyà?

—Phảirồi!Látnữathìsangthángnămrồicòngì?

—Ngườitađốtlửađếnthángsáuđấychứ.Trongcáihầmnàythìphải

đốtlửaquanhnăm.

—Tôinghĩrằngkhôngcầnlửanữa.

—Đúnglàmộtýkiếncủaông-Cosettenói.

Ngàyhômsaucólửa,nhưnghaichiếcghếtựalạimangđểsangđầukia

buồng,gầncửaravào.JeanValjeannghĩbụng:“Thếnàylànghĩagìnhỉ?”.

Ôngramanghaichiếcghếđểvàochỗcũ,gầnlòsưởi.

Tuynhiênngọnlửađốtlạilàmôngmạnhdạnhơn,ôngngồilâuhơnmọi

ngày.KhiôngđứngdậysắpravềthìCosettebảo:

—Nhàtôihômquavừabànvớitôimộtđiềurấtngộ.

—Điềugìđấy?

—Nhàtôibảo:“Cosettenày,chúngtacóbamươinghìnfrancslợitức,

haimươibảynghìncủaem,cònbanghìncủaônganhchoanh”.Tôitrảlời:

“Thếvịchilàbamươinghìn”.Nhàtôilạibảo:“Emcócanđảmsốngvớiba

nghìnfrancsthôikhông?”Tôitrảlời:“Được,khôngđồngnàocũngđược,

quýhồsốngvớianh”.Rồitôilạihỏi:“Saoanhlạihỏiemnhưthế?”Nhàtôi

trảlời:“Đểchobiết”.

JeanValjeankhôngcònnóiđượcgì.Cosettetưởngôngsẽgiảinghĩathế

nào.Ôngngồingheâmthầm,yên lặng.ÔngtrởvềphốL’HommeArmé.

Ôngmảinghĩngợiđếnnỗivàolầmcổng,khôngvềnhàông,màvàonhàbên

cạnh.Lêngầnhếthaitầnggácôngmớichợtnhớravàbướcxuống.Tâmtrí

ôngxôbồnhữngứcđoán.ChắcchắnMariusnghingờvềnguồngốcsốtiền

sáutrămnghìnfrancsấy,chàngcóthểnghilàkhôngtrongsạch,biếtđâu

đấy!ChàngcólẽđãbiếtlàtiềnấycủaJeanValjean,chàngdodựtrướcsố

tiềnámmuộiấyvàngầnngạikhôngmuốncoilàcủamình.Thàchàngvới

Cosettechịunghèotúngcònhơnlàgiàucómộtcáchkhôngtrongsạch.Vả

lạiJeanValjeanthấymơhồlàngườitamuốnchoôngđừngđếnnữa.

Ngàyhômsaubướcchânvàophòngdưới,ônghầunhưgiậtnảymình:

Mấtcảhaichiếcghếbành,cũngkhôngcólấymộtchiếcghếtựa.

Cosettebướcvào,kêu:

—Saothếnày?Khôngcóghế?Ghếđâucả?

—Ghếkhôngcònnữa-JeanValjeantrảlời.

—Thếthìgớmthật!

JeanValjeanlắpbắp:

—TôiđãbảoBasquecấtđi.

—Vìsao?

—Hômnaytôichỉởlạivàiphútthôi.

—Ởlạikhôngphảilàlýdođểcứđứng.

—TôitưởnglàBasquecầnmangghếlênphòngkhách.

—Đểlàmgì?

—Nhàtốinaychắccókhách.

—Chẳngcóaicả.

JeanValjeankhôngnóiđượcmộtlờinàonữa.Cosettenhúnvaimộtcái:

—Bảomangghếđi.Hômnọthìôngbảotắtlửa?Ônglạlùngthật.

JeanValjeanlẩmnhẩm:“Vĩnhbiệt".Ôngkhôngnói:“VĩnhbiệtCosette”

nhưngcũngkhôngđủnghịlựcđểnói:“Xinvĩnhbiệtbà”.

JeanValjeanravề,lòngnặngtrĩuđaubuồn.Lầnnàyôngđãhiểurõ.Hôm

sauôngkhôngđến.Đếnđêm,Cosettemớisựcnhớ,nàngbảo:

—Kìa,ôngJeanhômnaykhôngđến.

Nàngnhưthấyselòngmộtchút,nhưngchỉthoángqua,mộtcáihôncủa

Mariuslàmnàngquênngay.Hômsaunữa,JeanValjeancũngkhôngđến.

Cosettekhôngđểý,buổitốiđếnvàbanđêmnàngngủnhưthường,khitỉnh

dậymớinhớ.Nàngsungsướngquámà!

NàngchongayNicoletteđếnnhàôngJean,xemôngcóốmkhôngvàtại

saohômtrướckhôngđến.Nicolettetrởvềbảoôngtrảlờirằng:Ôngkhông

ốm,ôngbậnthôivàcũngsắpđếnthôi,ôngsẽcốđếnsớm.Vảlạiôngcũng

sắpđixaíthôm,bàhẳncònnhớtrướckiaôngthườnghayđivắngnhưthế,

bàđừnglongạivàđừngbậntrívìông.

KhiđếnnhàôngJean,Nicoletteđãnhắclạinguyênvănlờicủabàchủ:

Bàchủbảođếnhỏithăm“xemvìsaoôngJeanhômquakhôngđến”.Jean

Valjeanôntồntrảlời:“Khôngđếnhaihômrồi".

NhưnglờinhậnxétcủaJeanValjeantrôituộtđi,Nicolettechẳngđểý,và

khôngbảogìCosettecả.

IV

THUHÚTVÀTÀNLỤI

Trongnhữngthángcuốimùaxuânvàđầumùahạ1833,nhữngkháchqua

đườngthưa thớtkhuphốMarais,nhữngngườibán hàng,nhữngngười vô

côngrồinghềđứngngóngởngưỡngcửa,đềuđểýđếnmộtônggià.Ông

mặcbộquầnáođen,sạchsẽ,ngàynàovàolúctốitrời,đúnggiờấycũngở

phốL’HommeArmérađi,đivềphíaphốLaBretonnerie,điquađồnBlancs

ManteauxđếnphốCultureSainteCatherine,rồikhirờiÉcharpethìrẽsang

taytráivàđivàophốSaintLouis.Đếnđâyônglãođichậmtừngbước,đầu

chúivềphíatrước,chẳngtrôngthấygì,chẳngnghethấygì,mắtđămđăm

nhìnmộtđiểmgìtrướcmặt,mộtđiểmkhôngdidịch,đốivớiôngthìsáng

nhưsao,nhưngchỉlàmộtgócphốFillesDuCalvaire.Càngđếngầngócphố

ấy,mắtônglãocàngsángra,haimắtngờingờisungsướngnhưtronglòng

cóánhbìnhminh,vẻmặtnhưbịthôimiên,cảmđộngvôcùng,môimấpmáy

nhưđangnóivớimộtngườinàotrôngthấy;ônglãomỉmcườimơhồvàđi

rấttừtừ,hìnhnhưmuốntớinơimàlạisợkhôngdámđếngần,khichỉcòn

cáchvàinhàlàđếncáiphốnhưthuhútôngấy,thìchânôngbướcrấtchậm,

đếnnỗicólúcngườitatưởngnhưôngkhôngđinữa.Cáiđầulắclư,conmắt

đămđămchẳngkhácgìcáikimnamchâmtìmBắcCực.Nhưngdẫumuốn

kéodàithờigianthếnào,rồicũngphảitớinơi.ĐếnphốFillesDuCalvaire

ônglãodừnglại,runlẩybẩy,engại,âmthầm,ôngchồmtớiquágóctường

cáinhàcuốicùng,nhòmvàotrongphố,trongconmắtônglãonhưcóánh

sángcủamộtthứhạnhphúckhôngsaovớiđượccủamộtcõithiênđườngđã

khépchặtcửa.Rồimộtgiọtnướcmắtđọngdầnởgócminặngtrĩuvàlănra

ngoài,trôi trênmávà cókhingừng lạibênmiệng.Ônglão nhấmthấyvị

mặn.Ôngđứnglặngmấyphútnhưmộtphotượngđá,rồiquaytrởlạiđitheo

conđườngcũ,cũngbướcchậmchậmtừtừnhưtrước,càngđixa,ánhmắt

ôngcàngmờdầnđi.

DầndàônglãokhôngđiđếngócphốFillesDuCalvairenữa,ôngdừng

lạiởnửađường,trongphốSaintLouis,cólúcxamộtchút,cólúcgầnhơn.

Mộthôm ông đứng lại ở góc phố CultureSainteCatherinevàtừđằng xa

nhìnvềphốFillesDuCalvaire,rồilạilắcđầulặnglẽ,từtráisangphải,như

muốnthôikhônglàmmộtviệcgìđóvàquaytrởlại.

Chẳngbaolâu,ônglãokhôngđiđếnphốSaintLouisnữa,ôngđứngở

phố Pavée lắc đầu rồi quay lại; rồi ông cũng không đi qua phố Troie

Pavillons;vàrồiôngcũngkhôngđiquađồnBlancsManteauxnữa.Chẳng

khácgìmộtcáiđồnghồkhônglêndây,quảlắclắclưmộtngàymộtngắn

chođếnlúcdừnghẳn.

Ngàynào ônglãoở nhàracũng đúnggiờ,cũng vẫnđicon đườngấy,

nhưngkhôngđiđếnnơi,vànhưcốtìnhmỗingàymộtrútngắnnólại:“Thôi,

íchgì?”Conngươiđãtắt,khôngcònánhsángnữa.Giọtnướcmắtcũngráo,

khôngcònđọnglạiởkhóenữa,conmắttưlựấyđãkhôlệrồi.Cáiđầuông

lãovẫnchúivềphíatrước,cằmthỉnhthoảngcửđộng,nhữngnếpnhăntrên

cổgầygòtrôngthậtthảmhại.Đôilúc,khitrờixấu,ônglãocắpnáchmột

chiếcônhưngkhôngmở.Nhữngmụđànbàbìnhdântrongxómbảonhau:

“Ônglãolúlẫn”.Trẻconchạytheoôngcườireo.

QUYỂNIX

ĐÊMTỐICUỐICÙNG

BÌNHMINHCUỐICÙNG

I

THƯƠNGXÓTNGƯỜIĐAUKHỔ

RỘNGLƯỢNGĐỐIVỚINGƯỜISUNGSƯỚNG

Hạnhphúclàmộtđiềuđángsợ.Khingườitasungsướng,ngườita dễ

thỏamãn.Ngườitachothếlàđủrồi.Nắmđượccáimụcđíchgiảcủacuộc

đờilàhạnhphúc,ngườitaquêncáimụcđíchchânchínhlànghĩavụ.Tuy

vậynếukếttộiMariuscũngkhôngđúng.

Chúng tôi đã trình bày, trước khi cưới vợ, Marius không hỏi gì ông

Fauchelevent, còn sau khi cưới, thì chàng e ngại không dám hỏi Jean

Valjean. Chàng ân hận đã để cho bị lôi cuốn đến một lời hứa với Jean

Valjean.Chàngthườngtựbảonhânnhượngtrướcsựtuyệtvọngcủaylàsai.

ChàngđànhđẩydầndầnJeanValjeanrakhỏigiađìnhchàng,vàlàmcho

hìnhảnhôngphaimờdầntrongtâmtríCosette.Cóthểnóilàchàngđứng

chặngiữaCosettevàJeanValjean.Chàngtintưởngrằng làmnhưvậythì

CosettesẽkhôngnhìnthấyJeanValjean,dođókhôngnghĩđếnôngtanữa.

NhưthếhìnhảnhJeanValjeansẽbiếnmấtđichứkhôngchỉlàbịxóamờ.

Mariuslàmđiềumàchàngcholàcầnlàmvàđánglàm.Chàngchorằngcó

nhữnglýdochínhđángmàchúngtađãbiết,vànhữnglýdokhácnữamà

chúngtasẽbiếtsaunày,đểlàmchoJeanValjeanphảixadần,tháiđộcủa

chàngkhôngbấtnhẫnnhưngcũngkhôngnhunhược.

TìnhcờMariusgặptrongmộtvụkiệnmàchàngbàochữa,mộtngườimãi

biệncũcủangânhàngLaffitte.Quangườiấychàngđượcbiếtmộtvàiđiều

bímật,tuychàngkhôngchúýthămdò.Chàngkhôngmuốnđàosâunhững

chitiếtấy,mộtphầnvìmuốntôntrọnglờihứakhôngtiếtlộcâuchuyệncho

ai,một phầnvìsợ nguyhiểmcho JeanValjean.Chàngnghĩrằnglúc này

chàngcómộtnhiệmvụquantrọnglàhoànlạisốtiềnsáutrămnghìnfrancs.

Chàngvẫndòtìmngườicósốtiềnấymộtcáchkínđáo.Trongkhichờđợi,

chàngquyếtkhôngmóđếnsốtiềnkia.

CònCosettethìkhôngbiếtmộttígìvềnhữngchuyệnbímậtấy;tuyvậy,

chêtráchnàngthìcũngquákhắcnghiệt.MariusđốivớiCosettecómộttừ

lựckhông gì cản nổi. Marius ước gì, Cosette đều làmtheonhấtnhấtnhư

máyvànhưtheobảnnăng.Vềhướng“ôngJean”nàngcảmthấyMariuscó

mộtchủý,nàngchiềutheoMariuskhôngphảinóiramộtlờinào,nhữngý

muốnthầmlặngcủachàngcómộtmãnhlựcmơhồnhưngdứtkhoátđốivới

Cosette.Nàngnhắmmắttuântheo.Sựtuântheođócũnggiảndị,khôngcó

gìkhókhănđốivớinàngcả;khiMariusmuốnquênđicáigìthìnàngcũng

khôngnhớcáiđónữa.Nàngcũngchẳnghiểulàmsao,màcáiđókhôngphải

lỗiởnàng,tâmhồncủanàngđãbiếnthànhtâmhồncủaMariusđếnmứccái

gìđãxóamờtrongtâmtrícủachàngthìtrongtâmtrícủaCosettecũngphải

nhạtđi.

Nhưngchúngtacũngchẳngnênđiquáxa.Ởnàngsựlãngquênvàphai

nhạtđốivớiJeanValjean,thựcracũnghờihợtthôi.Cosettechỉlàbộpchộp

thôichứkhôngphảilàngườivongân.Trongthâmtâmnàngvẫnyêuquý

conngườimà bao nhiêu lâu nànggọilàcha.Nhưng nàng còn yêu chồng

hơn.Cáncântìnhcảmtrongtráitimnàngnghiênghẳnvềmộtphía.Cũngcó

khiCosettenhắcđếnJeanValjeanvàtỏvẻngạcnhiên,Mariuslúcấylạiúy

lạonàng:“Anhchắcôngấyđivắng,ôngđãchẳngbảolàcóviệcphảiđixa

đấyư?”Cosettetựbảo:“Phảiđấy,ôngấyvẫnthườngvắngbặtđinhưvậy.

Nhưng cũng có đi lâu như thế này bao giờ đâu!” Hai ba lần nàng cho

Nicoletteđến phố L’Homme Armé hỏi xemôngJeanđiđãvềchưa.Jean

Valjeanđềubảongườitrảlờirằngchưa.Cosettecũngđànhvậy.Đờinàng

chỉcómộtnhucầulàMarius.

Về phía Marius và Cosette, họ cũng có dạo đi vắng. Họ đi Vernon.

Marius đưa Cosette đến thăm mộ cha chàng. Marius dần dần đã dứt hẳn

CosettevớiJeanValjean.Cosettecũngchẳngnóigì.Vảchăngcáiđiềumà

ngườitathườnggọimột cáchquákhắcnghiệtlàsựvong âncủacongái,

thựcracũngkhôngquáđángtráchnhưngườitatưởng.Đâylàsựvôơncủa

thiên nhiên. Chúng tôi đã có dịp nói ở chỗ khác rằng: Thiên nhiên quen

“nhìnvềphíatrước”.Thiênnhiênphânbiệtloàingườilàmhailoại:Những

ngườiđếnvànhữngngườiđi.Nhữngngườisắpđiquayvềbóngtối,những

ngườimớiđến nhìn raánhsáng.Dođó mà có mộtsựcáchbiệt, về phần

người già thì không thể tránh khỏi, về phần người trẻ thì là vô tình chứ

khôngphảicốý.Sựcáchbiệtấylúcđầukhôngnhậnra,nhưngrồicàngngày

càngrõnhưnhữngcâyđãđâmcành.Cànhcâyvẫnkhôngtáchhẳnthâncây,

nhưngcàngngàycàngxathâncây.Khôngphảilỗicủacànhcây.Tuổitrẻ

tìmđếnvuivẻ,hộihè,ánhsángchóilọi,tìnhyêu.Tuổigiàđivềtậnsố,vẫn

còntrôngthấynhaunhưngkhôngvồvậpnhau,ngườitrẻthấyởngườigià

đờisốngnguộilạnhdần,tuổigiànhậnthấykhílạnhcủanấmmồ.Kếttội

làmchituổitrẻtộinghiệp.

II

NGỌNĐÈNCẠNDẦUTHOITHÓP

JeanValjeanmộthômxuốngcầuthang,đibabướcrangoàiphốngồitrên

cáitrụ,màđêmhômmồng5rạngngàymồng6thángsáuGavrocheđãthấy

ôngngồitưlự.Ôngngồiđấymộtlátrồilêngác.Đólàcáiđuđưacuốicùng

củaquảlắcđồnghồ.Ngàyhômsauôngkhôngrakhỏinhà.Ngàyhômsau

nữaôngkhôngđứnglênkhỏigiường.

Bàgáccổngvẫnmangbữaănthanhđạmđếnchoông,mộtítbắpcải,vài

củkhoai,mộtmiếngmỡnhỏ,bànhìncáiđĩasànhmàunâuvàkêulên:

—Tộinghiệp,hômquaôngkhôngăngìà?

—Cóđấychứ!-JeanValjeantrảlời.

—Đĩavẫnđầymà.

—Bàxemcáilọnước,cạnrồiđấy.

—Thếlàôngmớiuốngnước,chớôngđãănđâu?

JeanValjeanđáp:

—Nhưngtôichỉđóinướcthìsao?

—Thếlàkhát,chỉkhátnướcmàchẳngđóilàsốtrồi.

—Ngàymaitôiăn.

—NgàymaihaylàđếnlễBaNgôi?Saokhôngănhômnay?Aiđờilại

hẹnngàymaitôiăn!Saolạitrảlạitôiđĩathứcăncònynguyênkhôngđộng

đến?Cáimónkhoaiđỏấylàmngonthế!

JeanValjeancầmtaybàgáccổnggiàvànóivớicáigiọngnhânhậucủa

ông:

—Tôihứavớibàtôisẽăn.

Bàgáccổngtrảlời:

—Ôngkhônglàmchotôivuilòngtínào!

Ngoàibàgáccổnghiềnlànhđó,JeanValjeankhôngcòngặpmộtainữa.

ỞPariscónhữngphốkhôngaiqua,cónhữngnhàkhôngaiđến.Ôngởmột

cáiphốnhưthếvàmộtcáinhànhưthế.Lúcôngcònđiraphố,ôngđãmuaở

mộthàngxoongnồimộtcáithậptựnhỏbằngđồngmangvềtreoởcáiđinh

ngaytrướcgiườngôngnằm.Cáiloạigiátreonàybaogiờnhìncũngthấyyên

lòng.

Mộttuầnlễrồi,JeanValjeankhôngbướcđượcmộtbướctrongphòng.

Ôngnằmliệtgiường.Bàgáccổngbảochồng:

—Ônglãotrênkiakhôngngồidậynữa,khôngănnữa,cũngchẳngcòn

đượcbaolâunữa.Ônglãocómốibuồngìđó.Tôitinchắclàcongáiôngấy

lấychồngchẳngragì.

Chồngbàtrảlờivớicáigiọngquyềnhànhcủaanhchồng:

—Lãocóthìlãokiếmthầythuốc,lãokhôngcóthìthôi.Khôngcóthầy

thuốcthìchết.

—Nếucóthầythuốc?

—Cóthìcũngchết-Lãogáccổngbảo.

Bàgáccổnglấymộtcondaocùnxeonhữngcâycỏmọcởchỗmàbàgọi

làcáihècủabà.Vừanhủicỏ,bàvừalàubàu:

—Cũngthươnghại,ônglãongănnắpsạchsẽtệ,nõnnhưmộtcongàtơ.

Bàthoángthấyởđầuphốôngthầythuốckhuphốđiqua,bàtựýmờiông

talên,bàbảo:

—Ởtầnghaiấyôngạ,ôngcứvào.Ônglãonằmliệtgiườngchonênchìa

khóavẫnởcửa.

Thầythuốc coichoJean Valjeanvànói chuyệnvớiông. Khiôngthầy

thuốcđixuống,bàgáccổnggọihỏi:

—Thếnào,bácsĩ?

—Ngườiốmcủabàốmratrò.

—Ônglãolàmsao?

—Rấtlàmsao,màcũngchảlàmsao.Xemrathìhìnhnhưôngtacómất

mộtngườithân.Thếcũngchếtđượcđấy.

—Ônglãocóbảogìkhông?

—Ôngấybảovẫnkhỏemạnh.

—Bácsĩcótrởlạithămônglãonữakhông?

—Có,-thầythuốctrảlời-nhưngphảimộtngườikháctrởlạimớixong.

III

NGÀYXƯANHẤCCẢCỖXEBÒ,BÂYGIỜCẦM

MỘTQUẢNBÚTTHẤYNẶNG

Mộtbuổichiều,JeanValjeankhónhọcchốngkhuỷutaylên.Ôngcầm

bàntay,khôngthấymạch;hơithởngắn,cólúcđứt.Ôngcảmthấymìnhsuy

yếuhơnbaogiờhết.Bấygiờchắccómộtđiềulolắngtốiquantrọngthúc

báchông gắngsứcngồi nhỏmdậyvà mặcáo.Ông mặcbộquần áocông

nhâncũ;khôngraphốnữa,ônglạigiởbộquầnáoấyramặc,ôngưabộấy.

Ôngphảinghỉmấylầnmớimặcxongchiếcáo,chỉxỏhaiốngtayáomàmồ

hôitránđãvãra.

Khichỉcònmộtmìnhôngởcáinhàấy,ôngđãkêgiườngracháingoàiđể

khỏiphảiởnhiềutrongcáiphòngvắngvẻ.

Ông mở chiếc hòm nhỏ, lấy bộ quần áo của Cosette ra trải trên mặt

giường.HaichiếcđènnếncủaôngGiámMụcvẫnđểtrênmặtlòsưởi.Ông

rútởmộtôkéorahaicâynếnsápvàcắmvàođèn.Rồituyngàycònsángtỏ,

lúcấylàmùahạ,ôngthắphaicâynếnlên.Mộtđôikhingườitađốtnếngiữa

banngàyởtrongphòngngườichết.

Mỗibướcđitừchỗnàyquachỗkháclàmôngkiệtsức,ôngđànhphải

ngồixuống.Khôngphảicáithứmệtthườngngàytiêuphísứclựcđểrồibồi

bổlại,đâylànhữngcửđộngcuốicùng,cảsứcsốngsuynhượctiêutantrong

những cố gắng nặng nề không còn gượng được nữa. Chiếc ghế ông ngồi

phịchxuốnglạiđốidiệnvớitấmgương,tấmgươngácnghiệtđốivớiông,và

làânnhânđốivớiMarius,tấmgươngôngđãnhìnthấydòngchữđảongược

củaCosette.Ôngnhìnhìnhôngtronggương,ôngkhôngnhậnramìnhnữa.

Mộtônggiàtámmươi.TrướcngàycướicủaMariusngườitađoánông

chỉsuýtsoátnămmươilàcùng,cómộtnămmàgiàđibachụctuổi.Cáinếp

nhăntrêntránkhôngphảinếpnhăncủatuổigiànữamàlàdấuhiệuhuyềnbí

củacáichết.Ngườitacảmthấynhưcódấuvuốtácliệtcủatửthần.Máông

sệxuống;damặtôngcócáimàuđấtnhưlàđấtđãphủlênngườirồi,haigóc

mépông trễxuốngnhư cáimặtnạ ngườixưađắptrênnắpmồ.Ôngnhìn

khoảngtrốngnhưoántrách.Ôngđangởgiaiđoạncuốicùngcủasựđaukhổ,

ởtrạnghuốngmàsựđauthươngkhôngtrôiđinữamànhưđônglại,tâmhồn

nhưdínhmộtkhốituyệtvọngđôngđặc.

Đêmđãđến.Ôngcốsứckéomộtchiếcbànvàchiếcghếbànhcũlạigần

lòsưởirồiđặtquảnbút,lọmựcvàgiấylênbàn.Vừalàmxongthìôngngất

đi.Khitỉnhlạiôngthấykhát.Ôngkhôngnhấcđượcbìnhnướclênnữa,ông

cốnghiêngnóxuống,tỳvàomồm,uốngmộtngụm.Rồiôngquaylạiphía

giường,ôngvẫnngồi,vìkhôngđứngđượcnữa,ôngnhìnchiếcáodàiđen

nhỏvànhữngvậtquýmến.

Sựchiêmngưỡngấykéodàihànggiờmàtưởngnhưmớivàiphút.Bỗng

nhiênôngrùngmình,ôngcảmthấycáilạnhgiáđếnnơirồi,ôngtỳkhuỷu

taylênmặtbàncónhữngchiếcđènnếncủaôngGiámMụcchiếusáng;ông

cầmbút.Bútvàmựcđãlâukhôngdùngđến,cáimũibútđãquằnxuống,

mựcthìđãkhô,ôngphảiđứngdậyđổmấygiọtnướcvàolọmực;ôngphải

dừnglạivàngồixuốnghaibalầnmớilàmđượcviệcđó.Ôngtrởbútlạimà

viết.Thỉnhthoảngônglaumồhôitrán.Tayôngrun.Ôngviếtchầmchậm

nhữnghàngchữsauđây:

«“Cosette, cha cầu phúc cho con. Cha giải thích cho con rõ.

Chồngconđãlàmđúngkhitỏýmuốnchađihẳn,nhưngchồngcon

cũngcóhiểulầmmộtchút.Tuyvậyviệcchồngconlàmvẫnphải.

Chồngcontốtlắm.Khichachếtrồi,conhãycứluônluônyêuquý

chồngconhếtlònghếtdạ.Còn ôngPontmercy,xinônghãyyêu

đứaconquýmếncủatôi.Cosetteconạ,conhãyxemnhữngconsố,

nếuchacònsứcnhớlại.Conchúý,sốtiềnấylàcủacon.Đâyđầu

đuôitấtcảnhưthếnày:HuyềntrắngởNauy,huyềnđenởAnh,đồ

thủytinhđenthìởĐức,huyềnthìnhẹhơn,quýhơn,đắthơn.Có

thểlàmhuyềngiảởPhápcũngnhưhọlàmởĐức,phảicómộtcái

đenhỏđộhaitấcvuông,mộtngọnđèncồnđểhơchoximềmra.

Trướckiangườitalàmxivớinhựathôngvàbồhóng,mỗicângiá

bốnfrancs.Chađãnghĩcáchlàmxivớinhựasơnvàdầucâyvăn

hương,chỉmấtbamươixu,màtốthơnnhiều;nhữngvànhkhuyên

thìlàmvớimộtthứthủytinhtímdánbằngthứxiấytrênmộtcái

màngsắtđen.Nhữngđồtrangsứcbằngsắtthìphảidùngthủytinh

tím;nhữngđồvàngthìphảidùngthủytinhđen.NướcTâyBanNha

muacủatarấtnhiều.Nướcấysảnxuấthuyền”.»

Đếnđâyôngdừnglại,câybútnơitayôngrơixuống.Ôngthổnthức,cái

thổnthứctuyệtvọng,cólúctừđáylòngdânglên:Ônggiàtộinghiệpấyhai

bàntayômđầunghĩngợi.Ôngkêuthầmtronglòng.Nhữngtiếngkêutội

nghiệpnàychỉcóChúanghethấy:

—Ôithôi!Thếlàhết.Takhôngcòngặpmặtcontanữa.Nólàmộtnụ

cườithoángquatrênđờita.Tasắpchìmvàođêmtối,màkhôngđượctrông

thấylạicon.Trờiơi!Chỉmộtphút,mộtgiâylát,nghetiếngnóicủacon,sờ

cáiáocủacon,nhìncon,thiênthầncủata,rồichếtcũngcam.Chếtcócangì,

chếtmàkhônggặpconmớithậtđauđớn.Cóconta,contasẽcườivớita,sẽ

nóivớitamộtlời.Thìthiệthạigìchoai?Nhưngthôihếtrồi.Khôngbaogiờ

nữa.Chỉmìnhtađơnđộc,Chúaơi!Chúaơi!Khôngbaogiờtôithấymặtcon

tôinữa.

IV

CHAIMỰCCHỈLÀMTRẮNGTHÊM

Cũngngàyhômấy,haynóichođúngcũngchiềuhômấy,Mariusvừaăn

xong,vàvàophònglàmviệcnghiêncứumộttậphồsơthìBasquemangvào

chochàngmộtbứcthưvànói:“Ngườiviếtthưđợiởcháingoài”.

Cosetteđãcắptayôngngoạiđidạochơimộtvòngngoàivườn.

Mộtbứcthưcũngcókhicóvẻkhócoinhưmộtngười.Giấyxấu,phong

bìthô,cónhữngbứcthưchỉmớitrôngbềngoàithôicũngthấykhóưarồi.

BứcthưBasquemangvàothuộcloạiấy.Mariuscầmbứcthưnồngnặcmùi

thuốclá.Chẳngcáigìthứctỉnhkýứcbằngmùivị.Mariusnhậnramùithuốc

lá ấy. Chàng nhìn dòng chữ ngoài bì: “Kính gửi ông, ông Nam Tước

Pontmercy,tạidinhthựông".

Nhớlạimùithuốclá,Mariusnhớlạicảdạngchữviết.Sựngạcnhiêncó

khirọisángnhưtiachớp,Mariusnhưđượctiachớpấysoisáng.Khứugiác

hỗtrợtrínhớmộtcáchhuyềnbí,vừagợilạitrongđầuMariuscảmộtthế

giới.Đúngthứgiấyấy,cáchgấpbìấy,màumựcnhợtấy,đúngdạngchữấy,

vànhấtlàđúngthứthuốcláấy.CảhaiổquỷJondrettehiệnra.Thậtlàmột

sựtìnhcờlạkỳ!Mộttronghaidấuvếtlâunaychàngbỏbaonhiêucôngphu

tìmkiếm,gầnđâychàngcònmấtbaonhiêucôngphutheodõi,màchàng

tưởnglàhoàntoànmấttíchrồi,tựnhiênlạitựxuấthiệnratrướcmắtchàng.

Chàngvộivàngbócláthưvàđọc:

[451]

«“KínhthưangàiNamTước,

NếuĐứcThượngĐếbanchotôiđủtàinăng,tôicũngcóthểlà

NamTướcThénard,việnsĩ(việnkhoahọc)nhưng,tôikhôngphải

làNamTướcThénard.Tôichỉtrùngtênvớingàiấythôi.Tôirất

mongcáichuyệnNamTướcThénardấylàmngàichiếucốđếntôi.

Tôisẽđềnngàicáiơnngàisắpbanchotôi.

Tôinắmđượcbímậtcủamộtconngười.Conngườiấycóquan

hệvớingài.Tôirấtmongcóthểgiúpíchngàiđược,điềubímậtấy

tôisẵnlòngnóihầungài.Tôisẽgiúpngàicáchđơngiảnđuổikhỏi

giađìnhdanhgiácủangàicáiconngườikhôngcóquyềnđượcở

ấy!NamTướcPhuNhânlàdòngdõicaoquýkia.Đạođứckhông

thểởchungvớitộiáclâuhơnnữa,màkhôngthoáivị.

TôixinđợilệnhcủangàiNamTướcởcháingoài.

Kínhthư

Thénard"»

BứcthưkýtênThénard.Chữkýđókhôngphảichữkýgiả,nóchỉbịcắt

mộtđoạnnhỏthôi.Vảchănglờithưlôithôivànhữnglỗichínhtảcàngxác

nhậnđầyđủhơnnguồngốcbứcthư.Khôngcòncóthểnghingờgìnữa.

Mariusrấtxúcđộng.Saumộtlúcngạcnhiên,chàngthấyvuisướng.Bây

giờchỉcầntìmđượcngườikianữa,ngườiđãcứusốngchàng.Thìlàchẳng

cònướcmonggì.Chàngrútmộtcáiôkéotủconcủachàng,lấymấytờgiấy

bạc,đútvàotúi,đóngcửatủvàbấmchuông.

Basquemởhécửa,Mariusbảo:

—Đưangườitavào.

Basqueđưavàovàbảo:

—ÔngThénard.

Một người đàn ông bước vào. Một điều ngạc nhiên khác cho Marius:

Ngườimớivào,chàngkhônghềbiếtmặtbaogiờ.

Conngườiấyđãgiàrồi,mũito,cằmngậptrongchiếccravate,mangkính

xanhcóhailầnvảiviềnmỏng,tócvuốtthẳngvàbẹpxuốngtránđếntậngần

lôngmàynhưbộtócgiảcủanhữngngườiđánhxengựaởcảnhàquýtộc

Anh.Tócđãhoarâm.Quầnáothìtoànmộtmàuđen,từđầuđếnchân,bạc

màu,nhưngtrôngvẫnsạchsẽ:Mộtmớdâyđồnghồởtrongtúicóđồnghồ:

tay cầm một cái mũ cũ. Dáng đi lom khom, khi hắn cúi rạp xuống chào,

trônglạicàngcònglưnghơnnữa.Điềuđángchúýngaylúcđầulàchiếcáo

dàiquárộng,tayđãcàikhuycẩnthận,hìnhnhưkhôngphảiáocủahắn.

Đếnđâycầnphảinóirangoàiđềmộtchút.

ỞParishồiđó,trongmộtgiannhànhỏcũkỹ,chỉcóđộcmộtcáicửaở

phốBeautreillis,gầnxưởngđóngtàu,cómộtngườiDoTháilanhlợilàmcái

nghềbiếnmộttênlưumanhthànhmộtngườilươngthiện.Biếntạmthời,vì

đểlâuthìtênlưumanhchắccũnglấylàmkhóchịu.Biếnđổingaytrướcmắt,

trongmộthaingày,mỗingàygiábamươixu,bằngmộtbộquầnáogiống

cái vẻ lương thiện của mọi người. Người cho thuê quần áo ấy tên là Le

Change,

[452]

bọnlưumanhởParisđãđặtchohắncáitênấy,vàchỉgọihắn

làthếthôi.Hắncómộtlôquầnáokháđầyđủ.Cónhữngloạiriêng,những

thứriêng,mỗimộtcáiđinhtrongcửahànghắntreomộtđịavịxãhộiđãcũ,

đãnát:Đâylàcáiáothẩmphán,đâylàcáiáomụcsư,đâylàcáiáongân

hàng,tronggóckialàcáiáonhàbinhvềhưu,đằngkiaáonhàvăn,xanữa

cáiáochínhkhách.Chủhiệuấylàngườiphụtráchtrangphụcchovởtrò

rộnglớncủabọnvôlạiởParis.Cáibuồngnátcủahắnlàhậutrườngđểcho

bịp bợm lẩn vào và trộm cướp chui ra. Một tên vô lại rách rưới đến cái

buồngmắcáođó,bỏrabamươixurồichọnchiếcáothíchhợpđểđóngvai

trònóđịnhđónghômđóvàkhiđixuốngthanggáctênvôlạiđãlàôngkia

ôngnọ.Hômsauquầnáođượcmanglạikhôngsaisót.VàLeChangechẳng

hềmấtgìmặcdùgiaocảchobọntrộmcắp.Nhữngáoquầnấycũngcómột

sựbấttiệnlàmặckhôngvừa:Khôngphảiđomaychonhữngngườiấy,cho

nênđốivớikẻnàythìnóbósátquá,đốivớikẻkiathìnóxùngxìnhquá,

chẳngvừavặnvớimộtai.Tênăncắpnàoởtrênhoặcởdướitầmcaotrung

bình của con người đều thấy không thoải mái trong y phục của lão Le

Change.Khôngnênbéoquácũngnhưgầyquá.LãoLeChangechỉdựkiến

chonhữngngườibìnhthường.Hắnchomayđotrênngườitênkiếtxácđầu

tiênnàotìmđếnhắn,tênnàykhôngtobéo,khôngkhẳngkhiu,khôngcao,

khôngthấp.Dođókháchhàngcủahắngặpnhiềukhókhăntrongviệcmượn

lốtvàphảicốgắngxoayxởđượcchừngnàohaychừngấy.Mặcnhữngngoại

lệ!Chẳng hạnáoquần củachínhkhách, đentừtrên xuốngdưới,nghĩa là

đúngcáchđấy,nhưngvínhưPittmặcthìquárộngmàCastelcicalathìquá

chật.TrongbảngiớithiệucủaLeChange,yphụcchínhkháchđượcnêura

nhưsau,ynguyênvăn:“Mộtáodạđen,mộtquầndạlenđen,mộtgiletlụa,

ủng và áo quần lót”. Ngoài lề ghi: Cựu sứ thần. Có một đoạn bị chú mà

chúngtôicũngchéprađây:"Trongmộthộpriêng,cómộtbộtócgiảfrisée

đànghoàng, mộtcặpmục kỉnhxanh,một bộdâychuyền vàhaiống lông

chim dài ba phân, bọc bông vải”. Tất cả những thứ đó thuộc về vị chính

kháchsứthần.Cảbộquầnáonàycóthểnóilàcũngmệtnhoài:Cácđường

chỉmayđãbạcmàu,ởkhuỷutaycómộtvệthở;ngoàiraởngựcáomấtmột

chiếccúc;nhưngđóchỉlàmộtchitiếtkhôngđángkể:Đãlàchínhkháchthì

bàntayphảiluồnvàoveáomàđặtlêntimvàcónhiệmvụchegiấuchỗmất

cúc.

Nếu Marius quen thuộc chút ít với những cơ sở bí mật ấy ở Paris thì

chàngđãnhậnngayrađượctrênmìnhngườikháchmàBasquemớiđưavào,

chiếcáochínhkháchmượnởcáimắcáocủaLeChange.

Khithấykhôngphảilàngườimàmìnhđoán,Mariuskhôngvừaý,xoay

rabựcmìnhvớingườimớiđến.Chàngnhìnngườiấytừđầuđếnchân,trong

khingườilạcúichàosátđất.Chànghỏingườiấygiọngcộclốc:

—Ôngmuốngì?

Ngườilạtrảlờivớimộtnụcườiniềmnở,chẳngkhácgìnụcườimơntrớn

củaconcásấu,nếucásấucười:

—TôitinchắcrằngđãcólầnhânhạnhđượcgặpngàiNamTướctrong

giớithượnglưuchúngta.Tôinhớlắm,cáchđâymấynăm,đãgặpngàiởnhà

bàlớnHoàngThânBagrationvàởphòngkháchcủangàiTửTướcDambray,

HuânLãonướcPháp.

Đâyvẫnlàchiếnthuậtquenthuộccủabọnxỏlálàmravẻnhậnramột

nhânvậtmàkỳthựclàkhôngtêntuổi.

Mariusđểýđếncáchnóinăngcủangườiấy,chàngchúýnghegiọngnói,

nhìncửchỉcủahắn,nhưngchànglạicàngthêmthấtvọng:Mộtthứgiọng

mũi,khônggiốngcáigiọngchuachuavàcụtchàngtưởng.Chànghoàntoàn

lạchướng.Chàngbảo:

—TôikhôngquenvớibàBagrationmàcũngchẳngbiếtôngDambray,

tôichưađặtchânvàonhàbàấyhoặcôngkiabaogiờ.

Câutrảlờithậtcộccằn.Nhưngngườilạvẫnniềmnởnóithêm:

—ThếthìhẳnlàtôiđượcgặpngàiởnhàChateaubriand.

[453]

Tôiquen

vớiChateaubriandlắm,ôngấyrấtâncần.Thườngkhiôngấybảotôi:Ông

bạnThénardtôiơi!Ôngcónhắpvớitôimộtcútrượukhông?

MặtMariusmỗilúcmộtthêmnghiêmnghị.

—TôichưabaogiờcóhânhạnhđượcôngChateaubriandtiếp.Tarútgọn

thôi:Ôngcầngì?

TrướcgiọngnóigaygắtcủaMarius,ngườilạlạicàngcúirạpxuống:

—ThưangàiNamTước,xinngàihạcốnghetôi.BênMỹChâu,trong

mộtxứvềphíanướcPanama,cómộtcáilànggọilàJoya,mộtlàngmàchỉ

cóđộcmộtnhà.Mộtcáinhàto,vuông,batầng,xâybằnggạchnungngoài

nắng,mỗicạnhvuôngdàitrênhaitrămbước,mỗitầngluivàosáubảybước

đốivớitầngdướiđểchừaramộtthứsângácbaoquanhnhà.Giữanhàcó

mộtcáisântrongđểlươngthựcvàđạndược;khôngcócáicửasổnào,chỉ

những lỗ châu mai, không có cái cửa ra vào nào, chỉ ra vào bằng thang,

thanglêntầngthứnhất,thanglêntầngthứhai,thanglêntầngthứba,thang

đểxuốngsântrong:buồngnàocũngkhôngcócửa,chỉcócáinắpđậy,không

cócầuthangchỉcóthang;buổitốiđậynắpbuồng,rútthanglên,chĩasúngra

lỗchâumai,khôngcólốinàovàođược,mộtcáinhàởbanngày,mộtcái

pháođàibanđêm,támtrămconngười,đấycáilàngnhưthếđấy.Saophải

phòngngừanhưvậy?Vìxứấynguyhiểm,đầygiốngănthịtngười.Thếmà

cóngườiđếnxứấy,vìlàmộtxứkỳdiệu:Ởđấycóvàng.

Mariuslúcnãymớithấtvọng,bâygiờđâmsốtruột;chàngngắtlờingười

lạ:

—Ôngmuốnđưađếnchuyệngì?

—Đếnthếnàyạ,thưangàiNamTước.Tôinguyênlàmộtnhàngoạigiao

hoạtđộngđãnhiều,naymệtmỏi.Cáinềnvănminhcổkínhnàytôiđãchán

lắm,tôimuốnthửchơivớicáibọndãmankia.

—Thếrồisaonữa?

—ThưangàiNamTước,íchkỷlàquyluậtcủathếgiới,mụnôngdânvô

sảnlàmcôngnhậtkhithấymộtcáixechởkháchđiquathìquaylạinhìn,mụ

nôngdânchủđất,làmlụngởngayruộngcủamụthìkhôngngoảnhlại.Con

chónhànghèothìsủaanhgiàu,conchónhàgiàuthìsủathằngnghèo.Ai

cũngchỉbiếtmình.Lợilộclàmụcđíchcủamọingười.Vànglànamchâm.

—Saonữa?Kếtluậnđichứ.

—TôimuốnđếnlậpnghiệpởJoya.Giađìnhtôicóbangười,tôi,nhàtôi

vàconbécháu;đứacongáitôiđẹplắm.Hànhtrìnhthìxa,lộphínhiều.Tôi

cầnmộtíttiền.

Mariushỏi:

—Thếthìcangìđếntôi?

Ngườilạnhôcáicổrangoàichiếccravatenhưconkênkênthườnglàm

vàđáplại,tươicườihơn:

—ThếthưangàiNamTước,ngàikhôngđọccáithưcủatôiư?

Cũnggầnđúngnhưvậythật.NộidungbứcthưchẳngđivàotríMarius,

vàchàngchỉnhìndángchữchứkhôngđọchẳnbứcthư.Chàngchẳngnhớgì

mấy. Vừa rồi đây chàng để ý thấy một điểm: “Nhà tôi và con bé cháu”.

Chàngnhìnchòngchọcvàomặtngườilạ.Mộtôngbiệnlýcũngchẳngnhìn

xoimóihơnthế.Hìnhnhưchàngrìnhchộphắn.Chàngtrảlờigọnlỏn:

—Ôngnóirõđi.

Ngườilạthọchaibàntayvàohaicáitúicon,ngẩngđầulênnhưngvẫn

đứngkhomlưng,hắncũngnhìnchòngchọcMariusquađôikínhxanhcủa

hắn:

—Đượcrồi,thưangàiNamTước,tôixinnóirõ.Tôicómộtđiềubímật

muốnbánlạichongài.

—Mộtđiềubímật?

—Vâng,mộtđiềubímật.

—Cóliênquanđếntôi?

—Cũngítnhiều.

—Bímậtgì?

Mariusvừanghevừaquansátngườilạkỹhơn.

—Xinbiếukhôngngàikhúcđầu,-hắnnói.-Ngàisẽthấycâuchuyện

củatôirấtlýthú.

—Ôngnóiđi.

—ThưangàiNamTước,trongnhàngàicómộtthằngăncắp,mộtthằng

sátnhân.

Mariusgiậtmình,chàngbảo:

—Trongnhàtôi?Không.

Ngườilạvẫnthảnnhiênnhưkhông,lấykhuỷutayáochùicáimũrồinói

tiếp:

— Sát nhân và ăn cắp. Thưa ngài Nam Tước, xin ngài chú ý cho, tôi

khôngnóiđếnsựviệccũ,lạchậurồi,cũkỹrồi,đãđượcxóađi,vàđủthời

gianmiễntố

[454]

trướcphápluật,vìngườiphạmtộiđãhốihậntrướcChúa

Trời.Tôinóiđếnsựviệcmớimẻ,đếnsựviệchiệntại,sựviệcmàcônglý

đếngiờnàycònchưahay.Tôixinnóitiếp.Ngườiấyđãlenlỏiđoạtsựtín

nhiệmcủangài,lenlỏihẳnvàotronggiađìnhngài,độimộttêngiả.Tôisẽ

nóithậttêncủahắnđểngàibiết,màvẫnkhônglấyngàiđồngtiềnnào.

—Tôingheđây.

—TênhắnlàJeanValjean.

—Tôibiếtrồi.

—Tôisẽnóivớingàihắnlàaimàcũngkhônglấycủangàiđồngnào.

—Nóiđi.

—Hắnnguyênlàmộttêntùkhổsai.

—Tôibiếtrồi.

—Ngàibiếttừkhitôihânhạnhnóiđiềuấyvớingài.

—Không,tôibiếttừtrước.

GiọngnóilạnhlùngcủaMarius,câutôibiếtrồinhắclạihailần,lốitrảlời

cộclốcnhưkhôngmuốntiếpchuyện,gợitronglòngngườilạmặtmộtmối

cămgiậnâmỉ.HắnliếctrộmMariusvớiconmắtnảylửa,nhưnglạidậptắt

ngay.Tuyhắn chỉ nhìn trộmmộtgiâythôinhưng cái cáchnhìnấy,aiđã

trôngthấymộtlầncũngnhậnrađượcngay.NókhônglọtquamắtMarius.

Cáilốinhìnnảylửanhưvậychỉcóthểlàcủanhữngconngườithếnàođấy.

Conngươi,cửasổcủatâmhồn,cũnglonglêncùngvớitâmhồn,cặpmắt

kínhchẳngcheđượcgì,khácđâulấytấmkínhmàcheđịangục.

Ngườilạmỉmcườinóitiếp:

— Tôi không dám cải chính ngàiNamTước,nhưng dù sao ngài cũng

phảinhậnlàtôibiếtrạchròi.Bâygiờđiềutôisắpnóivớingài,chỉcómình

tôibiếtthôi.ĐâylàvềcáigiatàicủaNamTướcPhuNhân.Mộtđiềubímật

lạkỳ.Bímậtnàyđángtiềnlắm.Tôixindànhngàiưutiên.Rẻthôi,haimươi

nghìnfrancs.

Mariusnói:

—Bímậtnàytôicũngbiết,nhưcácbímậtkhác.

Ngườilạthấycònphảihạgiáxuốngítnhiều.

—ThưangàiNamTước,thôithìmườinghìnfrancsvậy!Tôinóiđây.

—Tôinhắclạiônglàôngsẽkhôngchotôibiếtđượccáigìcả.Ôngđịnh

nóiđiềugìtôiđềubiếtcảrồi.

Mắtngườilạlạithoángmộttiachớpnữa.Hắnkêulên:

—Nhưnghômnaytôicũngcầnphảiăntối.Mộtđiềubímậtlạlùnglắm,

tôicamđoanvớingàithế.ThưangàiNamTước,tôixinnói.Tôinóiđây.

Chỉxinngàihaimươifrancsthôi.

Mariusnhìnchòngchọcvàomặthắn:

—Tôibiếtcáibímậtlạlùngcủaông,cũngnhưtôiđãbiếttênhọcủa

JeanValjean,cũngnhưtôibiếttênông.

—Têntôi?

—Phải.

—LàmgìmàchẳngbiếtthưangàiNamTước,tôiđãcóhânhạnhtựgiới

thiệutrongbứcthưtrìnhngài:Thénard.

—Dier.

—Hử?

—Thénardier.

—Aithế?

Gặpnguyhiểmconnhímxùlônglên,concánhcamgiảchết,độicậnvệ

quânxếpthànhhìnhvuông;

[455]

ngườinàythìcười.Rồihắnlấyngóntay

búnghạtbụitrêntayáo.

Mariusnóitiếp:

— Ông cũng như người thợ Jondrette, là diễn viên Fabantou, là thi sĩ

Genflot,lànhàquýtộcTâyBanNhaDonAlvarèsvàcảmụBalizard.

—Mụgì?

—VàôngtừngcócáiquánănởMontfermeil.

—Quánư?Khôngbaogiờ.

—VàtôinhấtđịnhônglàThénardier.

—Tôikhôngnhận.

—Vàônglàmộtthằngkhốdây.Đây.

Mariusmóctrongtúiramộttờgiấybạc;némvàomặthắn.

—Cảmơnngài,xinlỗingài,ồ,nămtrămfrancs,thưangàiNamTước.

Ngườilạhốthoảngcuốngcuồng,chàolấychàođể,cầmtờgiấybạcngắm

nghíakinhngạcvànhắclại:

—Nămtrămfrancs!

Hắnlắpbắpkhẽkhẽ:

—Mộtmónratròchứlị!

Rồiđộtnhiênhắnkêu:

—Thếcũngđược,bâygiờchúngtanóichuyệnthoảimái.

Rồinhanhnhẹnnhưmộtconkhỉ,hắnlậttócrađằngsau,giậtkính,rútở

mũirahaicáiốnglôngchimđãnóitrướcđâyvàchúngtacũngđãthấyở

mộtchỗkháctrongtruyệnnàyvàcấtđi;hắnbỏcáimặthắnra,cũngnhư

ngườitabỏmũ.Mắthắnsánglên,cáitránlộra,cáitránmấpmô,lồilõm

nhănnheomộtcáchghêtởmởphíatrên,cáimũitrởlạinhọnhoắtnhưcái

mỏchim,nétmặthungdữ,khônranhcủamộthungthủhiệnra.

—ThưangàiNamTước,ngàiquảlàngườikhônglầmlạcbaogiờ,tôilà

Thénardier.

Hắnnóirõràng,khôngcòntígiọngmũinào.Vàhắnđứngthẳnglưng

lên.Thénardier,vìhắnchínhlàThénardier,hếtsứcngạcnhiên.Hắnkhông

cònbiếthoảnghốtlàgì,nếukhôngthìcũngđãhoảnghốt.Hắnđịnhlàmcho

ngườitakinhdị,thìchínhhắnlạikinhdị.Cáinhụcấyđượcđềnbùbằng

nămtrămfrancscũngxứngđáng,hắnnhậnvậy;nhưngdùsaohắncũngvẫn

choángváng.

LầnđầutiêngặpôngNamTướcPontmercyấyvàmặcdầuhắntráhình

nhưvậy,NamTướcPontmercyvẫnnhậnngayrahắn,nhậnracảtôngtích

hắn;khôngnhữngôngNamTướcấybiếtchuyệnThénardiermàhìnhnhư

biếtcảchuyệnJeanValjean.Cáianhchàngthanhniênmặtmàycònnhẵn

nhụiấy,lạnhlùngthếmàlạihàophóngthế,biếthếttênmọingười,rắctiền

chomọingườinhưthế,bạcđãibọnăncắpnhưmộtvịquantòa,màlạithả

tiềnchochúngnhưmộtthằngchịubịp,cáingườiấylàthếnào?

Tacònnhớ,ThénardiertuytrướclàlánggiềngcủaMariusnhưngchưa

gặpchàngbaogiờ,ởParisthườngnhưthế.Ngàytrướchắncónghethấyhai

congáihắnnhắcmơhồđếnmộtchàngthanhniênrấtnghèotênlàMariusở

cùngmộtnhàvớihắn.HắnđãvứtchoMariuscáithưmàchúngtađãbiết.

TrongtríóchắnkhôngthểcóliênquangiữachàngMariusấyvàNamTước

Pontmercy này. Còn cái tên Pontmercy thì ta cũng nhớ trên chiến trường

Waterloohắnchỉnghethấycóhaiâmcuối,haiâmđóhắnbuôngtrôimột

cáchtựnhiên,nhưngườitathườngkhôngthèmđểýđếnmộtlờicảmơn

suông.

[456]

VảchăngnhờconAzelma,congáihắnmàhắnđãsaiđitheodõicôdâu

vàchúrểhômđámcướingày16 tháng hai, và nhờ những dò xét tìm tòi

riêngcủahắn,hắnđãkhámphárađượcnhiềuđiều,hắnđãnắmđượcđầu

mốinhiềusợidâybímậttừtrongcáihangtốicủahắn.Saubaonhiêumánh

khóe,hắnkhámphára,hayítnhấtsaubaonhiêusuyluận,hắnphỏngđoán

đượccáingườimàhắnđãgặpmộthômtrongcốngchínhParis.Biếtngười,

dầndàhắnbiếtđượctên.HắnbiếtNamTướcPhuNhânlàCosette.Nhưng

về Cosette thì hắn không muốn tiết lộ gì. Chính Cosette là ai, hắn cũng

khôngbiếtrõnữa.Hắnđoánlàmộtthứconhoangnàođó,chuyệnFantine

trướckiacũngcóphầnámmuội,hắnbiết,nhưngtiếtlộralàmgì?Haylàđòi

tiềnđểkhôngtiếtlộ?Hắnchorằng,hoặcítnhấtcũngtưởngrằngcócáikhác

bánđượctiềnhơn.Vảlạikhikhôngcóchứngcớgìcụthể,màđếnbảovới

NamTướcPontmercy:“Vợngàilàmộtđứaconhoang",thìchỉmuađược

cáimũigiầycủaôngchồngtốngthẳngvàocậtcủaanhchàngmáchlẻo.

Trongýnghĩ,ThénardierchorằngcâuchuyệnvớiMariuschưathậtbắt

đầu. Hắn đã phải lùi một bước, thay đổi chiếnlược, rút bỏ một cứ điểm,

chuyểnsangchiếntuyếnkhác,tuynhiênvịtrícănbảnvẫnchưasuychuyển,

màhắnđãcónămtrămfrancstrongtúirồi.Vảlạiđiềuhắnnóisẽlàmột

điềuquyếtđịnh,tuyôngNamTướcPontmercynàyamtườngmọichuyện,

rấtsẵnsàngđốiphó,hắncũngthấylàhắnchiếmưuthế.Đốivớinhữngcon

ngườivàohạngThénardier,mộtcuộcđốithoạilàmộtcuộcchiếnđấu.Trong

cuộc đọ gươm sắp diễn ra, hoàn cảnh của hắn như thế nào? Người nói

chuyệnvớihắn,hắnkhôngbiếtrõlàai,nhưngchuyệnhắnsắpnóithìhắn

nắmvữnglắm.

Hắnthầmkiểmđiểmnhanhchónglựclượngcủahắn,vàkhiđãnóidứt

khoát:TôilàThénardier,hắnbìnhtĩnhchờ,Mariusthìtưlự.Chàngđãnắm

đượcThénardier.Cáingườimàchàngkhaokháttìmchoralâunay,bâygiờ

đứngtrướcmặtchàng.Thếlàchàngcóthểthựchiệnđượclờikítháccủađại

táPontmercy.Chàngnghĩrằngnếungườianhhùngấyphảimangnợtênkẻ

cướpkiathìthậtlànhụcchochàng,thậtlànhụcnếucáihốiphiếuchachàng

đãkítừdướiđáymồđểchochàngtrảđếnnayvẫncònphảitranhbiện.Một

mặtkhác,trongcáitâmtrạngphứctạpcủachàngđốivớiThénardier,chàng

thấycầnphảitrảthùchovonghồnđạitáPontmercy,chẳngmayđãbịtên

đểucángấycứusống.Dùsao,chàngcũngthấythỏamãn.Chàngsắpsửa

đượcgiảiphóngvonghồnđạitákhỏitaychủnợđángkhinhkia.Hìnhnhư

chàngthấychàngsắpsửađưadanhdựcủachàngrakhỏicáinhàtùgiam

nhữngngườithiếunợ.Bêncạnhnhiệmvụấy,chàngcòncómộtnhiệmvụ

kháclàtìmra,nếucóthểđượcnguồngốcgiatàicủaCosette.Cơhộitốthình

như đã đến. Thénardier có lẽ cũng biết được ít nhiều. Tìm hiểu sâu con

ngườinàychắclàcóích.Chàngbắtđầuởđây.

Thénardierđãnhétsâutrongtúicáimón“ratrò"kia,hắnnhìnMariusvới

mộtconmắtdịudànggầnnhưâuyếm.

Mariusnóitrước:

—Thénardier,tôiđãvạchrõtênanh.Bâygiờcònđiềubímậtcủaanh,

điềuanhđịnhđếnmáchchotôi,anhcómuốntôinóitrắngravớianhkhông?

Tôicũngcónhữngnguồntincủatôi,anhnghechưa?Anhsẽthấylàtôibiết

nhiềuhơnanh.Nhưanhđãbảo,JeanValjeanlàmộtkẻgiếtngười,mộttên

ăntrộm.Ăntrộmvìhắnđãđánhcắpcủamộtnhàcôngnghiệpgiàucó:Ông

MadeleinevìhắnmàsạtnghiệpbởihắnđãgiếtviêncảnhsátJavert.

Thénardierđáp:

—ThưangàiNamTước,tôikhônghiểugìcả.

—Tôisẽgiảithíchanhrõ.Anhhãyngheđây.Trongmộttỉnhthuộcquận

PasDeCalaisvàokhoảngnăm1822cómộtngườitrướckiacóchuyệnlôi

thôivớiphápluật,ngườiấyđãđổitênlàMadeleinevàlấylạiđượcdanhdự

vàtínnhiệm.Ngườiấyđãtrởnênmộtchínhnhânquântử,vớitấtcảýnghĩa

củatiếngấy.Nhờkinhdoanhcôngnghệsảnxuấtthủytinhđen,ôngấyđã

làmgiàuchocảmộtthànhphố.Ôngấycũngcólàmgiàuriêngchomình,

nhưngchỉlàmục đích phụ thôi, thỉnhthoảngmớilàm. Ông là người cha

nuôi của dân nghèo. Ông ta mở Nhà Thương, xây trường học, thăm hỏi

ngườiốm,tặngcủahồimônchonhữnggáinghèo,giúpđỡnhữngquảphụ,

nuôinấngtrẻmồcôi,ôngtachẳngkhácgìchađỡđầucủavùngấy.Ôngđã

từchốinhậnhuânchươngBắcĐẩuBộiTinh,vàChínhPhủđãcửônglàm

ThịTrưởng.Mộttêntùkhổsaimãnhạnbiếtôngngàytrướccóphạmmộttội

bịkếtán,bèntốcáoôngvàlàmchoôngbịbắt;têntùkhổsaiấythừacơông

bịbắtđếnParisvàgiảchữkí,hắnrútởngânhàngLaffittemộtsốtiềnhơn

nửa triệu của ông Madeleine. Chuyện này chính người thủ quỹ của ngân

hàngkểlạichotôi.TêntùkhổsaiđãđoạtsốtiềncủaôngMadeleinelàJean

Valjean. Còn chuyện kia anh cũng chẳng có gì đáng mách tôi cả. Jean

ValjeanđãgiếttêncảnhsátJavertbằngmộtphátsúngngắn.Tôi,chínhtôi

đâyđãchứngkiếnviệcấy.

ThénardiernhìnMariusvớiconmắtngạonghễcủamộtngườiđãbịthua

màlạinắmđượclạithắnglợi,vàgiànhlạitrongmộtphúttấtcảtrậnđịađã

mất.Nhưng hắnlạiniềmnởcườingay;cáithắng lợicủakẻdướiđối với

ngườitrêncũngphảimơntrớn.ThénardierchỉnóivớiMarius:

—ThưangàiNamTướcchúngtađilạcđườngrồi.

Vàhắnnhấnmạnhvàocâunóiấybằngcáchvungcáichùmdâyđồnghồ

củahắn.

Mariustrảlời:

—Thếnào,anhkhôngthỏathuậnnhữngviệcấysao?

Đólànhữngsựkiệnrànhrành.

—Đólànhữngảotưởng.VìngàiNamTướcđãhạcốtínnhiệmtôi,tôi

thấycóbổnphậnphảinóivớingàiđiềuấy.Trướchếtcôngbìnhvàngay

thẳng. Tôi không ưa tố cáo người ta một cách bất công. Thưa ngài Nam

Tước, Jean Valjean không cướp tiền của ông Madeleine và Jean Valjean

khônggiếtJavert.

—Cáiđómớilạđó!Saolạithếđược?

—Vìhailẽ.

—Lẽgì?Nóiđi.

—Đâylàlẽthứnhất:JeanValjeankhôngcướptiềncủaôngMadeleine

bởivìlẽgiảndịnhấtlàchínhJeanValjeanlàôngMadeleine.

—Ôngmuốnlàmtrògìthế?

—Vàlẽthứhai:HắnkhônggiếtJavertvìlẽgiảndịlàngườigiếtJavertlà

Javert?

—Ôngmuốnnóigìthế?

—NóilàJavertđãtựsát.

Mariuskhôngcòntựchủnữa,chàngkêulên:

—Bằngchứngđâu?Bằngchứngđâu?

Thénardiernóitiếp,nhấntừngtiếngmộtnhưđọcmộtcâuthơcổ.

—«NgườitađãtìmthấyJavertchếtđuốidướimộtchiếcthuyềnởcầu

Change.»

—Nhưngchứngcứđâu?

Thénardierrútởtúiáobên ra một cái phong bì lớn màu xám, ở trong

phongbìhìnhnhưcónhiềutờgiấytonhỏgấplại.Hắnthảnnhiênnói:

—Tôicũngcóhồsơcủatôi.

Rồihắnnóitiếp:

—ThưangàiNamTước,vìquyềnlợicủangàinêntôimuốnhiểurõtông

tíchcủaJeanValjean.TôibảoJeanValjeanvàMadeleinechỉlàmộtngười,

tôibảokẻgiếtJavertchỉlàJavert,vàkhitôinóinhưthếlànóicósách,mách

cóchứng,khôngphảichỉnhữngbằngchứngviếttay,chữviếttaykhôngthể

tinđược,chữviếttaynểnang.Đâylànhữngchứngcứbằngchữin.

VừanóiThénardiervừarúttrongphongbìrahaitờnhậtbáocũ,giấyđã

ngảmàuvàng,nhàunát,sặcsụamùithuốclá,mộttờcácnếpgấpđãráchcả,

rờiratừngmảnhvuông,cóvẻcũkĩhơntờkianhiều.

Thénardiernói:

—Haisựviệc,haichứngcứ.

Hắngiơhaitờbáo,mởrộngchoMariusxem.Haitờbáoấyđộcgiảđã

biếtrồi.TờcũnhấtlàtờLáCờTrắngsốrangày25thángbảynăm1823

[457]

màđộcgiảđãthấyvănbảnởtrang148tập3quyểntruyệnnày,

[458]

bàibáo

xác định ông Madeleine và Jean Valjean là một người. Tờ thứ hai là tờ

Moniteursốrangày15thángsáunăm1832nêuviệcJaverttựtử;tờbáoấy

nóithêmrằng,căncứvàobáocáomiệngcủaJavertvớigiámđốccảnhsát

thì Javert bị bắt làm tù binh ở chiến lũy Chanvrerie, và hắn đã được giải

thoátnhờlòngquảngđạicủamộtngườiphiếnloạnđãkhôngbắnvàođầu

hắnmàlạibắnchỉthiên.

Marius đọc báo. Thật là điềm nhiên, ngày tháng chắc chắn, bằng cứ

khôngthểchốicãi;Haitờbáoấykhôngphảiinranhằmđểchứngminhlời

nóicủaThénardier.CáithôngtinintrongtờbáoMoniteurlàdoSởCảnhSát

chuyểnchotòabáotheoconđườnghànhchính.Mariuskhôngthểnghingờ

được.Tinngười giữ két nhà ngânhàngcungcấplàsai, mà chính Marius

cũngđoánnhầm.HìnhảnhJeanValjeanđộtnhiênxétoangđámmù,bướcra

vĩđại.Mariusbuộtmiệngreolênmộttiếngvuimừng:

—Thếà,thếthìcáikẻkhốnnạnấylạilàmộtconngườivôcùngđáng

khâmphục.Tấtcảcáigiatàiấylàcủaôngta.ChínhônglàMadeleine,cứu

tinhcủamộtvùng.ChínhônglàJeanValjeanngườiđãcứusốngJavert.Một

vịanhhùng!Mộtbậcthánh.

—Khôngphảianhhùng,khôngphảithánh,Thénardiernói,vẫnlàmột

tênsátnhân,tênăntrộm.

Vàhắnnóithêm,vớicáigiọngcủamộtngườibắtđầuthấymìnhcóuy

tín.

—Tahãybìnhtĩnh.

Ăntrộm,sátnhân,nhữngdanhtừmàMariustưởnglàtiêutanrồinaylại

dộixuốngđầuchàngnhưmộtgáonướclạnh.Chàngnói:

—Ôngcònnóithếà?

— Lúc nào tôi cũng nói như thế. Jean Valjean không cướp của ông

Madeleinenhưngvẫnlàthằngăncướp.HắnkhônggiếtJavertnhưngvẫnlà

kẻsátnhân.

Mariushỏivặnlại:

—Ônglạimuốnnóiđếnvụăncắpnhỏmọncáchđâybốnmươinămmà

ngườitađãchuộclại,nhưchínhnhữngtờbáocủaôngnóira,bằngcảmột

cuộcđờiănnăn,quênmìnhvàđứchạnh?

—ThưangàiNamTước,tôinóirõlàgiếtngườivàcướpcủa,vàtôixin

nhắclạilàsựviệchiệntại.Sựviệcmàtôiphátgiácvớingàihoàntoànchưa

aibiết,thậtlàmớitoanh,vàcólẽnhờđóngàisẽtìmrađượcnguồngốccái

giatàimàJeanValjeanđãkhônkhéotặngNamTướcPhuNhân.Tôibảolà

khônkhéo,bởivìtặngmộtgiatàinhưvậyđểlenlỏivàomộtgiađìnhcao

sang,chunghưởngcuộcđờidưdật,đồngthờigiấuđượctộiáccủamình,

giấuđượccáitêncủamình,tựtạomộtgiađình,quảthậtkhôngvụngdại

chútnào.

—Tôicũngcóthểcóýkiếnởđây,-Mariusbảo,-nhưngthôi,ôngcứ

nói.

—ThưangàiNamTước,tôisẽnóihếtchongàihiểu,cònphầnthưởngthì

xintùyliệungài.Cáibímậtấyđánggiávàngròng.Ngàicóthểhỏitôi:Sao

anhkhôngnóithẳngvớiJeanValjean?Cũngbởimộtlýdođơngiảnthôi,tôi

biếtlàhắnđãnhườnglạisốtiền,vànhườnglạichongài,quảthậtkhônkhéo;

hắnkhôngcònđồngxudínhtúi,nóivớihắn,hắnsẽgiơhaibàntaytrắngra,

màtôithìcầnmộtsốtiềnđểđiJoya,tôithấynóivớingàithìtốthơn,ngàicó

tấtcả,cònhắnthìchẳngcógì.Tôithấyhơimệt,xinphépngàichotôingồi.

Mariusngồixuốngghếrồicũngra hiệuchohắnngồi.Thénardierngồi

xuốngchiếcghếđệm,lấylạihaitờbáo,đútvàophongbì,rồihắnvừalấy

ngóntaymổmổtờLáCờTrắngvừalẩmnhẩmnói:“Kiếmchoratờbáonày

thậtlàvấtvả".Thếrồihắnkhoanhhaichân,nằmngảlưngxuốngghế,với

dángđiệucủamộtconngườitintưởnglờimìnhnói,xonghắnvàochuyện

mộtcáchnghiêmtrọng,dằntừngtiếng:

— Thưa ngài Nam Tước, ngày mồng 6 tháng sáu năm 1832 cách đây

chừngmườimộttháng,vàongàybạokhởi,cómộtngườiởtrongcốngchính

thànhphốParis,gầnchỗcốngđổrasôngSeine,giữakhoảngcầuInvalides

vàcầuIéna.

MariusbỗngxíchghếlạigầnghếcủaThénardier.Thénardierđểýđếncử

chỉđó,hắnnóitiếpchậmrãinhưmộtdiễngiảđãnắmđượcngườiđốithoại,

vàthấyhắnhồihộpdướilờinóicủamình.

—Ngườiấyphảitrốntránh,vìnhữnglýdokhôngliênquangìđếnchính

trị,đãlấycốngấylàmchỗởvàgiữmộtchìakhóacửacống.Tôixinnhắc

lại,đólàhômmồng6,lúcbấygiờcóthểvàokhoảngtámgiờtối.Ngườiấy

nghetrongcốngcótiếngđộng,ngạcnhiên,hắnnépmìnhđứngrình.Tiếng

độnglàtiếngngườiđitrongtối,tiếnvềphíahắn.Chuyệnkỳdị,trongcống

ngoàihắnralạicómộtngườikhác.Cửasắtchắncốngkhôngxa,nhờmột

chútánhsángchiếuvàotừngoàicửacống,hắnnhậnrađượcngườiđang

đến,vàthấyngườinàyvácmộtvậtgìtrênlưng.Hắntađilomkhom.Cái

ngườiđilomkhomấylàmộttêntùkhổsaicũ,vậthắnváctrênvailàmột

xácchết.Giếtngườiquảtangđúngvậy.Còncướpcủathìlàtấtnhiênthôi:

Aigiếtngườiđểchơilàmgì?Têntùkhổsaiấyđivứtcáixácchếtxuống

sông.Mộtviệcđángghi,trướckhiratớicổngtêntù khổ sai đã đi nhiều

đườngđấttrongcống,vàphảilộiquamộtcáihốsâuđầybùn,mộtcáihốghê

gớm!Hắncóthểvứtcáixácxuốngđấynhưngngàyhômsauphudọncống

sẽtrôngthấyngườibịámsát,đólàđiềumàhắnkhôngmuốn.Hắntínhvượt

quahốlầyvẫnlàhơn,vàvượtvớicáikhốinặngtrênvai,chắchắnđãphải

cốgắngphithường.Khôngcótrườnghợpnàongườitalạiliềumạnghơn,

tôikhônghiểulàmsaomàhắnlạicóthểthoátđượcmàkhôngchếtngậpở

đấy.

Mariusxíchghếlạigầnhơn.Thénardierthừadịpđóthởmộthơidàivà

nóitiếp:

—ThưangàiNamTước,cáicốngkhôngphảinhưquảngtrườngChamp

DeMars.Ởđó,cáigìcũngthiếu,thiếucảchỗđứng.Khicóhaingườitrong

cốngtất nhiênhọphải gặpnhau.Họ đãgặpnhau. Chủnhàvà kháchqua

đườngthếtấtphảichàonhau,cảhaiđềumiễncưỡng.Ngườiquađườngbảo

chủnhà:Anhđãthấytôimangcáigìtrênlưngrồi,tôiphảirakhỏiđây,anh

cósẵnchìakhóađưatôi.Têntùkhổ sai ấy vốn khỏe ghê gớm. Đừng có

hòng mà từ chối hắn. Tuy vậy người kia có chìa khóa cũng vờ thương

thuyết,đểcóthìgiờquansátngườichết,nhưnganhtakhôngtrôngthấygì

lắm,chỉbiếtlàngườichếtcòntrẻlắm,ănmặcchỉnhtề,ravẻngườigiàu

sang,mặtmàybêbếtmáu,khôngnhậnrađược.Vừanóichuyện,hắnvừa

tìmcáchlénlútnépphíasaumàxérứtđimộtmảnháocủangườibịgiết,mà

tênsátnhânkhônghay.Tangvật,ngàihiểuchứ,tangvậtđểphụchồidấuvết

vàvạchtộichotênsátnhânhếtchối.Hắnnhéttangvậtvàotúi,mởcốngcho

ngườikiaravớicáinợtrênlưng,đóngcổnglạirồitẩu,khôngmuốnliêncan

đếnchuyệnsau,vànhấtlàkhôngmuốncómặtởđấykhikẻsátnhânvứt

người chết xuống sông. Ngài hiểu rồi chứ! Người mang xác chết là Jean

Valjean,ngườicóchìakhóađượcmangvinhdựhầuchuyệnngàiđây,còn

mảnháo…

Thénardierkếtthúccâunóibằngcáchrútratrongtúimộtmiếngdạđen

ráchxơ,đầynhữngvếtsẫm,haitaygiơlênngangmặtmiếngdạ,cầmrón

nhẹgiữahaingóntaycáivàhaingóntaytrỏ.Mariusbỗngđứnglên,mặt

xanhnhợt,hơithởyếuớt,mắtđămđămnhìnmảnhdạđen,khôngnóimột

lời,mắtkhôngrờimụnvải,chànglùivềphíatường,giơhaitayrađằngsau,

sờcáitườngtìmchiếcchìakhóacủacáitủbênlòsưởi;tìmđượcchìakhóa,

chàngmởtủ,thọccánhtayvàongăntủkhôngnhìn,mắtngơngácvẫnkhông

rờimụnvảimàThénardiergiơtrongtay.

Trongkhiđó,Thénardiervẫnnóitiếp:

—ThưangàiNamTước,tôicólýdovữngchắcđểchorằngngườitraitrẻ

bịám sátlàmột ngườingoạiquốctriệuphú bịJeanValjean gạtvàobẫy,

ngườiđóchắcphảimangmộtsốtiềnlớn!

—Ngườitraitrẻlàtôi,-Mariusthét,-vàđâylàcáiáo!

Nóirồichàngnémxuốngđấtmộtchiếcáođencũkỹvàđầyvếtmáu.Sau

đóchànggiậtmụndạởtayThénardier,quỳtrênáovàgímụndạráchấyvào

chỗvạtáobịxé.Mụndạráchkhớpđúngvớimiếngáobịxé,chiếcáolại

nhưnguyênvẹn.

Thénardierđứngtrơnhưphỗngđá.Hắnnghĩthầm:“Hoảngthật".

Mariusđứnglên,ngườirungđộng,vừathấtvọng,vừanởmàynởmặtvui

mừng.ChànglậttúiáovàgiậndữtiếnvềphíaThénardier,giơvàotậnmặt

hắn, dí vào mặt hắn một nắm tay đầy những giấy bạc năm trăm và một

nghìn.

—Anhlàmộttênkhốnkiếp!Anhlàmộtkẻnóidối,mộtđứavukhống,

mộtthằngđểucáng.Anhđếnbuộctộichongườita,lạihóarathanhminh

chongườita,lạihóaralàmchongườitavinhquang.Chínhanhlàkẻcắp,

chính anh là đứa sát nhân, chính mắt tôi đã trông thấy anh, Thénardier

Jondrette,trongcáitổquỷởđạilộHôpital.Tôibiếtkháđủvềanhđểtống

anhvàonhàlaokhổsai,hoặcđixahơnnữacũngđược,nếutôimuốn.Đây,

mộtnghìnfrancs,đồvôlại.

RồichàngnémtờmộtnghìnchoThénardier.

—À!JondretteThénardier!Đồlưumanhtitiện.Anhphảinhớlấybài

họcnày,quânchuyênbuônbánchuyệnkín,quânđầucơbímật,quânsục

sạo bóng tối, đồ khốn nạn. Cầm lấy năm trăm francs này rồi biến đi.

Waterloochechởchongươi.

Thénardierlàubàu:

—Waterloo!

Rồihắnđúttờgiấynămtrămvàtờgiấymộtnghìnfrancsvàotúi.

—Phảirồi,đồsátnhân.ỞWaterloongươiđãcứusốngmộtvịđạitá.

—Mộtvịtướng.

Thénardiervừanóivừangẩngđầulên.

—Đạitáthôi.-Mariustrảlờigiậndữ,-nóitướngthìmộttrinhtacũng

khôngbỏra.Thếmàngươiđếnđâylàmnhữngviệcônhục!Tabảochonhà

ngươi biết là ngươi phạm đủ tất cả những tội ác trên đời. Bước đi, bước

khuấtmắttađi.Cốmàsungsướng,tachỉmuốnthếthôi.Ồquáivật!Đâylà

banghìnfrancsnữa.Cầmlấy.NgàymaixéongaysangChâuMỹvớicongái

ngươi,cònvợngươithìchếttừbaogiờrồiquânnóidốigớmghiếc.Tasẽlo

liệuchonhàngươilênđường,quânăncướp,tasẽcấpthêmchohaimươi

nghìnfrancslúcngươiđi.Điđi,đitìmgiátreocổởchỗkhácđithôi.

—ThưangàiNamTước,xincảmơnngàimuônđời.

Thénardiervừanóivừacúirạpxuốngđất.Rồihắnrađi,chẳngcònhiểu

gìnữa,ngạcnhiênvàsungsướngbởivìbịđèbẹpdướinhữngtúivàngvìcó

nhữngtiếngsétnổtrênđầu,màlạinổtungragiấybạc.Nhưsétđánh,đúng,

nhưngcũngthỏamãnhếtsức.Giámàlạicómộtcáitrụthulôichốngthứsét

ấy,thìlạikhôngmaybiếtbao.

Thôitacũngnênkếtthúcngaychuyệncáiconngườiấy.

Haingàysaunhữngviệcmàchúngtôikểlạilúcnày,nhờsựthuxếpcủa

Marius,hắncùngvớiđứacongáilàAzelmađisangChâuMỹ,mangmộtcái

têngiảvàmộtcáihốiphiếuhaimươinghìnfrancslĩnhtừNewYork.Sựsa

đọavềtâmhồncủaThénardier,conngườitưsảnkhôngthànhấy,quảkhông

cógìcứuvãnnổi.SangChâuMỹcũngnhưởChâuÂu,hắnvẫnlàhắn.Một

hànhvitốtđụngphảimộtconngườixấuđôikhicũngtrởthànhthốithavà

làm nảy ra điều xấu: Với số tiền Marius cho, Thénardier làm nghề buôn

ngườidađen.

ThénardiervừabướcrathìMariuschạyngayravườn,Cosettelúcấycòn

đidạongoàiđó.Chàngthét:

— Cosette, Cosette mau mau lên! Chúng tađiđi, Basque ơi! Gọi một

chiếc xe, Cosette mau lên! Trời ơi! Chính người ấy đã cứu sống anh! Đi

mau,đừngtrìhoãngiâyphútnào!Mìnhơi!Quàngkhănvào.

Cosettetưởngchàngđiên.Nàngngoanngoãnvângtheo.Mariusnghẹn

ngàokhôngthởđượcnữa.Chàngđểtaylênngựcđểtránhnhữngtiếngđập

quámạnh.Chàngđiđi,lạilại,bướcnhữngbướcdài.ChàngômCosette:

—Emơi!Cosetteơi!Anhthậtlàmộtđứakhốnnạn.

Mariuschoángvángsaysưa.ChàngthấyởJeanValjeanmộtconngười

cao quý mà âm thầm. Chàng thấy trước mặt chàng là một đạo đức phi

thường,caocảmàhiềntừ,mênhmôngmàkhiêmtốn.Ngườitùkhổsaiđã

hóahìnhthànhChúaCứuThế.Cáiánhsángcủasựviệcphithườngấylàm

choMariuslóamắt,chàngkhônghiểurõcáigìtrướcmắtchàng,nhưngchắc

chắnlàmộtcáigìvĩđại.

Mộtlátxeđãchờtrướccửa.MariusđỡCosettelênrồinhảybổvàoxe.

Chàngbảongườiđánhxe:

—Bácđánhxe,phốL’HommeArmésố7.

Chiếcxechuyểnbánh.

Cosettenói:

—Ồsướngnhỉ,đếnphốL’HommeArméà!Emchảdámnhắcchuyệnđó

vớimình.ChúngtađếnthămôngJeanđây.

—Đếnthămchaem,Cosetteạ,thậtlàchacủaem,Cosetteạ!Anhđoán

rarồi.EmbảolàemkhôngthểnhậnđượccáithưanhsaiGavrocheđưacho

em.Chaemđãnhậnđượcthưấy.Chađãtìmđếnchiếnlũyđểcứuanh.Vì

bảntínhcủachalàthiênthần,chonêngặpaichacũngcứu;Chađãcứusống

Javert.Chađãcứuanhrakhỏicáivựcthẳmghêgớmấy,vàđemanhvềcho

em.Chađãcõnganhtrênvai,chuiquacáicốngkinhkhủngkia.Trờiơi!

Anhthậtlàthằngvongânbộinghĩaghêtởm.Chalàngườicứutinhcủaem,

rồichalạilàcứutinhcủaanh.Emthửtưởngtượngmộtcáihốsâuđầybùn

khủngkhiếp,chỉcóchếtđuốithôi,khôngcócáchnàosốngđược,chếtđuối

trongbùnlầy,Cosetteạ,chađãmanganhquacáihốấy,anhbấygiờđãchết

ngấtrồi,bấygiờkhôngtrôngthấygì,khôngnghethấygì,mùmịtkhôngbiết

mộttígìvềcáichuyệnphiêulưukinhhãicủaanh.Chúngtasẽmờichavề,

sẽgiữchaởlạivớichúngta,mặcdùchabằnglònghay không,chúng ta

khôngđểcharờiđimộtbướcnữa.Quýhồlàchacóởnhà.Quýhồlàchúng

tasẽgặpcha.Anhsẽtrọnđờicúccungtậntụyphụcvụthờphụngcha.Phải

khôngem?Cosette,phảinhưthếmớiđược.Gavrocheđãđưabứcthưcho

cha.Bâygiờthìrõquá,emhiểurồichứ?

Cosettechẳnghiểutígì.Nàngbảo:

—Ừ,mìnhnóiphảiđấy.

Chiếcxevẫnchạybonbon.

V

ÁNHSÁNGCHANHÒAĐẰNGSAUĐÊMTỐl

Nghetiếnggõcửa,JeanValjeanquaylạinóiyếuớt:

—Cứvào.

Cửamở,CosettevàMariushiệnra.

Cosettenhảy bổvàotrongbuồng. Mariusđứngyên ởngưỡngcửa, tựa

vàokhunggỗ.

—Cosette-JeanValjeanreo.

Ôngnhổmlêntrênghế,haicánhtaygiơra,runlẩybẩy,mặtngơngác,

nhợtnhạt,dễsợ,nhưnghaiconmắttrànngậpmộtniềmvuivôhạn.Cosette

nghẹnngàovìcảmđộng,ngãvàolòngJeanValjean,nànggọi:

—Chaơi!

JeanValjeancảmđộngquálắpbắp:

—Cosette!Conta!Kìabà!Àconđấyà!Trờiơi!

CosetteômchặtJeanValjean,JeanValjeankêu:

—Conđấyà!Conthậtđấyà!Conthathứchochathậtà!

Mariussập miđểcố cầmmấygiọtlệ,tiến lênmộtbước vàlẩmnhẩm

trongmôimímđểgiữlạinhữngtiếngthổnthức:

—Chaơi!

JeanValjeanhỏi:

—Cảôngnữa,ôngcũngthathứchotôià?

Mariuskhôngnóiđượcmộtlời,JeanValjeannóithêm:

—Cảmơn.

Cosetterútkhănquàngvànémmũxuốnggiườngnói:

—Cáinàysaomàvướngthế.

Rồinàngngồilênđùiônggià,lấytayâuyếmgạtnhữngsợitócbạc,và

hônlêntránông.JeanValjeanmêngườivìsungsướngcứđểyên.

Cosettehiểulờmờcâuchuyện,nhưmuốntrảnợthaychoMarius,hôn

lấyhônđểônggià.

JeanValjeanhổnhển:

—Saomàmìnhngơngẩnthế,cứtưởngrằngthôikhôngbaogiờgặplại

nónữa.NàyôngPontmercy,ôngtưởngtượngxem,lúcôngvàothìtôiđang

nghĩ thầm: Thế là hết! Đây là cái áo dài xinh xinh của con, mình là một

ngườikhốnnạn,mìnhkhôngđượcgặplạiCosettenữa,tôinóinhưthếngay

đúnglúcôngvàCosetteđangđiđếncầuthang.Thếthìmìnhcóngukhông?

Quảlànguthật.MìnhlàmnhưkhôngcóChúa,Chúanhântừ.Chúanhântừ

bảorằng:Màytưởnglàngườitabỏmàyà!Ngốcquá,không,khôngthểnhư

thếđượcđâu.Này,cómộtônggiàhiềnlànhđángthương,ôngấycầncó

thiênthầnđến,ôichao,vàtôilạiđượcthấyCosette,tôilạiđượcgặpcôbé

Cosettecủatôi.Trướcđâytôiđaukhổbiếtbaonhiêu!

Mộtlúclâu,JeanValjeankhôngnóiđược,sauônglạinóitiếp:

—Lâulâu,tôicầngặpCosettemộtít,khôngthìkhôngthểchịuđược.

Mộttráitimcũngcầncóchútgìchonónhấmgặm.Nhưngtôicảmthấytôi

làconngườithừa.Tôitựbảo:Ngườitakhôngcầncómày,thôiđànhcứở

trongcáixótốicủamày,saomàycứbắtngườitachịuđựngmàymãi!A!

LạyChúakínhyêu!Tôilạiđượcthấycontôi.Cosetteơi,concóthấychồng

conđẹptrai,rấtđẹpkhông?Àconcóthấycáicổáothêuhaynhỉ,hayđấy.

Chathíchkiểuấy.Chồngconđãchọncáikiểuthêuấyphảikhông?Conphải

sắmnhữngcáikhănquàngbằngcachemiresnữa.ÔngPontmercyơi,ôngcho

phéptôigọiCosettelàconnhé,cũngchẳngcònđượclâuđâu.

Cosettenói:

—Saochalạinhẫntâmthế?Bỏchúngconbấynhiêulâu.Chađiđâuthế?

Saochađivắnglâuthế?Ngàyxưamỗilầnchađivắng,cũngchỉlàbabốn

ngàythôi.ConsaiNicoletteđếnhỏi,lúcnàongườitacũngbảo:“Ôngấyđi

vắng”.Chavềtừbaogiờ?Saochavềmàkhôngbáotinchochúngconbiết?

Chagầyyếulắmchacóbiếtkhông?Chaoôi!Ôngbốtệơi!Ôngbốốmthế

màconkhôngbiếtgìcả.NàyMarius,mìnhsờtaychamàxem,saolạnhthế!

—ÔngPontmercyơi!-JeanValjeannói.-Ôngđãđếnđây,thếnghĩalà

ôngthathứchotôirồichứ?

Nghetiếng“thathứ”màJeanValjeannhắclạilầnthứhai,tấtcảnghẹn

ngàotrongtráitimMariustràora,chàngnứcnở:

— Cosette, em nghe thấy không? Cha vẫn thế đấy, cha xin lỗi anh,

Cosette,thếemcóbiếtchađãlàmgìchoanhkhông?Chađãcứusốnganh,

cònhơnnữa,chađememvềchoanh.Thếmàkhicứusốnganhrồi,khigả

emchoanhrồi,chađãlàmgìchocáithâncha?Chahysinh.Đấy,ngườilà

nhưthế.Thếmàđốivớianhlàthằngvôơn,thằngbộibạc,thằngbấthiếu,

thằngbấtnhân,thằngtộilỗi,ngườicònbảo:“Cosettecảmơn!”Cosetteơi!

Cảđờianhphủphụcdướichânngườichảthấmvàođâu.Cáichiếnlũyấy,

cáicốngấy,cáilòlửaấy,cáihốđầybùnlầyấy,ngườiđãvượtquahếtvì

anh,vìem.Cosetteạ,ngườiđãcứuanhthoátkhỏibaonhiêucáichết,lấy

thânngườiđểđỡlấybaonhiêunguybiếnhộanh.Dũngcảmthay,đạođức

thay,anhhùngthay,thầnthánhthay!Khôngcòncáigìhơnđược,ngườicó

tấtcả.Cosetteơi,ngườilàmộtthiênthầnđấy.

JeanValjeankhekhẽnói:

—Imđi,imđi,saolạinóithế?

Mariusbựctức,trongnỗibựctứccólẫnsựsùngbái.Chànggắt:

—Nhưngcòncha,saochakhôngnóigì?Chacũngcólỗi.Chacứusống

ngườita,màchalạigiấungườita!Còntệhơnnữa,chalấycớlàphảitựtố

giác,đểvucáochomình.Thậtlàxấu.

—Tôichỉnóisựthật-JeanValjeantrảlời.

—Không,-Mariusnóitiếp.-Sựthậtlàphảitấtcảsựthật,chađãkhông

nóisựthật.ChalàôngMadeleine,saochakhôngnói?ChacứusốngJavert,

saochakhôngnói?Chacứusốngconsaochakhôngnói?

—Bởivìtôicũngnhưông.Tôithấyônglàmnhưvậylàphải.Tôiphảiđi

đàngtôithôi.Nếuôngbiếtcâuchuyệndướicống,ônglạigiữkhôngchotôi

đi,nêntôiphảigiữkín.Nếutôinóirathìmọiviệctrởnênrắcrối.

—Rắcrốichogì?-Mariusđáp.-Rắcrốichoai?Chatưởngrằngchacứ

ởđâymãiđấyà?Chúngconsẽlôichađi,trờiơi,chuyệnnhưthếmàbâygiờ

tìnhcờconmớibiết!Chúngconsẽlôichađi,chavớichúngconlàmột.Cha

làchaCosettevàchacon.Chakhôngđượcởcáinhàghêtởmnàymộtngày

nàonữa.Chađừngtưởnglàngàymailạicứvẫnởđâyđược.

—Ngàymaitôikhôngởđâynữa,nhưngtôicũngkhôngởnhàông.

Mariushỏivặnlại:

—Chanóigìthế?Khôngthểđược,chúngconkhôngđểchađinữađâu.

Chakhôngđượcrờichúngconmộtbước.Chalàchacủachúngcon,chúng

conkhôngchochađiđâu.

Cosettenóithêm:

—Lầnnàythìdứtkhoát.Cóxedướinhàrồi.Conbắtcócchađiđấy.Nếu

cầnconsẽdùngbạolực.

Cosettevừacườivừalấytayrahiệunhấcbổngôngbốgiàlên.Nàngnói

tiếp:

—Vẫncómộtcáibuồngriêngởnhà.Chakhôngbiết,cáivườnhoalúc

nàyđẹplắm,giốngthanhthảomọcrấttốt,lốiđitrongvườnrảitoàncátbờ

sông,cónhữngvỏsò,ốctím.Chasẽnếmnhữngquảdâucủacon.Chínhtay

conchămtướiđấy.Khôngđượcaigọibà,aicũnggọinhauthânmậtcả,phải

khôngMarius?Chươngtrìnhđổimớirồi,chacóbiếtkhông?Convừabuồn

đấy,cóconchimmàogà,nólàmtổtrongmộthốctường,mộtconmèotai

quáiđãănthịtnó.Tộinghiệpconchimmàogàxinhxắn,nóvẫnthòđầura

ngoàicửasổcủanóđểnhìncon.Conkhócmãiđấy,conướcxửtửconmèo,

nhưngbâygiờconkhôngkhócnữa,aicũngvuicười,aicũngsungsướng,

chasắpvềvớicon,ôngngoạisẽmừnglắmđấy.Chasẽcóluốngvườncủa

cha,chatrồngtrọtđi,đểconxemnhữngquảdâucủachacóđẹpbằngdâu

củaconkhông?Rồichabảogìconcũnglàmvàchacũngphảivânglờicon

nhấtnhấtđấy.

JeanValjeannghemàkhôngbiếtCosettenóigì,ôngnghecáigiọngêmái

ấy,màkhôngngheýnghĩa.Mộtgiọtnướcmắtlớn,nhữnghạtchâuâmthầm

củalòngngười,từtừđọnglạitrênmimắt.Ôngthầmthì:

—Chúaquảlànhântừ,chứngcớrõrànglàCosetteđangởkia.

—Chaơi-Cosettekêu.

JeanValjeannóitiếp:

—Sốngchungtấtcảnhưvậy, cũngsung sướngthật.Chimríuríttrên

cây. Ta sẽ đi dạo với Cosette. Sống với nhau, chào nhau, chúc nhau, gọi

nhauíớitrongvườn,cáicảnhsốngấyêmáithật.Sángsớmđãthấymặt

nhau.Mỗingườisẽcómộtluốngvườnnhỏ.Tasẽnếmquảdâucủacongái,

congáisẽđiháihoahồngcủata.Êmđẹpbiếtbao.Nhưngmà…

Ôngngừnglạimộtlát,rồinóirấtnhẹnhàng:

—Tiếcthay!

Giọtnướcmắtkhôngrơixuống,nólănvàotrongmắt,vàJeanValjean

mỉmmộtnụcười.

Cosettecầmhaitayônggiàtronghaitaynàngvànói:

—Trời,saotaychalạicànglạnhbuốtthếnày!Chaốmđấyư?Chađau

lắmsao?

—Chaấyà?Không,-JeanValjeantrảlời.-Chavẫnthấydễchịulắm.

Nhưngmà…

Ôngngừngkhôngnói.

—Nhưngmàlàmsao?

—Látnữa,chachết.

CosettevàMariusrùngmình.Mariuskêu:

—Chếtư?

—Phải,nhưngcólàmsao!-JeanValjeanđáp.

Ôngngừngđểthở,mỉmcườirồinóitiếp.

—Cosette,conđangnóichuyệnvớicha,connóinữađi,conchimmào

gàbébỏngcủaconchếtthậtà?Connóiđiđểchanghetiếngnóicủacon.

Mariusngâynhưđánhìnônggià.Cosettekêunhưxéruột:

—Chaơi!Chacủaconơi!Chaphảisống,chanhấtđịnhsống,conmuốn

chaphảisống,changhechưa?

JeanValjeanngẩngđầulênnhìnnàng,vẻâuyếmnângniuvôchừng:

—Phảiđấy,cấmđi,cấmkhôngchochachếtđi.Biếtđâuđấy,biếtđâu

chachẳngvânglời!Chacũngđangchếtđikhicácconđến.Cácconđến,thế

làchangừngchết,chathấynhưsốnglại.

Mariusnóito:

—Chađầysinhlực,đầysứckhoẻ.Changhĩrằngnhưthếmàchếtđược

à!Chacóđiềuđaubuồn,nhưngđaubuồnsẽhết.Chínhconxinchathathứ.

Chasẽsống,sốngvớichúngcon,sốngtrămtuổi.Chúngconbắtlạicha.Hai

chúngconđâychỉcóchungmộtýmuốnlàlàmchochasungsướng.

Cosettenướcmắtđầmđìanói:

—Changhekhông?Mariusbảorằngchakhôngchếtđâu.

JeanValjeanvẫnmỉmcười:

—Dùôngcóđưatôivề,ôngPontmercy,thìtôicũngchẳngkhỏilàtôi.

Không,ChúacũngnghĩnhưôngvàtôivàChúakhôngthayđổiýChúađâu.

Tôiđihẳnlàphải.Chếtcũnglàổnchuyện.Chúngtacầngì,Chúabiếtơn

chúngta.Cácngườiphảiđượcsungsướng,ôngPontmercyphảicóCosette,

tuổithanhxuânvớiánhbìnhminhkếthợpvớinhau,hoađinhhươngtươi

nở,họamiríurítbênmìnhcáccon,đờicácconphảiêmđẹpnhưthảmcỏ

xanhdướiánhmặttrời,tâmhồncácconphảichanchứanhữngsaysưacủa

cảnhtiên;còncha,conngườivôdụng,chaphảichếtđi;nhữngđiềunhưthế

làtốtrồi,làđúngchứcòngìnữa.Cácconxem,cácconphảibiếtđiềumới

được,khôngthểlàmgìđượcnữađâu.Chacảmthấylàxonghếtrồi.Mộtgiờ

trướcđâychavừangấtđi.Vàđêmhômquachađãuốnghếtcáibìnhnước

này.ChồngcontốtlắmCosetteạ,ởvớichồngcontốthơnởvớichacon

nhiều.

Cótiếngđộngởngoàicửa.Ngườithầythuốcbướcvào.JeanValjeannói:

—Chàobácsĩ,vàxinvĩnhbiệtông.Đây,nhữngđứacontộinghiệpcủa

tôiđây.

Mariusđilạigầnthầythuốc,chàngchỉnóimộttiếng:“Ông?…”nhưng

nghegiọngchàngthìthấycảmộtcâuhỏi.Thầythuốcđưamắtmộtcáchcóý

nghĩađểtrảlời.

JeanValjeannói:

—Tacóđiềukhôngvừaý,khôngphảivìthếmàtađượcoántráchChúa.

Mộtlátimlặng,mọingườiđềunghẹtthở.

JeanValjeanquaylạiphíaCosette,nhìnnàngnhưmuốnmanghìnhảnh

nàng vào cõi vĩnh hằng. Bước sâu trên con đường đi về âm cảnh, nhìn

Cosetteôngvẫncònthấymêmẩnsaysưa,ánhsángêmdịutừmặtnànglàm

ngờirạngbộmặtxanhxaocủaông.Đáymồcũngcólúcrựcsáng.

ThầythuốcbắtmạchôngrồinhìnCosettevớiMarius,nóikhẽ:

—Ôngbàmớichínhlàliềuthuốcmàônglãocần.

RồighévàotaiMarius,thầythuốcnóirấtnhỏ:

—Nhưngmuộnquárồi.

JeanValjeanvẫnkhôngthôinhìnCosette,ôngcũngnhìnMariusvàthầy

thuốcvớicặpmắtrấtthanhthản.Ngườitanghethấytrongmiệngônglời

này,gầnnhưnóikhôngthànhtiếng:

—Chếtcũngchảlàmsao,khôngsốngđượcmớithậtđauđớn.

Bỗngnhiênôngđứngdậy.Sứckhỏehồiphụcnhưthếthườnglàdấuhiệu

sắpchết.Ôngbướcvữngchắcvềphíatường,gạtMariusvàthầythuốckhi

họđịnhdìuđỡông,ôngnhấcởtườngrachiếcthánhgiábằngđồngtreoở

đó,trởvềngồixuốngghếthoảimáinhưmộtngườikhỏemạnh,rồiôngnói

dõngdạc,tayđặtthánhgiálênbàn.

—Đâylàhysinhvĩđại.

Rồingựcôngsụpxuống,đầuônglắclư,nhưsay,cáisaychết,haibàntay

ôngđểtrênđầugối,ngóntaybắtchụmtrênvảiốngquần.

Cosetteđỡ hai vai ông, nứcnởkhóc.Nàngcố ý nói gìvớiôngnhưng

khôngnóiđược,chỉnghethấymấytiếngquyệnvớithứnướcmiệng,mũi

ghêrợnchảytheonướcmắt,nhữngtiếngnanánhưthếnày:“Chaơi!Cha

đừngbỏchúngcon,lẽnàochúngcongặplạichachỉđểrồimấtcha?"

Hìnhnhưcơnhấphốiquanhconhưconrắnlượn,nóđi,nólại,nótiếntới

cạnhmồ,rồilạiquayvềcuộcsống.Cáichếtcũngmòmẫm.JeanValjeansau

khingấtđilỡdởnhưthếthìtỉnhlại,lắccáitránnhưđểchobóngtốirụngđi,

vàlạitỉnhtáonhưthường.ÔngcầmlấyốngtayáoCosettenhấclênhôn.

—Tỉnhlạirồi!Bácsĩạ,tỉnhlạirồi!-Mariuskêu.

—Haicontốtlắm,tốtcảhai-JeanValjeannói.-Tôisẽbảocáiđiềulàm

tôiđaubuồnlàcáigì,ôngPontmercyạ,cáiđiềulàmtôiđaubuồnlàviệc

ôngkhôngmuốnđụngđếnmóntiềntôiđưa.Tiềnấythậtlàcủavợông.Ta

nóirõchocácconbiết,chínhvìthếmàtasungsướngđượcgặplạicáccon.

HuyềnđenởbênAnh,huyềntrắngởNaUy,cóghicảtrongtờgiấynày,các

consẽđọc.Vềnhữngchiếcvòngtay,tađãcósángkiếnthaynhữngkhuôn

tônhànbằngnhữngkhuôntônghépđẹphơn,tốthơnvàrẻhơn.Cáigiatài

Cosettehưởngthựclàcủanó.Tanóirõnhữngchitiếtấyđểchocácconyên

lòng.

Bàgáccổnglênvànhìnquacửahémở.Thầythuốcbảobàđira,nhưng

trướckhiđi,bàgáccổngtốtbụngvàtậntìnhấycũngcòncốhỏithêmmột

câu:

—Cócầnmờiôngcốđạokhông?

JeanValjeanđáp:

—Tôicócốđạorồi!

Ônggiơngóntaychỉmộtđiểmgìởtrênkhông,ngườitacóthểngờông

nhìnthấymộtngườinàođó.CóthểlàvịGiámMụcđangchứngkiếncảnh

lâmchungnày.

Cosette nhẹ nhàng luồn một chiếc gối dưới lưng ông. Jean Valjean lại

nói:

—ÔngPontmercyạ,ôngđừnglongạigì,sáutrămnghìnfrancsấythậtlà

củaCosette,nếuôngkhônghưởngsốtiềnấy,thìcuộcđờitôilàvôíchhay

sao?Chúngtôiđãsảnxuấtđượcrấttốtcáithứhàngthủytinhđó.Chúngtôi

cạnhtranhvớinhữngthứmàngườitagọilàđồtrangsứcBerlin.Thếmà

trướcngườitanóithứthủytinhđencủaĐứclàvôđịch.Mộtgốtmộtnghìn

haitrămhạtgọtgiũarấtkhéo,giáchỉcóbafrancs.

Khimộtngườithânsắpchết,ngườitanhìnnhưmuốnbámlấy,muốngiữ

lại. Cả hai người Cosette và Marius cầm tay nhau đứng trước mặt Jean

Valjean,loâu,imlặng,tuyệtvọng,runsợ,khôngcònbiếtnóigìvớingười

chết.

Từngphút,từngphútJeanValjeanngảđầuxuốngdần,cànggầnđếncái

chântrờiâmu,hơithởđứtquãng,cónhữngtiếngrênxenlẫn;ôngnhấccánh

taykhónhọc,chânthìđãliệthẳn;khitứchirờirã,khithânngườicàngngày

càngnặngtrĩu,tấtcảtâmhồncaoquýdânglênvàtỏaratrêntrán.Ánhsáng

củathếgiớihuyềnbíđãhiệnratrongconngườiông.Mặtôngxạmđi,nhưng

miệnglạinởcười;ngườiđãhếtsinhkhí,vàcócáivẻgìkhác.Hơithởmỏng

đi,nhưngánhmắtlạibaola.Đâylàmộtxácchếtmàhìnhnhưlạimọccánh.

ÔngrahiệuchoCosettelạigầnrồiđếnMarius.Giâyphútcuốicùngcủacái

giờcuốicùngđãđến.Ôngnóivớihaingười,tiếngnóiyếuớtnhưcõixa

vọnglại,vànhưđãcómộtbứctườngthànhngăncáchhaingườinàyvới

ông:

—Lạigầnđâycon,lạigầnđâycảhaicon.Tayêucácconlắm.Chaoôi!

Chếtđượcnhưthếnàycũngsướng.Conơi!Cosetteơi!Concũngyêucha

lắm,chabiếtrằngconvẫnyêumếncáiônggiàhiềnlànhcủacon.Conđáng

yêuquá,conđãđểcáigốidướilưngchocha.Consẽkhócchachútít,phải

không?Đừngkhócnhiều.Chakhôngmuốncácconphảiđaubuồn.Cáccon

phảivuichơiđi,cácconạ.Chaquênbảocácconlànhữngcáivòngkhông

hànấylãinhiềuhơntấtcảcácthứkhác.Mộtgói,mườihaitá,vốncómười

francs mà bán những sáu mươi. Buôn bán như thế thật là hời. Ông

Pontmercyạ,ôngkhôngnênlấylàmlạvềsốtiềnsáumươinghìnfrancskia.

Tiềnấylàtiềnlươngthiện,cácconcứyêntâmmàhưởngcảnhgiàucó.Phải

cómộtcáixe,thỉnhthoảnglấymộtlôởrạphát.Cosetteạ,phảimaynhững

bộ áo dạ hội thậtđẹp và sửa những bữatiệcngon thết bạn bè, phảisung

sướngđi.LúcnãytôiviếtbứcthưđểlạichoCosette.Cosettesẽxemthưtôi.

TôiđểlạichoCosettehaicâyđènnếntrênlòsưởi.Haicâyđènấybằngbạc,

nhưngđốivớitôithìlàvàng,làkimcương,nhưngcâynếnmỡbòcắmvào

đósẽtrởthànhnhữngcâybạchlạpthờthánh.Tôikhôngbiếtngườiđãcho

tôihaicâynếnấyởtrêntrờicóbằnglòngtôikhông?Tôiđãlàmhếtsứctôi.

Cácconơi!Cácconchớquêntôilàmộtkẻnghèokhó,cácconsẽchôntôiở

cáimiếngđấttầmthườngnàocũngđược,đểmộtphiếnđálàmdấumàthôi.

Ýmuốncuốicùngcủatôiđấy.NếuCosettethỉnhthoảngđếnviếngtôisẽrất

vuilòng,cảôngPontmercynữa.Tôixinthúrằngtrướcđâykhôngphảilúc

nàotôicũngưaông,tôixinlỗiông.BâygiờôngvớiCosetteđốivớitôichỉ

làmột.Tôichịuơnônglắm.TôibiếtlàCosetteởvớiôngsẽsungsướng.

ÔngPontmercyơi!Ôngcóbiếtkhông,đôimáhồnghàocủanólàhạnhphúc

củatôi,khinóhơixanhxaothìlòngtôibuồn.Trongtủngăncómộttờgiấy

nămtrămfrancstôikhôngđụngđến,tiềnấyđểchongườinghèo.Cosette!

Concónhìnthấycáiáodàixinhxinhcủaconkhông?Kìa!Ởtrêngiường,

concónhậnrakhông?Thếlàđãmườinăm,thìgiờnhanhquánhỉ!Haicha

contahồibấygiờsungsướngnhỉ.Nhưnghếtrồi,cácconđừngkhócnữa,

chakhôngđixalắmđâu.Ởđấychacóthểtrôngthấycáccon.Khiđêmđến

thìcácconchỉviệcnhìn,cácconsẽthấychamỉmcười.Cosetteconcónhớ

Montfermeilkhông?Conlúcấyởtrongrừng.Consợhãiquá.Concónhớ

lúcchacầmcáiquaithùngnướckhông?Lầnấylàlầnđầutiênchađụngđến

bàntaybébỏngtộinghiệpcủacon.Saomànólạnhthế!Ờ!Tiểuthưạ,tay

tiểuthưlúcấyđỏbầmcơ,bâygiờthìtaytiểuthưtrắnglắm.Cònconbúpbê

to ấy, con có nhớ không? Con gọi nó là Catherine. Con cứ tiếc mãi sao

khôngdắtnóvàotuviện.Conạ.Baonhiêulầnconlàmchaphảiphìcười,

hỡinàngtiêndịuhiềncủacha!Khitrờimưa,conthảnhữngcọngrơmxuống

nướclàmthuyền,vàconnhìnnótrôiđi.Mộthômchachoconmộtcáivợt

mây,vàmộtquảcầucónhữnglôngvàng,lônglơ,lôngxanh.Conđãquên

rồi,conạ.Lúcbéconcũngtinhnghịchlắmkia!Connôđùa,concàinhững

quảanhđàovàotai.Đềulànhữngchuyệncũcả.Nhữngcánhrừngchađã

vượtquavớicon,nhữnghàngcâykhidạochơi,nhữngnhàtukínkhiẩnnấp,

nhữngtròchơi,nhữngchuỗicườitươitrẻ,đềuchỉcònlàbóngdáng.Tôivẫn

cứ tưởng tượng những cái đó là của tôi. Đấy mới thật là tôi ngu. Bọn

Thénardierấyquảlàđộcác.Hãythathứchohọ.Cosette,mẹconlàFantine,

conhãynhớlấycáitênấy:Fantine.Conhãyquỳxuốngmỗikhinóiđếncái

tênấy.Mẹconđãđaukhổnhiều.Mẹconđãyêuquýconhếtsức.Conbây

giờsungsướngbiếtchừngnào,thìngàyxưamẹconđaukhổchừngấy.Đó

làluật bùtrừcủa Chúa.Chúaởtrêncao, Chúanhìnthấy tấtcảchúngta,

Chúabiết việcChúalàm giữanhữngvì saotolớn mênhmôngcủa Chúa.

Chasắpđiđâycácconạ,cácconhãyyêunhaumãimãi.Trongđờichỉcó

mộtđiềuấythôi:Làyêunhau.Đôikhicácconnênnhớlạiônggiàchếtở

đây.

Cosetteconơi,khôngphảilàlỗicủachađâuđấy,nếubấylâunaycha

khônggặpcon.Ruộtchacũngđứttừngkhúc,chađiđếntậngócphố,những

ngườihàngphốtrôngthấychađiquahẳnphảilấylàmkìkhôi;chatưởng

nhưđiên,cómộtlầnchađirađầukhôngmũ.Cácconơi!Này,chakhôngkể

nữa.Chacònnhiềuđiềumuốnnóinhưngmàthôicũngđược.Thỉnhthoảng

hãynhớđếncha.Cácconlànhữngngườiđầyhồngphúc.Chakhôngbiết

chalàmsao,nhưngchanhìnthấyánhsáng.Cácconlạigầnchanữađi.Cha

chếtsungsướng.Nhữngchiếcđầuyêuquýcủacácconđâu,đưađâycho

bàntaychađặtlên.

CosettevàMariusquỳphụcxuống,mêmẩn,nghẹnngàonướcmắt,mỗi

ngườigụcxuốngmộtbàntaycủaJeanValjean.Nhữngbàntaycaocảấyđã

imlìm.Ngườiôngngảraphíasau,haicâynếnchiếusángtrênngười,gương

mặttrắngngửalêntrời.ÔngđểCosettevàMariushôn,hônmãihaibàntay

ông.Ôngđãchết.

Đêmkhôngsao,trờitốinhưmực.Chắcchắntrongbóngtối,cómộtthiên

thầnmênhmôngđanggiươnghaicánhchờđónlinhhồn.

VI

CỎCHE,MƯAXÓA

TrongnghĩađịaPèreLachaise,gầnchỗkhulàmphúc,rấtxacáikhuvực

lịchsựtrongthànhphốmồmảấy,xanhữngngôimộđủvẻmangcáckiểu

chếtdơdángcủangườiđờiđếntậnchỗthiênthuvôtuyệt,ởmộtgócvắng

vẻ,dọcbứctườngcũ,dướigócmộtcâythủytùnglớnbámđầynhữngdây

bìmbìmvượttừđámrêu,từnhữngbụicỏgàlên,cómộtphiếnđá.

Phiếnđáấycũngnhưmọiphiếnđákhác,chẳngthoátkhỏinhữnglởlóivì

thờigian,vìmeomốc,vìrêuvàphânchimgặmnhấm.Nướcmưanhuộm

xanh,nắnggiólàmnhámđenmặtđá.Nóởxatấtcảcácđườngđilốilại,và

ngườitacũngkhônghayđivềgócnàyvìcỏmọccao,đivàibướclàướt

chânngay.Khicóchútánhnắng,lũthằnlằnbòlênđóphơinắng.Chung

quanh,lúađạimạchdạirùngmìnhdướigió.Mùaxuânđến,chimbônglau

hótvéovontrêncành.

Phiếnđátrầntrụi.Ngườitaxẻđávừađủchomộ,dàimàhẹp,chevừa

vặntầmvócmộtconngười.

Phiếnđákhôngkhắctênai.Tuynhiên,cáchđâycũngđãlâu,bàntayai

đãdùngbútchìviếtlênmấycâusauđây,màmưabụiđãdầndầnlàmcho

mờ,khôngđọcđược,đếnnaychắcđãmấthẳn:

«Ngườinơiđâyyênnghỉ

Thânthếlắmđắngcay

Vẫncamsốngbấychầy…

Thiênthầnmộtsớmbay,

Ngườichết,đơngiảnlắm

Nhưđêmnốitiếpngày.»

HẾT

★★★

•ChúThích•
[1]
LouisAragon:BạnđãđọcVictorHugochưa?
[2]
LouisAragon:sđd
[3]
SaintSimon(1760-1825)làmộtnhànghiêncứukhoahọc,ngườiPháp,
cólòngyêuthathiếtloàingười,cămghétbọnquýtộcđịachủvàbọntưsản
đầucơ.Ôngchủtrươngcảitạoxãhộitưsảnvàxâydựngxãhộikhôngcó
ngườibóclộtngười,nhưngSaintSimonchưathấyrõnhữngmâuthuẫncủa
giaicấp trongxãhội tưbảnnênchủtrươngcủaôngđi đếnthấtbại hoàn
toàn.CharlesFourier(1772-1837)làmộtnhàkinhtếhọcngườiPháp,lênán
kinh doanh vô tổ chứctrong kinh tế tư bản. Ông bênh vực thợ thuyền là
“ngườilàmratấtcảmàchịusốngđờisốngkhổcực”.Ôngchủtrươngmột
nềnkinhtếcókếhoạch,nhưngthủtiêuđấutranhgiaicấp,nêncũngchỉđi
đếnthấtbại.
[4]
Nhữngchúthíchtrongbảndịchnàyđềulàcủangườidịch,trừmộtvài
chúthíchcóghi“củanguyênbản”.
[5]
1793:NămCáchMạngPháptrấnápkẻthùdữdộinhấtvàxửtửcảvua
LouisXVI.Cũngcónhữngvụtrừngtrịsailầmnhấtđịnh.
[6]
NguyênvănPalares:KhẩungữPhápcổ,nghĩatừnguyênlàtặngvật
linhtinhtraochomộtvuahoặctùtrưởngChâuPhi,nghĩarộnglàchuyện
dôngdàivôbổ.HìnhnhưdanhtừnàyđãnhậptíchvàoMiềnNamViệtNam
vàtrởthành:Baláp.
[7]
Bienvenu:LàtênđệmcủaôngMyrielnhưngcũngcónghĩalà“người
đượcmongđợi”
[8]
ViệnNgũBách:ViệnDânBiểugồm500ngườithờiCáchMạngTư
SảnDânQuyềnPháp,bịNapoléongiảitánnăm1799;Cuộcđảochính18
BrumairecủaNapoléon1799thiếtlậpthểchếTổngTài-Consulatmàylà
TổngTàiĐệNhất,chuẩnbịchonềnĐếChếI.
[9]
KhiấytriềuđìnhđangcóxíchmíchvớiTòaThánhLaMã
[10]
Voltaire:MộtnhàvănvànhàtriếthọcnổitiếngthếkỷXVIIIởnước
Pháp,cótưtưởngtựdo.
[11]
Nguyênvăn LaTinh:"Nisi Dominuscustodieritdomum, in vanum

vigilantquycustodiunteam".
[12]
Panthéon:Điệnthờdanhnhân,xâydựngởParisvàothếkỷXVIII.
[13]
Sardanapale:Nhânvậttruyềnthuyếtcủathành quốc Babylone, nổi
tiếnghưhỏngvàhènnhát;SaintVincentDePaul:Thánhtửvìđạotrongthế
kỷIởLaMã,nổitiếnglàngườiđạođức,đãviếtnhiềuchươngtrongTân
Ước.
[14]
Nguyênvăn:Conventionnel,nghĩalàmộtdânbiểutrongViệnQuốc
Ước.ViệnnàyđãthiếtlậpchếđộCộngHòa,phếvàxửtửLouisthứXVI,
thihànhchuyênchínhđểbảovệCáchMạng,bảovệnướcPháp.
[15]
NguyênvănLaTinh:Exabrupto
[16]
1814:NămPhụcHưngquânquyềnởPhápsauthờikỳCáchMạngvà
thờikỳĐếChế
[17]
1793:NămViệnQuốcƯớcthihànhchuyênchínhcaođộđểbảovệ
chếđộCộngHòamớixâydựngvàlãnhthổnướcPhápbịuyhiếp.Bọnphản
đốilấy cớlàcó nhiềumáuđổđểcông kíchCáchMạng vàtranhthủ bọn
khônglậptrường.
[18]
LouisXVIIlàconLouisXVI,cháunộiLouisXVlàmộtôngvuabị
dânchúngghétnhất.LouisXVIIbịgiamtrongngụcvàchếtnăm1793,lúc
lên10tuổi.
[19]
Cartouche:Mộttêntướngcướplừngdanh
[20]
NguyênvănLaTinh:Siniteparvulos
[21]
Barabas:Mộttênsát nhân, cũng bị giam với Jésus Christ; Herode:
VuaxứJudaea,đãkếtánJésusChrist
[22]
NguyênvănLaTinh:Vermissum
[23]
Marat:MộttrongnhữnglãnhtụtrứdanhcủaCáchMạngPháp.Chí
côngvôtư,khôngnhânnhượngđốivớikẻthùcủaCáchMạng.Maratrất
đượcdânchúngtinyêu
[24]
Bossuet:GiámMụcởtriềuđìnhLouisXIV,xuấtthânđạiquítộc,đã
cónhiềubàigiảngvàđiếuvănvănhoavàđầyhìnhảnh,làmchovănhọcsư
Phápkểôngvàohàngnhàvăn
[25]
NguyênvănLaTinh:TeDeum
[26]
Trongcâunàyvàmấycâusau,tênđầuchỉmộtnhânvậtthờiCách
Mạng,tênsauchỉmộtnhânvậtthờiQuânChủ,đềucótêntronglịchsử.

[27]
TheothầnthoạiHylạp,thìTantalevìxúcphạmthầnlinh,bịthầnlinh
phạtmãimãiđứngbênmộtdòngsông,dướicáicâyđầyquả.Đóikhátquá,
đưatayháiquảthìcànhcâynhíchlêncao,cúixuốnguốngnướcthìdòng
sôngcạn.
[28]
MũchụpđỏlàmũcủanhữngngườilàmCáchMạng1789đội.Mũđỏ
cóvànhlàmũcủacácGiáoChủ,chứcvịởtrênchứcGiámMục.
[29]
Napoléonsaukhibịngoạixâmvànộiphảnbứcbáchphảithoáivị
năm1814thìraởđảoElbe.Năm1815ônglạitrởvề,đuổivuaLouisXVIII
vàlàmvualạiđược100ngày.BạitrậnởWaterlooôngmớimấthẳnngôi.
[30]
Năm1812,dấuhiệusuysụpcủaNapoléonbắtđầuhiệnrõvớicuộc
đạibạiởNga.
[31]
 Ba cái hoa huệ khắc trên mặt huân chương, biểu trưng của vương
triềuBourbons.
[32]
LiênhệbàithơngụngônnổitiếngcủaLaFonten.
[33]
NguyênvănLaTinh:CredoinPatrem
[34]
NguyênvănLaTinh:Quiamultumamavit
[35]
 Bertrand: Tướng phụ tá của Napoléon, rất trung thành, đã theo
Napoléontrongbướcsuyvongchođếnlúccuốicùngvàđãmangdicốtcủa
vuamìnhvềnướcPháp.
[36]
VoilaJoancónghĩalà:“Jeanđấy”hay“ĐấylàJean”
[37]
 Tiếng Pháp: Chateaubriand, tên văn hào thế kỷ XIX đọc như
chateaubriant:Thănbònướng.
[38]
NguyênvănLaTinh:Redivivus
[39]
Parmentierlànhànônghọc,thếkỷXVIIđãmanggiốngkhoaitâytừ
MỹvàonướcPhápvàdạytrồngtrọt,cảitạogiống.Neufchâteaumuốngọi
khoaitâylàParmentier,nhândânvẫngọilàPommeDeTerrecónghĩalàtáo
đất.
[40]
Talma:DiễnviênkịchnổitiếngcuốithếkỷXVIIIđầuthếkỷXIXở
Pháp
[41]
Dahlia:Nghĩalàhoathượcdược.
[42]
MộtchếđộchínhtrịởPhápthờiCộngHòaĐệNhất,sauCáchMạng
1789.Trongchếđộnày,quyềnchấpchínhtrungươngởtrongtaynămvị
ĐốcChính.

[43]
IronietiếngPhápcónghĩalàtínhmỉamai,nóimát.
[44]
NguyênvăntiếngÝ:Facciagialluta,faomiracolo.
[45]
NguyênvăntiếngAnh:Keepsakes
[46]
Byron:ThihàoAnh,thơsôinổi,đauthương.Byrontìnhnguyệnsang
giúpsaucuộckhởinghĩacủadântộcHyLạpchốngbọnthốngtrịThổvàhy
sinh1788-1824.
[47]
Nguyênvăncanezou,đọcxuyêntạcnhữngchữquinzeaout.
[48]
Nguyênvăn:Écolebuissonière,thànhngữ,cónghĩalàtrườngtrong
bụi.
[49]
TrongnguyêntácbàihátnàylờibằngtiếngTâyBanNha.
[50]
 Bố xứ Gand tức là Louis XVIII. Trong thời kỳ Bách Nhật, Louis
XVIIItrốnởGrand,mộtthànhphốthuộcnướcBỉ.
[51]
Spleen:TiếngAnh,cónghĩalàbệnhbuồnchánvôcớ.
[52]
NguyênvăncòncócâuLaTinh:Estmoduslarebus,chơichữtheolối
rebuscũngphảicóhạn.
[53]
Bacche:Thầnrượu,theothầnthoạiHyLạp.
[54]
Nguyênvăn:Numete,Bacchecanam!
[55]
Nguyênvăn:Gandvàgant,đồngâm.
[56]
Nguyênvăn:Liège(thànhphố)vàliêge,điênđiên,đồngâm
[57]
Nóilái“mốngchuồn”là“muốnchồng”.
[58]
NguyênvănLaTinh:Casusbell.
[59]
 Nguyên văn: Digesle, bộ sách luật tập hợp theo lệnh Hoàng Đế
Justinien.
[60]
Nguyênvăn:Glacesvừacónghĩalàgươngvừacónghĩalàkem.
[61]
Fouché:nguyênlàLinhMụctheoCáchMạngPháp,rồiĐếChế,được
cửlàmBộTrưởngAnNinhvàphongCôngTước.KhithấyNapoléonsuy,
hắngiaothiệpvớigiặcngoài,nổitiếngvìxảoquyệt,tànbạo,thamlam,cơ
hộivàphảnphúc.
[62]
Đểtrở:Đểtang.
[63]
Cựasắttravàogótgiàynhữngngườicưỡingựa,đểthúcngựa.
[64]
Ởchếđộtưbảnngàyxưaphảiđóngthuếsảnnghiệpđếnmộtmức
nàođóhoặccómộtchứcvịcaotrongxãhộimớiđượcđibầu.Thờiđiểmtác

giảviếttácphẩmnày,sốcửtrirấtlàhạnchế.
[65]
NgườilínhNgadướichếđộSaHoàngthườngbịbắtđứngnghiêmmà
nhậnđòn.
[66]
NgườiLaMãcươngnghị,tôntrọngnhiệmvụ;ngườiSpartiateanh
dũngvàkhắckhổ.
[67]
Danhtừchuyênmônvềtưpháp.
[68]
NgoặcđơnnàylàtựtayJeanValjeanghi-chúthíchởnguyênbản.
[69]
TrongvởkịchPhèdrecủaRacinethếkỷXVII,nhânvậtThéraméne,
thầycủaHipplyteđãthuậtlạicáichếtcủachàngmộtcáchvănhoavàdài
dòng.
[70]
Năm1598,tạithànhNantes,vuaPhápHenriIVbanhànhsắcdụcho
phépdântheođạoCảiCách.Gần100nămsau,LouisXIVthuhồisắcdụấy.
[71]
WalterScott,Lamartine,Vaulabelle,Charras,Quinet,Thiers.-chú
thíchởnguyênbản.
[72]
TrongtrậnchiếnthắngAusterlitz1805,mặttrờilênrựcrỡ.
[73]
NguyênvănLaTinh:RidetCocsar,Pompeiusflebit.
[74]
PhùhiệuquânđộivàhảiquânHoàngGiaPháp.
[75]
 Bia đề: Đây là nơi yên nghỉ của ông Bernard Debrye, nhà buôn ở
Bruxellesbịxecánchết,ngày(khôngrõ)tháng2năm1637-chúthíchở
nguyêntác.
[76]
MuratvàNeylàhaitrongsốnhữngtướngưuviệtnhấtcủaNapoléon.
Cảhaiđềunổitiếngtrongviệcchỉhuykỵbinh.MuratlàemrểNapoléon,
đượcôngcholàmvuaởNaple,lúcnàyđangbịnghĩaquânÝđánh.
[77]
Splendid!:Chúthíchởnguyênbản.
[78]
TênhiệudanhdựngườitadùngđểgọiQuậnCôngWellington.Tiếng
Anh:Ironduke,tiếngPháp:DucDeFer.
[79]
ThốngChếNeybịtòaántốicaocủaLouisXVIIIxửbắnmấytháng
sau.
[80]
NhữngchiếnthắnglẫylừngtrướccủaNapoléon,trongđóđộiCậnVệ
lậpcônglớn.
[81]
NguyênvănLaTinh:Quotlibrasinduce?
[82]
“Mộttrậnđánhđãkếtthúc,mộtngàyđãqua,mộtsốchủtrươngsai

lầm đã sửa đổi, nhiều thắng lợi to lớn hơn đã chắc chắn giành được cho
tươnglai.Vậymàtấtcảđềuhỏnghếtchỉvìmộtphúthoảngloạn.”Napoléon
đọcchongườichépởSainteHélène-chúthíchởnguyêntác.
[83]
TênnhữngtướngÁobịBonaparteđánhbạitrongchiếndịchÝnổi
tiếng1796.
[84]
 Napoléon là người đảo Corse; tổ tiên của Louis XVIII là người
Béarnais.
[85]
 Những trận chiến thắng lớn thời Quân Chủ, trước chiến công
AusterlitzcủaBonapartenhiều.
[86]
NguyênvănLaTinh:Nonpluribusimpar.
[87]
ĐồiBelleAlliance,tênPhápcónghĩalà“Liênminhhẩu”.
[88]
Turene:DanhtướngtriềuLouisXIV.
[89]
Hoche,MarceauhaidanhtướngthờiCáchMạngPháp,nổitiếngvề
tàichỉhuy,ýchíCáchMạng,tínhliêmchínhvàlòngcôngminh;đềuxuất
thânbìnhdânvàbắtđầucuộcđờilínhvớiCáchMạng1789.
[90]
MệnhdanhcủanhàvănvànhàtriếthọctiếnbộPhápVoltairethếkỷ
XVIII,FerneymộtthịtrấnởsátThụySĩ,nơiVoltairecưtrú20nămlúcvề
già.
[91]
 Alexandre, vua xứ Macedonia,sốngvào thế kỷ thứ IIItrước Công
Nguyên.Lànhàquânsựthiêntài,ôngđãchinhphụcmộtđếquốcrộnglớn
baogồmHyLạp,TâyÁ,BaTư,mộtphầnẤnĐộ.Cáctướnglĩnhcủaông
đánhnhaudữdộiđểgiànhđấtđaingaysaukhiôngchết.
[92]
Nguyênvăn:Fodit,etinfossathesauresconditopaca,As,nummos,
lapides,cadaver,simulacra,nibilque.
[93]
Rostopkine:TổngđốcthànhMoskva,đãđốtcháythànhphốđểcho
độiquânxâmlượccủaNapoléonbịđói,rét-1812.
[94]
Nguyênvăn:Elreyneto.
[95]
Mancenillier,mộtloạicâycóquảđộcvànhựađộcđếnnỗingườita
tinrằngngủdướibóngnócũngđủchết.
[96]
Nguyênvăn:UnFilousophe,filou:Têntrộmcắp,sophe:Ngườicólý
thuyết, có khoa học - một danh từ tác giả mới tạo, phỏng âm danh từ
philosophe,nhàtriếthọc-đểnóiđâylàmộttaytrộmcắpcólýluận.
[97]
Nguyênvăn:Duquibus.

[98]
 Hội nghị Vienne, 1814-1815, sau cuộc bại trận của Napoléon; Hội
nghịnàybắtnướcPhápphảibồithườngchocácnướcliênminh.
[99]
VuaLouisXVIIIbéo,xấu,khôngđượclòngdân.
[100]
Corbeau:Conquạ;Renard:Concáo.
[101]
LaFontaine:NhàngụngônnổitiếngnướcPháp,thếkỷ17.Mấycâu
thơdướinhạiđoạnđầubàingụngôn“CáoVàQuạ”củaông.
[102]
 Renard: Con cáo, tiêu biểu cho xảo quyệt. Prenard vốn không có
chữ,nhưngnếucóthìcónghĩalàtêntrộmcắpđụckhoét.
[103]
LaSalpêtrière:LàmộtNhàThươngcứutếcủanhàthờđónnhững
phụnữgiàbệnhtậtvàcảnhữngphụnữmắcbệnhthầnkinh.
[104]
Pot:TiếngPhápchỉcácthứbình,lọ,vạibằngđấtnunghaybằngsắt.
Postes:TiếngPhápnghĩalàtrạmbưuđiện.
[105]
TừđâyđếnhếtđoạntácgiảcóchứathànhngữLaTinhbêncạnh
tiếngPháp.
[106]
 Chữ grâce tiếng Pháp có hai nghĩa: Ơn phúc và xinh đẹp, duyên
dáng.Tácgiảdùngnghĩathứhaiởđây.
[107]
Homère:NhàthơcổđạiHyLạp,tácgiảnhữngchiếnhùngcaIliade
và Odyssée nổi tiếng; Perrault: Nhà thơ Pháp thế kỷ 17, tác giả những
chuyệnthầntiênnổitiếngviếtchotrẻconnhưchuyệnEmBéTíHon.
[108]
Agathoclès:ĐồngâmvớiAgatheauxcléc:Agathechữakhóa.
[109]
Châm ngônLaTinh cónghĩalà: Khôngaicó quyềncôngbố cho
nướcngoàibiếthiếnpháp,luậtlệcủata.
[110]
TrongthờikỳCáchMạng1789,giớiquýtộcchốngnướcPhápsang
sốnglưuvongởcácnướcphongkiếnkhácởChâuÂu.
[111]
Arlequin:TênmộtvaihềtrênsânkhấunướcÝngàyxưa,vẫnmặc
mộtcáiáomaybằngcácmụnvảinhiềumàuchắplại.
[112]
AnneLefebvreDacier,mộtphụnữthôngtháigiỏitiếngHyLạpvà
tiếngLaTinh,đãdịchcáctácphẩmIliadevàOdyssée,1656-1720.
[113]
NhữngtusĩBénédictins(nam)cótruyềnthốnguyênthâm,báchọc.
[114]
NguyênvănLaTinh:Postcordalapides.
[115]
Eglantiers:Tầmxuân.
[116]
DụngcụthểthaohìnhđầumộtngườiThổNhĩKỳ,cólòxo,đểđo

sứcđậpcủacánhtay.
[117]
Hicjaceo,vixiannosvigintiettres.
[118]
Vườncấm,vườnkín.
[119]
NguyênvănLaTinh:Nơiyênnghỉ.
[120]
CáchMạng1789,1830và1848.
[121]
 Eden: Vườn hạnh phúc, trong Kinh Thánh, nơi Chúa Trời đã cho
Giáng Sinh người đànông đầu tiênAdam và người đànbà đầu tiên Ève;
Lycde:NơinhàtriếthọcHyLạpAristoteđếngiảngdạychomônđồởthành
Athènes.
[122]
DòngTrappe:Dòngtuhếtsứckhổhạnh,thếkỷ12;Horace:Nhàthơ
LaMãthếkỷ1trướcCôngNguyênlàmnhữngbàithơtươivuicangợihạnh
phúcsống.
[123]
Xinsiêuđộ,tiếngLaTinh,đọcởcuốikinhcầuhồn.
[124]
NhânsưtheotruyềnthuyếtAiCậplàmộtconquáivậtthường ra
nhữngcâuđốkhógiảichokháchquađường.
[125]
TiếngLaTinh:Câythánhgiáđứngyêntronglúctráiđấtxoayvần.
[126]
Auboncoing:Quảmộcquangon.
[127]
Bébỏng.
[128]
Plaute:NhàhátkịchLaMã,thếkỷthứbatrướcCôngNguyên.
[129]
Loque:Mảnh
[130]
ChúnhócconnàychơichữPrendrelataille:Nghĩabónglàômlấy
ngườita;prendrenghĩađenlàcầm,nhónlấycáigì.
[131]
NguyênvănLaTinh:Homuncio
[132]
MarsthườnggọilàcôMars,nữnghệsĩsânkhấunổitiếngcủanước
Pháp, đầu thế kỷ 19, đóng rất tài tình những nhân vật của Moliète và
Marivaux,1779-1847.
[133]
Olympe:TênmộtngọnnúiởHyLạp.TheothầnthoạiHyLạp,núi
nàylànơiởcủacácvịthần.
[134]
Rabelais:Nhàvănnổitiếngthếkỷ16nướcPháp,hiệnthựcvàtrào
phúng.
[135]
Adamastor:Thầnkhổnglồlàmbãotố.
[136]
Ionie:Mộtmiềncậnđôngcổ,códânHyLạpở,nổitiếnglàthông

minh;Beotie:MộtmiềnHyLạpcổ,dânmangtiếnglàngudốt.
[137]
TiếngLaTinhnghĩalàbánhxeluânchuyển.
[138]
Urbisamator:Ngườihammêthànhthị;rururusamator:Ngườiham
mênôngthôn.
[139]
TấtcảđềulàvùngngoạiôcủaParis.
[140]
Nguyênvăngalères-thườngthườnghọbắtngườitùkhổsaichèo.
DonguồngốclịchsửấymàchữgalèrestrongtiếngPhápkhôngnhữngchỉ
nhữngchiếchảithuyềnlớncóngườichèomàcònchỉtộihìnhkhổsaichung
thânnữa;Galérien:ngườitộiphạmbịbắtchèothuyền.
[141]
LịchsửPhápcòngọivuaLouisXIVlàLouisĐạiĐếvàthếkỷ17là
thếkỷlớn.
[142]
 “Calude Gueux” nhan đề là một cuốn tiểu thuyết của Victo Hugo
xuấtbảnnăm1834.
[143]
Romantique:Danhtừlãngmạnđivàongônngữthôngthườngcủa
tiếngPháp.
[144]
NhữngngườiphảnđốivuaLouisPhilippevẽnhữnghìnhbiếmhọa,
biếnmặtvuathànhmộtquảlê.
[145]
Tantale:NhânvậttrongthầnthoạiHyLạpbịthầnJupiterbắtchịutội
hìnhđứngtrongnướcmàchịukhát,dướinhữngcâychíncànhmàchịuđói.
[146]
Tấtcảcáctừấy;phảnbội,ác,tokếch,lốbịchtrongmiệngcủachú
cónhữngýnghĩađặcbiệt.
[147]
Gaule:TêncủanướcPhápthờicổđại.
[148]
Poquelin:TênthựccủaMolière.
[149]
Bara:ThiếuniênanhhùngtrongCáchMạngPháp1789.Mộtmình
bịvây,bịbuộcphảihô:“Nhàvuamuônnăm”nếumuốnđượctha,emđãhô
“CộngHòamuônnăm”vàbịgiếtchết.
[150]
Tibre:SôngchảyquathànhLaMã;Léthé:TrongthầnthoạiHyLạp,
consôngâmphủLéthécónghĩalà“Quên”.Nhữngngườichếtuốngnước
sôngnày,quênhếtchuyệncũtrêntrần.
[151]
 Nguyên văn La Tinh: Contra Gracchos Tiberim habemus. Bibere
Tiberim,idestseditionemoblivisci.
[152]
MộtpháptrườngởParis.

[153]
Lờithềcủađẳngcấpbìnhdânngày20/6/1789họpởphòng“JeuDe
Paume”quyếtđịnhkhônggiảitántrướckhilậpchođượcmộthiếnphápcho
nướcPháp,CáchMạng1789.
[154]
NguyênvănLaTinh:FiatLux.
[155]
TiếngLaTinh:Fexurbis.
[156]
TiếngLaTinh:Mob.
[157]
TênmộtnhómBảoHoàng,ănmặcđồngphụcrấtlốlăng.
[158]
Năm1793lànămCáchMạngPhápđấutranhdữdộinhấtchốngthù
tronggiặcngoài.
[159]
NgườimiềnnúiPyrénées,PhíaNamnướcPháp,cótiếnglàcanđảm,
lanhlợi.
[160]
NữHầuTướcPompadour,nhântìnhcủaLouisXV,xàiphícôngquỹ
bịnhândânkhinhghét.
[161]
TứcnữBáTướcDuBarry,bịnhândânkhinhghét,chếttrênđoạn
đầuđàinăm1793.
[162]
Treobút:Suspendu,nóivềbáochí,treo,tứctreocổ-pendunóivề
tộixửngườiphạmtộinặng.
[163]
Nguyênvăn:Sonexcellence(khôngviếthoa)leMalvừacónghĩa
“tuyệt vời xấu”, “tuyệt vời ác” vừa có nghĩa là cụ lớn xấu (hay ác). Son
ExcellenceviếttắtlàS.EdùngđểxưnghôcácquanThượngThư,cácđại
thầncũngnhưnóitướngcônghaycụlớn.Chúngtôiđànhdịchtạmcùnghai
nghĩanhưvậy.
[164]
NguyênvănLaTinh:Requiescant.
[165]
 Nghị Viện hồi ấy, 1815-1816, được mệnh danh là “Viện không
kiếm”vìnóBảoHoàngcựcđoan.
[166]
CóChúa,tiếngLaTinh:Postulatoredisanti.
[167]
Tiếngxưnghôđốivớivuađểtỏýsùngkínhdùngởngôithứhai.
[168]
ThànhphốởnướcĐức,nơinăm1792,bọnquýtộcxuấtcảnhtập
hợpthànhlậpđạoquânchốngnướcPhápCáchMạng.
[169]
DanhtừdùngtrongcácbảnánthờiCáchMạngPhápđểgọicáctên
quýtộcvàthầytuphảnđộngtrướckhinêutênvàchứcvịcũcủachúng.
[170]
Géronte:Nhânvậtđiểnhìnhônggiàbướngbỉnh,ngớngẩntronghài

kịchPháp.Molièređãchếgiễunhânvậtấytronghàikịchcủaông;Werther:
Nhânvậtlãngmạn,chánđờitrongtácphẩmcủaGoethe.
[171]
Chữduègnecónghĩalàmộtmụgià,gianhântrongmộtnhàquýtộc,
cónhiệmvụtheohầugiữgìnmộtthiếunữ,thiếuphụquýtộc.
[172]
BọnBảoHoàngquenđọctêntụccủaNapoléonnhưvậycódụngý
mỉamaikhinhrẻ.ĐâylàcáchphátâmtheotiếngÝ.
[173]
1789-1792,nhữngnămsôinổinhấtcủaCáchMạngPháp.
[174]
Tughenbun:TổchứcbímậtcủasinhviênĐứcchốnglạiquânPháp
xâmlượcĐứcđầuthếkỷXIX;Carbonarisme:Tổchứcbímậtrộnglớncủa
nhândânÝđầuthếkỷXIXđấutranhchotựdovàthốngnhấtcủadântộcÝ.
[175]
AbaisseđọcgầnnhưA.B.C:Cáigìbịhạxuống,ngườibịchàđạp,
vùidập.
[176]
Ngườimanrợvàdòngdõi“manrợ”,GiáoHoàngUybainVIIIthuộc
dònghọBarbarini.
[177]
Petrusnghĩalàđávàtrênnềnđánàytaxâydựnggiáohội.Trong
nhữngcâuLaTinhvàTâyBanNhatrênđâycónhữngcáchchơichữmà
chúngtôikhôngdịch.
[178]
Homo:Ngườibìnhthường;Vir:Ngườicươngnghị.
[179]
 Nhà thơ trữ tình lớn của nước Pháp cuối thế kỷ XVIII. Bị Cách
MạngxửtộitửhìnhvìchốnglạiCáchMạng.
[180]
TiếngLaTinhtrongnguyênbản:Nevarietur.
[181]
L’aigle:Chimphượnghoàng,cũngcóngườigọióhayưng.Chim
phượnghoànglàquốchuythờiĐếChế.Nhàthơvàtriềuthầncũngthường
gọiNapoléon làchimphượng hoàng.Ởdưới cótênLesgle đọccũngnhư
L’aigle.
[182]
ViếtliềnhaitừLesgueules:Nhữngcáimõm.
[183]
Maueaux:Nhàvăn,nhàhùngbiệnBossuetđượcmệnhdanhlàchim
phượngthànhMeauxvìônglàGiámMụcđịaphậnMaueaux.
[184]
Nguyênvăn:Filledecinqlouis,nghĩanhưđãdịchnhữngcósựchơi
chữkhôngdịchđược.CinqLouisđồngâmvớiSaintLouis,thánhLouis,mỹ
hiệu của một vua hiền nước Pháp ngày xưa. Câu của Bossuet hàm nghĩa
khoácláclàbắtmộtcôngchúa-congáivuaSaintLouiscởigiầychomình;
đồngvànggọilàlouisvìcókhắchìnhvua.

[185]
L:Đồngâmvớiaile:Cánh.
[186]
 R: Ta gọi là R hoa, Pháp gọi là grand R (R lên), cũng đọc như
Grastalre.
[187]
 Tên những nhân vật của một số anh hùng trong thần thoại hoặc
truyệncổHyLạp-LaMã.
[188]
ĐôibạnthânnổitiếngtronglịchsửcổđạiHyLạp.
[189]
Chơichữ,hiểutheonghĩamỉamaithì:NếuanhlàPontmercythìanh
khôngphảiloàichimphượng.
[190]
NguyênbảncóchữachữLaTinh.
[191]
NguyênbảntiếngLaTinh:Onitiumsapientloe.
[192]
MộtbộsáchtrongThánhKinhcủađạoCatholique.
[193]
Rapin:Họctròhộihọa;Rapine:Việctrộmcướp.
[194]
Io:NữthầnbịJupiterbiếnthànhbòcái.ThácPissevanchedịchralà
thácBòĐái.
[195]
Bonaparteđảochínhđểcầmquyềnngày18thángsamùnăm1799
vàsaunàybịLouisXVIIIthaythếnăm1815.
[196]
Nguyênvăn:Resangusta.
[197]
Theonghĩacủatácgiảmuốngiữcáihậutốiste;pháiyêusáchvở.
[198]
 Nhà viết sử nổi tiếng của cổ Hy Lạp, thế kỷ thứ nhất sau Công
Nguyên.
[199]
TrậnchiếnthắnglớnnhấtcủaNapoléon,thắngliênquânNga-Áo
năm1805.
[200]
ChữdragontrongquânđộiPhápchỉbinhchủngkhinhkỵbinh,lạicó
nghĩathườnglàconrồng.
[201]
TênmộttờbáocựctảhồiCáchMạngPháp1789.TrongCáchMạng
1848và1871-côngxãPariscũngcónhữngtờbáolấytênnày.
[202]
Kịchlãngmạncủatácgiả,xemphầntiểusử,chungquanhkịchnày
cónhữngcuộctranhluậnkịchliệt.
[203]
NhữngtượngthầnnổitiếngởviệnbảotàngLeLouvre.
[204]
BáoBảoHoàngnhưngtheoGillenormandthìchưaBảoHoàngđúng
mức.
[205]
GiáosĩcủamộtgiáopháiđạoTinLànhthịnhhànhởMỹ,Anh.

[206]
CôĐen;ôngTrắng
[207]
NguyênvănLaTinh:Luxjactaest.
[208]
 Tiểu thuyết phong tục nổi tiếng của nhà văn Pháp Lesage thế kỷ
XVII,XVIII.
[209]
Nhânvậtghentuôngtrongvởkịch“AnhPhóCạoThànhSéville"nổi
tiếngcủaBeaumarchaisthếkỷXVIII.
[210]
 Jean Jacques: Nhà văn Cách Mạng lớn của nước Pháp thế kỷ 18;
Diogène:Nhà triếthọccổHyLạp,nổi tiếngvớigiaithoạigiữa banngày
xáchđènđitìmconngười;Calvin:ThủlĩnhđạoCatholiquecảicáchởPháp
thếkỷXVI;Socin:ThủlĩnhđạoCatholiquecảicáchởÝthếkỷXVI.
[211]
Nhữngnhàxãhộihọckhôngtưởngcuốithếkỷ18,đầuthếkỷ19.
[212]
NhàCáchMạngPháp,rấthăngháikếttộinhàvua,1743-1793.
[213]
Lớpngườihạđẳng.
[214]
MộttênbạochúakhátmáuởÝ,thếkỷ13,saubịbắtvàbịgiamvới
cácconhắntrongmộtcáithápđểchochếtđói.NhàthơÝDanteđãdựnglên
mộtcảnhkinhkhủngtrongHàiKịchThầnThánh,Ugolingặmcáisọcủakẻ
thùhắntrongthápđói.
[215]
Tênnhữngkẻcướpgiếtngườighêgớmđãbịtrừngphạt.
[216]
Tênnhữngkẻcướpgiếtngườighêgớmđãbịtrừngphạt.
[217]
Cónghĩalà:Chẳngphảithếđâu.
[218]
 Nhân vật trong Kinh Thánh Catholique, Cain đã giết em là Abel,
Abelđẹptrai.
[219]
MộttênlưumanhsautrởthànhchánhmậtthámởParisđầuthếkỷ
19.
[220]
Nghĩalàlúcmàmắtkhôngphânbiệtđượcchóvàsói,lúcnhánhem.
[221]
Theonguyênbảnmấybứcthưnàyđềuchứanhiềulỗichínhtảvà
ngônngữ.
[222]
TênnhữngchiếnthắnglớncủaNapoléon.Nhữngchữnày,chủnhân
viếtvớinhiềulỗichínhtả.
[223]
NhàtriếthọcvàgiáolýThụySĩ,thếkỷ18,sángtạomộtthứthuật
xemtướngquadiệnmạo.
[224]
NghệsĩsânkhấunổitiếngcủanướcPhápđầuthếkỷthứ19.

[225]
NữdiễnviênsânkhấunổitiếngđầuthếkỷXIX.
[226]
NhânvậttrongmộtsốhàikịchnổitiếngcủaMolière.
[227]
 Nguyên văn La Tinh: Solus cum solo, in lôc remoto, son cogita
bunturorarepaternoster.
[228]
 Merci: Tiếng Pháp nghĩa là cảm ơn. Hai âm tiết cuối cùng tên
Pontmercycũngđọcgiốngynhưthế.
[229]
David:TênmộthọasĩnổidanhcủaPhápthếkỷXIX;Brussel,thủ
đônướcBỉ,Thénardiernóisaichữ.
[230]
TòaáncủaNhàChungthờiTrungCổ,ởTâyBanNhatrừngphạtrất
tànbạonhữngngườibịcoilàxúcphạmđạoCatholique.
[231]
Trongnguyênvăn,đâylàtiếng“tu”đểgọingườiđốithoạivớimình
mộtcáchthânmậthoặcâuyếm-khôngkểkhigọithầnlinhthìlàthậttôn
sùng,haykhigọikẻdướimộtcáchkhinhthường.TronggiađìnhPháp,cha
mẹthườngnóituvớicon,nhưngmộtsốgiađìnhkiểucách,thườngthường
làquýtộcvàtưsảnnóivớiconcái.Ởtachamẹthườngnóivớiconnhưng
cũngcóngườigọianh,chị,cô,chú.
[232]
César:NhàđộctàiLaMã,nổitiếngvềtàiquânsựvàchínhtrị,đã
mởrộngđếquốcLaMã.Prusias:Tiểuvươngkhôngcósựnghiệpgì.Yvetot:
Tiểuvươnghiềnhậuvàvôsự,đãđivàodâncaPháp.
[233]
Mirabeau: Nhàhùngbiện, bênhvựcquyềnlợi ĐệTamĐẳng Cấp
buổiđầuCáchMạng1789.Robespierre:Nhàđộctàiliêmchínhvàcương
quyết,cầmđầupháiJacobins,đãchặnđứngngoạixâmvàtrấnápphảnCách
Mạngthắnglợi.Bịbọnphảnđộngvàbọnônhòalậtđổvàxửtử1794
[234]
CáchMạngtưsảnAnhthếkỷXVIIIđãxửtửvuaCharlesIthuộc
dòng họ Stuarts, thiết lập chế độ Cộng Hòa và tôn người cầm đầu Cách
MạnglàCromwelllàmHuânTướcbảohộnềnCộngHòa,gọilàHuânTước
PhụChính.
[235]
HọBourbonslàdòngvuachínhthốngnướcPháptừxưa.CáchMạng
1789đãxửtửvuaLouisXVIvàthiếtlậpchếđộCộngHòa1792.Sauđó,
tướngBonapartetựxưngHoàngĐếvàthiếtlậpĐếChế1804.KhiNapoléon
sụp đổ, em Louis XVI trở về làm vua, Louis XVIII, và ban bố một hiến
chươngxácđịnhnềnQuânChủLậpHiến1815.
[236]
LouisXVII,conLouisXVIthựctếchưalàmvuanhưngbọnquýtộc

xuấtcảnhtônvươngsaukhiLouisXVIbịxửtử.LouisXVIIchếttrongnhà
laosaođóvàinăm,lúc10tuổi.TheolịchCáchMạng,căncứtrênthờitiết
thìThángNắngnằmvắttrêntháng7vàtháng8;Marengo:Mộttrậnchiến
thắnglớncủaBonapartenăm1800.
[237]
Machiavel:NhàchínhtrịvànhàsửhọcÝnổitiếngởthếkỷXV,
XVI,chủtrươngtrênđườngchínhtrị,dùngphươngphápnàocũngtốtcả,
miễnlàthànhcông.
[238]
HọBrunswick:MộtdònghọCôngTướclâuđờiởĐức.HọOrléans:
MộtdònghọCôngTước,ôngtổlàemvuaLouisXIV.Mộtđạibiểuvềsau
làPhilippeÉgalitéthamgiaCáchMạng1789mộtcáchtíchcực.Conôngta
được tôn lên làm vua sau Cách Mạng Tháng Bảy (1830) với vương hiệu
LouisPhilippe.
[239]
Nguyênvăn:UnQuoiqueParceque,phảiđọccảbachương1,2,3
mớihiểurõcáchgọiđó.
[240]
CácvuachúatrướclàmlễđăngquangtạinhàthờReims,nhàthờcổ
kínhvàtránglệnhấtnướcPháp.LouisPhilippevànhữngngườiphòtáông
tổchứclễđăngquangtạitòaThịSảnhParisđểnêuýnghĩangôivuadodân
tộcPháptraochochứkhôngphảidoChúa(thiênquyền)ban.
[241]
NhữngvuavàHoàngThâncủachitrưởng,tứcdònghọBourbons,có
nhiềunhântìnhcôngkhaivàconriêng.
[242]
ĐâylànhữngchiếnthắnglớnđầutiêncủaCáchMạng1789đốivới
liênquânQuânChủChâuÂu.
[243]
 Nguyên văn: Polonols và Hongrais. Cách viết mới là Polonais và
Hongrois
[244]
Dumouriez:TướngchỉhuyởValmy;Danton:Mộttrongnhữnglãnh
tụCáchMạng1789,nổitiếnghùngbiện.
[245]
TứcLouisXVI,bịgọitheotêntộchọCapet.
[246]
NhàhìnhpháphọcÝthếkỷXVIII,đãviếtmộtcuốnsáchvề“những
tộiphạm”vớitháiđộnhânđạo.
[247]
MộtchínhkháchÁothờikỳđó,rấtnhiềuthủđoạnvàđượccoinhư
làtrọngtàicủaChâuÂu.
[248]
ThủTướngdướitriềuCharlesX,đãsoạnnhữngsắcdụphảnđộng
làmbùngnổcuộcCáchMạng1830

[249]
TheochủnghĩavôChínhPhủ.
[250]
HọasĩHàLanthếkỷXVII,nổitiếngvềnhữngbứctranhphongcảnh
màusắcấmáp,chitiếtchínhxác.
[251]
Ngườisốngvềlợitức.
[252]
QuốcDânQuângồmnhữngngườitưsảnđượcchínhquyềnQuân
ChủPhụcHưngtínnhiệm
[253]
NguyênvănLaTinh:Foliisacfrondibus.
[254]
 Trong tu viện nữ các nữ tu sĩ được gọi theo tục Châu Âu là chị
(soeur)thựcrathìgọithôngthườnglàbàxơ,haydìhoặcmẹ(mère),đốivới
ngườicóchứcvụ:Mẹcả,MẹNhất…
[255]
Nguyênvăn:Amourthaybằngtambour,pandour.
[256]
Chânđâng:(từcổ)cáibànđạpngựa.
[257]
Đồngâmvớiboeuf-conbò,vàlẽraphảilàmonboeuf.
[258]
Đồngvàngngang20francs.
[259]
NguyênvănMamselleMiss.Mamselletiếngbìnhdâncóýkhinhbỉ,
dotiếngmademoiselle:Côhoặctiểuthư,gáichưachồng;MisstiếngAnh
cũngcónghĩalàcôgáichưachồng.DanhtừMamselleMiss cấutạonhư
danhtừbàđầm,phiênâmtiếngpháptừdamecủata,gồmmộttừquốcngữ
ghépvớimộttừngoạingữđồngnghĩa.
[260]
TheodịđoanChâuÂungườitabảorằngngàyhộiquỷsứcácmụ
phùthủycưỡichổilàmngựađidựhội.Faustlàmộtnhânvậthuyềnthoại
Đức,tươngtruyềnđãbánlinhhồnchoquỷsứ.NhàvănĐức:Goethe,đãđưa
nhânvậtFaustvàomộtvởkịchlớncùngtên.
[261]
ThánhMartinđiđườngthấycóngườirét,cắtnửavạtáochoàngcủa
mìnhcho.
[262]
NapoléonkhiđemquânđiđánhAiCậpđãthànhlậpViệnKhảoCổ
AiCập.
[263]
Eskimo:ThổdânvùngCựcBắc.
[264]
CộtđồngkỷniệmngàynhândânParisđánhchiếmnhàngụcBastille
14/7/1789,côngcụchuyênchếcủavua.
[265]
Nhàvăn,nhàtriếthọcPháp,cangợicảnhsốngthôndã.
[266]
Milton:NhàthơAnhđãviếttrườngcaThiênĐườngĐãMất,diễntả

sựsađọacủaconngười;Berquin:NhàthơPháp.
[267]
Bọnnàynóitoàntiếnglóng,ngườidịchdịchtheochúthíchcủatác
giả,vàdịchrangônngữthôngdụng,chứkhôngthểtìmđủtiếnglóngtương
đươngcủabọntrộmcướptrongngônngữViệt.
[268]
TrongvởbikịchHoracenổitiếngcủaCornelille,lãochiếnsĩHorace
khinghebáotinconmìnhbỏchạy,thậtralàtrábạitrongcuộcchiếnđấu,rất
lấylàmkhổtâm.Khingườibáotinhỏi:"Mộtchọiba,cụbảonólàmthế
nào?"Ôngtrảlời:"Chết".
[269]
 Racine: Tác giả bi kịch cổ điển nổi tiếng của Pháp thế kỷ XVII;
AndréChenier:nhàthơlớncủaPhápthếkỷXVIII.
[270]
Cầncómộtbảndịchtrọnvẹnnênkhôngthểbỏquacácchươngvề
tiếnglóng-Tuynhiêncũngkhôngthểtìmđủtiếnglóng,tiếngnghềnghiệp
trongngônngữViệtNam,chonênchúngtôiđểnguyêncáctừtiếnglóngđó
vànghĩnênđểchínhtảcủanguyênbảnthìcóíchchongườitìmhiểungôn
ngữvàvănhọchơnlàphiênâm.
[271]
ThuộcvềxứGaule,tứclàđấtPhápngàyxưa.
[272]
NgônngữbìnhdânởmộtxứdongườiLaMãxưachinhphục,gồm
cóngônngữđịaphươngghépvớitiếngLaTinh.
[273]
Tuynhiên,phảithấyMactrongtiếngCeltelạicónghĩalàcontrai-
chúthíchcủatácgiả.
[274]
TênxưachỉngườiDoThái,thànhngữ:Nóimộtthứtiếngmàngười
takhônghiểu,hoặcnóigìquákhóhiểu.
[275]
TênmộttrườngđạihọcnổitiếngởParis.
[276]
TướngtàicủathànhquốcCarthaginois,BắcPhithờixưa.Ôngdẫn
đạoquânviễnchinhđếnÝ,chiếnthắngliêntiếpngườiLaMã,nhưngđến
trướcthànhRomethìđóngquânlạiănchơi,vềsaubịđánhbại.
[277]
CabtiếngAnhlàxengựa,đâydùngtheonghĩalónglàconchó.
[278]
 Nhựa mastic đắp lên kính để ấn gãy không kêu, không rơi loảng
xoảng.
[279]
GàmáitheotiếngPhápcòncónghĩalàgáiănsương,lànhântình
nhânngãitheonghĩanhụcdục.
[280]
DoThái:ỞnướcPhápngàytrước,nhữngngườichủngânhàng,tư
bảntàichínhthườnglàngườiDoTháinêntrongngônngữ,DoTháicòncóý

nóilàngườigiàu.
[281]
TrongthờiĐốcChính,nảyramộthạngngườiănmặckỳkhôi,nói
năngkiểucách,dángđiệucầukỳ,tưtưởngthìphảnđộng,hoặccoithường
chínhtrị;tiếngPhápgọilàincroyables(nam)vàmerveilleuses(nữ).
[282]
Nguyênvănfauchenghĩalàgặt,cắt.
[283]
Tuổicóthểlấyvợchồngkhôngcầnphépchamẹtheoluậtphápthời
bấygiờ.
[284]
Nguyênvănmonperelàchaơi.Nhưngởtakhôngbaogiờgọiônglà
chadùmuốnvanlơn,dùxúccảmmạnh.
[285]
Nhânvậttrongmộtquyểntiểuthuyết,connhànghèolàmtôiởmột
nhàquýtộc,saulấycontraibàchủnhà.
[286]
 Thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX, đàn ông Pháp mặc quần ngắn
(culotte)bósátvàongười,riêngnhữngngườiCáchMạngthìmặcquầndài
ống rộng. Vì thế người ta gọi họ là những người “không quần cộc” (san
culotte).Tấtnhiên,phụnữvẫnmặcváy.
[287]
Othello:NhânvậttrongmộtvởbikịchnổitiếngcủaShakespeare,
đứngtuổi,giếtvợvìnghivợngoạitình.
[288]
Candide:NhânvậttrongquyểntiểuthuyếtCandidecủaVonte,điển
hìnhlàngườithanhniênlạcquan.Candide,tínhtừ,cónghĩalàngâythơ,
trongtrắng.
[289]
VõquanvàchínhkháchPhápthuộcphechốngđốiChínhPhủởHạ
NghịViệnPhápthờivuaLouisPhilippe.
[290]
HuyhiệuBảoHoàng.
[291]
 Cuộc khởi loạn lớn của nông dân Bảo Hoàng tỉnh Vendée chống
chínhquyềnCáchMạngdobọnchacốchốngđốixúigiục.
[292]
Juvénal:NhàthơtràophúngLaMã(thếkỷX)đãchỉtríchsâusắc
nhữngtệhạiđươngthời.
[293]
 Nguyên văn La Tinh: Facit indignation, do Juvénal đã kêu Facit
indignationvertum(phẫnnộlàmrathơ).
[294]
Latinlechỉtoànxứ,LaMã(Rome)chỉthủđôkhimuốnphânbiệt.
[295]
Rubicon:ConsôngngăncáchđấtÝvàđấtGaules.Césarđãvượt
sôngấylậpnhữngchiếncôngnóitrên.
[296]
Foy:MộtNghịViêntiếnbộ.

[297]
NguyênvănLaTinh:Inpetlo.
[298]
ConcủaNapoléon,chếttrẻ(1811-1832)
[299]
 Lafayette: Tướng đã thamgia tình nguyện cuộcchiến tranh giành
độclậpcủanhândânHoaKỳ,thamgiaCáchMạngPháp1789và1830.
[300]
Exelmans:ThốngChếPháp,cũngthuộcpháitiếnbộ
[301]
 Arnan Carel: Nhà báo và làchiếnsĩCách Mạng chống nền Quân
ChủthángBảy
[302]
AnneRadeliffe:NữvănsĩAnh,viếttiểuthuyếtgiàuóctưởngtượng
[303]
TứclàmộtviệnsĩViệnHànLâmPháp(việnấycóconsốnhấtđịnh
40việnsĩ)
[304]
NguyênvănCasseteetechinois:Mộttròchơirắcrốigồmcómộtcái
bàntrênxếpcácmẩugỗtheonhiềuhìnhvàbiếndạng
[305]
Mộtcon:Mộtconchó.Nguyênvăn:Chienvừacónghĩachóvừacó
nghĩalàcòsúng.
[306]
GavrochenhạimộtcâutrongbàiMarseillaise,quốccaPháp.
[307]
HồibấygiờnhândânBaLanđangnổilênchốngquânÁo,Phổvà
NgaHoàngđãchiacắtvàthốngtrịBaLan.
[308]
 Nguyên văn chơi chữ giữa ouaille (cừu cái, nghĩa bóng: tín đồ,
thườnggọilàconchiên)vàoie(ngỗng).Contườu:conkhỉ.
[309]
NguyênvănLaTinh:Parabellum.
[310]
 Người quý tộc trước họ có chữ De, gọi De Courfeyrac tức xem
Courfeyraclàngườiquýtộc.
[311]
Chanvrerie
[312]
Chanverrerie
[313]
 Mondétour viết lời (mondéteur) có nghĩa là khúc quanh co, khúc
ngoặtcủatôi.
[314]
Pirouette:Conquay,mộtvòngxoayngười.
[315]
ThéophileGautier:Nhàthơ,nhàvănlãngmạnPhápthếkỷXIXsinh
sauVichtoHugođộmườinăm.
[316]
MahurinRégnier:NhàthơtràophúngthếkỷXVIđầuthếkỷXVII.
[317]
Poauxroses(lọcắmhoahồng).Theocácâmtiếtđó,cóthểviếtcách
kháclàPoteaurose(cọchồng).

[318]
Carpesaugras(cáchépránbéo),Hucheloupviếtsaithànhcarpes
hogras,rồivìmưatuyếtlạithànhCarpehoras:đọcnhưCarpeHoracevàcó
thểhiểu:Châmngôn“Tậnhưởng”(carpe)củaHorace(xemthêmchúthích
vềHorace).NhữnglốichơichữnàykhôngchuyểnratiếngViệtđược.
[319]
Carême:mộtđầubếpPhápcótài,đãviếtnhiềusáchdạynấuăn(thế
kỷXIX).
[320]
 Horace: nhà thơ La Mã nổi tiếng với châm ngôn “Carpe Diem" -
Nắmbắtkhoảnhkhắc."Carpediemquamminimumcredulapostero"(nắm
bắtkhoảnhkhắc,chớtingìtươnglaixavờivợi).Hãytậnhưởngcáingày
hômnay.
[321]
NguyênvănLaTinh:Beni.
[322]
Jolynóiami(bạn)thànhabi(đồngâmvớihabitlàáo)vìngạtmũi.
TròchơichữnàykhôngchuyểnquaViệtngữđược.
[323]
Chơichữ:Plumevừacónghĩalàcáilôngnhím,vừacónghĩalàcái
bút,vìngườiÂungàytrướcdùngcáilôngcánhngỗngđểviết.
[324]
KhingườiLaMã(Rome)cânvàngtrảđểchuộclạithànhquốccủa
mình, thì Breanus, thủ lĩnh người Gaulois némthanh gươm mình vào đĩa
mangquảcânvànói:"Vacvieti"(Kẻchiếnbạiphảigánhhoạnnạn).
[325]
 Grantaire dụng ý nói ngược lại, cũng như khi nói về thần linhvà
thánhởtrên,đểthấythựcchất.
[326]
NguyênvănLaTinh:TimbraeusApollo.
[327]
Nguyênvănnhữngdanhtừnày:sau,e-ruisecau,marimitonmitron
groom(tiếngAnh,Pháphóa),moussetapin,rapin,trottin,menin,dauphin,
bambino.Chúngtôibuộcphảidùngcảbacách:Chuyểnratừtươngđương,
dịchnhữngtừdịchđược,phiênâmtừchuyênnghiệpvàtiếnglóng.
[328]
MộtloạilágaiẤnĐộ,nhaihoặchútnhưthuốclácóthểsay.
[329]
MộtngạnngữLaTinhcũ,nghĩalà:Khôngphảiaicũngđếnđược
Corinthe.
[330]
Bứchọa“TìnhNhânTitien"củahọasĩTitien.
[331]
Mộtnhàtriệuphúhồiấy.
[332]
 Manuel: Chính khách Pháp đã chống đối kịch liệt các cuộc viễn
chinhthờiQuânChủPhụcHưng.
[333]
Foy:TướngPhápđãchiếnđấuanhdũngthờiĐếChếvàlàdânbiểu

thuộcpháitựdothờiQuânChủPhụcHưng.Hùnghồnvànồngnhiệt,ông
đượcnhândânmếnphục.
[334]
BảnđồTìnhÁi(CarteduTendre):bảnđồtượngtrưngquátrìnhphát
triển của tình yêu (được biểu hiện bằng con sông mang tên Tendre là âu
yếm)rađờitrongmộtphòngkháchthếkỷXVII.
[335]
HaykhuLatin(Quartierlatin):KhucáctrườngđạihọcởParis.
[336]
Dante:NhàthơlớncủaÝởthếkỷXIII-XIV.Nguyênvăn:Dantein
folietứclà“Dantekhổgấpđôi”,cáchnóitắtthôngdụngđểchỉcuốnThần
Khúcintheokhổgiấybáogấpđôi.
[337]
Thémis:Nữthầncoivềcônglývàhìnhphạt,theothầnthoạiHyLạp
-LaMã.
[338]
 Theo đạo Catholique, thiên thần Michel đã đánh gục quỷ vương
Satan.Ýtácgiả:vìkhôngcòntộiácnêncũngkhôngcònsựtrừngphạt.
[339]
Yphụctưsản
[340]
LãnhtụcủaphongtràoĐộcLậpHoaKỳ
[341]
MộtnhàCáchMạngPháphồi1789
[342]
NhắctớitruyềnthuyếtDonJuanmàMolièređãdiễntảlạitrongvở
kịchDonJuan.KhiDonJuannhậnlờimời,đưataychotượngkỵsĩnắmthì
trờinổisấmsét,đấtnứtvàvùiDonJuan.
[343]
1793:ThờikìquyếtliệtnhấtcủaCáchMạngDânQuyềnPháp.
[344]
NguyênvănLaTinh,nghĩalà:Bọncặnbãcủathànhphốlàphápluật
củathếgiới(thànhphốchỉLaMã).
[345]
TheothầnthoạiHyLạp-LaMãkhibọnngườikhổnglồTitankhởi
loạnchốngtrời,họkhiêngnúiPélionchấtchồnglênnúiOssathấphơnđể
leolênđánhtrời.Ởđâytácgiảnóingượclạiđểdiễntảđúngcảnh.
[346]
Nguyênvăn:Sinai(Horeb),tênđỉnhnúitrênđóChúatrờibanMười
ĐiềuRăncủaNgườichonhàtiêntriMoses(theoĐạoThiênChúa).
[347]
NhữngnhânvậtLaMã,AnhvàPhápđãvìlýdochínhtrịmàgiết
người.
[348]
TácphẩmcótiếngcủaVirgile,thisĩLaMãthếkỷI.
[349]
César:DanhtướngđãthihànhchuyênchínhtrongnướcởLaMã,bị
connuôilàBrutusámsát.

[350]
Thờicổđại,batrămthanhniênSparteđãhysinhởđèoThermopyles
(cổHyLạp)đểchặnmộtvạnquânBaTư.
[351]
HainhàCáchMạngPháphồi1789-1793.
[352]
1793làthờiCáchMạngPhápchốngthùtronggiặcngoàiquyếtliệt
nhất.
[353]
NhânvậtthầnthoạicổHyLạpđãcướplửacủatrờivàxâydựngnền
vănminhđầutiênchonhânloại.
[354]
Dụngcụđểđonòngpháo.
[355]
DặmChâuÂu(lieue)bằngđộ4km.
[356]
LuậtLynch:MộtđiềuluậttốtụngởHoaKỳchophépcôngchúng
bắt,xétxửvàhànhquyếtngayngườiphạmtội.Hiệnngườidađenvẫncòn
lànạnnhâncủatậpquándođiềuluậtnàygâyra.(xem“HànhTrìnhKiểu
Lynch”NguyễnÁiQuốc,HồChíMinhtuyểntập-SựThậtHàNội,1960).
[357]
NgườitheochủnghĩaSaintSimon.BáTướcSaintSimonsốngvào
cuốithếkỷXVIIIđầuthếkỷXIX,nhàtriếthọc,làmộttrongnhữngngười
khởixướngChủNghĩaXãHộikhôngtưởngPháp.
[358]
CôngTướcSaintSimon,nhàvăn,đãđểlạinhữngcuốnhồikýhấp
dẫnvềđờisốngvàhoạtđộngcủaquýtộcquãngcuốithếkỷXVIIđầuthếkỷ
XVIII.
[359]
NguyênvănLaTinh:Quiddivinum,cáigìthầnlinh.
[360]
Cavaignactrongnhữngngàytháng6năm1848saunày,đượcChính
PhủĐệNhịCộngHòagiaotrấnápcuộckhởinghĩacủanhândânParisnổra
saucuộcthảihồi12vạnthợcáccôngxưởngđãcảibiếncuộc“chiếntranh
đườngphố”vàápdụngphổbiếnlốidùngđạibácbắnthialiađạnghémvào
cácchiếnlũy,tànsátnghĩaquânvàdânphố.Hắnbịnhândânoánghétvà
KarlMarxlênántrongcuốn“Ngày18thángsamùcủaLouisBonaparte”.
[361]
Soult:TướngcủaNapoléontrướccầmquânxâmlượcTâyBanNha,
lúcnàylàmBộTrưởngBộChiếnTranh.
[362]
Suchet:TướngcủaNapoléontừngchiếnđấuởTâyBanNha.
[363]
 Thành phố ở Tây Ban Nha, đã chống cự oanh liệt quân của
Napoléon.
[364]
Nguyênvăn:Patria,tiếngLaTinh.
[365]
AntéetheothầnthoạiHyLạp-LaMãlàmộtthầnkhổnglồcóđặc

tínhlàkhingãxuốngđấtlạiphụchồisứclực,vùnglênmạnhmẽhơn.
[366]
NguyênvănLaTinh,nghĩalà:Tìmthấyđứabévôdanhtrongtã.
[367]
ThihàocổLaMã.
[368]
ĐạithihàocủanướcĐức(cuốithếkỷXVIIIvàđầuthếkỷXIX).
[369]
NhàthơngụngôncủanướcPháp(thếkỷXVII).
[370]
MộtvịthầntrongthầnthoạicổHyLạp,coivềviệcrèn,rấtkhỏevà
thọtchân.
[371]
NguyênvănLaTinh:Solemquisdicerefalsumaudeat.
[372]
Nguyêntắcdùngđồngâm:Cygne:Thiênngavàsigne(dấuhiệu).
Chúngtôitạmdùngđiệpâm.
[373]
CungTuilerieslànơivuaở;trongcôngviênLuxembourglàtrụsở
củaViệnNguyênHuân.
[374]
LouisPhilippethuộcngànhthứtronghoàngtộcPháp.
[375]
NguyênvănLaTinh:Mortuaspaterfiliummoritarumexpectat.
[376]
Spartiate:MộtthànhphốnhỏtrênđấtHyLạpthờixưa.Nhândânở
đấycótinhthầnáiquốcvàtinhthầnthượngvõrấtcao.
[377]
 Hugo viết bộ truyện này trong thời kỳ độc tài chuyên chính của
NapoléonIII.
[378]
JohnBrown:NhàchínhtrịMỹ(thếkỷXIX)chủtrươnghủybỏchế
độnôlệ.Ôngbịxửtreocổvìđãkêugọinôlệdađenkhởinghĩa.
[379]
Washington.
[380]
Pisacane.
[381]
Garibaldi:NhàyêunướcngườiÝ(thếkỷXIX)đãchiếnđấuvìnền
độclậpvàthốngnhấtcủaÝ.
[382]
TácgiảliênhệmộttruyệnngụngôncủaAesopmàLaFontaineđã
viếtlại,đạikhái:Mộtcongấukếtbạnvớimộtônggià.Mộthômcongấu
ngồiđuổiruồichoônggiàngủ,thấycóconruồilìlợmđuổimãikhôngbay,
bènbêhònđánémnó,làmgiậpcảđầuônggià.
[383]
HaichiđềucóôngtổchunglàLouisXIII,dònghọBourbons.Chi
trưởnggồmcókếtiếpcácvuaLouisXIV,LouisXV,LouisXVI(bịCách
Mạngxửtử),saunềnCộngHòaIvàĐếChếNapoléon,thìlàLouisXVIII
CharlesX,CharlesXbịCáchMạng1830đánhđuổivàtônLouisPhilippeở

chithứhailênlàmvua.ÔngtổchithứhainàylàemruộtLouisXIV.
[384]
TiếngLaTinh:Họtraolạinhữngngọnđuốccủacuộcsống.
[385]
Corinthe:MộtthànhphốHyLạpmànhândânrấtnghệsĩ.
[386]
Sybaris:MộtthànhphốHyLạpmànhândânủymị,biếnglười.
[387]
Eden,theođạoCatholique,làkhuvườnxinhđẹpvàđầyđủmàChúa
chongườiđànông(Adam)vàngườiđànbàđầutiên(Ève)ở,đượcgọilà
“thiênđườngtrênmặtđất”.
[388]
BabylonevàCarthaginois:Nhữngthànhphốtrùphúthờicổđại,đều
ởquanhĐịaTrungHải.
[389]
AthèneslàthủđôcổcủaHyLạp;RomelàthủđôcổLaMã.
[390]
ZouavelàtênmàngườiPhápgọinhữngngườilínhPhápđiđánhở
châuPhi.
[391]
Troy:ThànhphốthờicổHyLạpởbánđảoTiểuÁ.Thiênhùngca
IliadđãthuậtlạicuộcchiếnđấudữdộiởthànhTroiegiữaquânHyLạpvà
quânTroy.
[392]
FrançoisI, vua nước Pháp thế kỷ XVIcanđảmvàthượng võ, đã
chiếnthắngquânThụySĩởMarignan.
[393]
Theotruyềnthuyết,HomèrelàmộtnhàthơHyLạpcổđãsoạnthiên
hùngcaIliát.
[394]
Thèbes:ThànhphốcổAiCậpcómộttrămcổng,nổitiếngtrongmột
cuộcchiếnđấuchốngngoạixâm.
[395]
Saragosse:ThànhphốTâyBanNha,đãchốngcựquânNapoléonvây
thành một cách rất anh dũng (1809), Suchet là một tướng đánh thành.
Palafoxlàtướnggiữthành,mới29tuổi.
[396]
 Archimède: Nhà toán học bất hủ của thành Syracuse cổ đại.
Archimèdeđãmanghếtkiếnthứcrachốngđánhquânxâmlượcvâyhãm
thànhông.Tươngtruyềnôngđãchếramộtthứlửachịunướcbắnlênmặt
nướcđốttrọnđoàntàuđịchcảngườilẫnvật.
[397]
Bayard:DanhtướngnướcPhápthếkỷXVI,dùngnhựathôngnấusôi
đánhquânvâythành.
[398]
Milton:ThihàoAnhthếkỷXVII,tácgiả“ThiênĐườngĐãMất”.
[399]
Dante:ThihàoÝthếkỷXIII,XIV,tácgiả“ThầnKhúc”.

[400]
Nguyênvăn:Oresteđói,Pylandesay-OrestevàPyladelàđôibạn
khăngkhíttronghuyềnthoạiHyLạp.
[401]
Apollon:MộtvịthầntrongthầnthoạiHyLạp,đẹptrai,dũngcảm,tài
hoa.
[402]
ĐếquốcLaMãđượccoilàthếgiớivănminhthờicổ,gồmcóthành
phốLaMã(Rome)làthủđônướcÝrồicácxứthuộcđịanhưđảoSicile,đảo
Sardaigne,vùngBắcPhi...
[403]
KhẩuhiệubanphúccủaGiáoHoàng,nghĩalà:Chothànhphốvàvũ
trụ.
[404]
Tênlàngchàilướiởtrênhònđảobùnlầythờicổđại,saunàytrởnên
trungtâmthànhphốParis.
[405]
NguyênvănCourDesMiracleslàmộtkhuphốthờiTrungCổtụtập
nhữnghànhkhấtnhànghề.V.Hugođãdiễntảnơinàytrongbộtiểuthuyết:
"NhàThờĐứcBàParis”.
[406]
Villon:NhàthơtrữtìnhlớncủanướcPhápởthếkỉXV,đãtừngđi
langthangvàphạmtộitrộmcướpsuýtbịtreocổ.Rabelais:Nhàvănlớncủa
nướcPhápthếkỉXVI,tưtưởngkhoángđạt.TácgiảgiảthiếtthôivìVillon
chếttrướckhiRabelaisrađời.
[407]
Dédale:TheothầnthoạiHyLạp,làngườikỹsưđãxâydựngkhuan
tríkhôngcóđườngrađểgiamcầmconquáivậtthânngườiđầubòtót.
[408]
Babel:TheoThánhKinh,làcáithápmàcácconcủaNoéxâyđểlên
trời,nhưngvìngônngữbấtđồng,họkhônghoànthànhđược.
[409]
Lebarathrum,chưatracứura.
[410]
 Marengo, Austletz: Hai trận chiến đấu oanh liệt của Napoléon,
Marengonăm1800vàAusterlitznăm1805.
[411]
GrosJean:Tênriêngquendùngđểgọichungmộtcáchkhinhbạc
người nông dân quê mùa. Lebel: Quan hầu phòng được tín nhiệm của
Napoléon.
[412]
NguyênvănLaTinh:Inpacc.
[413]
Phiênâm:Lôbexpinơ.
[414]
 Marat: Nhà Cách Mạng Pháp, chủ bút tờ Bạn Dân và cũng được
mệnhdanhlà“Ngườibạncủadân”,đãkịchliệtlênánbọnchốngđối,bọn
thỏahiệp,lưngchừng,bịmộtthiếunữphảnđộngđâmchếtnăm1793.

[415]
Panthéon,đềnkỷniệmnhữngngườicócônglớnvớiTổQuốc,ở
Paris.Maratthuộchạngdanhnhânđó.
[416]
 Augias: Vua truyền thuyết, có nuôi 3.000 con bò trong một cái
chuồngbamươinămkhôngquétdọn.
[417]
Cassis:Tiếngnghềnghiệpchỉcáirãnhthoátnướcởtrênđườngphố.
Danhtừđócóýnghĩalàvìgầnđồngâmvớicassernghĩalàlàmvỡ,bẻgãy.
[418]
Đồđỏ:Quầnáotù
[419]
ỞphíaĐôngnướcPháp.
[420]
ỞphíaBắcnướcAnh.
[421]
Oatrữ:giữnhữngthứngườikháclấyđượcmộtcáchphipháp.(chú
thíchcủangườilàmebook,theotừđiểnLạcViệt)
[422]
Satyreslàtênnhữngthầnhạđẳngmìnhngười,chândêtrongthần
thoạiHyLạp-LaMã.
[423]
PoncePilatekhitraoJésusChristchongườiDoTháihànhhình,cọ
rửatayvàochậunước;ýmuốnnóiđổtráchnhiệmchongườikhác.
[424]
TênngườichănchiêntrongthơcủaVirgile,thihàoLaMãxưa.
[425]
AndréChénier,thisĩPhápcuốithếkỷXVIII,vìâmmưuchốngđối
CáchMạngnênbịtòaánCáchMạngxửtử.ChàngTrẻỐmlàmộtbàithơcó
tiếngcủathisĩ.
[426]
 Fauche nghĩa là cắt, Tranchelevent cũng nghĩa là cắt nên lão
Gillenormandnhớnhầm.
[427]
HọasĩPhápnổitiếngthếkỷXIX
[428]
Nghĩađen:Thápngà.
[429]
ChủngânhàngPhápgiàunổitiếngởđầuthếkỷXIX
[430]
TiếngAnhtheonguyênbản,nghĩalà:Anhyêuemhoặcemyêuanh.
[431]
Củabỏchung,vợvàchồngkhônggiữcủariêng.
[432]
MộtthànhphốthươngmạithuộcnướcÝ,rấttrùphúhồithếkỷthứ
XIV,XV,ởđâynhândânthườngtổchứcnhữngngàyhộitráhình.
[433]
Nhânvậthềởrạphát.
[434]
Rabelais,mộtnhàvăntràophúngPhápthếkỷXVI.
[435]
Aristophane,mộtnhàvănviếtkịchtràophúngthờicổHyLạp.
[436]
Barras: Mộttrongnhững ủyviênchếđộ ĐốcChínhtrong thờikỳ

CáchMạngPháp.
[437]
CungđiệncủavuanướcPhápởParis.
[438]
HarlayDeSaney:MộtnhàchínhtrịPhápthếkỷXVI,chủnhâncủa
mộtviênkimcươngnổitiếng(nặng106caratstứclà21,1gram)đượcgọilà
ngọcsancy.
[439]
LãnhtụchuyênchínhcủaCáchMạngPháp1789.
[440]
Célimène:Nhânvậtnữtrongvởkịch“NgườiYếmThế”nổitiếng
của Molière, Célimène là một cô gái đỏm dáng, không yêu quí ai nhưng
thíchlàmchomọingườiyêuquímình.Alcestelàmộtngườingaythẳngluôn
luônbấtbìnhvớinhữngsựgiảdốiởđời,nhưngmêCélimène.
[441]
Nguyênvăn:Ventresaintgris,dịchnghĩalà“bụngthánhsay".Tiếng
văngtụcthườngchẳngcónghĩagìchonêntạmdịchnhưvậy.
[442]
HenriIVcũngcótiếnglàhamgái.
[443]
NguyênvănLaTinh:“ImmortaleJecur”
[444]
 Lão trượng Do Thái, một trong những ông thủy tổ của người Do
TháitheochuyệnkểtrongThánhKinhcủađạoCatholique.
[445]
CookvàVancouverlàhainhàthámhiểmngườiAnhthếkỷXVIII.
[446]
Ở Âuchâungày xưanhữngngườibịkếtán nặngphảigiải xuống
nhữngchiếcthuyềnlớnđểchèothuyền.
[447]
Mũxanhcủangườitùkhổsai.
[448]
ChiêuTuyết:TừgốcHáncổ,ngàynayítdùng,nghĩalà:"Rửasạch
oanức","Sángtỏnỗioan".Vídụ"LêThánhTôngchiêutuyếtchoNguyễn
Trãi".
[449]
 Từ gốctrong sách giấylà “tran”, khôngcó nghĩa thíchhợp trong
hoàncảnhnày.TừtươngđươngtrongbảndịchtiếngAnhlàbrow(cómột
nghĩalà trán),nênngười tạoebooktự chuyểnthành“trán”đểcâuvăn dễ
hiểu.
[450]
TheotiếngPhápM-A-R-I-U-S.
[451]
BứcthưnàycũngnhưnhữngbứcthưtrướccủaThénardierđầyrẫy
nhữnglỗichínhtả,chúngtôikhôngđemvàokhidịchratiếngViệt.
[452]
TiếngPhápLeChangeurlàngườiđổitiền,đâylàđổiquầnáo.
[453]
NhàvănlãngmạnnổitiếngcủanướcPháp,thếkỷXIX.

[454]
Theoluậtpháp,mộttộilỗixảyratrongmộtthờihạnbaonhiêunăm
(tùytheoloạitộidanh)màchưabịphátgiácthìsauđócóbịphátgiáccũng
khôngbịtruytố.ỞPhápthờihạnmiễntốđốivớitộiđạihìnhlà20năm.
[455]
ĐộicậnvệquâncủaNapoléon.
[456]
TiếngmercimàThénardiernghethấyởchiếntrườngWaterloocũng
cónghĩalàcảmơn.
[457]
Theosáchgiấylà1832,ngườilàmebooktựsửalạitheonộidung
phầnII,quyểnII,chươngI.
[458]
Theobảninđầutiênnguyênbảntruyện“NhữngNgườiKhốnKhổ".
Theo bản dịch của chúng ta, lần in này, thì ở phần II: Cosette, quyển II,
chươngI..